کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 10

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340

عنوان و نام پدیدآور: (اسلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: تهران: نشر نوحا، 1403

مشخصات ظاهری: 400 ص.

شابک: دوره ج.10:

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه

موضوع: علی بن ابی طالب علیه علیه السلام امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها موضوع علی بن ابی طالب علیه علیه السلام، امام اول، 23 قبل از هجرت _ 40ق. نهج البلاغه نقد و تفسیر

رده بندی کنگره: 39/5 BP

رده بندی دیویی: 297/9515

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب کلام امیر (علیه السلام) جلد 10

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر نوحا

چاپ دوم: 1403

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد (10):

شابک دوره:

فهرست

حکمت 1...27

واکنش هنگام بروز فتنه...27

حکمت 2...29

پیامد طمع...29

افشاگری گرفتاری ها... 30

امیری زبان...31

حکمت 3...32

بخل و تنگ نظری...32

ترس...33

آثار فقر...34

جلوه کرم...35

اقسام فقر...35

حکمت 4 ...36

ناتوانی...36

آثار مثبت صبر و شکیبایی... 36

زهد...37

پاک دامنی...37

حکمت 5 ...39

علم، گران بهاترین میراث...39

آداب...39

شفافیت فکر...40

حکمت 6 ...41

رازداری و حفظ اسرار...41

تأثیر گشاده رویی...42

تحمل ناملایمات...44

آشتی جویی سرپوش عیب ها...44

حکمت 7...45

تاثیر صدقه...45

عملکرد مردم در دنیا...46

حکمت 8 ...46

شگفتی از قوه بینایی انسان....47

عظمت آفرینش انسان...47

حکمت 9 ...49

اقبال و ادبار دنیا...49

حکمت 10...51

روش معاشرت با مردم...51

حکمت 11 ...52

گذشت به هنگام قدرت...52

حکمت 12 ...54

اهمیت دوست یابی... 54

حکمت 13...55

راه تداوم نعمت ها...55

حکمت 14 ...56

تکیه به یاری خداوند...56

حکمت 15 ...58

سرزنش نکردن گرفتار...58

حاطب بن ابی تلعبه...59

حکمت 16...60

حاکمیت تقدیر بر تدبیر...60

حکمت 17...61

تغییر حکم با تغییر شرایط...61

حکمت 18 ...63

فرار از جهاد...63

حکمت 19...64

آرزوهای دراز...64

حکمت 20 ...65

چشم پوشی از لغزش ها...65

حکمت 21 ...67

نتیجه ترس و کم رویی...67

اغتنام فرصت ها...68

حکمت 22...69

حق ولایت...69

حکمت 23 ...71

اولویت عمل بر نسب...71

حکمت 24...73

گناهان بزرگ...73

حکمت 25 ...74

استدراج...74

حکمت 26...75

رنگ رخسار، افشاکننده اسرار درون...75

حکمت 27 ...76

مدارا کردن با بیماری...76

حکمت 28 ...78

برترین زهد...78

حکمت 29...79

گذر عمر و فرا رسیدن مرگ...79

حکمت 30 ...81

پوشاندن گناه گناهکاران...81

حکمت 31 ...82

ارکان ایمان...84

ارکان صبر...85

دوری از محرمات...86

آثار بی رغبتی به دنیا ...86

انتظار مرگ...86

شاخه های یقین...86

بصیرت...87

شاخه های عدالت...87

آثار بردباری...89

پایه های جهاد...89

الف. امر به معروف و نهی از منکر...90

ب. پایداری در نبرد...90

پایه های کفر...91

انحراف از حق...91

ارکان شک...93

آثار شک و دودلی...94

حکمت 32 ...95

برتری انگیزه... 95

حکمت 33 ...96

اعتدال و میانه روی ...96

حکمت 34 ...97

برترین غنا...97

حکمت 35 ...98

مواضع تهمت...98

حکمت 36 ...99

آرزوهای طولانی و سوءعمل...99

حکمت 37 ...100

تشریفات زیان آور...100

حکمت 38 ...102

خردمندی...102

نادانی و بی خردی...104

پرهیز از عجب و خودپسندی...104

اخلاق نیکو...104

پرهیز از دوستی با احمق...105

پرهیز از رفاقت با بخیل...106

پرهیز از دوستی با فاجر...106

پرهیز از دوستی با دروغ گو...106

حکمت 39 ...108

مستحبات بی ارزش...108

حکمت 40 ...109

قلب و زبان...109

حکمت 41... 110

فرق عاقل و احمق...110

حکمت 42 ...111

بیماری و ریزش گناهان...111

صدق نیت عامل ورود به بهشت...112

حکمت 43...113

تجلیل از خبّاب...113

حکمت 44...115

حيات لذت بخش...115

حکمت 45 ...116

حب و بغض...116

فرق مؤمن و منافق...117

داستان حب و بغض على علیه السلام...117

حکمت 46 ...118

نکوهش خودبینی...118

حکمت 47...119

معیارهای ارزشیابی انسان...119

حکمت 48 ...123

دوراندیشی...123

حکمت 49 ...124

آثار سیری و گرسنگی بر انسان کریم و انسان پست...124

حکمت 50 ...125

راه تسخیر دل ها...125

حکمت 51 ...127

پنهان ماندن عیب توانگران...127

حکمت 52 ...127

رابطه عفو و قدرت...127

حکمت 53 ...129

سخاوت واقعی...129

حکمت 54 ...130

ارزش مشورت...130

حکمت 55 ...131

دو شاخه مهم صبر...131

داستان صبر...132

حکمت 56 ...133

آثار فقر و غنا...133

حکمت 57 ...134

اهمیت قناعت...134

حکمت 58 ...135

ریشه اصلی شهوات... 135

حکمت 59 ...136

خوش خبری...136

حکمت 60 ...137

خطرات زبان...137

حکمت 61 ...138

شیرینی آزار زن...138

حکمت 62...140

حق شناسی و ادب ...140

حکمت 63 ...141

شفاعت...141

حکمت 64 ...143

خواب بودن اهل دنیا...143

حکمت 65...144

تنهایی...144

حکمت 66...144

درخواست از نااهل...144

حکمت 67 ...145

بخشش اندک...145

حکمت 68 ...146

زینت فقر و غنا ...146

حکمت 69 ...147

پذیرش وضع موجود...147

حکمت 70 ...148

افراط و تفریط نشانه نادان... 148

حکمت 71 ...149

کم گویی، نشانه کمال عقل... 149

حکمت 72 ...150

آفات دنيا...150

ز دیده گر سرشک چو باران چکَد رواست...151

کاندر غمت چو برق بِشُد روزگار عمر...151

حکمت 73 ...152

تربیت خود...152

تربیت کردن با عمل کردن...153

سزاوار تعظيم...153

حکمت 74 ...154

هر نفس گامی به سوی مرگ...154

حکمت 75 ...155

محاسبه دقیق لحظات عمر...155

حکمت 76 ...156

پیوند ناگسستنی انجام و آغاز کارها...156

حکمت 77 ...156

توصیف ضرار از امام...157

روش امام در برخورد با دنیا...158

بی ارزشی دنیا از نظر امام...159

ضرار بن ضمره کیست؟... 159

حکمت 78 ...161

استدلال امام بر رد جبر و قبول اختیار...162

قضای لازم و قدر حتمی!...163

دستگاه پاداش و کیفر...163

امر و نهی الهی...163

فرستادن انبيا...164

حکمت 79...165

فراگیری حکمت...165

جایگاه واقعی حکمت...165

حکمت 80...167

گم شده مؤمن، حکمت...167

حکمت 81 ...167

ملاک ارزش گذاری انسان...167

حکمت 82...168

سفارش های ارزشمند امام...169

گناه دشمن واقعی انسان...169

پرسش، کلید در علم و دانش...170

تشویق به یادگیری و علم آموزی... 171

اهمیت صبر...171

حکمت 83... 172

دوگانگی و غلو... 172

حکمت 84 ...173

به جاماندگان...173

حکمت 85 ...174

زیان گفتار بدون علم...174

حکمت 86 ...175

مقایسه تدبیر پیران و نیروی جوانان....175

حکمت 87 ...175

استغفار مایه امیدواری...175

حکمت 88 ...176

امان از عذاب خداوند...177

استغفار، مایه امان... 177

حکمت 89....178

راه اصلاح امور...178

اصلاح امر آخرت...178

توجه به ندای وجدان...179

حکمت 90 ...179

تعادل خوف و رجا...179

حکمت 91 ...181

راه رفع خستگی روح...181

حکمت 92...182

اشاره به علوم بی ارزش و با ارزش...182

حکمت 93 ...184

عمومیت امتحان الهی...184

فلسفه امتحان الهی...185

راه صحیح دعا کردن... 185

استناد به قرآن...185

بیان دلیل عقلی...186

چند مصداق از نیات انسان...186

حکمت 94 ...187

خیر چیست؟... 187

علم و حلم... 188

خیر و سعادت دنیا...188

حکمت 95 ...189

نقش تقوا در قبولی اعمال...189

حکمت 96...190

معیار نزدیک بودن به انبیا...190

استناد به آیه...191

دلیل بر تأیید گفتار قبل...191

حکمت 97... 192

عمل بی ارزش...192

حکمت 98 ... 193

معیار نقل اخبار...193

حکمت 99 ...195

تفسیر آیه استرجاع...195

حکمت 100 ...196

تملق گروهی نسبت به امام...196

شکسته نفسی امام... 197

حکمت 101...198

شرایط برآورده کردن حاجت ها...

کوچک شمردن حاجت...198

پنهان داشتن حاجت...198

شتاب در انجام حاجت...199

حکمت 102... 200

نشانه های آخرالزمان...200

الف. مقبوليت بدكار...200

ب. بی توجهی به فقرا و خویشاوندان...201

ج. بی تدبیر در اداره حکومت...202

حکمت 103 ... 204

تضاد دنیا پرستی و علاقه به آخرت...204

دشمنی دنیا و آخرت...205

ناسازگاری دنیاخواهی و آخرت طلبی در مثال امام...206

حکمت 104...207

گزارش نوف بکالی از خلوت امام...208

زاهدان در دنیا... 208

سبک زندگی پارسایان...209

اهمیت راز و نیاز...211

نوف بکالی...212

حکمت 105...213

رعایت واجبات...213

ممنوعیت عبور از خط قرمزهای الهی...214

نهی از هتک حرمت...215

به تکلف افتادن؛ ممنوع...216

حکمت 106 ...217

تعارض دین و دنیا...217

حکمت 107... 218

دانش بی فایده...218

پیشگفتار حکمت...218

حکمت 108...219

شگفتی قلب...220

جایگاه حکمت و اضداد آن...221

طمع، خوارکننده امید...221

حرص، جایگزین طمع...221

حسرت، نتیجه يأس...221

کینه، پیامد خشم...222

پیامد رضایتمندی...222

پیامد ترس...222

غفلت، پیامد آسوده خاطر بودن...223

طغیان، پیامد فزونی مال...223

جزع و فزع در مصیبت...223

پیامد فقر223

پیامد گرسنگی و سیری...223

عواقب افراط و تفریط... 224

حکمت 109 ...224

نقش پر اهمیت ولایت و امامت...225

جبران کُندروی و تندروی...226

حکمت 110... 227

مجریان فرمان خدا...227

حکمت 111...228

رنج محبان علی علیه السلام...228

پیشگفتار حکمت...229

سَهل بن حُنَيف...229

حکمت 112 ...233

بهای دوستی اهل بیت...233

حکمت 113...235

خردمندی، بالاترین ثروت...235

ترسناکی عُجب...236

برترین عقلانیت...237

برترین بزرگواری...237

حسن خلق، بهترین همنشین... 237

ادب، بهترین میراث..237.

برترین رهبر...238

بهترین تجارت...239

پاداش الهی؛ بهترین سود... 239

توقف هنگام شبهه...240

برترین زهد...240

برترین دانش...240

برترین عبادت...241

بهترین ایمان...241

برترین افتخار...241

بهترین شرافت...242

برترین عزت...242

برترین پشتیبان...242

حکمت 114...243

ملاک سوءظن...243

خودبینی...244

حکمت 115 ...244

گذر عمر...244

پیشگفتار حکمت...245

حکمت 116...246

امتحان استدراج...246

فریفتگی دراثر پرده پوشی...247

فریب خوردگی در اثر تمجید...247

آزمون املاء... 247

حکمت 117 ...248

میزان رستگاری...248

حکمت 118 ... 249

از دست دادن فرصت...249

حکمت 119 ...250

ظاهر فریبنده دنیا ...250

غافل و عاقل...250

حکمت 120 ...252

پیشگفتار حکمت...252

مقایسه سه طایفه...252

تفاخر به نَسَب ممنوع...254

حکمت 121...255

اعمال حسنه و سیئه...255

حکمت 122...256

خنده نابجا...257

حق و تکلیف برای همه...257

سفر بی بازگشت...257

میراث خواران فراموش کار... 258

فراموشی بدفرجام... 259

حکمت 123 ... 259

تواضع و فروتنی...259

کسب حلال...260

صلاح باطن...260

حسن خلق...261

انفاق در راه خدا... 261

پرهیز از پرگویی...261

دور کردن شر از مردم...262

پرهیز از بدعت... 262

حکمت 124... 263

تفاوت غیرت مرد و غیرت زن...263

حکمت 125 ...264

حقیقت اسلام...265

تسلیم...265

یقین...265

تصدیق...266

اقرار...266

حکمت 126...266

بخل و آثار شوم آن...267

شگفتی از متکبر...267

شگفتی از شک کننده...269

شگفتی از فراموش کننده مرگ...269

شگفتی از منکر معاد...269

شگفتی از آبادگر دنیا...270

حکمت 127 ...270

کوتاهی در عمل...271

پرداخت سهم خدا در اموال...271

حکمت 128 ...272

سرمای زیانبار و سرمای مفید...272

حکمت 129...273

عظمت پروردگار و کوچکی مخلوق...273

حکمت 130...274

سخنی با مردگان...274

اهل دنیا، ساکنان خانه مردگان...275

بهترین توشه...275

حکمت 131...276

نکوهش کنندگان دنیا...278

فریفته دنیا...278

مظاهر بیدار کننده دنیا... 279

عبرت های دنیا...279

بی اعتباری دنیا...280

دنیا؛ سرای عافیت...280

دنیا؛ سجده گاه دوستان خدا...281

ماهیت دنیا ...282

دگرگونی های سریع دنيا...282

ستایندگان و سرزنش کنندگان دنیا...283

پندپذیران دنیا...283

حکمت 132 ...283

پیام فرشته الهی...283

حکمت 133 ...284

دنیا؛ سرای عبور...285

مردم شناسی علوی...285

حکمت 134...287

دوست واقعی...287

حکمت 135...288

مواهب چهارگانه...289

حکمت 136 ...292

نماز، وسیله تقرب اهل تقوا...292

حج جهاد ضعيفان...292

روزه، زکات بدن...292

جهاد زنان...293

حکمت 137...294

راه وسعت روزی...294

حکمت 138...295

انگیزه انفاق...295

حکمت 139...296

رابطة مواهب الهی با نیازها...296

حکمت 140... 297

آثار میانه روی...297

حکمت 141 ...298

کمی عائله...298

حکمت 142 ...299

محبت و دوستی...299

حکمت 143....300

پیری زودرس...300

حکمت 144...301

توازن صبر و مصیبت...301

نکوهش بی تابی در هنگام مصیبت...301

حکمت 145...302

عبادت بی ثمر... 302

روزه بی حاصل...302

شب زنده داری بی فایده...303

حکمت 146...304

حفظ ایمان...304

نگهداری اموال...304

دعا، دفع کننده بلا...304

حکمت 147... 305

گفتاری درباره عالمان ربانی...308

بهترین دل...308

مردم شناسی امام...309

دانش برتر از ثروت...310

کسب معرفت...311

امتیاز دانشمند بر ثروتمند...312

علم امام...313

تیزهوشان بی تقوا...313

سرسپردگی بدون بصیرت...314

سرسپردگان لذت و شهوت...315

ناشایستگی در پاسداری دین...316

خالی نماندن زمین از حجت...316

پاسداران حقیقت...316

تعیین جانشین...317

حقیقت علم و بصیرت...317

بدن خاکی و روح آسمانی...318

جانشینان خدا و داعیان دین...318

کمیل کیست؟...318

مقام ربانی خلفای الهی...319

علم و عالم در نگاه وحی و نبوت...320

حکمت 148 ...321

انسان شناسی به واسطه بیان...321

حکمت 149 ...322

اهمیت شناخت منزلت...322

حکمت 150...323

پیشگفتار حکمت...325

اهمیت موعظه...325

زهد ریاکارانه...326

سیری ناپذیری دنیا پرست... 327

ناسپاسی...327

تناقض در فکر و عمل...328

پشیمانی در حالت بیماری...328

دعا در حال اضطرار...329

ناتوانی در غلبه بر نفس...330

نافرمانی در هنگام بی نیازی...330

کوته عمل زیاده خواه...331

تقدم گناه و تأخیر توبه...331

عبرت ناپذیری...331

ناهماهنگی در گفتار و کردار...331

سهل انگاری اخروی...332

تشخیص نادرست سود و زیان...332

بزرگ انگاری و هیچ انگاری...332

سخت گیری و تسامح بی جا...333

گرایش به لهو و گریز از ذکر...333

ارشاد دیگران و اغوای خویش...333

ترس از مردم نه خدا...334

اهمیت موعظه...334

حکمت 151 ...335

توجه به عاقبت کارها...335

حکمت 152 ...336

زوال نعمت ها...336

حکمت 153 ...338

شکیبایی...338

حکمت 154...339

خشنودی از گناه ...339

حکمت 155... 340

پایبندی به پیمان...340

پیشگفتار حکمت...340

حکمت 156...341

تبعیت از پیشوایان حق...341

حکمت 157 ...342

بصیرت و راهنمایی...342

فراهم بودن اسباب هدایت...343

فراهم بودن اسباب شنوایی...343

حکمت 158... 345

بهترین راه دفع شر...345

حکمت 159 ...346

پرهیز از مواضع تهمت...346

حکایتی از پیامبر...346

حکمت 160... 347

خودرایی و استبداد...347

حکمت 161...348

نتیجه استبداد و مشورت...348

حکمت 162 ...349

لزوم حفظ اسرار...349

حکمت 163...350

فقر؛ مرگ بزرگ تر...350

حکمت 164...351

ادای حق ناسپاس...351

حکمت 165 ...352

نافرمانی در برابر خالق...352

حکمت 166 ...353

جواز تأخیر در گرفتن حق...353

پیشگفتار حکمت...353

حکمت 167...354

خودپسندی...354

حکمت 168...355

کوتاهی عمر...355

حکمت 169 ...357

واضح بودن حقیقت...357

حکمت 170 ...358

ترک گناه...358

حکمت 171 ...359

لقمه گلوگیر... 359

حکمت 172 ...360

دشمنی با مجهولات... 360

حکمت 173... 361

اهمیت رأی و نظر...361

حکمت 174...362

راه نابود کردن سخت ترین دشمن...362

حکمت 175 ...363

استقبال از خطر...363

حکمت 176...364

توصیه به سعه صدر... 364

حکمت 177 ...365

راهی برای مبارزه با هنجار شکنی...365

حکمت 178... 366

راه زدودن کینه از دل...366

حکمت 179...367

نتیجه لجاجت...367

حکمت 180...368

برده طمع... 368

حکمت 181 ...370

سرانجام دوراندیشی...370

حکمت 182 ...371

ارزش گفتار حکیمانه...371

حکمت 183 ...372

حق و باطل... 372

حکمت 184 ...373

ثبات قدم در راه حق...373

حکمت 185... 374

حقانیت امام...374

پیشگفتار حکمت...374

حکمت 186 ...375

سرانجام ظالم...375

حکمت 187 ...376

نزدیکی مرگ...376

حکمت 188... 378

نتیجه ایستادن در برابر حق...378

پیشگفتار حکمت...378

حکمت 189 ...379

نتیجه صبر و بی تابی...379

حکمت 190...380

همراهی با پیامبر...380

پیشگفتارحکمت...380

حکمت 191 ...381

انسان، هدف تیرهای بلا...381

جرعه ها و لقمه های گلوگیر...382

وصال توأم با فراق...383

یاران نگون بخت مرگ...384

شب و روز ویرانگر...384

حکمت 192 ...385

سرانجام مال اندوزی...385

حکمت 193 ...386

اقبال و ادبار قلوب...386

حکمت 194 ...387

پرهیز از انتقام جویی...387

حکمت 195 ...388

عبرت از زباله دان...388

حکمت 196...389

مصرف درست مال...389

حکمت 197...390

درمان خستگی دل...390

حکمت 198 ...392

سخن حق و ارادۀ باطل...392

حکمت 199 ...393

توصیف اوباش...393

حکمت 200 ...395

نکوهش اوباش...395

کتابنامه...397

حکمت 1

واکنش هنگام بروز فتنه

كُنْ فِى الْفِتْنَةِ كَابْن اللَّبُونِ لاَ ظَهْرُ فَيُرْكَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَب ⁽¹⁾

ضَرْعٌ: پستان در اصل به معنای مشابهت است و پستان را از این جهت پستان می گویند که دو چیز شبیه به هم هستند؛ لكلّ ذات ظلف أو خفّ.

هنگام رویارویی با فتنه و آشوب [ی که طرفین نزاع در آن اهل باطل هستند] همچون شتر بچه باش که نه پشتی دارد که بر آن سوار شوند و نه پستانی که از آن شیر بدوشند.

نکته ها

«ابن اللّبون» کُرّه شتری است که دو سالش تمام و وارد سال سوم شده است. مادر چنین گره شتری غالباً کُرّه دیگری می زاید که شیر خوار است. هدف امام علیه السلام این است که انسان هنگام شورش های اهل باطل و فتنه های ناشی از خصومت آن ها با یکدیگر نباید آلت دست این و آن شود باید خود را دور نگه دارد و به هیچ یک از دو طرف که هر دو اهل باطل اند، کمک نکند. ⁽²⁾

«فتنه» معانی مختلفی دارد، امتحان آزمایش سختی، گمراهی، شرک و فساد، ناهنجاری و به هم ریختگی اجتماعی و.... که همۀ این معانی را شامل می گردد و همگی از آیات قرآنی استخراج می شوند ولیکن «فتنه» در کلام علوی به معنای باطل و ناهنجاری های اجتماعی برخاسته از دو جریان منحرف است ⁽³⁾که هر یک در جهت حفظ منافع حزبی، گروهی و باندی خود حرکت می کند، بدون آن که منافع و مصالح کشور و

ملت را در نظر بگیرد.

در نزاع بین حق و باطل هرکسی باید به قدر وسع و توان خویش از حق دفاع نماید و برای فرار از مسئولیت کلمهٔ «فتنه» را دستاویز خویش قرار ندهد؛ در غیر این صورت در وظیفه شناسی دین باورانه،خویش دچار تقصیر و گناه شده است.

مشابه

امام صادق علیه السلام فرمود: فَسَدَ الزَّمَانُ وَ تَغَيَّرَ الْإِخْوَانُ فَرَأَيْتُ الِانْفِرَادَ أَسْكَنَ لِلْفُؤَاد ⁽¹⁾زمانه فاسد شده دوستان تغییر کرده اند؛ بنابراین آرامش دل را در تنهایی یافتم.

أَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّي ⁽²⁾از شما و از آن چیزهایی که به جای خدای یکتا می خوانید کناره می گیرم و پروردگار خود را می خوانم. وَلَكِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْيَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ [ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ ⁽³⁾خدایا از فتنه و آزمایش به تو پناه می برم زیرا کسی نیست که گرفتار فتنه نباشد. فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُما عَلَى الْأُخْرى فَقَاتِلُوا الَّتي تَبْغِى حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّه ⁽⁴⁾اگر گروهی بر گروه دیگر تعدی کرد، با آن که تعدی کرده است، بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد. تشبیه

مشبه: یاران امام در هنگام فتنه

مشبه به: بچه شتر دو ساله

وجه شَبَه: مقصود آن است که در زمان فتنه، گمنام، ناتوان و کم ثروت باشند تا ستمگران از آنان در فتنه و آشوب استفاده نکنند همان طوری که بچه شتر دو ساله نه با گرده اش ⁽⁵⁾فایده می رساند و نه با شیرش.

حکمت 2

اشاره

أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ، وَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ، وَ هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَه آن که طمع را شعار خویش ساخت خودش را خوار کرد و آن که [گرفتاری و] سختی خویش را فاش نمود به پستی و ذلت تن داد و آن که زبانش را فرمانده خویش ساخت ارزش خود را کاست.

پیامد طمع

أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ ⁽¹⁾

الطَّمَعَ: بیش از حق خود طالب بودن و گرفتن مواهب زندگی از دیگران است؛ فیه طمعا و طماعة و طماعية مخفّف فهو طمع.

آن که طمع را شعار خویش ساخت، خودش را خوار کرد.

نکته

زمانی که شخص طمع را شعار خود قرار می دهد و آن را طلب می کند، خود را کنف ساخته چراکه ارزش خود را از آن کمتر دیده و خود را به کمتر فروخته است. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَ الطَّمَعَ فَقْرُ وَ الْيَأْسَ غِنِّى وَالْقَنَاعَةَ رَاحَةُ ⁽³⁾طمع، ناداری است و نومیدی از مردم ثروت و قناعت، راحتی است.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَغْنَى الْغِنى مَنْ لَمْ يَكُنْ لِلْحِرْصِ أَسِيراً ⁽⁴⁾ثروتمندترین اشخاص

کسی است که اسیر حرص نباشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله: بئسَ العَبدُ عَبدُ لَهُ طَمَعُ يَقُودُهُ إِلى طبع ⁽¹⁾چه بد بنده ای است آن بنده ای که طمعش او را به ننگ و پستی کشاند!

امام حسن عسکری علیه السلام: ما أقبَحَ بالمُؤمِن أن تكونَ لَهُ رَعْبَةٌ تُذِلُّهُ ⁽²⁾چه زشت است در مؤمن خواسته ای باشد که او را به خواری کشاند.

استعاره

مستعار: استشعار

مستعار منه: لباس زیر

مستعارله: پیوستگی و مباشرت طمع

جامع: صفت استشعار را استعاره برای پیوستگی و مباشرت طمع، نسبت به قلب آدمی است. آورده است؛ همانند لباس زیر که مباشر و پیوسته به جسم است.

افشاگری گرفتاری ها

و رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرَّهِ ⁽³⁾

ضر: بدحالی؛ گرفتاری؛ ناراحتی؛ ضَرَّ: ضرر در مقابل نفع است؛ ضُرَّه: بالضمّ الهزال وسوء الحال.

و آن که [گرفتاری و] سختی خویش را فاش نمود به پستی و ذلت تن داد.

نکته

این صفت گویای ناتوانی انسان در تحمل سختی هاست که با کوچکترین فشاری که بر او وارد می شود، بلافاصله زبان به گله و شکایت باز کرده وضعیت داخلی خودش را با توصیف مبالغه،آمیزی با هرکس و ناکسی در میان بگذارد نکته قابل توجه این است که چنین شکایتی شکوه از خدا و گله از کارگزار هستی است و این خلاف رسم ادب و

بندگی می باشد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِنْ يَمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا كَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ ⁽²⁾اگر خدا به تو محنتی برساند، هیچ کس جز او دفعش نتواند کرد.

امیری زبان

وَهَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَهُ ⁽³⁾ و آن که زبانش را فرماندۀ خویش ساخت، ارزش خود را کاست.

نکته

منظور از امیر شدن زبان آن است که از تحت کنترل عقل و فکر خارج شود و هرچه بر زبانش آمد بگوید. ⁽⁴⁾

مشابه

عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ: مَنْ أَهَانَ وَلِيّاً فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَة ⁽⁵⁾اگر کسی به مسلمانی اهانت کند مثل این است که با خدا جنگ کرده باشد.

الإمام على علیه السلام: مَنْ كَثُرَ كَلَامُهُ كَثُرَ خَطَؤُه ⁽⁶⁾هرکه سخن بسیار گوید، خطایش بسیار شود.

زبان در دهان ای خردمند چیست؟ *** کلید در گنج صاحب هنر

چو در بسته باشد چه داند کسی *** که جوهر فروش است یا پیله ور؟ ⁽⁷⁾

حکمت 3

اشاره

الْبُخْلُ عَارٌ، وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ، وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حَاجَتِهِ حُجَّتِهِ، وَ الْمُقِلُ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ بخل ننگ است و ترس کمبود [و نقصان]، فقر انسان زیرک را از بیان حجت خویش لال و ناگویا می سازد تنگ دست در شهر و دیار خویش غریب و تنهاست.

بخل و تنگ نظری

الْبُخْلُ عَارٌ ⁽¹⁾

بخل، ننگ است.

نکته ها

بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزی از مواهب خداوند را در اختیار دیگران بگذارد؛ هر چند امکانات او بیش از نیازش باشد و این نقطه مقابل سخاوت و کرم است. ⁽²⁾

از آن جا که «بخل» برخاسته از دو ویژگی خیال پردازی و فخر فروشی است، ضدارزش است و صاحبش را دچار عار و ننگ می کند. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ فِي عَبْدِ حَاجَةُ، ابْتَلَاهُ بِالْبُخْل وقتی خداوند بنده ای را به حال خود وابگذارد او را گرفتار بخل می کند.

