کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 4

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340-

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 502 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

ج.4-6-30-5710-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام ،اول 23 قبل از هجرت - 40 ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد4

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 6 - 30 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبه 109...29

11 سرنوشت جهان در آستانه قیامت...68

خطبه 110...83

خطبه 111...103

18 . دنیا تکیه گاهی بسیار سست...116

خطبه 112...133

ناتوانی در توصیف خداوند...135

خطبه 113 ... 137

خطبه 114 ... 153

16 ویژگی های دنیا...165

20 . تشویق به انجام نیکی ها و پرهیز از بدی ها...174

خطبه 115...181

خطبه 116 ...195

خطبهٔ 117...209

خطبه 118 ... 213

خطبه 119...219

خطبة 120...229

خطبه 121 ...239

10 هشدار امام درباره وسوسه های شیطان...248

خطبه 122...251

خطبه 123...263

خطبه 124... 269

خطبه 125 ...285

.1. 2. کافی نبودن قرآن به تنهایی...287

خطبه 126 ...297

خطبه 127 ...303

خطبه 128...317

خطبه 129...333

دوران ادبار خیر و اقبال شر...337

خطبه 130...347

خطبه 131...353

یاران ناموافق، عاملان شکست...357

خطبه 132...365

خطبه 133...379

1.6 . بیان کننده حقایق... 396

خطبه 134...401

خطبه 135...409

1 . تحقیر مغيرة ابن اخنس...410

خطبه 136...413

4 شناساندن حق مظلوم...416

خطبه 137...419

خطبه 138...431

1 ویژگی های دوران حضرت مهدی...432

خطبه 139... 445

خطبه 140 ...449

خطبهٔ 141...457

خطبه 142...461

خطبه 143...467

خطبه 144...479

خطبهٔ 145 ...493

کتابنامه...499

خطبه 109

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی، سیاسی

ویژگی: سکرات مرگ و فرجام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه از خطبه های بسیار فصیح، بلیغ، پرمحتوا و با ارزش نهج البلاغه است؛ به همین دلیل آن را «الزهراء» نامیده اند به معنی «درخشنده» امام این خطبه را برای بیان قدرت و عظمت خداوند و مسئله رستاخیز و قیامت بیان فرموده است.

كُلُّ شَيْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ كُلُّ شَيْءٍ قَائِمٌ بِهِ غِنَى كُلِّ فَقِيرٍ وَ عِزُّ كُلَّ ذَلِيلٍ وَ قُوَّةً كُلِّ ضَعِيفٍ وَ مَفْزَعُ كُلِّ مَلْهُوفٍ مَنْ تَكَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَكَتَ عَلِمَ سِرَّهُ وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَيْهِ رِزْقُهُ وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَيْهِ مُنْقَلَبُهُ لَمْ تَرَكَ الْعُيُونُ فَتُخْبِرَ عَنْكَ بَلْ كُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِينَ مِنْ خَلْقِكَ لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَةِ وَ لَا اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ وَلَا يَسْبِقُكَ مَنْ طَلَبْتَ وَلَا يُفْلِتُكَ مَنْ أَخَذْتَ وَ لَا يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ وَ لَا يَزِيدُ فِي مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ وَ لَا يَرُدُّ أَمْرَكَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَ كَ وَ لَا يَسْتَغْنِي عَنْكَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ أَمْرِكَ كُلُّ سِرِّ عِنْدَكَ عَلَانِيَةٌ وَكُلُّ غَيْبٍ عِنْدَكَ شَهَادَةٌ أَنْتَ الْأَبَدُ فَلَا أَمَدَ لَكَ وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَى فَلَا مَحِيصَ عَنْكَ وَ أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلَا مَنْجَى مِنْكَ إِلَّا إِلَيْكَ بِيَدِكَ نَاصِيَةُ كُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَيْكَ مَصِيرُ كُلِّ نَسَمَةٍ سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَكَ سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِكَ وَ مَا أَصْغَرَ كُلَّ عَظِيمَةٍ فِي جَنْبِ قُدْرَتِكَ وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَكُوتِكَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِكَ فِيمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِكَ وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْيَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِي نِعَمِ الْآخِرَةِ. مِنْ مَلَائِكَةِ أَسْكَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِكَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِكَ هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ لَمْ يَسْكُنُوا الْأَصْلَابَ وَلَمْ يُضَمَّنُوا الْأَرْحَامَ وَ لَمْ يُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ وَ لَمْ يَتَشَعَّبْهُمْ رَيْبُ الْمَنُونِ وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَكَانِهِمْ مِنْكَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَكَ وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِيكَ وَ كَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَكَ وَ قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ لَوْ عَايَنُوا كُنْهَ مَا خَفِيَ عَلَيْهِمْ مِنْكَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ وَ لَمْ يُطِيعُوكَ حَقَّ طَاعَتِكَ.

