کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 6

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، ب، 1401-

مشخصات ظاهری: 468 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-32-0-ج 6

وضعیت فهرست نویسی: فييا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 6

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 0 - 32 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

خطبه 179...29

خطبه 180...35

خطبه 181...

خطبه 182...49

خطبه 183...85

وحدت دین در طول تاریخ...95

وحدت برنامه های الهی درباره همه انسان ها...96

وظیفه ما در دنیا...97

خطبه 184...115

خطبه 185...119

5.5. بیان کننده راه حق...128

9.7. ضمانت روزی...135

خطبه 186...151

خطبه 187...187

خطبۀ 188...197

.. راه تکمیل نعمت های خداوند...204

خطبه 189...207

خطبه 190...217

خطبه 191...241

خطبه 192...273

1.14. 3. مقامات عالیه...353

1.14. 13. فرو بردن خشم...356

خطبه 193...407

5 44 غافل نبودن...450

کتابنامه...465

خطبه 179

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از صفین در کوفه، سال 36 هجری

مخاطب: ذعلب یمانی

موضوع: اعتقادی

ویژگی: خداشناسی یقینی امام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

این کلام عمدتاً دربارۀ صفات خداوند سخن می گوید و بر این معنا تأکید می کند که اگر خدا را با چشم سر نمی توان دید با چشم دل و در لابه لای صفاتش می توان به خوبی مشاهده کرد.

هنگامی که امام بر کرسی خلافت ظاهری نشست و برای مردم خطبه ای خواند و در ضمن آن خطبه جمله «سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی» را تکرار فرمود و بر این معنا تأکید کرد که مخصوصاً از تمام آیات قرآن و زمان و شأن نزول و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه آن باخبرم. در این هنگام ذعلب یمانی که مردی شجاع و فصیح بود برخاست و پرسید: ای امیر مؤمنان آیا پروردگار خود را دیده ای؟ و امام علیه السلام با زیبایی تمام به او پاسخ داد. ⁽²⁾

پاسخ امام: افا عبد ما لا ارى؟! آیا چیزی را که نبینم می پرستم؟!

ذعلب در فکر فرو رفت که منظور امام علیه السلام در این جا کدام مشاهده است؟

لذا بلافاصله سؤال کرد: چگونه خدا را می بینی؟ «و کیف تراه؟» آیا این سؤال و استفهام برای کشف حقیقت بود یا نوعی انکار و جدال؟ پاسخ این سؤال بسته به این است که «ذعلب» را چگونه انسانی بدانیم از یاران معرفتی یا از اهل جدال.

و من كلام له صلی الله علیه و آله و قد سأله ذعلب الیمانی فقال هل رأيتَ ربَّكَ يا أمير المؤمنين؟ فقال علیه السلام أفأعبد ما لا أرى؟ فقال وكيف تراه ؟ لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ، قَرِيبٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ غَيْرَ مَّلَابِسٍ، بَعِيدٌ مِنْهَا غَيْرَ مُبَايِنِ، مُتَكَلِّمْ لَا بِرَوِيَّةٍ، مُرِيدٌ لَا بِهِمَّةٍ، صَانِعُ لَا بِجَارِحَةٍ، لَطِيفٌ لَا يُوصَفُ بِالْخَفَاءِ، كَبِيرٌ لَا يُوصَفَ بِالْجَفَاءِ، بَصِيرٌ لَا يُوصَفُ بِالْحَاسَةِ، رَحِيمٌ لَا يُوصَفُ بِالرَّقَةِ، تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ.

1. مشاهده خداوند با دل

لَا تُدْرِكْهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ ⁽¹⁾ چشم ها هرگز او را آشکارا نبیند اما قلب ها با نیروی حقایق ایمان، وی را درک می کند.

نکته

منظور از حقایق ایمان، اصول اعتقادی و معارف حقه است. ⁽²⁾

مشابه

وَ كَذلِكَ نُرى إِبْراهيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾بدین سان به ابراهیم ملکوت آسمان ها و زمین را نشان دادیم دربارۀ حضرت یعقوب علیه السلام می خوانیم هنگامی که برادران یوسف علیه السلام، پیراهن وی را در مصر از او گرفتند و حرکت کردند یعقوب علیه السلام گفت: من بوی یوسف را احساس می کنم: إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ ⁽⁴⁾اگر مرا دیوانه نخوانید بوی یوسف می شنوم.

2. اوصاف خدا

2. 1. قرب و بعد خدا

قَرِيبٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ غَيْرَ مُلَابِسِ بَعِيدٌ مِنْهَا غَيْرَ مُبَايِنِ ⁽⁵⁾

مباین جدا؛ از ماده «بين» به معناى دورى؛ أَبانَ، إِبانَةً الشيء: آن چیز را برید و جدا کرد؛ تَبَايَنَ، تَبَايُناً الرجُلانِ: آن دو مرد از یکدیگر جدا شدند، دور شدند.

او به همه چیز نزدیک است اما نه آن گونه که به آن ها چسبیده باشد و از همه چیز دور است اما

نه آن گونه که از آن ها بیگانه شود.

مشابه

وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَريد ⁽¹⁾زيرا ما از رگ گردنش به او نزدیک تریم. هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصير ⁽²⁾هر جا که باشید همراه شماست و به هر کاری که می کنید، بیناست. وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَ لكِنْ لا تُبْصِرُون ⁽³⁾ما از شما به او نزدیک تریم ولی شما نمی بینید.

2. 2. تکلم و اراده خدا

مُتَكَلَّمُ لَا بِرَوِيَّةٍ مُرِيدٌ لَا بِهِمَّةٍ ⁽⁴⁾

همة: اهمیت دادن؛ از مادۀ «هم» که به معنای عزم کردن برای انجام دادن چیزی است این واژگان به معنای غم و اندوهی که فکر انسان را به خود مشغول می کند نیز آمده است و در خطبه مزبور به معنای اول است.

او سخن می گوید بی آن که نیاز به تفکر داشته باشد و اراده می کند بی آن که محتاج به تصمیم گرفتن باشد.

مشابه

و إذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءاً فَلا مَرَدَّ لَه ⁽⁵⁾اگر خدا برای مردمی بدی بخواهد، هیچ چیز مانع او نتواند شود. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ⁽⁶⁾چون بخواهد چیزی را بیافریند، فرمانش این است که می گوید موجود شو، پس موجود می شود.

2. 3. صنع الهی

صَانِعُ لَا بِجَارِحَةٍ﴾ ⁽⁷⁾

او سازنده و خالق است اما به وسیله اعضای پیکر.

مشابه

صُنْعَ اللَّهِ الَّذِى أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ ⁽¹⁾كار خداوند است که هر چیزی را به کمال پدید آورده است هر آینه او به هر چه می کنید، آگاه است.

2. 4. لطافت الهی

لَطِيفٌ لَا يُوصَفُ بِالْخَفَاءِ كَبِيرٌ لَا يُوصَفُ بِالْجَفَاءِ ⁽²⁾

او لطیف است اما نه به این معنا که پنهان باشد و بزرگ و قدرتمند است ولی نه به این معنا که جفاکار باشد.

نکته

لطیف بودن خداوند از دو جهت است یکی این که خداوند به بندگان لطف و عنایت دارد و دوم این که خداوند ذاتاً لطیف است و جسم نیست؛ از این رو با چشم دیده نمی شود ألا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ. ⁽³⁾

مشابه

وَإِنَّ اللَّهَ لَطيفٌ خَبِيرٌ ⁽⁴⁾هر آينه خدا باریک بین و آگاه است. عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِیرُ الْمُتَعالِ ⁽⁵⁾دانای نهان و آشکار، آن خدای بزرگ متعال.

2. 5. بصیرت و ترحم الهی

بَصِيرٌ لَا يُوصَفُ بِالْحَاسَةِ رَحِيمٌ لَا يُوصَفُ بِالرِّقَةِ ⁽⁶⁾

بیناست نه با عضو بینایی و چشم و مهربان است نه به معنای نازک دل بودن.

نکته

بصیر و بینا بودن خداوند به معنای علم او به تمام موجوداتی است که با چشم دیده

می شود و رحیم بودن او به معنای لطف و رحمت و بخشش عطای اوست به بندگانش. این گونه اوصاف ترکیبی است از کمال و نقص خداوند؛ کمال آن را داراست و از نقص آن منزه است. ⁽¹⁾

مشابه

وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ ⁽²⁾خدا به اعمالشان بیناست.

2. 6. عظمت الهی

تَعْنُو الْوُجُوهُ لِعَظَمَتِهِ وَ تَجِبُ الْقُلُوبُ مِنْ مَخَافَتِهِ ⁽³⁾

صورت ها در برابر عظمتش خاضع و قلب ها از هیبتش لرزان است.

نکته

اشاره به این که گرچه او لطیف و مهربان است اما به گونه ای نیست که بندگانش این اوصاف را دستاویزی برای جرئت و جسارت در برابر او قرار دهند بلکه باید در عین امید به لطف و رحمتش از مجازاتش بیمناک باشند. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً ⁽⁵⁾و چهره ها در برابر خدای زنده پاینده خاضع می شود و هرکه بار کفر بر دوش می کشد، نومید می گردد. هوَ أَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوِى ⁽⁶⁾اما هرکس که از ایستادن در برابر پروردگارش ترسیده و نفس را از هوا بازداشته بهشت جایگاه اوست.

خطبه 180

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از نهروان، سال 38 هجری در کوفه

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی

ویژگی: درد، اندوه و تنهایی امام ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

امام علیه السلام این خطبه را در نکوهش یاران نافرمان خویش ایراد کرد و از همه برای دفع فتنه ابن عاص از مصر کمک خواست.

این خطبه مجموعه ای است از کلمه ها و سرزنش ها و تشویق ها و ترغیب به جهاد با دشمن و ذکر عواقب شوم سستی و تنبلی در این راه

أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْرِ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَى ابْتِلَائِي بِكُمْ أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِى إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أَمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَ إِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أَجِئْتُمْ إِلَى مُشَاقَّةٍ نَكَصْتُمْ لَا أَبَا لِغَيْرِكُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَالْجِهَادِ عَلَى حَقَّكُمُ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ يَومِي وَ لَيَأْتِيَنِّى لَيُفَرَّقَنَّ بَيْنِي وَبَيْنِكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَالِ وَ بِكُمْ غَيْرُ كَثِيرِ لِلَّهِ أَنْتُمْ أَمَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ وَ لَا حَمِيَّةٌ تَشْحَذْكُمْ أَوَلَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّعَامَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَيْرِ مَعُونَةٍ وَ لَا عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ وَ أَنْتُمْ تَرِيكَةُ الْإِسْلَامِ وَ بَقِيَّةَ النَّاسِ إِلَى الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ عَنِّى وَ تَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ إِنَّهُ لَا يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِى رِضًى فَتَرْضَوْنَهُ وَ لَا سُخْطُ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ وَإِنَّ أَحَبَّ مَا أَنَا لَاقٍ إِلَيَّ الْمَوْثُ قَدْ دَارَسْتُكُمُ الْكِتَابَ وَفَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ وَ سَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ لَوْ كَانَ الْأَعْمَى يَلْحَظُ أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِقَائِدُهُمْ مُعَاوِيَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَةِ.

1. حمد الهی بر مبتلا شدن به یاران نافرمان

أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى مَا قَضَى مِنْ أَمْرِ وَ قَدَّرَ مِنْ فِعْلٍ وَ عَلَى ابْتِلَائِي بِكُمْ ⁽¹⁾

خدای را سپاس می گویم بر هر امری که مقرّر ساخته و هر کاری که مقدر نموده و بر این که مرا مبتلا به شما کرد.

نکته ها

امام علیه السلام خدا را بر گرفتاری ها و مشکلاتی که برای یاران نافرمانش به وجود آمده، حمد و ستایش می گوید این بدان جهت است که مردان خدا تسلیم فرمان اویند و در دیدگاه آن ها هر چه از دوست رسد نیکوست و همه را دارای مصلحت و هدف می بینند. ⁽²⁾

قضاوقدر در این عبارت به یک معناست و همه اشاره به مقدرات الهی است و بعضی گفته اند: قضا مربوط به آفرینش عالم امر و عقول، یعنی جهان ماورای طبیعت است و قدر، اشاره به عالم خلق یعنی جهان طبیعت است. ⁽³⁾

«مِنْ أَمْرِ»: در این جا مطلق گفته شده و دلالت بر عموم می کند؛ یعنی خدا را نسبت به هر کاری که انجام داده و انجام می دهد حمد و ستایش می کنم.

2. سرزنش یاران

أَيَّتُهَا الْفِرْقَةُ الَّتِى إِذَا أَمَرْتُ لَمْ تُطِعْ وَ إِذَا دَعَوْتُ لَمْ تُجِبْ إِنْ أُمْهِلْتُمْ خُضْتُمْ وَإِنْ حُورِبْتُمْ خُرْتُمْ وَ إِنِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى إِمَامٍ طَعَنْتُمْ وَ إِنْ أَجِئْتُمْ إِلَى مُشَاقَةٍ نَكَصْتُمْ ⁽¹⁾

أَمْهِلْتُمْ: مهلت داده شدید؛ از مادۀ «مهل» به معنای مهلت دادن. اسْتَمْهَلَ اسْتِمْهَالا از او انتظار داشت، از او مهلت خواست؛ أمهله اى رفق به و أخره و في بعض النسخ أهملتم أى تركتم.

خُضْتُم: فرو رفتید؛ از ماده «خوض» به معنای ورود تدریجی در آب و راه رفتن در آن است، سپس به معنای کنایی شروع در کارهای بد یا سخنان زشت آمده است.

حُورِبْتُمْ: به جنگ و جهاد دعوت شدید.

خُرْتُمْ: ضعیف و ترسان شدید؛ از ماده «خوار» به معنای فریاد کشیدن و از آن جا که فریاد زدن غالباً از ضعف و ناتوانی ناشی می شود، این واژه به معنای ضعف و ناتوانی آمده است؛ خرتم بالخاء المعجمة و الراء المهملة من الخور بمعنى الضعف أو من خوار الثور و هو صياحه قال تعالى: عِجُلًا جَسَداً لَهُ خُوار و عن بعض النسخ جرتم بالجيم من جار أي عدل عن الحق. طَعَنْتُمْ طعنه زدید از مادۀ طعن» به معنای طعنه و ضربه می زنید؛ یعنی به انتخاب او اعتراض می کنید؛ طعنتم: فی بعض النسخ بالظاء المعجمة ارتحلتم و فارقتم. أجِثْتُمْ: ناچار شدید؛ از ماده «اجاء» از ریشهٔ «مجینی» گرفته شده که به معنای آوردن شخص یا چیزی است؛ بنابراین ان اجتم» یعنی اگر شما را بیاورند؛ أجبتم بالجيم و الباء المعجمة على البناء على المعلوم من أجاب إجابة و في نسخة الشارح المعتزلى اجئتم بالهمزة الساكنة بعد الجيم المكسورة و البناء على المجهول أى الجئتم قال تعالى: فَأَجاءَهَا الْمَحَاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ.

