گزیده شناخت نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث

مشخصات کتاب

سرشناسه:محمدی ری‌شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی:شناخت‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث (فارسی - عربی) .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:گزیده شناخت‌نامه قرآن بر پایه قرآن وحدیث/ محمدی‌ری‌شهری، با همکاری جمعی از پژوهشگران؛ گزینش مرتضی خوش‌نصیب؛ مترجم حمیدرضا شیخی.

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی‌فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:۵۹۷ ص.

شابک:۱۸۰۰۰۰ ریال : 978-964-493-684-5 ؛ ۳۰۰۰۰ ریال(چاپ سوم)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتاب حاضر برگزیده‌ای از کتاب "شناخت‌نامه قرآن بر پایه قرآن و حدیث (فارسی - عربی)" اثر مولف است.

یادداشت:چاپ سوم: ۱۳۹۴.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:قرآن -- علوم قرآنی

موضوع:قرآن-- بررسی و شناخت

شناسه افزوده:خوش‌نصیب، مرتضی، ۱۳۴۲ -

شناسه افزوده:شیخی، حمیدرضا، ۱۳۶۱ -، مترجم

رده بندی کنگره:BP۶۹/۵/م۳ش۹۰۱۷ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۳۲۲۱۵۴۶

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

گزیده شناخت‌نامه قرآن بر پایه قرآن وحدیث

محمدی‌ری‌شهری

با همکاری جمعی از پژوهشگران

گزینش مرتضی خوش‌نصیب

مترجم حمیدرضا شیخی.

درآمد

اشاره

قرآن کریم،کامل‌ترین کتاب آسمانی است که بر قلب مبارک پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله فرود آمد،و او،آن را به عنوان سنگین‌ترین امانت،در کنار اهل بیت علیهم السلام،به امّت سپرد تا بدین وسیله،جهانیان،تا دامنۀ قیامت،به راه درست زندگی هدایت شوند و دردهای بی درمان خود را درمان کنند و به قلّۀ کمالات مادّی و معنوی،و دنیوی و اخروی، دست یابند.

قرآن،کتاب زندگی

قرآن کریم به عنوان اصلی‌ترین منبع دینی و سرچشمۀ معارف اعتقادی و اخلاقی و عملی با داشتن مجموعه‌ای از ویژگی‌های منحصر به فرد همچون تحریف ناپذیری، جامعیّت،جاودانگی،طراوت و داشتن بطون و لایه‌های معنایی،شایسته است تا مبنا و متن زندگی انسان‌ها قرار گیرد.

مهجوریّت قرآن

کتابی با این ویژگی‌های بی نظیر،متأسفانه در گسترۀ جوامع اسلامی،آن گونه که شاید و باید،مورد توجّه و بهره برداری نیست.

البته در ایران،پس از پیروزی انقلاب اسلامی،اقدامات فراوانی به منظور وارد کردن قرآن به صحنۀ زندگی صورت گرفته است؛ولی بی تردید،تا رسیدن به نقطۀ

مطلوب و پایان دادن به مهجوریّت این کتاب آسمانی،فاصله بسیار است.

شناخت قرآن

نخستین گام در راه پایان دادن به مهجوریّت قرآن،شناخت درست و همه جانبۀ این کیمیای هدایت و سعادت است.بدیهی است جامعه به طور عام،و مراکز علمی و پژوهشی به طور خاص،تا با کتاب الهی و آثار و برکات آن در عرصه‌های فردی و اجتماعی و مادّی و معنوی آشنا نباشند،در صدد بهره‌گیری از آن بر نخواهند آمد.

بهترین قرآن شناس

تردیدی نیست که بهترین قرآن‌شناس،فرستندۀ قرآن-یعنی خداوند منّان-است،و پس از او،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیتِ آن بزرگوار علیهم السلام؛زیرا شناخت آنان بر اساس حدس و گمان نیست؛بلکه بر پایۀ وحی و الهام الهی است.بنا بر این،آنچه قرآن در توصیف خود بیان کرده،و آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در تعریف این کتاب آسمانی فرموده‌اند،بهترین و متقن‌ترین سند قرآن‌شناسی است.

معرّفی«شناخت نامۀ قرآن»و گزیدۀ آن

شناخت‌نامۀ قرآن بر پایۀ قرآن و حدیث-که در چهار جلد و بیش از 1800 صفحه منتشر گردید-،در واقع،قرآن‌شناسی از منظر بهترین قرآن‌شناسان است.این کتاب،آنچه را خداوند منّان در توصیف کتاب خود فرموده و آنچه را پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در تبیین جایگاه رفیع این کتاب آسمانی بیان کرده‌اند،در کنار هم،با نظمی نوین و سهل الوصول،همراه با تحلیل‌های مورد نیاز،تقدیم قرآن‌پژوهان کرده است.

در عین حال،با توجه به گستردگی نسبی شناخت‌نامۀ قرآن چنین به نظر رسید که تلخیص و گزیده‌سازی این کتاب می‌تواند مورد استقبال علاقه‌مندانی قرار گیرد که مجال کمتری برای مطالعۀ متون مفصّل دارند.بر این اساس،کتاب حاضر با عنوان گزیدۀ شناخت‌نامۀ قرآن،با حجم یک جلد،تنظیم و آمادۀ ارائه به قرآن‌دوستان گردید.

در بارۀ این کتاب

یادآوری نکاتی در بارۀ این گزیده،مفید خواهد بود:

1.این گزیده،عمدۀ مباحث شناخت‌نامۀ قرآن را تنها در مقیاسی کوچک‌تر،در خود،جای داده است؛

2.غالب مقالات تحلیلی مندرج در شناخت‌نامه،عیناً در این گزیده آمده است؛

3.تمامی عنوان‌های اصلی و بیشتر عنوان‌های فرعی کتاب،در گزیده قابل دستیابی‌اند.آنچه بیش از همه مشمول تلخیص و گزیده‌سازی قرار گرفت،آیات و بویژه روایات متعددی است که با هدف تقویت مطالب،از منابع مختلف،ذیل یکایک عنوان‌ها گرد آمده بودند؛

4.گویاترین متن‌ها،از منابع معتبرتر،در ذیل هر عنوان انتخاب شدند؛

5.ترجمۀ آیات و روایات در متن کتاب،و اصل عربی آنها در پانوشت نشانده شد؛

6.در پانوشت‌ها،به ذکر حدّ اکثر دو منبع دارای اعتبار بیشتر برای هر حدیث، بسنده شد.

قدردانی و سپاس

لازم می‌دانم از همۀ فضلا و پژوهشگران سهیم در تنظیم،تحقیق،تدوین،ویرایش و آماده‌سازی اصل این اثر،بویژه پژوهشگران ارجمند حجج اسلام آقایان اصغر هادوی کاشانی و محمّد احسانی‌فر-که در جمع آوری و تنظیم متون،مرا یاری داده‌اند-و همچنین برادران فاضل و ارجمند حجج اسلام آقایان سیّد محمّد کاظم طباطبایی و عبد الهادی مسعودی-که در نقد متن و تکمیل تحلیل‌های آن نقش اساسی داشته‌اند-و نیز از جناب آقای حمید رضا شیخی مترجم گران‌قدر شناخت‌نامه صمیمانه سپاس‌گزاری کنم و از خداوند منّان برای آنان،بویژه فاضل ارجمند جناب آقای مرتضی خوش‌نصیب که با دقّت و حسن سلیقه،کتاب حاضر را-

که گزیدۀ شناخت‌نامۀ قرآن است-سامان دادند،و همۀ عزیزانی که در تدوین و آماده‌سازی کتاب(چه اصل و چه گزیدۀ آن)،نقش داشته‌اند،پاداشی درخور فضل و بزرگواری حضرتش مسئلت نمایم.إنّه علی کُلِّ شَیءٍ قَدیر و ما ذلکَ عَلَی اللّه بِعَزیز!

رَبَّنا! تَقَبَّل مِنّا،إنَّکَ أنتَ السَّمیعُ العَلیم،یا مُبَدِّلَ السَّیِّئاتِ بالحَسَنات!

محمّد محمّدی ری‌شهری

1392/03/09

19 رجب 1434

بخش یکم:مبادی شناخت قرآن

اشاره

فصل یکم:نام ها و اوصاف قرآن

1/1 نام های قرآن

1/1-1 قرآن

قرآن

« قرآن را یاد داد». 1

«سوگند به قرآن حکیم». 2

حدیث

1.امام زین العابدین علیه السلام- در توصیف پیامبر صلی الله علیه و آله -: کتابِ فرو فرستاده به سوی او و سَبْع مَثانیِ وحی شده به او را به وی اختصاص دادی و آن را«قرآن»نامیدی و لقب«فرقان بزرگ»را بر آن نهادی. 3

1/1-2 فُرقان(جدا کننده)

قرآن

« ماه رمضان،ماهی است که در آن،قرآنْ فرو فرستاده شد که برای مردم،راه‌نماست و روشنگرِ راه راست و فرقان است». 1

حدیث

2.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله- در پاسخ این پرسش که:چرا قرآن،فرقان نامیده شده است؟ -: چون آیه‌ها و سوره‌هایش،پراکنده [ نازل شده] است.در غیر الواح،فرو فرستاده شده،در حالی که صُحُف و تورات و انجیل و زَبور،همگی،در مجموعه‌ای از لوح و وَرَق، نازل شدند. 2

3.الکافی- به نقل از ابن سِنان یا از کسی دیگر،از کسی که نامش را برده است -: از امام صادق علیه السلام پرسیدم:آیا قرآن و فرقان،دو چیزند یا یک چیز؟

فرمود:«قرآن،همۀ کتاب [ خدا] است و فرقان،به [ قسمت‌های] محکم [ آن] گفته می‌شود که عمل به آن [قسمت‌ها] واجب است». 3

1/1-3 ذِکر(یاد آور)

قرآن

« این [ کتاب] یادآوری مبارک است که آن را نازل کردیم،آیا باز هم آن را انکار می‌کنید؟». 4

حدیث

4.امام باقر علیه السلام- در بارۀ این سخن خداوند عز و جل: «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ؛ 1 پس، از اهل ذکر بپرسید،اگر نمی‌دانید»-: ذکر،همان قرآن است. ⁽¹⁾

1/1-4 کتاب

قرآن

« این است کتابی که در [حقّانیت] آن،هیچ تردیدی نیست [و] راه‌نمای پرهیزگاران است». 3

حدیث

5.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: من در میان شما،دو چیز گران‌سنگ بر جای می‌گذارم:کتاب خدا و عترتم [ یعنی] خانواده‌ام را.این دو،هرگز از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آن گاه که در کنار حوض [کوثر] بر من وارد شوند. 4

1/1-5 مُصحَف

6.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: در روز قیامت،سه چیز می‌آیند و به درگاه خداوند عز و جل شکایت می‌کنند:مُصحَف،مسجد،و عترت(خانواده‌ام). 5

7.امام کاظم علیه السلام: بدون وضو و نیز با حالت جنابت،به مصحف،دست نزن. 6

2/1 ویژگی های قرآن

2/1-1 کلام اللّه(سخن خدا)

قرآن

« و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست،پناهش ده تا کلام خدا را بشنود.سپس او را به مکان امنش برسان؛چرا که آنان،قومی نادان اند». 1

حدیث

8.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: به قرآن،چنگ در زنید و آن را پیشوای خود گیرید؛زیرا قرآن،کلام پروردگار جهانیان است و از او آغاز شده و به سوی او باز می‌گردد. 2

9.التوحید- به نقل از ریّان بن صلت -: به امام رضا علیه السلام گفتم:در بارۀ قرآن،چه می‌گویی؟

فرمود:«کلام خداست.از آن،فراتر نروید و هدایت را جز در آن نجویید که گم‌راه می‌شوید». 3

2/1-2 ریسمان خدا

10.امام علی علیه السلام: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرماید:«جبرئیل علیه السلام نزد من آمد و گفت:

ای محمّد ! به زودی در میان امّت تو،فتنه‌ای پدید خواهد آمد».

گفتم:راه بیرون رفتن از آن چیست؟

فرمود:«کتاب خدا...که ریسمان محکم خدا و یادآوری استوار است». ⁽¹⁾

. سَمِعتُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَقولُ:أتانی جَبرَئیلُ فَقالَ:یا مُحَمَّدُ،سَیَکونُ فی امَّتِکَ فِتنَةٌ،قُلتُ:فَمَا المَخرَجُ مِنها؟فَقالَ:کِتابُ اللّهِ...وهُوَ حَبلُ اللّهِ المَتینُ،وهُوَ الذِّکرُ الحَکیمُ (تفسیر العیّاشی:ج 1 ص 3 ح 2، [1]بحار الأنوار:ج 92 ص 24 ح 25). [2]

2/1-3 العُروة الوثقی(محکم‌ترین دستاویز)

11.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: این قرآن،همان نور روشنگر،ریسمان استوار و محکم‌ترین دستاویز است. ⁽²⁾

2/1-4 قول فصل(حرف آخر)

قرآن

« در حقیقت،آن(قرآن)،گفتاری جداساز [و نهایی] است». 3

حدیث

12.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه فتنه‌ها،همچون پاره‌های شب تار،شما را در میان گرفتند،به قرآن،چنگ در زنید...؛زیرا کتابی است که در آن،تفصیل(بیان جزئیات)و روشنگری و تحصیل [حقایق] است،و قاطع [ یعنی جدّی و حرف آخر] است و شوخی نیست. 4

2/1-5 احسنُ الحدیث(خوش‌ترین سخن)،اَصدقُ الحدیث(راست‌ترین سخن)

قرآن

« خدا،خوش‌ترین سخن را [به صورت] کتابی همگون،در بر دارندۀ وعده و وعید،فرو فرستاد.آنان که از پروردگارشان می‌هراسند،پوست بدنشان از آن به لرزه می‌افتد». 1

حدیث

13.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خوش‌ترین سخن،کتاب خداست و بهترین ره‌نمود،ره‌نمود محمّد. 2

14.امام باقر علیه السلام: کتاب خدا،راست‌ترین سخن و بهترین داستان است. 3

2/1-6 تبیانٌ لکلّ شیء(روشنگر هر چیز)

قرآن

«و این کتاب را که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان،ره‌نمون و رحمت و بشارتگر است،بر تو فرو فرستادیم». 4

حدیث

15.امام صادق علیه السلام: خداوند پاک و بلند مرتبه،در قرآن،دلیل هر چیزی را فرو فرستاد،

تا جایی که-به خدا سوگند-از هیچ چیزی که بندگان به آن نیازمند باشند،فروگذار نکرد. ⁽¹⁾

. إنَّ اللّهَ تَبارَکَ وتَعالی أنزَلَ فِی القُرآنِ تِبیانَ کُلِّ شَیءٍ،حَتّی وَاللّهِ ما تَرَکَ اللّهُ شَیئاً یَحتاجُ إلَیهِ العِبادُ (الکافی:ج 1 ص 59 ح 1، [1]تفسیر القمّی:ج 2 ص 451). [2]

ر.ک:ص 268(جامع بودن قرآن/قرآن بیان‌کنندۀ همه چیز).

2/1-7 بیّنه(دلیل روشن)

« تا نگویید:«اگر کتاب بر ما نازل می‌شد،قطعاً از آنان،هدایت یافته‌تر بودیم».اینک،دلیلی روشن از جانب پروردگارتان برای شما آمد،و ره‌نمود و رحمتی است.پس کیست ستمکارتر از آن کس که آیات خدا را دروغ بپندارد و از آنها روی بگرداند؟!». 2

2/1-8 نور

قرآن

« قطعاً از جانب خدا برای شما،نوری و کتابی روشنگر آمده است». 3

حدیث

16.امام علی علیه السلام- در بارۀ بعثت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله -: خداوند،او را در زمانی فرستاد که مدّت‌ها پیامبری نیامده بود و مردمان،در خوابی دراز،فرو رفته بودند و رشتۀ تافته و در هم تنیده[ی دین و احکام الهی]،از هم گسیخته بود.در چنین هنگامی،کتابی را برای آنان آورد که آنچه [یعنی تورات و انجیل] را که پیش از او آمده بود،تصدیق می‌کرد و نوری سزاوارِ پیروی بود.آن [کتاب و نور]،قرآن است.پس،از آن بخواهید

تا سخن بگوید. ⁽¹⁾

. أرسَلَهُ عَلی حینِ فَترَةٍ مِنَ الرُّسُلِ،وطولِ هَجعَةٍ مِنَ الاُمَمِ،وَانتِقاضٍ مِنَ المُبرَمِ،فَجاءَهُم بِتَصدیقِ الَّذی بَینَ یَدَیهِ،وَالنّورِ المُقتَدی بِهِ،ذلِکَ القُرآنُ فَاستَنطِقوهُ (نهج البلاغة:خطبۀ 158، [1]بحار الأنوار:ج 18 ص 222 ح 57). [2]

2/1-9 هُدی(ره‌نمون)

قرآن

« این است کتابی که در [حقّانیت] آن،هیچ تردیدی نیست،و برای پرهیزگاران، راه‌نماست». 2

حدیث

17.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: قرآن،در گم‌راهی‌ها،راه‌نماست و دل‌های کور را بینا می‌سازد و از لغزش‌ها جلوگیری می‌کند و روشنایی‌بخش تاریکی‌هاست و در پیشامدها، پرتوافشانی می‌کند و از نابودی،نگه می‌دارد و از کج‌روی،به راه می‌آورد و در فتنه‌ها،راه‌گشاست و از دنیا به [سعادت] آخرت می‌رساند. 3

2/1-10 بُشری(مژدگانی) 4 3

« و این [قرآن]،کتابی است به زبان عربی که تصدیق کننده[ی کتاب‌های آسمانی پیشین ]

است،تا به کسانی که ستم کرده‌اند،هشدار دهد و برای نیکوکاران،مژدگانی باشد». 1

2/1-11 نذیر(هشدار دهنده)

« بزرگ است کسی که بر بندۀ خود،فرقان را فرو فرستاد تا برای جهانیان،هشدار دهنده‌ای باشد». 2

2/1-12 حکمت،حکیم(فرزانه)

« و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید و [بخصوص] آیات و حکمتی را که برای شما نازل کرده است و به [وسیلۀ] آن شما را اندرز می‌دهد». 3

«اینها،آیات کتاب حکمت‌آمیز است». 4

2/1-13 مصدِّق(تصدیق کننده)،تصدیق(گواه صدق)

« و این،مبارکْ کتابی است که ما آن را فرو فرستادیم و تصدیق کنندۀ کتاب‌هایی است که پیش از آن آمده اند». 5

«این قرآن،افسانه نیست که [بافته و به خدا] نسبت داده شده باشد؛بلکه تأییدی است بر آنچه [از کتب آسمانی که] پیش از آن است و بیانگر هر چیزی است و برای مردمی که ایمان می‌آورند،ره‌نمون و رحمت است». 6

2/1-14 موعظه(اندرز)،اَبلغ الموعظة(رساترین اندرز)

قرآن

« این [قرآن]،بیانی برای مردم و ره‌نمون و اندرزی برای پرهیزگاران است». 1

حدیث

18.امام علی علیه السلام: خوش‌ترین داستان و رساترین اندرز و سودمندترین یادآوری،کتاب خداوندِ عز و جل است. 2

2/1-15 شفا(درمان)

قرآن

« ای مردم ! برای شما از جانب پروردگارتان،اندرزی،و برای آنچه در سینه‌هاست،درمانی، و برای مؤمنان،ره‌نمون و رحمت آمده است». 3

حدیث

19.امام علی علیه السلام: به کتاب خدا چنگ در زنید؛چرا که ریسمان استوار،نور روشنگر و درمانی سودمند است. 4

2/1-16 شافعِ مُشَفَّع(میانجیِ مقبول)

20.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: قرآن،میانجی‌ای است که میانجیگری‌اش،پذیرفته می‌شود،و شکایت کننده‌ای است که ادّعایش،تصدیق می‌شود.بنا بر این،هر که قرآن برایش میانجیگری کند،میانجیگری‌اش پذیرفته می‌شود،و هر که قرآن از او شکایت کند، ادّعایش تصدیق می‌گردد. ⁽¹⁾

. القُرآنُ شافِعٌ مُشَفَّعٌ،وماحِلٌ مُصَدَّقٌ،فَمَن شَفَعَ لَهُ القُرآنُ شُفِّعَ،ومَن مَحَلَ بِهِ القُرآنُ صُدِّقَ (تفسیر القرطبی:ج 15 ص 2، [1]نوادر الاُصول:ج 2 ص 246).

2/1-17 شکایت کنندۀ مورد تصدیق

21.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه فتنه‌ها همچون پاره‌های شب تار،شما را فرو پوشاند،به قرآن روی آورید؛زیرا قرآن،میانجی‌ای است که میانجیگری‌اش پذیرفته است و شکایت‌کننده‌ای است که ادّعایش تصدیق می‌شود. ⁽²⁾

2/1-18 خزائن(گنجینه‌ها)

22.امام زین العابدین علیه السلام: آیه‌های قرآن،گنجینه اند.بنا بر این،هر گاه درِ گنجینه‌ای گشوده شد،سزاوار است که به آنچه در آن است،بنگری. ⁽³⁾

پژوهشی در بارۀ نام ها و اوصاف قرآن کریم

اشاره

⁽¹⁾خداوند متعال،کتاب جاودان خود،قرآن را به نام‌ها و اوصاف متعددی خوانده است که هیچ یک از آنها مرادف دیگری نیست؛بلکه هر یک جلوه‌ای از این کتاب را به نمایش می‌گذارد.هر نام یا وصفی از قرآن،در حقیقت،گواهی است بر کمال و دلیلی است بر جمالی از این کتاب آسمانی و نشانی از مرتبه‌ای از مراتب بی‌شمار آن. ⁽²⁾

بازشناسی نام‌ها و اوصاف قرآن کریم می‌تواند گوشه‌ای از ظرفیت مخازن بی‌پایان آن را آشکار کند و اهداف هدایتی و تربیتی تعالیم آن را نمایان سازد و به تَبَع،بر میزان شناخت و بهره‌مندی از آن بیفزاید.بدین رو،از دیرباز،بسیاری از مفسّران و قرآن‌پژوهان،موضوع«نام‌ها و اوصاف قرآن»را در کنار تفسیر قرآن و علوم قرآنی کاویده‌اند. ⁽³⁾پژوهشگران قرآنی معاصر نیز در مقالات مستقلّ پرشماری،از نام‌ها و اوصاف قرآن کریم،سخن گفته‌اند. ⁽⁴⁾

نام‌های قرآن

اشاره

بسیاری از مفسّران و قرآن‌پژوهان،نام‌های بسیاری برای قرآن برشمرده‌اند،هر چند در شمار آنها با یکدیگر متفق نیستند:ابو الفتوح رازی(م 554ق)حدود 43 نام ⁽¹⁾

.روض الجنان:ج1 ص7.

گروهی دیگر از قرآن‌پژوهان معتقدند که قرآن،یک تا پنج نام بیشتر ندارد و آنچه دیگران بر این افزوده‌اند،وصف قرآن است،نه نام آن.مثلاً کلمه«کریم»که با الهام از آیه «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ ؛ ⁽⁶⁾آن،قرآنِ کریم است» از نام‌های قرآن به شمار آمده،وصف کلمۀ «قرآن»است و نمی‌توان آن را«نام»و«عَلَمِ»قرآن به حساب آورد.همچنین است کلمۀ «مبارک»که با استناد به آیه «وَ هذا ذِکْرٌ مُبارَکٌ أَنْزَلْناهُ ؛ ⁽⁷⁾این،ذکر فرخنده‌ای است که فرو فرستادیم» ،آن را از نام‌های قرآن،محسوب کرده‌اند. ⁽⁸⁾بدین ترتیب،فرق ننهادن میان اسم و صفت،موجب شده است که گروه نخست،ده‌ها نام برای قرآن برشمارند. ⁽⁹⁾

گویا با چنین فرق نهادنی است که طبری(م 310ق)تنها از چهار نام یاد می‌کند:

«قرآن»،«کتاب»،«فرقان»و«ذکر». ⁽¹⁾

.تفسیر الطبری:ج1 ص64.

شیخ طوسی(م 460ق)و طبرسی(م 548ق)نیز همین چهار نام را می‌آورند. ⁽²⁾

آلوسی(م 1270ق)تنها دو نام قرآن و فرقان را می‌پذیرد و بیان می‌کند که دیگر نام‌ها در حقیقت به همین دو بازمی‌گردند. ⁽³⁾محمد بن عبدالرحیم نهاوندی(م 1330ق)تصریح می‌کند که به ظاهر،جز«قرآن»،دیگر نام‌ها،صفت و لقب اند. ⁽⁴⁾

زرقانی(م 1367ق)نیز جز پنج نام،نامی دیگر برای قرآن نمی‌شناسد. ⁽⁵⁾

و برخی پژوهشگران معاصر جز«قرآن»،دیگر نام‌ها را صفت می‌دانند. ⁽⁶⁾

اکنون نام‌هایی را که بیشتر منابع تفسیری و قرآنی در ذکر آنها همداستان اند، برشمرده،به اختصار،آنها را شرح می‌دهیم ضمن این که از صفات قرآن جز به اشارتی می‌گذریم.

چنان‌که گذشت،بیشتر قرآن‌پژوهان،از چهار یا پنج نام یاد کرده‌اند:

1.قرآن

قرآن،مشهورترین نام کتاب آسمانی حضرت محمد صلی الله علیه و آله،و بلکه نام اصلی آن است.

این کلمه هفتاد بار در قرآن آمده است که مراد از چهار مورد آن(آیات 17 و 18 قیامت و دو بار در آیه 78 اسرا)قرآن کریم نیست.

دربارۀ ریشه و معنای«قرآن»اختلاف بسیار است؛از جمله آن که آیا مشتق است یا جامد،مصدر است یا وصف و.... ⁽¹⁾

.برای آگاهی از تفصیل دیدگاه‌ها و ادلۀ آنها،ر.ک:البرهان فی علوم القرآن:ج1 ص277 و 278؛علوم‌القرآن عند المفسرین:ج1 ص40-41؛الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص144.

برخی قرآن‌پژوهان پس از بررسی دیگر نام‌ها و اوصاف،تأکید کرده‌اند که جز قرآن نمی‌توان نام دیگری برای کتاب مسلمانان قائل شد؛ ⁽⁷⁾زیرا دیگر نام‌ها در حقیقت،وصف‌های قرآن اند. ⁽⁸⁾شواهدی این قول را تقویت می‌کنند،از جمله آن که در آیات قرآن کریم،برای اشاره به وحی،همین واژه،بیشترین کاربرد را دارد.در غالب روایات نیز از همین کلمه برای اشاره به قرآن استفاده شده است.

2.فُرقان

فُرقان،مصدر با معنای اسم فاعل،از ریشۀ«ف ر ق»است.این مادّه به معنای جدایی انداختن میان دو چیز است. ⁽¹⁾

.مفردات ألفاظ القرآن:ج2 ص378؛لسان العرب:ج10 ص299-300؛العین:ج5 ص149 مادۀ«فرق».

لیکن در دو حدیثی که در متن آمد،دو وجه دیگر در تبیین این نام ذکر شده است:

وجه اوّل:قرآن از آن رو«فرقان»نامیده شده که آیات و سوره‌های آن،متفرّق(جدا از هم)نازل شده‌اند،بر خلاف دیگر کتب آسمانی که یکباره و دفعی نازل گشته‌اند. ⁽⁴⁾

وجه دوم:مقصود از قرآن،همۀ کتاب خدا(اعم از محکم و متشابه)و مقصود از فرقان،آیات محکم اند که عمل کردن به آنها واجب است. ⁽⁵⁾

شایان ذکر است که منافاتی میان سه وجه یاد شده،وجود ندارد.بنابر این،همۀ این وجوه می‌توانند در این نام‌گذاری مورد توجّه باشند.

قرآن کریم در هفت آیه از«فرقان»یاد کرده است ⁽⁶⁾که تنها در دو آیه،مراد،قرآن کریم است. ⁽⁷⁾در بسیاری از روایات نام«فرقان»برای قرآن به کار رفته است،بویژه هر گاه از قرآن در کنار دیگر کتب آسمانی یاد شده است. ⁽⁸⁾

3.کتاب

کتاب،مصدر با معنای اسم مفعول،از ریشۀ«ک ت ب»است.لغت‌شناسان قدیم، این مادّه را به ضمیمه کردن و جمعِ(به هم آوردن/گردآوردن)دو یا چند چیز، نوشتن،واجب کردن،دوختن ⁽¹⁾

.العین:ج5 ص341؛مفردات الفاظ القرآن:ج1 ص423؛لسان العرب:ج1 ص698؛مجمع البحرین:ج2ص152 مادۀ«کتب».

برخی قرآن‌پژوهان در وجه تسمیۀ قرآن به«کتاب»گفته‌اند:قرآن کریم به گونه‌ای خاص و رسا،جامع انواع آیات،احکام،قصص،اخبار و علوم است و این با معنای لغوی«کتاب»(جمع)متناسب است و این کلمه با کلمۀ«قرآن»که در آن نیز معنای «جمع»موجود است،تلاقی معنایی دارد؛اما کلمۀ قرآن به جامعیت وحی محمدی صلی الله علیه و آله نسبت به کتب انبیای پیشین یا علوم اشاره دارد و کلمۀ«کتاب»به جامعیت کتاب الهی نسبت به آیات،احکام،قصص،اخبار و علوم. ⁽³⁾

«کتاب»به صورت‌های مختلف مانند معرّف به الف و لام تعریف، ⁽⁴⁾نکره، ⁽⁵⁾موصوف، ⁽⁶⁾مضافٌ الیه، ⁽⁷⁾و جمع ⁽⁸⁾بیش از 250 بار در قرآن و بیش از این در روایات

اسلامی آمده است و پس از واژه«قرآن»بیشترین کاربرد را برای اشاره به قرآن دارد.

بسیاری از مفسران،«کتاب»را در شمار اسامی اصلی قرآن کریم آورده‌اند؛ ⁽¹⁾

.تفسیر الطبری:ج1 ص64؛التبیان فی تفسیر القرآن:ج1 ص17؛تفسیر الفخر الرازی:ج2 ص14.

4.ذکر

این کلمه،مصدر از مادّۀ«ذ ک ر»است و در فرهنگ‌های لغت به معانی مختلفی مانند یادکرد(قلبی یا زبانی)،شرف و بزرگواری آمده است؛ ⁽⁴⁾اما معنای اصلی مادّه«ذک ر»، تذکّر(در برابر غفلت و فراموشی)است ⁽⁵⁾و هرگاه مراد از آن قرآن کریم باشد،به معنای«مذکِّر»(به یاد آورنده)است.قرآن کریم بیش از شصت بار این کلمه را به کار برده است ⁽⁶⁾که در بیش از بیست مورد آن،مراد،قرآن کریم است.

در احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام نیز گاه کلمۀ«ذکر»برای اشاره به قرآن آمده است،چنان‌که امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ 44 سوره زخرف فرمودند:

«الذّکرُ القرآنُ؛ ذکر، قرآن است». ⁽⁷⁾

5.مُصحَف

مصحف،صیغۀ اسم مفعول(باب افعال)از ریشۀ«ص ح ف»و در لغت به معنای

مجموعه‌ای از ورق‌هاست که به صورت یکجا گرد آمده باشند. ⁽¹⁾

.ر.ک:العین:ج3 ص120؛لسان العرب:ج9 ص186 [1] مادۀ«صحف».

«رَسُولٌ مِنَ اللّهِ یَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً . ⁽⁴⁾

فرستاده‌ای است از سوی خداوند که صحیفه‌های پاک را تلاوت می‌کند» .

برخی معتقدند که نخستین نام قرآن،«مصحف»بوده و نقل می‌کنند که مسلمانان پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله چون خواستند که نامی برای کتاب خود برگزینند،از میان پیشنهادهای مختلف،کلمۀ«مصحف»را برگزیدند و پیش از آن مسلمانان نامی برای کتاب خود نداشتند. ⁽⁵⁾عرب پیش از این نیز با کلمه مصحف آشنا بود و به اشعار جاهلیت،«مَصاحِف»می‌گفت. ⁽⁶⁾

با این حال،به نظر می‌رسد کلمۀ مصحف را به«مجموعۀ نوشته شدۀ آیات و سوره‌ها»می‌گفته‌اند که پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله پدید آمد و مسلمانان آنها را در چارچوب کتاب(بین الدفّتَین)نگاشتند؛ ⁽⁷⁾اما آن وحی که به عنوان واپسین کتاب آسمانی بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می‌شد،«قرآن»نام داشت.در حقیقت،وجود مادّی و کَتبی قرآن را«مصحف»گویند و گواه این مدّعا روایاتی است که«قرائت قرآن از روی

مصحف»را مایۀ افزایش نور چشم، ⁽¹⁾

.الکافی:ج2 ص613.

اوصاف قرآن

اوصاف قرآن کریم،توقیفی نیستند.غنا و جامعیت قرآن،بی‌شماریِ اوصاف کمال و جمال این کتاب آسمانی را ایجاب می‌کند و از این‌رو می‌توان آن را به هر وصفی که ما را به گوشه‌ای از این کمال و جمال،راه می‌نماید،ستود.بخشی از این اوصاف، همانهاست که به نقل از قرآن و احادیث اهل بیت علیهم السلام در فصل یکم این کتاب،از نگاه خوانندگان ارجمند گذشت. ⁽³⁾

فصل دوم:فرود آمدن قرآن

1/2 فرود آمدن قرآن در شب قدر

قرآن

«ما آن(قرآن)را در شب قدر،فرو فرستادیم». ⁽¹⁾

. «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» (قدر:آیۀ 1. [1]نیز،ر.ک:بقره:آیۀ 185،دخان:آیۀ 3). [2]

حدیث

23.امام باقر علیه السلام: چون امیر مؤمنان علیه السلام جان به جان‌آفرین سپرد،حسن بن علی علیه السلام در مسجد کوفه،به خطابه ایستاد و پس از حمد و ثنای خداوند و درود فرستادن بر پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«ای مردم ! در این شب،مردی در گذشت که نه در میان پیشینیان، کسی چون او بوده است و نه آیندگان به پای او می‌رسند....به خدا سوگند،در همان شبی در گذشت که وصیّ موسی،یوشع بن نون،در گذشته است،و در همان شبی است که عیسی بن مریم به آسمان برده شد،و در همان شبی که قرآن،فرو فرستاده شد». ⁽²⁾

أیُّهَا النّاسُ،إنَّهُ قَد قُبِضَ فی هذِهِ اللَّیلَةِ رَجُلٌ ما سَبَقَهُ الأَوَّلونَ ولا یُدرِکُهُ الآخِرونَ...وَاللّهِ لَقَد قُبِضَ فِی اللَّیلَةِ الَّتی فیها قُبِضَ وَصِیُّ موسی یوشَعُ بنُ نونٍ،وَاللَّیلَةِ الَّتی عُرِجَ فیها بِعیسَی بنِ مَریَمَ،وَاللَّیلَةِ الَّتی نُزِّلَ فیهَا القُرآنُ (الکافی:ج 1 ص 457 ح 8، [3]تاریخ الیعقوبی:ج 2 ص 213). [4]

24.امام صادق علیه السلام: قرآن،در [شب] بیست و سوم ماه رمضان،فرو فرستاده شد. ⁽¹⁾

. اُنزِلَ القُرآنُ فی ثَلاثٍ وعِشرینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ (الکافی:ج 2 ص 629 ح 6، [1]تفسیر نور الثقلین:ج 5 ص 624 ح 53). [2]

2/2 نزول دفعی و تدریجی قرآن

25.بحار الأنوار: امام صادق علیه السلام به مُفضَّل فرمود:«ای مُفضّل ! قرآن،در طول بیست و سه سال،نازل شد.خداوند می‌فرماید: «ماه رمضان که در آن،قرآنْ فرو فرستاده شد» ⁽²⁾و فرموده است: «ما آن را در شبی خجسته،فرو فرستادیم.ما هشدار دهنده بودیم.در آن [شب]، هر کار،[به نحوی] استوار،فیصله می‌یابد.[این] کاری است از جانب ما.ما فرستنده[ی پیامبران] بودیم» ⁽³⁾و فرموده است:«[ گفتند:]«چرا قرآن،یک‌جا بر او نازل نشده است؟!».این گونه [آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیلۀ آن،استوار گردانیم» ⁽⁴⁾» .

مفضّل گفت:سَروَرم ! این،همان تنزیلِ [یک‌جاییِ] قرآن است که خداوند،در کتابش آن را بیان کرده است.پس ظهور وحی در طول بیست و سه سال،چگونه بوده است؟

فرمود:«آری،ای مفضّل ! خداوند،قرآن را در ماه رمضان بر پیامبر صلی الله علیه و آله عطا نمود، و ایشان،آن را تنها در هنگام لزوم،ابلاغ می‌کرد و فقط در زمانی که امر یا نهی‌ای ضرورت می‌یافت،بیان می‌نمود.پس جبرئیل علیه السلام با وحی،فرود آمد و آنچه را بِدان مأمور بود،ابلاغ کرد،و خداوند فرمود: «و زبانت را [در هنگام وحی،] زود به حرکت در

میاور تا در خواندن [قرآن]،شتاب‌زدگی به خرج نداده باشی» ⁽¹⁾

.قیامت:آیۀ 16.

مفضّل گفت:گواهی می‌دهم که شما،از علم خدا آموخته شده‌اید و به قدرتِ او توانایید و به حکمِ او گویایید و به فرمان او کار می‌کنید. ⁽²⁾

قالَ المُفَضَّلُ:یا مَولایَ ! فَهذا تَنزیلُهُ الَّذی ذَکَرَهُ اللّهُ فی کِتابِهِ،وکَیفَ ظَهَرَ الوَحیُ فی ثَلاثٍ وعِشرینَ سَنَةً؟

قالَ:نَعَم یا مُفَضَّلُ ! أعطاهُ اللّهُ القُرآنَ فی شَهرِ رَمَضانَ وکانَ لا یُبَلِّغُهُ إلّافی وَقتِ استِحقاقِ الخِطابِ،ولا یُؤَدّیهِ إلّافی وَقتِ أمرٍ ونَهیٍ،فَهَبَطَ جَبرَئیلُ علیه السلام بِالوَحیِ فَبَلَّغَ ما یُؤمَرُ بِهِ وقَولُهُ: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ» .

فَقالَ المُفَضَّلُ:أشهَدُ أنَّکُم مِن عِلمِ اللّهِ عُلِّمتُم،وبِقُدرَتِهِ قَدَرتُم،وبِحُکمِهِ نَطَقتُم.وبِأَمرِهِ تَعمَلونَ (بحار الأنوار:ج 92 ص 38). [1]

3/2 حکمت نزول تدریجی قرآن

قرآن

«و قرآنی بخش بخش،نازل کردیم تا آن را به درنگ،بر مردم بخوانی،و آن را به تدریج، نازل کردیم». 3

«و کسانی که کافر شدند،گفتند:«چرا قرآن،یک‌جا بر او نازل نشده است؟».این گونه [آن را به تدریج،نازل کردیم] تا قلبت را به وسیلۀ آن،استوار گردانیم،و آن را به آرامی بر تو خواندیم». 4

حدیث

26.امام باقر علیه السلام: هیچ کس مدارا کننده‌تر از خداوند عز و جل نیست.از مداراگریِ خداوند عز و جل است که مردم را [به تدریج] از وضعیتی به وضعیتی دیگر بُرد،و اگر یکباره [احکام و تکالیف را] بر آنان بار می‌کرد،از بین می‌رفتند. ⁽¹⁾

. لَیسَ أحَدٌ أرفَقَ مِنَ اللّهِ عز و جل،فَمِن رِفقِهِ تَبارَکَ وتَعالی أنَّهُ نَقَلَهُم مِن خَصلَةٍ إلی خَصلَةٍ،ولَو حَمَلَ عَلَیهِم جُملَةً لَهَلَکوا (الکافی:ج 6 ص 395 ح 3، [1]تهذیب الأحکام:ج 9 ص 102 ح 443).

پژوهشی در بارۀ نزول دفعی و تدریجی قرآن کریم

اشاره

پژوهشی در بارۀ نزول دفعی و تدریجی قرآن کریم ⁽¹⁾

نزول،مصدر از مادّۀ«ن ز ل»،در لغت به معنای پایین آمدن چیزی(مادی یا معنوی)است که رتبۀ واقعی آن،بالاست. ⁽²⁾مراد از«نزول قرآن»در اصطلاح،فرود آمدن قرآن کریم از سوی خدای متعال بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است.این موضوع از سرفصل‌های علوم قرآنی است و مباحث پردامنه‌ای را در این رشتۀ علمی به خود اختصاص داده است.

از مسائل مهمّ نزول قرآن،چگونگی آن است.اختلافی نیست که قرآن کریم به تدریج و در اوضاع و مناسبت‌های گوناگون بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است؛اما در این که به صورت دفعی و یکباره نیز نازل شده باشد،میان قرآن‌پژوهان اختلاف است.در این باره آرای متعددی ارائه شده که دو نظریۀ زیر مهم‌ترین آنهاست:

1.نزول تدریجی و نزول دفعی

اشاره

قرآن،دو نزول دارد:یکی«تدریجی»که در 27 رجب آغاز شده و در طول مدت رسالت ادامه یافته تا به کمال رسیده است؛ ⁽³⁾دیگری«دفعی»که بنا بر آن،قرآن در شب قدر ماه رمضانِ نخستین سال بعثت،به یکباره بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.شیخ صدوق، ⁽⁴⁾فیض کاشانی، ⁽⁵⁾علامۀ مجلسی، ⁽⁶⁾ابوعبد اللّه

زنجانی، ⁽¹⁾

.ر.ک:تاریخ القرآن،زنجانی:ص38-39.