1. اوصاف کمال پروردگار

1. 1. قدرت مطلقه پروردگار

كُلِّ شَيْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ كُلَّ شَيْءٍ قَائِمٌ بِهِ همه چیز در برابر او خاضع است و هرچیزی به وجود او قائم.

نکته ها

خاشع از مادۀ خشوع در اصل به معنای خضوع است ولی مفهوم آن گسترده است و خضوع ظاهری و باطنی و تشریعی و تکوینی را شامل می شود. ⁽¹⁾

خشوع انسان در برابر خداوند عبارت است از اطمینان و آرامش یافتن بدو و فروتنی و خضوع در برابر اوست و خشوع فرشتگان مداومت و کوشش خستگی ناپذیر در عبادت و پرستش اوست که ناشی از توجه آن ها به عظمت باری تعالی است. خشوع موجودات دیگر عبارت است از منفعل و متأثر بودن از قدرت او و طوق رقیت امکان را به گردن داشتن و همچنین نیازمندی آن ها بدوست. ⁽¹⁾

همه موجودات قیام به حق دارند؛ یعنی پایداری آنان به وسیله خداوند است برای این که وجود آنان هم از جهت حدوث و هم از جهت بقا وابسته به حق است. در اصل همهٔ موجودات جلوۀ حق هستند و در جهان هستی اگر خدا را از موجودات بگیریم، چیزی باقی نمی ماند.

مشابه

وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض ⁽²⁾هر چه در آسمان ها و زمین است او را سجده می کنند. وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلا هَمْسا ⁽³⁾به خشوع می گراید و از هیچ کس جز صدای پایی نخواهی شنید.

1. 2. غنی مطلق

غِنَى كُلِّ فَقِيرِ (خداوند) بی نیاز کننده هر فقیر است.

مشابه

يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميد ⁽⁴⁾ای مردم، همه شما به خدا نیازمندید. اوست بی نیاز و ستودنی.

1. 3. عزت خداوند

وَ عِزُّ كُلِّ ذَلِيلٍ ⁽⁵⁾ (خداوند) عزت بخش هر فرد خوار و ذلیل است

نکته

هرکسی که به ظاهر و در بین مردم ذلیل و خوار است اگر با خداوند که همه عزت ها از آن اوست ارتباط داشته و وابسته به حق باشد بالاترین عزت ها را دارد و خداوند موجب عزت و غلبۀ او می شود. و لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنين ⁽¹⁾

مشابه

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدیر ⁽²⁾بگو: بار خدایا، تویی دارنده ملک. به هرکه بخواهی ملک می دهی و از هرکه بخواهی مُلک می ستانی هرکس را که بخواهی عزت می دهی و هرکس را که بخواهی ذلت می دهی همۀ نیکی ها به دست توست و تو بر هر کاری توانایی.

1. 4. قدرت خداوند

وَقُوَّةُ كُلِّ ضَعِيفٍ (خداوند) نیروی هر ناتوان است.

نکته

وَ قُوَّةُ كُلِّ ضَعِيفٍ قوّت و نیرومندی برای بیان کمال قدرت و توانایی و شدت منع و دفع به کار می رود و واژۀ مقابل آن ضعف و ناتوانی است این دو واژه از مقوله تشکیک است و اگر در مورد اشخاص استعمال شود، محتمل زیاده و نقصان است و چون ثابت است که خداوند متعال پشتوانه و تکیه گاه همه موجودات است و اوست که به هر چیزی به اندازه قابلیت وی آن چه را استعداد و استحقاق دارد می بخشد؛ از این رو او عطا کننده و بخشنده قدرت و کمال به هر ناتوانی است که از پیش خود نیرو و توانی ندارد لذا توان و نیروی هر ضعیفی به هر دو معنایی که از قوّت ذکر شد، از اوست. ⁽³⁾

1. 5. پناهگاه هر درمانده

وَ مَفْزَعُ كُلِّ مَلْهُوفٍ ⁽¹⁾

و [خداوند] پناهگاه هر مصیبت زده است.

نکته ها

ملهوف در اصل به معنای غم و اندوه است که به خاطر از دست دادن چیزی به انسان دست می دهد و گاه در مورد افرادی به کار می رود که مظلوم شده اند و فریاد استغاثه برآورده اند. ⁽²⁾

هر کس که گرفتار باشد حتی اگر به ظاهر کافر بوده و خدا را انکار کند در شرایط گرفتاری و سختی ها به خداوند پناه می برد و به او متوسل می شود. انسان ممکن است در شرایط عادی و معمولی زندگی خداوند را فراموش کند ولی گاهی که گرفتار می شود به طور فطری و طبیعی دلش متوجه یک نیروی غیبی می شود که آن نیروی خداوند است.