مُشَاقة: کار دشوار؛ صعوبت و سختی و عدالت و دشمنی است از مادۀ «شق» به معنای شکافتن و پراکنده کردن است. نگفتم رو برگردانید؛ از مادۀ «نکص» به معنای عقب گرد است؛ النكوص: الرجوع إلى ما وراء.

ای گروهی که اگر فرمانتان دهم اطاعت نمی کنید اگر شما را بخوانم پاسخ نمی دهید، اگر مهلتتان دهم، سرگرم سخنان بیهوده شوید و اگر به کاری دشوار ناچار گردید [و شما را به جنگ کشند] عقب نشینی می کنید.

3. سرزنش آمیخته با محبت

لَا أَبَا لِغَيْرِكُمْ مَا تَنْتَظِرُونَ بِنَصْرِكُمْ وَالْجِهَادِ عَلَى حَقَّكُمُ الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ ⁽²⁾

پدر مباد دشمنان شما را برای پیروز شدن و جهاد،کردن برای گرفتن حق خود منتظر چه هستید؟ مرگ یا خواری؟

نکته ها

اشاره به این دارد که این که شما در برابر معاویه و لشکریان غارتگر او خونسرد و بی تفاوتید نتیجه ای جز مرگ یا ذلت ندارد که یا می میرید یا اگر زنده بمانید، ذلیل خواهید شد. ⁽¹⁾

«الْمَوْتَ أَوِ الذُّلَّ لَكُمْ» نوعى نفرین است؛ یعنی مرگ بر شما باد یا ذلت. در حالی که ظاهر جمله چیزی غیر از این است. امام علیه السلام می خواهد نتیجه سستی و ضعف آن ها را در جهاد بیان کند.

در معنای این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. این که «باء» را در «بِنَصْرِكُمْ» سببیت بدانیم که معنا این طور می شود شما به سبب یاری پروردگارتان چه چیزی را انتظار دارید؟ ب. این که «باء» در «بِنَصْرِكُمْ» را به معنای عوض بگیریم که معنا این می شود: شما در عوض یاری پروردگارتان و جهاد به خاطر حق خود چه چیزی انتظار دارید؟

مشابه

الْمَوْتُ فِى حَيَاتِكُمْ مَقْهُورِينَ خَيْرٌ مِنْ الْحَيَاةِ فِى مَوْتِكُمْ قَاهِرِین ⁽²⁾مرگ شما در زندگی توأم با شکست است و زندگی شما در مرگ پیروزمندانه است. وَ إِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّكُمْ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُون ⁽³⁾و اگر با شما جنگیدند، یاریتان می کنیم و حال آن که خدا می داند که دروغ می گویند.

4. اظهار نگرانی امام

فَوَاللَّهِ لَئِنْ جَاءَ يَومِي وَ لَيَأْتِيَنِّي لَيُفَرَّقَنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ وَ أَنَا لِصُحْبَتِكُمْ قَالٍ وَبِكُمْ غَيْرُ كَثِيرٍ ⁽⁴⁾

قال: کسی که از چیزی اکراه دارد؛ به معنای دشمن و مخالف است و از مادۀ «قلا» به معنای شدت بغض و عداوت است.

به خدا قسم اگر مرگم برسد که می رسد بین من و شما جدایی می اندازد در حالی که از همنشینی با شما نفرت دارم و با شما بودن به صورتی است که گویی تنهایم.

نکته

وجود من سرمایه عظیمی برای شماست که قدر آن را نمی دانید اگر مرگ من فرا رسد من چیزی را از دست نمی دهم به جز گروهی بی اراده و بی اثر ولی شما رهبری شجاع و

آگاه را از دست می دهید. ⁽¹⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقیكُمْ ⁽²⁾بگو آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت.

5. دین و غیرت کجا رفت

لِلَّهِ أَنتُمْ أَ مَا دِينٌ يَجْمَعُكُمْ وَ لَا حَمِيَّةٌ تَشْحَذْكُمْ ⁽³⁾

شما مردم عجیبی هستید آیا دینی ندارید که شما را گرد آورد یا غیرتی که به سوی دشمن بسیج کند ؟!

نکته

اشاره به این که ایستادن در برابر دشمن و دفاع از خود و آرمان های خویش یکی از دو عامل را می طلبد: یا اعتقاد به خداوند و روز جزا و وعده های پرارزش او به مجاهدان و شهیدان یا غیرت و تعصب قومی و میهنی متأسفانه هیچ یک از آن ها در شما دیده نمی شود دین و ایمانتان ضعیف و غیرت و تعصب شما از کار افتاده است؛ لذا نشسته اید تا دشمن به سراغتان بیاید و بر مغزتان بکوبد و گلویتان را بگیرد. ⁽⁴⁾

«لِلَّهِ أَنْتُمْ»: این یک تعبیری بوده که در فرهنگ آن روز معنای خاصی داشته است. بعضی ها گفته اند یعنی خدا برای شما باشد و در حقیقت به این معناست که خدا خیرتان دهد در حالی که برخی گفته اند این عبارت معنای تعجب دارد گویا حضرت می فرماید کار شما مال خداست یا کارتان خدایی است؟ و عجب کاری خدایی است مانند این است که حضرت سستی مردم را نسبت به،وظیف، دفاع، استهزا می کنند.

6. مقایسه میان اصحاب خود و یاران معاویه

أَوَ لَيْسَ عَجَباً أَنَّ مُعَاوِيَةَ يَدْعُو الْجُفَاةَ الطَّعَامَ فَيَتَّبِعُونَهُ عَلَى غَيْرِ مَعُونَةٍ وَ لَا عَطَاءٍ وَ أَنَا أَدْعُوكُمْ وَأَنْتُمْ تَرِيكَةُ الْإِسْلَامِ وَ بَقِيَّةُ النَّاسِ إِلَى الْمَعُونَةِ أَوْ طَائِفَةٍ مِنَ الْعَطَاءِ فَتَفَرَّقُونَ

عَنِّى وَتَخْتَلِفُونَ عَلَيَّ ⁽¹⁾

الْمَعُونَةِ: مساعدت و کمک؛ مبلغی که برای اصلاح سلاح یا خوراک اسب به سربازان داده می شد.

فَتَفَرَّقُونَ: پراکنده می شوید.

تَخْتَلِفُونَ: اختلاف می کنید

عطاء: مستمری افراد.

تریکه: بازمانده؛ از ماده «ترک» به معنای شخص یا چیزی است که باقی مانده است و منظور در این جا باقی ماندگان از شخصیت های آغاز اسلام است؛ التريكة بيضة النعامة يتركها في مجثمها.

آیا شگفت آور نیست که معاویه جفاکاران اوباش را دعوت می کند و آن ها بدون انتظار بخشش و کمکی متابعتش می کنند ولی من شما را که بازماندگان اسلام و بقایای انسان های با ارزش هستید، دعوت می کنم و کمک ها و عطایایی به شما می بخشم با این حال از گرد من پراکنده می شوید و راه مخالفت با من را پیش می گیرید.

نکته

«معونة» عبارت از کمک هزینه ای بوده که در هنگام ضرورت برای تعمیر سلاح و تیمار مرکب به سرباز داده می شد و این غیر از عطایا و مقرری بوده است که در همه سال به سپاه پرداخت می شده است. ⁽²⁾

مشابه

أَ تَأْمُرُونِّى أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ وَ مَا أَمَ نَجْمُ فِي السَّمَاءِ نَجْماً - اوا لَوْ كَانَ الْمَالُ لِى لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ فَكَيْفَ وَإِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّه ⁽³⁾شما از من می خواهید که با بیدادگری در حق مسلمانان زیردست بر حریف غلبه جویم؟ به خدا تا شب و روز در گردش است و ستارگان به دنبال یکدیگر روان اند، گرد این کار نگردم. اگر این مال ها ملک شخصی من هم بود مساوات را رعایت می کردم، چه رسد که مال خود آن هاست. وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽⁴⁾و همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید.

استعاره

مستعار: تريكة

مستعار منه: تخم شتر مرغ

مستعارله: مردم

جامع: واژۀ «تریکة» را برای آن مردم استعاره آورده؛ زیرا آنان مانند تخم هایی که شتر مرغ بر جای می گذارد میراث اسلام و بازماندگان مسلمانان بوده اند.

7. سرزنش یاران

إِنَّهُ لَا يَخْرُجُ إِلَيْكُمْ مِنْ أَمْرِى رِضَى فَتَرْضَوْنَهُ وَلَا سُخْطُ فَتَجْتَمِعُونَ عَلَيْهِ ⁽¹⁾

نه اوامر من که سبب خشنودی است شما را راضی می کند و نه آن چه باعث خشم من است بر ترک آن اتفاق می کنید.

نکته

حضرت در این عبارت خطاب به مردم و پیروان خود می فرماید: اساسا بنای کار شما بر مخالفت است به طوری که اگر کاری را از شما تقاضا کنم که مورد رضایت شماست باز هم آن را انجام نمی دهید و اگر از دست من نیز عصبانی باشید آن را اعلان نمی کنید در صورتی که حداقل باید با هم جمع شوید و عليه من تظاهرات کرده و مخالفت خود را نشان دهید.

8. مرگ محبوب امام

و إن أحَبَّ مَا أَنَا لَاقٍ إِلَى الْمَوْتُ ⁽²⁾ در این شرایط محبوب ترین چیزی که دوست دارم با آن ملاقات کنم مرگ است.

9. خدمات مهم فرهنگی تربیتی امام

9. 1. تعلیم کتاب

قَدْ دَارَسْتُكُمُ الْكِتَابَ ⁽³⁾

من کتاب خدا را به شما تعلیم دادم.

نکته

حضرت در این عبارت برای مردم احترام قائل شده و به آنان می فرماید: ما با هم چقدر درباره کتاب خدا بحث کردیم و چه اندازه راه و روش استدلال و محاجه را برای شما باز کردم و چیزهایی را که شما نمی شناختید معرفی کرده، بر علم شما افزودم.

9. 2. فتح باب استدلال

وَ فَاتَحْتُكُمُ الْحِجَاجَ ⁽¹⁾

من درهای استدلال را به روی شما گشودم.

نکته

مراد از فاتحتكم «الحجاج» آموختن طریق مجادله و انواع مختلف استدلال است. ⁽²⁾

9. 3. معرفی نیکی ها

وَ عَرَّفْتُكُمْ مَا أَنْكَرْتُمْ ⁽³⁾ و آن چه نمی شناختید به شما معرفی کردم.

نکته ها

اشاره به این که حقایق بسیاری بود که بر شما پوشیده بود و از آن بی خبر بودید، من از روی آن ها پرده برداشتم و حقیقت آن را آشکار ساختم. ⁽⁴⁾

منظور از «عرفتكم ما أنكرتم» شناساندن اموری است که برای آن ها ناشناخته بوده است. ⁽⁵⁾

9. 4. گوارا کردن احکام

وَ سَوَّغْتُكُمْ مَا مَجَجْتُمْ ⁽⁶⁾

و شربتی را که از دهن بیرون می ریختید قطره قطره به کامتان ریختم.

نکته

شما به عمق و حقیقت مفهوم بسیاری از دستورات اسلام نرسیده بودید؛ از اینرو آن را ناخوش می داشتید و از آن فاصله می گرفتید ولی من اسرار فلسفه های آن را روشن ساختم تا همچون جرعه ای گوارا آن را بنوشید. ⁽¹⁾

10. تأسف از بی لیاقتی مردم

لَوْ كَانَ الْأَعْمَى يَلْحَظُ أَوِ النَّائِمُ يَسْتَيْقِظُ ⁽²⁾

يَسْتَيْقِظُ: بیدار می شود.

ای کاش کوران بینا می شدند و خفتگان بیدار می گشتند.

نکته

اشاره به این که من در تعلیم و تربیت شما هیچ کوتاهی نکردم اما افسوس که شما قابلیت نداشتید و این بذر علم و حکمت را به شوره زار فرو ریختید. ⁽³⁾

11. جهل تا کجا

وَ أَقْرِبْ بِقَوْمٍ مِنَ الْجَهْلِ بِاللَّهِ قَائِدُهُمْ مُعَاوِيَةُ وَ مُؤَدِّبُهُمُ ابْنُ النَّابِغَة ⁽⁴⁾

مُؤَدِّبُهُمْ: آموزگار.

النابغه: در اصل به معنای فرد پراستعداد و کم نظیر و مشهور است و گاه به افرادی که مشهور به فساد باشند نیز گفته می شود و نابغه نام مادر عمرو عاص بود شاید به این جهت که او مشهور به فساد بوده است؛ همان گونه که در فارسی به چنین زنانی «معروفه» می گویند

چقدر خداناشناسند مردمی که رهبرشان معاویه و آموزگارشان فرزند نابغه [عمروعاص] است!

نکته

منظور از «قوم» شامیان هستند که می گوید هیچ مردمی نادان تر نسبت به خدا و دین مانند معاویه و عمرو عاص نیستند. ⁽⁵⁾

خطبه 181

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در آستانه جنگ نهروان، سال 38 هجری

مخاطب: سپاهیان

موضوع: سیاسی، تاریخی، نظامی

ویژگی: خشونت به عنوان آخرین راه ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

وَ مِنْ كَلَامٍ لَهُ: وَ قَدْ أَرْسَلَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يَعْلَمُ لَهُ عِلْمَ أَحْوَالِ قَوْمٍ مِنْ جُنْدِ الْكُوفَةِ قَدْ هَمُّوا بِاللّحَاقِ بِالْخَوَارِج وَ كَانُوا عَلَى خَوْفٍ مِنْهُ علیه السَّلام فَلَمَّا عَادَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ قَالَ لَهُ أَ أَمِنُوا فَقَطَنُّوا أَمْ جَبَنُوا فَظَعَنُوا فَقَالَ الرَّجُلُ بَلْ ظَعَنُوا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ علیه السلام: ⁽²⁾

از سخنان امام علیه السلام است. امام یکی از یاران خود را فرستاد تا از وضع گروهی از سپاه کوفه که تصمیم داشتند به سبب ترس از او به گروه خوارج بپیوندند اطلاعی کسب کند. پس از بازگشت، امام علیه السلام از او پرسید آیا احساس امنیت کردند و ماندند یا ترسیدند و کوچ کردند؟ عرض کرد: ای امیر مؤمنان ترسیدند و کوچ کردند در این جا امام علیه السلام سخن زیر را ایراد فرمود.