الف-آیات قرآنی

به تصریح آیۀ 185 بقره،آیۀ یکم از سورۀ قدر و آیات دوم و سوم سورۀ دخان،قرآن در شب قدر ماه رمضان نازل شده است.از آنجا که نزول تدریجی قرآن در شب‌ها و روزهای دیگر،واقعیتی تاریخی و انکارناپذیر است،مراد از نزول یاد شده در این آیات،باید غیر از نزول تدریجی باشد.ظاهر آیات نیز از نزول کلّ قرآن حکایت دارد،نه بخشی از آن.

ب-روایات اهل بیت علیهم السلام

بنا بر روایات زیر،قرآن افزون بر نزول تدریجی،به گونۀ دفعی نیز نزول یافته است:

یک. روایتی که تصریح دارد قرآن یک بار به صورت کامل در ماه رمضان بر بیت معمور و سپس در مدت بیست سال به تدریج بر پیامبر نازل شده است.این روایت، در ادامه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که قرآن نیز مانند دیگر کتب آسمانی نزولی دفعی داشته است:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً فی شَهرِ رَمَضانَ إلَی البَیتِ المَعمورِ،ثُمَّ نَزَلَ فی طولِ عِشرینَ سَنَةً.

ثُمَّ قالَ:قالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله:نَزَلَت صُحُفُ إبراهیمَ فی أوَّلِ لَیلَةٍ مِن شَهرِ رَمَضانَ،

واُنزِلَتِ التَّوراةُ لِسِتٍّ مَضَینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ،واُنزِلَ الإِنجیلُ لِثَلاثَ عَشرَةَ لَیلَةً خَلَت مِن شَهرِ رَمَضانَ،واُنزِلَ الزَّبورُ لِثَمانِ عَشرَةَ خَلَونَ مِن شَهرِ رَمَضانَ،واُنزِلَ القُرآنُ فی ثَلاثٍ وعِشرینَ مِن شَهرِ رَمَضانَ. ⁽¹⁾

.ر.ک:الکافی:ج 2 ص 628 ح 6. [1]

قرآن،در ماه رمضان،یک‌جا به بیت المعمور،فرو فرستاده شد و سپس در طول بیست سال،[تدریجاً] نازل گشت».

سپس فرمود:«پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:"صُحُف ابراهیم،در شب اوّل ماه رمضان، نازل گشت.تورات،در شب ششم ماه رمضان،نازل شد.انجیل،در شب سیزدهم ماه رمضان،نازل شد.زبور،در شب هجدهم ماه رمضان،نازل شد و قرآن،در شب بیست و سوم ماه رمضان،نازل شده است"».

دو. روایتی دربارۀ آیۀ «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ ؛ما آن را در شبی فرخنده فرو فرستادیم» که مقصود از«شب مبارک»را شب قدر ماه رمضان می‌خواند و بیان می‌کند که قرآن جز در شب قدر،نازل نشده است:

لَیلَةُ القَدرِ وهِیَ فی کُلِّ سَنَةٍ فی شَهرِ رَمَضانَ فِی العَشرِ الأَواخِرِ،فَلَم یُنزَلِ القُرآنُ إلّا فی لَیلَةِ القَدرِ. ⁽²⁾

شب قدر ! و آن،در دهۀ آخر ماه رمضانِ هر سال،واقع شده است.خداوند،قرآن را جز در شب قدر،فرو نفرستاد.

سه. روایتی ذیل آیۀ یکم سورۀ قدر که تأکید دارد قرآن در شب قدر نازل شده است:

صَدَقَ اللّهُ عز و جل،أنزَلَ اللّهُ القُرآنَ فی لَیلَةِ القَدرِ. ⁽³⁾

خداوند عز و جل راست فرمود.خدا،قرآن را در شب قدر،فرو فرستاد.

گفتنی است که با توجه به مسلّم بودن نزول تدریجی قرآن در غیر شب قدر، روشن می‌گردد که مقصودِ روایات یادشده-که تنها از یک نزول و آن هم در شب قدر

ماه رمضان سخن گفته و برخی از آنها نزول را در غیر این ماه نفی کرده‌اند-نزول دفعی است؛بدین معنا که روایاتِ یاد شده از نزولی افزون بر نزول تدریجی خبر می‌دهند.

ج-روایات عامّه

روایات اهل سنّت دیدگاه نزول دفعی را تأیید می‌کنند و مضمونی بسیار نزدیک به روایات اهل بیت علیهم السلام دارند.شماری از آنها قرآن را مانند دیگر کتب آسمانی دارای نزول دفعی در ماه رمضان می‌دانند؛همچون روایت:جابر بن عبداللّه انصاری ⁽¹⁾

.ر.ک:الدرّ المنثور:ج 1 ص189.

یکی دفعی در ماه رمضان و دیگری در طول مدت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله؛همچون روایتی که به ابن عباس می‌رسد ⁽³⁾و روایتی که بنا بر آن،قرآن نخست بر بیت العزّه نازل شد و سپس بر پیامبر به مناسبت‌های مختلف و در پاسخ به پرسش‌های مردم:

نَزَلَ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً فی شَهرِ رَمَضانَ فی لَیلَةِ القَدرِ فَجُعِلَ فی بَیتِ العِزَّةِ ثمّ انزِلَ عَلی النَّبِیّ صلی الله علیه و آله فی عِشرینَ سَنَةً جَوابَ کَلامِ النّاسِ. ⁽⁴⁾

قرآن به یکباره در شب قدر ماه رمضان فرود آمد و در بیت العزّه قرار گرفت،و بعد،در طول بیست سال به در جواب درخواست مردم به پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد.

د-ادلّه و شواهد عقلی

یک. بعثت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بنا بر رأی مشهور امامیه ⁽⁵⁾و برخی روایات اهل سنّت، ⁽⁶⁾در 27

رجب رخ داده است. ⁽¹⁾

.در بارۀ اثبات این قول ر.ک:«پژوهشی در بارۀ آغاز نزول قرآن»،جعفر نکونام،صحیفۀ مبین:شمارۀ26،ص 51-52.

دو. در آیاتی که سخن از نزول قرآن در ماه رمضان رفته،تعبیر«انزال»آمده و این تعبیر،حکایت از نزول دفعی دارد.توضیح،آن که برخی قرآن پژوهانْ مانند راغب اصفهانی(م 425ق)گفته‌اند که«تنزیل»از باب تفعیل،غالباً بر نزول تدریجی دلالت می‌کند؛اما«إنزال»از باب افعال،اعم از آن است و هم بر این معنا و هم بر نزول دفعی دلالت دارد. ⁽³⁾فخر رازی(م 606ق)نیز با او هم‌رأی است،جز آن که این کاربرد را همیشگی دانسته،نه غالبی. ⁽⁴⁾راغب،تصریح می‌کند که در آیات: «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ ؛ ⁽⁵⁾ما آن را در شبی فرخنده فرو فرستادیم» و «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ؛ ⁽⁶⁾ماه رمضان که در آن قرآن فرو فرستاده شده است» و «إِنّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ؛ ⁽⁷⁾ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم» ،تعبیر«انزال»آمده و نه«تنزیل»؛زیرا بر اساس روایات، قرآن،یکباره به آسمان دنیا و سپس به تدریج بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.تفاوت میان انزال و تنزیل را قرآن‌پژوهان و لغویانی دیگر همانند:زمخشری، ⁽⁸⁾ابوالبقاء، ⁽⁹⁾

طبْرِسی، ⁽¹⁾

.مجمع البیان:ج10 ص786.

سه. بنا بر روایات،جبرئیل علیه السلام در روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله مبعوث شد،وضو و نماز را به او آموخت و پیامبر صلی الله علیه و آله در همان روز،نماز گزارد. ⁽⁵⁾از سویی دیگر،از پیامبر،نقل است که نماز بدون فاتحة الکتاب،روا نیست. ⁽⁶⁾هیچ روایتی نیز در دست نیست که از اقامۀ نمازی بدون سورۀ حمد در اسلام گزارش کرده باشد.از جمع این روایات بر می‌آید که سورۀ حمد در ماه رجب نخستین سال بعثت نازل شده است.این را نیز باید افزود که برخی روایات تصریح دارند که سورۀ حمد در آغاز بعثت نازل شده است. ⁽⁷⁾نتیجه آن که بخشی از قرآن،پیش از ماه رمضان نازل شده و در صورت نفی نزول دفعی،تصریح قرآن بر نزول کلّ قرآن در ماه رمضان، بی‌معنا خواهد شد.

دیدگاه نزول دفعی و تدریجی خود به دو دیدگاه فرعی تقسیم می‌شود:

دیدگاه نخست.نزول دفعی بر بیت‌معمور: بنا بر برخی روایات فریقین،قرآن،نخست بر بیت‌معمور و سپس در طول مدت رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از آن جا به تدریج بر ایشان فرود آمده است. ⁽⁸⁾شماری از مفسّران و قرآن‌پژوهان،پیرو این دیدگاه‌اند،مانند:

طبری(م 310 ق)، ⁽¹⁾

.تفسیر الطبری:ج2 ص196-198.

دیدگاه دوم.نزول دفعی بر قلب پیامبر صلی الله علیه و آله: بنا بر این دیدگاه،دو نزول قرآن عبارت اند از:نخست،نزول حقیقت یا روح قرآن در شب قدر بر قلب پیامبر صلی الله علیه و آله به صورت دفعی و دوم،نزول آن در قالب الفاظ به صورت آیات و سوره‌ها به گونۀ تدریجی.

شیخ صدوق، ⁽¹⁴⁾فیض کاشانی، ⁽¹⁵⁾شیخ ابوعبداللّه زنجانی ⁽¹⁶⁾و علامۀ طباطبایی بر این باورند.علامۀ طباطبایی در استحکام‌بخشی به این دیدگاه و تشریح آن بسیار کوشیده است.بر اساس تبیین او از این دیدگاه،مقصود از نزول قرآن در شب قدر،نزول

دفعی قرآن با همین الفاظ و و اجزا و فصول نیست.قرآن حقیقتی متعالی دارد بدون الفاظ و اجزا و فصول و شأن نزول که به ادراک بشر عادی در نمی‌آید و قرآن حاضر که در چنین هیئتی است،مثالی است از آن،و گویی جامه‌هایی است بر قامت آن. ⁽¹⁾

.ر.ک:المیزان فی تفسیر القرآن:ج2 ص18.

از سوی دیگر،آیاتی که از نزول قرآن در شب قدر سخن گفته‌اند،از کلمۀ«انزال» سود برده‌اند که نزول دفعی را می‌رساند و نزول دفعی نمی‌تواند در قالب الفاظ باشد.

هر یک از آیات قرآن ناظر به وقایعی خاص است و نزول آنها پیش از آن وقایع معقول نیست.ناگزیر،مراد از نزول دفعی قرآن در شب قدر،نزول حقیقت آن است.

برخی از شاگردان علامۀ طباطبایی از این حقیقت،به«روح قرآن»تعبیر کرده و گفته‌اند:قرآن در شب قدر با نزولی اجمالی و غیر زمانی که بر نزول تفصیلی و زمانی مقدم بوده،نازل شده و می‌توان از آن با تعبیر«روح قرآن»یاد کرد که عاری از قالب کلمات،آیات و سور است و چون پیامبر واجد این روح شد،همان حقیقتی که نخست مانند یک روح بر پیامبر نازل شده بود،در لباس الفاظ و کلمات درآمد و نازل شد. ⁽²⁾

طرفداران این دیدگاه به آیاتی از قرآن نیز تمسک جسته‌اند؛از جمله آیۀ 114 طه که می‌فرماید:«... وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ .. .؛قبل از آن که وحی قرآن کاملاً تمام نشده در آن شتاب مکن» و نیز آیات 16-19 قیامت که می‌فرماید:

«لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ * فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا بَیانَهُ ؛زبانت را به آن مچرخان تا به آن شتاب کنی.بر ماست جمع کردن و خواندن آن.

وقتی آن را خواندیم،تو هم از خواندن آن تبعیت کن.سپس بر ماست بیان آن» .ظاهر این آیات حاکی است که پیامبر صلی الله علیه و آله از آنچه به وی وحی می‌شده،از پیش آگاه بوده و هنگام وحی،در قرائت آیات بر پیک وحی پیشی می‌گرفته و خدای تعالی او را

از این کار باز داشته است. ⁽¹⁾

.المیزان فی تفسیر القرآن:ج2 ص18.

2.نزول تدریجی

اشاره

بنا بر این دیدگاه،نزول قرآن کریم از شب قدر ماه رمضان سال نخست بعثت،آغاز و بیست یا 23 سال به تدریج ادامه یافت تا کامل گشت و قرآن کریم نزول دفعی نداشته و عقیده به وجود چنین نزولی نامعقول است. ⁽²⁾این دیدگاه را عامر شعبی، ⁽³⁾ابن‌اسحاق، ⁽⁴⁾شیخ مفید ⁽⁵⁾و شماری از قرآن‌پژوهان معاصر ⁽⁶⁾باور دارند.

ادله و شواهد

مهم‌ترین ادله و شواهد دیدگاه نزول تدریجی در ردّ دیدگاه نخست و اثبات دیدگاه دوم عبارت اند از:

1.قرآن کریم خود بر تدریجی بودن نزولش صراحت دارد:

الف-آیۀ 106 اسراء بیان می‌کند این کتاب بخش بخش نازل می‌شود تا پیامبر آن را به آرامی بر مردم بخواند:

«وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النّاسِ عَلی مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلاً.

قرآن را بخش بخش بر تو نازل کردیم تا آن را بر مردم به آرامی بخوانی و آن را به تدریج فرو فرستادیم».

ب-در آیۀ 32 فرقان سخن کافران را نقل می‌کند که از روی طعن گفتند:چرا قرآن (مانند دیگر کتب آسمانی)به یکباره نازل نمی‌شود:

«وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً .

آنان که کافر شدند،گفتند:چرا قرآن یکباره بر او نازل نمی‌شود؟».

این سخن اعتراضی بود به نزول تدریجی قرآن؛بدین معنا که اگر محمد صلی الله علیه و آله پیامبر بود،می‌باید دین او کامل و تام می‌بود و اصول،فروع،فرایض و سنّت‌هایش یکجا نازل می‌شد و حال که چنین نیست و او برای هر رخدادی سخنی می‌سازد،اجزای کتاب او منظم نیست،بلکه سخنانی پراکنده است. ⁽¹⁾

.المیزان فی تفسیر القرآن:ج15 ص209-210.

«کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ .

این چنین فرستادیم تا دلت را با آن ثبات دهیم».

2.آیۀ «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ ؛ماه رمضان که در آن،قرآن فرو فرستاده شد» و آیاتِ مشابه،که به ظاهر از نزول دفعی در ماه رمضان سخن می‌گویند،از گذشته و آنچه پیش‌تر نازل شده خبر می‌دهند و خود در زمرۀ آن قرار نمی‌گیرد و شکی نیست که این آیات،خود،جزء قرآن اند؛پس نمی‌توان گفت که همۀ قرآن در شب قدر نازل شده است.این آیات فقط در صورتی می‌توانند از خود نیز خبر دهند که خود نیز در شب قدر نازل شده و به صیغۀ زمان حال(نظیر«الذی ینزل»یا«إنّا ننزِله»)باشند نه ماضی،در حالی که چنین نیست.نتیجه آن که منظور از نزول در شب قدر،آغاز نزول است،نه نزول دفعی و یکبارۀ قرآن. ⁽²⁾

3.آیاتی که از نزول قرآن در شب قدر سخن می‌گویند و گروه نخست به آنها تمسک جسته‌اند،بر نزول دفعی دلالتی ندارند؛زیرا در وقت نزول این آیات، بخشی از قرآن هنوز نازل نشده بود و از این رو،از واژۀ«قرآن»تنها بخشی از آن به

فهم عرفی تبادر می‌شد.خدا نیز طبق فهم عرفی مخاطبان عصر نزول،«قرآن»را به معنای همان بخش نازل شده به کار برده است،نه همه آن و بدین سان،مقصود از قرآن،بخشی از آن است و مراد از«نزولِ قرآن»در آیات یاد شده،آغاز نزول قرآن است نه نزول کلّ قرآن. ⁽¹⁾

.تاریخ قرآن،محمّدهادی معرفت:ص35.

4.بررسی موارد کاربرد«تنزیل»و«انزال»در قرآن نشان می‌دهد که نظر طرفداران دیدگاه دفعی و تدریجی(اختصاص کاربرد انزال به نزول دفعی و تنزیل به نزول تدریجی)پذیرفتنی نیست؛زیرا گاه این دو تعبیر،از جمله در آیۀ «وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً ؛ ⁽³⁾کسانی که کافر شدند،گفتند:چرا قرآن،یکباره بر او نازل نمی‌شود؟» ،به جای هم به کار رفته‌اند. ⁽⁴⁾

5.روایاتی که برای اثبات دیدگاه پیشین به کار رفته‌اند،خبر واحدند و خبر واحد موجب علم نمی‌شود،در حالی که شمار بیشتری از روایات که مشهورترند،با دیدگاه نزول تدریجی همسویند. ⁽⁵⁾

6.خداوند در آیۀ 185 بقره از نزول قرآن در این ماه خبر داده است «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ» .اگر قرآن به بیت المعمور در آسمان چهارم نازل شده باشد فایدۀ چنین نزولی که مردم از آن بی‌بهره بوده‌اند چیست؟افزون بر این،یادکرد خدا از

نزول قرآن در این ماه،برای بزرگداشت ماه رمضان است؛نزول بر بیت‌معمور طبق نظریۀ نزول بر بیت‌معمور بی‌آن که بر پیامبر نازل شده و به مردم برسد،چه بزرگداشتی برای ماه رمضان دارد؟ ⁽¹⁾

.«کاوشی نو در چگونگی نزول قرآن»،علی اصغر ناصحیان،علوم و معارف قرآن:شماره 5،ص70. [1]

7.اگر همۀ قرآن به صورت دفعی در آغاز بعثت نازل شده باشد،بسیاری از خطاب‌های الهی در قرآن کریم عبث و غیر عقلایی می‌نمایند؛زیرا آنها به کسانی خطاب شده‌اند که در وقت خطاب حاضر نبوده‌اند و کسانی به سبب کاری سرزنش شده‌اند که هنوز آن کار را نکرده‌اند. ⁽²⁾

8.بنا بر برخی روایات،مانند روایات مربوط به اصحاب کهف و ظهار،گاه مردم از موضوعاتی می‌پرسیدند و پیامبر می‌فرمود:در این باره هنوز چیزی بر من وحی نشده است؛در انتظار بمانید تا خداوند دربارۀ آن بر من وحی کند.این سخن نشان می‌دهد که قرآنِ معهود به گونۀ دفعی بر آن حضرت نازل نشده است. ⁽³⁾

9.این که در تبیین نزول دفعی گفته می‌شود که«روح قرآن»بر پیامبر نازل شده فقط یک ادعاست؛زیرا هیچ آیه یا روایتی به«روح قرآن»اشاره نکرده و قرآن را با «روح»یا کلمات مشابه همراه نساخته و از«نزول قرآن به گونۀ اجمال»سخن نگفته است.ثانیاً مراد از روح و اجمال قرآن چیست؟اگر خلاصه‌ای از مضامین قرآن است، می‌باید پیامبر در وقت پرسش مردم،پاسخی ارائه می‌کرد،نه آن که آنان را به انتظار فرا خواند تا وحی فرا برسد. ⁽⁴⁾

نتیجه

بررسی ادلّه و شواهد دو دیدگاه،حاکی از ترجیح دیدگاه«دفعی و تدریجی»بر «تدریجی»است.دیدگاه نخست،نزول تدریجی قرآن را رد نمی‌کند؛بنا بر این،

با صراحتِ آیاتی که از نزول تدریجی قرآن خبر می‌دهند،ناسازگار نیست.این آیات تنها وجود نزول تدریجی را ثابت کرده‌اند و به هیچ روی،بر نفی نزولی دیگر دلالت ندارند.قرآن کریم افزون بر این،چنان که گذشت آیاتی دارد که بر نزول دفعی دلالت دارند و توجیه و تفسیر آنها بر وجهی دیگر خلاف ظاهر آنها و نیازمند دلیل معتبر است.

نزول قرآن به صورت دفعی الزاماً بدین معنا نیست که قرآن کریم در قالب الفاظ و کلمات به صورت آیات و سور و به شکل تفصیلی نازل شده است.بنا بر این دیدگاه، حقیقت قرآن،الفاظ،اجزا،فصول،شئون و زمان ندارد.این حقیقت در نزول دفعی بر پیامبر نازل شده است و در نزول تدریجی،همان حقیقت به جامۀ الفاظ و کلمات و زمان و شأن نزول درآمده و به تدریج بر آن حضرت فرود آمده است؛از این رو، بسیاری از اشکال‌های گروه دوم بر این دیدگاه از قبیل اشکال دوم،سوم،هفتم و هشتم وارد نیست.

نزول دفعی و تدریجی قرآن بر قلب پیامبر یا بیت معمور،مقدمۀ نزول آن به صورت تدریجی و بهره‌مندی مردم از کلام الهی بوده است و از این رو حادثه‌ای سترگ و خجسته است و از همین رو،خداوند از آن به عنوان خصیصه‌ای برای ماه رمضان یاد کرده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:بقره:آیۀ 185.

ادلۀ دیدگاه دوم،متعدد و مختلف اند و هم بر نقل قرآن و روایات تکیه دارند و هم بر ادلّه و شواهد عقلی و بدین روی،واحد بودن برخی اخبار موجب ردّ آن نمی‌شود؛افزون بر این که گروه دوم نیز در استدلالات روایی خود بر اخبار واحد تکیه کرده‌اند.

4/2 نزول نخستین وحی قرآنی

الف-سورۀ علق

27.امام صادق علیه السلام: نخستین سوره‌ای که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شد، «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» 1 بود و آخرین سوره «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ» 23 . ⁽¹⁾

28.تفسیر الطبری- به نقل از ضحّاک،از ابن عبّاس -: نخستین بار که جبرئیل علیه السلام بر محمّد صلی الله علیه و آله فرود آمد،گفت:ای محمّد ! بگو:پناه می‌برم به [خدای] شنوای دانا،از شیطان رانده شده.سپس گفت:بگو: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» و سپس گفت: «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ» .

عبد اللّه [بن عبّاس] گفت:این،نخستین سوره‌ای بود که خدا با زبان جبرئیل علیه السلام بر محمّد صلی الله علیه و آله فرو فرستاد و به او دستور داد که فقط به خدا پناه ببرد،نه آفریده‌های او. ⁽²⁾

قالَ عَبدُ اللّهِ [بنُ عَبّاسٍ]:وهِیَ أوَّلُ سورَةٍ أنزَلَهَا اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله بِلِسانِ جِبریلَ علیه السلام.فَأَمَرَهُ أن یَتَعَوَّذَ بِاللّهِ دونَ خَلقِهِ (تفسیر الطبری:ج1 جزء 1 ص 50؛ [3]مستدرک الوسائل:ج 4 ص 265 ح 4657). [4]

ب-سورۀ فاتحة الکتاب

29.امام علی علیه السلام: از پیامبر صلی الله علیه و آله در بارۀ ثواب [قرائت] قرآن پرسیدم.ایشان،مرا از ثواب یکایک سوره‌ها،به ترتیبی که از آسمان نازل شده بودند،آگاه ساخت.بنا بر این،

نخستین چیزی که در مکّه بر ایشان نازل شد،فاتحة الکتاب بود و سپس «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» . ⁽¹⁾

. سَأَلتُ النَّبِیَّ عَن ثَوابِ القُرآنِ،فَأَخبَرَنی بِثَوابِ سورَةٍ سورَةٍ عَلی نَحوِ ما نَزَلَت مِنَ السَّماءِ،فَأَوَّلُ ما نَزَلَ عَلَیهِ بِمَکَّةَ فاتِحَةُ الکِتابِ،ثُمَّ «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» (مجمع البیان:ج 10 ص 613).

30.دلائل النبوّة ،بیهقی-به نقل از عمرو بن شُرَحبیل -: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به خدیجه فرمود:

«من وقتی تنها می‌شوم،صدایی می‌شنوم...[که می‌گوید:] ای محمّد! بگو: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ» تا می‌رسد به «وَ لاَ الضّالِّینَ»» . ⁽²⁾

ج-سورۀ مدّثّر

31.صحیح البخاری- به نقل از جابر بن عبد اللّه -: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که در بارۀ دورۀ توقّف وحی،سخن می‌گفت،شنیدم که فرمود:«داشتم می‌رفتم که ناگاه،از آسمان صدایی شنیدم.سرم را بلند کردم و همان فرشته‌ای را که در حِرا نزدم آمده بود،دیدم که بر تختی میان آسمان و زمین،نشسته است.از وحشت،یکّه خوردم.[به خانه] برگشتم و گفتم:"مرا بپوشانید ! مرا بپوشانید!" و ردایی بر من پوشاندند.پس خداوند متعال، «یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ» را تا «اَلرُّجْزَ فَاهْجُرْ» ،فرو فرستاد،و این،پیش از آن بود که نماز، واجب شود. «اَلرُّجْزَ» ،همان بت‌ها هستند». ⁽³⁾

د-سورۀ مُزّمّل

32.تفسیر ابن کثیر- به نقل از ابن عبّاس -: نخستین چیزی که نازل شد،سورۀ مزّمّل بود. ⁽⁴⁾

ه-سورۀ اعلی

33.امام باقر علیه السلام: نخستین سوره‌ای که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شد، «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» بود. ⁽¹⁾

.إنَّ أوَّلَ سورَةٍ نَزَلَت عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی» (مختصر بصائر الدرجات:ص 93).

و-آیۀ 151 سورۀ انعام

35.امام علی علیه السلام: نخستین چیزی که از قرآن نازل شد، «قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ» بود. ⁽³⁾

5/2 نزول آخرین وحی قرآنی

الف-آیۀ پرهیزگاری(آیۀ 281 سورۀ بقره)

36.تفسیر الطبری: ابن جُرَیج گفت:ابن عبّاس گفت:آخرین آیه‌ای که از قرآن نازل شد، این بود: «و بترسید از روزی که در آن،به سوی خدا باز گردانیده می‌شوید.سپس به هر کس،آنچه به دست آورده،تمام داده می‌شود و آنان،مورد ستم قرار نمی‌گیرند» .

ابن جریج گفت:می‌گویند:بعد از نزول این آیه،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نُه شب،زنده بود که از روز شنبه،آغاز شد و ایشان،روز دوشنبه،در گذشت. ⁽⁴⁾

ب-آیۀ رِبا(آیۀ 278 سورۀ بقره)

37.صحیح البخاری- به نقل از ابن عبّاس -: آخرین آیه‌ای که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد،آیۀ رِبا بود. ⁽¹⁾

. آخِرُ آیَةٍ نَزَلَت عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله،آیَةُ الرِّبا (صحیح البخاری:ج 4 ص1652 ح 4270،السنن الکبری:ج 5 ص 452 ح 10471).

ج-آیۀ 128 سورۀ توبه

38.معانی القرآن- به نقل از ابن عبّاس -: آخرین آیه‌ای که نازل شد، «قطعاً برای شما،پیامبری از خودتان آمد» بود. ⁽²⁾

د-آیۀ کَلاله(آیۀ 176 سورۀ نساء)

39.مجمع البیان -به نقل از بَراء بن عازِب-:آخرین سوره‌ای که به طور کامل [و یک‌جا] نازل شد،سورۀ برائت بود و آخرین آیه‌ای که نازل شد،آیۀ پایانی سورۀ نساء بود یعنی: «از تو [در بارۀ کَلاله] فتوا می‌خواهند» ،تا آخر آیه. ⁽³⁾

ه-آیۀ اکمال (آیۀ 3 سورۀ مائده)

⁽⁴⁾ 40.تاریخ الیعقوبی: گفته شده:آخرین آیۀ نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله،این است: «امروز،دینتان را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و اسلام را دین مورد پسند قرار دادم» .این گزارش،

صحیح و ثابت و روشن است و نزول آیه در روز تصریح بر ولایت امیر مؤمنان علی بن ابی طالب-که درودهای خدا بر او باد-در غدیر خُم بوده است. ⁽¹⁾

.وقد قیل:إنّ آخر ما نزل علیه «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» .وهی الروایة الصحیحة الثابتة الصریحة.وکان نزولها یوم النصّ علی أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب،صلوات اللّه علیه،بغدیر خُمّ.(تاریخ الیعقوبی/ [1]طبعة النجف الأشرف-مطبعة الغریّ:ج 2 ص 32).

و-سورۀ مائده

41.المستدرک علی الصحیحین -به نقل از عبد اللّه بن عمرو-:آخرین سوره‌ای که نازل شد، سورۀ مائده بود. ⁽²⁾

ز-سورۀ نصر

42.امام صادق علیه السلام: نخستین چیزی که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شد، «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» بود و آخرینش،سورۀ «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ» . ⁽³⁾

43.مجمع البیان -به نقل از ابن عبّاس-:چون «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ» نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:«این،خبرِ درگذشت من است و من در همین سال،از دنیا می‌روم». ⁽⁴⁾

پژوهشی در بارۀ نخستین و واپسین وحی قرآنی

اشاره

⁽¹⁾روایات فریقین و نیز گزارش‌های تاریخی گوناگون در بارۀ نخستین و واپسین وحی الهی ⁽²⁾موجب شده‌اند تا وحدت نظری در این موضوع محقق نشود.به همین دلیل نظریه‌های ارائه شده نیز بر ادله‌ای محکم و خدشه‌ناپذیر مبتنی نیستند.با این همه می‌توان با بررسی ادله و ملاحظه قراین،برخی احتمال‌ها را تقویت کرد.

نخستین آیه یا سورۀ نازل شده

در بارۀ نخستین آیه یا سورۀ نازل شده دیدگاه‌هایی وجود دارد که از این میان سه دیدگاه شایان توجه‌اند: ⁽³⁾

1.مشهور مفسران و دانشوران علوم قرآنی، ⁽⁴⁾پنج آیه نخست سورۀ علق را که نزول آنها مقارن آغاز بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بوده،نخستین وحی الهی برشمرده‌اند و به شماری از احادیث استناد کرده‌اند؛ ⁽⁵⁾از جمله در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که:

أَوَّلُ مَا نَزَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ» ، وآخِرُهُ: «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ...» .

نخستین سوره‌ای که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرود آمد،[این بود]: «به نام خداوند رحمتگر مهربان.بخوان به نام پروردگارت» .و واپسین سوره‌ای که فرود آمد،این بود: «آن گاه که یاری خدا فرا رسید» . ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 50 ح 27. [1]

این روایت از امام رضا علیه السلام به نقل از پدرش،موسی بن جعفر علیه السلام،از امام صادق علیه السلام نیز گزارش شده است. ⁽²⁾در تفسیر القمی روایتی با همین مضمون از امام باقر علیه السلام نقل شده است. ⁽³⁾البته در این که نخستین وحی قرآنی چند آیۀ اول سورۀ علق است یا همۀ سوره،اختلاف است.برخی با توجه به سیاق آیات سورۀ علق،نزول تمام این سوره را یکباره دانسته‌اند. ⁽⁴⁾

2.برخی با استناد به حدیث ابوسلمه از جابر بن عبد اللّه،سورۀ مدثّر را نخستین سورۀ نازل شده معرفی کرده‌اند،در حالی که این حدیث منافاتی با نزول چند آیه از سورۀ علق پیش از این سوره ندارد؛ ⁽⁵⁾زیرا در متن حدیث هیچ گونه اشاره‌ای به این نشده که نخستین وحی قرآنی آیات نخست این سوره است و تنها استنباط جابر از گفتۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین بوده است.شاید هم این حدیث به اولین نزول پس از ایام فَتْرت(دوره انقطاع وحی) ⁽⁶⁾اشاره داشته باشد.شاهدِ این مدعا حدیث دیگری از جابر بن عبد اللّه است که بر اساس آن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از فترت وحی سخن گفته است. ⁽⁷⁾

3.گروه سوم،نخستین سورۀ نازل شده را فاتحه می‌دانند. ⁽⁸⁾به نقل از زمخشری

بیشتر مفسران معتقدند که سورۀ فاتحه نخستین سورۀ نازل شده است. ⁽¹⁾

.الکشاف:ج4 ص775.

«لا صَلاةَ إلّابِفاتِحَةِ الکِتابِ؛ ⁽⁷⁾نمازی جز به فاتحة الکتاب بر پا نمی‌شود»مؤیّد همین گزارش است.

در نگاهی کلی به این سه دیدگاه،شاید بتوان چنین نتیجه گرفت که نزول سه یا پنج آیه از آغاز سورۀ علق با آغاز بعثت مقارن بوده است،سپس چند آیه از ابتدای سورۀ مدثّر نازل شده است؛ ⁽⁸⁾ولی نخستین سورۀ کاملِ فرود آمده بر پیامبر صلی الله علیه و آله،سورۀ حمد است ⁽⁹⁾که«فاتحة الکتاب»خوانده می‌شود. ⁽¹⁰⁾همچنین می‌توان گفت که در هر صورت نخستین آیه‌ای که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده،«بسم اللّه الرحمن الرحیم»است؛ ⁽¹¹⁾زیرا همۀ سوره‌های قرآن به جز برائت با این آیه آغاز می‌شوند و شیعه معتقد است که«بسم اللّه

الرحمن الرحیم»در هر سوره جزو آن سوره و آیه‌ای مستقل است. ⁽¹⁾

.التبیان فی تفسیر القرآن:ج1 ص24؛مجمع البیان:ج1 ص89؛البیان:ص440.

اما روایت منقول از امام علی علیه السلام که در آن،نخستین وحی قرآنی،آیۀ 151 از سورۀ انعام دانسته شده، ⁽²⁾از چند جهت اشکال دارد،از جمله این که به نقل از ابن عباس و دیگران،سورۀ انعام از سوره‌هایی است که همۀ آن،یکجا نازل شده است. ⁽³⁾دوم این که بر پایۀ روایت دیگری از ابن عباس،آیۀ 151 از سورۀ انعام،مدنی است. ⁽⁴⁾

واپسین آیه یا آیات نازل شده

اشاره

⁽⁵⁾ زرقانی در مناهل العرفان،در بارۀ واپسین آیه یا آیاتِ نازل شده،ده دیدگاه را نقل کرده ⁽⁶⁾که مهم‌ترین آنها عبارت اند از:

1.آیۀ 281 از سورۀ بقره:بر اساس شمار زیادی از روایات،آخرین آیه‌ای که بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد «وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ ثُمَّ تُوَفّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ ؛از روزی هراسناک باشید که در آن به خداوند بازگردانده می‌شوید،سپس به هر کسی هر چه اندوخته کاملاً داده می‌شود،و به آنان ستم نمی‌شود» بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با اشارۀ جبرئیل آن را در میان آیه ربا و آیه دَیْن(پس از آیۀ 280)از سورۀ بقره قرار داد و پس از آن پیامبر بیش از 21 روز و بنا بر قولی بیش از نه شب زنده نبود. ⁽⁷⁾

2.بخشی از آیۀ 3 از سورۀ مائده:به نقل یعقوبی،واپسین آیۀ نازل شده بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً ؛امروز دینتان را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم،و اسلام را دین مورد پسند برایتان قرار دادم»

بود.یعقوبی همین نقل را صحیح و استوار دانسته،نزول این آیه را در روز ابلاغ امامت علی بن ابی طالب علیه السلام در غدیرخم تأیید می‌کند. ⁽¹⁾

.تاریخ الیعقوبی:ج2 ص43. [1]

در نقل دیگری آمده است که پس از سورۀ «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ» آیۀ «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ» فرود آمد و این آخرین آیه بود و آن حضرت صلی الله علیه و آله هشتاد روز پس از نزول این آیه در گذشت. ⁽²⁾

3.آیۀ176 از سورۀ نساء:به‌گفتۀ براء بن عازب،آخرین آیۀ نازل شده «یَسْتَفْتُونَکَ قُلِ اللّهُ یُفْتِیکُمْ فِی الْکَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَکَ لَیْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَکَ وَ هُوَ یَرِثُها إِنْ لَمْ یَکُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ کانَتَا اثْنَتَیْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمّا تَرَکَ وَ إِنْ کانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَ نِساءً فَلِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ ؛از تو [ در بارۀ کلاله ] فتوا می‌طلبند؛بگو:خدا در بارۀ کلاله فتوا می‌دهد:اگر مردی بمیرد و فرزندی نداشته باشد،و خواهری داشته باشد،نصفِ میراث از آنِ اوست.و آن [ مرد نیز ] از او ارث می‌برد،اگر برای او [ خواهر ] فرزندی نباشد.پس اگر [ ورثه فقط ] دو خواهر باشند،دوسوم میراث برای آن دو است،و اگر [ چند ] خواهر و برادرند،پس نصیب مرد،مانند نصیب دو زن است.خدا برای شما توضیح می‌دهد تا مبادا گم راه شوید،و خداوند به هر چیزی داناست» است. ⁽³⁾فرّاء هم این آیه را،آخرین آیۀ نازل شده معرفی می‌کند. ⁽⁴⁾

4.آیات پایانی سورۀ توبه:اُبیّ بن کعب،واپسین آیۀ نازل شده را آیات پایانی سورۀ توبه دانسته است: ⁽⁵⁾

«لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ

رَؤُفٌ رَحِیمٌ * فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ . ⁽¹⁾

.توبه:آیۀ 128-129. [1]

فرستاده‌ای از خود شما برایتان آمده که سخت است بر او هر چیزی که شما را رنج می‌دهد.بر [هدایت] شما حریص است،و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است.

پس اگر از حق روی بگردانند بگو:خداوند مرا کفایت می‌کند.هیچ معبودی جز او نیست.بر او توکل کردم و او صاحب عرش عظیم است» .

نظریه

با بررسی مستند آرایی که به آنها اشاره شد،روشن می‌گردد که هیچ یک از آنها متکی به دلیل قاطعی نیست.بنا بر این باید گفت:

اولاً:آخرین آیه‌ای که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده مشخص نیست.

ثانیاً:آرای یاد شده را می‌توان به آخریّت نسبی حمل کرد؛یعنی این آیات در اواخر عمر پر برکت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده‌اند؛لیکن راویان آنها به دلیل آن که اطلاعات لازم در اختیارشان نبوده،هر یک تصور کرده‌اند که آخرین آیه همان است که آنها باور دارند.

واپسین سورۀ کاملِ نازل شده

اشاره

⁽²⁾ در بارۀ واپسین سوره کاملی که نازل شده نیز گزارش‌های متعددی نقل شده است:

1.سورۀ نصر:

«بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ * إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ * وَ رَأَیْتَ النّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللّهِ أَفْواجاً * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوّاباً .

به نام خداوند رحمتگر مهربان.آن گاه که یاری و ظفر خداوند آمد،و مردم را بینی

که گروه گروه وارد دین خدا می‌شوند،پس پروردگارت را با حمد تسبیح کن و از او درخواست آمرزش نما که او توبه‌پذیر است» .

با نزول این سوره،صحابه خرسند شدند؛زیرا پیروزی مطلق اسلام بر کفر و تثبیت و استحکام پایه‌های دین با گرویدن گروه‌های مختلف مردم را بشارت می‌داد.

ولی عباس عموی پیامبر،به سبب خبر دادن سوره از پایان کار پیامبر،از نزول آن سخت غمناک شد و پیامبر پس از آن دو سال بیشتر زنده نبود. ⁽¹⁾

.مجمع البیان:ج10 ص844؛الدرّ المنثور:ج6 ص406. [1]

در روایتی از امام صادق علیه السلام و نیز امام رضا علیه السلام آخرین سوره، «إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ وَ الْفَتْحُ» معرفی شده است. ⁽²⁾از ابن‌عباس نیز گزارش شده که آخرین سوره،نصر است. ⁽³⁾

2.سورۀ برائت:روایاتی آخرین سوره را برائت معرفی کرده است که نخستین آیات آن در سال نهم هجری نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را فرستاد تا آن را بر جمع مشرکان بخواند. ⁽⁴⁾

3.سورۀ مائده:در روایتی آخرین سورۀ نازل شده،مائده دانسته شده است. ⁽⁵⁾

نظریه

در جمع‌بندی روایات مربوط به آخرین سوره‌ای که بر پیامبر نازل شده چند نکته شایان توجه است:

1.سورۀ نصر،در عام الفتح و سال هشتم هجری،در حجة الوداع و در منا،نازل گردیده است. ⁽⁶⁾

2.سورۀ برائت،پس از فتح مکّه و در سال نهم هجری،نازل شده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 61( [1]پانوشت 4).

3.مطابق برخی از گزارش‌ها،سورۀ مائده آخرین سوره‌ای است که بر پیغمبر نازل شده است. ⁽²⁾

4.بر پایۀ روایتی که از امام صادق علیه السلام و امام رضا علیه السلام نقل شده و گزارش‌های متعددی که در منابع شیعه و سنی آمده، ⁽³⁾سورۀ نصر،آخرین سوره‌ای است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل گردیده است.

با در نظر گرفتن نکات یاد شده می‌توان گفت:بخش‌هایی از سورۀ مائده و برائت از واپسین آیات نازل شده است،ولی آخرین سوره‌ای که به صورت کامل نازل شد، سورۀ نصر است.