مشابه

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوء ⁽³⁾ای آن که درمانده را چون بخواندش پاسخ می دهد و رنج را از او دور می کند. قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِى إِلى رُكْن ⁽⁴⁾كاش مرا بر شما قدرتی بود یا بتوانم به جای محکمی پناه برم. ثُمَّ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْتَرُون ⁽⁵⁾چون محنتی به شما رسد به پیشگاه او زاری می کنید. وَ إِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ ⁽⁶⁾چون در دریا شما را گزند رسد، همه آن هایی که می پرستید از نظرتان محو شوند مگر او.

1. 6. خداوند ناظر بر احوال

مَنْ تَكَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ وَ مَنْ سَكَتَ عَلِمَ سِرَّهُ هرکس سخنی بگوید نطق او را می شنود و هرکس سکوت کند اسرار درونش را می داند.

مشابه

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى ⁽¹⁾و اگر سخن بلند گویی، او به راز نهان و نهان تر آگاه است.

1. 7. روزی دهنده بندگان

وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَيْهِ رِزْقُهُ ⁽²⁾ آن کس که زنده است روزی اش بر اوست.

مشابه

وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِساب ⁽³⁾و خدا هرکس را بخواهد بی حساب روزی می دهد.

1. 8. محل بازگشت موجودات

وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَيْهِ مُنْقَلَبُهُ ⁽⁴⁾ و آن کس که می میرد بازگشتش به سوی اوست.

مشابه

وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُون ⁽⁵⁾و ستمكاران به زودی خواهند دانست که به چه مکانی باز می گردند.

1. 9. ازلی بودن خداوند

لَمْ تَرَكَ الْعُيُونُ فَتُخْبِرَ عَنْكَ بَلْ كُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِينَ مِنْ خَلْقِكَ ⁽¹⁾ چشم ها تو را ندیده تا از تو خبر دهند؛ بلکه تو پیش از آن که وصف کنندگانت وجود پیدا کنند، بوده ای.

نکته ها

«لَمْ تَرَكَ الْعُيُونُ» اشاره به این دارد که تو نه مخلوق بوده ای و نه جسم تا بخواهد اوصاف تو را بیان کنند و جملهٔ بعد علت آن را بیان می کند که چون خداوند ازلی بوده است ممکن نیست که جسم باشد؛ زیرا باشد؛ زیرا جسم حادث است. ⁽²⁾

«كُنت» در این جا برای زمان ماضی نیست بلکه برای تقدم به حسب ذات است؛ به این معنا که خداوند به حسب ذات و مرتبه وجودی پیش از همه موجودات و از جمله پیش از توصیف کنندگان خود وجود دارد.

مشابه

لا تُدْرِكْهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبیر﴾ ⁽³⁾چشم ها او را نمی بینند و او بینندگان را می بیند و او دقیق و آگاه است.

1. 10. حکمت خلقت

لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَةٍ وَ لَا اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَةٍ ⁽⁴⁾ آفریدگان را برای رفع وحشت تنهایی نیافریدی و برای سود خود، آن ها را به کار وانداشتی.

1. 11. سیطره خداوند بر همه چیز

وَ لَا يَسْبقُكَ مَنْ طَلَبْتَ وَ لَا يُفْلِتُكَ مَنْ أَخَذْتَ ⁽¹⁾ هیچ کس از پنجه قدرت تو نمی تواند فرار کند و آن کس را که بگیری از حیطه قدرتت بیرون نمی رود.

نکته

منظور از «وَ لَا يُفْلِتُک» آن است که هیچ چیز از دایرۀ چیرگی تو خارج نیست تا بتواند فرار کند. ⁽²⁾

1. 12. عظمت خداوند

وَ لَا يَنْقُصُ سُلْطَانَكَ مَنْ عَصَاكَ ⁽³⁾

مصیبت گنهکاران از عظمت تو نمی کاهد.

1. 13. حاکمیت خداوند

وَ لَا يَزِيدُ فِي مُلْكِكَ مَنْ أَطَاعَكَ و اطاعت مطیعان بر حاکمیت تو نمی افزاید

1. 14. حتمیت قضاوقدر

وَ لَا يَرُدُّ أَمْرَكَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَ كَ ⁽⁴⁾

آن کس که از قضاوقدر تو به خشم آید، نمی تواند فرمانت را برگرداند.

1. 15. نیاز مندی بندگان به خداوند

وَ لَا يَسْتَغْنِي عَنْكَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ أَمْرِكَ ⁽¹⁾

و آن کس که از اوامر تو روی گرداند، از تو بی نیاز نمی شود.

نکته

مراد از «امر» در این جا قدر است که بر وفق قضای الهی نازل می شود و این بیان نیز گویای منتهای قدرت و کمال سلطنت خداوند است؛ زیرا خداوند به وجود هر چیزی عالم باشد ناگزیر آن چیز وجود دارد خواه آن چیز مطابق میل و محبوب بنده باشد یا نباشد. ⁽²⁾

1. 16. دانای کل

كُلُّ سِرِّ عِنْدَكَ عَلَانِيَةٌ وَكُلُّ غَيْبِ عِنْدَكَ شَهَادَةٌ ⁽³⁾ هر سرّی نزد تو آشکار است و هر پنهانی پیش تو حاضر.