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عذاباً مهیناً ⁽⁴⁾[همان] کسانی که بخل می ورزند و مردم را نیز به بخل دعوت می کنند و آن چه خداوند از فضل و رحمت خود به آن ها داده کتمان می نمایند این عمل، در حقیقت از کفرشان سرچشمه گرفته و ما برای،کافران عذاب خوارکننده ای آماده کرده ایم.

الإمامُ على علیه السلام: الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُيُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ يُقَادُ بِهِ إِلَى كُلِّ سُوء ⁽¹⁾بخل، در بردارنده همه بدی هاست و افساری است که [بخیل] به وسیله آن به سوی هر بدی کشانده می شود.

الإمام على علیه السلام من كتابه للأشتَر لَمّا وَلاهُ مِصرَ: وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِكَ بَخِيلًا يَعْدِلُ بكَ عَنِ الْفَضْلِ وَ يَعِدُكَ الْفَقْرَ وَ لَا جَبَانا... ⁽²⁾امام علی علیه السلام در فرمان حکومت مصر به مالک اشتر نوشت: در مشورت خود نه بخیل را داخل گردان که او تو را از نیکی و بخشش کردن باز می دارد و از تنگدستی می ترساند و نه ترسو را...

بخیل کسی است که نه هنر خوردن دارد و نه خوراندن.

بمرد و هیچ نبرد آن که جمع کرد و نخورد *** بخور ببخش بده ای که می توانی هان!

چو خیری از تو به غیری رسد فتوح شناس *** که رزق خویش به دست تو می خورد مهمان ⁽³⁾

پروین اعتصامی می گوید:

توشه بخل می ندوز که دود است و غبار *** سوزن کینه مپرتاب که خنجر گردد

امام صادق علیه السلام می فرماید: وَ أَيُّمَا مُؤْمِنٍ بَخِلَ بِجَاهِهِ عَلَى أَخِيهِ الْمُؤْمِن وَ هُوَ أَوْجَهُ جَاهاً مِنْهُ إِلَّا مَسَّهُ قَتَرُ وَ ذِلَّةٌ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، وَ أَصَابَتْ وَجْهَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَفَحَاتُ النِّيرَانِ، مُعَذِّباً كَانَ أَوْ مَغْفُوراً لَهُ ⁽⁴⁾مؤمن آبرومندی که از هزینه کردن آبروی خود برای مؤمن دیگری بخل ورزد، با وجود این که از وجاهت بالاتری برخوردار است در دنیا و آخرت، گرفتار تنگ دستی و خواری شده و در جهان واپسین از شعله های،آتش، صورت برافروخته ای خواهد داشت گرچه مورد عفو خداوندی قرار گرفته باشد.

ترس

وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ ⁽⁵⁾

و ترس، نقصان است.

نکته

«جُبْنُ» ترسی است که گاهی ناشی از ضعف قلب است؛ چنین ترسی باعث جدایی و فاصله گرفتن از هر پیشامدی است و نقص و کمبود است. ⁽¹⁾

مشابه

الإمامُ علىٌّ علیه السلام: شِدَّةُ الْجُبْن مِنْ عَجْزِ النَّفْسِ وَ ضَعْفِ الْيَقِين ⁽²⁾ترسویی زیاد، از ناتوانی نفس و سستی یقین است.

امام صادق علیه السلام می فرماید: لا يُؤْمِنُ رَجُلٌ فِيهِ الشُّحُ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَانا... ⁽³⁾کسی که گرفتار حرص و حسد و ترس باشد نمی تواند در وادی ایمان قدم بگذارد؛ زیرا ایمان با ترس سازگاری ندارد مؤمن ترسو نمی شود و نقیصه ترس را در پیکره ایمان خود نمی پذیرد.

آثار فقر

وَ الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حَاجَتِهِ حُجَّتِهِ وَالْمُقِلُ غَرِيبٌ فِي بَلْدَتِهِ ⁽⁴⁾

الْمُقِلُّ: فقیر؛ از مادۀ «قلت» گرفته شده است؛ الفقير الذي لا مال له.

تنگ دستی زیرک را از بیان دلیلش لال کند، انسان تهیدست در دیارش غریب است

مشابه

يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميد ⁽⁵⁾ای مردم، همه شما به خدا نیازمندید اوست که بی نیاز و ستودنی است.

وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصة ⁽¹⁾و دیگران را بر خویش ترجیح می دهند هر چند خود نیازمند باشند. لقمان حکیم در پند و اندرزی نسبت به فرزندش می فرماید: اِعْلَمْ أَيْ بُنَيَّ إِنِّي قَدْ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَنْوَاعَ الْمُرِّ فَلَمْ أَرَ أَمَرَّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنِ افْتَقَرْتَ يَوْماً فَاجْعَلْ فَقْرَكَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ وَ لا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِفَقْرِكَ فَتَهُونَ عَلَيْهِمْ ⁽²⁾پسرم بدان که من طعم صبر و انواع تلخی ها را چشیده ام، چیزی را تلختر از فقر نیافتم. اگر روزی گرفتار تهی دستی شدی به احدی اظهار نکن که در نظر مردم حقیر و خوار خواهی شد.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و در مورد نان می فرماید: اللَّهُمَّ بارِک لَنا فِي الخُبز، و لا تُفَرِّقَ بَينَنا و بَينَهُ؛ فَلَولا الخُبرُ ما صَلَّينا ولا صُمنا... ⁽³⁾بار خدایا! برای ما در نان برکت قرار ده و میان ما و آن، جدایی مینداز اگر نان نبود، ما نماز نمی خواندیم و روزه نمی گزاردیم و واجب های پروردگارمان را انجام نمی دادیم.

جلوه کرم

فَرزدَقِ شاعر در مقام معرفی امام زین العابدین علیه السلام به معاندان و بدخواهان گفت: او را کعبه و مردم و حل و حرم می شناسند، او فرزند رسول اکرم صلی الله علیه و آله و تربیت یافته دامن زهرای اطهر علیهم السلام است و در یکی از ابیاتش گفت:

ما قالَ لا قَط إِلا فِي تَشهده *** لو لا التَّشْهِدُ كَانَت لاءه نَعم

او کسی است که در برآوردن حوایج و رفع مشکلات و گرفتاری های مردم، همواره همراه بود و به هیچ نیازمندی نه نمی گفت و کلمه نه (لا) تنها در تشهد او دیده می شود و اگر تشهد نبود، آن جا هم کلمه (لا) را بر زبان نمی آورد!

اقسام فقر

حکمت 4

اشاره

الْعَجْزُ آفَةٌ، وَالصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَالزُّهْدُ ثَرْوَةُ، وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَنِعْمَ الْقَرِينُ [الرّضَا] الرّضَى ناتوانی آفت است و شکیبایی دلیری. بی میلی به دنیا ثروت است و پرهیزکاری سپر [نگهدارنده از بلا] و حالت رضا [و خشنودی از حکم خدا] خوب هم نشینی است.

ناتوانی

الْعَجْرُ آفَةٌ ⁽¹⁾ ناتوانی، آفت است.

نکته

عاجز کسی است که نتواند با استفاده از موجودی اش برنامه ریزی کند و از آن چه دارد بهره مند شود؛ از این رو موجب عقب ماندگی شده و این آفت است. ⁽²⁾

آثار مثبت صبر و شکیبایی

وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةُ ⁽³⁾

پایداری، شجاعت است.

نکته

شجاعت به این نیست که انسان در برابر ظالم و افراد زورگو حرکت های منفعلانه و غیر منطقی انجام دهد بلکه شجاعت به این است که در عین صبر و بردباری با منطقی محکم در برابر ظالم و زورگو بایستد و حرف حق را به اثبات برساند. ⁽⁴⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ﴿الصَّبْرُ ثَلَاثَةُ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ

الْمَعْصِيَة ⁽¹⁾صبر بر سه قسم است: صبر در مصیبت و صبر بر طاعت و صبر از گناه.

زهد

وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ ⁽²⁾ بی میلی به دنیا ثروت است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِيٌّ علیه السلام: يَا عَلِيٌّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ زَيَّنَكَ بِزِينَةٍ لَمْ يُزَيِّنِ الْعِبَادَ بِزِينَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْهَا زَيَّنَكَ بِالزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا ⁽³⁾حضرت رسول صلی الله علیه و آله او به علی علیه السلام فرمودند: یا علی، خداوند تو را به زیوری مزین ساخته که هیچ یک از بندگانش را بهتر از آن نداده است. خداوند در دنیا تو را به زیور زهد آراست.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا قَصْرُ الْأَمَل ⁽⁴⁾زهدِ به دنیا، عبارت است از: کوتاه کردن آرزو.

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ السَّلام: إِنَّ مِنْ أَعْوَنِ الْأَخْلَاقِ عَلَى الدِّينِ الزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا ⁽⁵⁾از خوی هایی که بیشترین کمک را به دین می کند، بی رغبتی به دنیاست.

پاک دامنی

وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَنِعْمَ الْقَرِينُ [الرِّضَا] الرَّضَى ⁽⁶⁾

الرّضَى: خشنودی؛ در مقابل «سخط» به معنای سختگیری قرار می گیرد؛ الرّضا هو حسن الاستقبال عمّا يعرض للانسان في كلّ حال من حيث لا يقدر على تغييره بتدبيره، فمن تلبس بالرّضا تجاه ما قدر و قضى فقد قرن بما حسن حاله في كل حين، وجعل لنفسه من نفسه رفيقا يفيض السرور في قلبه.

و پرهیزکاری سپرِ [نگهدارنده از بلا] و حالت رضا [و خشنودی از حکم خدا] خوب هم نشینی است.

مشابه

ثَبَاتُ الْإِيمَانِ الْوَرَعُ وَ زَوَالُهُ الطَّمَع ⁽¹⁾امیرالمؤمنین علی علیه السلام: پارسایی مایه ثبات و پایداری ایمان است و طمع موجب زوال آن است. عَلَيْكَ بِالْوَرَعِ فَإِنَّهُ عَوْنُ الدِّينِ وَ شِيمَةُ الْمُخْلَصِينَ ⁽²⁾امیرالمؤمنین علی علیه السلام: بر تو باد به پارسایی زیرا پارسایی کمک کار دین و شیوه مخلصان است. استعاره

مستعار: الجنّة

مستعار منه: سپر

مستعارله: پارسایی

جامع: پارسایی نیز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترین گرفتاری ها در دنیا نگه می دارد؛ چنان که با سپر و دیگر سلاح ها در بلاها در امان هستند.

حکمت 5

اشاره

الْعِلْمُ وِراثَةٌ كَرِيمَةٌ، وَالآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِكْرُ مِرْأَةٌ صَافِيَةٌ دانش میراثی ارزشمند است آداب نیکو زیورهای همیشه تازه و اندیشه [در هر کاری] آینه ای صاف و روشن است [که صواب و خطا را می نمایاند].

علم، گران بهاترین میراث

الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ ⁽¹⁾

دانش، میراثی ارزشمند است.

مشابه

إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَ ذَلِكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ إِنَّمَا وَرَّثُوا أَحَادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَيْءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظِّاً وَافِرا ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود: دانشمندان وارثان پیامبران اند؛ زیرا پیامبران نه درهمی به ارث می نهند نه دیناری بلکه احادیثی از احادیث خود را به ارث می نهند پس هر که قدری از آن را فراستاند به بهره ای فراوان دست یافته است.

آداب

وَالآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ ⁽³⁾

حُلل: لباس زینتی؛ جمع حُلّه، جامه های نو؛ پوشاننده.

مُجَدَّدَةٌ: تجدید شونده؛ چیزی که پیوسته تجدید و نو می شود و هرگز کهنه نخواهد شد.

آداب پسندیده، زیورهای تازه ای است.

نکته ها

لباس برجسته انسانی همچون لباس های زیبایی است که آدمی در تن می کند و هرگز فرسوده نمی شود، برخلاف لباس های ظاهری که هم کهنه می شود و هم ممکن است دست سارقان به آن دراز شود و هم جنبۀ ظاهری دارد و در اعماق وجود انسان تأثیرگذار است. ⁽¹⁾

در اسلام آراستن انسان به مکارم و رعایت حدود در برخورد با دیگران و در حد خود ایستادن را ادب می گویند. ⁽²⁾

مشابه

كَفَاكَ أَدَباً لِنَفْسِكَ مَا تَكْرَهُهُ مِنْ غَيْرِک ⁽³⁾برای اینکه ادب داشته باشی همین بس که از آن چه برای دیگران نمی پسندی، دوری کنی. استعاره

مستعار: الحلل

مستعار منه: آداب نیک

مستعارله: زینت دائمی انسان

جامع: كلمة الحلل و المجدّدة را استعاره آورده است به اعتبار زینت دائمی انسان به وسیله آداب آداب نیک، مانند زیورهایی است که پیوسته صاحب زیور را تازه و باطراوت نشان می دهد.

شفافیت فکر

وَ الْفِكْرُ مِرْأَةٌ صَافِيَة و اندیشه، آیین های صاف است.

مشابه

امام رضا علیه السلام: لَيْسَتِ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصِّيَامِ وَ الصَّلَاةِ وَ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ كَثْرَةُ التَّفَكَّرِ فِي أَمْرِ الله ⁽¹⁾عبادت به فراوانی روزه و نماز نیست بلکه عبادت به بسیار اندیشیدن در کار خداست.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَفَكَّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَة ⁽²⁾ساعتی اندیشیدن، بهتر است از شبی را به عبادت گذراندن.

حکمت 6

اشاره

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَالِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً [الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُيُوبِ] الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ، وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثْرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ سینه انسان خردمند صندوق راز اوست گشاده رویی دام [وسیله جلب] محبت و تحمل و بردباری گورستان [پوشاننده] عیب هاست.

نیز روایت شده که آن حضرت در بیان این معنی فرموده است که آشتی جویی سرپوش عیب هاست و کسی که از خود خشنود باشد ناخشنودان از وی بسیار شوند.

رازداری و حفظ اسرار

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ سینه انسان خردمند، صندوق راز اوست.

نکته

جمله این است که فاش ساختن اسرار از هر نوعش که باشد غیرعقلانی و مفهوم نادرست است. ⁽³⁾

مشابه

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِظْهَارُ الشَّيْءِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَحْكَمَ مَفْسَدَةٌ لَه ⁽¹⁾اظهار چیزی قبل از آن که محکم و قطعی گردد، باعث تباهی آن است.

اميرالمؤمنين علیه السلام: جُمِعَ خَيرُ الدُّنيا وَالآخِرَةِ فى كتمانِ السِّرِ ومُصادَقَةِ الأَخيارِ ⁽²⁾خير دنیا و آخرت در رازداری و دوستی با خوبان گرد آمده است.

استعاره

مستعار: صندوق السّر

مستعار منه: حفاظت و نگهداری

مستعارله: سینه

جامع: صندوق «السّر» را استعاره از سینه آورده است؛ از آن رو که سینه همچون صندوق، محتوای خود را نگهداری می کند و این عبارت در حقیقت، دستوری برای انسان است تا راز خود را پنهان دارد.

تأثیر گشاده رویی

وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ ⁽³⁾

الْمَوَدَّةِ: دوستی طبیعی و میل طبع به کسی در حالی که ممکن است جهتش را نداند؛ برخلاف محبت که براساس معرفت روشن و با دلیل است. در «مَوَدَّة» انسان براثر معارفی طبعی پیدا می کند و این طبع کششهایی دارد که به آن مودت می گویند؛ و البشاشة حبالة المودّة: البشر وحسن الخلق مما يجلب به و يحفظ مودة الناس، وكما يصاد بالحبالة الطيور النافرة يصاد بالبشاشة و حسن الخلق القلوب الوحشية.

گشاده رویی، دام محبت است.

نکته

تعبیر به «حباله» اشاره به این است که حتی افرادی که از انسان گریزان هستند با اظهار

محبت و خوشرویی به سوی وی می آیند و کینه ها از سینه ها شسته می شود. ⁽¹⁾

مشابه

امام على علیه السلام: إِذَا لَقِيتُمْ إِخْوَانَكُمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَةَ وَ الْبِشْرَ تَتَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَيْكُمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ ⁽²⁾هرگاه به برادران خود برخوردید، با یکدیگر دست دهید و از خود شادی و خوشرویی نشان دهید از هم که جدا شدید هر چه گناه داشته اید از بین رفته است.

رسول خدا فرمود: يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ ⁽³⁾ای پسران عبدالمطلب شما نتوانید با اموال خود به همهٔ مردم گشایش دهید، پس با چهره باز و خوشرویی با آن ها برخورد کنید.

امام على علیه السلام: الْمُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِي وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِي قَلْبِهِ ⁽⁴⁾مؤمن را شادمانی در چهره است و اندوهش در دل.

امام باقر علیه السلام: البشْرُ الحَسَنُ وطَلاقَةُ الوَجْهِ مَكْسَبةٌ للمَحبّةِ و قُرْبَةٌ مِن الله چهرۀ شاد و روي باز وسیله جلب محبت و مایه تقرب به خداست.

استعاره

مستعار: حبالة

مستعار منه: دام

مستعارله: گشاده رویی

جامع: کلمه «حبالة» استعاره از گشاده رویی آورده است؛ از آن رو که انسان بدان وسیله مردم را جلب کرده و دلشان را برای دوستی و محبت خود به دست می آورد؛ مانند دام شکارچی که پرنده را با آن صید می کند.

تحمل ناملایمات

وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوب ⁽¹⁾ و تحمل و بردباری گورستان [پوشاننده] عیب هاست.

نکته

برای آن که زشتی ها دفن شوند و عیب ها پوشانده گردند، باید سخن ها را تحمل و برخوردها و درگیری ها را با صلح و آشتی حل کرد. ⁽²⁾

آشتی جویی، سرپوش عیب ها

وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُيُوبِ الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ، وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثْرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ ⁽³⁾

الساخط: غضب شدید که موجب عقوبت است.

نیز روایت شده که آن حضرت در بیان این معنی فرموده است که آشتی جویی، سرپوش عیب هاست و کسی که از خود خشنود،باشد ناخشنودان از وی بسیار شوند.

مشابه

مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ ظَهَرَتْ عَلَيْهِ الْمَعَايِب ⁽⁴⁾هرکه راضی باشد از نفس خود، ظاهر می شود بر او عیب ها، یعنی ظاهر می گردد بر مردم عیب ها در او.

حکمت 7

اشاره

وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ، وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِي عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِي [آجِلِهِمْ] آجَالِهِمْ صدقه، دارویی است شفابخش. آن چه بندگان در دنیا می کنند، در آخرت جلوی دیدگانشان خواهد بود.

تأثیر صدقه

الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ ⁽¹⁾

صدقه، دارویی است شفابخش.

نکته

«صدقة» به عملی می گویند که از نیت خالص و پاکی برخاسته باشد. تنها بخشش مالی و مادی را در بر نمی گیرد بلکه در بردارنده هر عمل و قول با انگیزۀ الهی است. ⁽²⁾

مشابه

دَاوُوا مَرْضَاكُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ رُدُّوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاء ⁽³⁾بيماران خود را با صدقه درمان کنید و درهای بلا را با دعا ببندید. خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلَّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنُ لَهُمْ ⁽⁴⁾از اموال آن ها صدقه ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیله آن آن ها را پاک سازی و پرورش دهی و برایشان دعا کن؛ زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است.

عملکرد مردم در دنیا

وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِي عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِي [آجِلِهِمْ] أَجَالِهِمْ ⁽¹⁾

آن چه بندگان در دنیا می کنند در آخرت جلوی دیدگانشان خواهد بود.

مشابه

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ⁽²⁾پس هرکس به وزن ذره ای نیکی کرده باشد آن را می بیند و هرکس به وزن ذره ای بدی کرده باشد، آن را می بیند. تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ ⁽³⁾نتیجه اعمال هرکسی بی کم وکاست به او داده می شود و به آن ها ظلم نخواهد شد. يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَداً بَعيداً ⁽⁴⁾روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر بیند، آرزو کند که ای کاش میان او و کردار بدش فاصله ای بزرگ بود.

حکمت 8

اشاره

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ، يَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ وَيَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ يَتَنَفَّسُ مِنْ خَيْمِ از این انسان در شگفت باشید که با پیهی می نگرد و با گوشتی سخن می گوید و با استخوانی می شنود و از شکافی نفس می کشد.

شگفتی از قوه بینایی انسان

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ يَنْظُرُ بِشَحْمِ ⁽¹⁾

از این انسان در شگفت باشید که با پیهی می نگرد.

نکته

امام اشاره می کند که از این انسان و ترکیب و خلقت او باید در شگفت باشید و ببینید که هر عضوی از اعضای بدن چه مسئولیتی دارد و چه عملی را انجام می دهد. ⁽²⁾

مشابه

وَ لَوْ فَكَّرُوا فِي عَظِيمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِيمِ النِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَى الطَّرِيقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام اگر در عظمت و بزرگی نعمت باری تعالی می اندیشیدند، به راه راست باز می گشتند و از عذاب آتش می ترسیدند. وَ فِي خَلْقِكُمْ وَ ما يَبُثُ مِنْ دابَّةٍ آياتُ لِقَوْمٍ يُوقِنُون ⁽⁴⁾و در آفرینش شما و پراکنده شدن جنبندگان عبرت هاست برای اهل یقین.

عظمت آفرینش انسان

وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ وَيَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَيَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْم ⁽⁵⁾

خَزم: سوراخ؛ شکاف؛ منظور شکاف دوگانه بینی است که نفس کشیدن انسان غالباً در بیداری و خواب به وسیله آن انجام می شود؛ جمع خروم أنف الجبل.

با گوشتی می گوید با استخوانی می شنود و از حفره ای تنفس می کند.

نکته ها

مقصود امام علیه السلام از گوشت، زبان است؛ زیرا زبان گوشت سفید نرمی آمیخته به مویرگ های کوچک فراوانی است که خون در آن ها جریان دارد و از این رو به رنگ سرخ می نماید. ⁽¹⁾

مقصود امام علیه السلام از استخوانی که به وسیله آن صداها را می شنود، همان استخوانی است که به آن «حجری» می گویند؛ استخوانی سخت که در مجرای گوش با پیچ وخم های زیادی قرار گرفته و همان طور ادامه می یابد تا می رسد به عصبی که از دماغ خارج می شود و جایی که مرکز جریان روحی حامل قوه شنوایی است و مقصود امام علیه السلام از «خرم» (شکاف) سوراخ بینی است. ⁽²⁾

مشابه

فَتَبَارَكَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِين ⁽³⁾خلقت آدمی پیش از آن که پیچیدگی آفرینش او را نشان دهد عظمت خالق و آفریدگار را حکایت می کند. شیخ محمود شبستری در گلشن راز چنین می سراید

جهان انسان شد و انسان جهانی *** از این پاکیزه تر نبود بیانی

چو نیکو بنگری در اصل این کار *** هم او بیننده هم دیده است و دیدار

حدیث قدسی این معنا بیان کرد *** و بي يسمع و بی يبصر عیان کرد

جهان را سر به سر آیینه ای دان *** به هر یک ذره در صد مهر تابان

اگر یک قطره را دل بر شکافی *** برون آید از آن صد بحر صافی

و در جای دیگری می فرماید:

پزشکان اندرین گشتند حیران *** فرو ماندند در تشریح انسان

نبرده هیچ کس ره سوی این کار *** به عجز خویش هر یک کرده اقرار

از آن دانسته ای تو جمله اسما *** که هستی صورت عکس مسما

ظهور قدرت و علم و ارادت *** به توست ای بنده صاحب سعادت

سمیعی و بصیر و حی و گویا *** بقا داری نه از خود، لیک از آن جا

حکمت 9

اقبال و ادبار دنیا

إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَى أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِه ⁽¹⁾

أَدْبَرَتْ: پشت کرد؛ ادبار: پشت کردن.

سَلَبَتْ: سلب کرد؛ گرفتن چیزی از روی خفت و خواری و رها کردن و تنها گذاشتن صاحب آن؛ گندن لباس کسی بدون اجازه او ربودن از روی قهر.

محَاسِنَ: محل و مكان حسن و نیکی و زیبایی

آن گاه که دنیا به کسی روی آورد خوبی های دیگران را به او عاریت دهد و آن گاه که دنیا به او پشت کند، خوبی های خودش را [نیز] از وی برباید.

نکته ها

دنیا گاهی انسان را به خود می خواند و به انسان بهره ای می دهد اما این بهره از خود او نیست بلکه محاسن و خوبی هایی است که از دیگران سلب کرده و در مقاطعی همین دنیا پشت می کند و می رود. ⁽²⁾

در نگاه دنیاداران ملاک هر ارزش و اعتباری میزان برخورداری از بهره های مادی و

امکانات دنیوی است از آن جایی که نگاه چنین افرادی با استفاده از معیارهای شناخته شده مادی صورت می گیرد لذا در قضاوت و داوری و در رد و قبول در دوستی و دشمنی و در تمام روابط خود از همین دیدگاه وارد می شوند و با چنین برداشتی از زندگی به داوری می نشینند؛ همان گونه که امام حسین علیه السلام می فرماید: إِنَّ النَّاسَ عَبيدُ الدُّنْيا ⁽¹⁾

مشابه

الإمام الكاظم علیه السلام: إنَّ لقمانَ قالَ لابنِهِ:... يا بُنَيَّ، إِنَّ الدُّنيا بَحرٌ عَمِيقٌ، قَد غَرِقَ فيها عالَم كَثِيرُ ⁽²⁾لقمان به پسرش گفت:.... ای پسرم دنیا دریای عمیقی است که بسیاری در آن غرق شده اند.

الإمامُ الصَّادقُ علیه السلام: إذا أقبَلَتِ الدنيا على المَرْءِ أَعطَتْهُ مَحاسِنَ غيرِهِ، و إِذا أَعْرَضَتْ عَنهُ سَلَبَتهُ مَحاسِنَ نفسِهِ ⁽³⁾هرگاه دنیا به کسی رو کند، خوبی های دیگران را نیز به او دهد و هرگاه از او روی گرداند خوبی های خودش را نیز از وی بگیرد.

امام حسین علیه السلام: إِنَّ النَّاسَ عَبيدُ الدُّنْيا وَ الدِّينُ لَعْقُ عَلى أَلْسِنَتِهِمْ يَحوطُونَهُ مَا دَرّت مَعائِشُهُم فَإِذا مُحْصوا بِالْبَلاءِ قَلَّ الدَّيَّانونَ ⁽⁴⁾به راستی که مردم بنده دنیا هستند و دین لقلقه زبان آن هاست تا جایی که دین وسیلهٔ زندگی آن هاست دین دارند و چون در معرض امتحان قرار گیرند، دینداران کم می شوند.

حکمت 10

روش معاشرت با مردم

خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَإِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُم ⁽¹⁾

بگوا: گریه کردند.

عِشتُمْ: زندگی کردید.

حنوا: رغبت کردند؛ فریاد شوق؛ اشک شوق؛ اشتیاق قلب به چیزی و جا باز کردن و وسعت دادن دل برای آن؛ عرب به راه وسیع و روشن «حنان» می گوید؛ حنّ: حنينا إليه: اشتاق.

با مردم به گونه ای رفتار کنید که اگر از دنیا رفتید بر شما گریه کنند و اگر زنده بودید با اشتیاق به سوی شما آیند.

مشابه

و أشعِرْ قَلبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ والمَحَبَّة لَهُم، واللُّطف بهم... فَإِنَّهُم صِنفانِ: إِمّا أَخٌ لَكَ في الدِّينِ، أو نَظيرُ لَكَ في الخَلقِ ⁽²⁾امام علی علیه السلام در فرمان استانداری مصر به مالک اشتر نوشت دل خود را آکنده از مهر و محبت و لطف نسبت به مردم گردان... زیرا که مردم دو دسته اند: یا برادر دینی تو هستند یا همنوع تو. امام صادق علیه السلام: إن شئتَ أن تُكرَمَ فَلِنْ، وإن شئتَ أن تُهانَ فاخشن ⁽³⁾اگر می خواهی گرامی باشی ملایم باش و اگر می خواهی خوار شوی خشن باش.

امام صادق علیه السلام: مَن كانَ رفيقا في أمرِه نالَ ما يُريدُ مِنَ الناس هرکه در کارهای خود ملایمت داشته باشد به آن چه از مردم می خواهد دست یابد.

هلال بن حکم می گوید: فَما رَايتُ مُعلِّماً اَرفَقَ مِن رَسُول الله صلى الله عليه وسلم ⁽⁴⁾من معلمی مهربان تر از رسول خدا ندیدم.

حکمت 11

گذشت به هنگام قدرت

إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ ⁽¹⁾

عَدُوّ: دشمنى العداوة: الخصومة و المباعدة و العدوّ جمع الأعداء.

هرگاه بر دشمن خویش چیره گشتی، بخشودن و درگذشتن از او را شکرانه غلبه بر او قرار ده.