6/2. انواع وحی به پیامبر(صلی الله علیه و آله)

الف-وحی از طریق جبرئیل علیه السلام

قرآن

«روح الأمین(جبرئیل)،آن را بر دلت نازل کرد،تا از هشدار دهندگان باشی». 1

حدیث

44.امام علی علیه السلام -در بارۀ این سخن خداوند متعال: «وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی؛ 2 و قطعاً بار دیگر هم او را دیده است،نزدیک سِدرَةُ المُنتَهی» -:یعنی محمّد صلی الله علیه و آله.او نزدیک سِدرة المُنتَهی بود؛جایی که هیچ آفریده‌ای از آفریدگان خدا،از آن فراتر نمی‌رود.سخن خدا در آخر آیه که: «دیده‌اش منحرف نگشت و [از حد] در نگذشت.به راستی که [برخی] از آیات بزرگِ پروردگار خود را دید» 3،[یعنی] جبرئیل علیه السلام را در چهرۀ واقعی‌اش،دو بار دید:این بار و باری دیگر؛چرا که جبرئیل علیه السلام،مخلوقی بس بزرگ [و تنومند] است.او از روحانیانی است که خلقت و چگونگی آنها را کسی جز خداوند،پروردگار جهانیان،درک نمی‌کند. 4

45.امام باقر علیه السلام -در بارۀ این سخن خداوند: «حَتّی إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ؛ تا چون هراس از دل‌هایشان برطرف شد،گفتند:«پروردگارتان، چه فرمود؟».گفتند:حقیقت.و اوست بلندمرتبه و بزرگ» -:در فاصلۀ مبعوث شدن

عیسی بن مریم علیه السلام تا مبعوث شدن محمّد صلی الله علیه و آله،اهل آسمان‌ها،دیگر وحی‌ای را نشنیدند.پس هنگامی که خداوند،جبرئیل علیه السلام را به سوی محمّد صلی الله علیه و آله فرستاد،آسمانیان صدای وحی شدن قرآن را که مانند صدای افتادن آهن بر روی تخته سنگ بود، شنیدند و از هوش رفتند.چون از وحی فراغت یافت،جبرئیل علیه السلام باز گشت و از اهل هر آسمانی که می‌گذشت،هراس از دل‌هایشان برطرف می‌شد؛یعنی دل‌هایشان آرام می‌گرفت و به یکدیگر می‌گفتند: «پروردگارتان،چه فرمود؟گفتند:حقیقت.و اوست بلندمرتبه و بزرگ» . ⁽¹⁾

.وذلِکَ أنَّ أهلَ السَّماواتِ لَم یَسمَعوا وَحیاً فیما بَینَ أن بُعِثَ عیسَی بنُ مَریَمَ علیه السلام إلی أن بُعِثَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله،فَلَمّا بَعَثَ اللّهُ جَبرَئیلَ إلی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله فَسَمِعَ أهلُ السَّماواتِ صَوتَ وَحیِ القُرآنِ کَوَقعِ الحَدیدِ عَلَی الصَّفا،فَصَعِقَ أهلُ السَّماواتِ،فَلَمّا فَرَغَ مِنَ الوَحیِ انحَدَرَ جَبرَئیلُ،کُلَّما مَرَّ بِأَهلِ سَماءٍ فُزِّعَ عَن قُلوبِهِم-یَقولُ:کُشِفَ عَن قُلوبِهِم-فَقالَ بَعضُهُم لِبَعضٍ: «ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ» (تفسیر القمّی:ج 2 ص 202، [1]بحار الأنوار:ج 18 ص 259 ح 11). [2]

46.إمتاع الأسماع -به نقل از شُرَیح بن عبد اللّه-:چون پیامبر صلی الله علیه و آله به آسمان رفت و خدا به بنده‌اش آنچه را باید وحی کند،وحی فرمود،جبرئیل علیه السلام به سجده افتاد تا آن گاه که خدا به بنده‌اش آنچه را باید خبر دهد،خبر داد.آن گاه،[جبرئیل علیه السلام ] سر از سجده برداشت و من،او را در خلقت واقعی‌اش دیدم؛آراسته به زِبَرجَد و لؤلؤ و یاقوت،و به نظرم رسید که آب چشمانش،افق را پُر کرده است.من تا پیش از آن زمان،او را به صورت‌های گوناگون می‌دیدم و غالباً به صورت دِحیۀ کَلْبی می‌دیدمش.گاهی اوقات هم چنان می‌دیدمش که کسی،دیگری را از پشت غربال می‌بیند. ⁽²⁾

ب-وحی از طریق سخن گفتن مستقیم و بی‌واسطۀ خدا

قرآن

«و بی گمان،تو قرآن را از نزد فرزانه‌ای دانا دریافت می‌کنی». 1

حدیث

47.کمال الدین: پیامبر صلی الله علیه و آله گاه که در میان یارانش بود،از هوش می‌رفت و عرق می‌ریخت، و چون به خود می‌آمد،می‌فرمود:«خداوند عز و جل چنین و چنان فرمود و شما را به فلان کار،امر کرد و از فلان کار،نهی فرمود»....

از امام صادق علیه السلام در بارۀ حالت غشی که پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌گرفت،سؤال شد که:آیا این حالت،هنگام فرود آمدن جبرئیل علیه السلام به ایشان دست می‌داد؟

امام صادق علیه السلام فرمود:«نه.جبرئیل علیه السلام هر گاه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می‌آمد،بدون اجازه بر ایشان وارد نمی‌شد،و چون بر ایشان وارد می‌شد،بنده‌وار،در برابرش می‌نشست.

این حالت،فقط زمانی رُخ می‌داد که خداوند عز و جل بدون مترجم و واسطه،با ایشان سخن می‌گفت». 2

7/2.انواع وحی به طور کلّی

قرآن

«و هیچ بشری را نرسد که خدا با او سخن گوید،جز از راه وحی،یا از فرا سوی حجابی،یا

فرستاده‌ای را بفرستد و به اذن او،هر چه بخواهد،وحی نماید.آری.اوست بلندمرتبۀ سنجیده‌کار،و همین گونه،وحی از امر خودمان را به سوی تو وحی کردیم.تو نمی‌دانستی کتاب چیست و نه ایمان [کدام است]؛ولی آن را نوری گردانیدیم که هر کس از بندگان خود را بخواهیم،به وسیلۀ آن،راه می‌نماییم». ⁽¹⁾

.شورا:آیۀ 51 و 52: «وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ * وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کُنْتَ تَدْرِی مَا الْکِتابُ وَ لاَ الْإِیمانُ وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِی بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا» .

حدیث

48.بصائر الدرجات -به نقل از زُراره-:از امام باقر علیه السلام پرسیدم:رسول،چه کسی است؟ نبی،چه کسی است؟و مُحدَّث کیست؟

فرمود:«رسول،کسی است که جبرئیل علیه السلام نزدش می‌آید و رو در رو،با وی سخن می‌گوید.رسول،او را می‌بیند،همچنان که یکی از شما،فردی را که با وی سخن می‌گوید،می‌بیند.این،رسول است.

نبی،کسی است که در خواب،جبرئیل علیه السلام نزدش می‌آید،مانند رؤیای ابراهیم علیه السلام و یا حالت چُرتی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را می‌گرفت و در هنگام خواب،جبرئیل علیه السلام نزدش می‌آمد.نبی،این گونه است.بعضی از ایشان،رسالت و نبوّت را با هم دارند.برای نمونه،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسولی بود که جبرئیل علیه السلام نزدش می‌آمد و رو در رو،با وی سخن می‌گفت و ایشان،او را می‌دید و در خواب هم نزدش می‌آمد.

امّا مُحدَّث،کسی است که سخن فرشته را می‌شنود و با او سخن می‌گوید،بدون آن که وی را ببیند و بدون این که به خواب او هم بیاید». ⁽²⁾

فَقالَ:الرَّسولُ:الَّذی َیأتیهِ جَبرَئیلُ فَیُکَلِّمُهُ قُبُلاً،فَیَراهُ کَما یَری أحَدُکُمُ الَّذی یُکَلِّمُهُ،فَهذَا الرَّسولُ.

وَالنَّبِیُّ:الَّذی یُؤتی فِی النَّومِ؛نَحوَ رُؤیا إبراهیمَ علیه السلام،ونَحوَ ما کانَ یَأخُذُ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله مِنَ السُّباتِ إذا أتاهُ جَبرَئیلُ فِی النَّومِ،فَهکَذَا النَّبِیُّ،ومِنهُم مَن یَجتَمِعُ لَهُ الرِّسالَةُ وَالنُّبُوَّةُ،فَکانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله رَسولاً یَأتیهِ جَبرَئیلُ قُبُلاً فَیُکَلِّمُهُ ویَراهُ ویَأتیهِ فِی النَّومِ.

وأَمّا المُحَدَّثُ فَهُوَ الَّذی یَسمَعُ کَلامَ المَلَکِ فَیُحَدِّثُهُ،مِن غَیرِ أن یَراهُ ومِن غَیرِ أن یَأتِیَهُ فِی النَّومِ (بصائر الدرجات:ص 371 ح 10، [1]بحار الأنوار:ج 18 ص 270 ح 35). [2]

49.امام باقر علیه السلام: پیامبران،پنج گونه اند:برخی از آنان،صدا[ی وحی] را مانند صدای [به هم خوردن] زنجیر می‌شنوند و مقصود را در می‌یابند.برخی در خواب به آنان،خبر داده می‌شود،مانند یوسف علیه السلام و ابراهیم علیه السلام.برخی‌شان [فرشته را] مشاهده می‌کنند و برخی،در قلبشان ضربه زده و در گوششان،زنگ زده می‌شود ⁽¹⁾

.در«بیان»بحار الأنوار(ج 11 ص 53)،آمده است:شاید به جای پنج،چهار بوده یا زنگ زدن در گوش،یک نوع صدا باشد که در این صورت،همان پنج گونه می‌شود.

8/2 حالت پیامبر(صلی الله علیه و آله)هنگام نزول وحی

50.صحیح مسلم -به نقل از انَس بن مالک-:روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در میان ما بود که ناگاه، چُرتش گرفت(/به حالت خلسه فرو رفت).سپس سرش را بلند کرد و لبخندی زد.

گفتیم:چرا می‌خندی،ای پیامبر خدا؟

فرمود:«اینک سوره‌ای بر من فرود آورده شد»و سپس خواند: «به نام خدای بخشندۀ مهربان.ما به تو کوثر دادیم.پس برای پروردگارت،نماز بگزار و قربانی کن.بی‌تردید،دشمنت، خود،بُریده‌نسل است» ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

قالَ:اُنزِلَت عَلَیَّ آنِفاً سورَةٌ،فَقَرَأَ: «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ إِنّا أَعْطَیْناکَ الْکَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ * إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» (صحیح مسلم:ج 1 ص 300 ح 53،سنن أبی‌داوود:ج 4 ص 237 ح 4747).

51.صحیح البخاری -به نقل از عایشه-:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را دیدم که در یک روز بسیار سرد، وحی بر او نازل می‌شود و پس از قطع شدن وحی،از پیشانی‌اش،عرق می‌ریخت. ⁽¹⁾

. لَقَد رَأَیتُهُ [رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] یَنزِلُ عَلَیهِ الوَحیُ فِی الیَومِ الشَّدیدِ البَردِ،فَیُفصِمُ عَنهُ وإنَّ جَبینَهُ لَیَتَفَصَّدُ عَرَقاً (صحیح البخاری:ج 1 ص 4 ح 2،سنن الترمذی:ج 5 ص 597 ح 3634).

52.فتح الباری -به نقل از عایشه،در بارۀ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله-:هر گاه بر ایشان وحی فرود می‌آمد،عرق می‌ریخت. ⁽²⁾

53.المناقب ،ابن شهرآشوب-به نقل از ابن عبّاس-:پیامبر صلی الله علیه و آله هر گاه قرآن بر او نازل می‌شد،آن را با زبان و لبانش می‌گرفت [و بازگو می‌کرد] و از این بابت،به سختی و رنج می‌افتاد.پس این آیه بر او نازل شد: «زبانت را به آن مجنبان» ⁽³⁾.

و زمانی که بر ایشان،وحی فرود می‌آمد،درد شدیدی از آن احساس می‌کرد و سردرد می‌گرفت و احساس سنگینی می‌کرد. ⁽⁴⁾

54.مسند ابن حنبل -به نقل از عبد اللّه بن عمرو-:از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم:ای پیامبر خدا ! آیا وحی را حس می‌کنید؟

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«آری.صداهایی [مانند صدای زنگ و به هم خوردن زنجیر] می‌شنوم.سپس ساکت می‌مانم.هر بار که بر من وحی می‌شود،احساس می‌کنم که جانم کَنْده می‌شود». ⁽⁵⁾

فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله:نَعَم.أسمَعُ صَلاصِلَ،ثُمَّ أسکُتُ عِندَ ذلِکَ،فَما مِن مَرَّةٍ یوحی إلَیَّ إلّاظَنَنتُ أنَّ نَفسی تَفیضُ (مسند ابن حنبل:ج 2 ص 688 ح 7092، [3]تفسیر ابن کثیر:ج 8 ص 277). [4]

55.مسند ابن حنبل -به نقل از عبد اللّه بن عمرو-:سورۀ مائده در حالی بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل شد که سوار بر شترش بود و آن حیوان نتوانست پیامبر صلی الله علیه و آله را تحمّل کند.از این رو،ایشان از شتر،پیاده شد. ⁽¹⁾

. اُنزِلَت عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله سورَةُ المائِدَةِ وهُوَ راکِبٌ عَلی راحِلَتِهِ،فَلَم تَستَطِع أن تَحمِلَهُ،فَنَزَلَ عَنها (مسند ابن حنبل:ج 2 ص 589 ح 6654، [1]تفسیر ابن کثیر:ج 3 ص 3). [2]

نکته

در بارۀ گزارش‌هایی که حالت پیامبر صلی الله علیه و آله را در حال نزول وحی بیان کرده‌اند،چند نکته قابل توجّه است:

1.هیچ یک از این گزارش‌ها،از اهل بیت علیهم السلام نقل نشده است.

2.سند گزارش‌های یاد شده،از اعتبار لازم برخوردار نیست.

3.آنچه از مجموع گزارش‌ها می‌توان استنباط کرد،این است که حالت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگام نزول وحی،دگرگون می‌شد،به گونه‌ای که هر کس ایشان را می‌دید، متوجّه غیر عادی بودن حال ایشان می‌گردید؛امّا نمی‌توان تفسیر قطعی و دقیقی از حال ظاهری ایشان ارائه کرد،چه رسد به حال درونی آن بزرگوار.

9/2 روایاتی در بارۀ نزول قرآن بر هفت حرف

الف-تکذیب نزول قرآن بر هفت حرف

56.امام باقر علیه السلام: قرآن،یکی است و از پیشگاه خدای یگانه فرود آمده؛امّا اختلاف‌ها از جانب راویان است. ⁽²⁾

57.الکافی -به نقل از فضیل بن یسار-:به امام صادق علیه السلام گفتم:مردم می‌گویند که قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است.فرمود:«دروغ می‌گویند دشمنان خدا! قرآن به یک حرف،از سوی یک خدا،نازل شده است». ⁽¹⁾

. قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام:إنَّ النّاسَ یَقولونَ:إنَّ القُرآنَ نَزَلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ،فَقالَ:کَذَبوا أعداءُ اللّهِ،ولکِنَّهُ نَزَلَ عَلی حَرفٍ واحِدٍ مِن عِندِ الواحِدِ (الکافی:ج 2 ص 630 ح 13). [1]

ب-تفسیر قرآن به هفت حرف

58.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است.برای هر آیه‌ای،ظاهری و باطنی است. ⁽²⁾

59.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: قرآن به هفت حرف،نازل شده است.برای هر حرفی،ظاهری و باطنی است،و برای هر حرفی حدّی است،و برای هر حدّی،اصلی(حقیقتی)است. ⁽³⁾

60.امام باقر علیه السلام: تفسیر قرآن،به هفت حرف است.پاره‌ای،اتّفاق افتاده‌اند و پاره‌ای دیگر هنوز اتّفاق نیفتاده‌اند که امامان،آنها را می‌شناسند. ⁽⁴⁾

61.الخصال -به نقل از حمّاد بن عثمان-:به امام صادق علیه السلام گفتم:از شما،حرف و حکایت‌های متفاوتی شنیده می‌شود.فرمود:«قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است.کم‌ترین کار امام،این است که به هفت گونه نظر بدهد».سپس فرمود: «این، عطای ماست.[آن را] بی‌شمار ببخش،یا نگه دار» ⁽⁵⁾. ⁽⁶⁾

قالَ:فَقالَ:إنَّ القُرآنَ نَزَلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ،وأدنی ما لِلإِمامِ أن یُفتِیَ عَلی سَبعَةِ وُجوهٍ.ثُمَّ قالَ: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» (الخصال:ص 358 ح 43، [5]تفسیر العیّاشی:ج 1 ص 12 ح 11). [6]

3

ج-نزول قرآن به هفت سبک

62.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: کتابِ نخست،از یک باب و بر یک حرف،نازل شد.قرآن،از هفت باب و بر هفت حرفِ باز دارنده،فرمان دهنده،حلال،حرام،محکم،متشابه و امثال، نازل شده است.حلالش را حلال و حرامش را حرام بشمارید.هر چه به شما دستور داده،عمل کنید،و از هر چه نهی کرده،خودداری کنید،و با امثالش عبرت بگیرید،و به محکمش عمل نمایید و به متشابه آن،ایمان بیاورید و بگویید: «به آن ایمان آوردیم.

همگی از نزد پروردگارمان است،و جز صاحبان خرد،پند نمی‌گیرند» ⁽¹⁾

.آل عمران:آیۀ 7.

63.امام علی علیه السلام: قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است که همگی روشن و بسنده است:

فرمان،نهی،تشویق،بیم دادن،جدال،قصّه و مَثَل. ⁽³⁾

پژوهشی در بارۀ احادیث نزول قرآن بر هفت حرف

اشاره

پژوهشی در بارۀ احادیث نزول قرآن بر هفت حرف ⁽¹⁾

حدیث نزول قرآن بر هفت حرف،با مضامین مختلف و در عین حال نزدیک به هم، به طور گسترده در منابع روایی اهل سنت آمده است.برخی فراوانی این روایات را در حدّ تواتر می‌دانند.ابن جزری نام بیست تن از صحابه را ذکر کرده که این حدیث را از پیامبر نقل کرده‌اند. ⁽²⁾بخاری،مسلم،ابی داوود،ترمذی،و نسائی،از صاحبان صحاح ستّه،هر یک با گشودن بابی مستقل به طرح این روایات پرداخته‌اند.در هر حال به نظر می‌رسد همۀ اهل سنت اصل این روایات را مسلّم و پذیرفته شده می‌دانند.شماری از این روایات بدین شرح اند:

حدیث«هفت حرف»در منابع اهل سنّت

احادیث«هفت حرف»،در منابع اهل سنّت،به تکرار و تنوّع،روایت شده‌اند:

1.بر پایۀ روایتی،عمر بن خطاب با هشام بن حکیم در چگونگی قرائت آیه‌ای از سورۀ فرقان اختلاف کردند.برای داوری به نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله رفتند و آن حضرت قرائت هر دو را با وجود اختلاف تأیید کرد و فرمود:

إنَّ القُرآنَ نَزَلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ. ⁽³⁾

قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است.

2.ابن عباس گزارش می‌کند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

أَقرَأَنی جِبریلُ عَلی حَرفٍ فَراجَعتُهُ فَلَم أزَل أستَزیدُهُ ویَزیدُنی حَتّی انتَهی إلی سَبعَةِ أحرُفٍ. ⁽¹⁾

.صحیح البخاری:ج6 ص100.

جبرئیل قرآن را بر یک حرف(قرائت)بر من اقراء کرد،پس به او مراجعه کردم و پیوسته حروف بیشتری را طلب کردم و او نیز حروف بیشتری را اقراء کرد تا آن که به هفت حرف رسید.

3.اُبیّ بن کعب نیز روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده است که بر اساس آن جبرئیل به نزد پیامبر آمد و پیامبر را از سوی خدا مأمور قرائت قرآن بر یک حرف(قرائت)کرد.پیامبر صلی الله علیه و آله قرائت قرآن بر اساس یک حرف را فراتر از توان امّتش دانست و از خداوند عفو و مغفرت را خواست.نزول جبرئیل برای بار دوم و سوم اتفاق افتاد و جواز قرائت بر دو حرف و سه حرف را به پیامبر اعلام کرد و پیامبر نیز تقاضای خود را تکرار کرد تا این که جبرئیل برای بار چهارم فرود آمد و عرض کرد:

إنّ اللّهَ یَأمُرُکَ أَن تَقرَأَ امَّتُکَ القُرآنَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ فَأیَّما حَرفٍ قَرَأوا عَلَیه فَقَد أصابوا. ⁽²⁾

خداوند به تو فرمان داده که امّتت قرآن را بر هفت حرف بخوانند،پس بر هر حرفی که بخوانند،درست خوانده‌اند.

در این روایت همانند روایت پیش‌گفته از بخاری،از درخواست مکرر پیامبر صلی الله علیه و آله برای افزایش دادن تعداد قرائت‌های امّت،سخن به میان آمده است.

4.اُبیّ بن کعب در روایت دیگری نقل کرده است که پیامبر فرمود:

یا ابَیّ! إنّی أَقرَئتُ القُرآنَ فَقیلَ لی:عَلی حَرفٍ أو حَرفَینِ؟فَقالَ المَلَکُ الّذی مَعی:

قُل عَلی حَرفَینِ.قُلتُ:عَلی حَرفَینِ،فَقیلَ لی:عَلی حَرفَینِ أو ثَلاثَةٍ؟فَقالَ المَلَکُ

الّذی مَعی:قُلْ عَلی ثَلاثَةٍ.قُلتُ:عَلی ثَلاثَةٍ،حَتّی بَلَغَ سَبعَةَ أَحرُفٍ،ثُمَّ قالَ:لَیسَ مِنها إلّاشافٍ کافٍ إن قُلتَ سَمیعاً عَلیماً عَزیزاً حَکیماً ما لَم تَختِم آیَةَ عَذابٍ بِرَحمَةٍ أو آیَةَ رَحمَةٍ بِعذابٍ. ⁽¹⁾

.سنن ابی داوود:ج1 ص332.

ای ابیّ،قرآن را قرائت کردم،ندا آمد:بر یک حرف یا دو حرف؟فرشته‌ای که همراهم بود گفت:بگو بر دو حرف.گفتم بر دو حرف.سپس ندا آمد بر دو حرف یا بر سه حرف؟همان فرشته گفت:بگو بر سه حرف.گفتم:بر سه حرف.تا این که به هفت حرف رسید.آن‌گاه رسول خدا فرمود:این هفت حرف هر یک شفادهنده و کفایت‌کننده است،اگر بگویی:سمیعاً،علیماً،عزیزاً،حکیماً مادام که آیۀ عذاب را به رحمت و آیۀ رحمت را به عذاب پایان نبری.

بر اساس ظاهر این روایت،جابه‌جاییِ کلمات و فواصل آیات،مادام که به تغییر اساسی در معنای آیه منتهی نشود،مُجاز است.تغییراتی را که در بارۀ مصحف عبد اللّه بن مسعود گزارش شده از این باب دانسته‌اند. ⁽²⁾

5.نیز در منابع اهل سنّت آمده است:

لَقِیَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله جَبرَئیلَ،فَقالَ:یَا جَبرَئیلُ! إنّی بُعِثتُ إلی أُمّةٍ أمّیینَ مِنهُمُ العَجوزُ و الشِّیخُ الکَبیرُ و الغُلامُ و الجارِیةُ و الرَّجُلُ الّذی لَم یَقرأ کِتاباً قَطُّ.قالَ:یا مُحمَّدُ! إنّ القُرآنَ انزِلَ عَلی سَبعَةِ أَحرُفٍ. ⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله جبرئیل را دید و فرمود:ای جبرئیل ! من بر امّتی برانگیخته شدم که امّی و فاقد سوادند.در میان آنان از پیرزن و پیرمرد گرفته تا زن و مرد جوان و کسی که هرگز کتابی نخوانده است،هست.جبرئیل گفت:ای محمد! قرآن به هفت حرف نازل شده است.

در میان روایات اهل سنّت،این روایت را می‌توان مقبول‌ترین روایت از جهت

محتوا دانست که در آن از امّی بودن امّت و وجود کسانی که خواندن نمی‌دانند،سخن به میان آمده که می‌تواند حکایتگر صعوبت قرائت دقیق قرآن برای آنان باشد.

6.اهل سنّت از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده‌اند که:قرآن بر هفت حرف نازل شد:زجر و امر و حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال. ⁽¹⁾

.المستدرک علی الصحیحین:ج1 ص553 و ج2 ص289؛تفسیر الصافی:ج1 ص59. [1]

7.حدیث دیگری مشابه حدیث قبلی از طریق اهل سنّت روایت شده که نشان می‌دهد قرآن بر اساس ده حرف نازل شده است:

أُنزِلَ القُرآنُ عَلی عَشرَةِ أحرُفٍ:بَشیرٍ،ونَذیرٍ،وناسِخٍ،ومَنسوخٍ،وعِظَةٍ،ومَثَلٍ، ومُحکَمٍ،ومُتَشابِهٍ،وحَلالٍ،وحَرامٍ. ⁽²⁾

قرآن،بر ده حرف،نازل شده است:بشارت‌دهنده،بیم‌دهنده،ناسخ،منسوخ، پند،مَثَل،محکم،متشابه،حلال و حرام.

حدیث«هفت حرف»در منابع شیعه

در منابع روایی شیعه،روایت نزول قرآن بر هفت حرف،به دو صورتِ انکار و اثبات،نقل شده است:

1.در برخی از روایات،پدیدۀ اختلاف قرائات به طور کلی مورد انکار قرار گرفته است که این امر را باید از اختصاصات میراث روایی شیعه دانست؛زیرا در منابع روایی اهل سنّت،از انکار این دست از روایات،سخن به میان نیامده است.کلینی دو روایت معتبر در این زمینه نقل کرده است:

الف-امام باقر علیه السلام فرمود:

إنَّ القُرآنَ واحدٌ نَزَلَ مِن عِندِ واحدٍ وَلکِنَ الاختِلافَ یَجیءُ مِن قِبَلِ الرُّواةِ. ⁽³⁾

قرآن،یکی است و از پیشگاه خدای یگانه فرود آمده؛امّا اختلاف‌ها از جانب راویان است.

امام اختلاف در قرائات را وحیانی ندانسته،آن را به راویان نسبت می‌دهد.بر اساس این روایات مبدأ و منشأ قرآن واحد است و آنچه از او تراوش یافته،یعنی قرآن،نیز باید واحد باشد.

ب-در روایت دیگر آمده است:

عن الفضیل بن یسار:قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام:إنَّ النّاسَ یَقولونَ:إنَّ القُرآنَ نَزَلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ،فَقالَ:کَذَبوا أعداءُ اللّهِ،ولکِنَّهُ نَزَلَ عَلی حَرفٍ واحِدٍ مِن عِندِ الواحِدِ. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 70 ح 57. [1]

فضیل بن یسار:به امام صادق علیه السلام گفتم:مردم می‌گویند که قرآن،بر هفت حرف، نازل شده است.فرمود:«دروغ می‌گویند دشمنان خدا! به یک حرف،از سوی یک خدا،نازل شده است».

از این که راوی می‌گوید:«مردم می‌گویند...»می‌توان برداشت کرد که روایات نزول قرآن به هفت حرف،به استناد روایات اهل سنّت در میان تودۀ مردم رواج یافته است.همچنین تعبیر

«کَذَبوا أعداءُ اللّهِ» تعبیری بسیار شدید و کوبنده است که در موارد خاص و انحرافات بزرگ از زبان ائمه علیهم السلام صادر شده است.

2.در برخی دیگر از روایات،نزول قرآن بر هفت حرف تأیید شده،اما مفهومی غیر از قرائات از آن اراده شده است.شیخ صدوق روایت زیر را از امام صادق علیه السلام نقل کرده است:

عن حمّاد بن عثمان:قُلتُ لِأَبی عَبدِاللّهِ علیه السلام:إنَّ الأَحادیثَ تَختَلِفُ عَنکُم!

قالَ:فَقالَ:إنَّ القُرآنَ نَزَلَ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ،وَأدنی ما لِلإِمامِ أن یُفتِیَ عَلی سَبعَةِ وُجوهٍ.ثُمَّ قالَ: «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» . ⁽²⁾

حمّاد بن عثمان:به امام صادق علیه السلام گفتم:از شما،حرف و حکایت‌های متفاوتی

شنیده می‌شود.فرمود:«قرآن،بر هفت حرف،نازل شده است.کم‌ترین کار امام، این است که به هفت گونه نظر بدهد».سپس فرمود: «این،عطای ماست.[آن را] بی‌شمار ببخش،یا نگه دار» .

از عبارت

«أدنی ما لِلإِمامِ أن یُفتِی عَلَی سَبعَةِ وجُوهٍ» می‌توان دریافت که هفت حرف به معنا و مدلول آیات ناظر است و به گونه‌ای است که امام می‌تواند بر اساس هر یک از آنها حکم صادر کند.

3.شیخ صدوق از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین نقل کرده است:

أَتانی آتٍ مِنَ اللّه فَقالَ:إنّ اللّهَ عز و جل یَأمُرُکَ أنْ تَقرَأَ القُرآنَ عَلی حَرفٍ واحدٍ،فَقُلتُ:یا رَبِّ وَسِّع عَلی أُمَّتی،فَقالَ:إنَّ اللّه عز و جل یَأمُرُکَ أَن تَقَرأَ القُرآنَ عَلی حَرفٍ واحدٍ، فَقُلتُ:یا رَبِّ وَسِّع عَلی أُمَّتی،فَقالَ:إنَّ اللّه عز و جل یَأمُرُکَ أن تَقَرأَ القُرآنَ عَلی حَرفٍ واحدٍ،فَقُلتُ:یا رَبِّ وسِّع عَلی أُمَّتی،فَقالَ:إنَّ اللّه یَأمُرُکَ أن تَقَرأَ القُرآنَ عَلی سَبعَةِ أَحرُفٍ. ⁽¹⁾

.الخصال:ص 358. [1]

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:کسی از جانب خدا نزد من آمد و گفت:خدا دستور می‌دهد که قرآن را بر یک حرف قرائت کنی.گفتم:خدایا،بر امّت من توسعه دِه.[ و این قضیه سه مرتبه تکرار شد ] پس آن شخص به من گفت:خداوند به تو دستور می‌دهد که قرآن را بر هفت حرف قرائت کنی.

ظاهر این روایت با روایاتی که از بخاری و مسلم نقل شد هماهنگ است که در آنها در بارۀ درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله مبنی بر افزایش قرائت قرآن برای امّت سخن به میان آمده است.با این تفاوت که در روایات گذشته مخاطب چنین درخواستی جبرئیل بود؛اما در این روایت آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در خطاب مستقیم با خداوند،افزایش قرائات قرآن را برای امت خود خواست.از آن جا که این روایات با روایات اهل سنّتْ هماهنگ است،برخی از دانشمندان شیعه آن را حمل بر تقیه کرده‌اند،چنان که برخی

احتمال داده‌اند که این روایت،اشاره به بطون قرآن دارد. ⁽¹⁾

.الحدائق الناضرة:ج8 ص99؛جواهر الکلام:ج9 ص295.

علامۀ مجلسی نیز روایتی از امام علی علیه السلام نقل کرده که در آن از نزول قرآن به هفت قسم به جای هفت حرف،سخن به میان آمده که هر قسم از آن،شفادهنده و کفایت کننده است:

وَلَقَد سَأَلَ أَمیرَ المُؤمِنین-صَلواتُ اللّه عَلَیه-شیعَتُهُ عَن مثل هذا،فَقالَ:إنَّ اللّه تَبارَکَ وَتَعالی أَنزَلَ القُرآنَ عَلی سَبعَةِ أَقسامٍ کُلُّ مِنها شافٍ کافٍ،وَهِیَ أَمرٌ،وَزَجرٌ وَتَرغیبٌ،وَتَرهیبٌ،وَجَدَلٌ،وَمَثَلٌ،وَقَصَصٌ. ⁽²⁾

پیروان امیر المؤمنین-درودهای خداوند بر او باد-مشابه این را از ایشان پرسیدند و ایشان فرمود:خداوند خجسته و والا،قرآن را در هفت بخش فرو فرستاد که همگی آنها روشن و بسنده است:فرمان،نهی،تشویق،بیم دادن،جدال،مَثَل و قصّه.

این روایت با روایتی که از طریق اهل سنّت از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شد و بر اساس آن، «احرف»اشاره به اقسام دارد، ⁽³⁾هماهنگ است و هر دو روایت به تقسیم معنایی و گونه‌شناسی آیات،ناظرند.

بررسی دیدگاه‌ها

اکثر صاحب‌نظران،مقصود از عدد هفت در این روایات را عدد حقیقی می‌دانند؛ هفت حرف،نه بیشتر و نه کمتر.برخی چون قاضی عیاض بر آن اند که عدد هفت در این‌جا به معنای مجازی به کار رفته و مراد از آن،کثرت است. ⁽⁴⁾به نظر می‌رسد حمل «سبعة»بر کثرت،پذیرفتنی نباشد؛زیرا لازمۀ آن،حمل عدد«سبعه»بر خلاف ظاهر

است،در حالی که دلیل روشنی بر آن اقامه نشده است.

اما در بارۀ این که مقصود از«سبعة أحرف»چیست،اختلاف شدیدی وجود دارد.

برخی این احتمالات را نزدیک به چهل احتمال دانسته‌اند ⁽¹⁾

.تفسیر الصافی:ج1 ص59.نیز،ر.ک:تفسیر شبّر:ص20؛الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص130.

1.تقسیم هفت‌گانۀ معنایی آیات: هفت حرف مورد نظر در روایات«سبعة أحرف» گونه‌های هفت‌گانۀ معنایی آیات قرآن است.به این معنا که با بررسی محتوایی آیات، نتیجه می‌گیریم که خداوند آنها را هفت گونه قرار داده است.این نظریه شبیه روایتی از حضرت امیر علیه السلام است که حروف قرآن را هفت گونه می‌داند. ⁽³⁾این گونه‌ها عبارت اند از:1.وعد و وعید 2.محکم و متشابه 3.حلال و حرام 4.قصص 5.أمثال 6.امر 7.نهی. ⁽⁴⁾

2.جایگزینی فواصل آیات: نزول قرآن بر هفت حرف،به معنای اجازه در جابه‌جایی میان فواصل آیات است،چنان که در روایت پیش گفته از سنن ابی داود به آن تصریح شده است،با این شرط که این جابه‌جایی به حدّ تناقض نرسد؛یعنی آیات رحمت به جای آیات عذاب و به عکس قرار نگیرد:

...حَتّی بَلَغَ سَبعَةَ أَحرُفٍ،ثُمَّ قالَ:لَیسَ مِنها إلّاشافٍ کافٍ إن قُلتَ سَمیعاً عَلیماً عَزیزاً حَکیماً ما لَم تَختِم آیَةَ عَذابٍ بِرَحمَةٍ أو آیَةَ رَحمَةٍ بِعذابٍ. ⁽⁵⁾

...تا این که به هفت حرف رسید.آن‌گاه رسول خدا فرمود:این هفت حرف هر یک

شفادهنده و کفایت‌کننده است،اگر بگویی:سمیعاً،علیماً،عزیزاً،حکیماً مادام که آیۀ عذاب را به رحمت و آیۀ رحمت را به عذاب پایان نبری.

3.جایگزینی کلمات متقارب: مقصود از نزول قرآن بر هفت حرف،جواز جایگزینی میان کلمات متقارب قرآن است؛به این معنا که می‌توان یک واژۀ قرآنی را برداشت و واژه‌ای متقارب و مترادف به جای آن گذاشت. ⁽¹⁾

.عمدة القاری:ج12 ص259.

4.انواع هفت‌گانۀ قرائات: مراد از«احرف سبعه»انواع هفت‌گانۀ قرائت قرآن است؛ یعنی با بررسی قرائات موجود می‌توان آنها را به هفت نوع قرائت تقسیم کرد و روایات مورد بحث با اشاره داشتن به این انواع،در مقام تجویز آنهاست.این انواع هفت‌گانۀ قرائات بدین شرح اند: 1) اختلاف قرائت،باعث تغییر اعراب می‌شود،بی آن که در معنا یا شکل ظاهری کلمه تغییری ایجاد کند؛نظیر آیۀ «هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ» با ضمه یا فتحۀ«راء» .2) با اختلاف قرائت،ظاهر کلمه و با تغییر اعراب،معنای آن نیز تغییر کند؛نظیر آیۀ «رَبَّنا باعِدْ بَیْنَ أَسْفارِنا» که«باعد»به صیغۀ امر یا ماضی خوانده شود .3) با اختلاف قرائت،صورت و ظاهر لفظ باقی،اما با تغییر حروف،معنای لفظ تغییر کند؛نظیر واژۀ «نُنْشِزُها» که به صورت«ننشرها»قرائت شده است .4) با اختلاف قرائت،ظاهر لفظ تغییر یابد؛اما در عین حال،معنای آن با تغییر حروف تغییر نکند؛ نظیر آیۀ «کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ؛همانند پنبۀ زده شده» که به صورت«کالصوف المنفوش» قرائت شده است .5) با اختلاف قرائت،صورت لفظ و معنای آن تغییر کند؛نظیر آیۀ «وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ ؛و درختان موز که میوه‌هایش خوشه‌خوشه روی هم چیده شده است» که به صورت«وطلع منضود»قرائت شده است .6) در پی اختلاف قرائت،فقرات یک آیه جابه‌جا شود؛نظیر آیۀ «وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ؛سکرات مرگ،حقیقت را آورد» که به صورت«و جاءت سکرة الحق بالموت»قرائت شده است .7) با اختلاف قرائت،در فقرات آیه فزونی و کاستی رخ دهد؛نظیر آیۀ «تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً» که به صورت

«تِسعٌ وَتِسعونَ نَعجَةً أُنثی»قرائت شده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص129-135؛ [1]شرح اصول الکافی:ج11 ص79.

5.کیفیت‌های هفت‌گانۀ تلاوت قرآن: روایات«سَبعَةُ أحرُفٍ»ناظر به کیفیت‌های هفت‌گانۀ تلاوت قرآن اند؛به این معنا که چگونگی ادای کلمات قرآن را با دسته‌بندی هفت‌گانۀ آنها تعیین کرده‌اند.این موارد،عبارت اند از:ادغام،فتح،اظهار،تفخیم، ترقیق،إماله و مدّ. ⁽²⁾مدافعان این نظریه در دفاع از آن می‌گویند که چون عرب در ادای آنها دارای لغت و لهجه‌های مختلف بود،خداوند از باب تسهیل،همه حالات تکلم به آنها را مجاز اعلام کرد. ⁽³⁾

6.گویش‌های هفت‌گانه: شایع‌ترین نظریه در بارۀ روایت«سبعة أحرف»حمل آنها بر لهجه‌ها و گویش‌های مختلف است، ⁽⁴⁾چنان که از ابن عباس نقل کرده‌اند که گفت:

«نَزَلَ القُرآنُ عَلی سَبعِ لُغاتٍ». کسانی که نزول قرآن بر هفت حرف را به معنای لهجه‌های مختلف عربی دانسته‌اند،خود در تحلیل این هفت گویش دچار اختلاف شده‌اند:

الف-برخی گفته‌اند که مراد،گویش‌های قبایل مختلف عربی است،بی آن که هفت لهجه منحصر به قبیله خاص باشد؛نظیر گویش قریش،هُذَیل،هَوازن،یمن.

ب-برخی آن را بر گویش‌های مختلف قبیله مُضر حمل کرده‌اند که خود دارای هفت قبیله بود به نام‌های:هذیل،کنانة،قیس،ضبة،تَیم الرباب،أسد بن خزیمة و قریش.

ج-برخی بر این باورند که مقصود،گویش‌های مختلف در درون قریش است؛ زیرا قرآن به لهجۀ قریش نازل شد،چنان که آیه «وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ ؛ ⁽⁵⁾هیچ فرستاده‌ای را نفرستادیم مگر به زبان قوم خودش تا برایشان روشن کند»

بر آن دلالت دارد. ⁽¹⁾

.ر.ک:الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص134-135؛ [1]شرح اصول الکافی:ج5 ص317.

جمع بندی و نتیجه گیری

در تحلیل روایات و آرای پیش‌گفته می‌توان نکات زیر را به دست داد:

1.از منظر شیعه،قرآن بر یک حرف نازل شده و اختلافات قرائات،منشأ وحیانی ندارد،چنان که در روایت زراره از امام باقر علیه السلام و فضیل بن یسار از امام صادق علیه السلام بر آن تأکید شده است.بنا بر این،روایات نزول قرآن بر هفت حرف،به دلیل مخالف بودن با سخنان اهل بیت،فاقد اعتبارند. ⁽²⁾افزون بر این،اختلاف و تناقض میان این روایات فراوان است و در بعضی از این روایات،میان سؤال و جواب تناسبی نیست، ⁽³⁾چنان که برخی از دانشمندان اهل سنّت نیز به موهون بودن این روایات و اضطراب لفظی و معنوی آنها اذعان کرده‌اند. ⁽⁴⁾

بر این اساس،می‌توان گفت:روایاتی که نزول قرآن به هفت حرف را تفسیر کرده‌اند بر فرض صدور،در واقع توجیه صحیحی است برای روایات«هفت حرف» تا از رواج نظریه‌های نادرست در این باره پیشگیری نمایند.