مشابه

عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْكَبيرُ الْمُتعال ⁽⁴⁾دانای نهان و آشکار، آن خدای بزرگ متعال است.

1. 17. ابدیت خداوند

أَنْتَ الْأَبَدُ فَلَا أَمَدَ لَكَ وَ أَنْتَ الْمُنْتَهَى فَلَا مَحِيصَ عَنْكَ ⁽⁵⁾

محیص: گریز؛ از ماده «حَیص» به معنای بازگشت و عدول و کناره گیری کردن از چیزی است و از آن جا که محیص اسم مکان است این کلمه به معنای قرارگاه یا پناهگاه آمده است.

تو وجودی ابدی هستی که زمان برایت نیست و پایانی هستی که جز بازگشت به سویت راهی وجود ندارد.

نکته ها

تعبیر به «أَنْتَ الأَبَد» در واقع نوعی تأکید است بر ابدیت خداوند. او چنان ابدی است که گویی عین ابدیت است؛ چراکه او واجب الوجود است و به همین دلیل، نه آغازی دارد و نه پایانی؛ زیرا آغاز و پایان از اوصاف مخلوقات است که از جهات مختلف محدودند. ⁽¹⁾

تعبیر به «منتهی» و «موعد» دربارهٔ خداوند دو وصف متفاوت است. او «منتهی» است، یعنی همه چیز به سوی او باز می گردد إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُون و او «موعد» است، یعنی وعده گاهی است برای حساب و کتاب و بررسی اعمال انسان ها و هیچ کس توانایی فرار از دادگاه او را ندارد. ⁽²⁾

مشابه

إلى رَبِّكَ مُنْتَهاها ⁽³⁾منتهای آن نزد پروردگار توست.

1. 18. نجات از حکم خداوند

و أَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلَا مَنْجَى مِنْكَ إِلَّا إِلَيْكَ ⁽⁴⁾

تویی میعاد همگان پس جز به تو از تو رهایی نیست.

مشابه

وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آيَاتِنا ما لَهُمْ مِنْ مَحيص ⁽⁵⁾و تا بدانند کسانی که در آیات ما جدال می کنند آنان را هیچ گریزگاهی نیست. وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عظیم ⁽⁶⁾خدا به کسانی که ایمان آورده اند و کارهای نیکو کرده اند و عده آمرزش و مزدی بزرگ داده است. إِنَّا مُنَجُوكَ وَ أَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِين ⁽⁷⁾ما تو و خاندانت را جز همسرت که در همان جا خواهد ماند نجات می دهیم.

1. 19. بازگشت موجودات به خدا

بِيَدِكَ نَاصِيَةُ كُلِّ دَابَّةٍ وَ إِلَيْكَ مَصِيرُ كُلِّ نَسَمَةٍ ⁽¹⁾

نَسمة: نفوس؛ از مادۀ نَسَمَ؛ الأَنَاسِم مردم این واژه جمع انسام جمع النَّسَم است؛ تَنَسَّمَ، تَنَسماً الرجُلُ: آن مرد نفس کشید.

ناصیه (و زمام) اختیار هر جنبندهای به دست توست و بازگشت همه نفوس به سوی توست.

نکته ها

با توجه به این که «نَاصِيَةُ» به معنای موی پیش سر است و برای رام کردن و تسلیم نمودن حيوانات موی پیش سر آن ها را محکم می گیرند، تعبیر فوق به معنای تسلیم همه جنبندگان در برابر اراده مطلقه پروردگار است. ⁽²⁾

تعبیر به «كُلّ نَسَمَةٍ» اشاره به این دارد که هر موجود زنده ای سرانجام به سوی خداوند باز می گردد و در محضر عدل الهی حاضر می شود. ⁽³⁾

مشابه

ما مِنْ دَابَّةٍ إِلا هُوَ آخِذُ بِناصِيَتِها ⁽⁴⁾هیچ جنبنده ای نیست مگر آن که زمام اختیارش را او گرفته است. وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ ⁽⁵⁾و خدا شما را از خودش می ترساند که بازگشت به سوی اوست.

1. 20. عظمت خداوند

سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ شَأْنَكَ سُبْحَانَكَ مَا أَعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِكَ وَ مَا أَصْغَرَ كُلَّ

﴿عَظِيمَةٍ فِي جَنْبِ قُدْرَتِكَ وَ مَا أَهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَكُوتِكَ وَ مَا أَحْقَرَ ذَلِكَ فِيمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِكَ ⁽¹⁾

أحقر: خوار و کوچک شمرد؛ از مادۀ حَقَرَ به معنای کوچک شمرد، اسْتَحْفَرَ اسْتِحْقَاراً ه: او را کوچک شمرد.