نکته ها

عفو و گذشت از صفات خداوند است خداوند صاحبان قدرت و توانایی را به عفو و گذشت فراخوانده و لازمه برخورداری از هر نعمتی شکر است و گویاترین شکر قدرت عفو و گذشت است. ⁽²⁾

تاریخ بشر و سیره و روش کشورگشایان و فاتحان از چنگیز و هیتلر هملر و نرون سزار و معاویه یزید و امثال این ها صفحات خونینی را به خود اختصاص داده اند. در جنگ های صلیبی نه تنها به مسلمانانی که تسلیم شده بودند بلکه به سگ و گربه آن ها هم ترحم نکردند و همه را از دم تیغ ستم گذراندند؛ ولی در تاریخ اسلام، شاهد واقعه فتح مکه و پیروزی سپاهیان حضرت محمد صلی الله علیه و آله هستیم و عفو عمومی رسول الله. اعلان این که هرکسی در خانه خود بماند در امان است خانه ابوسفیان و مسجدالحرام خانه امن است هرکس قصد رودررویی با سپاه اسلام را ندارد در امان است و فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مخالفان «فَاذْهَبُوا أَنتُم الطلقاء» ⁽³⁾که همۀ شما آزاد هستید، هرکس هرکجا می خواهد برود گویای عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ خَلَائِقِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ تَصِلُ

مَنْ قَطَعَكَ وَ الْإِحْسَانُ إِلَى مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكَ وَ إِعْطاءُ مَنْ حَرَمَکَ ⁽¹⁾آیا شما را از بهترین خوی های دنیا و آخرت خبر ندهم؟ گذشت از کسی که به تو ستم کرده است و پیوستن به کسی که از تو بریده است و نیکی با کسی که به تو بدی کرده است و عطا کردن به کسی که از تو دریغ داشته است. وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ⁽²⁾باید ببخشند و ببخشایند آیا نمی خواهید که خدا شما را بیامرزد؟ و خداست آمرزنده مهربان. وَ الْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنين ⁽³⁾و خشم خویش فرومی خورند و از خطای مردم در می گذرند خدا نیکوکاران را دوست دارد. قَالَ رَسُولُ اللهِ: أولَى النّاسِ بِالعَفوِ أَقدَرُهُم عَلَى العُقوبَةِ ⁽⁴⁾سزاوارترین مردم به گذشت کردن تواناترین آن ها بر کیفر رساندن است.

امام علی علیه السلام می فرماید: قله العقو اَقبَحُ العُيوب و التسرُعُ إِلى الانتقام أَعظَمُ الذُنُوب ⁽⁵⁾کم گذشتی زشت ترین عیب هاست و شتاب در انتقام گیری بزرگترین گناهان است.

فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی الله ⁽⁶⁾هر که در گذرد و نیکوکاری کند، پاداش او بر [عهدهٔ] خداست. علی علیه السلام خطاب به مالک می فرماید: و لا تَندَمَنَّ عَلى عَفوِ، و لا تَبجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ ⁽⁷⁾از بخشش و گذشت هرگز پشیمان مباش و از کیفر دادن خوشحالی مکن.

حکمت 12

اهمیت دوست یابی

أَعْجَرُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ، وَ أَعْجَرُ مِنْهُ مَنْ ضَيْعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ ⁽¹⁾

ضَيَّعَ: ضایع کرد؛ مهمل گذاشتن چیزی و رها کردن آن تا تلف شود؛ ادا نکردن حقوق کسی تا هلاک شود. ظفر پیروزی چنگ انداختن بر چیزی؛ رسیدن به مطلوب

ناتوان ترین مردم کسی است که نتواند [برای خود] دوستانی فراهم کند و ناتوان تر از او کسی است که دوستی را که به دست آورده از دست دهد.

نکته

امام علیه السلام فرد ناتوان از دوست یابی را از آن رو ناتوان ترین مردم دانسته است که دوست یابی، نه به صرف نیروی بدنی نیاز دارد و نه به اعمال نیروی عقلی، بلکه تنها به اخلاق خوب و حسن رفتار و برخورد با گشاده رویی و چهرهٔ باز نیازمند است و این امور هم در بیشتر مردم طبیعی و آسانترین کار برای آن هاست، بنابراین کسی که از این ها ناتوان باشد، ناتوا نترین فرد بر انجام کارهاست. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ فَسَعُوهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللَّقَاءِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ الله صلى الله عليه وسلم يَقُولُ إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِكُم ⁽³⁾على علیه السلام فرمودند: شما با اموال خود توانایی پیدا نمی کنید که مردم را به طرف خود متوجه سازید، باید با گشاده رویی و حُسن خلق به این منظور نائل گردید. رسول خدا هم فرمودند: شما با اخلاق خوب می توانید مردم را جلب کنید نه به مال.

مَنْ لَا صِدِّيقَ لَهُ لَا ذُخْرَ لَهُ ⁽¹⁾امام علی علیه السلام کسی که دوستی ندارد، اندوخته ای ندارد. ناتوان تر ز جمله مردم *** آن که تحصیل دوست نتواند

ناتوان تر از او کسی که ز دوست *** رشته دوستی ببرّاند

لِكُلِّ شَيْءٍ حِلْيَةٌ وَحِلْيَةُ الرَّجُل أودّاتُهُ ⁽²⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: هرچیزی زینتی دارد و زینت انسان دوستان اوست. ابن الاعرابی چنین سروده است:

لَعُمْرُكَ ما مالُ الْفَتَى بِذَخِيرَهِ *** وَلَكِنَّ اخْوانُ الصَّفاءِ الدَّخائِرُ ⁽³⁾

حکمت 13

راه تداوم نعمت ها

إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ، فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ ⁽⁴⁾

فاصله گرفتن؛ نفر ينفر نفورا الدّابة: جزعت و تباعدت

أقصا: انتهای؛ دورتر؛ نهایت؛ غایت.

آن گاه که طلیعه نعمت ها به شما رسید نهایت آن را دراثر کم سپاسی از خود دور نکنید.

نکته

نعمت ها غالباً به صورت تدریجی بر انسان وارد می شود و وظیفه انسان هوشیار این است که به استقبال نعمت برود و استقبال از آن راهی جز شکرگزاری ندارد؛ همچنین بسیاری از نعمت ها به صورت تدریجی زوال می پذیرند هرگاه انسان در آغاز زوال نعمت ها هوشیار باشد و به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد مانع بازگشت و زوال تدریجی آن می شود. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدید ⁽²⁾و پروردگارتان اعلام کرد که اگر مرا سپاس گویید، بر نعمت شما می افزایم و اگر کفران کنید، بدانید که عذاب من سخت است. ثُمَّ لَتُسْتَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیم ⁽³⁾سپس در همان روز است که از نعمت [روی زمین] پرسیده خواهید شد. اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ ⁽⁴⁾نعمتی را که بر شما ارزانی داشتم به یاد بیاورید.

حکمت 14

تکیه به یاری خداوند

مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ، أَتِيحَ لَهُ الْأَبْعَدُ ⁽⁵⁾

کسی را که خویش نزدیک واگذارد یاری بیگانه دور برایش فراهم شود. [و در هر حال خداوند تنهایش نگذارد.]

نکته

انسان با اتکا به خداوند از راه های پیش بینی نشده ای پشتیبانی می شود؛ به عنوان نمونه قریش که دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله به حساب می آمدند نسبت به حضرت بی مهری کرده و او را از قوم و قبیله خودش راندند و در شعب ابی طالب تبعید کرده در محدودیت اقتصادی قرار دادند و با هر وسیله ممکن از انتشار افکار و اندیشه هایش جلوگیری کردند ولی اسلام به رشد و پیشرفت ادامه داد و با یاری اوس و خزرج که هیچ نسبتی با رسول خدا نداشتند، توسعه پیدا کرد. ⁽¹⁾

مشابه

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا يَسْتَغْنِي الرَّجُلُ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَالٍ عَنْ عَشِيرَتِهِ] عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَيْدِيهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِم ⁽²⁾ای مردم انسان هر مقدار که ثروتمند باشد، باز از خویشاوندان خود بی نیاز نیست که از او با زبان و دست دفاع کنند. وَ أَكْرِمْ عَشِيرَتَكَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُكَ الَّذِي بِهِ تَطِيرُ ⁽³⁾وابستگان خود را گرامی بدار چه آنان پروبال پرواز تو هستند. الإمامُ على علیه السلام لأبي ذرّ لما أخرجَ إِلَى الرَّبَذَةِ: «يا أباذر... و لَو أَنَّ السَّماواتِ والأَرْضِينَ كانتا على عَبدِ رَتقا، ثُمَّ اتَّقَى الله لَجَعَلَ الله لَهُ مِنهُما مَخرَجا ⁽⁴⁾امام علی علیه السلام به ابوذر هنگام تبعیدش به ربذه فرمود: ای ابوذر!... اگر آسمان ها و زمین ها به روی بنده ای بسته شوند و آن بنده تقوای خدا پیشه کند خداوند از میان آن ها راه خروجی برایش قرار دهد!

امام سجاد علیه السلام در دعای دوم صحیفه سجادیه می فرماید: وَ حَارَبَ فِي رِضَاكَ أُسْرَتَهُ وَ قَطَعَ فِي إِحْيَاءِ دِينِكَ رَحِمَهُ وَ أَقْصَى الْأَدْنَيْنَ عَلَى جُحُودِهِمْ وَ قَرَّبَ الْأَقْصَيْنَ عَلَى اسْتِجَابَتِهِمْ لَكَ وَ وَإِلَى فِيكَ الْأَبْعَدِينَ وَ عَادَى فِیک الْأَقْرَبِینَ برای خشنودی تو با قبیله خود کارزار نمود و در راه احیای دین تو رشته خویشاوندی خود را بگسیخت و نزدیکترین بستگانش را به علت اصرار بر انکار تو از خویش دور کرد و دورترین مردم را به جهت پذیرفتن دین تو به خود نزدیک ساخت و برای تو با دورترین مردم دوستی گزید و با نزدیک ترین آن ها دشمنی ورزید.

خدای ار به حکمت ببندد دری *** گشاید به فضل و کرم دیگری

سعدی

قریش که دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله و به حساب می آمدند نسبت به حضرتش بی مهری کرده، از قوم و قبیله خودش راندند او را در شعب ابی طالب تبعید کرده ولی اسلام که ریشه در سرشت انسان ها داشت و زبان فطرت بشریت بود، به رشد و پیشرفت ادامه داد و به یاری اوس و خزرج که هیچ نسبتی با رسول خداران نداشتند توسعه پیدا کرد و محمد سرفرازانه به مکه بازگشت و پرچم توحید را بر بام کعبه به اهتراز درآورد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در راستای رضای تو، با خاندان خود که مشرک بودند، جنگید و در جهت زنده کردن باورهای توحیدی با خویشان خویش قطع رابطه کرد و نزدیکان را به دلیل حق ستیزی از خود راند و بیگانگان را به انگیزۀ حق پذیری پذیرا شد و در راه تو، خودی ها و بستگان را حق مدارانه راند و ناآشنایان را مورد محبت و دوستی خود قرار داد.

حکمت 15

سرزنش نکردن گرفتار

مَا كُلُّ مَفْتُونِ يُعَاتَبُ ⁽¹⁾

هر گرفتاری [یا: فریب خورده ای] را سرزنش نتوان کرد.

نکته ها

این بیان را امام وقتی فرمودند که برای سرکوب شورشیان بصره حرکت می کرد. سعد وقاص و محمد بن مسلمه و اسامة بن زید آماده حرکت نشدند امام از آن ها پرسید چرا آماده جهاد نمی شوید؟ گفتند از این که مسلمانی را بکشیم ناراحتیم. امام فرمود: بر بیعت من وفادارید؟ گفتند: بله امام فرمود: به خانه هایتان بروید. ⁽²⁾

بعضی از انسان ها از روی ناآگاهی فریب می خورند یا به خاطر تشخیص غلط راه باطل را می روند و دچار لغزش می شوند اگر اعتراف به خطا کردند نباید آن ها را سرزنش کرد و همان احساس شرمندگی در پیشگاه خداوند کافی است و نباید او را ملامت کرد. ⁽¹⁾

حاطب بن ابی تلعبه

در تفسیر المیزان ذیل آیه اول از سوره ممتحنه می فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوّى وَعَدُوّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ این آیه در رابطه با حاطب بن ابی تلعبه نازل شده است. او مسلمان شده و به مدینه مهاجرت کرده بود ولی زن و بچه هایش در مکه زندگی می کردند از آن جایی که قریش برای حمله مسلمانان لحظه شماری می کردند و از غافل شدن نگران بودند راهی برای نفوذ در خاندان حاطب پیدا کردند و با ابراز محبت و ظاهرسازی از همسر او خواستند تا با شوهر خودش مکاتبه کند و اطلاعاتی از زمان حمله مسلمانان به دست آورد و در اختیار آنان قرار دهد در واقع به قیمت حمایت از ایشان و دفع شرشان وادار به جاسوسی شدند.

حاطب که نگران خانواده خود بود، خبر حمله قریب الوقوع پیامبر صلی الله علیه و آله را در نامه ای نوشت و از طریق زنی به نام صفیه به مکه فرستاد ولی پیش از آن پیک مشرکان از حدود مدینه خارج شد پیامبر صلی الله علیه و آله به وسیله جبرئیل از جریان امر مطلع شد و علی علیه السلام و زبیر و مقداد را مأموریت داد تا در اسرع وقت حرکت کنند و اطلاعات مکتوب در نامه را از پیک مشرکان بگیرند و به مدینه برگردند.

فرستادگان رسول خدا را در محلی به نام روضه خاخ صفیه را گرفتند و از او خواستند تا نوشته را تحویل دهد ولی او با استفاده از شگردهای زنانه انکار کرد. وسایل او را بازرسی کردند و نامه را نیافتند. علی علیه السلام فرمود: به خدا قسم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جز راست نگفته است، اگر نامه را در اختیار ما قرار ندهی سر از تنت بر خواهم گرفت. صفیه خود را به گوشه ای کشید و از لابه لای موهای سرش نامه را در آورد و به علی علیه السلام داد.

هنگامی که فرستادگان پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه نامه برگشتند، حاطب نیز به محضر حضرت احضار شده و با حضور جمعی از مسلمانان دادگاهی تشکیل دادند. در واقع حاطب در فتنه بزرگی گرفتار شده بود عمر اجازه خواست تا بدون سؤال و جواب سر از تن حاطب برگیرد و به عنوان جاسوس به قتل برساند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او از سپاهیان جنگ بدر است که مورد

عنایت پروردگار قرار گرفته اند و به طور کلی چگونه ممکن است کسی بدون تحقیق، مجرم شناخته و مجازات شود؟ حاطب محاکمه شد و در دفاع از خودش سوگند یاد کرد که من نفاق نورزیده ام در باور توحیدی خودم دچار تزلزل و تغییر نشده ام و به یکتایی خدا، رسالت پیامبر اسلامصلی الله علیه و آله گواهی می دهم ولیکن من گرفتار شدم و چون زن و بچه ام در چنگ مشرکان بودند و کس وکاری نداشتند، ناچار شدم برای ادامه حمایت قریش از خانواده ام دست به چنین خطایی بزنم و در این جریان به دلیل کفر و ارتداد خیانت نکرده ام؟!

برخلاف دیگران که کمر به قتل حاطب بسته بودند و سرزنش و تنبیه شدید او را خواستار بودند، رسول خدا و دفاع او را پذیرفت و فرمود: حاطب راست می گوید.

به تعبیر علی علیه السلام: ما كُلُّ مَفْتُونِ يُعاتَبُ هر گرفتاری سزاوار سرزنش نیست. حق دفاع متهم، از حقوق مسلم و پذیرفته شده است و قضاوت شتاب زده بدون وجود دلایل قضایی محکمه پسند ممکن است به فتنه ای بزرگتر منجر شود و اصلی از اصول انسانی و الهی را مخدوش سازد و عدل و حق را در مسلخ جهل و بیخبری قربانی کند. ⁽¹⁾

حکمت 16

حاکمیت تقدیر بر تدبیر

تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِيرِ، حَتَّى يَكُونَ الْحَتْفُ فِي التَّدْبِيرِ ⁽²⁾

الْحَتْفُ: مرگ؛ جمع حتوف: الموت.

التَّدْبِيرِ: پایان نگری؛ چاره اندیشی؛ از ریشه «دبر»؛ التدبير في اللغة: النظر في عواقب الامور.

رویدادها چنان رام تقدیرها [ی الهی] است که گاهی چاره جویی خود انسان موجب مرگ او می شود [گاهی انسان تدبیری می اندیشد که به نابودی او منجر می گردد.]

نکته ها

گرچه انسان باید در همه امور هوشیارانه و مدبرانه عمل کند اما از لطف خداوند بی نیاز

نیست خداوند برای بیدار ساختن انسان و شکستن غرور و غفلت، گاهی اموری مقدر می کند که بر خلاف تدبیرها و پیش بینی های انسان است. ⁽¹⁾

امام نمی خواهد تدبیر را مقابل تقدیر قرار دهد بلکه جایگاه آن دو را بیان می کند پس با این که ما موظف هستیم تدبیر کنیم باید بدانیم که تدبیرها نیز به تقدیر الهی انجام می شود و اگر مقدر نباشد، تدبیر به سنگ خواهد خورد؛ چون همه چیز دست خداست و حوادث عالم، معلول تقدیرهای الهی است. ⁽²⁾

مشابه

نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقين ⁽³⁾ما در میان شما مرگ را مقدر ساختیم و هرگز کسی بر ما پیشی نمی گیرد. لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وال ⁽⁴⁾برای او فرشتگانی است که پی در پی او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسداری درپی می کنند در حقیقت خدا حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ برگشتی برای آن نیست و غیر از او حمایتگری برای آنان نخواهد بود.

حکمت 17

تغییر حکم با تغییر شرایط

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلى الله عليه وسلم غَيَّرُوا الشَّيْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ»؟ فَقَالَ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ وَ الدِّينُ قُلْ، فَأَمَّا الآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ؛

فَامْرُةٌ وَ مَا اخْتَارَ ⁽¹⁾

قل: اندک، کم؛ القلة مثل الذل و الذلّة.

يْطَاقُهُ: دامنه اش؛ در اصل به معنای کمربند یا کمربندهای خاصی است که زنان به کمر می بستند ولی در این جا به معنای محدوده و قلمرو است؛ شقة تلبسها المرأة و تشدّ وسطها ثم ترسل الأعلى على الأسفل إلى الركبة و الأسفل ينجر إلى الأرض.

بجرانه جلو گردن شتر که وقت استراحت بر زمین می گذارد؛ کنایه از استقرار است؛ قسمت پایین گردن است که به هنگام استراحت آن را به زمین می نهند؛ جران البعير مقدم عنقه من مذبحه إلى منحره.

از علی سام درباره معنای این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که «موی سفید را [با خضاب کردن] تغییر دهید و خود را همانند یهود نسازید» پرسیدند. امام علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله این سخن را زمانی فرمود که دین داران اندک بودند اما اینک که قلمرو دین گسترش یافته و پایه های آن استوار گشته هرکس به میل خود رفتار کند.

نکته ها

تعبير «ضَرَبَ بِجِرَانِهِ» کنایه از حاکمیت امنیت بر محیط اسلام است. ⁽²⁾

در ماجرای حدیبیه تعداد مسلمانان کم و بیشتر سالخوردگان بودند لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد محاسن خود را رنگ کرده تا جوان تر به نظر آیند و اینکه آن حضرت این امر را به عدم شباهت به یهود مستند کرد. ⁽³⁾

مشابه

قال رَّسُولِ الله صلی الله علیه و آله: عليكم بالخضاب فإنه أهيب لعدوكم و أعجب لنسائكم ⁽⁴⁾بر شما باد خضاب کردن چراکه در دل دشمنانتان وحشت می اندازد و نزد زنان زیباتر است.

استعاره

مستعار: ضَرَبَ بِجِرَانِهِ

مستعار منه: شتری که روی زانو نشسته

مستعارله: پابرجایی و پایداری دین

جامع: کلمۀ «ضَرَبَ بِجِرَانِه» استعاره برای پابرجایی و پایداری دین به لحاظ شباهت آن به شتری است که روی زانویش نشسته است.

حکمت 18

فرار از جهاد

فِي الَّذِينَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ: خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْبَاطِلَ ⁽¹⁾ علی علیه السلام دربارۀ آنان که از جنگیدن در رکاب او دوری کردند، فرمود: آنان حق را بی یاور گذاشتند و باطل را یاری نرساندند.

نکته

على علیه السلام تجسم حق است آن چنان که ترجمان و تجسم عدل هم می باشد.

پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله فرمود: عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِي يَدُورُ حَيْثُمَا دَارَ ⁽²⁾بنابراین چگونه ممکن است آدمی در عین آرمانی بودن از علی علیه السلام فاصله بگیرد، در شرایطی که حق و باطل در مقابل هم صف آرایی کرده و حق مداران و اهل باطل پنجه در پنجه هم انداخته اند؟ چگونه ممکن است کسی که حقانیت امیرالمؤمنین اسلام را باور آورد در جمع سپاهیان حضرتش جایی برای خودش نداشته باشد؟

مشابه

فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفىءَ إِلى أَمْر﴾ ⁽³⁾با آن [طایفه ای] که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

حکمت 19

آرزوهای دراز

مَنْ جَرَى فِي عِنَانٍ أَمَلِهِ، عَثَرَ بِأَجَلِهِ ⁽¹⁾

أَمَلِهِ: آرزویش؛ آرزوی دست نیافتنی؛ انتظار چیزی که انسان از آن فاصله زیادی دارد؛ الرجاء، أمل يأمل أملا و أمل تأمیلا: رجاه.

عَثَرَ بِأَجَلِه: در کام مرگ خویش افتاد؛ ورود ناگهانی و دفعی بر چیزی؛ سقوط و افتادن؛ اجل: سرآمد؛ پایان زمانه؛ کنایه از مرگ.

هر که همراه آرزوی خویش بتازد، مرگش او را بر زمین افکند

نکته ها

امام علیه السلام با یادآوری از هم گسستن آرزوها به وسیله مرگ از زیاده روی در آرزو داشتن برحذر داشته است. ⁽²⁾

آرزوهای پشت در پشت، به اسبی لجام گسیخته تشبیه شده که افسار آن رها شده تا سوار را به هر سو که می خواهد ببرد چنین سواری را مرگ بر زمین خواهد کوفت. ⁽³⁾

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الأمل رَحمةُ لأمتى و لَوْ لا الأمل ما أَرْضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها، ولا غَرَسَ عَارِسُ شَجَرا ⁽⁴⁾آرزو برای امت من رحمت است و اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی داد و هیچ باغبانی درختی بر نمی نشاند.

أَمِير الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: الْأَمَلُ يُفْسِدُ الْعَمَلَ وَيُفْنِي الْأَجَل ⁽⁵⁾آرزو، عمل را تباه می کند و عمر را ضایع می سازد.

أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: مَنْ أَيْقَنَ أَنَّهُ يُفَارِقُ الْأَحْبَابَ وَيَسْكُنُ التُّرَابَ وَ يُوَاجِهُ الْحِسَابَ

وَ يَسْتَغْنِي عَمَّا خَلَّفَ وَ يَفْتَقِرُ إِلَى مَا قَدَّمَ كَانَ حَرِياً بِقِصَرِ الْأَمَلِ وَ طُولِ الْعَمَلِ ⁽¹⁾هركس یقین داشته باشد که از دوستان جدا خواهد شد و در دل خاک جای خواهد گرفت، و در دادگاه عدل الهی مورد حساب و سؤال قرار خواهد گرفت و از آن چه پشت سر گذاشته بی نیاز می گردد و به آن چه پیش فرستاده نیازمند خواهد شد چنین کسی تلاش می کند که آرزوهایش را کوتاه کند و اعمال صالحه اش را مفصل و طولانی نماید. أَمِير الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ: مَن أطال الأمل آسأ العمل ⁽²⁾آن که آرزو را دراز نماید، کردارش را زشت کند. أَمِير الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ: مِنَ الحُمق الاتكال عَلَى الأمل ⁽³⁾تکیه بر آرزو، از حماقت و ابلهی است.

حکمت 20

چشم پوشی از لغزش ها

أَقِيلُوا ذَوِى الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ، فَمَا يَعْتُرُ مِنْهُمْ عَاثِرَ إِلَّا وَ ايَدُهُ بِيَدِ اللَّهِ يَدُ اللَّهِ بِيَدِهِ يَرْفَعُهُ ⁽⁴⁾

عَثَرات: خطاها؛ جمع «عَثَره» به معنای لغزش و خطاست؛ فرو افتادن های ناگهانی؛ العثرة: جمع عثرات: السقطة.

مَا يَعْثُرُ: لغزش نمی کند.

عاشر: لغزش کننده.

از لغزش جوانمردان درگذرید؛ زیرا هرکس از ایشان بلغزد خداوند دستش را بگیرد و بلندش نماید.

نکته ها

این که دست خدا به دست آن هاست و آنان را بلند می کند کنایه از وابستگی های آنان به خدا و جبران حال ایشان است. ⁽¹⁾

نکته ای که در حکمت علوی مورد توجه قرار گرفته است عنایت و مهر خداوند نسبت به جوانمردان است؛ زیرا آنان گرچه دچار لغزش و خطا شوند، به دلیل حسن رابطه با خداوند و برخورداری از سلامت روح به فوریت لغزشهای خویش را جبران می کنند و پوزش خواهانه به فکر جبران گناه خویش می افتند و در نتیجه پیوسته از آمرزش خداوندی برخوردار می شوند؛ بنابراین اگر چنین کسانی دچار اشتباه و خطا شدند و به صورت گذرا فریب شیطان خوردند سزاوار چشم پوشی و تغافل هستند لغزش های آن ها را نادیده بگیرید، کاه را کوه نکنید با صغیرهای ایشان را اهل گناهان کبیره نخوانید. لطف خدا را در حق جوانمردان تو به کار متذکر شوید.

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: تَجَاوَزُوا عَنْ ذَنْبِ السَّخِي فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى آخِذٌ بِيَدِهِ كُلَّمَا عَثَر ⁽²⁾از گناه شخص سخاوتمند بگذرید زیرا خداوند دست او را هرگاه لغزشی پیدا کند،می گیرد.

قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَارُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِهِ السَّلام قَالَ: الْمُرُوَّةُ مُرُوتَانِ مُرُوَّةُ الْحَضَرِ وَمُرُوَّةُ السَّفَرِ فَأَمَّا مُرُوَّةُ الْحَضَرِ فَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ وَ حُضُورُ الْمَسَاجِدِ وَ صُحْبَةُ أَهْلِ الْخَيْرِ وَالنَّظَرُ فِي الْفِقْهِ وَ أَمَّا مُرُوَّةُ السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَ الْمِزَاحُ فِى غَيْرِ مَا يُسْخِطُ اللَّهَ وَ قِلَّةُ الْخِلَافِ عَلَى مَنْ تَصْحَبُهُ وَ تَرْكُ الرَّوَايَةِ عَلَيْهِمْ إِذَا أَنْتَ فَارَقْتَهُمْ ⁽³⁾ابن ابی عمیر از جمعی از راویان از امام صادقم روایت کرده که آن حضرت فرمود مروت و جوانمردی بر دو گونه است: مروت در حضر، و مروت در سفر. مروت در حضر عبارت است از تلاوت،قرآن، حضور در مساجد، همنشینی با نیکان و دقت و باریک بینی در فقه مروت در سفر عبارت است از: خوب خرج کردن، شوخی کردن به گونه ای که نافرمانی خدا در آن نباشد، کمتر مخالفت کردن با رأی همراه و بدگویی نکردن از آنان بدان هنگام که از هم جدا می شوید.

سُئِلَ مَا المُرُوَّةُ؟ فَقالَ: لا تَفعَل شَيئاً فِى السِّرِّ تَستَحيى مِنهُ فِى العَلانِيَةِ ⁽¹⁾[از امام علی علیه السلام] پرسیدند مردانگی چیست؟ فرمود [آن که] در نهان کاری نکنی که در عیان از آن شرم می کنی.

حکمت 21

اشاره

قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ وَ الْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَضَ الْخَيْر ترس [از نرسیدن به هدف] با ناکامی و کم رویی با محرومیت همراه شده است. فرصت همچون عبور ابر می گذرد، پس به پا خیزید و فرصت های خوب را غنیمت شمارید.

نتیجه ترس و کم رویی

قُرنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ وَ الْحَيَاء بِالْحِرْمَانِ ⁽²⁾

الهيبة: المخافة، ضدّ الانس.

خَيْبَةِ: ناامیدی ناکامی؛ به مقصد نرسیدن و مطلوب را به دست نیاوردن؛ مأیوس گشتن؛ خاب خيبة: لم يظفر بما طلب.

حَيَاءُ: در تفسیر حیای مذموم گفته اند: «همان انقباض نفس و خودداری از انجام کارهایی است که قبیح نیست، بلکه لازم است ولی انسان بر اثر کمرویی آن را ترک می کند؛ الحیاء: الحشمة، انقباض النفس تركه خوفا من اللوم.

حِرْمَانِ: محروم و دست خالی بودن

ترس [از نرسیدن به هدف] با ناکامی و کمرویی با محرومیت همراه شده است.

نکته

این که امام در مورد شرمندگی قید بی مورد را زدند به این دلیل است که شرمندگی درست و صحیح نیز وجود دارد و آن در پیشگاه خداوند و اولیای خداست که ما همیشه خود را بدهکار خدا بدانیم و اعتراف به ضعف خود در پیشگاه پروردگار کنیم. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله: الْحَيَاءُ حَيَاءَانِ حَيَاءُ عَقْلِ وَ حَيَاءُ حُمْقٍ فَحَيَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَيَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ ⁽¹⁾حيا دو گونه است حیای خردمندانه و حیای احمقانه. حیای خردمندانه آگاهی است و حیای احمقانه نادانی است.