2.علامۀ طباطبایی در مواجهه با دیدگاه‌های فراوانی که در تفسیر احادیث«سبعة أحرف»بیان شده،با کمک برخی روایات پیش گفته این نظر را ترجیح داده است که «أحرف سبعه»بر اقسام هفت‌گانۀ معنایی حمل شود.این اقسام،بر اساس روایتی عبارت اند از:امر،زجر،ترغیب،ترهیب،جدل،قصص و مَثَل،و بر اساس روایت دیگری عبارت اند از:زجر،امر،حلال،حرام،محکم،متشابه و امثال. ⁽⁵⁾به نظر

می‌رسد این دیدگاه اگر چه با ظاهر شماری از روایات سبعة احرف-که در منابع اهل سنّت،انعکاس یافته و ناظر به چگونگی قرائت قرآن اند-ناسازگاری دارد،ولی بر اساس روایات اهل بیت،دارای محمل مناسبی است،بویژه آن که روایت شیخ صدوق هم بر تقیه حمل شده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:جواهر الکلام:ج9 ص295.

3.با تحلیلی که از نظریۀ پنجم ارایه شده و به معنای تفاوت لهجه دانسته شده،به نظر می‌رسد که تفاوت جوهری میان این نظریه و نظریۀ ششم وجود ندارد.بر این اساس،دو نظریۀ پنجم و ششم،روایت سبعة احرف را به معنای تفاوت لهجه دانسته‌اند.با فرض پذیرش صحّت صدور روایات سبعة احرف،نظریۀ ششم را می‌توان توجیه قابل قبولی برای این دست از روایات دانست،البته با این تفاوت که نباید لهجه‌های هفت‌گانۀ آن را منحصر در لهجه‌های عربِ معاصرِ نزول دانست.به عبارت روشن‌تر،چنان که در بررسی علل راهیافت پدیدۀ اختلاف قرائات آوردیم، به استناد روایات سبعة احرف می‌توان ادعا کرد که با توجه به جهانی بودن قرآن و موضوعیت داشتن قرائت عربی آن،خداوند،انحصار قرائت قرآن را منطبق با قرائت عربِ معاصرِ نزول،برداشته و به جهانیان اجازه داده که آن را مطابق با لهجه‌های خود تلاوت کنند.پیداست که لهجه‌های مختلف،هیچ گاه به معنای اختلاف در متن نخواهد بود.

4.نظریۀ سوم یعنی جایگزینی فواصل آیات،به دلایل زیر مردود است:

الف-به استناد آیۀ حفظ،هر نظریه‌ای که مستلزم پذیرش دخل و تصرف در آیات قرآن باشد مردود است.

ب-جابه‌جایی میان فواصل‌آیات،به‌شدّت در قرآن مورد انکار قرار گرفته‌است:

«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللّهِ کَذِباً أَوْ قالَ أُوحِیَ إِلَیَّ وَ لَمْ یُوحَ إِلَیْهِ شَیْءٌ وَ مَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللّهُ . ⁽²⁾

ستمگرتر از افترا زنندۀ دروغ به خداوند و یا کسی که گفت به من وحی شده در حالی که چیزی به او وحی نشده،و کسی که گفت به همین زودی من هم همانند آنچه خداوند می‌فرستد،می‌فرستم،کیست؟»

به گفتۀ مفسران،این آیه در بارۀ یکی از کاتبان قرآن به نام عبد اللّه بن سعد بن ابی‌سرح نازل شده که به هنگام کتابت فواصل آیات،آنها را جابه‌جا می‌کرد و هنگامی که پیامبر به او می‌فرمود:بنویس

«عَلیماً حَکیماً» او می‌نگاشت

«غَفوراً رَحیماً» و بر همین اساس مدعی بود که می‌تواند خود قرآنی نازل کند. ⁽¹⁾

.ر.ک:مجمع البیان:ج4 ص111.

ج-این احتمال از نظر همۀ صاحب‌نظران مردود است؛زیرا مخالف اجماع امّت مبنی بر ممنوع بودن هر گونه تغییر در قرآن است. ⁽²⁾

د-دقت در فواصل آیات نشان می‌دهد که این فواصل بسیار دقیق و منطبق با درون‌مایۀ آیات است که عموماً نقش اقامۀ برهان بر محتوای آیات را بر عهده دارند. ⁽³⁾

5.دیدگاه چهارم یعنی جابه‌جایی میان کلمات متقارب نیز مردود است؛زیرا افزون بر آن که لازمۀ آن پذیرش راهیافت تغییر در متون آیات است-که به بیان پیش‌گفته،بطلان آن تأکید شد-،جواز جابه‌جایی میان کلمات متقارب یا مترادف بدان معناست که برابری معنایی میان این دست از کلمات برای ما امری مسلّم تلقّی گردد،در حالی که بسیاری از محقّقان بر این نکته پای فشرده‌اند که نمی‌توان معنا و کارکرد معنایی واژه‌های مترادف و متقارب را از هر جهت یکسان دانست.به عبارت دیگر،بررسی معنا و کارکرد مترادفات نشان می‌دهد که هر یک از آنها وظیفۀ انتقال نکات و لطایف خاصی را برعهده دارند که از واژۀ مترادف دیگر ساخته نیست. ⁽⁴⁾

6.نظریۀ پنجم،روایات«سبعة أحرف»را بر انواع قرائت‌های هفت‌گانه،حمل کرده است.این نظریه از دو جهت مردود است:

الف-عموم صاحب نظران این برداشت را خطا دانسته‌اند؛زیرا توجیهی برای قرائت‌های هفت‌گانه نسبت به سایر قرائات وجود ندارد.

ب-چنان که در تبیین اقسام هفت‌گانه قرائت آمده،که همه آنها به نوعی مستلزم پذیرش راهیافت تغییر در قرآن اند،اعم از آن که این تغییر ناظر به اعراب باشد یا به تغییر ظاهری لفظ یا جابه‌جایی کلمات یا تغییر معنایی آیات.از سویی دیگر،ادلّۀ نفی راهیافت تحریف در قرآن،راهیافت مطلق تغییر در قرآن را نفی می‌کند،بویژه در مواردی که تغییر یا جابجایی مزبور زمینۀ تغییر معنایی آیات را فراهم آورد. ⁽¹⁾

.ر.ک:البیان ص151-152 و 187-191؛التمهید فی علوم القرآن:ج1 ص43-82؛البرهان فی علوم القرآن:ج1 ص214.

فصل سوم:گردآوری قرآن

1/3 نوشته شدن قرآن در عصر پیامبر(صلی الله علیه و آله)

64.امام علی علیه السلام: هر گاه از ایشان(پیامبر خدا صلی الله علیه و آله)می‌پرسیدم،پاسخم را می‌داد،و وقتی پرسش‌هایم تمام می‌شد و ساکت می‌شدم،ایشان،خود،شروع [به آموختن مسائل به من] می‌کرد.هیچ آیه‌ای از قرآن بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل نشد،مگر این که آن را برای من خواند و املا فرمود و من،آن را با خطّ خود نوشتم،و تأویل و تفسیر،و ناسخ و منسوخ،و محکم و متشابه،و خاص و عامّ آن را به من آموخت. ⁽¹⁾

. کُنتُ إذا َسَأَلتُهُ [رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله ] أجابَنی،وإذا سَکَتُّ عَنهُ وفَنِیَت مَسائِلِی ابتَدَأَنی،فَما نَزَلَت عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله آیَةٌ مِنَ القُرآنِ إلّاأقرَأَنیها وأملاها عَلَیَّ فَکَتَبتُها بِخَطّی،وعَلَّمَنی تَأویلَها وتَفسیرَها،وناسِخَها ومَنسوخَها،ومُحکَمَها ومُتَشابِهَها،وخاصَّها وعامَّها (الکافی:ج 1 ص 64 ح 1، [1]الخصال:ص 257 ح 131). [2]

65.امام علی علیه السلام: من کاتب وحی و احکام و قراردادها و امان‌نامه‌های پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودم و در آن روزی که با ابو سفیان و سهیل بن عمرو،صلح کرد،صلح‌نامه را من نوشتم. ⁽²⁾

66.امام باقر علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام املا می‌کرد،که خوابش بُرد و چرتی زد.چون به خودش آمد،به نوشته نگریست و دستش را [به طرف عبارتی از آن] دراز کرد.

فرمود:«این را چه کسی بر تو املا کرد؟».علی علیه السلام گفت:شما.

فرمود:«نه؛بلکه جبرئیل [آن را بر تو املا کرده است]». ⁽¹⁾

. کانَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله یُملی عَلی عَلِیٍّ علیه السلام،فَنامَ نَومَةً ونَعَسَ نَعسَةً،فَلَمّا رَجَعَ نَظَرَ إلَی الکِتابِ فَمَدَّ یَدَهُ قالَ:مَن أملی هذا عَلَیکَ؟قالَ:أنتَ،قالَ:لا،بَل جَبرَئیلُ (بصائر الدرجات:ص 322 ح 5، [1]الاختصاص:ص 275).

پژوهشی در بارۀ کاتبان وحی

اشاره

پژوهشی در بارۀ کاتبان وحی ⁽¹⁾

اصطلاح«کاتبان وحی»بر کسانی اطلاق می‌شود که قرآن را پس از نزول،با املای پیامبر نوشته و به صورت مکتوب در آورده‌اند.شمار این کاتبان به دلیل کمی افراد با سواد،محدود بوده است.

جهان‌شمولی و جاودانگی اسلام،ایجاب می‌کرد تا قرآن کریم،که وحی الهی و اساس و ریشۀ قوانین اسلامی و معجزۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است،برای همیشه بدون تحریف حفظ شود.بدین‌رو،رسول اللّه صلی الله علیه و آله که خود به تصریح قرآن کریم،اُمّی ⁽²⁾(کسی که خواندن و نوشتن نمی‌داند ⁽³⁾یا کسی که نمی‌نویسد ⁽⁴⁾)بود و تا پیش از نزول قرآن نمی‌خواند و نمی‌نوشت، ⁽⁵⁾به محض نزول آیات الهی، ⁽⁶⁾ضمن بهره‌گیری از حافظۀ نیرومند تازه‌مسلمانان عرب،فرمان می‌داد برخی از صحابه که به فنّ نوشتن آشنایی داشتند و مورد اعتماد بودند،آن را بنویسند.اینان در منابع تاریخ و سیره،با عنوان«کاتبان وحی»شناخته می‌شوند.کاتبان،آیات را که رسول خدا بر آنها املا می‌کرد، ⁽⁷⁾بر پوست،استخوان‌های پهن شتر یا گاو(مانند کتف و دنده‌ها)،برگ خرما

و یا سنگ‌های پهن سفید می‌نوشتند ⁽¹⁾

.الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص163-164؛ [1]إمتاع الأسماع:ج9 ص334؛التمهید فی علوم القرآن:ج1ص288.

شمار کاتبان

پیامبر صلی الله علیه و آله برای اجرایِ امور دیوانی،اداری و کتابت وحی،کاتبان و منشیانی داشت که منابع مختلف،در گزارش عدۀ آنان همخوانی ندارند.یعقوبی(بدون تفکیک میان کاتبان وحی و غیر وحی)،آنان را سیزده نفر ⁽⁴⁾دانسته و برخی دیگر چهارده، ⁽⁵⁾ابن عساکر 24، ⁽⁶⁾حلبی 26، ⁽⁷⁾و برخی 40، ⁽⁸⁾42 ⁽⁹⁾،43 ⁽¹⁰⁾و بعضی 45 نفر ⁽¹¹⁾ثبت کرده‌اند. ⁽¹²⁾

قرائنی در دست است که همۀ این کسان را نمی‌توان کاتب وحی قلمداد کرد و حتی برخی محققان،کاتبان وحی را تنها شش نفر دانسته است. ⁽¹³⁾

گویا اختلاف یاد شده،ناشی از خلط میان کاتبان وحی با دیگر کاتبان پیامبر صلی الله علیه و آله

بوده و نویسندگانِ کتاب‌های تاریخ قرآن،نتوانسته‌اند کاتبان وحی را از دیگر کاتبان بازشناسند.از این‌رو،برخی قرآن‌پژوهان،مجموع دبیران پیامبر را،که عدۀ ایشان به 51 نفر می‌رسیده، ⁽¹⁾

.سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب:ج3 ص47.

انواع دبیران پیامبر صلی الله علیه و آله

برخی محققان،دبیران رسول اللّه صلی الله علیه و آله را به سه دسته تقسیم کرده‌اند:1.نویسندگان وحی،شامل علی علیه السلام،ابیّ بن کعب،زید بن ثابت،عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح، عثمان بن عفان،حنظلة بن ربیع 2.نویسندگان عهدنامه‌ها و نامه‌ها که تعداد ایشان به 37 نفر می‌رسیده است.3.نویسندگان زکات و خمس و مصارف آنها که کسانی مانند زبیر،عبد اللّه بن رواحه،معیقب بن ابی فاطمه،حذیفة بن یمان و معاذ بن جبل از آنها بوده‌اند. ⁽³⁾

نخجوانی گوید:«رسول را ده کاتب بود،بعضی وحی می‌نوشتند و بعضی حساب صدقات و بردگان که از غزوات آورندی». ⁽⁴⁾

تصحیف برخی نام‌ها

از دیگر علل تعدد کاتبان،تصحیف اطلاعات مربوط به اشخاص است؛مثلاً برخی ابوحماد عقبة بن عامر جهنی را از کاتبان رسول خدا دانسته‌اند و به نامه‌ای از آن

حضرت که ابن سعد آورده و در انتهای آن نام عقبه ذکر شده استشهاد کرده‌اند؛اما کاتب یاد شده بر اساس نسخ موجود،علاء بن عقبه است. ⁽¹⁾

.البدایة و النهایة:ج5 ص370؛مکاتیب الرسول صلی الله علیه و آله:ج1 ص146.

همچنین،اطلاعات مربوط به ابوالولید ابان بن سعید و برادرانش خالد و عمرو، که از کاتبان وحی قلمداد شده‌اند،خلط شده است.بر خلاف گزارش‌هایی که در آنها از هجرت ابان به حبشه سخن به میان آمده ⁽²⁾و او را در زمرۀ کاتبان پیامبر ثبت کرده‌اند، ⁽³⁾او از دشمنان پیامبر و در نبرد بدر،با مشرکان همراه بود ⁽⁴⁾و پس از حدیبیه (سال ششم)اسلام آورد؛ ⁽⁵⁾زیرا هنگامی که عثمان برای مذاکره با قریش از حدیبیه به مکه رفت،ابان او را پناه داد. ⁽⁶⁾وی در غزوه خیبر(سال هفتم)شرکت داشت و پس از آن از سوی رسول خدا،والی بحرین شد و تا رحلت رسول خدا در آن جا بود. ⁽⁷⁾

فضیلت‌تراشی برای برخی از صحابه

اشاره

مقارن بعثت،در مکه حدود هفده نفر با فنّ کتابت آشنایی داشتند. ⁽⁸⁾ابوعبد اللّه زنجانی ⁽⁹⁾عدۀ باسوادان مکّه را فقط چهارده تن،و بلاذری شمار آنان را در یثرب، یازده نفر دانسته است؛ ⁽¹⁰⁾اما آنان به تدریج مسلمان شده بودند و دلیل روشنی از کتابت وحی برخی در دست نیست.در مقابل،برخی چون مقداد،با وجود باسواد بودن، ⁽¹¹⁾در

زمرۀ کاتبان وحی،مطرح نشده‌اند.برخی از محققان،کاتب بودنِ شمار بسیاری از اینان را تکذیب و رد کرده‌اند. ⁽¹⁾

.تاریخ تحقیقی اسلام:ج1 ص70.

کتابت وحی در مکه

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سیزده سال در مکّه به دعوت اسلام مشغول بودند و در این مدت، جمعاً 82 ⁽⁶⁾یا 86 سوره از قرآن در این شهر نازل شد و بقیۀ آن،حدود 1600 آیه از 6236 آیۀ قرآن،مدنی است.با این حال،در بارۀ کتابت قرآن در مکه اطلاعات بسیار اندکی در منابع منعکس شده است.کاتبان وحی در این شهر را علی علیه السلام،ابوبکر،عمر، عثمان،ارقم بن ابی ارقم مخزومی،جهم بن قیس،حاطب بن ابی بلتعه،حاطب بن

عمرو،خالد بن سعید بن عاص،زبیر بن عوام،سالم مولی ابی حذیفه،سعد بن ابی وقاص،شرحبیل بن حسنه(م 18ق)،طلحة بن عبید اللّه،عامر بن فهیره،عبد اللّه بن جحش اسدی(م 3ق)،عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح،علاء بن حضرمی،مصعب بن عمیر و معیقب بن ابی فاطمۀ سدوسی دانسته‌اند.این در حالی است که میان این کسان،برخی طبق گزارش‌هایی،در عصر مکّی،باسواد نبوده‌اند. ⁽¹⁾

.العقد الفرید:ج4 ص212.

تردید دیگر آن که در بارۀ نگهداری نسخه‌ها و چگونگی حمل آن به یثرب نیز گزارشی در دست نیست.به نظر می‌رسد در دورۀ مکّی،نحوۀ صیانت از قرآن،بیشتر حفظ آن توسط صحابه بوده است؛هرچند روایاتی وجود دارد حاکی از وجود صحیفه‌هایی که آیاتی از قرآن در آنها نوشته شده بود؛مانند صحیفه‌ای که خواهر عُمر و شوهرش در دست داشتند و در آن سورۀ طه نوشته شده بود و عُمر آن را دید و در پی شنیدنِ همان آیات مکتوب مسلمان شد. ⁽⁵⁾

برخی نخستین کاتب وحی در مکه را ابن ابی سرح دانسته‌اند ⁽⁶⁾و این در حالی

است که او سال‌ها پس ازهجرت پیامبر به مدینه و طبق گزارشی،پیش از فتح مکه (سال هشتم)مسلمان شد. ⁽¹⁾

.اُسد الغابة:ج1 ص617.

کتابت وحی در مدینه

با هجرت رسول خدا صلی الله علیه و آله به یثرب،بر شمار کاتبان وحی افزوده شد و برخی انصار نیز در زمرۀ کاتبان قرار گرفتند.البته کسانی از قریش نیز که در سال‌های پس از هجرت به مدینه مهاجرت کرده و یا پس از فتح مکه به آن شهر آمدند،به عنوان کاتب معرفی شده‌اند.

ابو المنذر ابی بن کعب(م 35ق)،که در جاهلیت نوشتن می‌دانست، ⁽¹⁾

.الطبقات الکبری:ج3 ص498.

ابن‌سعد او را آگاه‌ترین فرد بر قرائت قرآن دانسته ⁽⁵⁾و آورده است که او از کسانی است که در عصر رسول خدا به جمع‌آوری قرآن پرداختند. ⁽⁶⁾در برخی منابع،توصیه شده است قرآن را از چهار نفر از جمله ابیّ بن کعب،فرا بگیرند. ⁽⁷⁾به نقل امام صادق علیه السلام، اهل بیت،قرآن را بر اساس قرائت ابیّ تلاوت می‌کنند. ⁽⁸⁾گویند:پیامبر قرآن را به طور کامل بر ابیّ املا کرد و از این رو در دوران یکسان کردن مصاحف در عهد عثمان، سرپرستی گروه به او واگذار شد و در موارد اختلافی با نظر او مشکل حل می‌گردید. ⁽⁹⁾

پس از ابیّ بن کعب، ⁽¹⁰⁾زید بن ثابت،که کتابت را از اسیران بدر آموخته بود،به جمع کاتبان پیوست. ⁽¹¹⁾وی هنگام هجرت رسول اللّه یازده سال بیشتر نداشت. ⁽¹²⁾همسایگی وی با پیامبر باعث شده بود تا او در غیاب ابیّ به کتابت پردازد. ⁽¹³⁾البته کار او بیشتر

نامه‌نگاری بود تا کتابت وحی. ⁽¹⁾

.الاستیعاب:ج2 ص865.

از دیگر کسانی که به عنوان کاتب وحی از آنها نام برده شده می‌توان به عبد اللّه بن رواحه(م 8ق)،ثابت بن قیس(م 12ق)،حنظله بن ربیع اسدی،حذیفة بن یمان،علاء بن عقبه،محمد بن سلمه،عبد اللّه بن زید،جهیم بن صلت،حنظلة بن عامر،عبد اللّه بن عبد اللّه بن ابیّ،ابوزید بن قیس بن السکن،عقبة بن عامر،معاذ بن جبل،مغیرة بن شعبه،ابان بن سعید بن عاص،معاویه،خالد بن ولید،عمرو بن عاص،عبد اللّه بن ارقم،حویطب بن عبد العزی و ابوایوب انصاری اشاره کرد. ⁽⁴⁾گویند ابوایوب،کاتبِ نامه‌ای به تیره بنی عذره بود و از کاتب وحی بودن وی به صراحت یاد نشده است.

برخی گفته‌اند کاتبان عمده و ملازم‌ترین افراد با پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه،امام علی علیه السلام، زید بن‌ثابت ⁽⁵⁾،اُبَیّ بن کعب و عثمان بوده‌اند که در این صورت،اینان را باید کاتبان رسمی وحی قلمداد کرد و بقیه در مرتبۀ دوم قرار داشتند و تنها در غیاب ایشان عهده‌دار کتابت می‌شدند. ⁽⁶⁾امام علی علیه السلام نخستین فردی است که از آغاز وحی تا پایان آن را نوشته است.ابن ندیم از علی علیه السلام به عنوان اوّلین«جَمّاع القرآن(گردآوردندۀ قرآن)»یاد می‌کند. ⁽⁷⁾هر گاه وحی نازل می‌شد و علی علیه السلام حضور نداشت،پیامبر صلی الله علیه و آله وحیِ نازل شده را جداگانه برای علی علیه السلام املا می‌کرد تا بنویسد. ⁽⁸⁾به نقل علی علیه السلام،

پس از کتابت آیات نازل شده،پیامبر خدا تفسیر،تأویل،ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن را نیز به او تعلیم می‌داد. ⁽¹⁾

.تفسیر العیّاشی:ج1 ص253؛ [1]کمال الدین:ص284-285.

ابن ابی الحدید به صراحت،کاتبان وحی را علی علیه السلام،زید بن ارقم و حنظله بن ربیع دانسته و گفته است:معاویه(پس از مسلمان شدن در سال هشتم هجرت)،نامه‌های پیامبر را به سران و نوشته‌های مورد نیاز مردم و همچنین فهرست اموال و صدقات را می‌نوشته است. ⁽²⁾

بر اساس نوشتۀ یکی از قرآن‌پژوهان،از نویسندگان پیامبر،دو نفر بیش از دیگران از ملازمت محضر پیامبر صلی الله علیه و آله برخوردار،و وظیفۀ نوشتن قرآن را بر عهده داشتند که آن دو علی بن ابی طالب علیه السلام و زید بن ثابت بودند. ⁽³⁾جرجی زیدان نیز گوید:در عهد رسول خدا از همه بیشتر علی بن ابی طالب،عبد اللّه بن مسعود،ابوالدرداء،معاذ بن جبل،زید بن ثابت و ابیّ بن کعب به تدوین قرآن عنایت داشتند. ⁽⁴⁾

به تصریح ابن عبد ربّه،علی علیه السلام و عثمان کاتبان وحی بودند و در صورت حاضر نبودن ایشان،ابیّ بن کعب به کتابت می‌پرداخت. ⁽⁵⁾از امام علی علیه السلام روایات بسیاری در بارۀ کتابت وحی و اشراف آن حضرت بر این کتاب مقدس،نقل شده است ⁽⁶⁾و این در حالی است که برخی نام معاویه را به عنوان کاتب وحی نوشته و حتی به جای علی علیه السلام،نام معاویه را ذکر کرده‌اند؛با این حال،معاویه تنها چند ماه برخی نامه‌های رسول اللّه را می‌نوشته و حتی به سبب تعلل در نگارش،پیامبر با عبارت

«لا أَشبَعَ اللّهُ بَطنَه» او را نفرین کرد. ⁽⁷⁾امام علی علیه السلام در دوران خلافتش در جواب نامۀ معاویه،که

خود را کاتب وحی قلمداد کرده بود،به این ادعای او پاسخ داده است. ⁽¹⁾

.أنساب الاشراف:ج5 ص111؛الفتوح:ص478-479.

حصین بن نمیر و مغیرة بن شعبه-که در سال ششم اسلام آورد و گهگاهی کتابت می‌کرد-، ⁽⁶⁾طبق گزارشی تنها در امور شخصی،نویسندۀ پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و معاملات و قرض‌های پیامبر صلی الله علیه و آله را می‌نوشتند و در غیاب معاویه و خالد،عهده‌دار کتابت می‌شدند. ⁽⁷⁾

2/3 وصیّت پیامبر(صلی الله علیه و آله)به علی(علیه السلام)در بارۀ گردآوری قرآن

67.امام علی علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من سفارش کرد و فرمود که چون او را به خاک سپردم، از خانه‌ام بیرون نروم تا این که کتاب خدا را گرد آورم؛چرا که آن،در برگ‌های درخت خرما و استخوان‌های شانۀ شتر،نوشته شده بود. ⁽¹⁾

. إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله قالَ لی وأوصانی:أن إذا وارَیتُهُ فی حُفرَتِهِ،لا أخرُجَ مِن بَیتی حَتّی اؤَلِّفَ کِتابَ اللّهِ،فَإِنَّهُ فی جَرائِدِ النَّخلِ وفی أکتافِ الإِبِلِ (تفسیر العیّاشی:ج 2 ص 66 ح 76، [1]الاختصاص:ص 186).

68.امام علی علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود:«به زودی،گروه‌هایی از امّتم در بارۀ تو به کج‌راهه می‌روند و می‌گویند:"پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که چیزی بر جای ننهاد.پس علی را در چه چیز،وصی قرار داد؟".آیا کتاب پروردگارم،برترین چیزها بعد از خداوند عز و جل نیست [که آن را از جانب خود،بر جا می‌گذارم]؟! سوگند به آن که مرا به حق فرستاد، اگر آن را به درستی گردآوری نکنی،دیگر هرگز گردآوری نخواهد شد».بنا بر این، خداوند عز و جل،این کار را تنها به من اختصاص داد،نه هیچ صحابیِ دیگری. ⁽²⁾

3/3 گردآوری قرآن توسّط علی(علیه السلام)به فرمان پیامبر(صلی الله علیه و آله)

69.امام علی علیه السلام: چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از دنیا رفت،سوگند خوردم(/عهد بستم)که ردایم را از دوشم بر ندارم تا این که آنچه را میان دو لوح است،گرد آورم.بنا بر این،ردایم را بر دوشم ننهادم تا این که قرآن را جمع‌آوری کردم. ⁽³⁾

70.امام باقر علیه السلام: علی علیه السلام ردایش را نپوشید [و از خانه،خارج نشد]،تا آن که قرآن را جمع‌آوری کرد.بنا بر این،شیطان،نه کمترین چیزی به آن افزود،نه چیزی از آن کاست. ⁽¹⁾

. لَم یَضَع عَلِیٌّ علیه السلام رِداءَهُ عَلی ظَهرِهِ حَتّی جَمَعَ القُرآنَ،فَلَم یَزِد فیهِ الشَّیطانُ شَیئاً ولَم یَنقُص مِنهُ شَیئاً (تفسیر فرات:ص 399 ح 530، [1]بحار الأنوار:ج 23 ص 249 ح 23). [2]

71.شرح نهج البلاغة ،ابن ابی الحدید:همگان بر این،اتّفاق نظر دارند که امام علی علیه السلام در همان زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قرآن را از حفظ داشت و کسی جز او،حافظ قرآن نبود.

سپس ایشان،نخستین کسی بود که آن را جمع‌آوری کرد. ⁽²⁾

4/3 آنچه امام علی(علیه السلام)از قرآن و تفسیر آن نوشت

72.امام علی علیه السلام: هیچ آیه‌ای از قرآن بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل نشد،مگر این که قرائت آن را به من آموخت و به من املا کرد و من،آن را با خطّ خودم نوشتم و تأویل و تفسیر آن، و ناسخ و منسوخ آن،و محکم و متشابه آن،و خاص و عامّ آن را به من تعلیم داد،و دعا کرد که خداوند،فهم و حفظ آن را به من عطا فرماید،و از زمانی که این دعا را برایم کرد،هیچ آیه‌ای از کتاب خدا را و هیچ علمی را که به من املا فرمود و آن را نوشتم،از یاد نبردم و هر آنچه از حلال و حرام و امر و نهی را که مربوط به گذشته یا آینده می‌شد و خدا به او آموخته بود هر کتابی را که بر پیامبر پیش از او نازل شده بود، از طاعت و معصیت،همه را به من آموخت و من،آنها را حفظ کردم،به طوری که حتّی یک حرف آن را فراموش نکردم.سپس دستش را بر سینه‌ام نهاد و از خدا

خواست تا دلم را از دانش و فهم و فرزانگی و نور،آکنده سازد.

گفتم:پدر و مادرم به فدایت،ای پیامبر خدا ! از زمانی که آن دعا را برایم کردی، چیزی را فراموش نکردم و آنچه را هم ننوشتم،از یادم نرفت.آیا از این پس،بیم فراموشی بر من داری؟

فرمود:«نه.بر تو بیم فراموشی و نادانی ندارم». ⁽¹⁾

. ما نَزَلَت عَلی رَسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله آیَةٌ مِنَ القُرآنِ إلّاأقرَأَنیها وأملاها عَلَیَّ،فَکَتَبتُها بِخَطّی وعَلَّمَنی تَأویلَها وتَفسیرَها،وناسِخَها ومَنسوخَها،ومُحکَمَها ومُتَشابِهَها،وخاصَّها وعامَّها،ودَعَا اللّهَ أن یُعطِیَنی فَهمَها،وحِفظَها،فَما نَسیتُ آیَةً مِن کِتابِ اللّهِ ولا عِلماً أملاهُ عَلَیَّ وکَتَبتُهُ،مُنذُ دَعَا اللّهَ لی بِما دَعا.

وما تَرَکَ شَیئاً عَلَّمَهُ اللّهُ مِن حَلالٍ ولا حَرامٍ،ولا أمرٍ و لا نَهیٍ-کانَ أو یَکونُ-ولا کِتابٍ مُنزَلٍ عَلی أحَدٍ قَبلَهُ مِن طاعَةٍ أو مَعصِیَةٍ،إلّاعَلَّمَنیهِ وحَفِظتُهُ،فَلَم أنسَ حَرفاً واحِداً،ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلی صَدری ودَعَا اللّهَ لی أن یَملَأَ قَلبی عِلماً وفَهماً وحُکماً ونوراً.

فَقُلتُ:یا نَبِیَّ اللّهِ،بِأَبی أنتَ واُمّی مُنذُ دَعَوتَ اللّهَ لی بِما دَعَوتَ لَم أنسَ شَیئاً،ولَم یَفُتنی شَیءٌ لَم أکتُبهُ،أفَتَتَخَوَّفُ عَلَیَّ النِّسیانَ فیما بَعدُ؟

فَقالَ:لا لَستُ أتَخَوَّفُ عَلَیکَ النِّسیانَ وَالجَهلَ (الکافی:ج 1 ص 64 ح 1، [1]الخصال:ص 257 ح 131).

پژوهشی در بارۀ گردآوریِ قرآن

اشاره

پژوهشی در بارۀ گردآوریِ قرآن ⁽¹⁾

قرآن،معجزۀ جاوید اسلام،آخرین دین الهی است و اهتمام پیامبر صلی الله علیه و آله و امت مسلمان به ضبط و حفظ آن،قابل مقایسه با کتاب‌های دیگر ادیان نیست.قرآن از نخستین روزهای نزول،افزون بر قرائت و گاه حفظ آن،به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله،نگاشته و به سان سندی رسمی،نگهداری می‌شد.از منظر قرآن‌پژوهان و نیز با نگاهی به سیرۀ عمومی بشر در کتابت و حفظ میراث فرهنگی و دینی،تردیدی نیست که فردی مانند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با آن عقل و درایت خدادادی،به تدوین و ترتیب آیاتی که نقشۀ زندگی او و امّتش را ترسیم می‌کند،اقدام کند و برتر از هر فرد دیگری،به چینش مناسب و دسته‌بندی شایستۀ آن مبادرت ورزد و اینها در فرض این است که فرمانی از جانب خدا در ترتیب آیه‌ها و دسته‌بندی آنها،به ایشان نرسیده باشد،وگرنه روشن است که در آن صورت،پیامبر صلی الله علیه و آله همان گونه رفتار می‌کرد و به اصطلاح،ترتیبی توقیفی برای قرآن وجود می‌یافت.

مسائل مورد پژوهش

آنچه در این باره باید مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد،مسائل زیر است:

1.آیا هر یک از سوره‌های کنونی که با یک«بسم اللّه»آغاز می‌شوند و تا«بسم اللّه» سورۀ بعدی ادامه می‌یابند،به همین شکل،در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نیز بوده‌اند؟برای

نمونه سورۀ فیل و قریش نیز در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله دو سورۀ جدا از یکدیگر بودند؟رویۀ دیگر این سؤال،این است که آیا این سوره‌ها به همین شکل،هویت مستقل داشته‌اند؟

2.آیا ترتیب همۀ سوره‌ها به همین شکل بوده است؟به سخن دیگر:با توجه به این که می‌دانیم بسیاری از سوره‌های پایانی قرآن کنونی،پیش از سوره‌های آغازین آن نازل شده‌اند،آیا ترتیب نگارش و جای‌گذاری سوره‌ها،به فرمان خدا یا پیامبر بوده است یا از سوی کسان دیگری به این شکل و نظم در آمده است؟

3.هر دو پرسش اوّل و دوم،در بارۀ آیه‌های هر سوره نیز وجود دارند؛یعنی:آیا آغاز و فرجام هر آیه را فرد خاصّی مشخص کرده است؟و نیز پس و پیش آیه‌ها چگونه معلوم و نگاشته شده است؟گفتنی است در سوره‌های بزرگ،این سؤال به گونه‌ای دیگر نیز می‌تواند ادامه یابد و آن،این که:آیا ترتیب هر گروه از آیاتِ به هم پیوسته نیز به دستور و نصّ خاصی بوده است؟

4.دلیل توحید مصاحف(یکی کردن قرآن‌ها)در عصر عثمان چه بود؟و جمع‌آوری قرآن در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله تا یکی شدن قرآن‌ها چه مراحلی را پیمود؟

پیش از پرداختن به جواب سؤال‌ها،به پیشینۀ این بحث-که بیشتر تحت عنوان «جمع قرآن»مطرح می‌شود-اشاره می‌کنیم.

پیشینۀ تاریخی پژوهش

اصطلاح«جمع قرآن»در حوزۀ علوم و تفسیر قرآن،به مفهوم کتابت و گردآوری قرآن کریم است که در ذیل آن،از نگارش قرآن و نیز زمان و چگونگی تبدیل آن به شکل مصحف کنونی بحث می‌شود.

از منظر روایی و تاریخی،در این که قرآن از سوی کاتبان وحی با دقت نوشته می‌شد هیچ تردیدی نیست،بنا بر این،مهم‌ترین مسائل چالشی در موضوع جمع قرآن،یکی زمان و چگونگی تنظیم آیات در درون سوره‌ها و دیگری،ترتیب سوره‌ها در مجموعۀ مصحف به شکل کنونی است که هر یک از قرآن‌پژوهان با

بهره‌گیری از روایات گستردۀ موجود و نیز قراین و شواهد تاریخی،نظری را برگزیده است. ⁽¹⁾

.مباحث فی علوم القرآن:ص65؛مناهل العرفان:ج1 ص240. [1]

همچنین با توجه به گزارش‌های تاریخی از اقدامات خلفا و صحابه در جمع قرآن،ذیل این موضوع،از قرار گرفتن مجموع سوره‌ها بین دو جلد و نیز یکسان‌سازی قرائات و مصاحف بحث می‌شود.

در خصوص پیشینۀ موضوع جمع قرآن،شاید بتوان ابن سعد(م 230ق)را از نخستین کسانی دانست که روایات جمع قرآن را در بابی با عنوان«ذکر مَن جَمَعَ القرآنَ عَلی عَهدِ رَسولِ اللّه»آورده است. ⁽²⁾

سپس بخاری(م 256ق)در کتاب صحیح خود افزون بر ذکر این روایات به صورت پراکنده، ⁽³⁾شمار فراوانی از آنها را در بابی با عنوان«جمع القرآن»گرد آورده است. ⁽⁴⁾طبری(م 310ق)نیز در مقدمه تفسیرش،روایات جمع قرآن را نقل کرده است. ⁽⁵⁾باقلانی(م 403ق)از نخستین کسانی است که مباحث جمع قرآن را در کتاب الانتصار للقرآن مطرح کرده و به طور مبسوط به نقد و بررسی روایات جمع قرآن پرداخته است. ⁽⁶⁾ابن عطیه(م 546ق)نیز در المحرر الوجیز به تفصیل به این بحث پرداخته است. ⁽⁷⁾طبرسی(م 548ق)، ⁽⁸⁾قرطبی(م 671ق)، ⁽⁹⁾نیشابوری(م 728 ق) ⁽¹⁰⁾

و شمار فراوانی از مفسّران هم در مقدمۀ تفسیرشان به تفصیل به مباحث جمع قرآن پرداخته و در این زمینه اعلام نظر کرده‌اند. ⁽¹⁾

.ر.ک:بیان المعانی:ج1 ص28-30؛آلاء الرحمن:ج1 ص17-19؛تفسیر الطبری:ج1 ص21-22.

افزون بر مقدمه تفاسیر،در منابع علوم قرآنی نیز مبحث جمع قرآن جایگاهی ویژه دارد.حتی برخی از معاصران،در این زمینه به تألیف‌های مستقلی روی آورده‌اند.در سده‌های اخیر،موضوع جمع قرآن از مهم‌ترین مباحث مورد توجه خاورشناسان بوده است.تئودور نولدکه،مستشرق آلمانی،نخستین بار در فصل دوم کتابش،تاریخ قرآن،به مباحث جمع قرآن پرداخت. ⁽⁴⁾

سپس رژی بلاشر نیز در بخشی از مقدمۀ ترجمه‌اش از قرآن،مباحث جمع قرآن را بررسی کرد.

این روند ادامه داشت تا این که در تحقیقات اخیر،جان بِرتون،اختصاصاً در موضوع جمع قرآن،کتابی با عنوان جمع و تدوین قرآن تألیف کرد.

به نظر می‌رسد این کوشش خاورشناسان،با هدف تضعیف جایگاه والای قرآن و اثبات عدم هماهنگی قرآن کنونی با قرآن عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و در نتیجه،القای شبهۀ تحریف،پی‌گیری شده باشد،در حالی که موضوع جمع قرآن،مسئله‌ای کاملاً متفاوت با موضوع تحریف قرآن است و دیدگاه‌های متفاوت در موضوع جمع قرآن، با مصونیت کامل قرآن از تحریف،سازگار است و حتی توقیفی یا اجتهادی بودن چینش قرآن،نقش مؤثری در فهم و تفسیر قرآن ندارد.از همین روست که شماری از

مفسّران،به رغم تأکید بر مصونیت قرآن از هر گونه تحریف،در توقیفی بودن ترتیب آیات و سور،تردید کرده‌اند. ⁽¹⁾

.المیزان فی تفسیر القرآن:ج12 ص108،121،126- 129.

مسئلۀ نخست:چگونگی شکل‌گیری سوره‌ها

در مورد چگونگی تشکیل سوره‌ها و هویّت استقلالی آنها این نکات،شایان توجه است:

1.قرآن از برخی اجزای خود با واژۀ«سوره»یاد کرده است که بی تردید برای مخاطبان معاصرش معنا و مفهوم روشنی داشته است.روایت صفوان جمّال از امام صادق علیه السلام نیز به روشنی نشان می‌دهد که آغاز و پایان هر سوره،از طریق نزول مکرّر «بسم اللّه الرحمن الرحیم»مشخص شده است.متن حدیث به نقل از تفسیر العیّاشی چنین است:

وإِنَّما کانَ یُعرَفُ انقِضاءُ السُّورَةِ بِنُزُولِ«بِسمِ اللّهِ»،اِبتِداءً لِلأُخری. ⁽²⁾

پایان سوره،با نزول بسم اللّه اوّل سورۀ دیگر معلوم می‌شد.

این معنا با آنچه از ابن عباس روایت شده،تقویت می‌شود. ⁽³⁾

2.قرائت سوره‌های گوناگون در نماز و غیر آن از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله که در روایات متعددی با همین نام کنونی سوره‌ها نقل شده است،نشان از وجود همین سوره‌ها در آن روزگار دارد.یکی از نقل‌ها می‌گوید که پیامبر صلی الله علیه و آله سورۀ نجم را در مکّه بر مشرکان خواند و در پایان آن،سجده کرد که دقیقاً منطبق با وضعیت فعلی سوره است. ⁽⁴⁾

3.دلیل سوم،دستور الهی به گذاردن یک آیه در جایی معیّن از سوره است.شیخ

طوسی در التبیان،آیۀ 280 از سورۀ بقره را چنین می‌داند ⁽¹⁾

.التبیان فی تفسیر القرآن:ج2 ص 369.

کُنتُ جالِساً عِندَ رَسولِ اللّه صلی الله علیه و آله إذ شَخَصَ بِبَصَرِهِ،ثُمَّ صَوَّبَهُ،ثُمَّ قالَ:أَتانِی جَبرَئیلَ، فَأَمَرَنی أن أضَعُ هَذِهِ الآیَةَ هَذا المُوضِع من هذِهِ السُّورَةِ: «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی...» 2 . ⁽²⁾

در محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودم که ایشان چشمش را به سمتی خیره کرد، سپس نگاهش را پایین آورد و گفت:جبرئیل نزد من آمد و دستور داد که آیۀ «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی...» را در فلان جای این سوره بگذارم.

چند روایت مشابه دیگر نیز موجود است که اگرچه برخی به اشکالات سندی مبتلا هستند،امّا از مجموع آنها به طور اجمالی فهمیده می‌شود که مفهوم سوره و قرائت یک دسته آیات معین،امری مرسوم و معهود بوده است و در واقع مفهوم سوره در قرآن،دست کم اندکی پیش از نزول آیات مشتمل بر لفظ«سوره»و برای بسیاری از اجزای قرآن،روشن بوده و کاربرد داشته است.