غاب: پوشیده شد.

پروردگارا! پاک و منزهی چه بزرگ است مقام تو! باز هم منزهی. چه بزرگ است آن چه از آفریده هایت می بینیم و چه کوچک است هر بزرگی در برابر قدرت و عظمت تو! و چه باشکوه است آن چه از ملکوتت مشاهده می کنیم و چقدر ناچیز است آن چه می بینیم در برابر آن چه از قلمرو حکومتت از ما پنهان است

نکته ها

این آسمان ها و کهکشان ها و ظرافت هایی که ما در جهان مشاهده می کنیم بسیار شگفت انگیز و با عظمت است ولی در عین حال اگر این موجودات بزرگ را با قدرت خداوند مقایسه کنیم بسیار کوچک جلوه می کنند. قدرت خداوند آن چنان بزرگ است که همه این کهکشان ها و موجودات عجیب و غریب در مقایسه با آن بسیار ناچیز است.

مشابه

لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ⁽²⁾آفرینش آسمان و زمین از آفرینش مردم بزرگ تر است ولی بیشتر مردم نمی دانند. فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ⁽³⁾منزه است آن خدایی که ملکوت هر چیزی به دست اوست و همه به سوی او باز گردانده می شوید. قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ يُجيرُ وَ لا يُجارُ عَلَيْهِ ⁽⁴⁾بگو: ملکوت همه چیز به دست کیست؟ کیست آن که به همه کس پناه دهد و کسی را از او پناه نیست؟

2. نعمت های دنیا و آخرت

وَ مَا أَسْبَغَ نِعَمَكَ فِي الدُّنْيَا وَ مَا أَصْغَرَهَا فِي نِعَمِ الْآخِرَة ⁽⁵⁾

چقدر نعمت های دنیایت فراوان و پراهمیت است و چه کوچک است در برابر نعمت های آخرت!

نکته

اگر انسان در مورد نعمت های خداوند در این دنیا مقداری اندیشه کند دچار حیرت و شگفتی خواهد شد؛ زیرا نعمت های الهی بسیار زیاد و قابل شمارش نیست ولی همه این نعمت های زیاد در برابر نعمت های آخرت ناچیز است زیرا در آخرت بهشتی که به متقین وعده داده شده از همۀ آسمان ها و زمینی که در این دنیا وجود دارد گسترده تر است.

مشابه

إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ⁽¹⁾و اگر خواهید که نعمت هایش را شمار کنید. وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَ باطِنَةً ⁽²⁾و نعمت های خود را چه آشکار و چه پنهان به تمامی بر شما ارزانی داشته؟ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ⁽³⁾به آنان که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند بشارت ده که برایشان بهشت هایی است که در آن نهرها جاری است. إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً * حَدائِقَ وَ أَعْناباً وَ كَوَاعِبَ أَتْراباً وَ كَأْساً دِهاقا ⁽⁴⁾پرهیزکاران را جایی است در امان از هر آسیب بستان ها و تاکستان ها و حوریانی بسیار جوان و هم سن وسال و جام های پر.

3. ملائکه

3. 1. عظمت فرشتگان

مِنْ مَلَائِكَةٍ أَسْكَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِكَ وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ أَرْضِكَ ⁽⁵⁾ از جمله آن ها فرشتگانی هستند که آن ها را در آسمان های خود سکونت بخشیدی و از زمینت بالا بردی.

نکته

مقصود از آسمان ها در اینجا آسمان های طبیعی و مادی که از عالم ناسوت و ماده هستند، نیست بلکه مقصود از آن عالمی است که بالاتر از عالم ماده باشد که همان عالم ملکوت است؛ زیرا «سماوات» جمع «سماء» به معنای بالاست.

3. 2. صفات ثبوتیه فرشتگان

هُمْ أَعْلَمُ خَلْقِكَ بِكَ وَ أَخْوَفُهُمْ لَكَ وَ أَقْرَبُهُمْ مِنْكَ ⁽¹⁾ آن ها از همه مخلوقات تو نسبت به تو آگاه ترند و بیشتر از همه از تو خائف اند و از همه به تو نزدیک ترند.

نکته

ممکن است کسی سؤال کند که عقیده ما درباره پیامبران و ائمه معصومین و اولیای الهی این است که آنان بالاتر از ملائکه هستند و خداوند را بهتر از فرشتگان می شناسند، بنابراین چگونه حضرت امیر می فرماید فرشتگان داناترین مخلوقات نسبت به خدا هستند؟ الف. پیامبران و امامان معصوم استثنا هستند؛ ب. حضرت امیر می خواهند بفرمایند فرشتگان که در عالم ملکوت یا عالم جبروت هستند از موجوداتی که در عالم ماده و طبیعت اند به خداوند داناترند.