اغتنام فرصت ها

وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ ⁽²⁾

انْتَهزُوا: ربودند؛ انتهاز به چنگ آوردن؛ گرفتن شکار.

الْخَيْر: هرچیز خیری که صلاح انسان در او باشد و آدمی به سوی او میل داشته و او را انتخاب کند و بر غیر برتری دهد.

فرصت همچون عبور ابر می گذرد پس [به پا خیزید و] فرصت های خوب را غنیمت شمارید.

مشابه

امام على علیه السلام: مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْكَانِ وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَة ⁽³⁾شتاب در کاری پیش از توانایی یافتن بر آن و سستی و درنگ بعد از دست دادن فرصت، نشانه نابخردی است.

حکمت 22

حق ولایت

الَنَا حَقٌّ، فَإِنْ أُعْطِينَاهُ، وَ إِلَّا رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبل وَ إِنْ طَالَ السُّرَى ⁽¹⁾

أَعْجَازَ الْإِبِلِ: پشت شتران؛ جمع «عَجُز» به معنای انتها؛ آخر؛ العجز: جمع أعجاز مؤخّر الشيء أو الجسم يقال: ركب أعجاز الابل أى ركب الذل و المشقة.

السُّرَى: شب روی؛ سیر و حرکت در طول شب؛ سار و سیر به معنای حرکت و سیری که در آن خفا و مخفی کاری باشد؛ سير الليل.

ما را حقی باشد [حق ولایت و خلافت که اگر به ما بدهند به وظیفه خود عمل می کنیم، وگرنه بر ترک شتران می نشینیم، هر چند این شب روی [تحمل رنج] به طول انجامد.

قال الرضى [رحمه الله تعالى] و هذا [القول] من لطيف الكلام و فصیحه، و معناه أنا إن لم نعط حقنا كنا أذلاء وذلك أن الرديف يركب عجز البعير كالعبد و الأسير و من يجرى مجراهما

سید رضی: این از سخنان لطیف و فصیح است معنایش آن است که اگر حق ما را ندهند ما خوار خواهیم بود؛ زیرا کسی که پشت سر شتر سوار است، بر کفل شتر می نشیند مانند بنده، اسیر و امثال ایشان

نکته ها

در نهج البلاغه موضوع حق رهبری و امامت از موضوعات ارزشمندی است که بارها مورد توجه امام قرار گرفته است و امام به طور قاطع و بی پرده از حق خویش سخن می گوید. ⁽²⁾

سید رضی در مورد این سخن چنین بیان کرده است مفهومش این است که اگر حق ما داده نشود به مانند افراد از چشم افتاده خواهیم بود؛ همان طور که آن که پشت سر راکب،

سوار می شود مانند برده و اسیر و کسی است که در مرتبه اینان است. ⁽¹⁾

طولانی بودن حرکت در شب کنایه از مشقت زیاد است؛ زیرا این جای تصور و لازمه سیر طولانی در شب است و احتمال دارد که عبارت امام عالم کنایه باشد که به صورت یک ضرب المثل آمده است. ⁽²⁾

حق ولایت و رهبریت امت اسلام پس از نبی اکرم صلى الله عليه وسلم با توجه به دلایل نقلی، عقلی و وحیانی، از آن امام علی علیه السلام است.

مشابه

هوَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ ⁽³⁾و ستمکاران به زودی خواهند دانست که به چه مکانی باز می گردند. فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَتَّى مُسْتَأْثَراً عَلَى مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِيَّهُ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ حَتَّى يَوْمِ النَّاسِ هَذَا) ⁽⁴⁾سوگند به خدا که از آن زمان که رسول الله رخت به سرای دیگر برده است تا به امروز مرا از حقم بازداشته اند و دیگری را بر من برتری داده اند و برگزیده اند. امام علیه السلام میزان قرب خود با پیامبر صلی الله علیه و آله در حال حیات و وفات را دلیل روشنی بر سزاوارتر بودن به امر خلافت می شمرد و به دنبال آن همگان را برای جهاد با دشمن بسیج می کند: فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّى حَيّاً وَ مَيَّتاً؟ فَانْفُذُوا عَلَى بَصَائِرِكُمْ ⁽⁵⁾پس چه کسی از من در حیات و مرگ به او سزاوارتر است؟ اینک با دیدهٔ بصیرت به راه افتید.

امام علیه السلام در پاسخ به مردی که به ایشان گفت: ای پسر ابوطالب، چقدر به خلافت آزمندی! چنین فرمود: فَقُلْتُ بَلْ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ لَأَحْرَصُ وَ أَبْعَدُ وَ أَنَا أَخَصُّ وَأَقْرَبُ، وَإِنَّمَا طَلَبْتُ حَقَّا لِي وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِي دُونَهُ؛ فَلَمَّا قَرَعْتُهُ بِالْحُجَّةِ فِي الْمَلَإِ الْحَاضِرِينَ، هَبَّ كَأَنَّهُ بُهِتَ لَا يَدْرِى مَا يُجِيبُنِی بِهِ ⁽⁶⁾گفتم: به خدا سوگند، شما بدان

آزمند ترید با آن که از رسول الله صلی الله علیه و آله دور ترید و من از شما به خلافت مخصوص ترم و به او نزدیک تر. من حقی را طلبیدم که از آن من بود و شما میان من و حق من حايل شديد و مرا از آن منع کردید چون آن مرد را در برابر جمع با برهانی که آوردم این چنین مغلوب نمودم مبهوت بماند و ندانست که مرا چه پاسخ دهد.

حکمت 23

اولویت عمل بر نسب

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ [حَسَبُهُ] نَسَبُهُ ⁽¹⁾

نَسَبُه: حس و نسب؛ مصدر جمع أنساب القرابة.

کسی که عمل وی او را به جایی نرساند نسب و [شرافت خانوادگی] او را جلو نمی برد.

نکته ها

فضیلت و برتری افراد نسبت به یکدیگر حاصل مال ومنال یا حسب و نسب نیست بلکه به علم و عمل است و فخر و مباهات به حسب و نسب نتیجه کوری به دنبال دارد. ⁽²⁾

گندی عمل کنایه از نرسیدن او به نیکی است به دلیل نداشتن چیزی از اعمال پاکیزه که او را به نیکی برساند امام علیه السلام «اسراع» (تند گرداندن) را در برابر «بُطو» (کُند ساختن) قرار داده است. ⁽³⁾

مشابه

خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَ أَحْسَنَ وَ لَوْ كَانَ عَبْداً حَبَشِيّاً وَ خَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَ لَوْ كَانَ وَلَداً قُرَشِيّا ⁽⁴⁾خدا بهشت را آفریده برای بنده مطیع و نیکوکار گرچه غلامی سیاه باشد و جهنم را آفریده برای هر که معصیت کند گرچه از اولاد قریش باشد.

إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنثى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أتقاكم ⁽¹⁾ما شما را از نری و ماده ای بیافریدیم و شما را جماعت ها و قبیله ها کردیم تا یکدیگر را بشناسید هر آینه گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست. وَلَدُ السَّوْءِ يَعَرُ الشَّرَفَ وَيَشِينُ السَّلَف ⁽²⁾فرزند بد، آلوده می کند پدران و پیشینیان خود را و اولاد و بازماندگان خود را فاسد می گرداند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و خویشان خود را جمع کرد و خطاب به همگان فرمود: «بنی عبدالمطلب، بنی هاشم بنی عبد مناف یا فاطمه بنت محمد، انّي لا أغنى عَنكَ مِن الله شيئاً يا عباس بن عبدالمطلب، اني لا اغنى عَنك من الله شيئا إِنَّ أَكْرَمَكُم عِنْدَ الله أَتْقاكُم» ⁽³⁾فرزندان عبدالمطلب، فرزندان هاشم، فرزندان عبد مناف ای دخترم فاطمه، عموجان عباس این که من از شما هستم مشکلی را حل نمی.کند من نمی توانم شما را از خدا بی نیاز کنم. آن چیزی که خرسندی خداوند را فراهم می کند عمل،است رفتار شایسته و کردار پسندیده است.

حکمت 24

گناهان بزرگ

مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَالتَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ﴾ ⁽¹⁾

إغَاثَةُ: فریادرسی؛ کمک و نصرت بعد از شدت.

الْمَلْهُوفِ: غم دیده؛ هر فرد مظلوم و بیچاره ای را شامل می شود؛ خواه بیمار باشد یا گرفتار، طلبکار یا فقیر، نادار یا زندانی بی گناه مظلومی که طلب کمک و استغاثه دارد تا آن چه از دست داده به دست آورد؛ الحزين ذهب له مال أو فجع بحميم المظلوم ينادى و يستغيث.

التنفيس: برطرف کردن غم زدودن غم؛ وسعت دادن؛ بالا کشیدن؛ نفس: عنه الكربة: لطفها و فرّجها.

الْمَكْرُوب: به هر شخص غمگین گفته می شود؛ از مادۀ «کرب» به معنای حزن و غم شدیدی که بر قلب فشار می آورد.

دادخواهی از ستمدیده و آسایش بخشیدن به اندوهگین از کفاره های گناهان بزرگ است.

نکته

کمک به مظلوم و آرام کردن مصیبت دیده با هر شکل ممکن آنقدر با ارزش است که تمام آثار گناهان بزرگ را محو می کند و بدی ها را به خوبی ها تبدیل می کند. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً مُسَافِراً نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ ثَلَاثَاً وَ سَبْعِينَ كُرْبَةً وَ أَجَارَهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْهَمِّ وَ الْغَمِّ وَ نَفَّسَ عَنْهُ كَرْبَهُ الْعَظِيمَ قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا كَرْبُهُ الْعَظِيمُ؟ قَالَ: حَيْثُ يَغْشَى بِأَنْفَاسِهِم ⁽³⁾کسی که به یک مؤمن مسافر کمک کند خداوند هفتاد و سه ناراحتی از او بر طرف می کند خدا او را از هم وغم پناه می دهد و غصه بزرگ را از او برطرف می کند سؤال شد غصۀ بزرگ چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و پاسخ دادند زمانی است که نفس قطع می شود (زمان مرگ و جان کندن).

إِنَّكَ أَنْ تُعِينَ أَخَاكَ الْمُسْلِمَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ طَوَافِ أُسْبُوعِ بِالْبَيْتِ مُبْتَدِنَا ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام: آگاه باش همراهی نمودن با برادر مسلمان در نزد من از طواف هفتگانه در طواف خانه کعبه نیکوتر است.

حکمت 25

استدراج

يَا ابْنَ آدَمَ، إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ، فَاحْذَرْهُ ⁽²⁾

تَعْصِیه نافرمانی اش می کنی؛ عصیان سر باز زدن سرپیچی کردن؛ پیروی نکردن احْذَرُ حالتی است در انسان و عبارت است از هوشیار شدن در برابر چیز ترسناک.

نکته

در واقع این کلام امام نوعی اتمام حجت و برحذر داشتن از نتیجه غفلت و گناه است که آدمی غافل نشود و توجه داشته باشد که خداوند همواره مراقب اوست. ⁽³⁾

این سخن امیرالمؤمنین علیه السلام بر حذر داشتن از استدراج و سقوط تدریجی در عذاب خداوند است.

مشابه

هوَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ * وَ أُمْلَى لَهُمْ إِنَّ كَيْدِى مَتين ⁽⁴⁾

و آنان را که آیات ما را دروغ انگاشتند از راهی که خود نمی دانند به تدریج خوارشان می سازیم و به آن ها مهلت دهم که تدبیر من استوار است.

قَالَ على علیه السلام: أَيُّهَا النَّاسُ لِيَرَكُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَجِلِينَ كَمَا يَرَاكُمْ مِنَ النِّقْمَةِ فَرِقِين ⁽¹⁾ای مردم، باید خداوند شما را به هنگام نعمت در ترس ببیند به همان صورت که در بلا هراسان می نگرد.

حکمت 26

رنگ رخسار، افشاکننده اسرار درون

مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ ⁽²⁾

فَلَتَات: اشتباهات؛ جمع «فَلْتَة» به معنای کار یا سخنی است که بدون فکر از انسان صادر می شود؛ چیزهایی که ناگهانی و بدون فکر از زبان انسان خارج می شود؛ الأمر يقع من غير ترق، حدث الأمر فلتة أى فجأة من غير تدبّر. «إلّا ظهر في فلتات لسانه» في حكم الاستثناء المنقطع.

صفحه جانب؛ ناحیه عرض هر چیزی؛ من الشيء جمع صفحات جانبه و وجهه.

وجهه جهت و جلوه با ارزش هر چیزی.

کسی چیزی را در دل خود نهان نمی کند، جز آن که در سخنان بی اندیشه اش و درصفحه رخسارش نمایان می گردد.

نکته

در مواردی که زبان قدرت مانور نداشته باشد و لفظی به میان نیاید، رنگ رخساره و خطوط چهره آدمی با دگرگونی هایی که در آن پیدا می شود وضعیت روحی انسان را بازگو می کند. ⁽³⁾

مشابه

حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ وَ لَوْ نَشَاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ

فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ ⁽¹⁾آیا آنان که در دلشان مرضی است، می پندارند که خدا کینه ای را که در دل نهفته دارند، آشکار نخواهد کرد؟ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرُ يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ ⁽²⁾خدا به بازگردانیدن او تواناست، روزی که رازها آشکار می شود. سعدی نیز چنین می سراید:

ما در این شهر غریبیم و در این ملک فقیر *** به کمند تو گرفتار و به دام تو اسیر

گر بگویم که مرا حال پریشانی نیست *** رنگ رخساره نشان می دهد از سرّ ضمیر

صَدْرُ الْعَاقِل صُنْدُوقُ سِرِّهِ ⁽³⁾سينه عاقل صندوقچه راز اوست.

حکمت 27

مدارا کردن با بیماری

إمْشِ بِدَائِكَ، مَا مَشَى بِک ⁽⁴⁾

با درد و بیماری خویش بساز چندان که با تو می سازد

نکته ها

امام به یک اصل مهم بهداشتی و درمانی اشاره می کند که تا زمانی که بیماری فشار شدید نیاورده، بگذار بدنت بدون نیاز طبیبان و دارو آن را دفع کند. ⁽⁵⁾

هدف های امام علی علیه السلام در بیان این حدیث شریف توجه دادن آدمی به استفاده صحیح

و علمی از دارو و دکتر است؛ زیرا اکثر داروهای موجود اگر از جهتی مفید واقع شوند، از جهاتی دیگر زیان بخش هستند.

در نامه 30 نهج البلاغه می فرماید: رُبّما كان الدواء داء چه بسا دارویی که درد است، بلکه درد می آفریند و سلامتی را از جهت دیگری تهدید می.کند ضمن اینکه به نظر بعضی از شرح نویسان بر نهج البلاغه جهت گیری امیرالمؤمنین اسلام در بیان این مطلب بار عرفانی داشته، رضامندی و خشنودی از پروردگار را پی می گیرد.

مشابه

عُثْمَانَ الْأَحْوَلِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ السَّلام يَقُولُ: لَيْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ يُهَيِّجُ دَاءً وَلَيْسَ شَيْءٌ فِي الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاكِ الْيَدِ إِلَّا عَمَّا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ ⁽¹⁾عثمان احول می گوید: از امام ابوالحسن علیه السلام شنیدم که می فرمود هیچ دارویی،نیست مگر آن که خود بیماری تازه ای را دامن می زند برای بدن چیزی سودمندتر از پرهیز و خوردن غذا در حد نیاز بدن نیست. ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ عَنْكُم ⁽²⁾امام کاظم علیه السلام: از معالجه طبیبان پرهیز کنید تا زمانی که بیماری به شما فشار نیاورده است. رسول الله صلی الله علیه و آله: مِن كُنُوزِ البرّ: كتمان المصائب و الأمراض و الصَّدَقةِ ⁽³⁾پوشیده داشتن مصیبت ها و بیماری ها و صدقه، از گنج های نیکی است.

در اشعاری که منسوب به آن حضرت است می فرماید:

حافظ شیرازی نیز چنین سروده است:

ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت *** با درد صبر کن که دوا می فرستمت

حکمت 28

برترین زهد

أَفْضَلُ الزُّهْدِ، إِخْفَاءُ الزُّهْدِ ⁽¹⁾ برترین زهد، پنهان داشتن زهد است.

نکته

زاهد واقعی آن کس نیست که به سراغ دنیا رفته ولی چون آن را به چنگ نیاورده، ناچار لباس زهد به خود پوشیده است زاهد واقعی کسی است که دنیا به سراغش آمده و او آن را نپذیرفته و زندگی زاهدانه را بر نعیم دنیا ترجیح داده است. ⁽²⁾

مشابه

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْكِ ضُولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَى حَالِهِ فَتَحَلَّى بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَيَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَيْسَ مِنْ ذَلِكَ فِي مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًى ⁽³⁾گروه دیگر کسانی هستند که شعف نفس و نداشتن امکانات آنان را از تصاحب قدرت بر جای نشانده شرایط او را بر این حال قرار داده اما او خود را به زیور قناعت آراسته و جامه زهد و پارسایی بر تن نموده در حالی که هیچ شب و روزی را با زهد نگذرانده است.

الزّهدُ أقَلَّ ما يُوجَدُ و أجَلَّ ما يُعهَدُ، ويَمَدَحُهُ الكُلُّ، ويَترُكُهُ الجُلُّ ⁽¹⁾امام على علیه السلام: زهد، کمیاب ترین پدیده ها و والاترین چیزی است که از آن یاد می شود؛ همگان آن را می ستایند ولی بیشتر مردم آن را رها می سازند.

حکمت 29

گذر عمر و فرا رسیدن مرگ

إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَارِ وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَالِ، فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى ⁽²⁾

فَمَا أَسْرَعَ: چه زود است؛ از مادۀ «سَرع» به معنای سرعت و دویدن.

الْمُلْتَقَى: دیدار برخورد غیر تصادفی و از قبل تعیین شده؛ برخورد از روی علم و عمد.

هرگاه تو به دنیا پشت کردی [و به سوی مرگ می روی] و مرگ به تو روی آورده، دیدار تو با مرگ چه شتابان است!

نکته

این سخن در مورد دعوت به فرارسیدن مرگ و آمادگی برای ملاقات با مرگ و دنیای پس از مرگ به وسیله انجام اعمال شایسته می باشد پشت کردن و رو آوردن، امور اعتباری اند؛ زیرا انسان به اعتبار لحظات مدت عمرش لحظه به لحظه در حال پشت کردن به دنیاست و با این حساب به همان نسبت که عمرش سپری می شود مرگ به او نزدیک می شود و با در نظر گرفتن هر دو جهت، تلاقی به سرعت انجام می گیرد و زود به هم می رسند. ⁽³⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽⁴⁾آن مرگی که از آن می گریزید شما را درخواهد یافت و سپس

نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد.

وَ هُوَ الَّذِى أَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ ⁽¹⁾اوست آن که شما را زندگی بخشید و سپس بمیراند و باز زنده می سازد و آدمی ناسپاس است. وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَكُمْ مِنْ ظِلُّكُمْ الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بنَوَاصِيكُمْ وَالدُّنْيَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِكُم ⁽²⁾شما رانده شده های مرگ هستید، اگر بایستید به دستش می افتید و اگر فرار کنید شما را خواهد یافت مرگ از سایه شما با شما همراه تر است و با زلفتان گره خورده و دنیا به دنبال شما در نوردیده می شود. امام حسن مجتبی علیه السلام می فرماید: يا بنَ آدَمَ إِنّك لم تَزَلْ في هَدِمِ عُمرِكَ مُنذُ سَقَطتَ ن بَطن أُمِّكَ، فَخُذْ مِمّا في يَدَيكَ لِما بَينَ يَدَيِكَ؛ فإنّ المؤمنَ يَتَزوَّدُ، والكافِرَ يَتَمَتَّعُ ⁽³⁾اى فرزند آدم تو از همان زمان که از شکم مادرت افتاده ای پیوسته در راه ویران کردن [خانه] عمرت قدم بر می داری پس، از آن چه در دست داری برای آن چه در پیش داری بهره برگیر؛ زیرا که مؤمن توشه بر می دارد و کافر خوش می گذراند.

امام على علیه السلام: نَفَس المَرءِ خُطاه إلى أَجَلِهِ ⁽⁴⁾نَفَس های آدمی گام های او به سوی مرگ است.

حکمت 30

پوشاندن گناه گناهکاران

الْحَذَرَ الْحَذَرَ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ ⁽¹⁾

بترسید! بترسید! به خدا سوگند که گناهان را چنان پوشانید که گویا آن ها را آمرزیده است. ⁽²⁾

نکته

این حکمت بیانگر امهال (مهلت دادن) و استتدراج (گرفتن تدریجی خداوند) است برای این که گناهکار فریب نخورد و از پرده پوشی پروردگار سوء استفاده نکند. اگر کسی بر عصیانگری اصرار ورزد و پرده پوشی خداوند را زیرکی خودش به حساب آورد، رفته رفته دچار شقاوت و بدبختی می شود و این همان امهال و استتدراج است. ⁽³⁾

مشابه

يا مَن أظهَرَ الجَميلَ و سَتَرَ القَبيح يا مَن لَم يُؤاخِذ بِالجَريرَةِ ولَم يَهْتِكِ السِّتَرَيَا عَظيمَ المَنَّ يا كريمَ الصَّفح يا حَسَنَ التَّجاوُزِ ⁽⁴⁾امام مهدی علیه السلام ای آن که [کار] زیبا را آشکار می کند و کار زشت را می پوشاند ای آن که بر بدکاری مؤاخذه نمی کند و پرده نمی درد! ای آن که منتش بزرگ و چشم پوشی اش کریمانه و گذشتش نیکوست. إِلا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحاً فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنات ⁽⁵⁾مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند پس خداوند بدی هایشان را به نیکی ها تبدیل می کند.

حکمت 31

اشاره

وَ سُئِلَ (م عَنِ الْإِيمَانِ، فَقَالَ الْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَالْجِهَادِ. وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَالزُّهْدِ وَ التَرَقْبِ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِي إِلَى الْخَيْرَاتِ. وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَع شُعَبٍ: عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ؛ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الْأَوَّلِينَ. وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِع [الْحِلْمِ الْحُكْمِ وَ مَنْ حَلْمَ لَمْ يُفَرِّطُ فِي أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيدَاً. وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَع شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ؛ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أَنُوفَ الْمُنَافِقِينَ الْكَافِرِينَ وَ مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَالزَّيْغِ وَالشَّقَاقِ؛ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَسَكِرَ سُكْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقَ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرْقُهُ وَأَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ.)وَ الشَّكُ عَلَى أَرْبَع شُعَبٍ: عَلَى التَّمَارِى وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَنا لَمَّ يُصْبِحْ لَيْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا. قال الرضى رحمه الله تعالى و بعد هذا كلام تركنا ذكره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود في هذا الكتاب].

از علی علیه السلام دربارۀ ایمان پرسش شد فرمود ایمان بر چهار پایه استوار است بر

شکیبایی یقین، عدالت و جهاد.

شکیبایی چهار شاخه دارد: اشتیاق، بیم، زهد و انتظار.

آن که مشتاق بهشت باشد دل از شهوت می شوید آن که از آتش بیم دارد از محرمات دوری می.جوید آن که به دنیا رغبت ندارد، مصیبت ها را آسان،شمارد آن که مرگ را انتظار کشد به سوی کارهای خیر بشتابد.

یقین چهار شاخه دارد بینایی زیرکانه دریافت عالمانه، پند گرفتن از گذر زمان یا از حوادث عبرت آموز تأسی به سیره پیشینیان کسی که زیرکانه دید، حکمت برایش آشکار شد و هرکس حکمت برای وی آشکار شد عبرت آموخت و هرکس عبرت آموخت تو گویی در میان پیشینیان زیسته و در تجارب آنان شرکت جسته است. عدالت چهار شاخه دارد فهمی،عمیق غواصی در دریای دانش، داوری نیکو و روشن شکیبایی استوار کسی که خوب فهمید به ژرفای دانش رسید و هرکه به ژرفای دانش رسید از آبشخور احکام شریعت سیراب بازگشت هرکس شکیبایی ورزید در کار خویش کوتاهی نکرد و در میان مردم، پسندیده زندگی نمود. جهاد چهار شاخه دارد امر به معروف نهی از منکر، صداقت و پایداری در میدان های نبرد، دشمنی با فاسقان کسی که امر به معروف کرد، مؤمنان را نیرومند ساخت کسی که نهی از منکر نمود، بینی کافران را بر خاک مالید کسی که در میدان نبرد پایداری کرد وظیفه اش را به انجام رساند.

کسی که با فاسقان دشمنی ورزید و برای خدا خشمگین شد، خداوند به خاطر او خشم گرفت و روز قیامت او را خشنود گرداند.

کفر چهار شاخه دارد کنجکاوی نابجا یا در پی و هم رفتن به گمان دریافتن اسرار کشمکش با مردم انحراف از حق و دشمنی کسی که کنجکاوی نابجا کرد به سوی حق بازنگشت. کسی که از روی نادانی به کشمکش با مردم پرداخت، کوریاش از دیدن حق دوام یافت کسی که از حق منحرف گشت نزد او خوبی، بد و بدی، خوب نمایان شد و به مستی گمراهی مبتلا گشت. کسی که دشمنی ورزید راه ها بر او سخت و کارش دشوار و راه رهاییاش تنگ و باریک شد. شک چهار شاخه دارد جدال در گفتار ترس دودلی و در برابر حادثه ها تسلیم شدن و خود را باختن کسی که روش جدال را پیشه،ساخت، شب گمراهی اش به سپیده دم نرسید کسی که حوادث آینده او را ترسانید عقب گرد نموده، کسی که در

دودلی مردد ماند شیطان ها لگد مالش کردند و کسی که خود را تسلیم هلاکت دنیا و آخرت نمود در هر دو جهان به هلاکت رسید.

سید رضی: پس از این فقره سخنی بود که آن را ذکر نکردیم مبادا سخن به درازا کشد و از هدف مورد نظر در این باب دور شویم.

ارکان ایمان

وَ سُئِلَ (علیه السلام عَنِ الْإِيمَانِ، فَقَالَ الْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ) ⁽¹⁾ از علی علیه السلام دربارۀ ایمان پرسش شد فرمود ایمان بر چهار پایه استوار است بر شکیبایی یقین، عدالت و جهاد.

نکته

در این که سؤال کننده از امام علیه السلام درباره حقیقت ایمان چه کسی بوده، اختلاف است. بعضی آن را یکی از بهترین یاران آن حضرت یعنی «عمار یاسر» و بعضی آن را یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت یعنی «ابن کواء» می دانند که احتمال اول به ذهن بسیار نزدیک تر است. ⁽²⁾

مشابه

وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَني إِسْرائيلَ بِما صَبَرُوا ⁽³⁾وعدۀ نیکویی که پروردگارت به بنی اسرائیل داده بود بدان سبب که شکیبایی ورزیده بودند. بَلَى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوّمينَ ⁽⁴⁾بلی اگر پایداری کنید و پرهیزکار باشید چون دشمنان تاخت آورند، خدا با پنج هزار از فرشتگان صاحب علامت شما را یاری کند. وإِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْيَقين ⁽⁵⁾این سخن سخنی راست و یقین است.

هوَ الَّذِينَ هَاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّه ⁽¹⁾و آنان که مهاجرت کرده اند و در راه خدا جهاد نموده اند به رحمت خدا امید دارند و خدا آمرزنده و مهربان است.

ارکان صبر

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبِ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾

الشَّفَقِ: ترس؛ آمیخته شدن روشنایی روز به تاریکی شب؛ سپس به ترس آمیخته با علاقه به کسی یا به چیزی به کار رفته است؛ شفقا من الأمر: خاف.

الزُّهْدِ: عدم وابستگی به دنیا و زخارف دنیا.

التَّرَقُبِ: امید داشتن؛ انتظره.

سَلا زدود؛ کنار و بیرون کشید؛ فراموش کردن چیزی؛ عن الشیء ذهل عن ذكره و هجره.

شکیبایی چهار شاخه دارد: اشتیاق، بیم، زهد و انتظار. آن که مشتاق بهشت باشد، دل از شهوت می شوید.

نکته

در واقع صبر و شکیبایی گاه در مقابل شهوت و در مسیر اطاعت خداست و گاه در مقام پرهیز از گناهان و گاه در مقابل مصائب و درد و رنج های دنیوی است و گاه در مقابل پایان عمر و مرگ. ⁽³⁾

مشابه

العقل والشَّهَوَةُ ضِدّان، و مُؤَيَّدُ العَقل العِلمُ، و مُزَيَّنُ الشَّهْوَةِ الهَوى، والنَّفْسُ مُتَنازِعَةٌ بَينَهُما، فأَيُّهُما قَهَرَ كانَت فى جانبه ⁽⁴⁾خرد و شهوت دو دشمن اند یاور خرد، دانش است و آراینده شهوت هوس میان این دو بر سر نفس کشمکش است و هرکدام چیره شود، نفس در جانب او قرار می گیرد.

دوری از محرمات

وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ ⁽¹⁾ آن که از آتش بیم دارد از محرمات دوری می جوید.

آثار بی رغبتی به دنیا

وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ ⁽²⁾ آن که به دنیا رغبت ندارد، مصیبت ها را آسان شمارد.