4.نام بردن از سوره‌ها در روایات فضایل و توصیف برخی از آنها به صفاتی مانند «سنام القرآن»،«زهراوان»،«الحوامیم»،«المسبّحات»،«المئین»و...نشان از آن دارد که در زمان صدور و نقل این روایات،بسیاری از سوره‌های قرآن،یک هویت مشخص داشته‌اند،هرچند اثبات صدور هریک از این روایات از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله لازم است؛زیرا انتساب برخی از این روایات به ایشان محلّ تردید است.

مسئلۀ دوم:چگونگی ترتیب سوره‌ها

اشاره

در این که ترتیب کنونی سوره‌های قرآن،توقیفی است و به فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله انجام

شده یا این کار بعد از آن حضرت صلی الله علیه و آله و به دست صحابه انجام گرفته است،اختلاف جدی وجود دارد.طبعاً مدعیان توقیفی بودن ترتیب سور،جمع و گردآوری قرآن را مربوط به زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌دانند،هرچند قرآن در نوشت‌افزارهای مختلف بوده و بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله میان دو جلد قرار گرفته باشد.اما کسانی که ترتیب سوره‌ها را اجتهادی می‌دانند،جمع قرآن(به معنای مرتّب کردن سوره‌ها در چینش کنونی)را مربوط به بعد از آن حضرت می‌دانند.کسانی نیز قائل به تفصیل‌اند که در این جا به بررسی دیدگاه‌های مختلف می‌پردازیم.

دیدگاه نخست:توقیفی بودن ترتیب سوره‌ها

اشاره

جمع فراوانی از جمله ابن اشتۀ اصفهانی(م 236ق)، ⁽¹⁾

.الإتقان فی علوم القرآن:ج 1 ص 167.

کنونی،در زمان پیامبر خدا و با اشراف ایشان انجام گرفته است. ⁽¹⁾

.روح المعانی:ج1ص 47غ46؛متی جمع القرآن:ص16؛البیان،ص240.

برخی ادّعای اجماع کرده، ⁽²⁾مدّعی‌اند که روایات صحیح فراوانی دلالت دارند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و صحابه،قرآن را به ترتیب کنونی تلاوت می‌کردند. ⁽³⁾برخی به ادلّۀ عقلی نیز استناد کرده‌اند. ⁽⁴⁾قاضی ابوبکر(م 403 ق)این نظر را ترجیح داده ⁽⁵⁾و قُرطُبی آن را مقبول‌تر دانسته است. ⁽⁶⁾شواهد این دیدگاه به شرح زیر است:

شواهد نقلی و تاریخی دیدگاه نخست

1.قرآن در زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تدریس و حفظ و بر پیامبر صلی الله علیه و آله عرضه می‌شد ⁽⁷⁾و جمعی مانند ابن مسعود و ابَیّ بن کعب و دیگران،آن را چندین بار بر پیامبر صلی الله علیه و آله خوانده‌اند. ⁽⁸⁾

2.روایات فراوانی وجود دارد که اصحاب پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قرآن را ختم می‌کردند، یا این که پیامبر صلی الله علیه و آله،آنان را به ختم قرآن تشویق می‌کرد.بنا بر این،قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز و پایانی داشته است. ⁽⁹⁾

3.بنا به روایتی که نزد اهل سنّت،«صحیح»شمرده شده، ⁽¹⁰⁾زید بن ثابت می‌گوید که نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بودیم و قرآن را از برگه‌ها جمع می‌کردیم. ⁽¹¹⁾پس معنای تألیف قرآن،مرتّب کردن آیات و سوره‌های آن با نظارت پیامبر صلی الله علیه و آله است،

نه نگارش محض. ⁽¹⁾

.دراسات قرآنیه(تاریخ قرآن):ص76؛ [1]مباحث فی علوم القرآن:ص70؛تاریخ قرآن،حجتی:ص 221. [2]

4.در روایات،نام عده‌ای(چهار یا شش نفر یا بیشتر) ⁽²⁾از صحابه آمده است که قرآن را در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع کرده‌اند ⁽³⁾و این کار زیر نظر آن حضرت بوده است. ⁽⁴⁾حمل«جمع»در این روایات بر«حفظ»-آن‌گونه که بعضی پنداشته‌اند- ⁽⁵⁾بی‌دلیل به نظر می‌رسد، ⁽⁶⁾ضمن آن که حافظان قرآن در عصر رسالت،به مراتب،بیش از این عدّه بوده‌اند. ⁽⁷⁾

5.بر پایۀ روایتی،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«لا صَلاةَ إلّابِفاتِحَةِ الکِتابِ» و چون سورۀ حمد نخستین سورۀ نازل شده نیست،وصف آن به«فاتحة الکتاب»،دلیل چینش سوره‌های قرآن در زمان آن حضرت است. ⁽⁸⁾

6.بر اساس روایتی،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله قرآن را به چهار قسمت(طُوَال،مِئین،مَثانی و مفصّلات)تقسیم کرده است. ⁽⁹⁾هماهنگی چینش سورها دربخش‌های چهارگانۀ مذکور با چینش کنونی،بیانگر وجود همین نظم و ترتیب فعلی قرآن در آن زمان است.

7.بر اساس نقلی،سوره‌های بنی اسرائیل،کهف،مریم،طه و انبیا را از سوره‌های نخستین(العتاق الاُوَل)می‌شمارند. ⁽¹⁰⁾نیز بنا به روایتی،قرآن در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله به

هفت جزء تقسیم شده بود.ترتیب سوره‌ها در این دو روایت،با ترتیب کنونی قرآن، همسان است. ⁽¹⁾

.ر.ک:مسند ابن حنبل:ج4 ص343؛البرهان فی علوم القرآن:ج1 ص258؛مناهل العرفان:ج1 ص355. [1]

8.روایاتی که بر پایۀ آنها پیامبر خدا صلی الله علیه و آله«تلاوت قرآن از روی مصحف»را تشویق می‌کند، ⁽³⁾تأییدی بر جمع قرآن در زمان آن حضرت اند. ⁽⁴⁾

نقد دیدگاه نخست

شایان ذکر است که دلیل‌ها و روایات یاد شده،بر ترتیب همۀ سوره‌های قرآن از سوی پیامبر،حتی سوره‌های نازل شده در ماه‌های آخر زندگانی ایشان دلالت ندارند.

افزون بر این که ضعف سند در برخی از این روایات و اضطراب متن در برخی دیگر، ایرادهایی هستند که بر آنها وارد شده‌اند. ⁽⁵⁾با این همه می‌توان از این شواهد،اهمیت دادن پیامبر صلی الله علیه و آله به امر تدوین،ترتیب و حفظ وجود کتبی قرآن را نتیجه گرفت و گفت:

با توجه به نزول بیش از هشتاد سوره در مکه و نزول بیشتر سوره‌های مدنی پیش از سال‌های پایانی عمر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله،تعداد بسیار زیادی از سوره‌ها،تحت نظارت ایشان مرتب شده و تعداد اندک باقی‌مانده نیز از سوی امام علی علیه السلام و سایر نزدیکان مرتب شده است؛همان گونه که از سفارش آن حضرت هنگام وفات به علی علیه السلام فهمیده می‌شود.پیامبر فرمود:«قرآن،کنار بستر من،در جزوه‌ها،حریرها و کاغذهاست.آنها را جمع کن و نگذار ضایع شود،چنان که یهود تورات را ضایع

کردند»و علی علیه السلام به وصیت آن حضرت عمل کرد. ⁽¹⁾

.تفسیر القمی:ج2 ص451.

دیدگاه دوم:اجتهادی بودن ترتیب سوره‌های قرآن

اشاره

جمعی معتقد به اجتهادی بودن ترتیب کنونی قرآن اند.مالک(م 179ق)،طبری (م 310ق)، ⁽²⁾ابن فارس(م 395ق)، ⁽³⁾مکّی بن ابی طالب(م 437ق)، ⁽⁴⁾عزّ الدین بن عبد السلام(م 660ق)، ⁽⁵⁾خطابی(م 388ق)، ⁽⁶⁾و از بزرگان شیعه:محدّث نوری (م 1320ق)، ⁽⁷⁾علامۀ طباطبایی، ⁽⁸⁾آیة اللّه معرفت ⁽⁹⁾و جمعی دیگر،بر این باورند.

درمیان قدما،قاضی ابوبکر ضمن تأکید بر توقیفی بودن ترتیب آیات، ⁽¹⁰⁾بارها بر اجتهادی بودن ترتیب سوره‌ها تأکید کرده است. ⁽¹¹⁾

شواهد دیدگاه دوم

این قول به جمهور نسبت داده شده است؛ ⁽¹²⁾اما ممکن است استناد این نظر به برخی، ناشی از ذکر روایات جمع قرآن پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سکوت آنها در برابر آن باشد و نه تصریح به این دیدگاه.مهم‌ترین شواهد این گروه عبارت اند از:

شاهد نخست:گردآوری قرآن به امر خلیفۀ اوّل

کسانی بر این باورند که در زمان پیامبر،قرآن در حافظۀ افراد نگهداری می‌شد و چون در دوران ابوبکر و در جنگ یمامه،جمع فراوانی از حافظان قرآن شهید شدند،خلیفه با هشدارِ عمر،از ترس ضایع شدن قرآن،به فکر جمع قرآن افتاد.او زید بن ثابت را با عده‌ای(سعید بن عاص،عبد الرحمن بن حارث بن هشام و عبد اللّه بن زبیر)مأمور این کار کرد و بدین ترتیب،نسخه‌ای از قرآن را نگاشتند.این نسخه،ابتدا نزد ابو بکر و پس از وی نزد عمر وسپس نزد دخترش حفصه نگهداری می‌شد. ⁽¹⁾

.صحیح البخاری:ج 6 ص 98-99؛فضائل القرآن،نسایی:ص 74-75؛کنز العمّال:ج 2 ص 571.

نقد شاهد نخست

برخی نکات تأمل‌برانگیز در مضمون این نقل‌ها،سبب تردید محققان در آن شده است؛از جمله:

یک. با وجود فراوانی روایات جمع قرآن بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله، ⁽⁵⁾اختلاف مضمونی

میان برخی از آنها،سبب تردید در درستی‌شان می‌شود. ⁽¹⁾

.ر.ک:البیان،خویی:247-252؛تاریخ القرآن،تئودور نولدکه،ترجمۀ جرج تامر:ص252-256.

از برخی از این روایات بر می‌آید که بعضی از آیات قرآن تا زمان عثمان فقط در سینۀ افراد نگهداری می‌شد و تدوین نشده بود. ⁽²⁾به نظر می‌رسد برخی از این گزارش‌ها که از زید یا فرزندش خارجه،منقول شده است،سعی دارد با بزرگ‌نمایی موضوع و بازگویی دشواری و پیچیدگی جمع قرآن،برای زید،فضیلت‌سازی کند.

همچنین ترس عمر از نابودی قرآن،آن گونه که در برخی از این روایات آمده است،با این نکته که نسخۀ تهیه شده در زمان ابوبکر در اختیار عموم قرار نگرفت، ⁽³⁾سازگار نمی‌نماید؛زیرا تدوین یک مصحف شخصی و خصوصی،کار تازه و پیچیده‌ای نبود و و عمومی نساختن آن،به حفظ آن کمکی نمی‌کرد.از این رو احتمال دارد به دست آوردن فضیلتِ در اختیار داشتن نسخه‌ای از قرآن همانند دیگر صحابۀ برجسته و در اختیار داشتن قانون اساسی جامعه،یکی از انگیزه‌های دستگاه حاکم در این کار بوده است. ⁽⁴⁾

دو. بر اساس نقل یعقوبی،ابوبکر دستور داد قرآن را بر سعید بن عاص عرضه کنند، ⁽⁵⁾در حالی که او در آن زمان،حدود ده سال داشته است، ⁽⁶⁾و چون بر اساس برخی گزارش‌ها،او در ماجرای یکسان‌سازی مصاحف توسط عثمان حضور داشته است، ⁽⁷⁾احتمالاً ذکر او در این جا بر اثر خلط این دو ماجرا باشد.

سه. این روایات،با اجماع مسلمانان مبنی بر اثبات قرآن از طریق تواتر،مخالفت دارد؛زیرا در آنها آمده است که با شهادت دو نفر قرآن ثبت می‌شد.توجه به این اشکال سبب شده است که برخی به توجیه ثبت قرآن با شهادت دو شاهد دست بزنند.

برای نمونه،ابن حجر مقصود از دو شاهد را،نه دو فرد عادل،که به معنای حفظ و کتابت دانسته است. ⁽¹⁾

.فتح الباری:ج 9 ص 12.

توجیه‌های دیگری هم موجود است مانند این که شهادت دو شاهد بر این اقامه می‌شد که آنچه نوشته‌شده،پیش روی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نوشته شده و مورد تأیید آن حضرت بوده است، ⁽²⁾یا شهادت بر این که یکی از وجوه قرائت بوده و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن را شنیده و تأیید نموده است ⁽³⁾و یا توجیه‌های دیگر. ⁽⁴⁾

چهار. این روایات،یکی از انگیزه‌های جمع قرآن را کشته شدن بسیاری از حافظان قرآن در جنگ یمامه دانسته‌اند؛اما در فهرست شهدای این جنگ،تنها نام افراد معدودی ذکر شده است که حافظ بودنِ بیشینۀ قرآن در حقّ آنان محتمل است. ⁽⁵⁾

شاهد دوم:گزارش زید بن‌ثابت

دلیل دیگرِ جمع اجتهادی قرآن،گزارش زید بن ثابت است.او می‌گوید:پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت در حالی که قرآن گردآوری نشده بود. ⁽⁶⁾این بدان معناست که قرآن کنونی

حاصل ترتیب‌دهی صحابه و مربوط به پس از پیامبر است.

نقد شاهد دوم

این گزارش،مبتلا به روایت معارض است.روایات قول نخست و نیز گزارش دیگرِ خود زید-که از جمع قرآن در زمان پیامبر خدا خبر می‌دهد-،وثوق به آن را از میان می‌برد. ⁽¹⁾

.مسند ابن حنبل:ج5 ص185؛المستدرک علی الصحیحین:ج2 ص229.

شاهد سوم:استمرار نزول قرآن

گفته شده است که چون نزول قرآن تا آخرین سال حیات پیامبر استمرار داشته و همیشه احتمال نزول آیات جدید در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشت،جمع و تألیف نهایی آن در زمان حضرت،امکان نداشته است.

نقد شاهد سوم

با توجه به آن که 86 سوره در مکه و بیشترِ 28 سورۀ دیگر پیش از آخرین سال زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است و روایات تقسیم ودسته‌بندی سوره‌ها،چینشی

همسان با چینش کنونی مصحف را نشان می‌دهد، ⁽¹⁾

.ر.ک:الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص159 و 167؛مناهل العرفان:ج1 ص247. [1]

شاهد چهارم:نبودن نص

اگر در ترتیب سوره‌ها نصّی از پیامبر صلی الله علیه و آله وجود داشت،قطعاً می‌بایست به ما می‌رسید و مانند ترتیب آیات در آن اختلاف نبود. ⁽²⁾

نقد شاهد چهارم

تنظیم قرآن در روزگار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تابعی از نزول تدریجی و مستمرّ وحی بوده و از این رو،چنان طبیعی و با زندگی مسلمانان پیوند خورده و در پیش دید همگان بود که نیازی به نقل و تصریح به آن نبوده است.قراین و شواهد نقلی که پیش‌تر به آنها اشاره شد،گواهِ این نکته‌اند.

شاهد پنجم:اختلاف مصاحف صحابه

دلیل دیگر برای توقیفی نبودن ترتیب سوره‌ها،اختلاف مصاحف صحابه در این جهت است؛زیرا اگر نظم سوره‌ها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله انجام شده بود قطعاً صحابه با آن مخالفت نمی‌کردند.

نقد شاهد پنجم

بیشتر مصاحف صحابه،مجموعه‌هایی حاصل گردآوری شخصی هر یک از صحابه بوده است که نه لزوماً همۀ قرآن را در بر داشته و نه همه صاحبانشان ادعای مطابقت کامل ترتیب آنها را با یک مرجع خاص داشته‌اند.از این رو،اختلاف آنها امری طبیعی

و مقبول است ولی یکسانیِ ترتیب بسیاری از سوره‌ها در همۀ آنها مانند ترتیب سور طوال و مئین،نشان‌دهنده ترتیب توقیفی و اتفاقی بیشتر سوره‌ها و نه همۀ آنها است. ⁽¹⁾

.ر.ک:نصوص فی علوم القرآن:ج 5 ص 4(الفصل الرابع:وصف عام عن مصاحف الصحابه).

تفاوت‌های گزارش شده از مصحف امام علی علیه السلام نیز در واقع نشان‌دهندۀ دو سبک تألیف قرآن بر اساس نزول و بر اساس ترتیب کنونی است و نه به معنای آشفتگی و بی‌سامانی.سخن آخر این که بسیاری از آنچه تحت عنوان اختلاف مصاحف از آن یاد می‌شود،به رسم الخط و یا قرائت باز می‌گردد و نه ترتیب سوره‌ها. ⁽²⁾

شاهد ششم:مصحف امام علی علیه السلام

طبق روایات شیعه و برخی از اهل سنّت،امیر مؤمنان علیه السلام قرآن را پس از پیامبر صلی الله علیه و آله گرد آورده است و ترتیب او با تدوین کنونی همسان نیست،بلکه گفته می‌شود بر حسب نزول بوده است. ⁽³⁾بنا بر این،تدوین قرآن در حیات پیامبر صلی الله علیه و آله به انجام نرسیده است و ترتیب کنونی حجیت ندارد. ⁽⁴⁾افزون بر این،گزارش شیخ صدوق در بارۀ فضایل اختصاصی امیر المؤمنین علیه السلام نشان می‌دهد که امام علی علیه السلام تنها جمع‌کنندۀ قرآن از میان صحابه است:

وأمّا الخامسة والخمسون،فإنَّ رَسولَ اللّهِ قالَ لی:«سَیَفتَتِنُ فیکَ طَوائِفُ مِن امَّتی فَیَقولونَ:إنَّ رَسولَ اللّهِ صلی الله علیه و آله لَم یُخَلِّف شَیئاً،فَبِماذا أوصی عَلِیّاً؟أوَ لَیسَ کِتابُ رَبّی

أفضَلَ الأَشیاءِ بَعدَ اللّهِ عز و جل؟! وَالَّذی بَعَثَنی بِالحَقِّ لَئِن لَم تَجمَعهُ بِإِتقانٍ لَم یُجمَع أبَداً»،فَخَصَّنِیَ اللّهُ عزّ وجلّ بِذلِکَ مِن دونِ الصَّحابَةِ.

اما پنجاه و پنجم:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود:«به زودی،گروه‌هایی از امّتم در بارۀ تو به کج‌راهه می‌روند و می‌گویند:"پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که چیزی بر جای ننهاد.

پس علی را در چه چیز،وصی قرار داد؟".آیا کتاب پروردگارم،برترین چیزها بعد از خداوند عز و جل نیست [که آن را از جانب خود،بر جا می‌گذارم]؟! سوگند به آن که مرا به حق فرستاد،اگر آن را به درستی گردآوری نکنی،دیگر هرگز گردآوری نخواهد شد».بنا بر این،خداوند عز و جل،این کار را تنها به من اختصاص داد،نه هیچ صحابیِ دیگری. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 99 ح 68. [1]

نقد شاهد ششم

می‌توان پذیرفت که امام علی علیه السلام در عمل به وصیت هشدارگونۀ پیامبر به ایشان در بارۀ جلوگیری از تضییع قرآن،به جمع آن همت گماشته است،اما محتوای برخی از این گزارش‌ها،این تدوین را سه‌روزه ⁽²⁾و یا هفت‌روزه ⁽³⁾خوانده است که می‌تواند به معنای گردآوردن و کنار هم آوردن باشد و یا این که از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله آغاز شده و اندکی پس از رحلت ایشان به پایان رسیده است.به سخن دیگر،ترتیب سوره‌ها و

آیه‌ها مشخص بوده و تنها چینش نهایی در این فرصت کوتاه به انجام رسیده است.

گفتنی است گزارش دیگری،این فرصت را شش ماه دانسته است، ⁽¹⁾

.المناقب،ابن شهر آشوب،ج1 ص 319: [1]قال ابن عباس:فجمع اللّه القرآن فی قلب علی وجمعه علی بعدموت رسول اللّه بستة اشهر.وفی اخبار ابن‌أبی‌رافع ان النبی قال فی مرضه الذی توفی فیه لعلی:یا علی هذا کتاب اللّه خذه إلیک،فجمعه علی فی ثوب فمضی إلی منزله فلما قبض النبی صلی الله علیه و آله جلس علی علیه السلام فألفه کما أنزله اللّه وکان به عالما.

ابن عباس گفت:خداوند قرآن را در دل علی گردآورد،و علی هم آن را بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله در مدت شش ماه جمع و تدوین نمود.در اخبار ابن ابی رافع آمده که پیامبر در آن بیماری که منجر به درگذشتش شد به علی فرمود:ای علی ! این کتاب خدا است.آن را بگیر.علی آن را در پارچه‌ای نهاد و به منزلش برد.وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله درگذشت،علی در خانه نشست و آن را همان گونه که خدا فرستاده بود و او می‌دانست،تدوین کرد.

افزون بر این،اگر تدوین امام علی علیه السلام،تنها ترتیب موجود بود،به احتمال فراوان، امام علیه السلام آن را به گونه‌ای به مسلمانان می‌رساند؛زیرا بیم از تحریف قرآن در این صورت،جدّی بود و با سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان ناسازگار بود.با توجه به این دلایل،ناگزیریم گزارش شیخ صدوق را به همین معنا باز گردانیم؛یعنی جمع همه اجزا و پاره‌های قرآن میان دو جلد تا از دستبرد و تنقیص،محفوظ بماند،و واژه «اتقان»در حدیث،این معنا را می‌فهماند.

بر این اساس می‌توان گزارش‌های جمع قرآن پس از پیامبر صلی الله علیه و آله را ناظر به جمع

قرآن برای خود ⁽¹⁾

.مقدمتان فی علوم القرآن:ص18؛التحریر و التنویر:ج1 ص49؛دراسات قرآنیة(تاریخ قرآن):ص86.

در هر حال،به احتمال زیاد هدف اصلی برخی گزارش‌ها،ثبت فضیلت«اوّلین جامع قرآن»برای افراد خاصّی است.بر اساس روایات فراوان-که از فریقین گزارش شده‌اند-،نخستین جامع قرآن بعد از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله امیر مؤمنان علیه السلام بوده است و ایشان،بعد از وفات پیامبر خدا،از خانه بیرون نیامد تا این که قرآن را جمع‌آوری‌کرد، ⁽⁷⁾هر چند دستگاه خلافت،مصحف علی علیه السلام را به عللی نپذیرفت. ⁽⁸⁾

دیدگاه سوم:توقیفی بودن بیشتر سوره‌های قرآن

اشاره

جمعی از قرآن‌پژوهان معتقد به توقیفی بودن ترتیب بیشتر سوره‌های قرآن اند؛اما در عین حال،جای دادن تعداد اندکی از سوره‌ها مانند سورۀ توبه و یا تقدیم و تأخیر دو سه سوره را اجتهادی و مربوط به پس از پیامبر می‌دانند.بیهقی(م 458ق)،ابن عطیه(م 542ق)، ⁽¹⁾

.المحرر الوجیز:ج1 ص50.

سیوطی با استناد به روایت ابن عباس،نظر بیهقی را که به توقیفی بودن همۀ سوره‌ها جز برائت و انفال معتقد است،مورد اطمینان می‌داند. ⁽⁷⁾دلیل این گروه،آن است که بیشتر ادلۀ قول نخست،یعنی توقیفی بودن ترتیب همۀ قرآن،تنها می‌تواند ترتیب سوره‌هایی مانند السبع الطوال،مئین،مفصّلات و...را که در گزارش‌های تاریخی از آنها نام برده شده است،اثبات کند و اگر چه اینها بیشترِ سوره‌های قرآن را در بر می‌گیرند،اما معدود سوره‌هایی باقی می‌مانند که نمی‌توان جای‌گذاری آنها را با اطمینان به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داد.برای نمونه در گزارشی،ابن عباس از عثمان می‌پرسد که چرا سورۀ انفال را که از مثانی است،با سورۀ توبه که از مئین است،در کنار هم

آورده و میان آن دو با«بسم اللّه»فاصله نینداخته و [در نتیجۀ این جمع] آنها را در سبع طُوَل قرار داده است.عثمان پاسخ می‌دهد:«زیرا در بارۀ سورۀ توبه که از آخرین سوره‌های نازل شده بر پیامبر است،چیزی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به ما نرسیده بود و داستان هر دو سوره شبیه هم بود.از این رو،آن دو را کنار هم نهادم [و یک سوره از طُوَل شدند]».

اما باقلانی،در مضمون این روایت تردید کرده و احتمال داده که در نقل آن، کاهش یا افزایش رخ داده است. ⁽¹⁾

.الانتصار للقرآن:ج1 ص282.

نظریۀ نهایی

می‌توان برخی از قائلان دیدگاه دوم(اجتهادی بودن ترتیب سور)مانند علامۀ طباطبایی و آیة اللّه معرفت را نیز به گروه سوم ملحق کرد؛زیرا ایشان نیز با ترتیب

بسیاری از سوره‌ها در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله موافق،و بر این باورند که شواهد تاریخی فقط از اثبات ترتیب همۀ سوره‌ها به مفهوم مطلق آن ناتوان است؛ولی ترتیب بیشتر سوره‌ها را می‌تواند ثابت کند،و این قولی است که می‌توان با آن موافقت نمود.

مسئلۀ سوم:چگونگی ترتیب آیات

در بارۀ زمان تدوین و تنظیم آیات،قرآن‌پژوهان بر یک نظر نیستند.بسیاری معتقدند،چینش و نظم کنونی آیات و شروع و ختم آنها در درون سوره‌ها،به دستور و اعلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بوده و به اصطلاح،نظم آیات،«توقیفی»است.این دیدگاه چنان رایج است که حتی جمعی در بارۀ آن،ادعای اجماع کرده ⁽¹⁾

.فتح الباری:ج9 ص37؛الإتقان فی علوم القرآن:ج1 ص161؛روح المعانی:ج1 ص47؛مباحث فی علوم‌القرآن:ص71.

1.روایاتی که بر اساس آنها پیامبر صلی الله علیه و آله برخی سوره‌های قرآن را با ترتیب کنونی در نماز و غیر نماز،تلاوت می‌کردند. ⁽³⁾

2.روایاتی که بر پایۀ آنها رسول خدا صلی الله علیه و آله آیاتی را به عنوان اوّلین یا آخرین آیات سوره‌ها اعلام می‌کرد. ⁽⁴⁾

3.روایاتی که بر اساس آنها رسول خدا صلی الله علیه و آله با اشارۀ جبرئیل آیاتی را در سوره‌های خاصّی قرار می‌داد؛ ⁽⁵⁾مانند روایتی که می‌گوید:پس از نزول «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ ...؛ ⁽⁶⁾خداوند به عدالت و احسان فرمان می‌دهد» ،پیامبر صلی الله علیه و آله به دستور جبرئیل،آن را در سورۀ نحل قرار داد. ⁽⁷⁾این روایت به دو طریق،نقل شده که ابن کثیر هر دو را

تأیید کرده است. ⁽¹⁾

.ر.ک.تفسیر ابن کثیر:ج4 ص512-513.

4.روایاتی که بر اساس آنها پیامبر شخصاً فرمان می‌داد آیات پراکنده را در سوره‌های خاصّی قرار دهند. ⁽²⁾

5.روایات فراوانی که با ذکرِ نام سوره‌های قرآن،برای قرائت آنها ثواب و خواصّی را ذکر می‌کنند. ⁽³⁾مجموع این روایات در کتاب‌های خواص و فضائل قرآن گرد آمده‌اند.

به نظر می‌رسد که اگر چه بر شماری از روایات یاد شده اشکالاتی چون ارسال، ضعف سند و تمام نبودن دلالت وارد است، ⁽⁴⁾ولی از مجموع آنها و نیز اهتمام فوق العادۀ پیامبر صلی الله علیه و آله به صیانت از قرآن و نیز گرایش اکثر قرآن‌پژوهان به این نظر،می‌توان توقیفی بودن ترتیب آیات سوره‌ها را ترجیح داد.افزون بر این که ترتیب کنونیِ بیشترِ آیاتِ قرآن،مطابق با ترتیب نزول است و همان گونه که در روایات فریقین آمده است،کاتبان وحی آیات را پی در پی و به ترتیب نزول می‌نوشتند و هر گاه بسمله‌ای نازل می‌شد درمی‌یافتند که سورۀ پیشین پایان یافته و سوره‌ای دیگر آغاز شده است، چنان‌که امام صادق علیه السلام فرموده است:

«کانَ یُعرَفُ انقِضاءُ سُورَةٍ بِنُزُول بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ ابتِداءً لِاُخری» ؛ ⁽⁵⁾پایان گرفتن سوره با نزول «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» در ابتدای سورۀ دیگر،شناخته می‌شد.همچنین بر پایۀ روایتی از ابن عباس،پیامبر صلی الله علیه و آله با نزول بسمله،به پایان یافتن سورۀ پیشین و آغاز شدن سورۀ پسین پی می‌برد. ⁽⁶⁾برخی

روایات پیش گفته(جایگزینی آیات بر خلاف ترتیب نزول)نیز به صورت خاص و موردی و بر خلاف شیوۀ رایج در چینش آیات بر اساس نزول بوده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:التمهید:ج1 ص275.

با این حال،برخی از محقّقان،توقیفی بودن چینش همۀ آیات قرآن را نپذیرفته‌اند.علامۀ طباطبایی با اذعان به این که بسیاری از سور قرآن،پیش از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مسلمانان معروف بوده و نام این سوره‌ها در احادیث پر شماری در گزارش نماز رسول خدا به ما رسیده،بر این باور است که روایات و ادلّۀ یاد شده، توقیفی بودن ترتیب همۀ آیات قرآن را ثابت نمی‌کنند. ⁽²⁾وی با استناد به روایاتی که کتابت قرآن را به ترتیب نزول،گزارش می‌کنند و جدایی هر سوره را با نزول«بسم‌اللّه» می‌دانند،نتیجه می‌گیرد که چینش قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله به ترتیب نزول بوده است و بر این اساس باید آیات مکّی در سوره‌های مکی و آیات مدنی در سوره‌های مدنی باشند.روایت جمع قرآن در مصحف امام علی علیه السلام که به ترتیب نزول بوده نیز این نظر را تأیید می‌کند.این در حالی است که بر اساس روایات پرشمارِ اسباب نزول،آیات فراوانی در سوره‌های مدنی است که در مکه نازل شده‌اند،یا آیاتی که در اواخر حیات پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده‌اند،ولی در سوره‌های نازل شده در آغاز هجرت قرار گرفته‌اند.

پس طبعاً این جابه‌جایی به اجتهاد صحابه بوده است. ⁽³⁾

مسئلۀ چهارم:چگونگی توحید مصاحف

اشاره

در خلافت عثمان(سال 25ق) ⁽⁴⁾از مناطق گوناگون خبر می‌رسید که تازه‌مسلمانانِ غیر عرب،قرآن را با قرائت‌های مختلف می‌خوانند. ⁽⁵⁾از جمله حذیفة بن یمان(از

اصحاب سرّ رسول خدا صلی الله علیه و آله و یاران امیر مؤمنان علیه السلام) ⁽¹⁾

.اختیار معرفة الرجال:ج1 ص159.

تدوین شده بود و این نسخه غیر از مصحف علی علیه السلام است که گفته شده بر اساس ترتیب نزول بوده است. ⁽¹⁾

.تدوین القرآن:ص351-352.

سیر تاریخی توحید مصاحف

به نظر می‌رسد که ارائۀ دیدگاهی قطعی در موضوع جمع قرآن،به دلیل متناقض بودن روایات،ممکن نباشد.با این حال،با نگاهی جامع به مجموع روایات و گزارش‌های

تاریخی می‌توان گفت که جمع قرآن،در سه مرحله اتّفاق افتاده است:

1.جمع‌آوری قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله:در این دوره،قرآن در مدت 23 سال به صورت پراکنده نازل می‌شد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن را با آرامی بر مسلمانان می‌خواند و آنها آن را به حافظه می‌سپردند.افزون بر این،پیامبر خدا صلی الله علیه و آله برای نوشتن وحی قرآن، شتاب می‌کرد و به محض نزول هر آیه‌ای،به کاتبان وحی فرمان می‌داد آن را در جایگاهش قرار دهند و کتابت قرآن،خیلی زود در همان دوران مکّه آغاز شد. ⁽¹⁾

.الموسوعة القرآنیة،ابیاری:ج1 ص352-353.

2.جمع‌آوری قرآن در زمان ابو بکر:وی صحیفه‌های پیش‌گفتۀ قرآن را در یک مصحف،جمع کرد و این نخستین مصحف رسمی بود که دستگاه خلافت،آن را تدوین کرد و گر نه پیش از این برخی از صحابه از جمله امیر مؤمنان علیه السلام و ابن مسعود، مصاحفی را تدوین کرده بودند. ⁽⁵⁾مصحف ابوبکر،نزد او باقی ماند تا این که مرد و سپس به عمر و بعد از او به حفصه رسید. ⁽⁶⁾

3.جمع‌آوری قرآن در زمان عثمان:در این زمان،در پی اختلافاتی که در مصاحف و به تبع آن در قرائت‌ها پیش آمده بود و خطری که از این ناحیه احساس می‌شد،عثمان،پس از مشورت با صحابه چارۀ کار را در این دید که مصحف واحدی فراهم کند و نسخه‌هایی از آن را در اختیار همۀ مسلمانان قرار دهد و این کار انجام شد. ⁽¹⁾

.معجم علوم القرآن:ص112-118.نیز،ر.ک:الموسوعة القرآنیة:ج1 ص304-355.

5/3 شمار سوره ها و آیات قرآن

73.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مجموع سوره‌های قرآن،یکصدو چهارده سوره است و مجموع آیه‌های قرآن،شش هزار و دویست و سی و شش آیه،و مجموع حروف قرآن، سیصد و بیست و یکهزار و دویست و پنجاه حرف.به آموختن قرآن،رغبت نمی‌کنند،مگر انسان‌های سعادتمند،و بر قرائت آن مواظبت نمی‌نمایند،مگر اولیای [خدای] رحمان. ⁽¹⁾

. جَمیعُ سُوَرِ القُرآنِ مِئَةٌ وأربَعَ عَشرَةَ سورَةً،وجَمیعُ آیاتِ القُرآنِ سِتَّةُ آلافِ آیَةٍ ومِئَتا آیَةٍ وسِتٌّ وثَلاثونَ آیَةً،وجَمیعُ حُروفِ القُرآنِ ثَلاثُ مِئَةِ ألفِ حَرفٍ وأحَدٌ وعِشرونَ ألفَ حَرفٍ ومِئَتانِ وخَمسونَ حَرفاً،لا یَرغَبُ فِی تَعَلُّمِ القُرآنِ إلَّاالسُّعَداءُ،ولا یَتَعَهَّدُ قِراءَتَهُ إلّاأولِیاءُ الرَّحمنِ (مجمع البیان:ج 10 ص 614).

پژوهشی در بارۀ شمار سوره ها و آیات قرآن

اشاره

پژوهشی در بارۀ شمار سوره ها و آیات قرآن ⁽¹⁾

آنچه در نگاه ابتدایی به قرآن کریم به چشم می‌خورد،تقسیم‌بندی ویژه و اجزایی است که با نوع اجزای کتاب‌های دیگر متفاوت است،چنان که خود قرآن نیز به این تجزیه و تقسیم اشاره دارد:

«وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النّاسِ عَلی مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلاً . ⁽²⁾

ما قرآن را بخش‌بخش [بر تو] نازل کردیم تا آن را به آرامی بر مردم بخوانی».

قرآن همان گونه که در اسلوب کلام و محتوا و زیبایی الفاظ و جملات و...با دیگر کتاب‌ها تفاوت دارد،در شکل تقسیم‌بندی نیز به گونۀ دیگری است.به گفتۀ جاحظ،خداوند،هم نام کلام خود را متمایز از نام‌هایی قرار داده است که عرب بر سخنان خویش می‌نهاد و هم اجزای آن را.عرب،نام مجموع سخنان خویش را «دیوان»،اجزای آن را«قصیده»،اجزای قصیده را«بیت»و تناسب پایان ابیات را «قافیه»می‌نامید؛ولی نام این مجموعه«قرآن»،اجزای آن«سوره»،و قسمت‌های سوره«آیه»است،چنان که تناسب پایانی آیات را«فاصله»نام نهاده‌اند. ⁽³⁾

مجموعۀ قرآن کریم به اعتبارهای گوناگون به اجزای مختلف تقسیم شده است، مانند:سوره،آیه،جزء،حزب و عُشْر.از این تقسیمات،آنچه ریشۀ قرآنی دارد و در

خود این کتاب شریف به آن اشاره شده،«سوره»و«آیه»است.از این رو،به توضیح این دو اصطلاح و شمارگان آنها در روایات و منابع تفسیری و تاریخی می‌پردازیم.

آیه،در لغت و اصطلاح

کلمۀ«آیه»در قرآن،86 بار به صورت مفرد و 296 بار به شکل جمع آمده است. ⁽¹⁾

.المعجم الإحصائی:ج2 ص24-30.

در بارۀ ریشۀ واژۀ«آیه»میان لغویان اختلاف است.برخی اصل آن را«أ ی ی»به معنای مکث و انتظار می‌دانند. ⁽²⁾جوهری و مصطفوی(از واژه‌شناسان خبره)،این کلمه را از ریشه«أ وی»به معنای توجّه و قصد می‌دانند. ⁽³⁾برخی نیز می‌گویند:آیه از «اَیْ»به معنای آشکار کردن گرفته شده است. ⁽⁴⁾راغب،همین ریشه را با تشدید یاء(به شکل«اَیّ»)به صورت یک احتمال ذکر می‌کند و می‌گوید:درست،آن است که آیه از مصدر«تأیّی»به معنای تثبّت و پایداری گرفته شده باشد. ⁽⁵⁾

لغویان برای«آیه»چند معنا گفته‌اند:1.گروه.2.شگفتی.3.نشانه.4.چیزی که برای رسیدن به هدف و مقصودی به آن توجه کنند و آن را وسیله قرار دهند. ⁽⁶⁾

در تعریف اصطلاحی«آیه»گفته شده:قطعه‌ای از قرآن است که در سوره‌ای واقع شده و شروع و پایان دارد و از چند جمله یا کلمه-گرچه برخی در تقدیر باشند- تشکیل شده است. ⁽⁷⁾علامۀ طباطبایی می‌گوید:«آیه قطعه‌ای از قرآن است که جدا از قبل و بعد خود،قابل تلاوت باشد». ⁽⁸⁾در تعریفی دقیق‌تر گفته شده:آیه،پاره‌ای از

حروف یا کلمات یا جمله‌های قرآن،واقع در یک سوره،با فاصلۀ معیّن [از قبل و بعد] و جدا از قبل و بعد است. ⁽¹⁾

.دائرة المعارف قرآن کریم:ج1 ص408 [1] مدخل«آیه».

شمار آیات قرآن

در شمار آیات قرآن،اختلاف است.این اختلاف هرگز به معنای زیادت و نقصان در قرآن و کمیّت کلمات و جمله‌های آن نیست.به گفتۀ سیوطی علّت اختلاف گذشتگان در شمارش آیات،آن است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگام تلاوت،بر سرآیه‌ها وقف می‌کرد -چون آیات،توقیفی اند-و هنگامی که جای آن معلوم می‌شد،برای تکمیل کردن سخن،آن را وصل می‌کرد و شنونده گاهی چنین می‌پنداشت که آن‌جا فاصله‌ای نیست؛ ⁽²⁾یعنی گاهی شنونده،دو آیه را یکی می‌شمرد.بنا بر این،اختلاف روایات در موارد وصل و وقف،سبب اختلاف در شمار آیات شد و در پی آن،مکتب‌هایی گوناگون در این باره پدید آمد که عبارت اند از:مکتب مکّی با شمارگان 6219 آیه، کوفی با 6236 آیه،مدنی با دو عدد 6000 و 6214 آیه،بصری با رقم 6204 آیه و شامی با 6225 آیه. ⁽³⁾

عدد آیات در مصحف شریف،بر اساس مکتب کوفی است.سیوطی نقل می‌کند که عدد 6000 اجماعی است و کمتر از آن نگفته‌اند؛اما در بیشتر از آن،چند عدد گفته‌اند:214،14،19،25 و 36.ابن ضریس از طریق عثمان بن عطاء،از پدرش،از ابن عباس نقل می‌کند که تمام آیات قرآن 6600 آیه است. ⁽⁴⁾

در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که مجموع آیات قرآن 6236 آیه است:

جَمیعُ آیاتِ القُرآنِ سِتَّةُ آلافِ آیَةٍ وَمِئَتا آیَةٍ وَسِتٌّ وَ ثَلاثونَ آیَةً.