3. 3. صفات سلبیه فرشتگان

لَمْ يَسْكُنُوا الْأَصْلَابَ وَلَمْ يُضَمَّنُوا الْأَرْحَامَ وَ لَمْ يُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ⁽²⁾

مهين: حقیر؛ از مادۀ «مهانت» به معنای حقارت و پستی است و ماء مهین اشاره به آب منی است که هم از نظر مقدار ناچیز است و هم از نظر ارزش ظاهری؛ ماء مهين أى ضعيف حقير و هي النطفة.

آن ها هرگز در صلب پدران قرار نداشته و رحم مادران آنان را در بر نگرفته و از آبی پست آفریده نشده اند.

مشابه

وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئا ⁽¹⁾خدا شما را از بطن مادرانتان بیرون آورد و هیچ نمی دانستید. يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ في ظُلُماتِ ثَلاث ⁽²⁾شما را در شکم مادرتان در چند مرحله در درون تاریکی های سه گانه آفرید.

3. 4. جدایی ناپذیر

اشاره

وَ لَمْ يَتَشَعَّبْهُمْ رَيْبُ الْمَنُون ⁽³⁾

حوادث زمان و مرگ و میرها آن ها را از یکدیگر جدا نساخته است.

نکته ها

روشن است قرار گرفتن در مکانی محدود همچون صلب پدران و سپس رحم مادران و آفریده شدن از قطره آبی به ظاهر پست و بی مقدار نقصان هایی است که دامن انسان ها را گرفته است؛ در حالی که فرشتگان نه ازدواجی دارند و نه تولدی همچون انسان ها، اضافه بر این آن ها نه مرگ ومیر دارند و نه تغییر و دگرگونی بر اثر گذشت زمان نه بیماری دامان آن ها را می گیرد و نه پیری و فرسودگی. ⁽⁴⁾

وجود این امتیازات در ،فرشتگان گرچه نشانه شرافت خلقت آن هاست و انسان ها از این نظر بی شک نسبت به آن ها در مقام پایین تری قرار می گیرند ولی آن چه سبب عظمت انسان و برتری او بر فرشتگان می شود همان روح الهی است که در جمله وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِى ⁽⁵⁾به آن اشاره شده است و همین امر سبب سجده تمام آن ها در برابر آفرینش آدم شد. ⁽⁶⁾

3. 5. منزلت فرشتگان نزد خداوند

وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَكَانِهِمْ مِنْكَ وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَكَ وَ اسْتِجْمَاعِ أَهْوَائِهِمْ فِيكَ وَ كَثْرَةِ طَاعَتِهِمْ لَكَ وَقِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِكَ ⁽¹⁾

با این قرب و منزلتی که نزد تو دارند و امیالی که بر محور وجود تو جمع کرده و طاعت بسیاری که برای تو انجام داده و با این که نسبت به امر تو غفلت کمتری دارند.

نکته ها

تعبیر به «اهواء» (جمع هوی) در جمله «وَ اسْتِجْمَاع أَهْوَائِهِمْ فِيكَ» به معنای هو او هوس ها نیست بلکه به معنای عشق و علاقه است. ⁽²⁾

تعبیر به «قِلَّةِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ أَمْرِک» نشان می دهد که غفلت برای فرشتگان نیز امکان پذیر است ولی کم و ناچیز است. ⁽³⁾

مشابه

هوَ الْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْض ⁽⁴⁾و فرشتگان به ستایش پروردگارشان تسبیح می گویند و برای ساکنان زمین آمرزش می طلبند.

3. 6. فرشتگان و درک عظمت کنه الهی

لَوْ عَايَنُوا كُنْهَ مَا خَفِيَ عَلَيْهِمْ مِنْكَ لَحَقَّرُوا أَعْمَالَهُمْ وَ لَزَرَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَعَرَفُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوكَ حَقَّ عِبَادَتِكَ وَ لَمْ يُطِيعُوكَ حَقَّ طَاعَتِكَ ⁽⁵⁾

حقرُوا: کوچک شمردند.

يُطِيعُوكَ: اطاعت نکرده اند؛ از مادۀ طَوع به معنی انقیاد است طاعت نیز بدان معنی است لیکن بیشتر در فرمانبری و اطاعت به کار رود؛ تطوّع از باب تفعّل به قول راغب تکلّف اطاعت است؛ استطاعت قدرت و طلب طاعت است. زروا ملامت کردند؛ از ماده «زری» به معنای عیب گرفتن یا توبیخ و سرزنش کردن است و از «راء» نیز به همین معناست؛ زری علیه زریا من باب رمی و زرية و زراية بالكسر عابه و استهزء. قال أبو عمر الشيباني: الرّاري على الانسان هو الذي ينكر عليه ولا يعده شيئا.

اگر كُنه حقیقت تو را که از آنان پنهان است، ببینند بیشک اعمال خود را کوچک شمرده و بر

خود عیب گیرند و به این معنا معرفت یابند که حق عبادت تو را به جای نیاورده و طاعتی که سزاوار توست انجام نداده اند.