انتظار مرگ

وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِي] إِلَى الْخَيْرَاتِ ⁽³⁾

آن که مرگ را انتظار کشد به سوی کارهای خیر بشتابد.

شاخه های یقین

وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوَّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَسُنَّةِ الْأَوَّلِينَ ⁽⁴⁾

الْعِبْرَةِ: از حالی به حالی یا از جایی یا از حادثه ای به حقیقتی عبور کردن؛ استفاده از تجربه دیگران؛ درس گرفتن از واقعیت های تحقق یافته.

سُنَّةِ: راه امر ثابت و جاری در برابر بدعت و حدیث و جدید عملی که شخص بر آن مداومت دارد، عادت های برگزیده و آگاهانه

تاول: برگشت؛ برگشت به جلو انتها و عاقبت تاویل چیزی را به اول و اصل خود برگرداندن یا آن را به انتها و عاقبت و غایتش بردن؛ تعیین مصداق برای معنی و مفهوم یا برگرداندن مصداق به معنی و مفهوم؛ تَأوَّلِ الْحِكْمَة: پی بردن به دقايق حكمت؛ أوّل: الكلام: فسّره وقدره.

یقین چهار شاخه دارد: بینایی زیرکانه، دریافت عالمانه، پند گرفتن از گذر زمان [یا: از حوادث

عبرت آموز]، تأسی به سیره پیشینیان.

مشابه

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَن ⁽¹⁾مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن. بصیرت فَمَنْ تَبَصَّرَ فِى الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الْأَوَّلِينَ ⁽²⁾ کسی که زیرکانه دید حکمت برایش آشکار شد و هرکس حکمت برای وی آشکار شد، عبرت آموخت و هرکس عبرت آموخت، تو گویی در میان پیشینیان زیسته [و در تجارب آنان شرکت جسته] است.

نکته

بصیرت و بینش، حقیقتی است که صاحب آن، نه در تصمیم گیری ها و اقدام ها به خطا می رود و نه در رویدادها و حادثه ها چیزی بر او مشتبه می گردد. ⁽³⁾

مشابه

فَقْدُ الْبَصَرِ أَهْوَنُ مِنْ فِقْدَانِ الْبَصِيرَة ⁽⁴⁾نداشتن چشم، سهل تر است از نداشتن بینایی.

شاخه های عدالت

وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَع شُعَب عَلَى غَائِصِ الْقَهُم وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ وَرَسَاخَةِ

الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحِلْمِ الْحُكْمِ ⁽¹⁾

الفهم گیرایی به واسطه شنیدن گوش یا شنیدن دل؛ علم، نتیجه فهم است.

شَرَائِع: آبشخور؛ مدخل آب که روشن و واضح است؛ جمع «شریعه» به معنای محل ورود آب.

غَور: به عمق رفتن؛ غَيْرُ الْعِلْم سرّ و باطن علم؛ غار الماء غورا: دخل في الارض وسفل فيه غورا: دقق النظر فيه.

رساخة: محكمى؛ رسخ الشيء رسوخا: ثبت في موضعه.

عدالت چهار شاخه دارد فهمی عمیق غواصی در دریای دانش داوری نیکو و روشن شکیبایی استوار کسی که خوب فهمید، به ژرفای دانش رسید و هرکه به ژرفای دانش رسید، از آبشخور احکام شریعت سیراب بازگشت.

نکته ها

کسی که بخواهد عادلانه حکم بکند نخست باید از قابلیت تشخیص موضوع برخوردار باشد تا هرگونه خطا در تشخیص موضوع موجب خطا در نتیجه حکم نشود. ⁽²⁾

صَدَرَ عَنْ...: به معنای بازگشت یعنی بعد از آن که از سرچشمه دین نوشید، برای بهره مند کردن دیگران بازگشت. ⁽³⁾

مشابه

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُكْمِ بَيْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِيَّتِكَ فِي نَفْسِكَ، مِمَّنْ لَا تَضِيقُ بِهِ الْأُمُورُ، وَلَا تُمَحِّكُهُ الْخُصُومُ، وَلَا يَتَمَادَى فِي الزَّلَّةِ، وَلَا يَحْصَرُ مِنَ الْفَيْءِ إِلَى الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَلَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَى طَمَع، وَلَا يَكْتَفِى بِأَدْنَى فَهُم دُونَ أَقْصَاهُ، وَأَوْقَفَهُمْ فِي الشُّبُهَاتِ، وَأَخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَى تَكَشْفِ الأمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتَّضَاحَ الْحُكْمِ مِمَّنْ لَا يَزْدَهِيهِ إِطْرَاءٌ وَلَا يَسْتَمِيلُهُ إِغْرَاءُ وَأُولَئِكَ قَلِيلٌ ⁽⁴⁾و برای داوری در میان مردم، یکی از افراد رعیت را بگزین که در نزد تو برتر از دیگران بود از آن کسان که کارها بر او دشوار نمی آید و از عهده کار قضا بر می آید. مردی که مدعیان با ستیزه و لجاج، رأی خود را بر او تحمیل نتوانند کرد و اگر مرتکب خطایی،شد بر آن اصرار نورزد و چون حقیقت را

شناخت در گرایش به آن درنگ ننماید و نفسش به آزمندی متمایل نگردد و به اندک فهم، بی آن که به عمق حقیقت رسد بسنده نکند قاضی تو،باید از هرکس دیگر موارد شبهه را بهتر بشناسد و بیش از همه به دلیل متکی باشد و از مراجعه صاحبان دعوا کمتر از دیگران ملول شود و در کشف حقیقت، شکیباتر از همه باشد و چون حکم آشکار شد، قاطع رأی دهد. چرب زبانی و ستایش او را به خودپسندی نکشاند از تشویق و ترغیب دیگران به یکی از دو طرف دعوا متمایل نشود چنین کسان اندک به دست آیند.

وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلا تَعْدِلُوا ⁽¹⁾دشمنی با گروهی دیگر وادارتان نکند که عدالت نورزید.

آثار بردباری

وَ مَنْ حَلْمَ لَمْ يُفَرِّطُ فِي أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً ⁽²⁾ هرکس شکیبایی ورزید، در کار خویش کوتاهی نکرد و در میان مردم، پسندیده زندگی نمود.

مشابه

امیر مؤمنان علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَ الْحِلْمَ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیره ⁽³⁾حلم و بردباری را بیاموزید (و آن را تمرین کنید) زیرا دوست مؤمن و وزیر اوست.

امام صادق علیه السلام: الْمُؤْمِنُ... لَا يُرَى فِي حِلْمِهِ نَقْصُ وَ لَا فِي رَأْيِهِ وَهْنَّ وَ لَا فِي دِينِهِ ضَيَاعٌ ⁽⁴⁾مؤمن... در حلم او نقص در رأی او سستی و در دین او تباهی وجود ندارد.

پایه های جهاد

اشاره

وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِن وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ ⁽⁵⁾

جهاد چهار شاخه دارد امر به معروف نهی از منکر، صداقت و پایداری در میدان های نبرد دشمنی با فاسقان.

مشابه

فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنِي وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْراً عَظيماً ⁽¹⁾خداوند کسانی را که با مال و جان خود جهاد می کنند به درجه ای بر خانه نشینان مزیت بخشیده و همه را خدا وعده [پاداش] نیکو داده و [لی] مجاهدان را بر خانه نشینان به پاداشی،بزرگ، برتری بخشیده است.

الف. امر به معروف و نهی از منکر

فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ [الْمُنَافِقِينَ] الْكَافِرِينَ ⁽²⁾ کسی که امر به معروف کرد مؤمنان را نیرومند ساخت و کسی که نهی از منکر نمود، بینی کافران را بر خاک مالید.

نکته

شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ: از جمله آثار و برکات امر به معروف تقویت مؤمنان و عقاید و ارزش های آنان است.

مشابه

امیر مؤمنان علیه السلام: قِوامُ الشَّرِيعَةِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُود ⁽³⁾قوام شریعت به امر به معروف و نهی از منکر و بر پاداشتن حدود [الهی] است.

ب. پایداری در نبرد

وَ مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ⁽⁴⁾ کسی که در میدان نبرد پایداری کرد، وظیفه اش را به انجام رساند. کسی که با فاسقان

دشمنی ورزید و برای خدا خشم ورزید خداوند به خاطر او خشم گرفت و روز قیامت او را خشنود گرداند.

مشابه

بئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُون ⁽¹⁾بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان نام کفر بگذارند و آن ها که تو به نکنند، ظالم و ستمگرند.

پایه های کفر

وَالْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى التَّعَمُّقِ وَالتَّنَازُعِ وَالزَّيْعِ وَ الشَّقَاقِ ⁽²⁾

الزَّيْغ: کناره گیری و انحراف از راه حق و تمایل به سوی هواوهوس؛ الزيغ: الميل عن الحق الشك.

الشّقاق: عناد و دشمنی؛ الشقاق شاق شقاقا و مشاقة: خالفه و عاداه.

کفر چهار شاخه دارد کنجکاوی نابجا [یا: در پی و هم رفتن به گمان دریافتن اسرار]، کشمکش با مردم انحراف از حق و دشمنی.

مشابه

هوَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرابِ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً ⁽³⁾و کسانی که کفر ورزیدند کارهایشان چون سرابی در زمینی هموار است که انسان تشنه از دور آن را آب می پندارد اما هنگامی که به سراغ آن می آید چیزی نمی یابد.

انحراف از حق

فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنبْ إِلَى الْحَقِّ وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَ سَكِرَ سُكْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقٌ وَعُرَتْ

عَلَيْهِ طُرْقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ ⁽¹⁾

عمی: جهالت و کوری؛ فقدان بصیرت.

وَعُرَتْ: از مادۀ «وعر» به معنای سخت شدن ضد نرم؛ همچنین زمین ناهموار و سنگلاخ را گویند؛ الوعر المکان المخيف الوحش

أَعْضَلَ: از مادۀ «عضل» به معنای به فشار گذاشتن و منع کردن عضل علیه عضلا: ضيق عليه»؛ مشکل شدن و ممنوع گشتن است؛ اعْضَلَ عَلَيْهِ امْرُه: کارش به هم پیچیده و معضل شد و او را عاجز و درمانده ساخت؛ أعضل الأمر: اشتد و استغلق

کسی که کنجکاوی نابجا کرد به سوی حق بازنگشت. کسی که از روی نادانی به کشمکش با مردم پرداخت نابینایی اش از دیدن حق دوام یافت. کسی که از حق منحرف گشت، نزد او خوبی، بد و بدی، خوب نمایان شد و به مستی گمراهی مبتلا گشت کسی که دشمنی ورزید راه ها بر او سخت و کارش دشوار و راه رهایی اش تنگ و باریک شد.

نکته ها

کنجکاوی، یعنی زیاده روی در جست و جوی حق و انحراف از حق به دلیل نادانی و رفتن به سمت افراط که همان صفت ناپسند ستمکاری در برابر فضیلت دادگری است و چنین کسی به تصور جست و جوی حق به جهل و نادانی خود متکی است. ⁽²⁾

یکی از موانع شناخت همان حجاب خطرناک لجاجت و دشمنی با حق است. این گونه افراد در پیمودن راه خداشناسی یا معرفت پیغمبر صلی الله علیه و آله و امام ععلیه السلام به کسی می ماند که در سنگلاخ خطرناکی گرفتار شده و هرگز نمی تواند خود را به مقصد برساند. ⁽³⁾

مشابه

يا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنَّى رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ⁽⁴⁾و موسی علیه السلام به قوم خود گفت: ای قوم من، چرا مرا می آزارید،

حال آن که می دانید که من پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر شما شما هستم؟ چون از حق روی گردان شدند خدا نیز دل هایشان را از حق بگردانید و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی کند.

استعاره

مستعار: سكر

مستعار منه: برخورد نادرست

مستعارله: غفلت و نادانی

جامع: امام علیه السلام واژۀ «سکر» را استعاره از غفلت و نادانی آورده است؛ از آن رو که افراد گرفتار به هر دوی این ها برخورد نادرست دارند هیچ چیزی را به جای خود به کار نمی برند.

ارکان شک

وَ الشَّكُ عَلَى أَرْبَع شُعَبٍ عَلَى السَّمَارِى وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَنَا لَمْ يُصْبحُ لَيْلهُ ⁽¹⁾

الديدن: خوی، عادت؛ الدأب و العادة.

شک چهار شاخه دارد جدال در گفتار ترس دودلی و در برابر حادثه ها تسلیم شدن [و خود را باختن]. کسی که روش جدال را پیشه ساخت شبِ گمراهی اش به سپیده دم نرسید.

نکته

منظور از «مراء» گفت وگو کردن در چیزی است که شک و تردید در آن وجود دارد و به جایی نمی رسد؛ در حالی که «جدال» به معنای گفت وگو کردن توأم با برتری جویی بر طرف مقابل است. ⁽²⁾

آثار شک و دودلی

وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا ⁽¹⁾

وَطِئَته او را لگدمال کرد؛ از ریشهٔ «وطؤ» به معنای زیر پا گذاشتن و قدم نهادن بر روی چیزی است؛ وطئه برجله: علاه بها وداسه.

سنایک: جمع «سنبک» به ضم اول به معنای گوشه ناخن اسب نوک سُم حیوان و نیز به معنی عهد و اول هر شیء آمده است؛ السنبک: جمع: سنابک طرف الحافر.

کسی که حوادث آینده او را ترسانید عقب گرد نموده کسی که در دودلی مردد ماند، شیطان ها لگد مالش کردند و کسی که خود را تسلیم هلاکت دنیا و آخرت نمود، در هر دو جهان به هلاکت رسید.

مشابه

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبین ⁽²⁾و از میان مردم کسی است که خدا را با تردید می پرستد. اگر خیری به او رسد دلش بدان آرام گیرد و اگر آزمایشی پیش آید، رخ برتابد در دنیا و آخرت زیان بیند و آن زیانی آشکار است. قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّهِ شَک فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾پیامبرانشان گفتند: آیا در خدا، آن آفریننده آسمان ها و زمین، شکی هست؟

حکمت 32

برتری انگیزه

فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ، وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ ⁽¹⁾

شخص نیکوکار از کارنیک، خوب تر و فرد بدکار از کار بد بدتر است.

نکته

انسان ها به اعتبار نیکی ها و شایسته کاری هایی که دارند مورد تجلیل قرار می گیرند و به دلیل بدی ها و اعمال زشت مورد عذاب قرار می گیرد علت و انگیزه نیکی از خود نیکی بهتر و انگیزه بدی از خود بدی بدتر است؛ زیرا هر دو برخاسته از نیت آدمی است. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: نيَّةُ الْمُؤمِن خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَ نِيَّةُ الْكَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ كُلُّ عَامِلٍ يَعْمَلُ عَلى نيَّتِهِ ⁽³⁾نیت مؤمن بهتر از عمل او و نیت کافر بدتر از عمل اوست و هرکس مطابق نیت خود عمل می کند

نکته

هر عملی از دو جنبه قابل ارزیابی است الف حُسن فعلی» که براساس ملاک های شرعی و عقلی اعمال ارزیابی و سنجیده می شود؛ ب حُسن فاعلی» که به نیت فاعل مربوط است و نیت نیز می تواند شامل مراتب گوناگون شود از نیت شر تأخیر عادی و خیر عقلی و شرعی و قرب الهی.

حکمت 33

اعتدال و میانه روی

كُنْ سَمْحاً وَلَا تَكُنْ مُبَشِّراً، وَكُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَكُنْ مُقَتَراً ⁽¹⁾

مقدراً: میانه رو.

مقترا: کسی که در انفاق سخت گیر است؛ از مادۀ «تقتیر» در اصل به معنای تنگ گرفتن است و هنگامی که در مورد اموال به کار رود به معنای بخیل و خسیس بودن است؛ قتر علی عیاله: ضيّق عليهم في النفقة.

بخشنده باش بی آن که از حد درگذری و اندازه نگاه دار بی آن که [در حق خود] سخت بگیری.

نکته

این سخن امام علیه السلام فرمانی است به کسب فضیلت بخشش و بزرگواری و خودداری از انحراف به سمت افراط و تفریط افراط، همان اسرافکاری و تفریط سخت گیری و تنگ نظری است. ⁽²⁾

مشابه

وَآتِ ذَا الْقُرْبِي حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً * إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوانَ الشياطين ⁽³⁾حق خویشاوند و مسکین و در راه مانده را ادا کن و هیچ اسرافکاری مکن. اسراف کاران با شیاطین برادرند. هوَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قواماً ⁽⁴⁾آنان که چون هزینه می کنند اسراف نمی کنند و خست نمی ورزند بلکه میان این دو، راه اعتدال را می گیرند.

وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقین ⁽¹⁾اگر چیزی انفاق کنید، عوضش را خواهد داد و او بهترین روزی دهندگان است. وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُوراً ⁽²⁾و دست خویش بر گردن مبند و بخل مکن و بسیار هم آن را مگشای که هر چه داری ببخشی و در نتیجه نکوهیده و برهنه بر جای بنشینی. امام صادق علیه السلام در ذیل آیه کریمه وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا چنین فرمود: مَن أَنْفَقَ شيئا في غير طاعةِ اللهِ فهو مُبَذِّرٌ، و مَن أَنْفقَ فى سبيل الخيرِ فهُو مُقْتَصِد ⁽³⁾هرکس چیزی در راهی جز طاعت خدا انفاق کند ولخرج است و هرکس در راه خیر و خوبی خرج کند، مقتصد و صرفه جو است.

حکمت 34

برترین غنا

أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْك الْمُنَى ⁽⁴⁾

المنی: آرزوها؛ جمع «امنیه» به معنای آرزو است و در این عبارت نورانی امام منظور آرزوهای دور و دراز و دور از منطق عقل و شرع است؛ جمع منية و هي توقع ما لا يمكن وجوده أو يتعذر تحصيله، و هي بنفسها حاجة شديدة و فقر مولم يتولد منها حاجات كثيرة و شدائد مولمة غير يسيرة تمس بكرامة الإنسان و شرفه، فالمنى الشهوانية تجر الإنسان إلى الخضوع لربات الجمال و تحمّل ما يكلّفنه بالغنج و الدلال، والمنى في الجاه و تحصيل الرتب العالية تخضع الإنسان تجاه الرّجال الأنذال و منية جمع المال والادّخار تكلّف الإنسان بتحمل مشاق صعبة ماسة بالشرف، فأشرف الغنى ترک الامنیات و ملازمة القناعة والثبات.

شریف ترین بی نیازی رها کردن آرزوهاست.

نکته

آرزوهای طولانی انسان را در بند می کند و چون به اکثر آن ها نمی رسد، نیرو و توانش را می گیرد. هر چه کمتر گرفتار خواسته های نفسانی باشیم توانگری و بی نیازی بیشتری را برای ترقی احساس می کنیم. ⁽¹⁾

مشابه

لَا كَنْزَ أَغْنَى مِنَ الْقَنَاعَة ⁽²⁾و گنجی بی نیاز کننده تر از قناعت نیست.

حکمت 35

مواضع تهمت

مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا يَكْرَهُونَ، قَالُوا فِيهِ [مَا بِمَا لَا يَعْلَمُونَ ⁽³⁾

آن که به انجام کارهایی که مردم نمی پسندند بشتابد مردم درباره او چیزهایی گویند که ندانند.

نکته ها

بعضی از افراد از نظر رفتاری کارهایی از آن ها سر می زند که توده مردم خوش ندارند و همین باعث می شود که قدر و منزلتشان پایین آمده و بی آبرو بشوند؛ در نتیجه مردم شایعاتی دربارۀ آن ها می گویند و در واقع خود باعث می شوند که بیش از آن چه از کارهای خلاف انجام داده اند درباره آن ها گفته شود. ⁽⁴⁾

عملکرد شتابزده آن هم بر خلاف میل دیگران و پسند این و آن، خود مصداقی از

مصادیق وارد شدن در جایگاه تهمت است که در احادیث اسلامی از آن منع شده است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و اله: كانَ بِالمَدِينَةِ أقوامُ لَهُم عُيوبُ فَسَكتوا عَن عُيوبِ النَّاسِ، فَأَسكَتَ اللَّهُ عَن عُيوبِهِمُ النَّاسَ، فَمَاتُوا وَ لا عُيوبَ لَهُم عِندَ النَّاسِ، و كانَ بِالمَدِينَةِ أَقوامٌ لَا عُيوبَ لَهُم فتَكَلَّموا في عُيوبِ النَّاسِ، فأظهَرَ اللهُ لَهُم عُيوباً لَم يَزالوا يُعرفونَ بِها إلى أن ماتوا ⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در مدینه مردمانی بودند که عیبهایی داشتند اما زبان از عیب جویی مردم فروبستند پس خداوند زبان مردم را از عیب جویی آنان فروبست؛ در نتیجه، آن عده مردند و مردم از عیبهای آنان آگاه نشدند در همین شهر مردمانی هم بودند که عیبی نداشتند اما دربارۀ عیبهای مردم سخن می گفتند پس خداوند در آنان عیب هایی آشکار ساخت که تا وقتی مُردند به آن عیبها معروف بودند.

حکمت 36

آرزوهای طولانی و سوءعمل

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ ⁽²⁾ آن که آرزو را دراز نماید، کردارش را زشت کند

نکته

لازمه پایبندی به تکالیف و احساس تعهد در انجام وظایف انسانی، پشت پا زدن به آرزوهای دراز و پیروی از اعتدال و میانه روی در نیازهاست. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله: الأملُ رَحمةٌ لأمتى، ولَوْ لا الأمل ما أَرْضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها، ولا

﴿غَرَسَ غارِسُ شَجَراً ⁽¹⁾آرزو برای امت من رحمت است و اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی داد و هیچ باغبانی درختی بر نمی نشاند. قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَخْوَفَ ما أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَانِ: اتَّبَاعُ الْهَوَى، وَطُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّباعُ الْهَوَى فَيَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَيُنْسِي الْأَخِرَةَ ⁽²⁾اى مردم، دو چیز است که بیش از هر موضوع دیگر از گرفتاری شما به آن ها نگران و بیمناکم یکی تبعیت از هواوهوس و دیگر آرزوی دور و دراز؛ زیرا پیروی از هوسها مانع اجرا و عمل به حق می شود و آرزوهای دراز آخرت را به فراموشی می سپارد.

خاقانی شروانی در قصیده ای بلند چنین سروده است:

شاخ امل بزن که چراغی ست زودمیر *** بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا

حافظ شیرازی نیز چنین سروده است:

بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است *** بیار باده که بنیاد عمر بر باد است

حکمت 37

تشریفات زیان آور

وَ قَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِيرِهِ إِلَى الشَّامِ دَهَاقِينُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ (علیه السلام: مَا هَذَا الَّذِى صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا خُلْقَ مِنَّا نُعَظْمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا. فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُكُمْ وَإِنَّكُمْ لَتَسُّقُونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِي دُنْيَاكُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِي (أُخْرَاكُمْ آخِرَتِكُمْ، وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ، وَأَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ)

مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾

تَشُقُون: به مشقت می اندازید؛ از مادۀ «شَقاء»؛ شق: على الشيء شقا و مشقة.

الدَّعَةَ: آرامش راحتى الدّعة السكينة الرّاحة وخفض العيش.

تَشْقَونَ: شقاوتمند می شوید.

مَا أَخْسَرَ: چقدر زیان بار است!

أَرْبَحَ: سودآور است؛ از ریشه «ربح» به معنای سود.

على علیه السلام در مسیرش به سوی شام وقتی که دهقانان شهر انبار ⁽²⁾با او را دیدار کردند و از اسب ها به زیر آمدند و جلوی آن حضرت دویدند فرمود: این چه کاری بود که رسم ماست که بدین گونه حاکمان خود را احترام می کنیم. امام کردید؟ آنان گفتند: فرمود: به خدا سوگند حاکمان شما از این کار بهره ای نمی برند و شما با این کار در دنیا بر خود سخت می گیرید و در آخرت در اثر آن دچار شقاوت می شوید. چه زیانبار است سختی ای که در پس آن کیفر است و چه سودآور است آسایشی که ایمنی از آتش را به همراه دارد

نکته ها

امام بیان می دارد که چنین رفتاری شما را در دنیایتان به مشقت و زحمت می افکند و با چنین روشی دنیای خود را به بدبختی سپری می کنید حیات انسانی خود را تیره وتار می سازید و شقاوت اخروی را به دنبال دارید؛ برای این که به بهانه یک عادت غلط در برابر حاکمان فروتنی می کنید تا از این رهگذر دنیای خود را آباد سازید و به منافع زودگذر دنیوی برسید در حالی که هر نوع حقارت و کوچکی برای غیر خدا گناه و معصیت است. ⁽³⁾

امام علی علیه السلام روحیه تملق پذیری ندارد و در تشکیلات حکومتی آن حضرت جایی برای چابلوسان دین به دنیا فروش و فرصت طلبان عرصه سیاست به چشم نمی خورد. این

نوعی هشدار از جانب آن حضرت است که انسان ها در اعمال و رفتار خویش تجدید نظر کنند و ملاک ارزشیابی اعمال را در مشقت بار بودن آن ها به حساب نیاورند.

حکمت 38

اشاره

«وَ قَالَ (علیه السلام) لِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام): يَا بُنَيَّ احْفَظْ عَنِّى أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً، لَا يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ، وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ، وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ، وَ أَكْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ. يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ، فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرُّكَ؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِيلِ، فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ؛ وَإِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ، فَإِنَّهُ يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ؛ وَإِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ، فَإِنَّهُ كَالسَّرَابٍ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَيُبَعَّدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ

علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود پسرم چهار و چهار برنامه را از من به یاد سپار که با به کار بستن آن ها هر کاری بکنی به تو زیان نرساند یا هر اندازه که آن را به کار بندی زیان نبینی گرامی ترین یا بی نیاز کننده ترین ثروت خِرَد است و بزرگترین،نداری بیخردی است هراسناکترین وحشت [یا تنهایی] خودبینی است و گرامی ترین حَسَب [نسبت خانوادگی] خلق نیکوست.

پسرم از دوستی با بیخرد بپرهیز چه او می خواهد تو را سودی بخشد اما زیان می رساند. از دوستی با بخیل دوری گزین که آن چه سخت بدان نیازمندی از تو دریغ دارد. از دوستی با بدکار بر حذر باش که تو را با بهایی اندک می فروشد. از دوستی با دروغگو کناره گیر که همچون سراب است دور را در دیده ات نزدیک می سازد و نزدیک را دور

خردمندی

وَ قَالَ (علیه السلام) لِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام): يَا بُنَيَّ احْفَظْ عَنِّى أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً، لَا يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ ⁽¹⁾

أَغْنَى الْغِنَی: بی نیازترین بی نیازی.

علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود: پسرم چهار و چهار برنامه را از من به یاد سپار که با به کار بستن آن ها هر کاری بکنی به تو زیان نرساند [یا: هر اندازه که آن را به کار بندی زیان نبینی]، گرامی ترین [یا: بی نیاز کننده ترین] ثروت خرد است.

نکته

در این جا این سؤال پیش می آید که امام علیه السلام چرا نفرمود من هشت چیز را به تو توصیه می کنم بلکه فرمود چهار چیز و چهار چیز پاسخ سؤال این است که امام می خواهد بدین وسیله مخاطب را متوجه تفاوت این دو با هم سازد؛ زیرا چهار قسمت اول ناظر به صفات «اخلاقی» است و چهار قسمت دوم ناظر به امور رفتاری» و اضافه بر این چهار قسمت اول از باب اوامر است و چهار قسمت دوم از باب نواهی. ⁽¹⁾

مشابه

قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله: قِوامُ الْمَرْءِ عَقْلُهُ وَ لَا دِينَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ ⁽²⁾جان مایه آدمی خرد اوست و کسی که خرد ندارد، دین ندارد.

إِنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ علیه السلام قَالَ دَاوَيْتُ الْمَرْضَى فَشَفَيْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَبْرَأْتُ الْأَكْمَهَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْمَوْتَى فَأَحْيَيْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْأَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَى إِصْلَاحِه ⁽³⁾عیسی بن مریم علیه السلام فرمود من بیماران را به اذن خدا شفا دادم، افراد کور و پیس را به یاری خداوند سالم گردانیدم و مردگان را به اذن خدا زنده کردم ولی نتوانستم احمق را معالجه کنم. قَالَ النَّبيُّ صلی الله علیه و آله: لِكُلِّ شَيءٍ مَطِيَّةٌ و مَطِيَّةُ المَرءِ العَقل ⁽⁴⁾هر چیزی مرکَبی دارد و مرکب انسان خرد است.

امام باقر علیه السلام می فرماید: إِنَّ اللهَ تَبارَكَ وتَعالى يُحاسِبُ النّاسَ عَلَى قَدرِ مَا آتَاهُم مِنَ العُقولِ فى دارِ الدّنيا ⁽⁵⁾همانا خداوند تبارک و تعالی مردم را به اندازه عقل و فهمی که در دنیا به آن ها داده است حسابرسی می کند.

نادانی و بیخردی

و أَكْبَرَ الْفَقْرَ الْحُمْقُ ⁽¹⁾

و بزرگ ترین نداری بی خردی است.