بُعْداً لَهُمْ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَيْهِمْ وَصُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَى هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّيٌّ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلَّ عَنْهُمْ فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَى وَ ارْتِكَاسِهِمْ فِي الضَّلَالِ وَالْعَمَى وَ صَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِي التِّيهِ.

1. نفرین امام بر خوارج

بُعْداً لَهُمْ كَما بَعِدَتْ ثَمُودُ ⁽¹⁾

از رحمت خدا به دور باشند همان گونه که قوم ثمود از رحمتش دور شدند.

مشابه

أَلا بُعْداً لِمَدْيَنَ كَما بَعِدَتْ ثَمُود ⁽²⁾هان لعنت بر مردم مدین باد، همچنان که لعنت قوم ثمود. فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُون ⁽³⁾نصیب مردمی که ایمان نمی آورند دوری از رحمت خدا باد.

2. پشیمانی خوارج

أَمَا لَوْ أُشْرِعَتِ الْأَسِنَّةُ إِلَيْهِمْ وَصُبَّتِ السُّيُوفُ عَلَى هَامَاتِهِمْ لَقَدْ نَدِمُوا عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ ⁽⁴⁾

هَامَاتِ: سرها جمع «هام» به معنای کاسه سر است؛ الهامات جمع الهامة رأس كلّ شيء.

نکته

در این جا ریختن شمشیر در حقیقت نوعی تشبیه است؛ یعنی همان طور که آب بر روی سر انسان می ریزد اگر شمشیرها هم زیاد باشند روی سرها ریخته می شوند.

3. خوارج در دام شیطان

إِنَّ الشَّيْطَانَ الْيَوْمَ قَدِ اسْتَفَلَّهُمْ وَ هُوَ غَداً مُتَبَرِّيٌّ مِنْهُمْ وَ مُتَخَلٍ عَنْهُمْ ⁽¹⁾

مُتَخَل: کناره گیری کننده؛ از مادۀ خلا، يَخلو که به باب تفعل رفته است به معنای رهاکننده.

شیطان امروز شکست و فرار ایشان را خواست و فردا از آنان بیزاری جوید و رهایشان سازد.

نکته

شيوه شيطان این است که ابتدا در پوست انسان می رود و وسوسه می کند و پس از آن که شخص فریب خورد و گرفتار شد از او بیزاری می جوید.

مشابه

كَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اكْفُرْ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّى بَرىءٌ مِنْكَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ العالمین ⁽²⁾همانند شیطان که به آدمی گفت کافر،شو چون کافر شد، گفت: من از تو بیزارم من از خدا آن پروردگار جهانیان می ترسم يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مبینٌ ⁽³⁾ای مردم، از آن چیزهای حلال و پاکیزه که در زمین است بخورید و پای به جای پای شیطان مگذارید که دشمن آشکار شماست.

4. ضلالت خوارج

فَحَسْبُهُمْ بِخُرُوجِهِمْ مِنَ الْهُدَى وَ ارْتِكَاسِهِمْ فِي الضَّلَالِ وَ الْعَمَى وَصَدِّهِمْ عَنِ الْحَقِّ وَ جِمَاحِهِمْ فِي التِّيه ⁽⁴⁾

صدّ: روی گردانی؛ بازداشتن و منع کردن منظور بازداشتن از راه حق است.

جماح: چموشی و سرکشی؛ جمح الفرس من باب منع اعتز فارسه و غلبه فهو جموح.

التیه: گمراهی؛ بیابان مسطح و بدون نشانه و علامت که باعث گمراهی و سرگردانی می شود.

آن ها را همین بس که از طریق هدایت خارج شدند و به گمراهی و کوری بازگشتند، راه حق را سد کردند و در وادی جهل و ضلالت گام نهادند.

نکته ها

مراد از «ارتكاسهم في الضَّلال و العمی» بازگشت آن ها به گمراهی قدیم و کوری جهالت است که پس از آن که به نور هدایت آن حضرت از آن رهایی یافته بودند، بدان بازگشته اند و معنای «صدّهم عن الحق» خروج آن ها از طاعت آن بزرگوار و سرگردانی آن ها در وادی جهل و هواپرستی است. ⁽¹⁾

نتیجه آن لجاجت و خیره سری، سرگردانی در وادی ضلالت و دور شدن از مسیر هدایت است و این عاقبت شومی است که هر انسان لجوج و خیره سر و جاهل و بی خبر برای خود فراهم می سازد. ⁽²⁾

«حَسْبُهُمْ» در این عبارت یا به معنای «کافیهم» است که در این صورت «باء» در «بِخُرُوجِهِمْ» زائده است یا به معنای «یکفی» می باشد یعنی برای حکم آنان کفایت می کند.

خطبه 182

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آخر عمر شریف امیرالمؤمنین علیه السلام، سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اعتقادی، علمی

ویژگی: یاد یاران ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

اشاره

رُوِيَ عَنْ نَوْفٍ الْبَكَالِي قَالَ: خَطَبَنَا بِهَذِهِ الْخُطْبَةِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ علیه السلام بِالْكُوفَةِ وَ هُوَ قَائِمٌ عَلَى حِجَارَةٍ نَصَبَهَا لَهُ جَعْدَةُ بْنُ هُبَيْرَةَ الْمَخْزُومِيٌّ وَ عَلَيْهِ مِدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ وَ حَمَائِلُ سَيْفِهِ لِيفٌ وَ فِي رِجْلَيْهِ نَعْلَانِ مِنْ لِيفٍ وَ كَأَنَّ جَبِينَهُ ثَفِئَةً بَعِيرٍ فَقَالَ علیه السلام ⁽²⁾

مِدْرَعَةً: «جبه» لباس شبیه پالتو، از ریشۀ «درع» به معنای زره و پیراهن گرفته شده است.

ثَفِئَةُ: در اصل به معنای قسمت هایی از بدن شتر است که روی زمین قرار می گیرد و خشن می شود که در فارسی به آن پینه می گویند؛ البعير بالكسر ركبته و ما مسّ الأرض من كركرته وسعداناته و اصول أفخاذه، و ثفنت يده من باب با صدای رسا فرمان جهاد را صادر می کند.

فرح غلظت.

حَمَائِلُ: دوال شمشیر؛ ج جمع «حماله، حمیله»

لیف: الیافی که بین شاخه های درخت خرما به دور تنه آن می پیچید و از آن طناب می ساختند.

ثَفَنَةُ: پینه که در اثر اصطکاک با زمین روی زانو و سینه شتر به وجود می آید.

از خطبه های امام علیه السلام است از نوف «بکالی» نقل شده که امیرمؤمنان علی علیه السلام در کوفه

روی قطعه ای سنگ که «جعده بن هبیره» مخزومی نصب کرده بود ایستاد در حالی که پیراهنی خشن از پشم بر تن داشت و شمشیرش را با بندی از لیف خرما حمایل کرده بود و در پاهایش کفشی از لیف خرما بود و پیشانی اش از اثر سجده پینه بسته بود و این خطبه را ایراد کرد.

این خطبه را امام علیه السلام یک هفته قبل از شهادتش ایراد فرمود و هدف از ایراد آن آماده ساختن مردم برای جهاد با معاویه و غارتگران شام بوده مردم دعوتش را اجابت کردند. امام علیه السلام در این خطبه برای آماده ساختن روح و جان مردم جهت مبارزه با ستمگران این نکات را فرمودند:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَ عَوَاقِبُ الْأَمْرِ، نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِيمٍ إِحْسَانِهِ وَ نَيّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ؛ حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً لِشُكْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرَّباً وَ لِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً؛ وَنَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاج لِفَضْلِهِ مُؤَمِّلٍ لِنَفْعِهِ وَايْقٍ بِدَفْعِهِ، مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنٍ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوّلِ؛ وَنُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاهُ مُوقِناً وَ أَنَابَ إِلَيْهِ مُؤْمِناً وَ خَنّعَ لَهُ مُذْعِنَا وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَجِّداً وَ عَظَمَهُ مُمَجَّداً وَ لَاذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً.

1. ستایش خداوند

1. 1. خداوندی که غایت همه موجودات

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي إِلَيْهِ مَصَائِرُ الْخَلْقِ وَعَوَاقِبُ الْأَمْرِ ⁽¹⁾ حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که سرانجام مخلوقات و عواقب امور به او منتهی می شود.

نکته ها

امام علیه السلام خداوند را ستایش کرده به اعتبار این که همۀ آثار عالم خلق و امر به او بازگشت دارد و همگی موجودات به او منتهی می شوند آغاز آن ها به آفرینش او باز می گردد و فرجام آن ها نیز به او پایان می پذیرد؛ زیرا او غایت مطلوب و نهایت مقصود همه پویندگان به سوی کمال است و اوست که پس از فنا و زوال همه چیز پاینده و پایدار است. ⁽²⁾

علت این که «مصائر» را به صورت جمع آورده است شاید به اعتبار گردش در دنیا و آخرت باشد و احتمال دارد که به اعتبار تعدد خلق باشد در حقیقت عواقب امور، بخشی از «مصائر خلق» است ولی عواقب تنها مربوط به آخرت است.

مشابه

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ⁽³⁾از آنِ خداست فرمانروایی آسمان ها و زمین و بازگشت همگان نزد اوست. وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ ⁽⁴⁾و امر به معروف و نهی از منکر می کنند و سرانجام همه کارها با خداست.

1. 2. سپاس بر فضل و احسان خداوند

نَحْمَدُهُ عَلَى عَظِيمٍ إِحْسَانِهِ وَ نَيِّرِ بُرْهَانِهِ وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَ امْتِنَانِهِ ⁽¹⁾

امْتِنَانِهِ: منت گذاشتن یعنی نعمت دادن

او را بر احسان عظیم و برهان روشن و فضل و نعمت فزاینده اش سپاس می گوییم.

نکته ها

جمله «وَ نَوَامِي فَضْلِهِ وَامْتِنَانِهِ» اشاره به تکامل انسان در جنبه های مادی و معنوی است که از نعمت های فزاینده خدا سرچشمه می گیرد. ⁽²⁾

مقصود از برهان روشن خداوند یا کتاب خداست یا نظام وجود که نسبت به وجود خداوند روشن ترین برهان است.

مشابه

وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظيم ⁽³⁾و حال آن که خدا هرکس را که بخواهد به بخشایش خویش مخصوص می دارد. خدا صاحب فضلی بزرگ است. وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ⁽⁴⁾و اگر خواهید که نعمت هایش را شمار کنید، نتوانید. قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقینَ ⁽⁵⁾بگو اگر راست می گویید حجت خویش را بیاورید.

2. چگونه ستایشی؟

حَمْداً يَكُونُ لِحَقِّهِ قَضَاءً وَلِشُكْرِهِ أَدَاءً وَ إِلَى ثَوَابِهِ مُقَرِّباً وَ لِحُسْنِ مَزِيدِهِ مُوجِباً ⁽⁶⁾سپاسی که حق او را به جای آورد و شکرش را ادا نماید و ما را به ثوابش نزدیک سازد و فزونی نعمتش را موجب گردد. نکته

حمد و سپاس ما انسان ها هیچ گاه به گونه ای نیست که شایسته خداوند باشد حتی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز نمی تواند آن طور که شایسته خداوند،است، احاطه علمی به ذات خداوند داشته باشد و او را به صورتی شایسته سپاس بگزارد؛ زیرا على علیه السلام نیز مخلوق

خداوند است و مخلوق نمی تواند به خالق احاطه داشته باشد.

مشابه

فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلالاً طَيِّباً وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ الله ⁽¹⁾از این چیزهای حلال و پاکیزه که خدا به شما روزی داده است بخورید و شکر نعمتش را به جای آورید. لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُم ⁽²⁾اگر شکرگزاری کنید بر شما خواهم افزود.

3. استعانت انسان امیدوار به فضل خدا

وَ نَسْتَعِينُ بِهِ اسْتِعَانَةَ رَاجِ لِفَضْلِهِ ⁽³⁾

راج: امیدوار؛ از مادۀ «رجاء» به معنای امید؛ ارْتَجی ارتجاء فلاناً: به او امیدوار شد.

از او یاری می جوییم یاری کسی که به فضلش امید بسته.

مشابه

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعين ⁽⁴⁾تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می جوییم.

4. فرمان برداری به رفتار و گفتار

مُؤَمِّلِ لِنَفْعِهِ وَايْقٍ بِدَفْعِهِ مُعْتَرِفٍ لَهُ بِالطَّوْلِ مُذْعِنِ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ ⁽⁵⁾

مُذْعِنِ: اعتراف کننده؛ از ریشه «اذعان» به معنای تصدیق کردن و اطاعت نمودن است.

و عطایش را آرزومند است و اطمینان دارد که بلا را از او دفع می کند و به عطایش معترف است و با رفتار و گفتار خود فرمانبردار اوست

نکته

«مُذْعِنِ لَهُ بِالْعَمَلِ وَ الْقَوْلِ»: به این معنا که باید هم در گفتار به خدا معتقد باشیم و آن را به زبان بیاوریم و هم در مقام عمل به صورتی رفتار کنیم که معلوم باشد ما به خداوند معتقد هستیم و بر اساس اراده الهی عمل می کنیم.

5. ایمان به خدا

وَ نُؤْمِنُ بِهِ إِيمَانَ مَنْ رَجَاءُ مُوقِناً و أَنَابَ إِلَيْهِ ⁽¹⁾

به او ایمان داریم ایمان کسی که با یقین کامل به او امیدوار است و با اعتقاد خالص به او متوجه شده.

مشابه

يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُون ⁽²⁾کارها را می گرداند و آیات را بیان می کند باشد که به دیدار پروردگارتان یقین کنید. وَ أَنيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ ⁽³⁾پیش از آن که عذاب فرارسد و کسی به یاریتان برنخیزد به پروردگارتان روی آورید و به او تسلیم شوید.

6. اعتقاد به یگانگی خداوند

مُؤْمِناً وَ خَنَعَ لَهُ مُذْعِناً وَ أَخْلَصَ لَهُ مُوَحّداً و با اقرار در برابرش خشوع نموده و با اعتقاد به یکتایی اش به او اخلاص ورزیده.