مشابه

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با توجه به حدیث معروف: مَا عَبَدْنَاكَ حَقَ عِبَادَتِكَ وَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِک ⁽¹⁾ما تو را آن گونه که سزاوار عبادت توست عبادت نکردیم و آن گونه که سزاوار معرفت توست نشناختیم.

سُبْحَانَكَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بحُسْن بَلَائِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِيهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجًا وَ خَدَما وَقُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَزُرُوعاً وَثِمَ-اراً ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِياً يَدْعُو إِلَيْهَا فَلَا الدَّاعِيَ أَجَابُوا وَ لَا فِيمَا رَغَبْتَ رَغِبُوا وَ لَا إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَيْهِ اشْتَاقُوا أَقْبَلُوا عَلَى جِيفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَكْلِهَا وَاصْطَلَحُوا عَلَى حُبِّهَا وَ مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنِ غَيْرِ صَحِيحَةٍ وَيَسْمَعُ بِأَذْنٍ غَيْرِ سَمِيعَةٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَأَمَاتَتِ الدُّنْيَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَيْهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَلِمَنْ فِي يَدَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا حَيْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَيْهَا وَحَيْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا لَا يَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لَا يَتَّعِظُ مِنْهُ بوَاعِظٍ وَ هُوَ يَرَى الْمَأْخُوذِينَ عَلَى الْغِرَةِ حَيْثُ لَا إِقَالَةَ وَلَا رَجْعَةَ كَيْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا يَجْهَلُونَ وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْيَا مَا كَانُوا يَأْمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَى مَا كَانُوا يُوعَدُونَ فَغَيْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ فَفَتَرَتْ لَهَا أَطِرَافُهُمْ وَ تَغَيَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِيهِمْ وُلُوجاً فَحِيلَ بَيْنَ أَحَدِهِمْ وَ بَيْنَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَيْنَ أَهْلِهِ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَيَسْمَعُ بِأَذْنِهِ عَلَى صِحَةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَبَقَاءِ مِنْ لُبِّهِ يُفَكِّرُ فِيمَ أَفْنَى عُمُرَهُ وَفِيمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ وَ يَتَذَكَّرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِى مَطالِبهَا وَأَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتُهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقِهَا تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ يَنْعَمُونَ فِيهَا وَيَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَيَكُونُ الْمَهْنَأُ لِغَيْرِهِ وَ الْعِبْءُ عَلَى ظَهْرِهِ وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا فَهُوَ يَعَضُّ يَدَهُ نَدَامَةً عَلَى مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ وَيَزْهَدُ فِيمَا كَانَ يَرْغَبُ فِيهِ أَيَّامَ عُمُرِهِ وَيَتَمَنَّى أَنَّ الَّذِي كَانَ يَغْبِطُهُ بِهَا وَيَحْسُدُهُ عَلَيْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ فَلَمْ يَزَلِ الْمَوْتُ يُبَالِغُ فِي جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَيْنَ أَهْلِهِ لَا يَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَلَا يَسْمَعُ بِسَمْعِهِ يُرَدَّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِي وُجُوهِهِمْ يَرَى حَرَكَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَ لَا يَسْمَعُ رَجْعَ كَلَامِهِمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِيَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ كَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ فَصَارَ جِيفَةً بَيْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لَا يُسْعِدُ بَاكِياً وَ لَا يُجِيبُ دَاعِياً ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطَّ فِي الْأَرْضِ فَأَسْلَمُوهُ فِيهِ إِلَى عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ.

4. ترسیم گویایی از سرای دیگر

4. 1. تنزیه خداوند

سُبْحَانَكَ خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بِحُسْنِ بَلَائِكَ عِنْدَ خَلْقِكَ ⁽¹⁾ خدایا تو را از هر عیب و نقصی منزّه و مبرا می دانم که آفریننده خلایق و پرستیده شده هستی.

نکته

خداوند بندگان خود را با روش های گوناگون آزمایش می.کند یک روش، روش نیکویی است که خداوند بهشت را خلق کرد و انسان ها را برای انجام اعمال صالح از راه وعده به نعمت های بهشتی ترغیب کرده .است خداوند انسان ها را برای ورود به بهشت، دعوت به پیروی از شریعت و دین فرموده است و افراد عاقل برای به دست آوردن آن از دستورات دینی سرپیچی نمی کنند ولی کسانی که نمی فهمند دنیا را بر آن مقدم می دارند.

مشابه

إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَما بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِ مُنَّها مُصْبِحِينَ ⁽²⁾ما آن ها را آزمودیم؛ چنان که صاحبان آن بستان ها را آزمودیم. آن گاه که قسم خوردند که فردا بامداد میوه ها را خواهند چید. إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجِ نَبْتَليه ⁽³⁾ما آدمی را از نطفه ای آمیخته بیافریده ایم تا او را امتحان کنیم. وَلَوْ يَشاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوا بَعْضَكُمْ بِبَعْض ⁽⁴⁾و اگر خدا می خواست از آنان انتقام می گرفت ولی خواست تا شما را با یکدیگر بیازماید.