مشابه

مَنْ نَظَرَ فِي عُيُوبِ [غَيْرِهِ النَّاسِ فَأَنْكَرَهَا ثُمَّ رَضِيَهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِكَ الْأَحْمَقُ بِعَيْنِهِ ⁽²⁾و آن که عیوب مردم را بنگرد و آن را ناپسند داند سپس برای خود روا داند، احمق واقعی است.

پرهیز از عجب و خود پسندی

وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ ⁽³⁾

هراسناک ترین وحشت [یا: تنهایی] خودبینی است.

مشابه

إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ ⁽⁴⁾خودبینی مرد، دلیل بر نقص وی و نشانگر ضعف عقل اوست. الْإِعْجَابُ يَمْنَعُ الِازْدِيَادَ مِنَ الِازْدِيَادِ ⁽⁵⁾خودپسندی افزونی و پیشرفت را باز می دارد. الإمام الصادق علیه السلام: مَن أُعجِبَ بِنَفْسِهِ هَلَكَ، و مَن أُعجِبَ بِرَأيهِ هَلَکَ ⁽⁶⁾هرکه خود پسند باشد، نابود شود و هرکه خودرأی باشد نابود شود.

اخلاق نیکو

أَكْرَمَ الْحَسَب حُسْنُ الْخُلق ⁽¹⁾ و گرامی ترین حَسَب [نسبت خانوادگی] خلق نیکوست.

مشابه

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ - وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ⁽²⁾به سبب رحمت خداست که تو با آن ها این چنین خوش خوی و مهربان هستی. اگر تندخو و سخت دل می بودی از گرد تو پراکنده می شدند. وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظیم ⁽³⁾و تو [ای پیامبر] اخلاق عظیم و برجسته ای داری. عطار نیشابوری در پندنامه چنین سروده است:

بهترین چیزها خلق نکوست *** خَلق خُلق نیک را دارند دوست

همچنین:

هر که خلق از خُلق او خشنود نیست *** هیچ قدرش بر در معبود نیست

در سروده ای از سنایی غزنوی چنین می خوانیم:

منشین با بدان که صحبت بد *** گرچه پاکی تو را پلید کند

آفتاب ارچه روشن است او را *** پاره ای ابر ناپدید کند

پرهیز از دوستی با احمق

يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ، فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرُّكَ پسرم! از دوستی با بی خرد بپرهیز چه او می خواهد تو را سودی بخشد اما زیان می رساند.

مشابه

مولانا در دفتر چهارم مثنوی چنین سروده است:

پند گفتن با جهول خوابناک *** تخم افکندن بود در شوره خاک

چاک حمق و جهل نپذیرد رفو *** تخم حکمت کم دهش ای پندگو

پرهیز از رفاقت با بخیل

وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِيلِ، فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ ⁽¹⁾

يَقْعُدُ عَنْک: از تو باز می دارد.

از دوستی با بخیل دوری گزین که آن چه سخت بدان نیازمندی از تو دریغ دارد.

مشابه

لَا تُدْخِلَنَ فِي مَشُورَتِكَ بَخِيلًا يَخْذُلُكَ عَن الْفَضْل وَيَعِدُكَ الْفَقْر ⁽²⁾در امور خود بخیل را وارد مشورت مکن که تو را از بخشش مانع گردد و از تهیدستی می ترساند. الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ يَكْتُمُونَ ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذاباً مهیناً ⁽³⁾همان کسانی که بخل می ورزند و دیگران را نیز به بخل دعوت می کنند و آن چه خدا از فضل خود به آنان روزی کرده کتمان می کنند و ما برای کفر پیشگان عذابی تهیه کرده ایم که در برابر تبخترشان خوارشان سازد.

پرهیز از دوستی با فاجر

وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ، فَإِنَّهُ يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ ⁽⁴⁾

از دوستی با بدکار بر حذر باش که تو را با بهایی اندک می فروشد.

پرهیز از دوستی با دروغگو

وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ، فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَيُبَعدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ ⁽⁵⁾از دوستی با دروغ گو کناره گیر که همچون سراب است، دور را در دیده ات نزدیک می سازد و نزدیک را دور.

مشابه

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يُوَاخِيَ الْفَاجِرَ وَ لَا الْأَحْمَقَ وَلَا الْكَذَّابَ ⁽¹⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود برای مسلمان شایسته نیست که با بدکار و نادان و دروغگو دوست شود.

فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبین ⁽²⁾پس در زمین بگردید و بنگرید که عاقبت کار کسانی که پیامبران را به دروغ نسبت می دادند، چگونه بوده است. تشبیه

مشبه: دروغگو

مشبه به: سراب

وجه شبه: شخصی که دروغ گو است حقیقت آن چه به زبان می آورد، پوشیده می دارد و در نتیجه کارهای مشکل و دور را آسان جلوه می دهد و دسترسی بدان ها را ساده می نماید و کارهای آسان نزدیک را دور ساخته و مطابق هدف هایی که دارد با سخن دروغش آن ها را دور جلوه می دهد با این که در واقع آنطور نیست، مانند سرابی که آب به نظر می رسد در صورتی که آب نیست.

حکمت 39

مستحبات بی ارزش

لا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ، إِذَا أَضَرَّتْ بالفَرَائِضِ ⁽¹⁾

فرائض: واجبات جمع «فریضه» به معنای حدودی که خداوند با امر و نهی آن ها را واجب کرده است.

عمل به مستحبات در جایی که به واجبات زیان رساند مایهٔ تقرب به خدا نمی گردد.

نکته

در صورتی که مکلف با برنامه ریزی صحیح بتواند بین مستحبات و واجبات جمع کند، توفيق مضاعف نصیب وی می گردد.

مشابه

امام باقر علیه السلام فرمودند: إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِيَتِمَّ بِهَا مَا أُفْسِدَ مِنَ الْفَرِيضَةِ ⁽²⁾برای این نافله مشروع شده است که به واسطه اش فسادی که در فریضه پدید می آید ترمیم و جبران شود.

امام صادق علیه السلام فرمودند: ... وَ أرَى أهلَ هَذَا الزَّمَانِ يَسْتَغِلُونَ بالفضائل دُون الفَرائض و كَيفَ يَكُونُ جَسَدٌ بِلَا رُوحٍ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَينِ علیه السلام عَجِبْتُ لِطَالِبِ فَضِيلَهِ تَارِكِ فَرِيضَهِ وَ لَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا لِحِرْمَانِ مَعْرِفَهِ الامْرِ وَ تَعظِیمِه ⁽³⁾مردم این زمان را می بینم که به فضیلت ها مشغول اند تا به واجبات چگونه بدنی بدون روح باشد؟! علی بن الحسین علیه السلام گفت: عجب دارم از کسی که طالب فضیلت باشد و طلب فضیلت کند و اهم فضایل را که فرایض و سنن،باشد ترک کند و در پی تحصیل آن نباشد.

حکمت 40

قلب و زبان

لِسَانُ الْعَاقِل وَرَاءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ ⁽¹⁾

قَلْبُ: جایی که عقل و عاطفه در آن قرار دارد؛ مرکز و فرماندهی بدن و همه اعضای انسان.

زبان خردمند پشت دل او و دلِ بی خرد در پس زبان اوست.

قال الرضى [رحمه الله تعالى و هذا من المعانى العجيبة الشريفة و المراد به أن العاقل لا يطلق لسانه إلا بعد مشاورة الروية و مؤامرة الفكرة، والأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه مراجعة فكره و مماخضة رأيه، فكأن لسان العاقل تابع لقلبه و كأن قلب الأحمق تابع للسانه].

سید رضی: این از معانی عجیب و شریف است. مقصود آن است که خردمند سخن نمی گوید مگر پس از مشورت با دل و رایزنی با اندیشه خود اما بی خرد پیش از آن که بیندیشد و نظر صحیح را به دست آورد زبان به سخن می گشاید و هرچه بر زبانش آید می گوید پس چنان است که گویی زبان خردمند پیرو قلب اوست و قلب بی خرد پیرو زبان اوست.

نکته

انسان عاقل نخست اندیشه می کند سپس سخن می گوید در حالی که احمق نخست سخن می گوید و بعد در اندیشه فرو می رود؛ به همین دلیل سخنان عاقل سنجیده و حساب شده است ولی سخنان احمق خطرناک و به زیان اوست. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ وَرَاءَ قَلْبِهِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِشَيْءٍ يُدَبِّرُهُ بِقَلْبِهِ ثُمَّ أَمْضَاهُ بِلِسَانِهِ وَ إِنَّ لِسَانَ الْمُنَافِقِ أَمَامَ قَلْبِهِ فَإِذَا هَمَّ بِالشَّيْءِ أَمْضَاهُ بِلِسَانِهِ وَ لَمْ يَتَدَبَّرْهُ بِقَلْبِهِ ⁽³⁾

به راستی زبان مؤمن در پشت دل اوست هرگاه بخواهد سخن بگوید، در دل می اندیشد، آن گاه بر زبان میراند و زبان منافق پیشاپیش دل اوست پس هرگاه چیزی را قصد کند بر زبان براند بدون اینکه در دل بیندیشد.

اميرالمؤمنين علیه السلام: الْعَاقِلُ مَنْ عَقَلَ لِسَانَهُ إِلَّا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ⁽¹⁾عاقل کسی است که زبان خود را بسته دارد مگر از ذکر خدا.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَجَاةُ الْمُؤْمِن فِی حِفْظِ لِسَانِهِ ⁽²⁾رستگاری مؤمن در محافظت از زبان اوست.

حکمت 41

فرق عاقل و احمق

قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِي فِيهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِي قَلْبِهِ قلب بی خرد در دهان او و زبان خردمند در قلب اوست.

مشابه

اميرالمؤمنين علیه السلام: كَلَامُ الرَّجُلِ مِيزَانُ عَقْلِهِ ⁽³⁾سخن مرد میزان سنجش عقل اوست.

امیرالمؤمنين علیه السلام: تَكَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوهُ تَحْتَ لِسَانِهِ ⁽⁴⁾سخن گویید تا شناخته شوید که همانا مرد در زیر زبانش نهفته است.

سعدی شیرازی در دیباچۀ گلستان از زبان بزرگمهر وزیر انوشیروان چنین گوید:

«اندیشه کردن که چه گویم به از پشیمانی خوردن که چرا گفتم.» و در ادامه چنین سراید:

سخندان پرورده پیر کهن *** بیندیشد آن گه بگوید سخن

مزن تا توانی به گفتار دم *** نکو گوی، گر دیر گویی چه غم؟

بیندیش و آن گه بر آور نفس *** و زآن پیش بس کن که گویند بس

به نطق آدمی بهتر است از دواب *** دواب از تو به، گر نگویی صواب

حکمت 42

اشاره

وَ قَالَ (علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِي عِلَّةٍ اعْتَلَهَا: جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ مِنْكَ مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَيَحُتُهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ، وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِى الْقَوْلِ بِاللَّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِي وَالْأَقْدَامِ. وَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ). علی علیه السلام به یکی از یاران خود که در بستر بیماری بود فرمود: خداوند بیماری تو را مایه ریزش گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری [ پاداش و] اجری ندارد اما گناهان را می ریزد، آن گونه که برگهای درختان می ریزند پاداش تنها در سخن گفتن با زبان و عمل کردن با دست و پاست خدای سبحان هرکه را از بندگانش که بخواهد دراثر درستی نیت و باطن نیکویش وارد بهشت می کند.

بیماری و ریزش گناهان

وَ قَالَ (علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِي عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا: جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ مِنْكَ مِنْ شَكْوَاكَ حَطَّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَيَحُتُهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ) ⁽¹⁾

حطاً: ریختن؛ ریزش؛ هرگونه ریزش و پایین آوردن؛ حطّا وضعه أو تركه.

تحط: می ریزد.

حَتَّ الْأَوْرَاقِ: ریزش برگ درختان؛ حت حتا عن الشجر: أسقط ورقه و قشره.

ریزش گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری [پاداش و] اجری ندارد اما گناهان را می ریزد، آن گونه که برگ های درختان می ریزند.

نکته

بیمار به دلیل بیماری اش مأجور نیست ولی به دلیل رنج و دردی که متحمل می گردد، گناهان او آمرزیده می شود.

مشابه

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائما ⁽¹⁾چون به آدمی گزندی رسد، چه بر پهلو خفته باشد و چه نشسته یا ایستاده ما را به دعا می خواند. أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَى النَّهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرى للذَّاكِرین ⁽²⁾نماز بگزار در آغاز و انجام روز و ساعاتی از شب. زیرا نیکی ها، بدی ها را از میان می برند این اندرزی است برای اندرز پذیران. ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَنُّونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُةٍ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ ⁽³⁾چراکه هیچ تشنگی و گرسنگی و رنجی در راه خدا به آنان نمی رسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می آورد قدم نمی گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی آورند، مگر این که به سبب آن، عمل صالحی برای آنان [در کارنامه شان] نوشته می شود.

صدق نیت عامل ورود به بهشت

وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِي الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَيْدِي وَ الْأَقْدَامِ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُدْخِلُ بصِدْقِ النّيَّةِ وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ ⁽⁴⁾ پاداش تنها در سخن گفتن با زبان و عمل کردن با دست و پاست خدای سبحان هرکه را از بندگانش که بخواهد دراثر درستی نیت و باطن نیکویش وارد بهشت می کند.

نکته ها

پاداش و اجر اخروی به انگیزه عمل و انجام وظیفه داده می شود و تفضل خداوند در راستای وظیفه شناسی و تعبد است. ⁽¹⁾

اجر و مزد، به طور معمول در مقابل عمل است؛ عملی که با اختیار و انتخاب از بنده سر می زند.

پاکی دل است که راه ورود به بهشت را هموار می کند.

حکمت 43

تجلیل از خبّاب

وَ قَالَ (علیه السلام فِي ذِكْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتْ: [رَحِمَ يَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتٌ، فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَقَنِعَ بِالْكَفَافِ وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً) ⁽²⁾

طائعاً: با اختیار؛ با میل

عاش: زندگی کرد.

علی علیه السلام دربارۀ خباب پسرارَت فرمود خداوند خباب پسر ارت را رحمت کند که با میل و رغبت اسلام آورد برای اطاعت از فرمان خدا هجرت کرد، به مقدار کفایتش قناعت ورزیده از خداوند خشنود بود و زندگی اش را با جهاد سپری نمود.

نکته

«خبّاب بن الارت» از مسلمانان پیشتاز و ششمین مردی بود که مسلمان شد. در عصر خلافت عمر خلیفه از او خواست تا گوشه ای از بدرفتاری مشرکان را بازگو کند. خباب پیراهن خود را بالا زد و آثار شلاق و شکنجه را بر بدن خودش نشان داد. عمر می گوید من هرگز کسی را چون خباب ندیدم که این گونه شکنجه شده باشد. امام جمله فَلَقَدْ أَسْلَمَ

راغِباً را در توصیف اسلام خباب بیان فرموده است و عبارت «وَ هَاجَرَ طَائِعاً» را در مورد هجرت خباب به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کرده است. ⁽¹⁾ مشابه

رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ⁽²⁾خدا از آنان خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند. رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِكَ حِزْبُ الله ⁽³⁾خدا از آن ها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند اینان حزب خدایند. هوَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ⁽⁴⁾کسانی را که در راه ما مجاهدت کنند، به راه های خویش هدایتشان می کنیم. اقنَعْ بما قَسَمَ اللهُ لكَ و لا تَنظُرْ إلى ما عِندَ غيرك و لا تَتَمَنَّ مَا لَستَ نائِلَهُ؛ فَإِنَّهُ مَن قَنِعَ شَبِعَ و مَن لم يَقنَعْ لم يَشبَع ⁽⁵⁾امام صادق علیه السلام به آن چه خداوند قسمت تو کرده قانع باش و به آن چه دیگران دارند چشم مدوز و آن چه بدان نمی رسی، آرزو مکن؛ زیرا کسی که قانع باشد سیر می شود و کسی که قانع نباشد سیر نمی شود و به فکر بهره آخرتت باش.

حکمت 44

حيات لذت بخش

طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ، وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ، وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ، وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ ⁽¹⁾

خوشا به حال کسی که به یاد معاد بود و برای حساب کار کرد و به آن چه او را کفایت می نمود، قناعت ورزید و با خشنودی از خدا زیست.

نکته

منظور از قانع بودن به مقدار کفایت این است که حداقل لازمه زندگی را داشته باشد؛ زیرا بالاتر از آن خالی از مسئولیت نیست و کمتر از آن خالی از ذلت. ⁽²⁾

مشابه

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الصَّبْرُ وَ الرَّضَا عَنِ اللَّهِ فِيمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ كَرِهَ وَ لَا يَرْضَى عَبْدٌ عَنِ اللَّهِ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ إِلَّا كَانَ خَيْراً لَهُ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِة ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود: سر طاعت خدا صبر است و راضی بودن از خدا نسبت به آن چه بنده دوست داشته یا ناپسند داشته باشد و هیچ بنده ای از خدا نسبت به آن چه دوست یا ناپسند دارد، راضی نباشد، جز آن که خیرش باشد در آن چه دوست یا ناپسند داشته است.

وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ⁽⁴⁾آن چه در دل دارید خواه آشکارش سازید یا پوشیده اش دارید خدا شما را بدان بازخواست خواهد کرد.

حکمت 45

اشاره

لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِي هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي؛ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ، فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّى أَنَّهُ قَالَ: يَا عَلِيٌّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَلَا يُحِبُّكَ مُنَافِقٌ اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را ببرم که با من دشمنی کند، نخواهد کرد و اگر همه دنیا را نثار منافق کنم که مرا دوست بدارد نخواهد داشت؛ زیرا قضای الهی گذشت و بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله امی که درود خدا بر او و بر آل او باد جاری گشت که فرمود یا علی هیچ مؤمنی با تو دشمنی نورزد و هیچ منافقی تو را دوست ندارد.

حب و بغض

لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِى هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي ⁽¹⁾

صَبَبْتُ: سرازیر کردم.

بِجَمَّاتِة: جمع «جمة»، محل انباشته شدن آب در کشتی چاه بسیار پرآب مقصود در این جا این است که اگر تمامی دنیا را بر منافق ببخشم؛ الجمّات جمع جمّة و هو مجتمع الماء من الأرض.

اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را ببرم که با من دشمنی کند نخواهد کرد و اگر همه دنیا را نثار منافق کنم که مرا دوست بدارد، نخواهد داشت.

نکته

«جمّات» جمع «جمه» عبارت است از جایی از زمین که در آن جا آب گرد آید؛ از آن رو که ایمان راستین باعث اتحاد و محبت خالص میان مؤمنان در راه خداست، ناگزیر دشمنی و کینه امام علیه السلام با آن در یک دل جمع نشود و از طرفی چون نفاق مخالف ایمان است، با آن چه لازمه ایمان است یعنی محبت در راه خدا نیز مخالف است و با آن جمع شدنی نیست هر چند به بهای دادن مال فراوانی به شخص منافق باشد. ⁽²⁾

فرق مؤمن و منافق

وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ يَا عَلِيٌّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَلَا يُحِبُّكَ مُنَافِق زیرا قضای الهی گذشت و بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله امی که درود خدا بر او و بر آل او باد، جاری گشت که فرمود: یا علی هیچ مؤمنی با تو دشمنی نورزد و هیچ منافقی تو را دوست ندارد.

نکته

قُضِيَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ ﴾ اشاره به این است که این حقیقت که مؤمنان هرگز علی را مبغوض نمی دارند و منافقان هرگز او را دوست نخواهند داشت، نخست در علم الهی گذشته و مقدر گشته سپس بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله جاری شده است. ⁽¹⁾

مشابه

«وَ قَد اتفقت الْأَخْبَارُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي لَا رَيْبَ عِنْدَ الْمُحَدِّثِينَ فِيهَا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ قَالَ لِعَلِيٌّ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَا يُبْغِضُكَ إِلَّا مُنَافِقٌ وَلَا يُحِبُّكَ إِلَّا مُؤْمِنٌ﴾ ⁽²⁾روایات معتبری که در میان اهل حدیث در مورد آن ها شکی نیست اتفاق افتاده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و به علی علیه السلام فرمود: یقیناً تو را دوست نمی دارد مگر مؤمن و دشمن نمی دارد مگر منافق.

داستان حب و بغض علی علیه السلام

مرحوم کلینی از «حارث بن حصیره» نقل می کند در مدینه مرد سیاه پوستی را دیدم که در حال کشیدن آب بود وقتی دقت کردم دست او را بریده دیدم و از روی کنجکاوی پرسیدم: چه کسی انگشتان دستت را بریده است؟ مرد حبشی گفت: دستم را بهترین خلق خدا، علی بن ابیطالب قطع کرده است. ما هشت نفر بودیم و با هم دزدی می کردیم. به هنگام سرقت دستگیر شدیم و در محضر امیرالمؤمنین به کار خلاف خودمان اعتراف نمودیم. حضرت که جویای شبه هایی بود تا از اجرای حد سرقت صرف نظر کند از ما پرسید: می دانستید چه می کنید؟ از حرام بودن کارتان خبر داشتید؟ گفتیم آری!

آن گاه که حضرت دستور داد حد خدا را بر ما جاری کردند و چند روزی در بازداشت بودیم با روغن و عسل پذیرایی شدم تا جراحت دستمان التیام !یافت دستور داد لباس نو و زیبایی بر ما

پوشاندند و آزادمان کردند ولی پیش از آن که آزاد شویم فرمود اگر توبه کنید و اصلاح پذیرید به نفع شما خواهد بود و خداوند در روز واپسین این ضایعه را جبران خواهد کرد، ولیکن اگر توبه نکنید و به پاکی و درستی برنگردید جایگاه شما آتش خواهد بود. این معنای سخن آن حضرت است که فرمود: لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ اَلْمُؤْمِن بِسَيْفِى هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي

حکمت 46

نکوهش خودبینی

سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ، خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ ⁽¹⁾

حَسَنَةٍ: خوب؛ زيبا؛ نيكو.

تُعْجِبُک: تو را به عُجب می کشاند؛ خودبین می سازد تو را نعمت ها را از منعم قطع کردن و به خود اضافه کردن؛ خارج شدن از حد تقصیر.

کار زشتی که تو را برنجاند: [یا: پشیمان کند] نزد خدا از عمل نیکی که تو را دچار خودبینی کند بهتر است

نکته

مقصود امام علیه السلام از بدی و گناهی که تو را غمگین سازد عملی مانند گناهی است که از انسان سر می زند در نتیجه او پشیمان شده و نسبت به انجام آن کار غمگین می شود، و مقصود از عمل نیک که انسان را به خودبینی وادارد امثال نماز یا صدقه ای است که بدان وسیله خودبینی و غرور حاصل می شود اما این که چنان گناه و بدی در نزد خدا بهتر از این نیکی است از آن رو است که پشیمانی که به دنبال بدی می آید گناه را از بین می برد، در صورتی که آن خوبی که در پی آن خودخواهی است با نابودسازی و محو کردن نیکی دارای اثر بد و پستی است که صفحهٔ دل را سیاه می سازد. ⁽²⁾

مشابه

امام علی علیه السلام: ضاحِكَ مُعتَرِفُ بِذَنبِهِ أَفضَلُ مِن بابٍ مُدِلٌ عَلَى رَبِّهِ ⁽¹⁾خندانِ معترف به گناه خویش برتر است از گریانی که [به سبب عبادت و اطاعت] بر پروردگارش جرئت پیدا کند.

ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُن ⁽²⁾سپس عاقبت آن کسان که مرتکب کارهای بد شدند ناگوارتر بود؛ زیرا اینان آیات خدا را دروغ انگاشتند و آن ها را به مسخره گرفتند. امام على علیه السلام: مَنْ رَأَى أَنَّهُ مُسِى فَهُوَ مُحْسِنٌ وَ مَنْ رَأَى أَنَّهُ مُحْسِنٌ فَهُوَ مُسِيءُ ⁽³⁾کسی که خود را گناهکار ببیند چنین کسی در واقع نیکوکار است، ولی آن کسی که خود را نیکوکار می پندارد، به واقع بدکار است.

حکمت 47

اشاره

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَ عِفْتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ ارزش مرد به اندازه همت،اوست صداقت وی به اندازه جوانمردی اش، شجاعتش به اندازه ننگ داشتنش [ از انجام کار زشت] و پاکدامنی اش به اندازه غیرت اوست.

معیارهای ارزشیابی انسان

1. بلند همتی

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ ⁽⁴⁾

ارزش مرد به اندازه همت اوست.

نکته ها

منظور از «همت» تصمیماتی است که انسان برای انجام کارهای مهم می گیرد و به دنبال کند. هر اندازه این تصمیمات والاتر و این تلاش ها گسترده باشد، همت آن تلاش می کند انسان بلندتر است. ⁽¹⁾

توجه موازنه ارزش و اعتبار مردی با همت اینکه همت هرکسی ترجمان مردی اوست؛

از این رو گفته شده است همت مرد به ز دولت اوست...

همت بلند دار که مردان روزگار *** از همت بلند به جایی رسیده اند

همچنین

حافظ اگر قدم زنی، در ره خاندان به صدق *** بدرقه رَهَت شود، همَّتِ شَحنه نجف

و آن گاه خود معلم و مرشد همت خواهان می شود:

بر سر تربتِ ما چون گذری همّت خواه *** که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

مشابه

امام على علیه السلام: مَن شَرْفَت هِمَّتُهُ عَظُمَت قِیمَتُهُ ⁽²⁾هر که همتش والا باشد، ارزشش عظیم شود.

2. صداقت

وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ ⁽³⁾

صداقت وی به اندازه جوانمردی اش است.

نکته ها

راستی و درستی مرد نه تنها در گفتار بلکه همه ابعاد زندگی او را در بر می گیرد. جوانمرد همه زوایای حیات انسانی خود را به زیور صدق، زینت می بخشد به این دلیل امام علی علیه السلام

صداقت و درستی را در حوزۀ مروت و جوانمردی معنا می کند. ⁽¹⁾

راستی و درستی مرد نه تنها در گفتار بلکه همه ابعاد زندگی آدمی عیار مروت و جوانمردی او را بیان می کند این که پیامبر صلی الله علیه و آله ابوذر را راست گوترین معرفی می کند و می فرماید: «آسمان و زمین مردی را به صداقت ابوذر ندیده اند به دلیل مروت و جوانمردی آن صحابی بزرگ است که در جهات مختلف زندگانی اش به ویژه در ابراز عشق و علاقه به اسلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از خود نشان داده است.

مشابه

امام على علیه السلام: الصِّدْقُ صَلَاحُ كُلِّ شَيْءٍ ⁽²⁾راستی مایه درستی هرچیزی است.

انْظُرُ ما بَلغَ بهِ على علیه السلام عند رسول الله، فإنَّ عليا علیه السلام إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عندَ رسول الله صلی الله علیه و آله بصدق الحديث و أداء الأمانة ⁽³⁾امام صادق علیه السلام: ببين على علیه السلام به سبب چه چیز آن منزلت را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را پیدا کرد همان را پیروی کن. او در حقیقت با راستگویی و امانت داری آن مقام و منزلت را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را یافت.

3. شجاعت

وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ ⁽⁴⁾

الأنفة: هي عزّة النفس.

شجاعتش به اندازه ننگ داشتنش از انجام کار زشت] است.

نکته

اصل شجاعت است که از حمیت و روح خلاف ستیزی انسان حکایت می کند. واکنش آدمی نسبت به بدی ها و ظرفیت سرشار او در مقابله با انحراف و خشم مقدسی که از چشمه سار ایمان و باور توحیدی انسان مسلمان زبانه می کشد میزان شجاعت آدمی را

معین می کند.

4. عفت و پاکدامنی

وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ ⁽¹⁾

و پاک دامنی اش به اندازه غیرت اوست.

مشابه

امام باقر علیه السلام: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ بَطْنٍ وَ فَرْج ⁽²⁾برترين عبادت پاک بودن از نظر تغذیه و امور جنسی است.

سعدی شیرازی حدیث عشق را با اغیار گفتن برنمی تابد:

حدیث عشق تو باکس همی نیارم گفت *** که غیرتم نگذارد که بشنود اغیار

حافظ شیرازی:

می خواست گل که دم زند از رنگ و بوی دوست *** از غیرتِ صبا نفسش در دهان گرفت

حکمت 48

دوراندیشی

الظَّفَرُ بِالْحَرُمِ، وَ الْحَرُمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْي، وَ الرَّأْى بتَحْصِينِ الْأَسْرَار ⁽¹⁾

اجَالَةِ: تلاش و کوشش؛ جولان دادن چرخاندن؛ از جولان به معنی چرخش و به خاکی که توسط باد از سطح زمین بلند می شود و گردباد را تشکیل می دهد «جولان» می گویند؛ الادارة.

الرَّأْي: نظر و بینشی که انسان با نگاه کردن و به کار انداختن فکر و قلب به دست می آورد؛ حاصل چیزی که انسان با نظر و نگاه و ادراک به آن رسیده است.

تَحْصین: جایگاهی که امکان دسترسی به داخل آن نیست؛ از ماده «حصن».

الْأَسْرَار: رازداری؛ جمع «سر» به معنای پنهان کردن و خالص چیزی؛ سرور خالص کردن باطن از کینه و کدورت.