7. پناهنده شدن به خداوند

وَعَظَمَهُ مُمَجَّداً وَ لَاذَ بِهِ رَاغِباً مُجْتَهِداً ⁽⁴⁾

مُمَجَّداً: تعریف و تمجید کننده؛ از مادۀ «مجد» به معنای بزرگواری بزرگداشت.

با تمجید فراوان به بزرگداشت او می پردازد و با رغبت و کوشش به او پناهنده می شود.

لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِى الْعِزَّ مُشَارَكاً وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثاً هَالِكاً وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتُ وَ لَا زَمَانٌ وَ لَمْ يَتَعَاوَرُهُ زِيَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانُ بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتَقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَيْرَ مُتَلَكِّتَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْكَناً لِمَلَائِكَتِهِ وَلَا مَصْعَدَا لِلْكَلِمُ الطَّيِّبِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهُمَامُ سُجُفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِم وَلَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِيبُ سَوَادِ الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَالُو نُورِ الْقَمَرِ فَسُبْحَانَ مَنْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجِ وَ لَا لَيْلٍ سَاجٍ فِي بِقَاعِ الْأَرَضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ وَ لَا فِي يَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا يَتَجَلْجَلْ بِهِ الرَّغَدُ فِي أَفْقِ السَّمَاءِ وَ مَا تَلَاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ وَ انْهطَالُ السَّمَاءِ وَيَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَمَسْحَبَ الذَّرَّةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا يَكْفِى الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ الْأُنْثَى فِي بَطْنِهَا.

8. نفی صفات مخلوق از خدا

8. 1. نفی همتا و همانند

لَمْ يُولَدْ سُبْحَانَهُ فَيَكُونَ فِي الْعِزَّ مُشَارَكاً وَ لَمْ يَلِدْ فَيَكُونَ مَوْرُوثًا هَالِكاً وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ ⁽¹⁾او از کسی متولد نشده تا همتایی در عزت و قدرت داشته باشد و فرزندی به دنیا نیاورده تا پس از وفاتش وارث او گردد. مشابه

إنَّمَا اللَّهُ إِلهُ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَد ⁽²⁾خدا فقط معبودی یگانه است. منزه از آن است که برای او فرزندی باشد.

8. 2. نبودن زمان و نقصان در خداوند

وَقْتُ وَ لَا زَمَانٌ وَ لَمْ يَتَعَاوَرْهُ زِيَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ ⁽¹⁾ وقت و زمانی پیش از او نبوده و زیادی و نقصانی بر او عارض نشده است.

نکته

«وَ لَمْ يَتَقَدَّمْهُ» اشاره به این است که او مافوق زمان است؛ زیرا زمان نتیجه حرکت موجودات از نقصان به کمال و از کمال به نقصان است و چون وجود مقدس او كمال مطلق است و زیادی و نقصان در او راه ندارد وقت و زمان نیز برای او تصور نمی شود. ⁽²⁾

3. درک الهی با چشم عقل

بَلْ ظَهَرَ لِلْعُقُولِ بِمَا أَرَانَا مِنْ عَلَامَاتِ التَّدْبِيرِ الْمُتَقَنِ وَ الْقَضَاءِ الْمُبْرَمِ ⁽³⁾

الْمُبْرَمِ: قطعی؛ اسم مفعول از مادۀ «اَبرَمَ» به معنای تابیدن طناب از الیاف است محکم تابیده شده.

با نشانه های تدبیر استوارش و قضای محکمش که برای ما نمایان ساخت، بر خردها آشکار شد.

نکته

مقصود از نشانه های تدبیر نظام متقن و سازماندهی مستحکمی است که طبق مشیّت حکیمانه و فرمان نافذ خود در جهان هستی برقرار ساخته است که از آن جمله آفرینش آسمان هاست. ⁽⁴⁾

9. بیان مصداق خلقت حکیمانه

9. 1. آسمان شاهد حکمت الهی

فَمِنْ شَوَاهِدِ خَلْقِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ مُوَطَّدَاتٍ بِلَا عَمَدٍ قَائِمَاتٍ بِلَا سَنَدٍ ⁽⁵⁾

سَنَدِ: تکیه گاه.

از شواهد آفرینش او آفرینش آسمان هاست که بی هیچ ستون و تکیه گاهی برجا و برپاست.

نکته

مقصود از دعوت آسمان ها و زمین صدور حکم فرمانفرمای عالم وجود بر آن هاست، و منظور از اجابت آن ها وارد شدن آن ها بنا به فرمان الهی در زمره موجودات است که فرمان برداری و اذعان کردند و بی هیچ سستی و درنگ پذیرفتند. ⁽¹⁾

مشابه

خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ⁽²⁾آسمان ها را بی هیچ ستونی که ببینید بیافرید. أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾آیا در ملکوت آسمان ها و زمین و چیزهایی که خدا آفریده است، نمی اندیشند؟ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّار ⁽⁴⁾هر آینه در آفرینش آسمان ها و زمین و آمدوشد شب و روز خردمندان را عبرت هاست؛ آنان که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو خفته، یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند ای پروردگار ما این جهان را به بیهوده نیافریده ای تو منزهی، ما را از عذاب آتش بازدار.

9. 2. قبول دعوت الهی توسط آسمان

دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ غَيْرَ مُتَلَكِّتَاتٍ وَ لَا مُبْطِئَاتٍ ⁽⁵⁾

مُتَلَكِّنَاتٍ: درنگ کننده ها؛ از ریشهٔ «تلکو» به معنای سستی کردن است؛ تلكأ عليه اعتل و عنه أبطأ.

مُبْطِئَاتٍ: کُندی کننده ها؛ جمع «مبطنة» به معنای تأخیر کنندگان

خداوند آسمان ها را به قبول فرمان خویش دعوت کرد و آن ها با اطاعت و اذعان در برابر او بدون درنگ و سستی دعوتش را پذیرفتند.

نکته

«طَائِعَاتٍ مُذْعِنَاتٍ» اشاره به انسجام و به هم پیوستگی ستارگان و سیارات است. ⁽⁶⁾

«دَعَاهُنَّ فَأَجَبْنَ»: دو احتمال در مورد این عبارت وجود دارد: الف. این که واقعاً خداوند آسمان ها را دعوت زبانی فرموده باشد و آن ها هم خداوند را به زبان اجابت کرده باشند زیرا قرآن در مورد همه موجودات می فرماید: وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لَكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُم؛ ⁽¹⁾ب. مقصود از دعوت خدا و اجابت آسمان ها، دعوت و اجابت تکوینی است؛ به این معنا که خداوند از آنان اجابت دستور را خواسته یا این استعداد و خاصیت را در وجودشان قرار داده است و آن ها عملاً مطیع اراده خداوند می باشند.

مشابه

قالَ لَها وَلِلْأَرْضِ انْتِيَا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعينَ ⁽²⁾گفت: خواه یا ناخواه بیایید. گفتند فرمانبردار آمدیم.

9. 3. اقرار تکوینی آسمان به ربوبیت الهی

وَ لَوْ لَا إِقْرَارُهُنَّ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ إِذْعَانُهُنَّ بِالطَّوَاعِيَةِ لَمَا جَعَلَهُنَّ مَوْضِعاً لِعَرْشِهِ وَ لَا مَسْكَناً لِمَلَائِكَتِهِ وَ لَا مَصْعَداً لِلْكَلِمِ الطَّيِّبِ وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ مِنْ خَلْقِهِ ⁽³⁾

الْكَلِمِ الطَّيِّبِ: کلمات پاکیزه.

اگر این اقرار آن ها به ربوبیت خداوند و اذعانشان به اطاعت او نبود هرگز آن جا را محل عرش خود و مسکن فرشتگان و محل بالا رفتن سخنان پاک و اعمال صالح بندگانش قرار نمی داد.

نکته ها

تعبیر به «لِمَلَائِكَتِهِ» اشاره به فرشتگان مقرب است وگرنه فرشتگان الهی در همه جای عالم، در زمین و هر گوشه ای از آسمان حضور دارند. ⁽⁴⁾

اقرار آسمان ها و زمین به ربوبیت پروردگار عبارت است از آن چه به زبان حال به پروردگار خویش عرض نیاز می کنند و به فرمان برداری خود در پیشگاه قدرت و فرمان او گواهی می دهند. ⁽⁵⁾

در این عبارت حضرت می خواهند بفرمایند: اگر آسمان ها و زمین مسخّر اراده حق تعالی نبودند و تحت سلطه و قدرت او قرار نداشتند خداوند آسمان ها را مرکز قدرت خود قرار

نمی داد؛ زیرا اگر چیزی کاملاً در اختیار انسان نباشد، انسان آن جا را پایگاه مهم خود قرار نمی دهد در مورد خداوند و زمین و آسمان نیز همین طور است.

مشابه

قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرى قالُوا أَقْرَرْنا ⁽¹⁾گفت: آیا اقرار کردید و عهد مرا پذیرفتید؟ گفتند: اقرار کردیم. ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَر ⁽²⁾سپس به عرش پرداخت و آفتاب و ماه را که هر یک تا زمانی معین در حرکت اند رام کرد

9. 4. ستارگان؛ نشانه های الهی برای انسان سرگردان

جَعَلَ نُجُومَهَا أَعْلَاماً يَسْتَدِلُّ بِهَا الْحَيْرَانُ فِي مُخْتَلِفِ فِجَاجِ الْأَقْطَارِ ⁽³⁾

الأقطار: زمين ها؛ جمع «قطر» به معنای ناحیه است؛ القطر: الجانب و الناحية.

خداوند ستارگان آسمان را نشانه هایی قرار داد تا انسان های سرگردان را در شب تاریک در نقاط مختلف رهنمون گردد.

نکته

حضرت در این عبارت می فرماید خداوند ستارگان را علم و نشانه برای راه یافتن انسان های سرگردان قرار داده است؛ زیرا خداوند از آفرینش این جهان با عظمت و از جمله آفرینش ستارگان هدف خاصی را دنبال کرده است به هر حال این از عنایت خداوند است که شب و روز را قرار داد که اگر همیشه روز یا شب بود، زندگی ها مختل می شد.

مشابه

وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُون ⁽⁴⁾و به ستارگان راه می یابند. وَ هُوَ الَّذى جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بها فى ظُلُماتِ الْبَرِّ وَ الْبَحْر ⁽⁵⁾اوست خدایی که ستارگان را پدید آورد تا به آن ها در تاریکی های خشکی و دریا راه خویش را بیابید.

9. 4. 1. ویژگی های ستارگان

لَمْ يَمْنَعْ ضَوْءَ نُورِهَا ادْلِهْمَامُ سُجُفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِم وَ لَا اسْتَطَاعَتْ جَلَابِيبُ سَوَادِ

الْحَنَادِسِ أَنْ تَرُدَّ مَا شَاعَ فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ تَلَالُو نُورِ الْقَمَرِ ⁽¹⁾

جلابیب: پرده های سیاه جمع «جلباب» به معنای روسریهای بلندی که از چادر کوتاه تر است و زنان بر سر می افکنند.

الْحَنَادِسِ: شب های تاریک؛ جمع «چندس» به معنای ظلمت و تاریکی شدید است؛ جمع الحندس وزان زبرج الليل شديد الظلمة.

شاع: گسترش یافت.

نه پرده های تاریک شب های ظلمانی مانع نورافشانی ستارگان می شود و نه چادر سیاه و تاریک شب ها می تواند از تلألؤ نور ماه در پهنه آسمان ها جلوگیری کند.

نکته

امام به این نکته اشاره می کند که خداوند از یک سو تاریکی شب را نعمتی بزرگ جهت آسایش و آرامش موجودات آفریده است و از سوی دیگر گروه ستارگان را برای راهیابی در دریا و صحرا قرار داده ولی این دو منبع نور در عین،کارایی ظلمت شب و فلسفه آن را نابود نمی کنند و جمع میان این نور و ظلمت نمونه ای از قدرت بی پایان خداوند است. ⁽²⁾

مشابه

وَ عَلاماتِ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُون ⁽³⁾و نشانه ها نهاد و به ستارگان راه می یابند.

9. 5. دایره علم الهی در کیهان شناسی

فَسُبْحَانَ مَنْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سَوَادُ غَسَقٍ دَاجٍ وَ لَا لَيْلٍ سَاجٍ فِي بِقَاعِ الْأَرْضِينَ الْمُتَطَأْطِئَاتِ وَلَا فِي يَفَاعِ السُّفْعِ الْمُتَجَاوِرَاتِ وَ مَا يَتَجَلُّجَلُ بِهِ الرَّعْدُ فِي أُفُقِ السَّمَاءِ وَ مَا تَلَاشَتْ عَنْهُ بُرُوقُ الْغَمَامِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ تُزِيلُهَا عَنْ مَسْقَطِهَا عَوَاصِفُ الْأَنْوَاءِ وَ انْهِطَالُ السَّمَاءِ وَ يَعْلَمُ مَسْقَطَ الْقَطْرَةِ وَ مَقَرَّهَا وَ مَسْحَبَ الذَّرَةِ وَ مَجَرَّهَا وَ مَا يَكْفِي الْبَعُوضَةَ مِنْ قُوتِهَا وَ مَا تَحْمِلُ مِنَ] الْأُنْثَى فِي بَطْنِهَا ⁽⁴⁾

داج: تاریکی؛ از ریشه «دجو» به معنای فراگیر شدن ظلمت و تاریکی است. ساج ساکن و آرام از ریشۀ «سُجو» به معنای سکون و آرامش است. الْمُتَطَأْطنَاتِ زمینهای پست جمع متطأطئ به معنای منخفض است

يَفَاع: بلندی؛ هر چیز مرتفع اليفاع و اليفع محركة التل.

الشفع: سرخی مایل به سیاه؛ جمع «شفعه»؛ در این جا منظور کوه ها هستند؛ زیرا رنگ کوه ها معمولاً سیاه متمایل به قرمز است مخصوصاً اگر دارای مس هم باشند؛ السفع بالضمّ جمع سفعة و هو من الألوان ما اشرب حمرة.

الْمُتَجَاوِر: نزدیک هم. يَتَجَلْجَل: غرّش و صدای رعد؛ از جلجله گرفته شده که در اصل به معنای صدای رعد است؛ سپس به هر صدای شدیدی اطلاق شده است.

تلاشت: متلاشی شد؛ از «تلاشی» به معنای متلاشی شدن و از هم پاشیدن است. بعضی ریشه این واژه را « لا شیء» یعنی هیچ دانسته اند.

عَوَاصِفُ: بادهای تند؛ جمع «عاصف» و «عاصفة» به معنای تندباد است.

مَسْقَطَ الْقَطْرَة: محل افتادن قطره.