مجموع آیه‌های قرآن،شش هزار و دویست و سی و شش آیه است. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 131 ح 73. [1]

این عدد را که برابر با شمارش مکتب کوفی است،جمهور عالمان قرآنی از جمله طبْرِسی،صحیح‌ترین عدد و دارای عالی‌ترین سند می‌دانند.این عدد را حمزة بن حبیب از ابن ابی لیلی و او از ابوعبد الرحمن سُلَمی از امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرده است. ⁽²⁾علامۀ طباطبایی در بارۀ شمارگان آیات قرآن می‌گوید:«هیچ نصّ متواتر و خبر واحد قابل اعتمادی در بارۀ عدد آیات قرآن وجود ندارد و از واضح‌ترین ادلۀ آن، اختلاف اهل مکه،مدینه،شام،بصره و کوفه بر سر عدد آن است».وی همچنین عدد روایت شده از امیر مؤمنان علیه السلام را در تعارض با جزئیت بسم‌اللّه در تمامی سوره‌ها [جز برائت] می‌داند؛زیرا امامان اهل بیت علیهم السلام بسم‌اللّه را آیه‌ای از قرآن و جزئی از هر سوره می‌دانند و لازمۀ آن،افزودن شمار«بسم‌اللّه»بر رقم 6236 است. ⁽³⁾با توجه به این که افزودن رقم 113«بسم‌اللّهِ»آغاز سوره‌ها بر رقم مزبور،آن را به 6349 می‌رساند که با هیچ یک از عددهای روایت شده هماهنگی ندارد،برای حفظ رقم 6236 از یک سو و به شمار آوردن رقم«بسم‌اللّهِ»آغاز سوره‌ها از سویی دیگر،می‌توان گفت که«بسم‌اللّه» در سورۀ حمد،آیه‌ای مستقل و در سایر سوره‌ها بخشی از آیۀ نخست آنهاست،چنان که به اجماع عالمان و قائلان اعداد پیش‌گفته،بسمله در آیۀ 31 از سورۀ نمل،بخشی از آیه است.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است که شمار آیاتی که جبرئیل علیه السلام بر پیامبر فرود آورد،هفده هزار آیه است. ⁽⁴⁾این‌گونه روایات،پس از بررسی نسخه‌ها و احراز

یکسان بودن همۀ نُسَخ،باید به گونه‌ای توجیه شوند که به نتیجۀ تحریف قرآن نینجامد و گر نه به دلیل مخالفت با قرآن-که در آیۀ نهم از سورۀ حجر،این کتاب الهی را حفاظت شده از جانب خدا می‌داند-مردودند. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 140(فصل چهارم:نگاه داشتن قرآن از تحریف).

اجمالاً تعیین حدود آیات و شماره‌گذاری آنها به زمان پیامبر صلی الله علیه و آله باز می‌گردد و در برخی روایات به شمار آیاتِ بعضی از سوره‌ها(حمد،هفت آیه و مُلْک،سی آیه)اشاره شده است. ⁽²⁾

به نظر علامۀ طباطبایی:«در بارۀ شمارگانِ گفته شده برای آیات،نصّ متواتر یا خبر واحد معتبری نیست که بتوان بر آن اعتماد کرد.بنا بر این،اعتقاد به هیچ یک لازم نیست.بلکه می‌توان هر یک را با تحقیق پذیرفت یا رد کرد». ⁽³⁾

گفتنی است که آنچه در میان عوام رواج یافته که شمار آیات قرآن 6666 است، پایه‌ای ندارد و هیچ یک از اصحاب اعداد،به آن قائل نیست.

سوره،در لغت و اصطلاح

سوره در مفهوم لغوی به معانی متعددی آمده است و علت آن،اختلاف نظری است که در ریشۀ اصلی آن وجود دارد که از مادّۀ«سَئِر،یَسأر،سئراً»است یا از مادّۀ«سار، یَسور،سوراً».چنانچه از ریشۀ نخست باشد،به معنای«باقی‌مانده» ⁽⁴⁾است و اگر از ریشۀ دوم باشد که بر علّو و ارتفاع و بالا رفتن و صعود کردن دلالت دارد،به مفهوم «برجسته،ممتاز و مشخّص»خواهد بود.بر پایۀ معنای دوم،به برآشفتگی هنگام خشم،«سَوْرَة الغضب»و به بر آمدن خمر هنگام جوشیدن و غَلَیان نیز«سَوْرَة الخَمر»می‌گویند. ⁽⁵⁾بر پایۀ معنای دوم برای سوره،معانی شش‌گانه‌ای ذکر کرده‌اند:

1.فضل و منزلت.2.شرف.3.علامت و نشانه.4.ساختمان زیبا و برافراشته.5.هر رده از رده‌ها و رگه‌های دیوار.6.قسمت مجزا از دیگری. ⁽¹⁾

.ر.ک:أقرب الموارد:ج1 ص556؛المنجد:ص362 مادّۀ«سأر»؛القاموس المحیط:ج2 ص53 مادّه«سور».

سوره،در اصطلاح و عرف مسلمانان،عبارت است از:«مجموعه‌ای از آیات که کمّیت و آغاز و انجام آن،توقیفی و بر پایۀ وحی است»و بر این اساس،به هر یک از فصول و بخش‌های صد و چهارده‌گانۀ قرآن مجید،«سوره»گفته می‌شود.هر یک از سوره‌های قرآن،یک هدف یا چند هدف را(بر اساس پذیرش یا عدم پذیرش وحدت موضوعی سوره‌ها)تعقیب می‌کند و معارفی خاص را در بر دارد و با«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»آغاز می‌شود،مگر سورۀ توبه.

در وجه نام‌گذاری سوره‌های قرآنی گفته‌اند:همان گونه که«سور مدینه»(حصار و دیوار بلندی که در قدیم،پیرامون شهر مدینه بود)شهر را در بر می‌گیرد،سورۀ قرآن نیز از آن جهت که همچون حصار شهر،رشته‌ای از آیات را احاطه کرده،«سوره» نامیده شده است. ⁽²⁾کوتاه‌ترین سورۀ قرآن،سورۀ کوثر است که سه آیه دارد و بلندترین سوره،بقره است با 286 آیه.

شمار سوره‌های قرآن

در بارۀ تعداد سوره‌های قرآن نیز اختلاف است.طَبْرِسی و دیگران نقل کرده‌اند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

جَمیعُ سُوَرِ القُرآنِ مِئَةٌ وأربَعَ عَشرَةَ سورَةً. ⁽³⁾

مجموع سوره‌های قرآن،یکصد و چهارده سوره است.

مفسّران اهل سنّت،اقوال متعددی نقل کرده‌اند:سیوطی می‌گوید:85 سورۀ قرآن

مکّی و 28 سوره مدنی است. ⁽¹⁾

.الدرّ المنثور:ج6 ص422.

اختلاف در شمارگان سوره‌های قرآن،دو سبب دارد:نخست آن که برخی قرآن‌پژوهان،سورۀ توبه(برائت)را جزئی از انفال شمرده‌اند، ⁽³⁾چنان که به گفته علامۀ طباطبایی،امامان اهل بیت علیهم السلام برائت را سوره‌ای مستقل نمی‌دانند؛ ⁽⁴⁾بلکه آن را آیاتی از سوره انفال می‌شمارند. ⁽⁵⁾همچنین بر پایۀ برخی روایات،سوره‌های ضحی و ا لَم نشرح،یک سوره و نیز سوره‌های فیل و ایلاف،یک سوره به شمار می‌آیند. ⁽⁶⁾

سبب دوم،آن است که بر پایۀ برخی اقوال شاذ،مُعَوَّذَتیْن(سوره‌های فلق و ناس)از سُوَر قرآن به شمار نمی‌آیند ⁽⁷⁾یا برخی،سوره‌ای موسوم به«قنوت»را بر می‌شمارند که خود،دو سوره به حساب می‌آید. ⁽⁸⁾روشن است که این گونه آرای شاذ،به دلیل مخالف بودنشان با ادلّۀ متقن نزاهت قرآن از تحریف و همچنین ناسازگاری با اجماع مسلمانان،جایگاه و اعتباری ندارند.

برخی معتقدند که به اقتضای تحقیق در روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام و بر پایۀ آنچه در مصحف شریف آمده،این سوره‌ها از یکدیگر مستقل اند و روایات

پیش‌گفته،یا سندشان ضعیف است و یا ناظر به مسئلۀ فقهیِ لزوم جمع میان دو سورۀ ضحی و ا لَم نشرح(شرح/انشراح)و نیز دو سورۀ فیل و ایلاف در قرائت نماز فریضه اند. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 140(فصل چهارم:نگاه داشتن قرآن از تحریف).

فصل چهارم:نگاه داشتن قرآن از تحریف

اشاره

قرآن

«ما خود قرآن را فرو فرستادیم و ما خود،نگهبان آن هستیم». 1

حدیث

74.التوحید -به نقل از علی بن سالم،از پدرش-:از امام صادق علیه السلام پرسیدم و گفتم:ای فرزند پیامبر خدا ! نظرت در بارۀ قرآن چیست؟

فرمود:«قرآن،کلام خدا و سخن خدا و کتاب خدا و وحی خدا و فرو فرستاده از جانب اوست.کتاب نیرومندی است که «از پیشِ رو و از پشتِ سرش،باطل به آن وارد نمی‌شود.فرو فرستاده از جانب فرزانه‌ای ستودنی است»» . 2

75.عیون الأخبار ،ابن قتیبه-به نقل از عبد اللّه بن زهیر-:علاء بن حَضرَمی،نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد.ایشان فرمود:«آیا از قرآن،چیزی می‌خوانی؟».او سورۀ عبس را خواند و از پیشِ خود به آن چنین افزود:«الَّذی أخرَج من الحُبلی،نَسَمةً تَسعی،مِن بَین

شَراسیفَ و حَشی». ⁽¹⁾

.آن که از شکم آبستن،موجودی را که می‌کوشد،از میان امعا و احشا،بیرون آورد.

پیامبر صلی الله علیه و آله فریاد زد و فرمود:«بس کن؛زیرا سوره به اندازۀ خود هست [و نیازی به افزودن ندارد]». ⁽²⁾

فَصاحَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وقالَ لَهُ:کُفَّ فَإِنَّ السّورَةَ کافِیَةٌ (عیون الأخبار،ابن قتیبة:ج 2 ص 18، [1]الإصابة:ج 2 ص84). [2]

پژوهشی در بارۀ مصونیت قرآن از تحریف

اشاره

پژوهشی در بارۀ مصونیت قرآن از تحریف ⁽¹⁾

واژه‌شناسی«تحریف»

تحریف از ریشۀ«ح ر ف»به معنای:لبه،کناره،جهت و وجه هر چیز است.بیشتر لغویان از جمله جوهری،زَبیدی و راغب،حرف را به همین معنا دانسته‌اند ⁽²⁾و بر این اساس،تحریف،به معنای:کنار بردن،به کناری کشاندن یا کنار زدن چیزی و یا برگرداندن و دگرگون کردن چیزی از صورت اوّلیۀ آن است.تحریف کلام نیز-که به معنای تغییر و دگرگون ساختن معنای آن است- ⁽³⁾به همین وجه برمی‌گردد؛زیرا محرِّف با کنار زدن آن از معنای صحیح و مقصود نظر گوینده،آن را به معنا و سمت دیگری برمی‌گرداند،خواه این تحریف با تغییر یا جا به جایی حروف،کلمات و جملات باشد و یا با تفسیر نادرست آنها.

گونه‌های تحریف تورات

قرآن کریم گونه های متعدّدی از تحریف کتاب را از کار بنی اسرائیل حکایت می‌کند،

مانند:

«وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ یَقُولُونَ عَلَی اللّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ . ⁽¹⁾

.آل عمران:آیۀ 78. [1]

از آنان گروهی هستند که زبانشان را به تحریف کتاب می‌پیچانند،تا آنها(بافته‌ها)را از کتاب پندارید.و حال آن که آن از کتاب نیست.و می‌گویند:آن از جانب خدا است،در حالی که از جانب خدا نیست.به خدا دروغ می‌بندند با این که خودشان هم می‌دانند».

در این آیه،سخن از تحریف لفظی و اساسی تورات در قرائت است که عبارت خودساخته را با آهنگ متعارف در تلاوت تورات می‌خواندند.

«فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّا کَتَبَتْ أَیْدِیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمّا یَکْسِبُونَ . ⁽²⁾

وای بر آنان که با دستان خود نوشته‌ای می‌نویسند و می‌گویند:این از سوی خدا است،تا با آن بهایی اندک به دست آورند.پس وای بر آنها از آنچه با دستانشان نوشتند،وای بر آنها از آنچه به دست می‌آورند».

در این آیه،سخن از تحریف لفظی و اساسی تورات در کتابت و نگارش است.

در صدر آیۀ 46 از سورۀ نساء می‌فرماید:

«مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ . ⁽³⁾

برخی از آنان که یهودی‌اند،کلمات را از جاهای خود بر می‌گردانند».

در این آیه،به بیانی مطلق،سخن از تحریف گفتار وحی الهی در تورات است که هم بر تحریف لفظی و هم معنوی قابل حمل است.از این رو برخی مفسّران،آن را بر

وجه لفظی و برخی دیگر بر وجه معنوی حمل کرده‌اند.همین طور است آیات 13 و 41 از سوره مائده.

قرآن،در ادامۀ همان آیه می‌فرماید:

«وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ راعِنا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنا لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لکِنْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ إِلاّ قَلِیلاً . ⁽¹⁾

.نساء:آیۀ 46. [1]

می‌گویند:شنیدیم و نافرمانی کردیم.و بشنو که [ای کاش] ناشنوا گردی.و [از سر استهزا می‌گویند:]«راعنا»[که در عربی یعنی:التفات به ما کن؛ولی در عبری یعنی:خبیث ما].به لغت خویش زبان می‌چرخانند و به اسلام طعنه می‌زنند.اگر آنها می‌گفتند:شنیدیم و اطاعت کردیم،و بشنو و به ما توجه کن،برایشان بهتر و درست‌تر بود؛ولی خداوند،آنها را به خاطر کفرشان لعنت کرده،و جز اندکی ایمان نمی‌آورند».

در این بخش از آیه،سخن از تحریف لفظی تورات در قرائت است که عبارت تورات را با تغییر در وجه تلفظ آن و با پیچاندن آن به صورتی که لفظ و معنای دیگری از آن به پندار مخاطب برسد،می‌خواندند.

تحریف در اصطلاح

از آنچه در معنای لغوی تحریف و موارد آیات یاد شده تبیین شد،نمایان می‌شود که تحریف در اصطلاح علوم قرآنی و کاربرد آیات مربوط به آن،در همان معنای لغوی آن به کار رفته و آن،عبارت است از:هر گونه تغییر دادن لفظ قرآن،به کاستن یا افزودن یا جا به جایی حروف،کلمات و جملات قرآنی،و یا تفسیر نادرست کردن از آن،به گونه‌ای که مفهوم مورد نظر متکلّم از بستر صحیح و مطلوب،خارج شود و در مفهومی دیگر به کار برده شود.

اقسام تحریف

تحریف بر دو قسم است:معنوی و لفظی.در تحریف معنوی(تفسیر به رأیِ غلط)، ⁽¹⁾

.ر.ک:البیان،خویی:ص197؛نزاهت قرآن از تحریف:ص 18-19.

اما تحریف لفظی،به معنای دخل و تصرف در ساختار الفاظ و عبارت‌های قرآن است و به سه گونه تقسیم می‌شود:

1.تحریف از طریق فزونی؛یعنی محرِّف،آیه یا سوره‌ای را از پیش خود ساخته و بر قرآن افزوده باشد.

2.تحریف از طریق کاستی؛یعنی محرِّف،بخشی از کلمات،آیات یا سوره‌های قرآن را از آن حذف کرده باشد. ⁽²⁾

امّا تحریف از طریق تبدیل و جایگزینی،مانند تغییر کلمه«أبَوا»به«أتَوا»یا دگرگونی عبارتی به عبارت دیگر و مانند اینها،در واقع،ترکیبی از دو گونۀ کاستی و فزونی است.

3.تحریف از طریق جابه جایی؛یعنی محرِّف،کلمات یا عبارتی را جا به جا نماید تا معنایی متفاوت از آن بگیرد.

مصونیت قرآن از تحریف

احتمال تحریف لفظی در قرآن،از نوع فزونی،به اتفاق همه مسلمانان مردود است؛ ⁽³⁾

اما تحریف از نوع کاستی،در میان اهل سنّت ⁽¹⁾

.ر.ک:مجمع الزوائد:ج7 ص163؛کنز العمّال:ج 1 ص 517 و 541؛الدرّ المنثور:ج6 ص 420-422.

همچنین آنان روایات بیانگر تحریف را فاقد ارزش استناد دانسته‌اند. ⁽⁹⁾

ادلّه و شواهد نفی شُبهۀ تحریف

اشاره

برای نفی شبهۀ تحریف می‌توان از دلایل و مؤیّدات:عقلی،قرآنی،روایی،تاریخی و تجربی بهره جست.البته مقتضای این ادله متفاوت است،بدین معنا که برخی از آنها کم شدن یک سوره یا یک آیه را نفی می‌کنند و برخی کم شدن یک کلمه و حتّی یک حرف را شامل می‌شوند.

1.ادلّۀ قرآنی

اشاره

برای اثبات تحریف‌ناپذیری قرآن کریم،دست کم به سه آیۀ حفظ،نفی باطل و رصد الهی می‌توان تمسّک جست:

یکم.آیۀ حفظ

صریح‌ترین آیه‌ای که بر نفی هر گونه تحریف در قرآن دلالت دارد،آیۀ حفظ است.

خداوند در این آیه اعلام کرده است که ما قرآن را فرو فرستاده‌ایم و خود از آن محافظت خواهیم کرد:

«إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ . ⁽¹⁾

.حجر:آیۀ 9. [1]

ما ذکر را فرو فرستادیم،و ما نگه‌دار آنیم».

نکات مورد توجه در این آیه برای اثبات مدعا بدین شرح اند:

یک. مقصود از«ذِکر»در این آیه،قرآن است؛ ⁽²⁾زیرا در شماری دیگر از آیات بر این کتاب آسمانی ذکر اطلاق شده است؛اما این احتمال که مقصود از ذکر،پیامبر صلی الله علیه و آله باشد ⁽³⁾علاوه بر این که با مفهوم تنزیل،هماهنگ نیست،با سیاق آیات نیز ناسازگار است؛زیرا در آیات قبل از آیۀ حفظ چنین آمده است:

«وَ قالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ .

و گفتند:ای کسی که قرآن بر او نازل شده! همانا تو دیوانه‌ای».

با توجه به این سیاق،«الف و لام»در کلمۀ«الذِّکْر»در آیۀ حفظ،«الف و لام»عهد است؛یعنی از همان ذکر(قرآن)محافظت می‌کنیم.

دو. در این آیه،با استفاده از ادات تأکید،بر صیانت از قرآن تأکید شده است. ⁽⁴⁾

ادوات تأکید در این آیه عبارت اند از:

-«إنَّ»که در این آیه دو بار به کار رفته است.

سه. در این آیه،به جای ساختار مفرد از ساختار جمع استفاده شده است که بر ارادۀ حتمی و همراه با قدرت در تحقق وعدۀ حفظ و صیانت قرآن دلالت دارد. ⁽¹⁾

.أضواء البیان:ج 7 ص 288.

چهار. میان دو بخش آیه،رابطه‌ای منطقی و گسست‌ناپذیر برقرار است:در فقرۀ نخست،بر نزول قرآن از سوی خداوند تأکید شده است که آن را باید نوعی مقدّمه‌چینی و اقامۀ برهان برای فقرۀ دوم دانست که در آن،مدعا یعنی حفظ قرآن توسط خداوند ذکر شده است.گویا چنین گفته شده است:ما قرآن را حفظ می‌کنیم؛ زیرا قرآن از مبدأ علم،حکمت و قدرت الهی نازل شده است.خداوند با احاطۀ علمی خود،از هر گونه تلاش برای دخل و تصرّف و مقابله با قرآن،آگاه است و به سبب حکمت خود،مصلحت را در حفظ و صیانت قرآن می‌داند و با قدرت بی انتهای خویش،همۀ کوشش‌ها را برای رویارویی با قرآن،بی‌اثر می‌سازد.

پنج. در این آیه به صورت مطلق بر حفظ،تأکید شده است.به عبارت روشن‌تر در فقرۀ «إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ» حفظ قرآن به صورت و حالتی خاص،مقید نشده است؛یعنی مثلاً گفته نشده که خداوند،قرآن را از تحریف از نوع کاستی یا فزونی و هم‌آورد طلبی یا راهیافت تناقض در پی ظهور دستاوردهای علمی حفظ می‌کند،بلکه این امر به

صورت مطلق آمده است.مفهوم چنین سعه‌ای در تعبیر،شمول و فراگیری نسبت به همه حالات است.نتیجه آن که به استناد این آیه خداوند قرآن را از هرگونه گزند و آسیبی که رخ داده یا ممکن است در آینده رخ دهد،مراقبت خواهد کرد. ⁽¹⁾

.الأمثل:ج 8 ص 19-20.

شبهه‌ای بر دلالت آیۀ حفظ

هرچند آیه حفظ،آشکارا بر تحریف‌ناپذیری قرآن دلالت دارد،لیکن شبهه‌هایی در بارۀ آن مطرح است که صاحب نظران علوم قرآنی به آنها پاسخ داده‌اند، ⁽²⁾مانند این شبهه که:مراد از«ذکر»در آیۀ حفظ،قرآن کریم است؛اما مراد از«حفظ»روشن نیست (و حفظ شدن قرآن در برابر همۀ انواع تحریف را شامل نمی‌شود)و می‌توان گفت که با تحقّق نوعی از تحریف نیز حفظ،صادق است و جمع این دو با یکدیگر ممکن است و حتی می‌توان مدعی شد که این نوع از تحریف خود موجب حفظ قرآن شده است.

پاسخ شبهه

1.مراد از«حفظ»در آیه،روشن است؛زیرا این کلمه به صورت مطلق آمده است،نه مبهم،و بدین رو،حفظ از هر گونه تحریفی را در هر روزگاری شامل می‌شود. ⁽³⁾استثنا کردن نوعی از تحریف در این جا به معنای تقیید مطلق است که دلیل معتبر می‌طلبد و در مسئلۀ مورد نظر ما،چنین دلیلی در دست نیست و به عکس،ادلّۀ متعددی-که مهم‌ترین آنها در این مقاله آمده‌اند-،خلاف آن را ثابت می‌کنند.

2.تحریفی که مورد نظر طرح کنندۀ شبهه است و به ادّعای او،«خود،موجب حفظ قرآن گردیده»از دو حال بیرون نیست:یا این که معنایی از قرآن را کاسته که

در این صورت،بی‌شک حفظ،تحقق نیافته است،که این،خلاف فرض اوست؛و یا این که هیچ معنایی را از میان نبرده که در این صورت،انگیزه‌ای برای چنین تحریفی نمی‌توان یافت و پیش‌تر اشاره شد که محرِّف،به عمد و با غرضِ پنهان ساختن مقصود متکلّم و جای‌گزین کردن مقصود خود،دست به تغییر می‌زند.این نوع از تحریف که به تغییر در مقاصد و معانی قرآن نمی‌انجامد،اساساً در کانون توجه اهل تحریف نبوده است و چنانچه تغییر ناچیزی نیز رخ داده باشد،با اصول محوری قرآن منافات ندارد،هر چند دلیل معتبر بر نفی آن،قائم است. ⁽¹⁾

.نزاهت قرآن از تحریف:ص83؛حقیقة العرفان،ص 79.

3.احتمال تحریف از نوع کاستی در برخی آیات قرآن،نه تنها حُجّیت آیات را متزلزل می‌کند که اصل استناد آنها به خداوند را نیز با مشکل مواجه می‌سازد؛زیرا هنگامی می‌توان استناد آنها را به خداوند به جزم پذیرفت که معجزه بودن قرآن را دریافت و اعجاز قرآن زمانی ثابت می‌گردد که همۀ آیات آن موجود باشند تا ارزیابی شوند و عدم اختلاف آنها با یکدیگر معلوم گردد.تحدّی قرآن در انسجام و هماهنگی سراسر آیات و سور،از بارزترین تحدّی‌های قرآنی است: «وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً ؛ ⁽²⁾اگر از سوی غیر خدا بود،در آن اختلاف‌های زیادی می‌یافتند» و با فقدان برخی آیات،نمی‌توان به جزم به انسجام و هماهنگی و عدم اختلاف علم حاصل کرد و آن گاه وحیانی بودن این کتاب با تردید مواجه می‌شود. ⁽³⁾

دوم.آیۀ نفی باطل

از جمله آیاتی که به روشنی از عدم راهیافت هر گونه دخل و تصرفی در قرآن حکایت دارد،آیۀ نفی باطل است: ⁽⁴⁾

«وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ * لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ . ⁽¹⁾

.فصّلت:آیۀ 41-42. [1]

آن کتاب ارجمند است.از پیش و پسِ آن باطل به آن راه نمی‌یابد.فرستاده شده‌ای از سوی حکیم حمید» .

توضیح چگونگی دلالت این آیه بر مدعا بدین شرح است:

یک. این آیه،به استناد سیاق آیات پیش از آن،که ناظر به تلاش کافران برای مقابله با قرآن است،بر عدم راهیافت باطل در آن دلالت دارد. ⁽²⁾

آیۀ نفی باطل،هماهنگ با چنین سیاقی،بر استواری قرآن و عدم امکان راهیافت باطل در آن تأکید دارد.نفی راهیافت باطل در قرآن با توجه به سعۀ معنایی باطل،همه انواع کارکردهای بر مدار باطل را نفی می‌کند و تناقض قرآن با دستاوردهای علمی و راهیافت انواع تحریف در آن،از جمله مصادیق باطل اند.

از آن جا که این آیه در مقام اخبار است و تخلّف اخبار الهی محال است،پس باید به عدم امکان راهیافت هر گونه دخل و تصرف در قرآن اذعان داشت.

دو. بخش نخست،یعنی «مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ» که بر چیزهای حاضر اطلاق می‌شود،به عصر رسالت و دورۀ نزول قرآن ناظر است و بخش دوم آن یعنی فقرۀ «وَ لا مِنْ خَلْفِهِ» به دوران پس از نزول اشاره دارد که از زمان رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا قیامت را در بر می‌گیرد.

سه. در آیۀ نفی باطل،از دو برهان لِمّی و انّی برای نفی تحریف استفاده شده است،به این صورت که در فقرۀ پایانی آیۀ قبل،از قرآن با عنوان«کتاب عزیز»یاد شده است: «وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ» .عزیز،از ریشۀ«الأرض العَزاز(زمین نفوذناپذیر)»، به معنای استواری و نفوذناپذیری است و معنای آیه آن‌است که قرآن به سبب ویژگی

استواری درونی و نفوذناپذیر بودن،هیچ باطلی را به خود راه نمی‌دهد.این برهان از نوع برهان«إنّ»است که در پایان آیه 41 از سوره فصّلت و به عنوان برهانی پیش از ذکر مدّعا منعکس شده است.از سویی دیگر،در پایان آیه،قرآن،کتابی«فرو فرستاده شده از سوی خداوند حکیم و حمید»معرفی شده است: «تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ» .

چنین بیانی،ناظر به برهان«لِم»است؛یعنی از آن جا که منشأ نزول قرآن،خداوند حکیم و حمید است،هیچ گونه باطل در قرآن راه نمی‌یابد؛زیرا اگر خداوند اجازۀ ورود باطل را به قرآن بدهد،مخالف حکمت اوست که قرآن را کتاب هدایت و ناسخ همۀ کتب آسمانی پیشین معرفی کرده است،چنان که دادن اجازۀ ورود باطل به قرآن، به معنای پذیرش مَشوب بودن قرآن است که این امر با پیراسته و حمید بودن خداوند،ناسازگار است. ⁽¹⁾

.المیزان فی تفسیر القرآن:ج 17 ص 398-399.

سوم.آیۀ رصد الهی

آیات 26 تا 28 از سورۀ جن،بیان می‌کنند که خداوند،عالم به غیب است و هیچ کس را از آن آگاه نمی‌کند،مگر پیامبری که از او خشنود است و خداوند بر پیامبران خویش نگاهبانانی گمارده است تا آنان پیام‌های او را ابلاغ کنند و خدا به آنچه نزد آنان است احاطۀ کامل دارد و همه چیز را به عدد،شمار کرده است:

«عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً * إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً * لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْءٍ عَدَداً .

غیب‌دانی که کسی را بر غیبش مطلع نمی‌کند،مگر پیامبری را که به او رضایت دهد،و در پیش و پس او نگهبانی می‌گمارد.تا بداند که آنان رسالت‌های پروردگارشان را ابلاغ می‌کنند،و خدا به آنچه نزد آنهاست،احاطه دارد و همه چیز را به عدد شماره کرده است».

بنا بر این آیات،فرشتگانِ نگاهبان،پیامبر و رسالت او را در میان گرفته و مراقب‌اند تا مبادا چیزی از درونْ کم یا از بیرونْ افزون شود.بدین سان،قرآن از مرحلۀ تلقّی تا ابلاغ به همۀ مردم در همۀ اعصار،تحت نظارت و مراقبت الهی است و احتمال راهیافت تحریف به آن،مستلزم آن است که این مراقبت به صورت ناقص انجام گرفته یا بیرون از علم الهی تحقق یافته باشد و این فرض در مورد بر خدا محال است. ⁽¹⁾

.نزاهت قرآن از تحریف:ص72-73.

ممکن است فرض شود که وحی الهی به صورت کامل به دست پیامبر صلی الله علیه و آله رسیده و او نیز بی کم و کاست،آن را به مردم رسانیده،ولی این وحی(قرآن)،پس از آن حضرت،دچار تحریف شده است؛لیکن اندکی درنگ در ظهور سیاقی و متفاهم عرفی آیۀ حفظ،به روشنی این معنا را نمایان می‌سازد که آیه در مقام تقریر تمام بودن حجّت الهی و خلل‌ناپذیر بودن مبادی تکالیف بر مکلّفانی است که مخاطب پیامبر صلی الله علیه و آله و وحی اند.وانگهی این شبهه مبتنی است بر این که مراد از ابلاغ رسالت‌های خدا در آیۀ «لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ» فقط ابلاغ به مخاطبان عصر نزول باشد،در حالی که قرآن،کتابی جهانی و جاودان است و مخاطبان آن،اعم از مسلمانان عصر نزول اند و همۀ مردم را تا قیامت در بر می‌گیرد.بدین سان،اگر حتی پس از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز تحریفی به قرآنْ راه یافته باشد،بدین معناست که مراقبت الهی به صورت کامل انجام نپذیرفته است؛زیرا پیام‌های خداوند به طور کامل به دست مردم عصرهای بعد نرسیده است. ⁽²⁾

2.ادلّۀ رِوایی

اشاره

گروه‌های مختلفی از احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام به طور مستقل یا به صورت انضمامی،دلالت روشنی بر مصونیت قرآن از تحریف دارند،از جمله:

یک.تعیین قرآن به عنوان میزان سنجش روایات:

پاره‌ای از روایات،قرآن را به عنوان معیار بازشناخت روایات ناسره از سره معرفی کرده‌اند.این روایات که به«روایات عرض اخبار بر قرآن»موسوم اند،به گونۀ التزامی گواهی می‌دهند که هیچ تحریفی به قرآن راه نیافته است.روایات یادشده،دو دسته‌اند:

الف- روایاتی که به طور مطلق بر عرضۀ احادیث بر قرآن تأکید دارند؛

ب- روایاتی که ناظر به احادیث متعارض اند و موافقت با قرآن را وجه ترجیح دانسته‌اند.این دست از روایات،به صورت گسترده در جوامع حدیثی شیعه و به صورت محدود در جوامع حدیثی اهل سنّت آمده‌اند.به عنوان نمونه امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است:

فَما وافَقَ کِتابَ اللّهِ فَخُذوهُ و ما خَالَفَ کِتابَ اللّهِ فَدَعوهُ. ⁽¹⁾

.الکافی:ج 1 ص 69؛ [1]وسائل الشیعة:ج 27 ص 110؛ [2]صیانة القرآن من التحریف:ص 51. [3]

هر چه موافق قرآن است،بِدان عمل کنید و هر آنچه را مخالف آن است،رها سازید.

پیشْ‌فرض ضرورت عرضۀ احادیث بر قرآن،این است که قرآن به عنوان معیار تمییز روایات سره از ناسره،خود،از هر گونه آسیب،جعل و دستبرد،مصون و پیراسته باشد.به عبارت دیگر،میزان بازشناخت روایات سره،قرآن است و در صورتی که تحریفی به قرآن راه یافته باشد،نمی‌توان یقین کرد که خود از ناسره پاک است و ارجاع احادیث به معیاری که سلامت خود آن معلوم نیست،معنا ندارد.همین طور اگر مصون از کاستی و دستبرد نبود،به طور مطلق نمی‌توانست سنجه‌ای برای احادیث مشکوک باشد؛زیرا با عنایت به گستردگی حجم احادیث و مضبوط نبودن موارد و گونه‌های مقتضی تردید در روایات،هرگونه کاستی در قرآن می‌تواند به اطلاق مورد اشاره در سنجه بودن قرآن برای احادیث آسیب برساند.بنا بر این، دلالت روشن این دسته احادیث،جای تشکیک ندارد.

دو.مرجعیت قرآن در وضعیت فتنه:

بنا بر روایاتی معتبر،مسلمانان هنگام پیش آمدن

فتنه‌ها باید به قرآن رجوع کنند.این روایات،هیچ قیدی ندارند و مسلمانان را به صورت عام و مطلق،مأمور به رجوع به قرآن می‌کنند،مانند روایت پیامبر صلی الله علیه و آله که می‌فرماید:

إذَا التَبَسَت عَلَیکُمُ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ فَعَلَیکُم بِالقُرآنِ.

هر گاه فتنه‌ها همچون پاره‌های شب تار،شما را فرا گرفت،به قرآن روی آورید. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 393 ح 209. [1]

همچنین:

القُرآنُ هُدیً مِنَ الضَّلالَةِ،وتِبیانٌ مِنَ العَمی،وَ...وما عَدَلَ أحَدٌ عَنِ القُرآنِ إلّاإلَی النّارِ. ⁽²⁾

قرآن،راه‌نمایی‌ای است در گم‌راهی،و بینایی‌ای در کوری،و...هیچ کس از قرآن منحرف نمی‌شود،مگر آن که به سوی دوزخ،ره‌سپار می‌گردد.

این گونه روایات را می‌توان از دلایل رواییِ تحریف‌ناپذیری قرآن دانست؛زیرا اگر امکان تحریف قرآن فراهم باشد و قرآن،خود،دستخوش فتنه گردد،نمی‌توان آن را به طور مطلق و بدون قید،پناهگاه مسلمانان در تمام فتنه‌ها دانست.

سه.حدیث ثقلین:

این حدیث،در ردّ ادعای تحریف قرآن،بسیار کارآمد است.با این حدیث،در سه جهت،استدلال می‌شود:نخست،این که در روایات معتبر و متعدّدی از این حدیث آمده است:

«إنّی مُخلِّفٌ فیکُمُ الثَّقلَینِ:کتابَ اللّه و عِترَتی...». ⁽³⁾تعبیر «مُخَلِّفٌ فیکُم»دلالت بر این معنا دارد که پیامبر صلی الله علیه و آله از میان مردم می‌رود،ولی دو چیز

را به جای خود در میان امّت بر جای می‌گذارد که یکی از آن دو کتاب اللّه است،نه بخشی از کتاب اللّه.جملۀ اسمیه هم مفید ثبات و دوام است.افزون بر این،عبارات ذیلِ همین روایات(روایات ثقلین)،به روشنی نشان از استمرار این پیش بینی و وعدۀ ضمنی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله تا روز قیامت دارد.دوم،این که در این حدیث،بر لزوم تمسّک به قرآن در همۀ زمان‌ها تصریح و تأکید شده و باور به تحریف،عملاً این تمسّک را منتفی می‌سازد.سوم،این که قول به تحریف،حُجّیت و اعتبار ظواهر قرآن و در نتیجه تمسّک به آن را نفی می‌کند.افتادگی یا تبدیل بخش‌هایی از یک متن،بی گمان،فهم استوار آن متن و در نتیجه حجّیت آن و قابلیت آن را برای احتجاج، ناممکن می‌سازد؛زیرا چه بسا در موارد نیاز به تمسّک به قرآن،حجّت،در همان بخشِ افتاده یا تبدیل شده باشد،و یا این بخش،قرینه‌ای برای فهم بخش‌های موجود،بوده باشد. ⁽¹⁾

.ر.ک:التبیان فی تفسیر القرآن:ج 1 ص 3؛البیان:ص 211-214؛دایرة المعارف قرآن کریم:ج 6 ص 328.

چهار.استناد اهل بیت(علیهم السلام)به قرآن موجود:

بنا بر روایات پر شمار،اهل بیت علیهم السلام به مناسبت‌های گوناگون،همواره به قرآن موجود،استناد و تمسک می‌جسته‌اند،حتی به آیاتی که مدّعیان تحریف،تحریف آنها را ادعا کرده‌اند،مانند آیۀ «أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ؛از خدا و فرستادۀ خدا و صاحبان او فرمان برید» که روایات اهل بیت علیهم السلام «أُولِی الْأَمْرِ» را به امامان دوازده‌گانۀ اهل بیت علیهم السلام تفسیر کرده‌اند. ⁽²⁾

پنج.احادیث امر به تمسّک،تلاوت،و ختم مصحف موجود:

بنا بر روایاتی بسیار،امامان اهل بیت علیهم السلام مسلمانان را همواره به تمسّک،تلاوت،و ختم قرآن موجود،ترغیب می‌کردند و یا با اشاره به همین مصحف شریف،به آثار و فواید تکوینی و معنوی ختم

قرآن توجّه می‌دادند.شیخ طوسی در آغاز تفسیر ارزشمند خویش،التبیان فی تفسیر القرآن،با بیان این دلیل و برخی ادلّۀ دیگر،این دست روایات را«متناصره»خوانده و بیان کرده است که بحث در باره تحریف،چنان ضعیف است که شایستۀ پاسخ نیست. ⁽¹⁾

.التبیان فی تفسیر القرآن:ج 1 ص 3. [1]

روایات مختلفی که برخی از آنها یاد شد،با قطعیت تمام،راه را بر هر گونه تحریف می‌بندند و گواهی می‌دهند که قرآن موجود،همان کتابی است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد.عالمان شیعه،از این روایات در دو جهت،سود می‌برند:نخست،اثبات سلامت قرآن از تحریف و دوم،ردّ روایاتی که ظاهر آنها موهم تحریف است؛زیرا هنگام تعارض روایات،آن دسته که به لحاظ سند یا معنا ضعیف است،ساقط می‌گردد و در اینجا مصداق روایات ضعیف،روایات دسته دوم است که موهم تحریف قرآن اند. ⁽²⁾علاوه بر این،تنافی آنها با قرآن،مطابق نصوص،این روایات را از اعتبار،ساقط می‌گرداند.

3.قرائن تاریخی نفی شبهۀ تحریف

اشاره

از ضروریات تاریخ است که چهارده قرن پیش حضرت محمد صلی الله علیه و آله مبعوث شد و مردمانی از عرب و غیر عرب به وی ایمان آوردند.او کتابی آورد و آن را قرآن نامید و آن را به خدای سبحان نسبت داد و این قرآن معارف و کلیاتی از شریعت را در خود داشت که پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را به آن فراخواند؛همچنین از مسلّمات تاریخ است که آن جناب با همین قرآن تحدی کرد و آن را معجزۀ نبوّت خود خواند و نیز هیچ سخنی نیست در این که قرآن موجود همان قرآن است که او بر مردم معاصر خویش قرائت کرد.چنین نبود که این کتاب از میان برود و کتابی دیگر نظیر آن یا غیر آن را کسانی

دیگر باز نویسند و به آن جناب نسبت دهند.این حقیقت را همه،حتی مخالفان پذیرفته‌اند.تنها مسئله‌ای که برخی احتمال داده‌اند این است که جمله یا آیه‌ای از آن کاسته شده یا جا به جایی رخ داده یا تغییری در کلمات یا اعراب آن رخ داده باشد؛اما اصل کتاب الهی،به همان وضع و اسلوبی که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده،باقی است. ⁽¹⁾

.المیزان فی تفسیر القرآن:ج12 ص 104-105.

اکنون خواهیم کوشید برخی شواهد تاریخی تحریف‌ناپذیری قرآن را به اختصار مرور کنیم:

اول.اهتمام سخت مسلمانان به حفظ و نگارش کامل قرآن

از شواهد متقن تاریخی بر می‌آید که عرب معاصر ظهور اسلام،از حافظۀ توانمندی برخوردار بوده و توانایی آن را داشته است که قصیده‌های بلند و دیوان شعر شاعران خود را به سینه بسپارد.پس از بعثت پیامبر اکرم،علاقۀ عرب به شعر و سخن فصیح، بلیغ و زیبا و نیز تشویق و دستور پیامبر صلی الله علیه و آله موجب شد تا به حفظ قرآن-که هم به لحاظ محتوا و هم قالبِ ظاهر،آنان را به شدّت،مجذوب کرده بود-با شور و عشق، همّت بگمارند.بدین سان مسلمانان در آغاز،به فرمان پیامبر برای صیانت قرآن،از حافظه خویش کمک گرفتند.اما پیامبر بدین کار بسنده نکرد و افرادی را نیز که نوشتن می‌دانستند و«کاتبان وحی»خوانده می‌شوند،مأمور نگارش قرآن کرد.بدین رو،اهتمام فوق‌العادۀ پیامبر اکرم و مسلمانان به کتابت،حفظ و قرائت قرآن را می‌توان از روشن‌ترین نشانه‌های سلامت قرآن از تحریف دانست. ⁽²⁾پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از دریافت وحی،بدون فوت وقت،کاتبان را فرا می‌خواند و آیات نازل شده،به دست آنان نگاشته می‌شدند.از این رو،می‌توان به یقین مدّعی شد که قرآن کریم در

پایان عصر پیامبر،مجموعه‌ای مدوّن و مکتوب(به همین شکل فعلی)بوده است،نه پراکنده و شفاهی. ⁽¹⁾

.ر.ک:الذخیرة فی علم الکلام:ص 363.