پیروزی در گرو دوراندیشی و دوراندیشی در گرو به کار انداختن رأی [و اندیشه] و اندیشه در گرو حفظ اسرار است.

نکته

امام علیه السلام به نزدیکترین وسیله پیروزی یعنی دوراندیشی، و به دورترین آن، یعنی رازداری اشاره فرموده است و همچنین به حد وسط آن که به کار انداختن فکر و اندیشه است اما اینکه رازداری وسیلهٔ اندیشه درست است از آن روست که فاش کردن راز در تصمیمات جنگی و امثال آن باعث اطلاع دشمن از آن و اقدام متقابل و موجب به هم ریختن آن ها می گردد که این خود ناشی از فکر غلط است و اما اینکه به کار انداختن فکر در انتخاب مورد مصلحت باعث دوراندیشی است از آن جهت است که اگر فکر به کار نیفتد ممکن است کاری که پیش از رخدادها انجام می گیرد با آن ها هماهنگی نداشته باشد و در نتیجه دوراندیشی به عمل نیامده است. ⁽²⁾

برداشتن این سه گام مهم احتیاط رایزنی و آزاداندیشی رازداری و حفظ اطلاعات مربوطه لازمه رسیدن به پیروزی و موفقیت است که در مدیریت کلاسیک و علمی امروز هر یک جایگاه ویژه ای دارند.

مشابه

امام علی علیه السلام: مَنْ أَضَاعَ الْحَزْمَ تَهَور ⁽¹⁾کسی که دوراندیشی را از دست دهد بیباک و متهوّر شود [و تهوّر او را به هلاکت اندازد].

امام علی علیه السلام: سِركَ أَسِيرُكَ فَإِنْ أَفْشَيْتَهُ صِرْتَ أَسِيرَه ⁽²⁾سر تو اسیر توست پس هرگاه آن را فاش کنی، تو اسیر او می گردی.

امام صادق علیه السلام: لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لَا تُطْلِعْ صَدِيقَكَ مِنْ سِرَّكَ إِلَّا عَلَى مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ عَدُوكَ لَمْ يَضُرَّكَ فَإِنَّ الصَّدِيقَ قَدْ يَكُونُ عُدُّوا يَوْماً مَا ⁽³⁾و به یکی از یاران خود فرموده است: دوست خود را از آن رازهای خویش آگاه کن که اگر دشمنت بر آن آگاه شود، زیانی به تو نرسد؛ زیرا دوست ممکن است روزی دشمن شود.

حکمت 49

آثار سیری و گرسنگی بر انسان کریم و انسان پست

احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ، وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ ⁽⁴⁾

جَاعَ: گرسنه شد.

اللئيم: انسان پست.

شبع: سير شد.

بترسید از حمله [و شدت عمل] انسان بزرگوار آن گاه که گرسنه شود و از حمله انسان پست، آن گاه که سیر گردد.

نکته ها

مقصود امام علیه السلام از «کریم» شخص بلند طبع و والاهمت است، گرسنگی وی کنایه از نیاز مبرم اوست توضیح آن که نیاز مبرم در وقت بی اعتنایی مردم به وی، باعث جوشش غیرت و خشم او می شود و خود را وادار به یافتن کار مهمتری می کند تا بدان وسیله بر آن مردم دست یابد و بر آنان مسلط گردد تا ایشان را در هم شکند و مجازاتشان کند. ⁽¹⁾

می توان استفاده کرد صولت کریم و حمله جوانمرد که امام علیه السلام از آن بر حذر داشته است، در شرایطی رخ می دهد که حرمت جوانمردی و مروت شکسته شود و نامردی فرصت میدان داری پیدا کند جمله واللئيم إذا شَبِعَ» گویای همین مطلب است که انسانهای پست و بی شخصیت با دستیابی به امکانات سر به شورش و طغیان گذارند و به انگیزه استغنا و بی نیازی موجودیت جامعه را آماج حمله های ناجوانمردانه خود قرار،داده جوانمردان را در تنگنا قرار دهند.

مشابه

إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ⁽²⁾حقا که آدمی نافرمانی می کند هرگاه که خویشتن را بی نیاز بیند.

حکمت 50

راه تسخیر دل ها

قُلُوبُ الرِّجَال وَحُشِيَّةٌ، فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْه ⁽³⁾ دل های مردان [رمنده و] وحشی است پس هرکس با آن ها انس گیرد به او روی می آورند.

نکته ها

اشاره به این که انسان نسبت به کسانی که نمی شناسد نوعی احساس بیگانگی می کند

ولی اگر طرف مقابل از طریق محبت وارد شود در برابر او رام می شود. ⁽¹⁾

امام علیه السلام وحشت را در این جا اصل قرار داده است بدان جهت که انس و الفت امری اکتسابی است. وحشت، آن نامأنوسی و بیگانگی است که درخور آشنایی و انس و الفت است. ⁽²⁾

مشابه

وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ⁽³⁾و کسانی که دلشان به دست آورده می شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: المؤمن يألف ويُؤلَفُ، ولا خير فيمَن لا يألف ولا يُؤلَفُ ⁽⁴⁾مؤمن الفت می گیرد و با او الفت می گیرند و کسی که الفت نگیرد و الفت پذیر نباشد از خیر و برکت بی بهره است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و می فرماید: جُبِلَتِ القُلوبُ على حُبِّ مَن أحسَنَ إِلَيْهَا، وبُغْضِ مَن أَساءَ إليها ⁽⁵⁾دل ها بر محبت کسی که به آن ها خوبی کند و بر نفرت از کسی که به آن ها بدی روا دارد، سرشته شده است.

وإنّ الّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وَدّاً ⁽⁶⁾کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به زودی [خدای] رحمان برای آنان محبتی [در دل ها] قرار می دهد. حافظ شیرازی

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد *** نهال دشمنی برکَن که رنج بی شمار آرد

چو مهمان خراباتی به عزت باش با رندان *** که دردِ سر کشی جانا، گرت مستی خمار آرد

حکمت 51

پنهان ماندن عیب توانگران

عَيْبُكَ مَسْتُورٌ، مَا أَسْعَدَكَ جَدُّک ⁽¹⁾

تا وقتی دولتت باقی است، عیبت پنهان است.

نکته ها

«سعادة الجد»، یعنی خوشبختی و فراهم آمدن اسباب مصلحت درباره انسان و از جمله مصالح آدمی پوشیده ماندن عیب ها و پستی های اوست و دوام پوشیده ماندن آن ها وابسته به دوام اسباب و وسایل مصلحت است. ⁽²⁾

سعادت و خوشبختی که همان جریان امور بر وفق مراد است، قاعده و قانون مشخصی ندارد و هر لحظه ممکن است به نفع یا ضرر کسی تغییر موضع ده-

ز نسیمی دفتر ایام بر هم می خورد *** از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن

حکمت 52

رابطه عفو و قدرت

أَوْلَى النَّاسِ بِالْعَفْوِ، أَقْدَرُهُمْ عَلَى الْعُقُوبَة ⁽³⁾

أَقْدَرُ: تواناتر؛ از مادۀ «قدر» به معنای توانایی قادر کسی که اندازه گیری می کند و دیگری را در تنگنا و محدودیت قرار می دهد.

الْعُقُوبَة: جزایی که بر عمل مترتب می شود؛ از ماده «عقب» به معنای آن چه در پی چیز دیگری می آید.

آن که بر مجازات کردن تواناتر است به گذشت نمودن سزاوارتر است.

نکته

در آن هنگام که همۀ اختیارات برای گرفتن انتقام در دست ماست و هیچ مانعی برای کیفر دادن افراد وجود ندارد گذشت شایسته تر است. ⁽¹⁾

مشابه

رسول خدا: عَلَيْكُمْ بِالْعَفْوِ فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا يَزِيدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا يُعِزَّكُمُ اللَّهُ ⁽²⁾شما باد به گذشت، زیرا گذشت جز عزت بنده را نیفزاید از یکدیگر بگذرید تا خدا شما را عزیز کند.

فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمين ⁽³⁾پس کسی که عفو کند و آشتی ورزد مزدش با خداست زیرا او ستمکاران را دوست ندارد. قالَ أَعرابي: يا رَسولَ اللهِ، مَن يُحاسِبُ الخَلَقَ يَومَ القِيامَةِ؟ قالَ: اللَّهُ عزَّ وجلَّ، قالَ: نَجَونا و رَبِّ الكَعْبَةِ قالَ: وكيف ذاك يا أعرابي؟ قالَ: لأَنَّ الكَريمَ إِذا قَدَرَ عَفا ⁽⁴⁾عربی بادیه نشین به رسول خدا صلی الله علیه و آله و عرض کرد: ای رسول خدا روز قیامت چه کسی به حساب خلایق می رسد؟ فرمود: خداوند عزّوجلّ. بادیه نشین گفت: به خداوندگار کعبه سوگند که نجات یافته ایم! حضرت فرمود چگونه ای اعرابی؟ عرض کرد زیرا کریم هرگاه قدرت یابد، ببخشاید. «لقد فقه الرجل بی تردید این مرد دین شناسانه اظهار نظر کرد قریش مکه که بدترین دشمنی ها را با پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش کرده بودند منتظر بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله با آنان چه خواهد کرد آن حضرت از آنان پرسید: «یا معشر قریش ماترون انّي فاعل فيكم؟» (ای جمعیت قریش تصور می کنید من با شما چه خواهم کرد؟) گفتند: «خیراً، اخ کریم و ابن اخ کریم (نیکی؛ تو برادر بزرگوار و برادر زاده بزرگوار ما هستی.) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اذهبوا انتم الطلقا ⁽⁵⁾

حکمت 53

سخاوت واقعی

السَّخَاءُ مَا كَانَ ابْتِدَاءً فَإِذَا فَأَمَّا مَا كَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَحَيَاءُ وَتَذَهُمْ ⁽¹⁾

سخاوت، بخششی است که بدون درخواست باشد اما بخششی که پس از درخواست باشد به واسطه شرم و خلاصی از نکوهش است.

نکته ها

سخاوت حالت و فضیلتی درونی است که انسان را به بذل مال به مستحقان و نیازمندان بدون عوض وامی دارد. ⁽²⁾

فرمایش علی علیه السلام از یک سو معرفی سخا و سخاوتمند است و از سوی دیگر، سؤال و درخواست از دیگران را هزینه کردن از آبرو و شرمساری در پیش مردم می داند که سائل و مسئول هر دو را در بر می گیرد.

مشابه

يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لا يَسْتَلُونَ النَّاسَ إِلْحافا ⁽³⁾افراد بی اطلاع آن ها را غنی می پندارند اما آن ها را از چهره هایشان می توانی شناخت هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند. امام صادق علیه السلام فرمود: السَّخَاءِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ وَ هُوَ عِمَادُ الْإِيمَانِ وَ لَا يَكُونُ مَوْمِنا مُؤْمِنْ إِلَّا سَخِيّا ⁽⁴⁾سخاوت از اخلاق پیغمبران است و آن ستون ایمان است؛ زیرا کسی که ایمان در دل او برقرار شد ناچار صفت سخاوت را نیز خواهد داشت.

حکمت 54

ارزش مشورت

لَا غِنَى كَالْعَقْلِ، وَلَا فَقْرَ كَالْجَهْلِ، وَ لَا مِيرَاثَ كَالْأَدَبِ، وَ لَا ظَهِيرَ كَالْمُشَاوَرَةِ ⁽¹⁾

میراث: آن چه کسی برای دیگری بعد از مرگش باقی می گذارد اعم از مادی و معنوی؛ مصدر «وَرَثَ»؛ أصله موراث انقلبت الواو ياء لكسرة ما قبلها.

أَدَب: رعایت حدود در برخورد با دیگران.

ظهیر: پشتیبان؛ قوی و بارز.

مُشَاوَرَة: جمع نمودن؛ بیرون کشیدن چیزی از جایگاهش و تجمع آن به شکلی زیبا؛ از ماده «شور».

هیچ ثروتی مانند خِرَد و هیچ فقری چون نادانی نیست میراثی چون ادب [و فرهیختگی] و پشتیبانی چون مشورت کردن نیست.

نکته

هیچ پشتوانه ای همچون مشورت وجود ندارد نتیجه مشورت بیشتر وقت ها، اندیشه درست در کار مورد نظر انسان است و اندیشه درست در تدبیر امور، سودمندتر از قدرت و افراد زیاد است. ⁽²⁾

مشابه

رسول خدا صلی الله علیه و آله: ما قَسَمَ اللهُ لِلعِبادِ شَيئا أفضَلَ مِنَ العَقل؛ فنَومُ العاقِلِ أَفضَلُ مِن سَهَرِ الجَاهِلِ، وإقامَةُ العَاقِلِ أَفْضَلُ مِن شُخوص الجاهِلِ، ولا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيًا ولا رَسُولاً حَتَّى يَستَكمِلَ العَقَلَ، ويَكُونَ عَقَلُهُ أَفضَلَ مِن جَميع عُقولِ أُمَّتِهِ ⁽³⁾خداوند چیزی بهتر از خرد، قسمت بندگان خود نکرده است پس خواب خردمند برتر از شب زنده داری نادان است و در خانه ماندن خردمند برتر از سفر کردن نادان [برای طاعت خدا مانند حج و جهاد] است. خداوند هیچ پیامبر صلی الله علیه و آله و رسولی را مبعوث نکرد مگر آنگاه که خردش به کمال رسید و خردش برتر از همه خردهای امتش گشت.

امام على علیه السلام: قَلِيلُ الْأَدَبِ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرِ النَّسَب ⁽¹⁾اندکی ادب، بهتر است از تبار بسیار.

امام علی علیه السلام: كَفَاكَ مِنْ عَقْلِكَ مَا أَوْضَحَ لَكَ سُبُلَ غَيْكَ مِنْ رُشْدِک ⁽²⁾از عقلت آن اندازه تو را بس که راه های گمراهی ات را از رستگاری بر تو ظاهر کند.

حافظا علم و ادب ورز که در مجلس شاه *** هرکه را نیست،ادب، لایق صحبت نبود

حافظ شیرازی

تا زنده ای برو، ادب آموز بهر نام *** کین نفس آدمی به ادب نامور شود

اوحدی مراغه ای

حکمت 55

دو شاخۀ مهم صبر

الصَّبْرُ صَبْرَانِ، صَبْرٌ عَلَى مَا تَكْرَهُ، وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُ شکیبایی بر دو گونه است [یکی] شکیبایی بر آن چه خوش نداری [صبر بر طاعت] و دیگری شکیبایی از آن چه دوست داری [صبر از گناه].

مشابه

إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُون ⁽³⁾همانا کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است سپس استقامت کردند فرشتگان بر آن ها نازل می شوند و به آن ها می گویند نترسید و غمگین نباشید و بشارت باد شما را به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است. وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ ⁽⁴⁾و

فرشتگان از هر در به نزدشان آیند سلام بر شما به خاطر آن همه شکیبایی که ورزیده اید. سرای آخرت چه سرایی نیکوست!

فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُم ⁽¹⁾پس پایداری کن، همچنان که پیامبران اولوالعزم پایداری کرده بودند و در عقوبتشان شتاب مکن.

داستان صبر

وقتی بزرگمهر وزیر انوشیروان گرفتار شده بود از حال و وضع او جویا شدند، پاسخ داد:

به چهار دلیل تحمل وضع پیش آمده برای من آسان است:

اول: این که قضاوقدر خداوندی در جریان است و من چاره ای جز پذیرش و پسند آن ندارم و پسندم آن چه را جانان پسندد.

دوم: این که با خود گفتم صبر نکنم چه کنم؟ زیرا شکیبایی آسان ترین راه برای پذیرش واقعیات است و خود این باور ادامه راه را هموار می سازد.

سوم: این که با خود فکر کردم امکان داشت وضعیت بدتر از این هم باشد پس تحمل وضع موجود سهل تر از مرتبه شدیدتر آن است.

چهارم: این که با خود اندیشیدم شاید رهایی از این وضع نزدیک باشد و به امید روزی بهتر، این سختی و تیره روزی را به راحتی سپری کردم

حافظ شیرازی عاقبت صبر را کامیابی می داند:

صبر کن حافظ به سختی روز و شب *** عاقبت روزی بیابی کام را

در جای دیگر نیز چنین سروده:

ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت *** با درد صبر کن که دوا می فرستمت

حکمت 56

آثار فقر و غنا

الْغِنَى فِى الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِي الْوَطَنِ غُرْبَةٌ غربت برای ثروتمند چونان وطن شود و وطن برای تنگ دست چونان غربت گردد.

نکته

یعنی انسان در شهر و دیار خود زندگی می کند و از دیدار با خویشان و نزدیکان خود برخوردار است ولی به لحاظ تهی دستی آن چنان فشار را بر قلب خود احساس می کند که گویا در غربت و در کنار بیگانگان است.

مشابه

رسول خدا صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِى وَ بِهِ أَفْتَخِرُ فقر، فخر من است و بدان افتخار می کنم.

سعدی شیرازی در گلستان باب فضیلت قناعت چنین سروده است:

مُنْعِم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست *** هرجا که رفت خیمه زد و خوابگاه ساخت

و آن را که بر مرادِ جهان نیست دسترس *** در زادوبوم خویش غریب است و ناشناخت

استعاره

مستعار وطن

مستعار منه: مایه آرامش و دلگرمی

مستعارله: مالداری و ثروتمندی در غربت

جامع: کلمه وطن را از آن رو برای مالداری و ثروتمندی در غربت استعاره آورده است که برای شخص مایه آرامش خاطر و باعث دلگرمی است و با وجود آن، غربت در انسان اثر نمی کند.

استعاره

مستعار: غربت

مستعار منه: سختی و دشواری

مستعارله: تهیدستی در وطن

جامع: و لفظ غربت را نیز از آن جهت برای تهیدستی در وطن استعاره آورده است که غربت و تهی دستی هر دو باعث کج خلقی و دشواری کارهاست.

حکمت 57

اهمیت قناعت

الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا يَنْفَدُ ⁽¹⁾

قناعت ثروتی است که تمام نمی شود.

نکته

قناعت، عبارت است از سرگرم نشدن به چیزی که از اندازه کفایت و مقدار حاجت زندگی و خورد و خوراک بیشتر باشد و چشم نداشتن بر آن چه دیگران دارند. ⁽²⁾

مشابه

وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَ قَالَ: أَلْقَانِعُ هُوَ الَّذِي يَقْنَعُ بِمَا تُعْطِيهِ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِي يَعْتَرِیک ⁽³⁾و از امام صادق علیه السلام دربارۀ قول خدای عزّ وجل: فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ

سؤال کردند، فرمود: (قانع) کسی است که به هر چه به او بدهی قناعت می کند و «معتز» کسی است خود را پیرامون تو می گرداند و بدون سؤال در معرض طلب قرار می دهد.

طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ ⁽¹⁾خوشا به حال آن که به یاد قیامت بوده برای حساب کار کند و به مقدار کفایتش قناعت ورزیده از خداوند خشنود باشد. وَ لَكِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِى قُوَّةٍ فِى عَزَائِمِهِمْ وَضَعَفَةً فِيمَا تَرَى الْأَعْيُنُ مِنْ حَالَاتِهِمْ مَعَ قَنَاعَةٍ تَمْلَأُ الْقُلُوبَ وَالْعُيُونَ غِنِّى وَ خَصَاصَةِ تَمْلَأُ الْأَبْصَارَ وَ الْأَسْمَاعَ أَذًى ⁽²⁾ولی خدای سبحان پیامبران خود را به اراده و تصمیم نیرومندی داد و به ظاهر در چشم دیگران ناتوانشان نمود با قناعتی که دل ها و دیدگان را از بی نیازی پرسازد و بینوایی و فقری که چشم ها و گوش ها را بیازارد. قناعت توانگر کند مرد را *** خبر کن حریص جهانگرد را

خردمند مردم هنر پرورند *** که تن پروران از هنر لاغرند

خوروخواب تنها طریق دد است *** برین بودن آیین نابخرد است

به اندازه خور زاد اگر مردمی *** چنین پرشکم، آدمی یا خمی

ندارند تن پروران آگهی *** که پر معده باشد ز حکمت تهی ⁽³⁾

حکمت 85

ریشه اصلی شهوات

الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ مال ریشه شهوت هاست.

نکته

افراد کم ظرفیت همین که صاحب مال و امکانات مادی می شوند سر به طغیان زده و برای اشباع غرایز و خواهش های نفسانی خویش دست به هر کاری می زنند. ⁽¹⁾

مشابه

امام على علیه السلام: المال وبالٌ على صاحِبِهِ إِلا ما قَدَّمَ مِنهُ ⁽²⁾مال، برای صاحب خود وبال است مگر آن چه [برای آخرتش] پیش فرستد.

إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغَى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ⁽³⁾حقا که آدمی نافرمانی می کند هرگاه که خویشتن را بی نیاز بیند. إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ ⁽⁴⁾و هم او بر حب مال دنیا سخت فریفته و بخیل است. رسول خدا صلی الله علیه و آله: إنّ الدينار والدرهم أهلَكا مَن كانَ قَبلَكُم، و هما مهلکاكُم به راستی که درهم و دینار پیشینیان شما را نابود کرد و همین دو نابودکننده شماست.

حکمت 59

خوش خبری

مَنْ حَذْرَكَ كَمَنْ يَشْرَكَ ⁽⁵⁾

کسی که تو را [از آسیبی] بترساند همچون کسی باشد که تو را [به خیری] مژده دهد.

نکته

کسی تو را برحذر می دارد با ترساندن از یک خطر زمینه رسیدن به موفقیتی را برای تو فراهم می آورد هر چند به ظاهر ترساندن است ولی مصلحت و خیر تو را در نظر دارد که در نهایت به نفع آدمی است. ⁽¹⁾

یعنی با تحذیر و ترساندن از خطری زمینه رسیدن به موفقیتی را برای تو فراهم می آورد هر چند که ظاهراً تحذیر و ترساندن است ولی در واقع به مصلحت و خیر مقدری توجه می دهد که چنین رفتاری از جانب هرکسی انجام گیرد در نهایت به نفع آدمی تمام می شود، آن چنان که گویا خبر خوش و مژدۀ موفقیتی را دریافت کرده است.

مشابه

وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللهِ الْمَصِيرُ ⁽²⁾و خدا شما را از خودش می ترساند که بازگشت به سوی اوست.

حکمت 60

خطرات زبان

النِّسَانُ سَبْعَ إِنْ خُلَّى عَنْهُ عَقَرَ ⁽³⁾

عقر: گاز گرفت؛ أي جرحه فهو عقير.

زبان درنده ای است که اگر رهایش سازی می گزد.

نکته

توجه به کتاب آفات اللسان فیض کاشانی در محجة البيضاء و سفارشات مؤکدی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در رابطه با خطرات زبان کنترل نشده رسیده است.

مشابه

أَبَا جَعْفَرِ علیه السَّلام يَقُولُ: كَانَ أَبُوذَرٌ رَحِمَهُ اللَّهُ يَقُولُ: يَا مُبْتَغِيَ الْعِلْمِ إِنَّ هَذَا اللَّسَانَ مِفْتَاحُ خَيْرٍ وَ مِفْتَاحُ شَرِّ فَاخْتِمْ عَلَى لِسَانِكَ كَمَا تَخْتِمُ عَلَى ذَهَبِكَ وَ وَرِقِک ⁽¹⁾امام باقر علیه السلام فرمود: ابوذر رحمت الله می گفت ای دانشجو همانا این زبان کلید خیر و کلید شر است پس همچنان که بر طلا و نقره ات مهر می زنی بر زبانت هم مهر بزن.

زبانی که اندر سرش مغز نیست *** اگر دُرّ بارد همان نغز نیست ⁽²⁾

تشبیه

مشبه: زبان

مشبه به: درنده

وجه شبه: کلمۀ «سبع» را از آن رو برای زبان مشبه به آورده است که اگر آن را از کنترل عقل آزاد کنند، سخنی خواهد گفت که مانند درنده ای یله و رها، باعث نابودی صاحبش می گردد.

حکمت 61

شیرینی آزار زن

الْمَرْأَةُ عَقْرَبُ، حُلْوَةُ اللَّسْبَةِ ⁽³⁾ زن کژدمی است که گزیدنش شیرین است.

نکته ها

سرشت زن و مرد متفاوت است و زن به خاطر چیزی کم ارزش خشمگین می شود. امام علیه السلام به مرد توصیه می کند که شکیبا باشد و او را تحمل کند؛ زیرا به هر حال زندگی

با او شیرین است. ⁽¹⁾

امام على علیه السلام به اعتبار همین جهات ایذایی او را به کژدم تشبیه می کند؛ ضمن این که نیش او را نوش و زندگی را بی وجود زن، خالی از شیرینی می داند.

مشابه

وَ مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها ⁽²⁾و از نشانه های قدرت اوست که برایتان از جنس خودتان همسرانی آفرید تا به ایشان آرامش یابید. امام رضاء علیه السلام: مِنْ سَعادَةِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ از خوشبختی و سعادت مرد، همسر شایسته است.

امام حسين علیه السلام: من أخلاقِ الأنبياءِ صلَّى اللهُ علَيهِم حُبُّ النِّساءِ ⁽³⁾از اخلاق پیامبران، درود خداوند بر ایشان زن دوستی است

امام باقر علیه السلام: ما أفادَ عَبد فائدَةً خَيرًا مِن زَوجَةٍ صالِحَةٍ: إذا رَآهَا سَرَّتْهُ، وَ إِذا غَابَ عَنها حَفِظَتْهُ فِي نَفسِها و مالِهِ ⁽⁴⁾آدمی سودی بهتر از همسر شایسته به چنگ نیاورده است؛ همسری که شوهرش با دیدن او خوشحال شود و هرگاه از وی دور شود در غیابش نگهبان خود و اموال او باشد.

تشبیه

مشبه: زن

مشبهٌ به: عقرف

وجه شبه: کلمهٔ «عقرب» را با صفت مزبور از آن جهت تشبیه برای زن آورده است که کار زن آزردن است اما آزاری آمیخته با لذت به طوری که شخص احساس اذیت نمی کند.

حکمت 62

حق شناسی و ادب

إِذَا حُيِّيتَ بِتَحِيَّةٍ فَحَى بِأَحْسَنَ مِنْهَا، وَإِذَا أُسْدِيَتْ إِلَيْكَ يَدٌ فَكَافِتْهَا بِمَا يُرْبِي عَلَيْهَا، وَ الْفَضْلُ مَعَ ذَلِكَ لِلْبَادِي ⁽¹⁾

أُسْدِيَتْ: عطا گردید؛ از مادۀ «سَدو به معنای دراز کردن گسترش دادن سدا بیده نحو الشيء: مدها». در عبارت بالا به این معناست که چون دستی با احسان به سوی تو دراز شد آن را عوض ده با چیزی که زاید بر آن است.

كافئها: مقابله کن؛ کافی مقابله به مثل؛ از مادۀ «كُفو» به معنای همانند شبیه یربی می افزاید از مادۀ «ربا» به معنای زیادت ربوه به مکان مرتفع گفته می شود.

الفَضْلُ: برتری از حیث ارزش یا زیادی امکانات الفضل: الزيادة عن الاقتصار.

بَادِئ: شروع کننده؛ ابتداکننده.

هرگاه کسی بر تو سلام نمود با سلامی نیکوتر پاسخش ده و هرگاه کسی به تو احسان نمود بیش از آن را به او ببخش، هرچند در هر حال برتری از آن آغاز کننده است.

نکته

عبارت «أُسْدِيَتْ إِلَيْكَ يَد» در کلام امام مفهومش این است که دستی به سوی تو دراز شد و این جمله کنایه از بخشش و اهدای هدیه است. ⁽²⁾

اسلام برای برخورد کردن افراد به یکدیگر شعاری وضع کرده است که از اسلام است و قبل از اسلام نبوده، ابتکار خود اسلام است سلام سلام علیکم. پیغمبر فرمود: سلام شعار اهل جنت است (چون در بهشت است که قرآن سلامٌ علیکم نقل کرده است). ⁽³⁾

مشابه

امام علی علیه السلام: لِلسّلامِ سَبعونَ حَسَنَةً؛ تِسعُ وَسِتُّونَ للمُبْتَدِئ وواحِدَةٌ للرَّادِ ⁽⁴⁾سلام، هفتاد حسنه دارد که 69 حسنه برای آغاز کننده است و یکی برای پاسخ دهنده.

امام باقر علیه السلام: إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ بَيْتَهُ فَإِنْ كَانَ فِيهِ أَحَدٌ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ أَحَدٌ فَلْيَقُلْ اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا يَقُولُ اللَّهُ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً ⁽¹) ⁽²⁾هرگاه وارد خانه خویش می شوید اگر کسی در خانه باشد بر او سلام کنید و چنانچه کسی نباشد بگویید «السلام علينا من عند ربنا». (سلام بر ما از جانب پروردگار ما) چراکه خدای عزّوجل فرمود: «تحیتی با برکت و پاکیزه از نزد خداست».

دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللّهُمْ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ ⁽³⁾نیایش آنان در آن جا سبحانک اللهم [خدایا! تو پاک و منزهی] و درودشان در آن جا سلام است.

امام على علیه السلام: لأن أهدى لأخِي المُسلِمِ هَدِيَةً تَنفَعُهُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِن أَن أَتَصَدِّقَ بِمِثْلِها ⁽⁴⁾اگر به برادر مسلمان خود هدیه ای دهم که به کارش آید، خوش تر است نزد من از این که همانند آن هدیه صدقه دهم

حکمت 63

شفاعت

الشَّفِيعُ جَنَاحُ الطَّالِبِ ⁽⁵⁾

میانجی برای جوینده همچون پر و بال است.