الْأَنْوَاءِ: غروب ستاره در طرف مغرب را گویند؛ جمع «نوء»؛ الأنواء: جمع نوء و هو سقوط النجم من منازل القمر الثمانية و العشرين في المغرب من الفجر و طلوع رقيبه من المشرق مقابلا له من ساعته و ستعرف زيادة تحقيق له في بيان المعنى. انْهطَالُ بارش باران فروریختن بارانهای دانه درشت است و گاه به فروریختن اشک نیز اطلاق می شود. مَسْحَبَ الذَّرَّةِ: محلی که مورچه دانه را می کشد؛ اسم مکان از ریشهٔ «سحب» به معنای به سوی خود کشیدن است. مَجَرَّ: محل کشیدن اثر کشیدن؛ اسم مکان است از ریشه «جر» یعنی کشیدن

الْبَعُوضَةَ: مگس.

قوت: غذا.

منزه است خدایی که بر او پوشیده نیست سیاهی شب های تار و تاریکی شب آرمیده در زمین های پست و قله کوه های تیره رنگ به هم نزدیک و غرش تندر در افق آسمان، و چیزهایی که در پرتو برق ابرها آشکار می شود و برگی که از درخت بر زمین می افتد و بادهای تند و بارش باران آن را جابه جا می.کند می داند هر قطره باران کجا می افتد و کجا قرار می گیرد و مورچه کوچک دانه را از کجا بر می دارد و به کجا می کشد و می داند که روزی پشه را چه چیز کافی است و هر ماده در شکمش چه فرزندی دارد.

نکته ها

این عبارت در حقیقت می خواهد اقلیم های مختلف را بیان کند که بعضی نسبت به بعضی دیگر پایین قرار دارند.

ممکن است سؤال شود که چرا حضرت نفرمود خداوند جای رعدو برق را می داند، در پاسخ می گوییم زیرا معلوم است که خداوند جای رعدوبرق را می داند، مهم این است که کسی پس از متلاشی شدن و نابود شدن جاهای آن ها را بشناسد مهم آن است که وقتی رعدو برقها تمام شدند و ابرها متلاشی و نابود شدند خدا می داند که رعدو برقها کجا به وجود آمده بودند.

مشابه

وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِه وَ الْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِه ⁽¹⁾رعد به ستایش او و فرشتگان از بیم او تسبیح می کنند.

اللهُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنثى وَ ما تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارِ ⁽¹⁾خدا می داند که هر ماده ای چه در رحم دارد و آن چه رحم ها کاهد و آن چه رحم ها افزاید و هر چیز را در نزد او مقداری معین است. إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ ⁽²⁾خداست که می داند که قیامت چه وقت می آید اوست که باران می باراند و از آن چه در رحم هاست، آگاه است.

وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشُ أَوْ سَمَاءٌ أَوْ أَرْضُ أَوْ جَانٌ أَوْ إِنْسٌ لَا يُدْرَكُ بِوَهْمٍ وَ لَا يُقَدَّرُ بِفَهْمٍ وَ لَا يَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لَا يَنْقُصُهُ نَائِلٌ وَ لَا يَنْظُرُ بِعَيْنٍ وَ لَا يُحَدُّ بِأَيْنِ وَ لَا يُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَلَا يُخْلَقُ بِعِلَاجِ وَ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسٌ وَ لَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ الَّذِي كَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيماً وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَ لَا نُطْقِ وَلَا لَهَوَاتٍ بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفَ رَبِّكَ فَصِفْ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ فِى حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ مُتَوَلِّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ فَإِنَّمَا يُدْرَكُ بالصَّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَ الْأَدَوَاتِ وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ كُلَّ ظَلَامٍ وَ أَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُل نُورٍ﴾.

10. خداشناسی

10. 1. هستی خداوند قبل از موجودات

وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الْكَائِنِ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ كُرْسِيٌّ أَوْ عَرْشُ أَوْ سَمَاء أَوْ أَرْضٌ أَوْ جَانٌ أَوْ إِنْسٌ ستایش مخصوص خداوندی است که پیش از آن که کرسی یا عرش یا آسمان یا زمین یا جن و انس موجود باشند وجود داشته

10. 2. قابل درک نبودن با عقل بشری

لَا يُدْرَكُ بِوَهْمٍ وَ لَا يُقَدَّرُ بِفَهْم ⁽¹⁾

نه با فکر و عقل ژرف اندیش درک می شود و نه با نیروی فهم اندازه ای برایش می توان تعیین کرد.

نکته

«وَ لَا يُقَدَّرُ بِفَهْمٍ» یعنی حق تعالی با فهم و ادراک معین و محدود نمی گردد؛ زیرا فهم از صفات عقل است و گفته شد که خرد و اندیشه از بیان چگونگی خداوند ناتوان اند. ⁽²⁾

10. 3. مشغول نشدن به چیزی

وَ لَا يَشْغَلُهُ سَائِلٌ وَ لَا يَنْقُصُهُ نَائِلٌ ⁽³⁾

هیچ درخواست کننده ای او را مشغول نگرداند و هیچ بخشیدنی از او نکاهد.

نکته ها

«لَا يَشْغَلُهُ سَائِلٌ» اشاره دارد به این که علم و قدرت او بر همه چیز احاطه دارد. ⁽¹⁾

«وَ لَا يَنْقُصُهُ نَائِلُ» اشاره دارد که کاستی و نقصان متوجه کسی می شود که نیازمند و محتاج باشد و خداوند متعال منزه از این است. ⁽²⁾

10. 4. بی نیاز از داشتن چشم و مکان

وَ لَا يَنْظُرُ بِعَيْنٍ وَلَا يُحَدُّ بِأَيْنِ ⁽³⁾

أَزْوَاج: همسران؛ جمع زوج معنای وسیعی دارد و شامل هرگونه نظیر و قرین و همانند می شود.

خداوند نه با چشم می بیند و نه در مکانی محدود می شود.

10. 5. بی همتایی خداوند

و لَا يُوصَفُ بِالْأَزْوَاجِ وَ لَا يَخْلُقُ بِعِلاج ⁽⁴⁾ نه همتا و همسر و شبیه و مانندی برای او بیان می شود و نه در آفرینش نیاز به وسیله ای دارد.

نکته ها

در معنای عبارت «وَ لَا يُوصَفُ بِالْأَزْوَاج» دو احتمال وجود دارد: الف. این که خداوند زوج یعنی همسر ندارد؛ ب. این که خداوند وجود واحد است و شریک برای او فرض نمی شود؛ زیرا برای حقیقت هستی تعدد فرض نمی شود.

«لَا يَخْلُقُ بِعِلاج» اشاره به این است که انسان ها و مانند آن ها اگر بخواهند چیزی بیافرینند یا هیئت تازه ای از ترکیب اشیا به وجود آورند، از ابزاری استفاده می کنند که گاهی پیچیده و گاهی ساده است. تنها آفریننده ای که نیاز به ابزار و ادوات ندارد، ذات پروردگار است. ⁽⁵⁾

10. 6. درک نشدن با حواس

وَ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسُ وَلَا يُقَاسُ بِالنَّاسِ با حواس درک نمی شود و با مردم مقایسه نمی گردد.

نکته

«وَ لَا يُقَاسُ بالنَّاسِ» این سخن خداوند را از این که در کمالات به آفریدگانش شبیه باشد، تنزیه می کند؛ چنان که فرقۀ «مجسمه» یا کسانی که برای خدا جسم قائل شده اند، چنین

پنداشته اند. ⁽¹⁾

10. 7. خدای تکلم کننده با موسی بدون نیاز به زبان و حنجره

الَّذِي كَلَّمَ مُوسى تَكْلِيماً وَ أَرَاهُ مِنْ آيَاتِهِ عَظِيماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَلَا نُطْقِ وَ لَا لَهَوَاتٍ ⁽²⁾خدایی که با موسی سخن گفت و از آیات بزرگ خود به او نشان داد، اما بدون به کار بردن اعضا و ابزار و بدون استفاده از زبان و حنجره

نکته ها

مراد از آیات عظیم، آیت های نه گانه ای است که بر موسی علیه السلام نازل شده است؛ مانند شکافته شدن دریا و تبدیل عصا به اژدها و غیر این ها. ⁽³⁾

تکلم و سخن گفتن خداوند این چنین نبود که دهان خود را باز کند و زبان را حرکت دهد، خداوند برای سخن گفتن این مقدمات را به کار نگرفت بلکه صدا را در درخت ایجاد کرد.

مشابه

فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِى الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّى أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمينَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الآمِنينَ اسْلُك يَدَكَ فى جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَدَانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسقین ⁽⁴⁾چون نزد آتش آمد، از کناره راست وادی در آن سرزمین مبارک از آن درخت ندا داده شد که ای موسی، من خدای یکتا پروردگار جهانی انم عصایت را بینداز چون دیدش که همانند ماری می،جنبد گریزان بازگشت و به عقب ننگریست. ای موسی، پیش آی و مترس تو در امان هستی دست خود در گریبان ببر تا بیرون آید، سفید بی هیچ آسیبی و تا از وحشت بیارامی دست خود در بغل کن این دو از جانب پروردگارت حجت های تو برای فرعون و مهتران اوست که آنان مردمی نافرمان اند. وَ رُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَل يْكَ وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى

تكليما ⁽¹⁾و پیامبرانی که پیش از این داستان هایشان را برای تو گفته ایم و آنان که داستان هایشان را برای تو نگفته ایم و خدا با موسی علیه السلام سخن گفت، چه سخن گفتنی. وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِميقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِى أَنْظُرْ إِلَيْكَ ⁽²⁾چون موسی علیه السلام به میعادگاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، گفت: ای پروردگار من بنمای تا در تو نظر کنم.

11. وصف فرشتگان

11. 1. عاجز بودن انسان از وصف فرشتگان

بَلْ إِنْ كُنْتَ صَادِقاً أَيُّهَا الْمُتَكَلِّفُ لِوَصْفِ رَبِّكَ فَصِفْ جِبْرِيلَ وَ مِيكَائِيلَ وَ جُنُودَ الْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ ⁽³⁾ ای کسی که خود را برای بیان اوصاف پروردگارت به زحمت افکنده ای، اگر راست می گویی جبرئیل و میکائیل و لشکر فرشتگان مقربین را وصف کن

11. 2. عبادت و خضوع فرشتگان

فِي حُجُرَاتِ الْقُدُسِ مُرْجَحِنِّينَ ⁽⁴⁾

مُرْجَحِنِّينَ: کسانی که قامت خمیده دارند؛ از فعل رباعی رجحن بر وزن «دحرج» به معنای به حرکت درآمدن و به جهت سنگینی به راست و چپ مایل شدن است و در این جا به معنای خضوع و تواضع آمده است؛ ارجحن: يرجحن كاقشعر مال و اهتز و عن الجزري أرجحنّ الشيء إذا مال من ثقله و تحرّك.

همان ها که در بارگاه قدس همواره به عبادت و خضوع مشغول اند.

نکته

«حُجُرَاتِ الْقُدُسِ» جایگاه هایی است که از آلودگی های ابدان و تعلقات خیالی که ناشی از پلیدی های نفس اماره است، پاک می باشد فرشتگان و از جمله جبرئیل و میکائیل در منزلگاه هایی ساکن هستند که مقدس و منزه است. ⁽⁵⁾

11. 3. حیرت فرشتگان از وصف خداوند

مُتَوَلّهَةً عُقُولُهُمْ أَنْ يَحُدُّوا أَحْسَنَ الْخَالِقِينَ ⁽⁶⁾

و عقولشان از این که خداوند احسن الخالقین را وصف کنند در حیرت فرومانده است.

نکته ها

اشاره به این که انسانی که از بیان اوصاف فرشتگان عاجز است و نمی تواند حقیقت وجود آن ها و چگونگی صفاتشان را دریابد چگونه انتظار دارد که اوصاف خالق آن ها را درک کند. ⁽¹⁾

«تولّه» عقول فرشتگان عبارت از حیرت و سرگشتگی خردهای آنان از ادراک حقیقت ذات و نهایت عظمت باری تعالی است. ⁽²⁾

11. 4. وصف ناپذیر بودن

فَإِنَّمَا يُدْرَكُ بِالصِّفَاتِ ذَوُو الْهَيْئَاتِ وَالْأَدَوَاتِ وَ مَنْ يَنْقَضِي إِذَا بَلَغَ أَمَدَ حَدِّهِ بِالْفَنَاءِ کسی را می توان با صفات شناخت که شکل و عضو داشته باشد و مدت و پایانی برای وی باشد که هرگاه به سر آید، فانی گردد. نکته

حضرت در این عبارت بیان می فرماید که چرا نمی توان فرشتگان را نیز محدود و نسبت به آن ها احاطه علمی پیدا کرد؛ چراکه احاطه ما از راه حواس ظاهری و باطنی است و حواس ما تنها موجوداتی را درک می کنند که در عالم اجسام هستند و هیئت ندارند.

12. تابنده بر همه ظلمت ها

فَلَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَضَاءَ بِنُورِهِ كُل ظلام وأَظْلَمَ بِظُلْمَتِهِ كُلَّ نُور ⁽³⁾

پس خدایی جز او نیست. با نورش هر تاریکی را روشن نمود و با ظلمتش هر نوری را تاریک ساخت.

نکته

مراد از «ظلام» اگر تاریکی محسوس باشد، خداوند با تابش انوار ستارگان آن را روشن گردانیده است و اگر منظور تاریکی معنوی و ظلمت نادانی است، خداوند آن را با نور علم و در پرتو شرایع خود روشنی بخشیده است. ⁽⁴⁾

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِى أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ فَلَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلًا لَكَانَ ذَلِكَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ السلام الَّذِي سُخَّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِيُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً وَوَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ وَ إِنَّ لَكُمْ فِى الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةٌ أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ وَأَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَأَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسُ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ وَأَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَحْيَوْا سُنَنَ الْجَبَّارِينَ أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ.

13. تقوا و آثار آن

أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِى أَلْبَسَكُمُ الرِّيَاشَ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمُ الْمَعَاشَ ⁽¹⁾

الرياش: لباس فاخر؛ جمع ریش» در اصل به معنای پرهای پرندگان است سپس به هرگونه لباس اطلاق شده است و از آن جا که پرهای پرندگان غالباً به رنگهای مختلف و زیباست مفهوم زیبایی و زینت در این واژه نهفته است و «ریاش» به لباسهای زینتی گفته می شود؛ الرياش و الريش ما ظهر من اللباس وقيل: الرياش جمع الريش و هو اللباس الفاخر.