پس از رواج کتابت،کار حفظ قرآن نیز همچنان ادامه یافت و آن حضرت افزون بر تشویق مسلمانان به کتابت قرآن،آنان را به حفظ نیز ترغیب می‌کرد و خود به تفسیر و تبیین آیات می‌پرداخت.صاحب‌نظرانی که در زمینۀ تاریخ قرآن به تحقیق پرداخته‌اند،اذعان دارند که حفظ قرآن در میان مسلمانان رواج بسیاری داشته است.

جاذبۀ درونی قرآن و تشویق پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امر حفظ،از مهم‌ترین عوامل اهتمام مسلمانان به حفظ شمرده شده‌اند. ⁽²⁾از جمله شواهد کثرت حافظان قرآن در میان مسلمانان،شهادت جمع کثیری از آنان در جنگ ردّه در دوران خلیفۀ اوّل است. ⁽³⁾

برخی شمار آنان را تا هفتصد تن نقل کرده‌اند و حتی علت روی آوردن به تدوین قرآن را کشته شدن چنین شماری از حافظان قرآن دانسته‌اند. ⁽⁴⁾

خلیفۀ دوم مدّعی بود که آیۀ رجم،در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان آیه‌ای از قرآن تلاوت می‌شده و او بر افزودن آن به قرآن اصرار داشت.بر اساس روایتی،عمر اعلام کرد که اگر نگران ملامت مردم نبود،آیۀ رجم را به قرآن می‌افزود. ⁽⁵⁾مکتوب و عمومی بودن قرآن به گونه‌ای که خلیفه‌ای همچون عمر با همۀ انگیزه و اصرارش،در مقابل نظارت عمومی،حتّی از افزودن یک آیه بر قرآن نیز خود را درمانده می‌بیند، نشان‌دهندۀ فضای فرهنگی فراگیر در سرزمین وحی است؛فضایی که اساساً امکان هرگونه کاهش یا افزایش را در بارۀ قرآن،منتفی می‌سازد.

همچنین زمانی که عثمان به کتابت قرآن و هماهنگ کردن مصاحف پرداخت، شماری از طرفداران حکومت کوشیدند«واو»اوّل در «وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ ؛آنان که طلا و نقره را می‌اندوزند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌نمایند،به عذابی دردناک بشارتشان ده» را حذف کنند.با این کار،آنان می‌خواستند این فقرۀ آیه،وصف احبار و رُهبانی باشد که در فقرۀ پیش،از آنان یاد شده است(نه جمله‌ای مستأنفه که در مقام نکوهش انباشتن طلا و نقره،در بارۀ همه، اعم از کافر و مسلمان است)و در نتیجه با حذف«واو»،آیه در خصوص انباشتن ثروت توسط حاکمان اسلامی و وعدۀ عذاب الهی بر ایشان ساکت باشد.اما صحابی بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله،ابیّ بن کعب به شدت مخالفت کرد و با مخالفت او نتوانستند واو را حذف کنند. ⁽¹⁾

.الدرّ المنثور:ج 3 ص 232.

دوم.تواتر

تواتر نقل قرآن،از مهم‌ترین ادلّۀ سلامت قرآن از تحریف و بدین معناست که در همۀ عصرها و نسل‌ها،طبقات انبوهی از مسلمانان،صدور قرآن موجود را از پیامبر صلی الله علیه و آله -که در عصمت ایشان تردیدی نیست-،نقل کرده‌اند. ⁽²⁾مصحف موجود،با سوره‌ها، آیه‌ها،کلمه‌ها و حروفش،به تواتر به دست ما رسیده است؛تواتری که احتمال اشتباه در آن نمی‌رود.در پایان عصر پیامبر صلی الله علیه و آله،هم کسانی بسیار قرآن را در حفظ داشتند و هم این کتاب آسمانی در صحیفه‌های بی‌شماری ثبت و ضبط شده بود.قرآن به گونه‌ای میان مسلمانان رواج یافت که اشتباه در ادای یک حرف یا حرکت را درمی‌یافتند.قرآن،کتابی نبود که مسلمانان تنها هر از چندگاهی بدان رجوع کنند.

آنان همواره و پیوسته بدین کتاب می‌نگریستند،سوره‌هایش را هنگام نماز،قرائت و به مناسبت‌های مختلفی همۀ آیات الهی را ختم می‌کردند،در کارهای زندگی خویش بدان تمسّک می‌جستند.

پیامبر صلی الله علیه و آله به آنچه مردم از قرآن می‌شمردند،دقت و آگاهی داشت و اگر خطایی در نقل یا قرائت قرآن صورت می‌گرفت،بی‌گمان روشنگری می‌کرد. ⁽¹⁾

.ر.ک:مجمع البیان:ج 1 ص 43؛شرح مسلم:ج 16 ص 19؛الصراط المستقیم:ج 1 ص 44؛مجمع الفائدة والبرهان:ج 2 ص 218؛البیان،ص 150 و 159؛بحوث فی تاریخ علوم القرآن:ص 126.

علمای شیعه،علم به سلامت قرآن را همچون علم به وجود شهرها دانسته‌اند که برای دستیابی به چنین علمی نیازی نیست شهر را خود با چشم،مشاهده کنیم و تواتر خبر وجود آن،برای علم بدان،کافی است. ⁽²⁾بدین رو،چنانچه خبری واحد از

تحریف و تغییر قرآن سخن گوید، ⁽¹⁾

.مثل برخی نمونه‌ها که در کتاب القرائات سیّاری آمده(ر.ک:القرائات،تحقیق اتان کُلبرگ و محمّدعلی امیر معزّی)و به تفصیل،توسط محقّقان کتاب سیّاری و نیز علامه سیّد مرتضی عسکری(ر.ک:القرآن و روایات المدرستین:ج 3)بررسی و نقد شده است.

4.دلالت محتوای قرآن بر پیراستگی آن از تحریف

مرحوم علامۀ طباطبایی رحمه الله معتقد است محتوای قرآن،خود بر پیراستگی‌اش از تحریف،گواهی می‌دهد.به اعتقاد ایشان،«آیات تحدّی قرآن،این کتاب آسمانی را دارای اوصافی دانسته و به همان‌ها تحدّی کرده‌اند و آن اوصاف،در مصحف کنونی موجودند». ⁽³⁾البتّه سخن ایشان ناظر به این است که وجود مجموعۀ اوصاف مورد اشاره و هم‌افزایی آنها به صورت جمعی،خرد و وجدان را به چنان یقین و اطمینانی می‌رساند،نه یکایک آن اوصاف.

خلاصۀ گفتار علامۀ طباطبایی چنین است:«می‌دانیم که کتاب نازل شده بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله،به صراحت یا کنایت،برای خود،ویژگی‌هایی برشمرده و دیگران را با همان‌ها به تحدّی فراخوانده است و این ویژگی‌ها در قرآن کنونی، موجودند.برای مثال،فصاحت و بلاغت بی‌همتای قرآن برای کسی که سخن فصیح و بلیغ را بازشناسد،مشهود است.از روزگار نزول قرآن تاکنون نمی‌توان نظم یا نثری یافت که بدین پایه از فصاحت و بلاغت رسیده باشد.این ویژگی در سراسر قرآن به چشم می‌خورد.قرآن کریم خود فرموده است:

«أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً . ⁽⁴⁾

آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند که اگر از غیر خدا بود،بی‌گمان در آن اختلاف بسیاری می‌یافتند».

نبود اختلاف و تناقض و ناهماهنگی میان آیات قرآن که این آیه بدان اشارت دارد، همچنان در سراسر قرآن به فهم می‌آید و آیات قرآن با هماهنگی و سازواری شگفت، کنار یکدیگر جای گرفته‌اند.معارف،حقایق و کلیات شرایع فطری،ظرایف عقلی و فضایل اخلاقی که قرآن کریم به ابتکار و ابداع آورده است،از وجوه دیگر تحدّی قرآن است که اکنون در قرآن موجود است و عموم دانشمندان جهان(نه تنها اهل لغت و ادبیات)را به آن دعوت کرده و از جمله فرموده است:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً . ⁽¹⁾

.اسرا:آیۀ 88. [1]

بگو:اگر انس و جن گرد هم آیند تا چیزی مانند این قرآن بیاورند،نخواهند توانست،گرچه یکدیگر را یاری کنند».

و:

«إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ * وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ . ⁽²⁾

در حقیقت،آن،سخنی قاطع و روشنگر است و آن شوخی نیست».

همۀ معارف قرآن کریم با همۀ وسعت خویش،گویی موجودی زنده و یگانه است و یک روح در کالبد آنها جریان دارد و همان،مبدأ و اساس معارف قرآنی است و اصلی است که همه بدان باز می‌گردند و آن،اصل توحید است که اگر یک‌یک معارف قرآن را باز کنیم،بدان می‌رسیم. ⁽³⁾قصص امت‌های گذشته،اخبار غیبی و پیشگویی حوادث آینده که به صراحت یا کنایت در قرآن عصر پیامبر آمده بودند،همگی در قرآن کنونی مشهودند.قرآن موجود،بر خلاف تورات و انجیل،انبیا را با شایسته‌ترین بیان‌ها وصف می‌کند؛همان گونه که بایستۀ طهارت دین و نزاهت انبیای

الهی است.تفاوت قرآن کریم با این کتاب‌ها در این موضوع به خوبی نمودار است.

از جامع‌ترین اوصافی که قرآن کریم،خود را بدان وصف کرده است،"ذکر" یا یادآوری خداست.این کتاب آسمانی،در وصف خودش،تأکید دارد که در راهنمایی انسان به سوی خدا همواره زنده است،همه جا از اسمای حُسنا و صفات علیای خدا نام می‌برد،سنّت او را در صنع و ایجاد،باز می‌گوید،اوصاف ملائکه و کتب و رسل خدا را بر می‌شمارد،شرایع و احکام خدا را وصف می‌کند و از سرانجامِ امر خلقت یعنی معاد و برگشت به سوی خدا و جزئیات سعادت و شقاوت و آتش و بهشت سخن می‌گوید و اینها جز ذکر و یاد خدا نیست؛همان که قرآن کریم،با قول مطلق، خود را بدان نامیده است». ⁽¹⁾

.ر.ک:المیزان فی تفسیر القرآن:ج12 ص105-107.

این دلیل،بر مبنای علامه طباطبایی استوار است-که«تبیین قرآن به قرآن»است- و بنا بر آن،متن و محتوای قرآن به تبیین خود می‌پردازد و خود را معرفی می‌کند و فراتر از شرح اسمی،حقیقت علوم خود را باز می‌گوید.با این حال،برخی محققان بر آن خرده گرفته‌اند که به دور می‌انجامد؛زیرا مدعا،سلامت قرآن از تحریف است و دلیل،خودِ قرآن است.نهایت آن که با این دلیل می‌توان ثابت کرد که همه محتوای قرآن موجود بر پیامبر نازل شده است،اما نمی‌توان ثابت کرد همۀ آن چیزی است که بر ایشان نازل گشته و چیزی از آن کاسته نشده است. ⁽²⁾

5.ساده‌ترین دلیل مصونیت قرآن از تحریف

⁽³⁾ ساده‌ترین دلیل مصونیت قرآن از تحریف،حادثۀ خارق العاده‌ای است که برای

کربلایی کاظم ساروقی اتفاق افتاده است. ⁽¹⁾

.گفتنی است که شبیه این حادثه بر اساس روایتی در عصر امیر المؤمنین علیه السلام و به اعجاز آن حضرت برای‌شخصی به نام«زادان»اتفاق افتاده است(ر.ک:دانش‌نامۀ امیرالمؤمنین علیه السلام:ج 1 ص 577).

روشن‌ترین دلیل تحریف‌ناپذیری قرآن در عصر ماست:

مقدمۀ اول: بی‌سواد بودن کربلایی کاظم و حافظ قرآن شدن وی به صورت خارق العاده،متواتر است.افزون بر این،بسیاری از مراجع بزرگ معاصر مانند:آیة اللّه حاج آقا حسین بروجردی،آیة اللّه سیّد هادی میلانی،آیة اللّه سیّد شهاب الدین مرعشی، آیة اللّه سیّد احمد زنجانی،آیة اللّه ناصر مکارم شیرازی و...،وی را از نزدیک دیده و خارق العاده بودن حفظ قرآن توسط وی را تصدیق کرده‌اند.

مقدمۀ دوم: محفوظات وی دقیقاً با قرآن موجود،مطابقت داشته است.این مقدمه نیز طبق گواهی کسانی که شاهد این ماجرا بوده‌اند،قطعی است. ⁽¹⁾

.ر.ک:داستان حافظ قرآن شدن کربلایی کاظم:ص 26-31 و 61-68.گفتنی است در بارۀ وی،تاکنون،دست‌کم سیزده عنوان کتاب نوشته شده است.

بررسی دلایل مدّعیان تحریف

اشاره

با تأمل در ادلۀ قائلان به تحریف،می‌توان آنها را به دو بخش عقلی و نقلی تقسیم نمود:

1.ادلّۀ عقلی

اشاره

محدّث نوری،دوازده وجه برای استدلال بر دعوی تحریف،ارائه می‌کند که سه دلیل آن را می‌توان به اصطلاح عقلی شمرد.این ادلّه عبارت اند از:تشابه رخدادهای امم، ضرورت تصریح به نام اهل بیت در قرآن به سان سایر کتب آسمانی،و وجود اختلاف قرائات در قرآن.اکنون این ادلّه را بررسی می‌کنیم:

یکم.تشابه رخدادهای امَم

محدّث نوری می‌گوید:«بی تردید،عهدین(تورات و انجیل)دچار تغییر و تحریف شده‌اند.آیات متعددی از قرآن،روایات متواتر و اجماع مسلمانان،دلیل این مدّعایند.افزون بر آن،تأمل در عهدین برای اثبات تحریف آنها کافی است. ⁽²⁾

از سوی دیگر بر اساس روایات پر شماری،همۀ حوادث پیش‌آمده برای یهودیان و مسیحیان و از جمله تحریف کتب آسمانی،برای مسلمانان نیز محقق می‌شود.بنا بر این،ضرورت تشابه رخدادهای حال با گذشته،مستلزم تحقق تحریف در قرآن است». ⁽³⁾

نقد دلیل

استدلال به تشابه رخدادهای امم،به گونه‌های مختلف نقد شده است که برخی از نقدها ناظر به ناتمام بودن صغرا هستند و برخی از آنها کبرای قیاس را مخدوش می‌دانند.

شکی نیست که بسیاری از رخدادهای امّت‌های گذشته مانند کشتن پیامبران،در میان امّت اسلامی رخ نداده است.بنا بر این نمی‌توان مفاد روایات را تطابق کامل حوادث دانست؛بلکه باید گفت که تطابق اجمالی کفایت می‌کند.تحریف نیز بر تحریف معنوی حمل می‌شود. ⁽¹⁾

.ر.ک:البیان:ص 221.

به نظر می‌رسد که مفاد روایات نبوی در خصوص تکرار حوادث امَم پیشین در مقام بیان این نکته است که آدمیان هویّتی واحد دارند و امیال طبیعی و خواست‌های فطری آنان با گذشت زمان و مکان و آمدوشد امّت‌ها تغییر نمی‌کنند.این مطلب، دست‌کم در دو آیه آمده است:آن جا که قرآن تأکید می‌کند که بر اساس تشابه جان‌ها (روح‌ها)در میان امّت اسلامی کسانی یافت شدند که از پیامبر خواستند تا خداوند با آنان سخن بگوید و نشانه‌ای بر نبوّت او ارائه کند:

«وَ قالَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ لَوْ لا یُکَلِّمُنَا اللّهُ أَوْ تَأْتِینا آیَةٌ کَذلِکَ قالَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَیَّنَّا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یُوقِنُونَ . ⁽²⁾

آنان که نمی‌دانند،گفتند:چرا خداوند با ما سخن نمی‌گوید،یا همچنین آیه‌ای برای ما نمی‌آید؟آنان که پیش‌تر بودند،همانند گفتۀ اینها را گفته بودند.

دل‌هایشان شبیه هم است.ما آیات را برای گروهی که یقین دارند،بیان کردیم».

و بر اساس همین تشابه در جان‌هاست که در سورۀ توبه تأکید می‌کند منافقانِ امّت اسلامی به سان منافقان امّت‌های پیشین،در پی تمتّعات دنیوی و فرو رفتن در لذّات

باطل اند:

«کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ . ⁽¹⁾

.توبه:آیۀ 69. [1]

حال شما منافقان همانند کسانی است که پیش‌تر از شما بودند:آنان از شما توانمندتر و ثروتمندتر و پراولادتر بودند.آنان با داشته‌های خود بهره‌مند شدند، شما نیز از داشته‌هایتان بهره‌مند شده‌اید.همچنان که کسانی که پیش از شما بودند از داشته‌هایشان بهره‌مند بودند.شما در باطل فرو رفتید،همان گونه که آنان در باطل فرو رفتند.آنان اعمالشان در دنیا و آخرت به هدر رفت،و آنان همان زیان‌کاران‌اند».

بر این اساس،می‌توان از این روایت استفاده کرد که پدیدۀ تحریف در کتاب آسمانی در میان امّت اسلام نیز به سان امّت‌های پیشین راه خواهد یافت؛یعنی در میان این امت نیز کسانی یافت خواهند شد که برای به کرسی نشاندن خواست‌ها و امیال شیطانی خود،به تحریف سخن خداوند در قرآن روی می‌آورند.اگر آنان می‌توانستند،قرآن را تحریف لفظی نیز می‌کردند؛اما از آن جا که خداوند از آن مانع شده است،تنها کاری که از آنان در بارۀ قرآن بر آمد،تحریف معنوی قرآن بوده است و با فرض پذیرش دلالت روایت مورد ادعا بر تحقق همۀ رخدادهای امم پیشین در بارۀ امّت اسلامی،به استناد ادلۀ پیراستگی قرآن از تحریف،باز هم راهیافت تحریف لفظی به قرآن،از این قاعده مستثنا خواهد بود.

دوم.ضرورت تصریح به نام اهل بیت علیهم السلام در قرآن

دومین دلیلی که به عنوان دلیل عقلی از لابه لای استدلال‌های برخی اخباریان

بر می‌آید،این است که خداوند برای تکریم جایگاه اهل بیت علیهم السلام،نام آنان را در کتب آسمانی پیشین برده است.با این حال،چگونه ممکن است در قرآن-که بر سایر کتب،برتری دارد-به نام آنان تصریح نکرده باشد؟ ⁽¹⁾

.فصل الخطاب:ص 183-209؛صیانة القرآن من التحریف:ص 214. [1]

اشکال اساسی این استدلال،تمام نبودن صغرای آن است؛یعنی هیچ دلیل روشنی برای اثبات این مدّعا نیست که نام اهل بیت علیهم السلام به صراحت،در کتب آسمانی پیشین برده شده است. ⁽²⁾ثانیاً بر فرض یاد شدن نام اهل بیت علیهم السلام در کتاب‌های آسمانی پیشین،نمی‌توان به لزوم ذکر آن در قرآن حکم کرد؛زیرا این ذکر نام،قرآن را با خطر کنار گذاشته شدن،رو به رو می‌ساخت،در حالی که آن کتاب‌ها با این خطر،رو به رو نبوده‌اند.

سوم.وجود اختلاف قرائات در قرآن

به باور محدّث نوری(اخباری برجستۀ قرن چهاردهم)،اختلاف،به الفاظ و هیئت کلمات قرآن،راه یافته و بخشی از قرائات موجود،با وحی منطبق نیست.این مطلب،با استفاده از قاعدۀ«عدم قول به تفصیل»،دلیل بر راهیافت تحریف در قرآن است؛زیرا در میان مدّعیان تحریف در همۀ آیات و منکرانی که مطلق راهیافت تحریف را مردود دانسته‌اند،قول به تفصیل،وجود ندارد. ⁽³⁾

این استدلال را بر اساس شکل اوّل قیاس اقترانی،بدین صورت می‌توان ترسیم کرد:

در مصحف کنونی،قرائات مخالف با وحیِ نازل شده وجود دارد(صغرا).

اختلاف قرائات و وجود قرائات مخالف با وحی،به معنای راهیافت تحریف به قرآن است(کبرا).پس تحریف،به مصحف کنونی راه یافته است(نتیجه).

نقد دلیل

استناد به وجود اختلاف قرائات در مصحف کنونی،برای اثبات مدّعای راهیافت تحریف به قرآن بر اساس قیاس پیش‌گفته،مخدوش است؛زیرا:صغرای مورد ادعا یعنی«راهیافت قرائات مخالف با وحی نازل شده در مصحف کنونی»،ناتمام است؛ زیرا ما معتقدیم که قرائت مصحف کنونی منسوب به پیامبر صلی الله علیه و آله است.به عبارت دیگر،ما معتقدیم قرآنِ فرود آمده بر پیامبر صلی الله علیه و آله یک قرائت بیشتر نداشته و آن،همین قرائت متداولی است که از طریق حفص از عاصم از امیر مومنان علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده و بر اساس تواتر و نسل به نسل،میان مسلمانان رایج بوده و اکنون در اختیار ما قرار گرفته است،چنان که سخن امام باقر علیه السلام مؤیّد همین مدّعاست،آن جا که فرمودند:

إِنَّ الْقُرْآنَ وَاحِدٌ نَزَلَ مِنْ عِنْدِ وَاحِدٍ وَلَکِنَّ الاخْتِلَافَ یَجِیءُ مِنْ قِبَلِ الرُّوَاةِ.

قرآن،یکی است و از جانب خدای یگانه فرود آمده،ولی اختلاف از جانب راویان پیدا شده است. ⁽¹⁾

.ر.ک:ص 69 ح 56. [1]

باری،کتابی که به عنوان ریسمان الهی برای رفع اختلاف آمده و عدم راهیافت اختلاف به آیات آن،از جمله ادلّۀ اعجاز آن بر شمرده شده است، ⁽²⁾چگونه خود می‌تواند قرائت‌های مختلف را برتابد،بویژه با نظر به این که اختلاف قرائت،بسا مایۀ برداشت‌ها و تفاسیری گوناگون و گاه متناقض هم باشد. ⁽³⁾

آنچه در بارۀ اختلاف قرائت‌ها در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله گزارش شده یا بر اساس روایت

«اُنزِلَ القُرآنُ عَلی سَبعَةِ أحرُفٍ» ⁽⁴⁾ادّعا شده، ⁽⁵⁾با فرض پذیرش صحت آنها،بر اختلاف

لهجه‌ها قابل حمل است که امری کاملاً طبیعی است. ⁽¹⁾

.برای آگاهی بیشتر در این باره،ر.ک:التمهید فی علوم القرآن:ج 2 ص 81-98.

2.ادلّۀ روایی مدّعیان تحریف

اوّل.روایات اهل سنّت

محدّث نوری معتقد است که:«روایات تحریف،در منابع اهل سنّت نیز راه یافته‌اند و مدّعای آنان بر نَسخ تلاوت برخی آیات ادّعایی،معنایی جز تحریف ندارد».در بارۀ وجود این دست از روایات در منابع اهل سنّت نمی‌توان تردید کرد.برخی قرآن‌پژوهان،24 مورد از این گونه روایات را بررسی کرده‌اند که همۀ آنها به صحابه منتهی می‌شوند،چنان که مدّعای حذف چهار آیۀ رجم،رغبت،جهاد و فراش،از جانب خلیفۀ دوم مطرح شده است.ادّعای وجود آیۀ رضعات از سوی عایشه،کاسته شدن دو آیه از سورۀ بیّنه و بزرگ‌تر بودن سورۀ احزاب از سورۀ بقره،حذف دو دعای خلع و حفد از قرآن توسّط ابَیّ بن کعب،حذف سوره‌ای در حدّ سورۀ برائت توسط ابو موسی اشعری و برابر شمرده شدن حجم اوّلیۀ سورۀ برائت با سورۀ بقره توسط مالک بن انس،ادعا شده‌اند. ⁽²⁾

در پاسخ این گزارش‌های تاریخی باید گفت که در هیچ‌یک از این‌گزارش‌ها نیامده است که پیامبر صلی الله علیه و آله در بارۀ حذف آیاتی از قرآن در دوران رسالت یا پس از آن،اظهار نظر کرده باشد؛بلکه منشأ همۀ آنها دعاوی برخی از صحابه است و از طریق راویانی

نقل شده‌اند که بر اساس مبانی رجالی شیعه،فاقد اعتبارند.البته علاوه بر این که این اخبار فاقد حجّیتِ وجدانی است،حجّیت تعبّدی و اعتبار آنها نیز مشروط به عدم مخالفت با قرآن است،حال آن که این روایات،فاقد این شرط هستند.افزون بر این، گذشته از بی‌اعتباری سندی،این اخبار،به سهولت،قابل حمل بر خلط حدیث قدسی-یعنی وحی‌های غیر قرآنی نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله-با وحی قرآنی از سوی برخی صحابیان اند؛ ⁽¹⁾

.ر.ک:علوم حدیث:ش 20 ص 96(گفتگو با آیة اللّه سید مرتضی عسکری).

گذشته از پاسخ‌های مبنایی ما،اهل سنّت نیز بنا بر مبانی رجالی و حدیث‌شناختی خویش باید به این دست روایات،پاسخ گویند.

دوم.روایات اهل بیت علیهم السلام

محدّث نوری از روایات اهل بیت علیهم السلام به عنوان دلیلی دیگر بر راهیافت تحریف در قرآن یاد کرده و مجموع این روایات را ⁽²⁾به دو دسته عام و خاص تقسیم کرده است. ⁽³⁾

مقصود او از روایات عام آنهاست که به طور غیر صریح به مدّعا ناظرند و در برابر، منظور او از روایات خاص،آنهاست که به طور صریح و روشن بر تحریف قرآن دلالت دارند.

نقد دلیل

باید دانست عموم روایات مورد استناد محدّث نوری،از جهت سندی یا دلالی و یا از هر دو جهت،مخدوش اند.اشکال سندی آنها عدم اعتبار شماری از منابع مورد استناد و ضعف یا جعل شماری از روایات مورد استناد است.اشکال دلالی نیز،عدم دلالت روایات بر ادعای تحریف است که به بررسی آنها می‌پردازیم.و اینک توضیح این سخن:

یک.اشکال سندی

محدّث نوری در کتاب خویش حجم نسبتاً وسیعی از روایات را برای تقویت و تأیید شبهۀ تحریف،ارائه نمود؛لیکن بسا یک روایت به گونه‌های متعدّدی نقل شده است:

گاه به صورت مسند و گاه مرسل،از یک یا چند مصدر،با عباراتی همگون یا نقل به معنا،با تقطیع یا بدون آن،و با تکرار در مناسبت‌ها و باب‌های متعدّد. ⁽¹⁾

.ر.ک:آلاء الرحمن:ج 1 ص 65.

وانگهی عمدۀ این روایات،از مصادر نامعتبر و فاقد طریق مورد اعتماد،نقل شده‌اند یا دارای ضعف سندی هستند و رجالیان،راویان و مؤلّفان آن کتاب‌ها را ضعیف،غالی، ⁽²⁾متّهم و مجهول شمرده‌اند، ⁽³⁾مانند احمد بن محمد سیّاری،ابراهیم بن اسحاق نهاوندی،حسین بن حمدان خصیبی(حضینی)،محمد بن علی ابو سُمَینۀ کوفی،محمد بن سلیمان دیلمی و حسن بن علی بن ابی حمزه.تنها شماری اندک از این روایات،به لحاظ سند،معتبرند که آنها نیز یا مشکل دلالی دارند و یا قابل تأویل هستند ⁽⁴⁾و در آنها نیز-چنان که خواهیم گفت-معنای تحریف لفظی قصد نشده و مراد

از تحریف،تحریف معنوی و نقصان در تفسیر و بیان آیات قرآن و اختلاف قرائات است که ارتباطی با تحریف لفظی ندارد. ⁽¹⁾

.القرآن و روایات المدرستین:ج 3 ص 222-223 و 847؛البیان:ص229.

دو.اشکال محتوایی

بررسی متنی روایات مورد ادعای محدّث نوری نشان می‌دهد که این روایات نمی‌توانند به صراحت،مدعای او مبنی بر راهیافت تحریف در قرآن را ثابت کنند.با دسته‌بندی این روایات،بهتر می‌توان به ضعف دلالی آنها پی‌برد:

روایات تفسیری: شماری از روایات مورد استناد محدّث نوری، ⁽³⁾روایاتی اند که به عنوان تفسیر آیات،به فزونی‌هایی در لابه لای آیات ناظرند؛نظیر روایتِ:

«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» -إلی مُحَمَّدٍ وَ أَهلِ بَیتِهِ- «اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً»

-بِالَولاَیةِ- «مَرْضِیَّةً» -بِالثَّوابِ- «فَادْخُلِی فِی عِبادِی» -یَعنی مُحَمَّداً وَ أَهلِ بَیتِهِ- «وَ ادْخُلِی جَنَّتِی» . ⁽⁴⁾

ای نفس آرام گرفته-به محمد و خاندانش-به سوی پروردگارت برگرد،خشنود- به ولایت-و مورد خشنودی خداوند-به ثواب-و داخل در بندگان من شو-یعنی محمد و خاندانش-و وارد بهشت من شو.

چنان که پیداست فقراتی که در لابه لای آیات آمده به تفسیر یا تطبیق آیات ناظرند و مقصود آن نیست که این فقرات جزو قرآن نازل شده بوده و آن گاه از آن حذف شده‌اند؛چنان که کلمه«یعنی»در پایان نقل مختصر شدۀ این روایت در تفسیر القمّی، گواه مدّعاست؛ ⁽¹⁾

.تفسیر القمّی:ج 2 ص 422:« [1]وادخُلی جنّتی،یعنی الحسین بن علی علیه السلام».

روایات ناظر به قرائات خاصّ اهل بیت علیهم السلام: در شماری از روایات، ⁽³⁾قرائاتی به ائمه نسبت داده شده که با قرائت متواتر و متداول میان مسلمانان مخالف است؛نظیر روایت

«یحَکُمُ بِهِ ذو عَدلٍ مِنکُم» که فقره «ذَوا عَدْلٍ» در قرائت متعارف آیۀ 95 مائده را «ذو عدل» دانسته است که بر اساس این قرائت،برای اثبات مطلب،گواهی یک عادل کافی است. ⁽⁴⁾این قرائات چنان که شماری از صاحب‌نظران نیز اذعان کرده‌اند به دلیل ضعف سند و دلالت،فاقد حجیت اند ⁽⁵⁾و نمی‌توان به آنها عمل کرد.

برخی قرآن‌پژوهان بیان کرده‌اند که صحّت حدیث غدیر با همه روایاتی که قائل به تحریف و حذف نام امام علی علیه السلام از قرآن‌اند،معارض است؛زیرا اگر نام و امامت علی علیه السلام در قرآن آمده بود،نیازی نبود تا پیامبر آن اجتماع عظیم را با آن ویژگی‌ها فراهم آورد و خلافت علی علیه السلام را اعلام کند.شایان یادآوری است که واقعۀ غدیر در حجّةالوداع رخ داد؛زمانی که تقریباً همۀ قرآن نازل شده بود و خداوند تأکیدی فراوان و شدیدالحن داشت تا پیامبر موضوع خلافت خود را اعلان کند و

وعده داد که او را از گزند مردمان نگاه می‌دارد؛ ⁽¹⁾

.البیان:ص 231.

روایات ناظر به تحریف معنوی: در برخی از روایات،لفظ تحریف آمده و مقصود از آن تحریف معنوی و تفسیر به رأی است،نه تحریف لفظی؛ ⁽⁴⁾نظیر روایت امام صادق علیه السلام که فرمود:

اَللَّهُمَّ العَنِ الّذینَ کَذَّبوا رُسُلَکَ وَ هَدَموا کَعبَتَکَ وَ حَرَّفوا کِتابَکَ. ⁽⁵⁾

خداوندا،کسانی که پیامبرانت را تکذیب،کعبه ات را ویران و کتابت را تحریف کرده‌اند،لعنت کن.

پیداست که مقصود از تحریف در این روایت،تحریف معنوی است،نه تحریف لفظی؛زیرا اگر مقصود،تحریف لفظی و ظاهری بود،می‌بایست مقصود از تکذیب پیامبران،یا ویران کردن کعبه،تکذیب و ویران کردن ظاهری کعبه باشد،در حالی که تکذیب در امّت اسلامی جز به معنای معنوی آن تحقق نیافته،و کسی کعبه را ویران نکرده است؛بلکه آن را از معنا و هوّیت واقعی‌اش عاری ساخته‌اند،چنان که در روایات دیگر بدان تصریح شده است.گواه مدعا،روایتی دیگر از امام باقر علیه السلام خطاب به سعد الخیر است که در آن آمده است:

وَ کانَ مِن نَبذِهِمُ الکِتابَ أَن أَقاموا حُرُوفَه وَ حرَّفوا حُدودَهُ. ⁽⁶⁾

آنان حروف و الفاظ قرآن را پاس داشتند،اما حدود آن را تحریف کردند.

بررسی روایات نشان می‌دهد هیچ یک از آنها به طور صریح بر رهیافت تحریف در قرآن دلالت ندارند.

3.ادلۀ تاریخی مدعیان تحریف

چنان که بیان کردیم از میان ادلۀ دوازده‌گانۀ محدّث نوری،پنج دلیل را می‌توان ادلۀ تاریخی مورد ادعای او برشمرد که عبارت اند از:شیوۀ گردآوری قرآن؛وجود مصحف امام علی علیه السلام؛وجود مصحف عبد اللّه بن‌مسعود؛ ⁽¹⁾

.فصل الخطاب:135-143.

در تحلیل این پنج دلیل می‌توان آنها را به سه دلیل اصلی بازگرداند که عبارت اند از:تدوین قرآن در دوران خلفا؛وجود مصحف امیر المؤمنین علیه السلام؛ ⁽³⁾وجود مصاحف صحابه.اکنون به بررسی این سه دلیل می‌پردازیم:

یکم.تدوین قرآن در دوران خلفا

چنان که در آغاز این نگاشته اشاره شد،ابهام در تاریخ جمع و تدوین قرآن،از زمینه‌های شکل‌گیری شبهۀ تحریف است.بر این اساس،محدّث نوری در زمان نگارش کتابش بر این باور بود که چون قرآن در دوران خلفا و بدون نظارت معصوم جمع و تدوین شده،از دو جهت کاستی در آن راه یافته است:نخست آن که شیوه گردآوری آیات قرآن با مراجعه به آنچه افراد بر روی ابزارهای ساده نگاشته بودند یا با تکیه به محفوظات آنان،زمینۀ طبیعی از دست رفتن بخشی از آیات را فراهم می‌سازد.

افزون بر این،شواهد تاریخی نشان می‌دهند که عثمان برخی از آیاتی را که با

حکومت او در چالش بوده یا اشاره و صراحتی به ولایت امیر المؤمنین علیه السلام داشته از قرآن حذف کرده و مانع کتابت آنها شده است، ⁽¹⁾

.صیانة القرآن من التحریف:ص 210-213.

این استدلال را می‌توان بدین صورت ترسیم کرد:قرآن در زمان عثمان بدون نظارت معصوم جمع و تدوین شد(صغرا).جمع قرآن بدون نظارت معصوم زمینۀ راهیافت کاستی از روی خطا یا عمد را فراهم می‌سازد(کبرا).پس در قرآن،تحریف از نوع کاستی راه یافته است(نتیجه).

نقد دلیل

صغرا و کبرای قیاس،هر دو مردود است؛زیرا ادعای جمع و تدوین قرآن در زمان عثمان و بدون نظارت وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله از اساس مردود است؛چرا که قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله کتابت و دست کم به صورت صحف(یعنی مجموعه‌های پراکنده)تدوین شد و مرحلۀ جمع و تدوین در زمان ابوبکر و مرحلۀ توحید مصاحف در دورۀ‌عثمان نیز با نظارت تقریری امام علی علیه السلام همراه بود.توضیح این که به گفتۀ سیوطی و دیگر مورّخان و پژوهشیان قرآنی،همۀ قرآن در زمان پیامبر خدا نوشته شده،ولی در یک جا گردآوری نشده بود. ⁽²⁾قرآن‌پژوهان و دانشمندان شیعه در این باره بسیار نوشته و ادلّۀ موضوع را آورده‌اند. ⁽³⁾کار عثمان،عبارت بود از الغای قرائت‌هایی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اخذ نشده بود،یکدست کردن مصحف‌ها و نیز اکتفا به متن آیات با حذف تأویل و تفسیر متن قرآن،بدون آن که موجب تحریف در الفاظ آیات شود. ⁽⁴⁾همین

کار را نیز نمی‌توان بیرون از نظارت امیر المؤمنین علیه السلام پنداشت؛زیرا هر چند امام علی علیه السلام ریاست گروه گردآوری و یکدست‌سازی را بر عهده نداشت،اما شاهد و ناظر ماجرا بود و هیچ اعتراضی از ایشان ثبت نشده است.امامانِ اهل بیت نیز همگی به قرآن موجود،پایبند و حجّیت آن را پذیرفته بودند ⁽¹⁾

.از جمله،امام حسین علیه السلام،وقتی در نزد ایشان سخن از تصرّف عثمان در کلمات و آیات و سوره‌ها به‌میان آمد،بر آشفت و آن را انکار کرد.این گزارش را ابن شهرآشوب،از کتاب التحریش،چنین نقل کرده است:قیلَ للحسین بن علی علیه السلام:إنّ نعثلاً زاد فی القرآن ونقص منه باباً و...،فقال الحسین:«أنا مؤمن لا نقصت کما لا زیدت»فاستحیا(تاریخ حدیث شیعه در سده‌های چهارم تا هفتم هجری:ص 469. [1]نیز،ر.ک:مثالب النواصب،ابن شهرآشوب/نسخۀ عکسی مرکز احیای میراث اسلامی:ص 265).در بارۀ این دیدگاه ابن شهرآشوب،نیز،ر.ک:متشابه القرآن و مختلفه:ج 2 ص 77. [2]

به فرض قبول صغرا،کبرای قیاس نادرست است؛زیرا نمی‌توان ثابت کرد هر متنی که بدون نظارت معصوم گردآوری شده،حتما تحریف شده است.اهتمام و حساسیت فوق‌العادۀ مسلمانان به قرآن،وجود شمار بسیاری حافظ قرآن و صحیفه‌هایی در سراسر ممالک اسلامی-که قرآن در آنها مکتوب بود-از عواملی اند که راه را بر هرگونه افزایش،کاهش و تغییر در قرآن می‌بندند. ⁽²⁾

دوم.وجود مصحف امیر مؤمنان علیه السلام

مقصود از مصحف امیر المؤمنین علیه السلام قرآنی است که امام علی علیه السلام بنا به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله بلافاصله پس از رحلت ایشان فراهم ساخت و پس از آن که هنگام ارائه مورد بی‌مهری قرار گرفت،برای همیشه از دیده‌ها پنهان ماند و به عنوان میراث علمی امامان علیهم السلام دست به دست گشت و طبق برخی روایات،اکنون در دست امام زمان علیه السلام است. ⁽³⁾

محدّث نوری معتقد است وجود مصحف امیر المؤمنین علیه السلام نشانه‌ای از راهیافت تحریف در مصحف کنونی است؛ ⁽¹⁾

.البیان:ص223.

نقد دلیل

با توجه به شواهد مختلف تاریخی و روایی که در منابع فریقین آمده‌اند،در بارۀ وجود مصحف امیر المؤمنین علیه السلام نمی‌توان تردیدی روا داشت. ⁽²⁾به عنوان نمونه،ابن ندیم،ورّاق سده چهارم،نقل می‌کند که علی علیه السلام هنگام وفات پیامبر صلی الله علیه و آله با دیدن شومی مردم،سوگند یاد کرد که هرگز ردایش را بر دوش نخواهد انداخت(از خانه خارج نخواهد شد)،مگر آن که قرآن را گردآوری کند.آن گاه در خانه نشست و قرآن را گرد آورد. ⁽³⁾

محمد بن سیرین به نقل از عکرمه می‌گوید:در آغاز خلافت ابوبکر،علی بن ابی‌طالب علیه السلام در خانه نشست و قرآن را گرد آورد. ⁽⁴⁾از این جهت ادعای برخی از صاحب نظران معاصر که وجود این مصحف را امری موهوم می‌دانند،مردود است و بنا بر مدارک فریقین،وجود این مصحف قطعی است؛ ⁽⁵⁾اما باید توجه داشت که اثبات راهیافت تحریف از نوع کاستی،به استناد وجود مصحف امیر المؤمنین علیه السلام منوط به

آن است که این مصحف در اختیار ما باشد و ما از رهگذر مقایسه به این نتیجه رهنمون شویم و یا از راه‌های دیگر،علم به وجود تفاوت میان آن مصحف و قرآن موجود برای ما پدیدار گردد.

وانگهی صاحب‌نظرانی که در بارۀ این مصحف اظهار نظر کرده‌اند بر این نکته پای فشرده‌اند که تفاوت مصحف امیر المؤمنین علیه السلام با مصاحف کنونی عمدتاً از دو جهت است:

نخست:در مصحف امام،افزون بر متن آیات،تفسیر،تأویل،اسباب نزول آیات و هر آنچه ناظر به تفسیر و تبیین قرآن است،منعکس شده‌اند. ⁽¹⁾

.ر.ک:التمهید فی علوم القرآن:ج 1 ص 288-296.