نکته

امام علیه السلام اهمیت مسئله شفاعت را بیان می دارد که هم در امور مادی و این جهانی مورد توجه قرار می گیرد و هم در مسائل اخروی شفاعت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و برجستگان امت در

روز واپسین اهمیت فوق العاده ای دارد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ أَنَّهُ مَنْ شَفَعَ لَهُ الْقُرْآنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُفِّعَ فِيهِ ⁽²⁾آن که قرآن در قیامت به شفاعتش برخیزد، شفاعتش در مورد او قبول است. نِعْمَ شَافِعُ الْمُذْنِبِ الْإقْرَار ⁽³⁾بهترين شفاعت گر گناهکار، اقرار است. شافِعُ المُذنِبِ إِقْرَارُهُ، وتَوبَتُهُ اعْتذاره ⁽⁴⁾شفیع گنهکار همان اعتراف اوست [به گناهان] و تو به او همان پوزش خواهی اوست. به تقصیری که از حد بیش کردم *** خجالت را شفیع خویش کردم

نظامی

خدایا اگر تو سعدی را برانی *** شفیع آرد روان مصطفی را

سعدی

نوشته بر در جنت به حکم لم یزلی *** شفیع روز قیامت محمد است و علی

حکمت 64

خواب بودن اهل دنیا

أَهْلُ الدُّنْيَا كَرَكْبٍ يُسَارُ بِهِمْ، وَ هُمْ نِيَامٌ ⁽¹⁾

يُسَارُ بهم: حرکت داده می شوند

نیام: خواب ها؛ خوابیدگان؛ جمع «نانم» به معنای خفتگان.

مردم دنیا مانند کاروانی هستند که آنان را می برند در حالی که در خواباند.

مشابه

امام على علیه السلام: النَّاسُ نِيَامٌ فَإِذَا مَاتُوا انْتَبَهُوا ⁽²⁾مردم در خواباند، چون بمیرند بیدار می شوند.

امام على علیه السلام: مَنْ كَانَتْ مَطِيَّتُهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ فَإِنَّهُ يُسَارُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ وَاقِفاً وَ يَقْطَعُ الْمَسَافَةَ وَإِنْ كَانَ مُقِيماً وَادِعاً ⁽³⁾آگاه باش کسی که مرکبش شب و روز است، او را با مرکب می برند گرچه ایستاده به نظر آید و طی مسافت می کند هر چند مقیم و آسوده دیده شود.

امام على علیه السلام: إِنَّ اللَّيلَ والنَّهارَ يَعمَلانِ في فَاعْمَل فيهما، ويَأْخُذَانِ مِنكَ فَخُذُ منهما ⁽⁴⁾شب و روز در تو کارگرند پس تو نیز در آن ها کار کن آن ها از تو می گیرند پس تو نیز از آن ها برگیر.

حکمت 65

تنهایی

فَقْدُ الْأَحِبَّةِ غُرْبَةٌ از دست دادن دوستان تنهایی است.

نکته

با توجه به عاطفی بودن انسان، فقدان دوستان غم سنگین تنهایی را به ارمغان می آورد پس حفظ دوستان را باید مغتنم شمرد. وجود آن ها در سلامت و بهداشت روان انسان مؤثر است. ⁽¹⁾

مشابه

امام على علیه السلام: الْغَرِيبُ مَنْ لَيْسَ لَهُ حَبِيب ⁽²⁾غریب و تنها کسی است که دوستی نداشته باشد.

امام على علیه السلام: الْمَوَدَّةُ قَرَابَةٌ مُسْتَفَادَةٌ ⁽³⁾رفاقت و دوستی یک نوع خویشاوندی اکتسابی است.

حکمت 66

درخواست از نااهل

فَوْتُ الْحَاجَةِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِهَا إِلَى غَيْرِ أَهْلِهَا دست نیافتن به حاجت آسان تر از درخواست آن از نااهل است.

مشابه

امام صادق علیه السلام: تُدْخِلُ يَدَكَ فِي فَمِ التَّنِّينِ إِلَى الْمِرْفَقِ خَيْرٌ لَكَ مِنْ طَلَبِ الْحَوَائِجِ إِلَى

﴿مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَ كَان ⁽¹⁾اگر دست خود را تا آرنج در دهان اژدها کنی، بهتر است تا این که دست نیاز به سوی تازه به دوران رسیده دراز کنی امام على علیه السلام: عَلَيْكُمْ فِى طَلَبِ الْحَوَائِجِ بِشِرَافِ النُّفُوسِ ذَوِي الْأُصُولِ الطَّيِّبَةِ فَإِنَّهَا عِنْدَهُمْ أَقْضَى وَهِيَ لَدَيْكُمْ أَزْكَى ⁽²⁾نیازهای خویش را نزد بزرگواران و والاتباران ببرید، زیرا نیازهای شما نزد ایشان رواشدنی تر و آن ها نزد شما پاکیزه ترند.

حکمت 67

بخشش اندک

لَا تَسْتَح مِنْ إِعْطَاءِ الْقَلِيلِ، فَإِنَّ الْحِرْمَانَ أَقَلُّ مِنْهُ ⁽³⁾

الْحِرْمَانَ: محروم کردن.

از بخشیدن مقدار اندک شرم مکن، چه محروم کردن کمتر از آن است

نکته

کنایه از این که محروم کردن قابل مقایسه با مقدار مالی که انسان می بخشد نیست تا بگوییم این از آن کمتر است امام علیه السلام محروم کردن را نوعی بخشش بسیار کم محسوب کرده که هر بخششی از آن بیشتر است. ⁽⁴⁾

مشابه

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَوّعينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیم ⁽⁵⁾کسانی که بر مؤمنانی که [افزون بر صدقه واجب] از روی میل، صدقات [مستحب نیز] می دهند، عیب می گیرند و [همچنین] از کسانی که [در انفاق] جز به اندازه توانشان نمی یابند [عیب جویی می کنند]

و آنان را به ریشخند می گیرند [بدانند که] خدا آنان را به ریشخند می گیرد و برای ایشان عذابی پردرد خواهد بود.

امام على علیه السلام: افْعَلُوا الْخَيْرَ وَ لَا تَحْقِرُوا مِنْهُ شَيْئاً، فَإِنَّ صَغِيرَهُ كَبِيرٌ وَ قَلِيلَهُ كَثِيرٌ وَلَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ إِنَّ أَحَداً أَوْلَى بِفِعْلِ الْخَيْرِ مِنِّي، فَيَكُونَ وَ اللَّهِ كَذَلِكَ؛ إِنَّ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ أَهْلًا، فَمَهُمَا تَرَكْتُمُوهُ مِنْهُمَا، كَفَاكُمُوهُ أَهْلُهُ ⁽¹⁾کار نیک را به جای بیاورید و آن را خرد مشمارید؛ زیرا کار نیک هر چند در نظر خرد،آید بزرگ باشد و هر چند اندک نماید، بسیار باشد. نباید یکی از شماها بگوید که فلان در انجام دادن کارهای نیک سزاوارتر از من است. به خدا سوگند، بسا که چنین شود زیرا گروهی اهل خیرند و گروهی اهل شر که هرگاه کار خیر یا کار شر را شما رها کنید اهل آن به جای شما به آن پردازند.

حکمت 68

زینت فقر و غنا

الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ، وَالشَّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى ⁽²⁾

الشَّكرُ: شناخت نعمت و به کارگیری آن در جایگاه خود آن گونه که منعم می خواهد.

پاکدامنی [و عزت نفس] زیور تنگ دستی است و سپاسگزاری زیور توانگری است.

نکته

ناتوانان مالی و تهیدستان در معرض فساد انحراف و چه بسا خودفروشی و آدم فروشی قرار دارند. آنان به انگیزۀ رهایی از فقر و نداری به هر دری می زنند تا از کراهت و زشتی فقر خود را آزاد سازند و شکارچیان شرف و فضیلت در کمین آن ها و بهای اندکی را برای اسارت ایشان در نظر گرفته اند تا با بهای ناچیز، همه چیزشان را بربایند؛ لذا امام علی علیه السلام عفاف و پاکدامنی و پایبندی به شرف انسانی را زینت و زیور فقیران معرفی می کند تا در پرتو آن،

موجودیت انسانی خود را پاس دارند و از افتادن در دام صیادان شرف مصون بمانند.

مشابه

لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا في سَبيل اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسيماهُمْ لا يَسْتَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً ⁽¹⁾[این صدقات] برای آن [دسته از] نیازمندانی است که در راه خدا فرومانده اند و نمی توانند برای تأمین هزینه زندگی در زمین سفر کنند. از شدت خویشتنداری فرد بی اطلاع، آنان را توانگر می پندارد آن ها را از سیمایشان می شناسی با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند. مَن عَفَّ خَفَّ وزرُهُ، وعَظُمَ عِندَ اللهِ قَدره ⁽²⁾هر که عفت ورزد بار گناهانش سبک شود و منزلتش نزد خداوند، بالا رود.

حکمت 69

پذیرش وضع موجود

إِذَا لَمْ يَكُنْ مَا تُرِيدُ، فَلَا تُبَلْ [كَيْفَ] مَا كُنْتَ ⁽³⁾ اگر آن چه می خواهی فراهم نبود از اینکه چگونه هستی باک نداشته باش. [یا: اگر آن که می خواهی نیستی، نگاه نکن که چه کسی هستی.]

نکته

امام توصیه می کند که وقتی زمانه بر وفق مراد تو نباشد و خواسته تو حاصل نگردد به وضعیت موجود خود راضی باش؛ زیرا تأسف خوردن به پیشرفتی که حاصل نشده است، خود زیانی انکارناپذیر است. ⁽⁴⁾

فَلا تُبَلْ كَيْفَ كُنت یعنی از وضع موجود خودت و بهره های عادی و معنوی حاضر استفاده کن و باکی از ناکامی ها نداشته باش. مشابه

لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُم ⁽¹⁾تا بر آن چه از دستتان می رود اندوهگین نباشید. عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ⁽²⁾[جهاد در راه خدا بر شما واجب شده است] در حالی که از آن اکراه دارید و چه بسا از چیزی اکراه داشته باشید که خیر شما در آن است و یا چیزی را دوست داشته باشید که شر شما در آن است و خدا می داند و شما نمی دانید

حکمت 70

افراط و تفریط، نشانه نادان

لَا تَرَى الْجَاهِلَ إلَّا مُفرِطاً أَو مُفَرْطاً ⁽³⁾

نادان را نبینی مگر در حال افراط [تندروی] یا تفریط [کندروی].

نکته

افراط و تفریط در هر کاری نشانه جهل و نادانی است و پایان آن ندامت و پشیمانی است و یکی از آفاتی که جامعه را به انحراف می کشاند خروج از حد اعتدال در همهٔ زمینه هاست. ⁽⁴⁾

مشابه

سَيَهْلِكُ فِيَّ صِنْفَانِ مُحِبٌ مُفْرِطُ يَذْهَبُ بِهِ الْحُبُّ إِلَى غَيْرِ الْحَقِّ وَ مُبْغِضٌ مُفْرِطُ يَذْهَبُ بِهِ

کهالْبُغْضُ إِلَى غَيْرِ الْحَق ⁽¹⁾به زودى دو دسته درباره من به هلاکت می افتند: یکی محبی در محبت افراط کند و افراطش او را به راه ناحق برد و دیگری دشمنی که تجاوز از حد کند و دشمنی بیحدش او را به غیر راه حق برد. اليَمينُ والشِّمالُ مَضَلَّةٌ، والطَّريقُ الوسطى هى الجادَّةُ، عليها باقى الكتاب و آثار النبوَّة، و مِنها مَنفَذُ السُّنَّةِ، وإِلَيها مَصِيرُ العاقِبَةِ ⁽²⁾راست و چپ گمراهی است و راه وسط همان » راه اصلی است کتاب خدا و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله به آن راهنماست و رسیدن به سنت و عاقبت نیکو از این راه میسر است.

حکمت 71

کم گویی، نشانه کمال عقل

إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ چون خِرَد به کمال رسد سخن گفتن اندک گردد.

نکته

وجه ملازمه و پیوستگی میان کامل شدن عقل و سخن به اندک گفتن آن است که عقل از ریشه «عقال» به معنای بند است؛ از این رو هرگاه نیرومند و کامل شود بر زبان چیره شد آن را از بیهوده گویی باز می دارد. در نتیجه تنها در جایی زبان گشوده می شود که سودی ببخشد. در مقابل، اگر عقل ضعیف و ناتوان گردد، زبان از بند خارج شده، بی جهت بالا و پایین می رود. ⁽³⁾

مشابه

امام على علیه السلام: إِيَّاكَ و فضول الكلامِ؛ فإنّهُ يُظهِرُ مِن عُيوبِكَ ما بَطَنَ، و يُحَرِّكُ عَلَيْكَ مِن أعدائك ما سَكَنَ ⁽⁴⁾از زیاده گویی بپرهیز که آن عیبهای پنهان تو را آشکار می سازد و کینه های آرام گرفته دشمنانت را بر ضد تو تحریک می کند.

امام صادق علیه السلام می فرماید: مردی در نزد پدرم پرگویی کرد و بیش از اندازه سخن گفت. پدرم به او فرمود: با زیاده گویی گفتار را کوچک کرده و نعمت بیان را ناچیز شمرده ای توجه داشته،باش خداوند وقتی فرستادگان خود را برگزید، آنان را نه با طلا و نقره، بلکه به سلاح سخن مجهز کرد و به زیور کلام آراست و آنجایی هم که خداوند خود را به مردم شناسانده است به وسیله سخن و بیان آیات و نشانه های خود بوده است. ⁽¹⁾

زبان در دهان ای خردمند چیست؟ *** کلید در گنج صاحب هنر

چو در بسته باشد چه داند کسی *** که جوهر فروش است یا پیله ور؟

سعدی

حکمت 72

اشاره

الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ، وَيُجَدِّدُ الأَمَالَ، وَيُقَرِّبُ الْمَنِيَّةَ، وَيُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ؛ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ روزگار بدن ها را کهنه و فرسوده می سازد امیدها را تازه می کند، مرگ را نزدیک و آرزو را دور می نماید. کسی که به آن دست یافت رنج دید و کسی که آن را از دست داد به سختی افتاد.

آفات دنیا

1. فرسودگی تن

الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ، وَيُجَدِّدُ الأَمَالَ ⁽²⁾

روزگار، بدن ها را کهنه و فرسوده می سازد امیدها را تازه می کند.

نکته

با فرارسیدن هر روز جدید از زندگی آمال نو به نویی برای بشر ایجاد می شود و علتش

هم این است که به تناسب هر روز نگاه جدیدی به زندگی پیدا می کند. ⁽¹⁾

2. نزدیکی مرگ

وَيُقَرَّبُ الْمَنِيَّةَ، وَيُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ ⁽²⁾

الْأُمُنيَّةَ: آرزو؛ البغية ما يتمنّى.

يُباعِدُ الأمْنِيَّةَ: آرزوها را دور و دستیابی به آن را دشوار می کند.

مرگ را نزدیک و آرزو را دور می نماید.

مشابه

امام على علیه السلام: إِذَا كُنْتَ فِي إِدْبَارِ وَ الْمَوْتُ فِي إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى ⁽³⁾هرگاه تو به دنیا پشت کردی [و به سوی مرگ می روی] و مرگ به تو روی آورده، دیدار تو با مرگ چه شتابان است!

3. رنج و سختی

مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ ⁽⁴⁾ کسی که به آن دست یافت رنج دید و کسی که آن را از دست داد به سختی افتاد.

خلاصه کلام این که روزگار و گذر عمر بدن را می پوساند آرزوها را تجدید و نو به نو می کند، مرگ را نزدیک می سازد و خواست ها را ناشدنی می نماید کامروا را به رنج می افکند و ناکام را به دردسر می اندازد.

ز دیده گر سرشک چو *** کاندر غمت چو برق بِشُد روزگار عمر

باران چکَد رواست

حکمت 73

اشاره

مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً، فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ، وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ؛ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا، أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤدِّيهِمْ آن که خود را پیشوای مردم قرار داد باید پیش از آن که دیگران را [ادب] بیاموزد، خود را تعلیم دهد و باید پیش از آن که با زبانش تربیت کند با کردارش فرهیختگی را تعلیم دهد. آن که خویش را دانش و ادب می آموزد به تعظیم سزاوارتر است از کسی که فقط دیگران را دانش و ادب می آموزد.

تربیت خود

مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً، فَلْيَبْدَأُ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ ⁽¹⁾ آن که خود را پیشوای مردم قرار داد باید پیش از آن که دیگران را [ادب] بیاموزد، خود را تعلیم دهد.

نکته

کسی که به آن چه می گوید پایبند و عمل کننده است موعظه اش بر دل می نشیند و نیاز به زیاده گویی ندارد و با نصیحت او شنونده متحول می گردد. ⁽²⁾

مشابه

امام صادق علیه السلام: إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يَعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يَزِلُّ الْمَطَرُ عن الصفا ⁽³⁾به دانش خویش عمل نکند پند او از دل ها فروغلتد، آن گونه «عَنِ الصَّفَا» چون دانشمند که باران از روی تخته سنگ فرومی غلتد.

سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِى الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ ⁽⁴⁾خدا را تسبیح گویند هرچه در آسمان ها و در زمین است و

اوست پیروزمند و حکیم ای کسانی که ایمان آورده اید چرا سخنانی می گویید که به کارشان نمی بندید؟

تربیت کردن با عمل کردن

وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ و باید پیش از آن که با زبانش تربیت کند با کردارش فرهیختگی را تعلیم دهد.

نکته

اشاره به این که هرگاه انسان نخست به تعلیم و تأدیب خویشتن پردازد، تأثیر سخنانش بیشتر و عمیق تر است در حالی که اگر کسی تنها به تأدیب مردم پردازد و از خویش غافل بماند، روزی فرا می رسد که مردم از این امر آگاه می شوند و از او روی بر می گردانند. ⁽¹⁾

سزاوار تعظیم

مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا، أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ آن که خویش را دانش و ادب می آموزد به تعظیم سزاوارتر است از کسی که فقط دیگران را دانش و ادب می آموزد.

نکته

امام علی علیه السلام در این حکمت از نهج البلاغه دو شرط اساسی را جهت رهبران جامعه یادآوری می کند تا مورد توجه مدعیان قرار گیرد.

حکمت 74

هر نفس گامی به سوی مرگ

نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ ⁽¹⁾

آدمی با هر نفس که می کشد گامی به سوی مرگ بر می دارد.

مشابه

إِنَّمَا أَنْتَ عَدَدُ أَيَّامٍ فَكُلُّ يَوْمٍ يَمْضِى عَلَيْكَ يَمْضِي بِبَعْضِكَ فَخَفِّضْ فِي الطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِي الْمُكْتَسَب ⁽²⁾تو چند روزه ای بیش نیستی هر روزی که بر تو می گذرد، بخشی از تو را می برد. پس در طلب [دنیا] آرام و در کسب روزی میانه رو باش. در سوره مریم آیه 84 خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُ لَهُمْ عدا پس تعجیل در تعجیل در کار آن ها مکن که ما حساب (روز و ساعت عذاب) آنان را کاملا در نظر داریم.

عبدالاعلی می گوید: این آیه را در محضر امام صادق علیه السلام خواندم. حضرت فرمود: نظر تو درباره این آیه چیست؟ عرض کردم: «شمارش روزهای عمر است که پایان بپذیرد و مهلت زندگی به سر آید». حضرت تبسمی کرد و فرمود: إِنَّ الآبَاءَ وَ الْأُمَّهَاتِ يُحْصُونَ ذَلِكَ لَا وَ لَكِنَّهُ عَدَدُ الْأَنْفَاسِ پدران و مادران نیز تاریخ تولد را ثبت می کنند و زندگی فرزندان خود را با تعیین روز و ماه و سال به خاطر دارند؛ نه منظور کتاب خدا شمارش ایام عمر نیست بلکه شمارش نفس هاست که چند نفس دیگر از عمر او باقی مانده است. ⁽³⁾

استعاره

مستعار: خُطاه

مستعار منه: نفس زدن

مستعارله: پایان عمر

جامع: کلمۀ «خطا» (گام) را از آن رو استعاره برای نفس زدن، آورده است که نفس زدن نیز پیاپی است و تا دمی پایان نیابد دم دیگر بر نیاید، پس در نتیجه دم، آدمی را به پایان عمر یعنی مرگ نزدیک می سازد همان طوری که گام های پیاپی انسان را به پایان راه خود می رساند.

حکمت 75

محاسبه دقیق لحظات عمر

كُلُّ مَعْدُودٍ مُنقَضِ، وَكُلُّ مُتَوَقَّع آتِ ⁽¹⁾

مُتَوَقِّع: مورد انتظار.

آت: فرا رسنده

هر چه شمردنی است تمام شدنی است و هر چه انتظارش را کشند خواهد آمد.

نکته ها

منظور از «متوقع» اموری است که به طور قطع می دانیم در آینده رخ می دهد؛ مانند مرگ و پایان زندگی و قیام قیامت اشاره به این که کسی که به این امور آگاه است، باید توجه داشته باشد که روزی مرگ دامان او را می گیرد و روزی در دادگاه عدل الهی حضور می یابد ⁽²⁾

هر دو جمله به صورت کلی از مواد مشهور صنعت خطابه و در زمینه موعظه است؛ جمله نخستین اشاره به نفس ها و حرکت های بندگان خدا و دومی بیم دادن به وسیلهٔ پیشامدهایی از قبیل مرگ و پیامدهای آن است. ⁽³⁾

حکمت 76

پیوند ناگسستنی انجام و آغاز کارها

إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا ⁽¹⁾

هرگاه امور مشتبه گردد، انجام آن با آغازش سنجیده شود. ⁽²⁾

نکته ها

امور زندگی بشر در راستای اهداف شناخته شده ای انجام می گیرد و هرکدام الگوی خاص خود را دارد این امور با گذشت زمان و تحول ایام از نظر شکل دگرگون می شوند ولی از نظر نتیجه مشابه هم هستند. ⁽³⁾

توجه امام به تجربه آموزی و بهره گیری از امور مشابه یکدیگر.

مشابه

امام على علیه السلام: استَدِلَّ على ما لَم يَكُن بما قَد كانَ؛ فإنّ الأمور أشباه ⁽⁴⁾از آن چه بوده، به آن چه نیست راه ببر؛ زیرا که امور [دنیا] همانندند.

فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَة ⁽⁵⁾و آنان که در دلشان میل به باطل است از پی متشابه رفته تا به تأویل کردن آن در دین راه شبهه و فتنه گری پدید آرند.

حکمت 77

اشاره

وَ مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الضَّبَائِيِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِيرِ

الْمُؤْمِنِينَ، وَ قَالَ فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَيْتُهُ فِي بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَى اللَّيْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِي مِحْرَابِهِ، قَابِضٌ عَلَى لِحْيَتِهِ، يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيمِ وَ يَبْكِي بُكَاءَ الْحَزِينِ وَ هُوَا يَقُولُ: ا دُنْيَا يَا دُنْيَا إِلَيْكِ عَنِّى أَبِي تَعَرَّضْتِ؟ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ؟ لَا حَانَ حِينُكِ؛ هَيْهَاتَ غُرّى غَيْرى؛ لَا حَاجَةَ لِى فِيكِ؛ قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثَاً لَا رَجْعَةَ فِيهَا. فَعَيْشُكِ قَصِيرٌ وَ خَطَرُكِ يَسِيرٌ وَ أَمَلُكِ حَقِيرٌ. آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُول الطَّرِيقِ وَبُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ در خبر ضِرار پسر ضَمْرَه ضِبابی است که چون بر معاویه وارد شد و معاویه دربارهٔ امیرمؤمنان علیه السلام از وی پرسید گفت شهادت می دهم که در پاره ای مکان ها زمانی که شب، پرده های خود را افکنده بود او را در حالی دیدم که در محرابش به عبادت ایستاده، محاسنش را به دست گرفته و مانند مارگزیده به هم می پیچید و همچون انسانی اندوهگین می گریست و می گفت ای دنیا ای دنیا از من دور شو. آیا خودت را بر من عرضه می کنی؟ یا مشتاق من گشته ای؟ هنوز زمان آن نرسیده که تو در دل من راه یابی هرگز دیگری را بفریب مرا به تو نیازی نیست، تو را سه بار طلاق دادم که در آن بازگشتی نیست زندگانی ات کوتاه است شکوهت اندک، و آرزویت حقیر است. آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و عظمت قیامت!

توصیف ضرار از امام

مِنْ خَبَرِ ضِرَارِ بْنِ حَمْزَةَ الصَّبَائِيِّ عِنْدَ دُخُولِهِ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَ مَسْأَلَتِهِ لَهُ عَنْ أَمِير الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام، وَ قَالَ فَأَشْهَدُ لَقَدْ رَأَيْتُهُ فِى بَعْضِ مَوَاقِفِهِ وَ قَدْ أَرْخَى اللَّيْلُ سُدُولَهُ وَ هُوَ قَائِمٌ فِي مِحْرَابِهِ، قَابِضٌ عَلَى لِحْيَتِهِ، يَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ السَّلِيمِ وَيَبْكِي بُكَاءَ الْحَزِينِ وَ اهُوا يَقُولُ: ⁽¹⁾

السّلیم: مارگزیده گزیده شده؛ سلمته الحيّة لدغته فهو سليم ج: سلمى.

تَمَلْمُلَ: به خود می پیچد، آرام نمی گیرد به طوری که گویی بر خاکستر داغ ایستاده؛ عدم الاستقرار من المرض كأنه على ملة، وهي الرماد الحار.

لِحْيَتِهِ: ریش او، محاسن او؛ «لحية» موى دو طرف صورت و چانه است و «لحی» استخوان فک و محل روییدن «لحية» است.

در خبر ضرار پسر ضَمْرَه ضبابی است که چون بر معاویه وارد شد و معاویه دربارۀ امیر مؤمنان از وی پرسید، گفت شهادت می دهم که در پاره ای مکان ها زمانی که شب، پرده های خود را افکنده بود، او را در حالی دیدم که در محرابش به عبادت،ایستاده، محاسنش را به دست گرفته و مانند مارگزیده به هم می پیچید و همچون انسانی اندوهگین می گریست و می گفت:

روش امام در برخورد با دنیا

يَا دُنْيَا، يَا دُنْيَا، إِلَيْكِ عَنِّى أَبِي تَعَرَّضْتِ ؟ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ؟ لَا حَانَ حِينُكِ؛ هَيْهَاتَ، غُرّى غَيْرِي؛ لَا حَاجَةَ لِي فِيكِ ⁽¹⁾

تَشَوَّقْتِ: اشتیاق یافتي؛ الجارية أي تزينت.

لَا حَانَ حِینُک: زمان آن فرا نرسیده؛ یعنی وقت آن نیست که محبتت را در دل من جای دهی؛ أي لا حضر وقتك.

غرى: فریب بده.

ای دنیا، ای دنیا از من دور شو آیا خودت را بر من عرضه می کنی؟ یا مشتاق من گشته ای؟ هنوز زمان آن نرسیده که تو در دل من راه یابی هرگز دیگری را بفریب، مرا به تو نیازی نیست.

نکته ها

«هیهات» یعنی آن چه تو از من می خواهی بسیار دور است. آن گاه امام علیه السلام او را امر به فریفتن دیگری کرده است کنایه از این که دنیا چشم طمعش را از او ببرد، نه آن که مقصود امام علیه السلام این باشد دیگران را بفریب این سخن مانند آن است که به فریبنده اش وقتی که از فریب او اطلاع یافته است، بگوید: دیگری را فریب بده، یعنی فریب تو در من اثر نمی کند. ⁽²⁾

جمله «لا حَانَ حِینُک» در واقع جمله انشائیه و نفرین است نه جمله خبریه امام در واقع از خدا می خواهد که زمانی فرا نرسد که زرق و برق دنیا در دلش نفوذ کند. ⁽³⁾

مشابه

رسول خدا: حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة ⁽⁴⁾منشأ هر گناهی، دنیادوستی است.

بی ارزشی دنیا از نظر امام

قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثَاً لَا رَجْعَةَ فِيهَا. فَعَيْشُكِ قَصِيرٌ وَ خَطَرُكِ يَسِيرٌ وَ أَمَلُكِ حَقِيرٌ. آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ ⁽¹⁾

عَظِيمِ الْمَوْرِد: بزرگی محل ورود؛ بزرگی مقصد المورد محل ورود (به پیشگاه خداوند).

تو را سه بار طلاق دادم که در آن بازگشتی نیست زندگانی ات کوتاه است، شکوهت اندک و آرزویت حقیر است. آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و عظمت قیامت!

نکته ها

«أَمَلُكِ حَقِيرٌ» اشاره به این است که کسانی که تو را آرزو دارند، آرزوی حقیر و پستی برای خود پیدا کرده اند. ⁽²⁾

تعبیر به «مورد» اشاره به روز قیامت است که انسان در آن وارد می شود و تعبیر به «عظیم» اشاره به مشکلات حساب و کتاب و عبور از صراط و هول و وحشت است. ⁽³⁾