أَسْبَغَ: فراوان نمود؛ توسعه داده، ارزانی داشته.

الْمَعَاشَ: آن چه به وسیلهٔ آن زندگی می کنند از خوردنی و نوشیدنی؛ وسیلهٔ زندگانی؛ المعيشة: مكتسب الانسان الذى یعیش به.

بندگان خدا شما را به پروای از خدا سفارش می کنم خدایی که بر شما جامه پوشاند و معاش فراوان در اختیارتان نهاد.

نکته

امام علیه السلام به دو نعمت بزرگ اشاره می کند که سرچشمه نعمت های فراوان دیگری است نعمت اول، انواع لباس هاست که هم بدن را از سرما و گرما و انواع آسیب ها حفظ می کند و هم به انسان وقار، شخصیت، احترام و ارزش می بخشد و او را از حیوانات جدا می سازد؛ نعمت دیگر معاش است؛ یعنی انواع روزی هایی که انسان در زندگی به آن محتاج است. ⁽²⁾

مشابه

يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارى سَوْآتِكُمْ وَ ريشاً وَ لِباسُ التَّقْوى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُون ⁽¹⁾ای فرزندان آدم برای شما جامه ای فرستادیم تا شرمگاهتان را بپوشد و نیز جامه،زینت جامه پرهیزکاری از هر جامهای بهتر است. این یکی از آیات خداست، باشد که پند گیرند. وَ أَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ باطِنَة ⁽²⁾و نعمت های خود را چه آشکار و چه پنهان به تمامی بر شما ارزانی داشته است.

14. قانون مرگ

14. 1. عبرت از سلیمان بن داوود

فَلَوْ أَنَّ أَحَداً يَجِدُ إِلَى الْبَقَاءِ سُلَّماً أَوْ لِدَفْعِ الْمَوْتِ سَبِيلًا لَكَانَ ذَلِكَ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ علیه السلام الَّذِى سُخَّرَ لَهُ مُلْكُ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ مَعَ النُّبُوَّةِ وَ عَظِيمِ الزُّلْفَةِ ⁽³⁾

اگر کسی می توانست برای جاوید ماندن در دنیا راهی بیابد یا برای دفع مرگ طریقی بجوید، آن شخص سلیمان بن داوود علیه السلام بود که در کنار پیامبری و مقام قربش بر جن و انس تسلط داشت.

نکته

حضرت سلیمان علیه السلام فرزند داوود صاحب مقام نبوت و فرمانروایی بود. بادها، پرندگان و جن و انس به تسخیر او درآمده بود معابد و امارت های بزرگی بنا کرد و زمانی که مدت آن به سر آمد همه آن ها از بین رفت. ⁽⁴⁾

مشابه

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لي وَ هَبْ لى مُلْكاً لا يَنْبَغِى لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِى إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِى بِأَمْرِهِ رُحَاءً حَيْثُ أَصابَ وَالشَّياطينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِساب ⁽⁵⁾گفت: ای پروردگار من، مرا بیامرز و مرا ملکی عطا کن که پس از من کسی سزاوار آن نباشد که تو بخشاینده ای؛ پس باد را رام او کردیم که به نرمی هر جا که آهنگ می کرد به فرمان او می رفت و دیوان را که هم بنا

بودند و هم غواص و گروهی دیگر را که همه بسته در زنجیر او بودند. این عطای بی حساب ماست خواهی آن را ببخش و خواهی نگه دار.

14. 2. قانونی بی استثنا

فَلَمَّا اسْتَوْفَى طُعْمَتَهُ وَ اسْتَكْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَتْهُ قِسِيُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ وَ أَصْبَحَتِ الدِّيَارُ مِنْهُ خَالِيَةً وَ الْمَسَاكِنُ مُعَطَّلَةً وَوَرِثَهَا قَوْمٌ آخَرُونَ ⁽¹⁾

نبال تيرها؛ جمع «نبل» به معنای تیر است؛ النبل السّهام العربيّة لا واحد لها من لفظها.

مُعَطَّلَةٌ: خالي

طُعْمَتَهُ: غذای خود؛ روزی خود

اما چون روزی خود را به تمامی بخورد و مدت عمرش را کامل کرد، کمان های فنا تیرهای مرگ را به سویش روانه کرد و شهرها از او خالی شد و خانه ها معطل ماند و آن ها را دیگران به ارث بردند.

نکته ها

«رَمَتْهُ قِسِيُّ الْفَنَاءِ بِنِبَالِ الْمَوْتِ»: در گذشته وقتی که می خواستند کسی را به وسیله تیر از پای درآورند از کمان استفاده می کردند در این جا کنایه است؛ زیرا حضرت سلیمان علیه السلام هدف تیر قرار نگرفت بلکه عزرائیل آمد و او را قبض روح کرد.

شوکت سلیمان و مرگ او در بعضی از روایات آمده است که روزی سلیمان علیه السلام به اصحاب و یاران خود گفت خداوند چنین حکومت عظیمی را در اختیار من قرار داده ولی علیرغم این همه امکانات، یک روز را شاد زندگی نکرده ام. فردا تصمیم دارم به بالای قصر بروم و تنها باشم و نگاهی به اطراف بیفکنم و عظمت خویش را بنگرم و لذت ببرم به هیچ کس اجازه ندهید بر من وارد شود تا یک روز را تنها و خوشحال باشم گفتند بسیار خوب. فردای آن روز عصایش را گرفت و به بالاترین نقطه قصر.رفت تکیه بر عصا کرده بود و به اطراف پایتخت و شکوه و عظمت آن می نگریست و از این همه نعمت خداداد شاد و خندان بود. ناگهان دید جوان خوش قیافه و خوش لباسی از گوشه قصر به سراغ او آمد. سلیمان گفت: چه کسی به تو اجازه داده وارد قصر شوی؟ من خواستم امروز تنها باشم. جوان گفت: من به اذن پروردگار این قصر وارد شدم. سلیمان علم گفت: او از من سزاوارتر است. بگو ببینم کیستی؟ گفت: من فرشته مرگم سلیمان پرسید برای چه آمده ای؟ گفت: آمده ام قبض روح

تو کنم، سلیمان گفت: بسم الله مأموریت خود را انجام بده این روز شادی من بود گویا خدا نمی خواهد سرور و شادی جز با لقای او صورت بگیرد: أبَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ أَنْ يَكُونَ لِي سُرُورٌ دُونَ لِقَائِه ⁽¹⁾فرشته مرگ روح او را قبض کرد؛ در حالی که بر عصا تکیه داشت (حتی اجازه نشستن به او نداد آری او از دنیا رفت در حالی که همچنان به کمک عصا ایستاده بود و مردم به او نگاه می کردند و تصور می کردند زنده است. چند روز بر این حال گذشت. بعضی گفتند به راستی عجیب است او چند روز است به این حال مانده، نه خسته شده و نه خوابیده، نه غذا و آبی خورده و نوشیده او حتما خدای ماست که باید او را بپرستیم. بعضی گفتند نه او ساحر است چنین وانمود می کند که متکی به عصا ایستاده ولی در واقع چنین.نیست مؤمنان گفتند سلیمان بنده خداست و پیامبر اوست و در قبضه تدبیر پروردگار است باید منتظر بمانیم تا ببینیم چه می.شود هنگامی که این اختلافات بالا گرفت خداوند متعال موریانه را بر عصای او مسلط ساخت و چیزی نگذشت که عصا شکست و سلیمان علیه السلام افتاد. در این هنگام همه از مرگ او آگاه شدند.

مشابه

فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُون ⁽²⁾هر امتی را مدت عمری است. چون اجلشان فراز آید، یک ساعت پیش و پس نشوند. تشبیه

مشبه: قانون فنا

مشَبَه به: کمان

وجه شَبَه: امام علیه السلام قانون فنا را به کمان هایی تشبیه کرده که تیرهای آن مرگ است. این کمان ها همگان را نشانه گیری کرده اند و منتظرند که آخرین لقمه روزی را بخورند و آخرین دقیقه عمر را به پایان ببرند بلافاصله تیرها رها شده و به اهداف خود اصابت می کنند خواه این هدف مورچهٔ ضعیفی باشد یا سلیمان حاکم بر انس و جن.

15. عبرت از عمالقه

اشاره

وَ إِنَّ لَكُمْ فِى الْقُرُونِ السَّالِفَةِ لَعِبْرَةٌ أَيْنَ الْعَمَالِقَةُ وَ أَبْنَاءُ الْعَمَالِقَةِ أَيْنَ الْفَرَاعِنَةُ وَأَبْنَاءُ الْفَرَاعِنَةِ أَيْنَ أَصْحَابُ مَدَائِنِ الرَّسِ الَّذِينَ قَتَلُوا النَّبِيِّينَ وَ أَطْفَئُوا سُنَنَ الْمُرْسَلِينَ وَ أَحْيَوْا سُنَنَ

الْجَبَّارِينَ أَيْنَ الَّذِينَ سَارُوا بِالْجُيُوشِ وَ هَزَمُوا بِالْأُلُوفِ وَ عَسْكَرُوا الْعَسَاكِرَ وَ مَدَّنُوا الْمَدَائِنَ ⁽¹⁾

الرس: بعضی گفته اند همان رود ارس است و بعضی دیگر منطبق با جای دیگر دانسته اند؛ الرّس: بتشديد السين نهر عظیم بین آذربيجان و ارمينية و هو المعروف الان بالأرس مبدؤه من مدينة طراز و ينتهى إلى شهر الكرّ فيختلطان و يصبّان في البحر، وقال في القاموس: بئر كانت لبقية من ثمود كذبوا نبيهم و رسوه في بئر.

أَطْفَئُوا: خاموش نمودند؛ از ماده «طفی» به معنای خاموش شدن اطفاء خاموش کردن.

احیوا: زنده کردند.

ساروا: حرکت کردند؛ از ماده «سیر» به معنای راه رفتن أَسَارَ إِسَارَةُ الرجلَ: آن مرد را به رفتن واداشت.

هَزَمُوا: شکست دادند؛ از مادۀ هزیمت به معنای شکست و متواری شدن است.

مدنوا: بنا کردند؛ المداين تمدينا مصرها.

نکته ها

عمالقه چه کسانی هستند؟

«عمالقه» جمع «عملاق» نام شخصی است از فرزندزادگان نوح و قبیله عمالقه به او منصوب است آنان افرادی نیرومند و قوی پیکر و جنگجو بودند و به گفته بعضی از مورخان در شمال حجاز در دو هزار سال پیش از میلاد حضرت مسیح علیه السلام زندگی می کردند آنان به مصر حمله کردند و آن جا را تصرف کردند و مدتها در آن جا فرمانروایی داشتند ولی سرانجام در حدود 17 قرن پیش از میلاد مصریان به آن ها حمله کردند و به جزیرة العرب بازگشتند و در یمن و حجاز و دیگر مناطق این جزیره ساکن شدند و دولتهایی تشکیل دادند.

فراعنه مصر

نام پادشاهان مصر به صورت عام «فرعون» بود؛ همان گونه که به سلاطین روم «قیصر» و به سلاطین ایران کسری می گفتند. یکی از فراعنه، معاصر حضرت موسی علیه السلام بود که «رامسیس دوم» نام داشت و دیگری که فرعون معاصر حضرت یوسف علیه السلام بود «ریان بن ولید» بود.

اصحاب رس

واژهٔ «رسّ» در اصل به معنای اثر مختصر است. بعضی «رسّ» را مخفف «ارس» رودخانه معروف در شمال ایران دانسته اند ولی اکثراً آن را به معنای چاه می دانند و معتقدند این گروه که اکنون آثار بسیار کمی از آن ها به جای مانده اقوام کشاورزی بودند که چاه های پرآب فراوانی داشتند و به همین دلیل وضع زندگانی آن ها خوب بود. بعضی آن ها را از بقایای عاد و ثمود می دانند. ⁽¹⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ كُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽²⁾بگو آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد. كُلُّ مَنْ عَلَيْها فان وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ ⁽³⁾هر چه بر روی زمین است دستخوش فناست و ذات پروردگار صاحب جلالت و اکرام توست که باقی می ماند. وَ نادِى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يا قَوْمِ أَلَيْسَ لى مُلْكُ مِصْرَ وَ هَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتى أَ فَلا تُبْصِرُون ⁽⁴⁾فرعون در میان مردمش ندا داد که ای قوم، من، آیا پادشاهی مصر و این جویباران که از زیر پای من جاری هستند از آن من نیستند؟ آیا نمی بینید؟ وَ قالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِينَةً وَ أَمْوالا ⁽⁵⁾موسى گفت: ای پروردگار ما، به فرعون و مهتران قومش در این جهان زینت و اموال داده ای. وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالِ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِين ⁽⁶⁾و فرعون در زمین برتری می جست و او از گزاف کاران بود.

قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَيْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَ التَّفَرُّعَ لَهَا فَهِيَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِى يَطْلَبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلَامُ وَ ضَرَبَ بِعَسِيبٍ ذَنَبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ بَقِيَّةٌ مِنْ بَقَايَا حُجَّتِهِ خَلِيفَةٌ مِنْ خَلَائِفِ أَنْبِيَائِهِ. ثم قال: أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الْأَنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَ أَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَذَبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا وَ حَدَوْتُكُمْ بِالزَّوَاجِرِ فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا لِلَّهِ أَنْتُمْ أَتَتَوَقَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِى يَطَأُ بِكُمُ الطَّرِيقَ وَيُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ أَلَا إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلًا وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْيَارُ وَ بَاعُوا قَلِيلًا مِنَ الدُّنْيَا لَا يَبْقَى بِكَثِيرٍ مِنَ الآخِرَةِ لَا يَفْنَى مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ وَهُمْ بِصِفِّينَ أَلَّا يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءٌ يُسِيغُونَ الْغُصَصَ وَيَشْرَبُونَ الرَّنْقَ قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَأَحَلَّهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ أَيْنَ إِخْوَانِيَ الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ أَيْنَ عَمَّارٌ وَ أَيْنَ ابْنُ السَّيْهَانِ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْنِ وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ وَ أَبْرِدَ بِرُءُوسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ.

17. اوصاف حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

17. 1. شناخت حکمت

قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا وَ أَخَذَهَا بِجَمِيعِ أَدَبِهَا مِنَ الْإِقْبَالِ عَلَيْهَا وَ الْمَعْرِفَةِ بِهَا وَالتَّفَرُّغِ لَهَا ⁽¹⁾

الأدب: اخلاق، علم اخلاق، دانش و فرهنگ.

التَّفَرُّعَ لَهَا: اشتغال به آن.