دوم:در آن مصحف،سور قرآن بر اساس نزول تنظیم شده‌اند.بنا بر این،ساختار و چیدمان سوره‌ها در مصحف امام،با چیدمان آنها در مصاحف کنونی متفاوت است. ⁽²⁾

به عنوان نمونه،ابن‌جزّی کلبی می‌گوید:قرآن در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله در صحیفه‌ها و در سینۀ مردم ثبت شده بود؛اما پس از رحلت پیامبر،علی بن ابی‌طالب علیه السلام آن را بر اساس ترتیب نزول گرد آورد و اگر این مصحف یافت شود در آن دانش فراوان است. ⁽³⁾

این عبارت تصریح دارد که قرآن در دوران پیامبر در دو مرحله ثبت و ضبط شده بود:1.در سینه‌ها و حافظه‌ها؛2.با کتابت قرآن.ابن جزّی تصریح می‌کند که آنچه در مصحف امیر المؤمنین علیه السلام راه یافته،ترتیب نزول آیات بوده است.شاید مقصود سخن او که گفت:«اگر این مصحف یافت شود،در آن دانش فراوان است»،اشاره به اطلاعاتی است که آن مصحف از رهگذر چیدمان آیات و سور و نیز شرح و تبیین امام

علی علیه السلام می‌تواند در اختیار ما بگذارد.

به هر روی،وجود مصحف امیر المؤمنین علیه السلام به هیچ وجه به معنای راهیافت تحریف در قرآن کنونی نیست؛زیرا مصحف امام به دو انگیزه فراهم آمد:

1.مهم‌ترین هدف امام که در حقیقت بیانگر اساسی‌ترین ویژگی این مصحف است،گردآوری همۀ روایات و سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله در زمینۀ تفسیر،تأویل،سبب و شأن نزول آیات بوده است.امیر مؤمنان می‌خواست قرآنی که در دست مسلمانان قرار می‌گیرد در برگیرندۀ تفسیر و تبیینی باشد که از سوی دریافت‌کنندۀ آن یعنی پیامبر بیان شده است؛زیرا خود امام علیه السلام اعلام کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله،تفسیر و تأویل و همۀ آموزه‌های مرتبط با قرآن،اعم از ناسخ و منسوخ،محکم و متشابه،عام و خاص و...

را به او آموخت.

2.قرآن در دوران پیامبر صلی الله علیه و آله به صورت صحف یعنی کتابچه‌های پراکنده و نیز در سینه‌ها حفظ و ثبت شده بود و آنچه بدان نیاز داشت،گردآوری به صورت یکپارچه و در یک مصحف بود؛کاری که امام علیه السلام در مصحف خود انجام داد. ⁽¹⁾

.تفسیر العیّاشی:ج 1 ص 14؛تفسیر الصافی:ج 1 ص 19.

با این توضیح،می‌توان مصحف امیر المؤمنین را«قرآن مفسَّر»نامید.بنا بر این، تدوین چنین مصحفی به معنای پذیرش تحریف در قرآن کنونی نیست.

سوم.وجود مصاحف صحابه

آخرین دلیلی که از لا به لای ادلۀ محدّث نوری به عنوان یک دلیل مستقل تاریخی قابل استخراج است،وجود مصاحف صحابه است.محدّث نوری معتقد است با توجه به تفاوت‌هایی که در بارۀ این مصاحف در مقایسه با مصحف کنونی گزارش شده‌اند،می‌توان نتیجه گرفت که در مصحف کنونی تحریف راه یافته است. ⁽²⁾

نقد دلیل

همان گونه که در بارۀ مصحف امیر المؤمنین علیه السلام بیان کردیم،چنین استدلالی منوط به آن است که مصاحف مورد ادعا در اختیار ما باشد و ما بتوانیم میان آنها و قرآن موجود مقایسه کنیم و تنها به استناد گزارش‌های تاریخی که آنها نیز ملازمت میان وجود این مصاحف با راهیافت تحریف در قرآن را ثابت نمی‌کنند،نمی‌توان مدعی راهیافت تحریف به کاستی در قرآن شد.

از توصیف‌های مصاحف صحابه در منابع تاریخی و روایی می‌توان استفاده کرد که تفاوت مصحف ابن مسعود و مصحف ابیّ بن کعب با مصحف کنونی،در اضافات تفسیری و تبدیل برخی از کلمات دشوار(غریب)قرآن به کلمه‌ای دیگر جهت شرح و توضیح آنها بوده و به نزاهت قرآن از تحریف آسیبی نمی‌رساند.البته بنا بر منابع اهل سنت،مصحف ابن مسعود،اختلافاتی افزون بر این با قرآن موجود داشته است؛ مثلاً مُعَوَّذَتین را از سور قرآنی به شمار نیاورده است.اما علاوه بر این که سند و اعتبار این گزارش‌ها جای درنگ دارد،روشن است که وقتی میان یک مصحف از یک سو و دیگر مصاحف و قرآن موجود از سویی دیگر اختلافی در می‌گیرد،به حکم عقل نمی‌توان جانب مصحف واحد را گرفت و اساساً قرآن موجود،با تواتر ثابت است، در حالی که چنان مصحفی،بر خبر واحد استوار است.دیگر آن که مصحف ابن مسعود،با ادلّۀ قطعیِ پیراستگی قرآن از تحریف،معارض است.افزون بر این،بعید نیست که نسبت دادن چنین تفاوت‌هایی به ابن مسعود و مصحف او،با انگیزۀ جانبداری از عثمان و توجیه رفتارهای ناپسندی باشد که وی در حقّ ابن مسعود روا داشته بود.

فصل پنجم:اعجاز قرآن

1/5 تحدّی قرآن

تحدّی قرآن ⁽¹⁾

«یا می‌گویند:«آن را بر بافته است»؛نه،بلکه باور ندارند.پس اگر راست می‌گویند،سخنی مانند آن بیاورند». 2

«بگو:اگر انس و جن گرد آیند تا همانند این قرآن را بیاورند،نمی‌توانند مانند آن را بیاورند، هر چند پشتیبان یکدیگر باشند». 3

2/5 جهات اعجاز قرآن

2/5-1 فصاحت و بلاغت

76.الکافی -به نقل از ابو یعقوب بغدادی-:ابن سکّیت به امام هادی علیه السلام گفت:چرا خداوند،موسی بن عمران علیه السلام را با عصا و ید بیضا و ابزار [ابطال] جادو فرستاد؟و

عیسی را با حربۀ طبابت؟و محمّد-که درود خدا بر او و خاندانش و بر همۀ پیامبران باد-را با گفتار و سخن؟

امام هادی علیه السلام فرمود:«زمانی که خداوند،موسی علیه السلام را فرستاد،جادوگری در میان مردم روزگار او،رواج داشت.از این رو،او از طرف خداوند،چیزی برای مردم آورد که آنان،توان انجام دادن مانند آن را نداشتند و بدان وسیله،جادوی آنها را باطل ساخت و حجّت را بر آنان،تمام کرد.

و عیسی علیه السلام را در زمانی فرستاد که فلج و زمینگیری،شیوع داشت و مردم،به طبابت نیاز داشتند.از این رو،عیسی علیه السلام از نزد خداوند،چیزی برایشان آورد که مانند آن را نداشتند،و او به اذن خدا،مردگان را زنده کرد و کور مادرزاد و پیس را شفا داد و بدین وسیله،حجّت را بر آنان تمام کرد.

و محمّد صلی الله علیه و آله را در میان مردم روزگاران فرستاد که خطابه و سخنوری(به گمانم شعر را هم فرمود)در میان مردم روزگارش رایج بود.پس ایشان از نزد خداوند، مواعظ و حکمت‌هایی آورد که به وسیلۀ آن،گفتار ایشان را باطل ساخت و حجّت را بر آنها تمام کرد». ⁽¹⁾

. قالَ ابنُ السِّکّیتِ لِأَبِی الحَسَنِ علیه السلام:لِماذا بَعَثَ اللّهُ موسَی بنَ عِمرانَ علیه السلام بِالعَصا ویَدِهِ البَیضاءِ وآلَةِ السِّحرِ؟وبَعَثَ عیسی بِآلَةِ الطِّبِّ؟وبَعَثَ مُحَمَّداً-صَلَّی اللّهُ عَلَیهِ وآلِهِ وعَلی جَمیعِ الأَنبِیاءِ-بِالکَلامِ وَالخُطَبِ؟

فَقالَ أبُو الحَسَنِ علیه السلام:إنَّ اللّهَ لَمّا بَعَثَ موسی علیه السلام کانَ الغالِبُ عَلی أهلِ عَصرِهِ السِّحرَ،فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ بِما لَم یَکُن فی وُسعِهِم مِثلُهُ،وما أبطَلَ بِهِ سِحرَهُم،وأثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم.

وإنَّ اللّهَ بَعَثَ عیسی علیه السلام فی وَقتٍ قَد ظَهَرَت فیهِ الزَّماناتُ وَاحتاجَ النّاسُ إلَی الطِّبِّ،فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ بِما لَم یَکُن عِندَهُم مِثلُهُ،وبِما أحیا لَهُمُ المَوتی،وأبرَأَ الأَکمَهَ وَالأَبرَصَ بِإِذنِ اللّهِ،وأثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم.

وإنَّ اللّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله فی وَقتٍ کانَ الغالِبُ عَلی أهلِ عَصرِهِ الخُطَبَ وَالکَلامَ-وأظُنُّهُ قالَ:الشِّعرَ-فَأَتاهُم مِن عِندِ اللّهِ مِن مَواعِظِهِ وَحِکَمِهِ ما أبطَلَ بِهِ قَولَهُم،وأثبَتَ بِهِ الحُجَّةَ عَلَیهِم (الکافی:ج 1 ص 24 ح 20، [1]عیون أخبار الرضا علیه السلام:ج 2 ص 79 ح 12). [2]

77.اُسد الغابة -در شرح حال خالد بن عقبه-:او نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت:قرآن را برایم

بخوان.ایشان خواند: «به راستی که خدا به دادگری و نیکوکاری فرمان می‌دهد...» ⁽¹⁾

.نحل:آیۀ 90.

خالد به ایشان گفت:به خدا سوگند که از شیرینی و زیبایی خاصّی برخوردار است.آغازش،بس گواراست و پایانش،پُر بَر و بار،و این،سخن بشر نیست. ⁽²⁾

فَقالَ لَهُ:وَاللّهِ إنَّ لَهُ لَحَلاوَةً،و إنَّ عَلَیهِ لَطَلاوَةً،و إنَّ أوَّلَهُ لَمُغدِقٌ،و إنَّ آخِرَهُ لَمُثمِرٌ،و ما یَقولُ هذا بَشَرٌ (اسد الغابة:ج 2 ص 134 ش 1381، [1]الإصابة:ج 2 ص 210 ش 2189). [2]

2/5-2 نمونه‌هایی از اعجاز علمی قرآن

الف-حرکت زمین

قرآن

«وَ تَرَی الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَ هِیَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِی أَتْقَنَ کُلَّ شَیْءٍ إِنَّهُ خَبِیرُ بِمَا تَفْعَلُونَ؛ ⁽³⁾و کوه‌ها را می‌بینی و می‌پنداری که آنها بی‌حرکت اند،حال آن که ابرآسا در حرکت اند.این،صُنع خدایی است که هر چیزی را در کمال استواری،پدید آورده است.در حقیقت،او به آنچه انجام می‌دهید،آگاه است».

«وَ أَلْقَی فِی الْأَرْضِ رَوَ سِیَ أَن تَمِیدَ بِکُمْ؛ ⁽⁴⁾و در زمین،کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نجنبانَد».

حدیث ⁽¹⁾

.گفتنی است که در این روایت و دیگر مواردی که پس از این در تبیین اعجاز علمی قرآن آورده می‌شود،اشاره‌ای به اعجاز علمی قرآن در بارۀ حرکت زمین نشده و آوردن آنها در ذیل آیات یاد شده،در واقع،به منزلۀ شرح و بیان آیات از زبان کسانی است که علوم و معارف آنها،ریشه در قرآن دارد.

78.امام علی علیه السلام: [خداوند،] زمین را ایجاد کرد و آن را [در جا و مدار خود] نگه داشت،بی هیچ اشتغالی،و آن را استوار ساخت،امّا نه بر قرارگاهی. ⁽²⁾

ب-جفت بودن گیاهان و رُستنی‌ها

«أَوَ لَمْ یَرَوْاْ إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِ‌ّ زَوْجٍ کَرِیمٍ؛ ⁽³⁾مگر در زمین ننگریسته‌اند که چه قدر در آن،از هر گونه،جفت‌های زیبا رویانیده‌ایم؟!».

«فَأَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِ‌ّ زَوْجٍ کَرِیمٍ؛ ⁽⁴⁾و در آن،از هر گونه،جفتی زیبا رویانیدیم».

ج-جفت بودن همۀ آفریده‌ها

قرآن

«و از هر چیزی،دو جفت آفریدیم.شاید که یادآور شوید». 5

حدیث

79.امام علی علیه السلام: چیزهای دور [و مُتباین] را فراهم آورد و میان نزدیک‌ها،جدایی افکنْد تا با جدایی افکندن میان آنها،به سوی جدا کننده‌شان،ره‌نمون شود و با فراهم آوردن آنها نیز بر فراهم آورنده‌شان.این است معنای سخن خداوند متعال که: «از هر چیزی، دو جفت آفریدیم.شاید که یادآور شوید» . 6

د-قانون جاذبه

قرآن

«خدا،[ همان ] کسی است که آسمان‌ها را بدون ستون‌هایی که آنها را ببینید،بر افراشت،آن گاه بر عرش،استیلا یافت و خورشید و ماه را رام گردانید؛هر کدام برای مدّتی معیّن،به سیر خود ادامه می‌دهند.[ خداوند،] در کار [ آفرینش ]،تدبیر می‌کند و آیات [ خود ] را به روشنی،بیان می‌نماید.باشد که شما به لقای پروردگارتان،یقین حاصل کنید». 1

حدیث

80.امام علی علیه السلام: از گواهانِ آفرینش او،آفریدن آسمان‌هاست که بی هیچ ستونی، استوارند،و بی هیچ تکیه‌گاهی،بر پایند. 2

ه-اسرار آفرینش کوه‌ها

قرآن

«در زمین،کوه‌های استواری افکنده است تا [ مبادا زمین ] شما را بجنبانَد،و در آن،از هر گونه جنبنده‌ای،پراکنده گردانیده است». 3

حدیث

81.امام علی علیه السلام: [خداوند،] آفریدگان را به قدرت خویش آفرید و بادها را به [لطف و] رحمت خود،به حرکت در آورد و جنبش زمین خود را به وسیلۀ کوه‌ها،میخکوب

[و آرام] کرد ⁽¹⁾

.امام علیه السلام تأکید می‌کند که خدای سبحان،وقتی کوه‌ها را در زمین آفرید،برای هر کوهی ریشه‌ای در زمین نهاد که این ریشه،همان میخ است.این میخ یا ریشه،دو کارکرد دارد:اوّل،حفظ کوه از افتادن و لغزیدن.دوم،این که این ریشۀ فرو رفته در پوستۀ زمین،خود،لایه‌های زمین را به یکدیگر محکم می‌کند و آنها را از حرکت و تکان،باز می‌دارد،درست مانند میخکوب کردن صفحات فلزّی به یکدیگر که ما انجام می‌دهیم.این،کارکرد کوه‌ها نسبت به ثبات زمین است؛امّا کارکرد کوه‌ها نسبت به استقرار زندگی انسان،این است که وجود کوه‌ها در زمین،خاک و صخره‌های موجود در سطح زمین را از جا به جا شدن و از بین رفتن،حفظ می‌کند و آنها را از تأثیر توفان‌ها و گردبادها،نگه می‌دارد و بدین سان،زمینۀ برقراری یک زندگی انسانی و یکنواخت در کوه‌ها و دشت‌ها و درّه‌ها،فراهم می‌آید.اگر سطح زمین،یکسره هموار و بدون کوه و ارتفاعات می‌بود،همواره در معرض تغییر قرار داشت و دست‌خوش دگرگونی می‌شد.

82.امام علی علیه السلام: میخ‌های(کوه‌های)خود را محکم و ارتفاعاتش را استوار ساخت و چشمه‌هایش را روان گردانید و درّه‌هایش را شکافت.پس آنچه او بنا کرده،سست نیست و آنچه او نیرو بخشیده،ناتوان نیست. ⁽³⁾

و-پیدایش گیتی

قرآن

«سپس به آسمان پرداخت و آن،دودی بود.پس به آن و به زمین فرمود:«به میل یا با بی‌میلی بیایید».آن دو گفتند:با فرمان‌پذیری و میل آمدیم». 4

«آیا آفرینش شما دشوارتر است،یا آسمانی که [ او ] آن را بر پا کرده است؟سقفش را بر افراشت و آن را [ به اندازۀ معیّن ] درست کرد،و شَبَش را تیره و روزش را آشکار گردانید.پس از آن،زمین را با غلتانیدن گسترد،آبش و چراگاهش را از آن،بیرون آورد

و کوه‌ها را لنگر آن گردانید». 1

حدیث

83.امام علی علیه السلام: سپاس،خدایی را که...مخلوقات را آفرید،نه از روی اصلی،و آنها را ایجاد کرد،نه بر اساس نمونه‌ای [قبلی]،و بندگان را مقهور [خویش] کرد،بدون داشتن یاورانی،و آسمان را بدون ستونی بر افراشت،و زمین را بدون پایه‌ای در هوا گسترانْد. 2

84.الکافی -به نقل از محمّد بن عطیّه-:مردی از عالمان شام،نزد امام باقر علیه السلام آمد و گفت:

ای ابو جعفر ! آمده‌ام تا از تو سؤالی را بپرسم که تا کنون،کسی را نیافته‌ام که پاسخ آن را به من بدهد.من این سؤال را از سه گروه پرسیده‌ام و هر یک،پاسخی متفاوت با دیگری به من داده است.

امام باقر علیه السلام فرمود:«چه سؤالی؟».

عالم شامی گفت:سؤال،این است:نخستین مخلوقی که خدا آفرید،چه بود؟ برخی از کسانی که این سؤال را از آنها کردم،گفتند:قَدَر،برخی‌شان گفتند:قلم،و برخی دیگر گفتند:روح.

امام باقر علیه السلام فرمود:«پاسخ درستی نداده‌اند...؛امّا او بود و چیزی جز او نبود،و چیزی را آفرید که منشأ همۀ موجودات شد،و آن،آب است». 3

ز-وجود حیات در دیگر ستارگان

«و از نشانه‌های [ قدرتِ ] اوست آفرینش آسمان‌ها و زمین و آنچه از [ انواع ] جنبنده که در میان آن دو،پراکنده است،و او هر گاه بخواهد،بر گرد آوردنِ آنها تواناست». ⁽¹⁾

.شورا:آیۀ 29: «وَ مِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِیهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلی جَمْعِهِمْ إِذا یَشاءُ قَدِیرٌ» .

«هر که در آسمان‌ها و زمین است،از او درخواست می‌کند.هر زمان،او در کاری است». 2

ح-وسایل نقلیۀ جدید

قرآن

«و اسبان و استران و خران را [ آفرید ] تا بر آنها سوار شوید و [ برای شما ] تجمّلی باشد،و آنچه را نمی‌دانید،می‌آفریند». 3

2/5-3 پیشگویی رُخدادهای آینده

الف-پیروز شدن رومیان و شاد شدن مؤمنان

قرآن

«الف.لام.میم ! رومیان،در نزدیک‌ترین سرزمین،شکست خوردند؛ولی پس از شکستشان، به زودی در اندی سال،پیروز خواهند گردید.[ فرجامِ ] کار در گذشته و آینده،از آنِ خداست،و در آن روز است که مؤمنان،از یاری خدا،شاد می‌گردند.هر که را بخواهد،یاری می‌کند،و اوست شکست‌ناپذیرِ مهربان.وعدۀ خداست.خدا،وعده‌اش را خلاف نمی‌کند؛ولی بیشتر مردم نمی‌دانند». 1

حدیث

85.تفسیر الطبری -به نقل از عبد اللّه-:ایرانیان،بر رومیان،پیروز شدند.مشرکان، دوست داشتند که ایرانیان بر رومیان،پیروز شوند؛امّا مسلمانان،به پیروزی رومیان بر ایرانیان،علاقه‌مند بودند؛زیرا رومیان،اهل کتاب بودند و به دین مسلمانان، نزدیک‌تر.چون «الف.لام.میم! رومیان،شکست خوردند» تا «در اندی سال» نازل شد، مشرکان گفتند:ای ابو بکر ! این یار تو می‌گوید که رومیان،در اندی سال دیگر بر ایرانیان،پیروز خواهند شد.

ابو بکر گفت:راست می‌گوید.

گفتند:حاضری با هم شرط ببندیم؟

پس بر سرِ چهار ناقۀ جوان،با او شرط بستند که تا هفت سال آینده،این پیشگویی،تحقّق یابد.هفت سال گذشت و خبری نشد.مشرکان،از این موضوع،

شادمان شدند و مسلمانان،ناراحت.این مسئله را به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند.ایشان فرمود:

«اندی سال،نزد شما،چند سال است؟».گفتند:زیرِ ده سال.

فرمود:«برو و از آنان [مشرکان] بخواه که دو سال دیگر بر آن بیفزایند».

چون دو سال گذشت،سواران،خبر پیروزی رومیان بر ایرانیان را آوردند و مسلمانان،از شنیدن این خبر،شادمان شدند.پس خداوند،فرو فرستاد: «الف.لام.

میم! رومیان،شکست خوردند» تا «وعدۀ خداست.خدا،وعده‌اش را خلاف نمی‌کند» . ⁽¹⁾

.کانَت فارِسُ ظاهِرَةً عَلَی الرّومِ،وکانَ المُشرِکونَ یُحِبّونَ أن تَظهَرَ فارِسُ عَلَی الرّومِ،وکانَ المُسلِمونَ یُحِبّونَ أن تَظهَرَ الرّومُ عَلی فارِسَ؛لِأَنَّهُم أهلُ کِتابٍ و هُم أقرَبُ إلی دینِهِم،فَلَمّا نَزَلَت: «الم * غُلِبَتِ الرُّومُ» ...إلی «فِی بِضْعِ سِنِینَ» قالوا:یا أبا بَکرٍ،إنَّ صاحِبَکَ یَقولُ:إنَّ الرّومَ تَظهَرُ عَلی فارِسَ فی بِضعِ سِنینَ،قالَ:صَدَقَ،قالوا:هَل لَکَ أن نُقامِرَکَ؟فَبایَعوهُ عَلی أربَعَةِ قَلائِصَ إلی سَبعِ سِنینَ.

فَمَضَتِ السَّبعُ ولَم یَکُن شَیءٌ،فَفَرِحَ المُشرِکونَ بِذلِکَ وشَقَّ عَلَی المُسلِمینَ،فَذَکروا ذلِکَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقالَ: ما بِضعُ سِنینَ عِندَکُم؟قالوا دونَ العَشرِ،قالَ:اِذهَب فَزایِدهُم وَازدَد سَنَتَینِ.

قالَ:فَما مَضَتِ السَّنَتانِ حَتّی جاءَتِ الرُّکبانُ بِظُهورِ الرّومِ عَلی فارِسَ،فَفَرِحَ المُسلِمونَ بِذلِکَ،فَأَنزَلَ اللّهُ: «الم * غُلِبَتِ الرُّومُ» ...إلی قَولِهِ «وَعْدَ اللّهِ لا یُخْلِفُ اللّهُ وَعْدَهُ» (تفسیر الطبری:ج 11 جزء 21 ص 20، [1]تفسیر ابن کثیر:ج 6 ص 305). [2]

ب-ایرانیان و پرچمداری اسلام

⁽²⁾ قرآن

«به زودی،خدا گروهی [ دیگر ] را می‌آورد که آنان را دوست می‌دارد و آنان [ نیز ] او را دوست می‌دارند.[ اینان ] با مؤمنان،فروتن [ و ] بر کافران،سرفرازند.در راه خدا،جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری نمی‌ترسند». 3

«و اگر روی برتابید،[ خدا] جای شما را به مردمی غیر از شما خواهد داد که مانند شما نخواهند بود». 4

حدیث

86.مجمع البیان -در بارۀ این آیۀ شریف: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید ! هر کس از شما از دین خود برگردد، به زودی،خدا گروهی [ دیگر ] را می‌آورد که آنان را دوست می‌دارد و آنان [ نیز ] او را دوست می‌دارند» -:روایت شده است که از پیامبر صلی الله علیه و آله در بارۀ این آیه پرسیده شد.با دستش به شانۀ سلمان زد و فرمود:«[آن مردم،] این مرد و هم‌وطنان اویند».

سپس فرمود:«اگر دین به ثریّا آویخته باشد،مردانی از ایرانیان،به آن دست می‌یابند». ⁽¹⁾

. رُوِیَ أنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله سُئِلَ عَن هذِهِ الآیَةِ،فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی عاتِقِ سَلمانَ فَقالَ:هذا وذَووهُ،ثُمَّ قالَ:لَو کانَ الدّینُ مُعَلَّقاً بِالثُّرَیّا لَتَناوَلَهُ رِجالٌ مِن أبناءِ فارِسَ (مجمع البیان:ج 3 ص 321،تفسیر جوامع الجامع:ج 1 ص 336). [1]

87.صحیح ابن حبّان -به نقل از ابو هُرَیره-:پیامبر خدا صلی الله علیه و آله این آیه را تلاوت کرد: «و اگر روی برتابید،[ خدا] جای شما را به مردمی غیر از شما خواهد داد که مانند شما نخواهند بود» .[یارانش] گفتند:ای پیامبر خدا ! اینان که اگر ما روی برتابیم،جای‌گُزین ما می‌شوند و مانند ما نخواهند بود،چه کسانی هستند؟

بر زانوی سلمان فارسی زد و فرمود:«این و قومش.اگر دین در ثریّا باشد،مردانی از ایران،به آن،دست می‌یابند. ⁽²⁾

2/5-4 نداشتن اختلاف

قرآن

«آیا در [ معانی ] قرآن نمی‌اندیشند؟اگر از جانب غیرِ خدا بود،قطعاً در آن،اختلافِ بسیار

می‌یافتند». 1

حدیث

88.امام علی علیه السلام: خداوند سبحان می‌فرماید: «ما هیچ چیزی را در کتاب(لوح محفوظ)،فروگذار نکرده‌ایم» 2و در آن،همه چیز بیان شده است،و فرموده که بخشی از کتاب [خدا]، بخشی دیگرش را تصدیق می‌کند،و در آن،هیچ اختلافی نیست.خداوند می‌فرماید:

«اگر از نزد غیر خدا بود،هر آینه،در آن،اختلافِ بسیار می‌یافتند» .قرآن،ظاهرش زیباست و باطنش،ژرف.شگفتی‌هایش،پایان نمی‌پذیرد و غرایبش،به سر نمی‌آید و تاریکی‌ها،جز با آن برطرف نمی‌گردد. 3

2/5-5 تلاش‌های بی‌حاصل برای آوردنِ مانند قرآن

89.البدایة و النهایة: هنگامی که نمایندگان بنی حَنیفه،نزد ابو بکر آمدند،ابو بکر به ایشان گفت:چیزی از قرآن مُسَیلَمه را برایمان بخوانید.

آنها گفتند:ما را معاف بدار،ای خلیفۀ پیامبر خدا ! ابو بکر گفت:نمی‌شود.

گفتند:او(مسیلمه)می‌گفت:«ای قورباغه،دختر دو قورباغه ! قور قور کن که شما اهل قور قورید.نه آبی را تیره می‌گردانی،و نه نوشنده‌ای را باز می‌داری.سرت در آب است و دُمَت،در گِل»،و می‌گفت:«سوگند به زنان بذرافشان ! سوگند به زنان دروگر ! سوگند به زنان بوجار کنندۀ گندم ! سوگند به زنان آرد کننده ! سوگند به زنان

نان‌پز ! سوگند به زنان ترید کننده ! سوگند به زنان لقمه‌گیر،از پیه آب شده و روغن،که شما بر چادرنشینان،برتری داده شده‌اید و شهرنشینان،از شما پیشی نگرفته‌اند! از رفیقتان،دفاع کنید و به مستمند،پناه دهید و با داغ‌دیده،همدردی کنید».سپس از این قبیل یاوه‌ها-که حتّی کودکان کوی و برزن هم از گفتن آنها شرم می‌کنند-،گفتند.

می‌گویند:ابو بکر به آنها گفت:ای بدبخت‌ها ! [مُسَیلَمه] خِردهای شما را به کجا می‌برد؟! این گونه سخنان،از وحی سر نمی‌زند.

از دیگر سخنان مُسَیلَمه،این بود:«سوگند به فیل ! چه آگاهت کرد از فیل؟! خرطومی دارد طویل».و می‌گفت:«سوگند به شب تار،و گرگ درنده،که بنی اسد، هیچ تَر و خشکی را نبُریده‌اند!».

نیز این سخن او که پیش‌تر گذشت:«راستی که خدا را بر زن باردار،لطف و نعمتی است.بُرون آورده از او،موجودی دوان،از میان پردۀ صفاق و احشا».

و چیزهای دیگری از این قبیل سخنان سخیف و رکیک و خُنک و نفرت‌انگیز.

ابو بکر بن باقلانی،در کتاب إعجاز القرآن خود،چیزهایی از گفته‌های این نادانانِ مدّعیِ پیامبری،مانند:مُسَیلَمه،طُلَیحه،اَسوَد،سَجاح و دیگران،آورده است که نشانگر سستی خِرد آنان و خِرد کسانی است که در گم‌راهی و هلاکت،از آنان پیروی کرده‌اند.

در بارۀ عمرو بن عاص نیز روایت کردیم که وی،در دورۀ جاهلی خود [یعنی زمانی که هنوز مسلمان نشده بود]،نزد مُسَیلَمه رفت.مُسَیلَمه به او گفت:در این مدّت،چه چیز بر دوست شما،نازل شده است؟

عمرو به او گفت:سوره‌ای کوتاه و رسا،بر او نازل گشته است.مُسَیلَمه گفت:آن چیست؟عمرو گفت:سورۀ «سوگند به عصر،که به راستی،انسان،دست‌خوشِ زیان است، مگر کسانی که گرویده و کارهای شایسته انجام داده‌اند و همدیگر را به حق،سفارش و به شکیبایی، توصیه کرده‌اند» بر او،فرو فرستاده شده است.

مُسَیلَمه،لَختی در اندیشه شد.آن گاه،سرش را بلند کرد و گفت:مانند آن،بر من نیز نازل شد !

عمرو گفت:آن چیست؟

مُسَیلَمه گفت:«ای خرگوش ! ⁽¹⁾

.واژۀ«وَبَر»-که در متن عربی حدیث آمده،به معنای وَنَک شامی و خرگوش رومی است.در برخی‌منابع،واژه‌های«اُذنان»و«صَدر»آمده است که به معنای یاد شده است و در برخی،«إیراد»و«صَدر»آمده که احتمال دارد اشاره به ورودی(دهان)و خروجی(مقعد)باشد.

سپس گفت:نظرت چیست،ای عمرو؟

عمرو گفت:به خدا سوگند،خودت می‌دانی که من می‌دانم تو،دروغ می‌گویی. ⁽²⁾

فَقالوا:کانَ یَقولُ:یا ضِفدَعُ بِنتُ الضِّفدَعَینِ،نُقّی لَکَم تَنُقّین،لَاالماءَ تُکَدِّرینَ وَلا الشّارِبَ تَمنَعینَ،رَأسُکِ فِی الماءِ،وذَنَبُکَ فِی الطّینِ.

وکانَ یَقولُ:وَالمُبَذِّراتِ زَرعاً،وَالحاصِداتِ حَصداً،وَالذّارِیاتِ قَمحاً،وَالطّاحِناتِ طَحناً،وَالخابِزاتِ خَبزاً،وَالثّارِداتِ ثَرداً،وَاللّاقِماتِ لَقماً،إهالَةً وسَمناً،لَقَد فُضِّلتُم عَلی أهلِ الوَبَرِ،وما سَبَقَکُم أهلُ المَدَرِ،رفیقَکُم فَامنَعوهُ،وَالمُعتَرَّ فَآووُه،وَالنّاعِیَ فَواسوهُ.

وذَکَروا أشیاءَ مِن هذِهِ الخُرافاتِ الَّتی یَأنَفُ مِن قَولِهَا الصِّبیانُ وهُم یَلعَبونَ،فَیُقالُ:إنَّ الصِّدّیقَ قالَ لَهُم:وَیحَکُم! أینَ کانَ یَذهَبُ بِقَولِکُم؟إنَّ هذَا الکَلامَ لَم یَخرُج مِن إلٍّ.

وکانَ یَقولُ:وَالفیلُ،وما أدراکَ مَا الفیلُ،لَهُ زَلّومٌ طَویلٌ.وکانَ یَقولُ:وَاللَّیلِ الدّامِسِ،وَالذِّئبِ الهامِسِ،ما قَطَعَت أسَدٌ مِن رطبٍ ولا یابِسٍ.

وتَقَدَّمَ قَولُهُ:لَقَد أنعَمَ اللّهُ عَلَی الحُبلی،أخرَجَ مِنها نَسمَةً تَسعی،مِن بَینِ صِفاقٍ وحَشیً.وأشیاءُ مِن هذَا الکَلامِ السَّخیفِ الرَّکیکِ البارِدِ السَّمیجِ.

وقَد أورَدَ أبو بَکرِ بنُ الباقِلانِیِّ فی کتابِهِ«إعجازُ القُرآنِ» [1]أشیاءَ مِن کَلامِ هؤُلاءِ الجَهَلَةِ المُتَنَبِّئینَ؛کَمُسَیلِمَةَ وطُلَیحَةَ وَالأَسوَدِ وسَجاحَ وغَیرِهِم،مِمّا یَدُلُّ عَلی ضَعفِ عُقولِهِم وعُقولِ مَنِ اتَّبَعَهُم عَلی ضَلالِهِم ومَحالِهِم.

وقَد رَوَینا عَن عَمرِو بنِ العاصِ أنَّهُ وَفَدَ إلی مُسَیلِمَةَ فی أیّامِ جاهِلِیَّتِهِ،فَقالَ لَهُ مُسَیلِمَةُ:ماذا انزِلَ عَلی صاحِبِکُم فی هذَا الحینِ؟فَقالَ لَهُ عَمرٌو:لَقَد انزِلَ عَلَیهِ سورَةٌ وَجیزَةٌ بَلیغَةٌ،فَقالَ:وما هِیَ؟قالَ:اُنزِلَ عَلَیهِ «وَ الْعَصْرِ * إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ».

قالَ:فَفَکَّرَ مُسَیلِمَةُ ساعَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ فَقالَ:ولَقَد انزِلَ عَلَیَّ مِثلُها،فَقالَ لَهُ عَمرٌو:وما هِیَ؟فَقالَ مُسَیلِمَةُ:یا وَبَرُ یا وَبَرُ،إنَّما أنتَ إیرادٌ وصَدَرٌ،وسائِرُکَ حَفرُ نُقَرٍ.

ثُمَّ قالَ:کَیفَ تَری یا عَمرُو؟

فَقالَ لَهُ عَمرٌو:وَاللّهِ إنَّکَ لَتَعلَمُ أنّی أعلَمُ أنَّکَ تَکذِبُ (البدایة والنهایة:ج 6 ص 326). [2]

پژوهشی در بارۀ اعجاز قرآن

اشاره

پژوهشی در بارۀ اعجاز قرآن ⁽¹⁾

وحی و اعجاز

قرآن کریم در شرح زندگانی پیامبران،یادآور نشانه‌های الهی داعیه‌دارانِ ارتباطِ وحیانی است.آنان برای اتمام حجت،با اذن پروردگار معجزاتی بر اثبات پیوند غیبی خویش با خدا ارائه می کردند:

«وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ رُسُلاً إِلی قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَیِّناتِ .... ⁽²⁾

ما پیش از تو فرستادگانی را با دلایل روشن به سوی قومشان فرستادیم».

«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ .... ⁽³⁾

ما پیامبرانمان را با دلایل روشن فرستادیم».

بر اساس آیات قرآن،«بیّنات»و«معجزات روشن»،همزاد وحی بوده،از آن، جدایی‌ناپذیرند.

البته این پدیده‌های خارق عادت،تنها در زمانِ حضورِ خودِ آن پیامبران رخ داده و اکنون نشانی از آنها بر جای نمانده است.در این میان،تنها قرآن کریم-که از سنخ خود وحی است-،ماندگار در بستر تاریخ،نشان خدایی بودن و حقانیت پیامبر خاتم را به

همراه دارد.

مفهوم معجزه

معجزه،از مصدر«اعجاز»،مشتق از ریشۀ ثلاثی مجرّد«عجز»،به معنای:درماندگی، ناتوانی و نیز پایان هر چیز است. ⁽¹⁾

.معجم مقاییس اللّغة:ج2 ص221 مادۀ«عجز».

«وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّهِ . ⁽³⁾

بدانید که شما ناتوان کنندۀ خداوند نیستید».

معجزه در اصطلاح علم کلام،کار خارق‌العاده و همراه با تحدّی و سالم از معارضه است که خداوند آن را به دست پیامبرش پدید می‌آورد تا نشان راستی رسالت وی باشد. ⁽⁴⁾

قرآن،آیتِ الهی

قرآن خود را آیت روشن و معجزۀ بیّن پیامبر خاتم می‌شمارد:

«وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآیاتُ عِنْدَ اللّهِ وَ إِنَّما أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ * أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلی عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْری لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ . ⁽⁵⁾

گفتند:چرا بر او نشانه‌هایی از سوی پروردگارش نازل نشده است؟بگو:نشانه‌ها در

پیشگاه خداوند است،و من قطعاً بیم دهندۀ آشکارم.آیا برای آنان کافی نبود که ما بر تو کتاب را فرستادیم که بر آنها تلاوت می‌شود.همانا در این،رحمت و پندی است برای گروهی که ایمان می‌آورند».

این آیه،به صراحت دلالت دارد که قرآن مجید از جهت معجزه بودن،کافی و بلکه در حدّ اعلا درجۀ اعجاز است؛زیرا خداوند،آن را بی‌نیاز کننده از تمام معجزات شمرده است و«کفایت»در آیۀ پیش‌گفته،به معنای رسیدن به مرتبه‌ای است که دیگر نیازی به غیر آن باقی نماند. ⁽¹⁾

.مجمع البیان:ج8 ص35.

قرآن به این اندازه اکتفا نکرده،از مخالفان خویش و بلکه همۀ مردم جهان در طول تاریخ می‌خواهد که اگر در الهی بودن آن تردید دارند،تمام نیروی فکری،معنوی و مادّی خود را بر روی هم گذارند و با یکدیگر همکاری کنند تا مانند آن را بسازند! این حقیقت،همان چیزی است که متکلّمان مسلمان از آن به«تحدّی ⁽²⁾(دعوت به گفت‌وگو،مبارزه و معارضه)»یاد می‌کنند: ⁽³⁾

«أَمْ یَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا یُؤْمِنُونَ * فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ . ⁽⁴⁾

یا می‌گویند قرآن را به خدا افترا بسته؛بلکه آنان ایمان ندارند.اگر راست می‌گویند، سخنی همانند آن بیاورید».

و نیز آیات:

«أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ * فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّهِ . ⁽⁵⁾

یا می‌گویند:دین(قرآن)را به دروغ ساخته است.بگو:اگر راست می‌گویید،ده سورۀ برساخته مانند آن بیاورید و غیر از خدا هر که را می‌توانید،فرا بخوانید.پس اگر شما را اجابت نکردند،بدانید که آنچه نازل شده است،به علم خداست».

«قُلْ فَأْتُوا بِکِتابٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ هُوَ أَهْدی مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ . ⁽¹⁾

.قصص:آیۀ 49. [1]

بگو:پس اگر راست می‌گویید،کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت‌کننده‌تر باشد تا پیروی‌اش کنم».

در نقلی از امام رضا علیه السلام آمده است که خداوند-تبارک تعالی-قرآن را با همین حروفی فرو فرستاد که همۀ عرب با آن سر و کار داشتند.سپس فرمود:

«قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً . ⁽²⁾

بگو:اگر آدمیان و پریان گرد آیند تا همانند این قرآن را بیاورند،نتوانند مثل آن را بیاورند هر چند پشتیبان هم باشند».

از آیات تحدّی نیز روشن می‌شود که قرآن،معجزه‌ای فکری-فرهنگی است که به حضور شخص پیامبر وابسته نیست؛بلکه وجودِ همیشه پا بر جای این کتاب در میان بشر،معرّف حقانیت آن است.

جلوه‌های اعجاز قرآن

اشاره

این نکته جای درنگ است که خود قرآن به جز یادکرد عنوان کلی عدم تهافت متن قرآن،به جهت ویژه‌ای در امر اعجاز تصریح نکرده،و گویی این موضوع را در بعد خاصی محدود ندانسته،شناخت این ابعاد را به اندیشۀ بشر واگذاشته است و حق همین است که ما نمی‌توانیم اعجاز قرآن را به جنبۀ خاصی محدود سازیم.

با این همه می‌توان اعجاز قرآن را واجد ویژگی حسی و معنوی دانست؛زیرا از

سویی،اندیشه و فکر انسان را هدف قرار می‌دهد و از سویی دیگر،قلب و حسّ انسان را.از این رو،هم حسّ درون را متنبّه می‌سازد هم حسّ برون را.بالطبع هر یک از این دو محور می‌تواند عنوان‌های فراوانی را در درون خود نهفته داشته باشد.

1.اعجاز در هندسۀ ساختاری قرآن

قرآن که جلوه‌ای از جمال بی‌مثال خدای نیکوخصال است، ⁽¹⁾