او برای حفظ حکمت و دانش زرهی که حافظ آن است بر تن کرده و حکمت با همه آدابش را در بر گرفته توجه خاص به آن نموده و آن را به خوبی شناخته و یکسره به آن پرداخته است.

نکته ها

«قَدْ لَبِسَ لِلْحِكْمَةِ جُنَّتَهَا» اشاره به این است که او حکیم است و برای حفظ حکمت سپری بر تن کرده که منظور از آن سپر تقوا و پرهیزکاری است. ⁽¹⁾

«أَخَذَهَا بجميع أَدَبهَا» اشاره به این دارد که او حکیمی است توانا که علم و دانش و حکمت و تدبیر بر وجود او حاکم است و با همین ابزار محیط خود را اداره می کند. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً إِلَّا جَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ) ⁽³⁾هیچ بنده ای چهل روز اعمال خود را برای خدا کامل و خالص نساخت مگر این که چشمه های جوشان حکمت از قلب او بر زبانش سرازیر شد. أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اللَّهُ يَدَهُ عَلَى رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ كَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ ⁽⁴⁾چون قائم ما قیام کند خداوند دست رحمتش را بر سر بندگان گذارد پس عقولشان را جمع کند و در نتیجه خردشان کامل شود.

استعاره

مستعار: جُنَّتَهَا

مستعار منه: سپر

مستعارله: آمادگی برای دریافت حکمت از طریق زهد و عبادت

جامع: واژه «جنّة» برای آمادگی به منظور دریافت حکمت از طریق زهد و عبادت حقیقی و مواظبت در اجرای اوامر الهی استعاره شده وجه استعاره این است که با به دست آوردن این آمادگی از دچار شدن به تیرهای هواوهوس و طغیان شهواتی که انسان را به آتش دوزخ می کشاند، ایمنی می یابد؛ همچنان که سپر، رزمنده را از گزند ضربه و زخم مصون می دارد.

17. 2. طالب حکمت

فَهِيَ عِنْدَ نَفْسِهِ ضَالَّتُهُ الَّتِى يَطْلُبُهَا وَ حَاجَتُهُ الَّتِي يَسْأَلُ عَنْهَا ⁽⁵⁾ حکمت گمشده اوست که آن را می جوید و نیاز او که همواره از آن می پرسد [و سراغش را می گیرد].

نکته

حضرت حجت عجل الله تعالى فرجه الشریف این از نظر علمی یا حکمت نظری بی نیاز است ولی در مقام عمل بی نیاز نیست بلکه هر چه تقرب ائمه و از جمله حضرت حجت عجل الله تعالى فرجه الشریف وجهة الفرد نسبت به خدا بیشتر باشد جنبه عملیشان هم بیشتر بود، هر چه خوف از خدا بیشتر باشد، جنبه عملی هم بیشتر می شود.

17. 3. وصف غیبت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

فَهُوَ مُغْتَرِبٌ إِذَا اغْتَرَبَ الْإِسْلَامُ وَ ضَرَبَ بِعَسِيبٍ ذَنْبِهِ وَ أَلْصَقَ الْأَرْضَ بِجِرَانِهِ ⁽¹⁾

ذَنَبِ: دم حیوان و دنباله هر چیزی؛ از ریشۀ «ذَنب» گرفته شده به معنای دنبال چیزی را گرفتن و چون گناه آثار و تبعاتی دارد که انسان را رها نمی کند به آن ذنب گفته شده؛ عسيب الذنب العسيب عظم الذنب أو منبت الشعر منه. جران جلوی گردن شتر؛ بخش پیشین گردن شتر را گویند و جملهٔ ضرب «بحرانه کنایه از جا گرفتن و جا خوش کردن است؛ البعير صدره أو مقدم عنقه.

او به هنگامی که اسلام غروب کند همچون شتری گردد که از راه رفتن بازماند، بر زمین قرار گرفته و سینه به آن چسبانده است پنهان خواهد شد.

نکته ها

اشاره است به این که در هنگام غربت اسلام و ضعف آن و پدید آمدن بدعت ها و منکرات، او خود را از دیده ها پنهان می سازد و کناره گیری و گوشه نشینی اختیار می کند و این اشاره است به آن چه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: «اسلام در آغاز غریب بود و به غربت پیشین خود باز خواهد گشت». ⁽²⁾

این سخن اشاره آشکار به یکی از اوصاف آن مرد الهی است که در دوران غیبت او اسلام و مسلمین در نهایت ضعف قرار می گیرند. ⁽³⁾

17. 4. حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) جانشین پیامبران

بَقِيَّةٌ مِنْ بَقَايَا حُجَّتِهِ خَلِيفَةٌ مِنْ خَلَائِفِ أَنْبِيَائِهِ او باقی مانده ای از حجت های خداست و خلیفه و جانشینی از جانشینان پیامبران اوست

18. اندرزهای کامل امام

أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّى قَدْ بَثَثْتُ لَكُمُ الْمَوَاعِظَ الَّتِي وَعَظَ الْأَنْبِيَاءُ بِهَا أُمَمَهُمْ وَأَدَّيْتُ إِلَيْكُمْ مَا أَدَّتِ الْأَوْصِيَاءُ إِلَى مَنْ بَعْدَهُمْ وَ أَدَّبْتُكُمْ بِسَوْطِي فَلَمْ تَسْتَقِيمُوا وَ حَدَوْتُكُمْ بِالزَّوَاجِرِ

فَلَمْ تَسْتَوْسِقُوا ⁽¹⁾

أَدَّبْتُكُمْ: شما را ادب کردم.

سَوْطِ: تازیانه سوط شلاقی که از پوست بافند، اصل آن به معنی آمیختن است.

حَدَوْتُكُمْ: شما را بازداشتم؛ از ریشه «حدو» در اصل به معنای راندن شتران همراه با آواز مخصوص است که ساربان ها می خوانند؛ سپس به هرگونه سوق دادن و بانگ زدن اطلاق شده است؛ الحدا سوق الابل والغنا لها.

لم تَسْتَوْسِقُوا: منظم نشدید؛ از «وسوق» به معنای اجتماع کردن و به یکدیگر پیوستن است.

بالزَّوَاجِرِ: نصایح بازدارنده؛ جمع «زاجره» به معنای عوامل زجر و راندن.

ای مردم من به شما اندرزهایی دادم که انبیای الهی امت های خود را به آن اندرز دادند و وظیفه خود را نسبت به شما آن چنان که جانشینان انبیا نسبت به مردمی که پس از آنان آمدند انجام دادند انجام دادم؛ شما را به تازیانۀ پندم ادب،کردم مستقیم نشدید و با انذارهای حق راندم، به نظم نیامدید.

نکته

امام علیه السلام برای هدایت مردم کوفه که افرادی سست و پراکنده بودند از هر وسیله ای استفاده فرمود و کار فرهنگی گسترده ای را دربارۀ آن ها انجام داد تا آن جا که همه مواعظ انبیا و اندرزهای اوصیا را برای آن ها جمع کرد و در اختیارشان قرار داد ولی این باران حیات بخش رحمت الهی در آن شوره زارها اثر نکرد سپس محبت و نرمش را کنار گذاشت و با شدت با آن ها برخورد کرد شاید به راه بیایند و متحد شوند ولی این میخ های آهنین در آن سنگ های خارا فرو نرفت و معلوم شد کمترین نقص و عیبی در رهبری و مدیریت و فرماندهی نیست، بلکه همۀ عیب در آن گروه نابخرد و بی حمیت بود. ⁽²⁾

19. ناامیدی امام

لِلَّهِ أَنْتُمْ أَتَتَوَكَّعُونَ إِمَاماً غَيْرِى يَطَأُ بِكُمُ الطَّرِيقَ وَيُرْشِدُكُمُ السَّبِيلَ ⁽³⁾

يطأ: هموار می کند؛ موافقت با کسی در کاری یا همراهی و سهیم شدن با او؛ مضارع «وَطَأ» که «واو» آن افتاده و «باء» حرف جر برای تعدیه است.

يُرْشِدُ: نجات صلاح، کمال از ماده «رشد» به معنای هدایت.

شما را به خدا آیا امامی جز مرا توقع دارید که راه هدایت را برایتان هموار سازد و به راه راست ارشادتان نماید؟

نکته ها

اشاره به این که هرگاه پیشوایی چون من نتواند شما را به راه آورد کس دیگری این کار را

نمی تواند انجام دهد. ⁽¹⁾

در معنای عبارت «لِلَّهِ أَنْتُمْ» چند احتمال وجود دارد: الف. معمولاً به معنای «خدا خیرتان دهد» یا «خدا اجرتان ده» معنا می کنند؛ ب. همه شما مال خدا هستید یا کوشش و تلاش شما برای خدا می باشد که البته اگر به این معنا گفته شود به عنوان کنایه و تعجب می باشد؛ یعنی در حقیقت کار شما برای خدا نیست؛ ج به معنای «خدا مرگتان بدهد» البته این معنا در این عبارت به طور صریح ذکر نشده است بلکه حضرت به طور محترمانه این مطلب را به آن ها می گوید.

20. جلوه ای از دنیا

أَلَا إِنَّهُ قَدْ أَدْبَرَ مِنَ الدُّنْيَا مَا كَانَ مُقْبِلًا وَ أَقْبَلَ مِنْهَا مَا كَانَ مُدْبِراً آگاه باشید آن چه از دنیا روی آورده بود پشت کرده و آن چه پشت کرده بود، روی آورده است.

نکته

اشاره به این که با طلوع آفتاب اسلام و ظهور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیکی ها و فضیلت ها به جامعه انسانی روی آورد ولی اکنون با ظهور بنی امیه و بازماندگان دوران جاهلیت، آن نیکی ها از جامعه رخت بربسته و زشتی های عصر جاهلیت که پشت کرده بود، روی آورده است. ⁽²⁾

21. متاع آخرت؛ متاعی ماندگار

وَ أَزْمَعَ التَّرْحَالَ عِبَادُ اللَّهِ الْأَخْيَارُ وَ بَاعُوا قَلِيلًا مِنَ الدُّنْيَا لَا يَبْقَى بِكَثِيرٍ مِنَ الْآخِرَةِ لَا يَفْنَى ⁽³⁾

الْأَخْيَارُ: دل پسند، نیک؛ از ماده «خیر».

بَاعُوا: فروختند؛ از مادۀ «بیع» به معنای فروختن

بندگان نیک خدا آمادۀ کوچ شدند و متاع اندک دنیا را که ناپایدار است، با نعمت فراوان آخرت که پایدار است، معامله کردند.

نکته

اشاره به این که آن نیکان و پاکانی که شربت شهادت نوشیدند و در راه خدا به این افتخار بزرگ نائل شدند نه تنها زیانی نکردند بلکه پرسودی نمودند و متاع قلیل و فانی را به متاع کثیر باقی فروختند. ⁽⁴⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِى التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفِى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِى بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیم ⁽¹⁾خدا از مؤمنان جان ها و مال هایشان را خرید تا بهشت از آنان.باشد در راه خدا جنگ می کنند، چه بکشند یا کشته شوند، وعده ای که خدا در تورات و انجیل و قرآن داده است به حق بر عهده اوست. چه کسی بهتر از خدا به عهد خود وفا خواهد کرد؟ بدین خرید و فروخت که کرده اید شاد باشید که کامیابی بزرگی است. قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقَى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتیلا ⁽²⁾بگو: متاع این جهانی اندک است و آخرت از آن پرهیزکاران است و به شما حتی به قدر رشته ای که در میان هسته خرماست ستم نمی شود.

22. یاد یاران

22. 1. یادی از شهیدان صفین

مَا ضَرَّ إِخْوَانَنَا الَّذِينَ سُفِكَتْ دِمَاؤُهُمْ وَ هُمْ بِصِفِّينَ أَلَّا يَكُونُوا الْيَوْمَ أَحْيَاءٌ يُسِيغُونَ الْغُصَصَ وَيَشْرَبُونَ الرَّنْقَ ⁽³⁾

الْغُصَصَ: غصه ها؛ از مادۀ «غصه» به معنای گلوگیر؛ جمع الغصة و هي ما يعترض في الحلق.

الرَّنْقَ: اندوه و سختی؛ کدر؛ بالفتح و التحريك الكدر من الماء، و في بعض النسخ بالكسر و لا بأس به قال في القاموس: رنق الماء كفرح و نصر رنقا و رنقا و رنوقا كدر فهو رنق كعدل و کتف و جبل.

برادرانمان که در صفین خونشان ریخته شد از این که امروز زنده نیستند چه زیانی کردند؟ که اگر بودند غصه ها می خوردند و شربت تلخ اندوه را می نوشیدند

نکته ها

اشاره به این که آن ها رفتند و آسوده شدند و امروز ما ماندیم و این اوضاع نابسامان. ⁽⁴⁾

حضرت در این عبارت می فرماید برادران ما که در جنگ صفین به شهادت رسیدند، از این که امروز زنده نیستند ضرر نکرده و زیان ندیده اند؛ زیرا اگر امروز زنده بودند، خوراکشان غم و غصه بود و باید آب تیره می نوشیدند و چیز دیگری سهم آنان نمی شد.

22. 2. شهادت و ملاقات با خدا

قَدْ وَ اللَّهِ لَقُوا اللَّهَ فَوَفَّاهُمْ أُجُورَهُمْ وَ أَحَلَهُمْ دَارَ الْأَمْنِ بَعْدَ خَوْفِهِمْ ⁽¹⁾

أَحَلَّهُمْ: آن ها را منزل داد.

به خدا سوگند خدا را ملاقات کردند و او مزدشان را به تمامی عطا کرد و پس از ترس در خانه امن خویش جایشان داد.

مشابه

وَ أَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِين ⁽²⁾اما آنان که ایمان آوردند و کارهای نیک کردند خدا مزدشان را به تمامی خواهد داد. خدا ستمکاران را دوست ندارد. فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضَّعْفِ بِما عَمِلُوا وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُون ⁽³⁾پاداش اینان به سبب اعمالشان دو برابر است و ایمن در غرفه های بهشت هستند. الَّذِى أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فيها نَصَب ⁽⁴⁾آن خدایی که ما را از فضل خویش بدین سرای جاویدان درآورد که در آن جا نه رنجی به ما می رسد و نه خستگی.

22. 3. کجایند برادرانم

أَيْنَ إِخْوَانِيَ الَّذِينَ رَكِبُوا الطَّرِيقَ وَ مَضَوْا عَلَى الْحَقِّ ⁽⁵⁾

کجایند برادران من همان ها که در مسیر صحیح گام نهادند و در راه حق پیش رفتند.

22. 4. کجاست عمار

أَيْنَ عَمَّارٌ وَ أَيْنَ ابْنُ التَّيْهَانِ وَ أَيْنَ ذُو الشَّهَادَتَيْن ⁽⁶⁾

کجاست عمار؟ کجاست ابن تیهان؟ کجاست ذوالشهادتين؟

نکته

«ذوالشهادتين» لقب خزیمه پسر ثابت انصاری از قبیلهٔ اوس بود. در مدینه به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیوست. او در جنگ بدر و دیگر جنگ ها شرکت داشت و در جنگ جمل و صفین با امام بود. در مورد این که چرا به نام ذوالشهادتین لقب داده شده، ابن اثیر در اسدالغابه می نویسد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اسبی از سواء بن قیس محاربی خریده بود. سواء معامله را انکار کرد. خزيمة بن ثابت به نفع پیامبر گواهی داد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: با این که در جریان معامله حضور نداشتی چگونه شهادت دادی؟ عرض کرد ما در (مسائل بسیار مهمتری مانند) وحی الهی تو را تصدیق کردیم و می دانیم جز حق نمی گویی (چگونه در موضوع کوچکی گواهی به صدق تو ندهیم؟) رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود هرکس خزیمه به نفع یا زیان او گواهی دهد همان یک شهادت او کافی است. ⁽¹⁾

22. 5. کجایند پیشتازان ایثار و شهادت

وَ أَيْنَ نُظَرَاؤُهُمْ مِنْ إِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ تَعَاقَدُوا عَلَى الْمَنِيَّةِ وَ أُبْرِدَ بِرُءُ وسِهِمْ إِلَى الْفَجَرَةِ ⁽²⁾

تَعَاقَدُوا: هم پیمان شدند؛ با یکدیگر پیمان و عهد بستند.

ابرد: فرستاده شد؛ از ریشه برود و «برودت» به معنای سرد شدن است و در مورد کسی که آخر روز وارد محلی می شود این واژه به کار می رود و نیز هنگامی که نامه یا چیزی را با پیک مخصوص از جایی به جایی می فرستند، واژهٔ «ابراد» اطلاق می شود و برید در زمان ما به اداره پست اطلاق می شود.

کجایند همانندان ایشان، برادرانشان که با هم پیمان جانبازی بستند و سرهایشان به سوی تبهکاران فرستاده شد.

قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى لِحْيَتِهِ الشَّرِيفَةِ الْكَرِيمَةِ فَأَطَالَ الْبُكَاءَ.ثُمَّ قَالَ السلام: أَوَّهِ عَلَى إِخْوَانِيَ الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبَدَعَةَ دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوهُ. ثُمَّ نَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَ إِنَّى مُعَسْكِرْ فِي يَومِي هَذَافَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَى اللَّهِ فَلْيَخْرُجُ.قَالَ نَوْفٌ: وَ عَقَدَ لِلْحُسَيْنِ علیه السلام فِى عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَلِأَبِي أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيٌّ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَيْرِهِمْ عَلَى أَعْدَادٍ أُخَرَ وَ هُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ إِلَى صِفِّينَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّى ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاكِرُ فَكُنَّا كَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِيهَا تَخْتَطِفُهَا الذِّتَابُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ.

23. ویژگی های مردان خدا

23. 1. تلاوت کنندگان قرآن

قَالَ ثُمَّ ضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى لِحْيَتِهِ الشَّرِيفَةِ الْكَرِيمَةِ فَأَطَالَ الْبُكَاءَ ثُمَّ قَالَ أَوَّهِ عَلَى إِخْوَانِيَ الَّذِينَ تَلَوُا الْقُرْآنَ فَأَحْكَمُوهُ ⁽¹⁾

فَأَحْكَمُوهُ: آن را خوب فهمیدند و خوب عمل کردند.

نوف گفت: در این هنگام امام دست در محاسن شریف و کریم خود زد و مدتی بسیار گریست و سپس فرمود: آه بر آن برادرانم که قرآن را تلاوت کردند و استوار داشتند.

23. 2. دقت در فرایض الهی

وَ تَدَبَّرُوا الْفَرْضَ فَأَقَامُوهُ ⁽²⁾ در فرایض الهی دقت می کردند و آن ها را به پا می داشتند.

23. 3. از بین بردن بدعت ها

أَحْيَوُا السُّنَّةَ وَ أَمَاتُوا الْبِدْعَةَ سنت ها را زنده کرده و بدعت ها را می راندند.

23. 4. پذیرش مشتاقانه جهاد

دُعُوا لِلْجِهَادِ فَأَجَابُوا ⁽¹⁾ به سوی جهاد دعوت شدند و مشتاقانه پذیرفتند.

23. 5. اطمینان به رهبر خود

وَ وَثِقُوا بِالْقَائِدِ فَاتَّبَعُوه ⁽²⁾ به رهبر خود اطمینان داشتند و از او پیروی کردند.

نکته

در واقع امام می خواهد سر مشقی به یارانش بدهد و بگوید مؤمنان واقعی و حافظان راستین اسلام و صحابه حقیقی پیامبر صلی الله علیه و آله چه ویژگی هایی داشتند که شاید این سخن داغ در دل های آن ها نفوذ کند و برای جهاد با ظالمان به پا خیزند. ⁽³⁾

23. 6. توصیه به جهاد

ثُمَّ نَادَى بِأَعْلَى صَوْتِهِ الْجِهَادَ الْجِهَادَ عِبَادَ اللَّهِ أَلَا وَإِنِّي مُعَسْكِرٌ فِي يَومِي هَذَا فَمَنْ أَرَادَ الرَّوَاحَ إِلَى اللَّهِ فَلْيَخْرُجُ ⁽⁴⁾

ای بندگان خدا جهاد جهاد آگاه باشید من امروز لشکر را به سوی اردوگاه حرکت می دهم آن کس که می خواهد به سوی خدا حرکت کند، با ما کوچ نماید.

مشابه

و جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ ⁽⁵⁾در راه خداوند چنان که باید جهاد کنید.

24. ضربت خوردن امام توسط ابن ملجم

قَالَ نَوْفٌ وَ عَقَدَ لِلْحُسَيْنِ علیه السلام فِى عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِقَيْسِ بْنِ سَعْدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَلِأَبِى أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيِّ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَ لِغَيْرِهِمْ عَلَى أَعْدَادٍ أَخَرَ وَ هُوَ يُرِيدُ الرَّجْعَةَ إِلَى صِفِّينَ فَمَا دَارَتِ الْجُمُعَةُ حَتَّى ضَرَبَهُ الْمَلْعُونُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللَّهُ فَتَرَاجَعَتِ الْعَسَاكِرُ

فَكُنَّا كَأَغْنَامٍ فَقَدَتْ رَاعِيهَا تَخْتَطِفُهَا الذَّنَابُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ ⁽¹⁾

نوف بکالی می گوید امام علیه السلام پرچمی به امام حسین علیه السلام برای یک لشکر ده هزار نفری داد و پرچمی به قیس بن سعد که رحمت خدا بر او باد برای ده هزار و به ابوایوب انصاری برای ده هزار و برای دیگران هرکدام به تعدادهای دیگر و این در حالی بود که می خواست به صفین بازگردد ولی هنوز روز جمعه نگذشته بود که ابن ملجم که لعنت خدا بر او باد، امام علیه السلام را ضربت زد و لشکرها بازگشتند و ما همچون گوسفندانی بودیم که شبان خود را از دست می دهد و گرگان از هر سو به آن ها حمله ور می شوند و آن ها را می ربایند.

نکته

نوف بکالی که راوی این خطبه است، می گوید حضرت پس از ایراد این خطبه امام حسین علیه السلام را فرماندۀ ده هزار نفر قرار داد که آنان زیر پرچم او باشند و ده هزار نفر نیز زیر پرچم فرماندهی قیس بن سعد قرار داد قیس پسر سعد بن عباده رئیس قبیله خزرج بود و انصار در سقیفه می خواستند او را رئیس خود قرار دهند و به عنوان خلیفه مسلمانان با او بیعت کنند و عمر برای این که انصار موقعیت و فرصت را از آنان نگیرند، ابوبکر را مطرح کرد و بعد از سقیفه سعد بن عباده را راحت نگذاشتند و همواره اذیت و آزار می رساندند.

تشبیه

مشبه: یاران امام علیه السلام

مشبه به: گوسفندانی که شبان خود را از دست داده اند.

وجه شبه: راوی خطبه، نوف بکالی یاران امام علیه السلام را بعد از ضربت خوردن به گوسفندانی تشبیه می کند که هنگامی که شبان خود را از دست می دهند، سرگردان می شوند یاران امام نیز سرگردان بودند و دشمن از هر سو به آن ها حمله می کرد.

خطبه 183

اشارة

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37 تا 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اعتقادی، اخلاقی ⁽¹⁾

ویژگی: خداشناسی

پیشگفتار خطبه

اشاره

امام این خطبه را دربارۀ قدرت خداوند و فضیلت قرآن و توصیه به تقوا و پرهیزکاری ایراد فرموده است و مباحث گوناگونی را دنبال می کند

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ مَنْصَبَةٍ خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ وَ هُوَ الَّذِي أَسْكَنَ الدُّنْيَا خَلْقَهُ وَبَعَثَ إِلَى الْجِنَّ وَالْإِنْسِ رُسُلَهُ لِيَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا وَلِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا وَلِيَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا وَلِيُبَصِّرُوهُمْ عُيُوبَهَا وَلِيَهْجُمُوا عَلَيْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحَهَا وَأَسْقَامِهَا وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا وَ مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِيعِينَ مِنْهُمْ وَ الْعُصَاةِ مِنْ جَنَّةٍ وَ نَارٍ وَ كَرَامَةٍ وَ هَوَانٍ أَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ كَمَا اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً وَ لِكُلِّ قَدْرٍ أَجَلًا وَلِكُلِّ أَجَلٍ كِتَاباً.

1. دلایل حمد الهی

1. 1. آفریدگار بودن خداوند

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَةٍ وَ الْخَالِقِ مِنْ غَيْرِ مَنْصَبَةٍ ⁽¹⁾

ستایش مخصوص خداوندی است که بدون این که دیده شود، شناخته شده است و آفریده بی آن که به او رنجی رسد.

نکته

«الْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ رُؤْيَةِ»: ما انسان ها هنگامی که می خواهیم کسی یا چیزی را بشناسیم معمولاً باید آن را ببینیم؛ در صورتی که خداوند جسم نیست و در نتیجه دیدنی نیست.

1. 2. قادر بودن خداوند

خَلَقَ الْخَلَائِقَ بِقُدْرَتِهِ با قدرت خویش مخلوقات را آفرید.

1. 3. عزت داشتن خداوند

وَ اسْتَعْبَدَ الْأَرْبَابَ بِعِزَّتِهِ ⁽²⁾ و با عزتش گردنکشان را بنده خود ساخت.

1. 4. بخشندگی خداوند

وَ سَادَ الْعُظَمَاءَ بِجُودِهِ ⁽³⁾ و با جود و سخایش بر همه بزرگان برتری جست.

نکته

این جمله اشاره به این حقیقت است که انسان از طریق جود و بخشش بزرگ می شود؛ هر قدر سخاوتش بیشتر باشد، عظمتش بیشتر خواهد بود. ⁽¹⁾

1. 5. بعثت و زمینه های آن

وَ هُوَ الَّذِي أَسْكَنَ الدُّنْيَا خَلْقَهُ وَبَعَثَ إِلَى الْجِنَّ وَالْإِنْسِ رُسُلَهُ ⁽²⁾ اوست خدایی که آفریده های خود را در این جهان جای داد و رسولانش را به سوی جن و انس فرستاد.

نکته

خداوند پیامبران را برای گوشزد کردن بدی های دنیا به جن و انس و نشان دادن راه تکامل به آن ها مبعوث کرد راه تکامل که همان راه شناخت خدا و عبادت او می باشد به وسیلهٔ پیامبران به مردم نشان داده شده است.

مشابه

يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا قالُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِين ⁽³⁾ای گروه جنیان و آدمیان آیا بر شما پیامبرانی از خودتان فرستاده نشده تا آیات مرا برایتان بخوانند و شما را از دیدار چنین روزی بترسانند؟ گویند ما به زیان خویش گواهی می دهیم. زندگی دنیایی آنان را بفریفت و به زیان خود گواهی دادند که از کافران بودند.

2. اهداف بعثت انبیا

2. 1. پرده برداری از چهره دنیا

لِيَكْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطَائِهَا ⁽⁴⁾

تا پرده از چهره دنیا بردارند.

نکته

دنیا ظاهری دارد و باطنی ظاهر دنیا در حقیقت روپوشی است که بر باطن آن کشیده شده است پس بر ظاهر دنیا «غطاء» یا پرده و پوشش افکنده شده است؛ در حقیقت باطن آن مانند زشتی است که خود را آرایش نموده و لباس زیبایی به تن کرده است؛ به این جهت انسان معمولاً فریب می خورد

2. 2. برحذر داشتن از زیان ها

وَ لِيُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِهَا ⁽¹⁾

و آنان را از زیان هایش بترسانند.

2. 3. بیان سرگذشت های عبرت آموز گذشتگان

وَ لِيَضْرِبُوا لَهُمْ أَمْثَالَهَا و دربارۀ آن برایشان مثل ها بزنند.

2. 4. نشان دادن عیوب دنیا پرستی

وَلِيُبَصِّرُوهُمْ عُيُوبَهَا ⁽²⁾ و بر عیوب آن بینایشان سازند.

2. 5. عبرت آموزی

وَ لِيَهْجُمُوا عَلَيْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصَاحَهَا وَ أَسْقَامِهَا وَ حَلَالِهَا وَ حَرَامِهَا ⁽³⁾

مَصَاحٌ: صحت و سلامتی ها؛ جمع «مصحه» به معنای اسم مصدر از ریشهٔ صحت است بنابراین به معنای حالت تندرستی است؛ المصاح جمع مصحة مفعلة من الصحة كمضار جمع مضرّة، والصّوم مصحة بفتح الصاد و كسرها أى فيه صحة أو يصح به.

أسقام: مريضي ها.

و آن چه مایه عبرت است برای غافلان یادآور شوند و دگرگونی حالات دنیا را مانند تندرستی و بیماری اش و حلال و حرامش بازگو نمایند

نکته ها

منظور از «لِيَهْجُمُوا» بیان کردن و تذکر دادن به گونه ای که لرزه به اندام بیفتد و دل ها نرم گردد. ⁽⁴⁾