4. 2. نعمت های آخرتی

خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِيهَا مَأْدُبَةً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَ

زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ⁽¹⁾

قصوراً: کاخ های مجلل قصرها از مادۀ قصر به معنای کاخ ها.

زروعاً: مزارع؛ از مادۀ زرع به معنای رویاندن، کاشتن؛ ازْدَرَعَ ازْدِرَاعاً الرجلُ الأرضَ: آن مرد زمین را کاشت؛ زارع، مُزَارَعَةً بر روی زمین کشت کرد؛ زَرَعَ زَرْعاً تخم بر زمین پاشید و کشت کرد.

ثمار: میوه ها؛ از ماده ثَمَر به معنی میوه؛ جمع آن ثمرات است؛ أَثْمَرَ، إِثْماراً الشجرُ: درخت میوه داد؛ الاستثمار: بهره برداری، انتفاع، سودجویی؛ اسْتَثْمَرَ اسْتِثْماراً الشيء: آن چیز را به ثمر رسانید؛ الثَّامِر من الشجر: درختی که میوه آن برآمده باشد؛ تُمُوراً الشجَرُ: میوه درخت نمایان شد.

سرایی آفریده ای با عظمت که در آن انواع نعمت ها قرار داده ای آشامیدنی ها، خوردنی ها، همسران خدمتکاران، کاخ ها، نهرها، درختان بارور و میوه ها.

نکته

منظور از «دار» بهشت است و منظور از «زرع اعم از درخت است و هرجور گیاهی را شامل می شود. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: مأدبه

مستعار به: سفره نعمت مستعارله بهشت

جامع: در بهشت آن چه دلخواه است گرد آمده و همه لذات و خوشی ها فراهم شده است؛ همان گونه که در ضیافت دیده می شود.

استعاره

مستعار: دار

مستعارٌ به: خانه

مستعارٌله: اسلام

جامع: اسلام پیروان خود را گرد می آورد و مانند خانه از اهل خود حمایت می کند.

5. دعوت پیامبر و عکس العمل مردم

ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِياً يَدْعُو إِلَيْهَا فَلَا الدَّاعِيَ أَجَابُوا وَ لَا فِيمَا رَغَبْتَ رَغِبُوا وَ لَا إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَيْهِ اشْتَاقُوا ⁽¹⁾

يَدْعُو: دعوت می کند

رغبت: ترغیب کردی.

شَوَّقْت: از مادۀ شوق به سویش مایل و مشتاق شد؛ تَشَوَّقَ تَشَوُّقاً إليهِ: اشتیاق بسیار خود را به آن آشکار کرد؛ اشتاق، اشتياقاً اليه: دل او به سویش مایل و مشتاق شد؛ شَوَّقَ، تَشْوِيقاً: تشویق کرد؛ الشَّوْق: جمع أَشْوَاق به معنای خواسته نفس، آرزوی وصال عشق ؛ المَشُوق آن که عشق او را مشتاق کرده باشد؛ المُشَوق: تشویق کننده.

سپس دعوت کننده ای فرستادی که مردم را به سوی آن همه نعمت دعوت کند ولی نه دعوت او را اجابت کردند و نه به آن چه ترغیب کرده ای اظهار علاقه نمودند و نه به آن چه تشویق نموده ای مشتاق شدند.

نکته ها

منظور از داعی، پیامبر صلی الله علیه و آله است که مردم را به بهترین شیوه هدایت می کند. ⁽²⁾

منظور امام علیه السلام از «ارسال دعوت کننده» فرستادن پیامبران الهی مخصوصاً پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است و منظور از عدم اجابت دعوت همه انسان ها نیست بلکه اکثریت طالبان دنیا و پیروان هواوهوس و تارکان آخرت است. ⁽³⁾

خداوند توسط پیامبران و اولیای خود مردم را به اخلاق و احکام الهی که مقدمه و سبب رسیدن به بهشت است دعوت کرد ولی نوع مردم این دعوت را اجابت نکردند و باز خداوند مردم را به آن ها ترغیب فرمود و درجات و مقاماتی را که برای انسان های صالح و

مطیع در بهشت وجود دارد یادآور شده و مردم را به آن ها تشویق فرمود ولی مردم نه ترغیب شدند و نه تشویق هر چه پیامبران از بهشت و نعمت ها و درجات آن می گویند عموم مردم به آن گوش نمی دهند.

مشابه

وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُون ⁽¹⁾و اگر آن ها را به راه هدایت بخوانی نمی شنوند و می بینی که به تو می نگرند ولی گویی که نمی بینند.

6. توافق با یکدیگر در عشق به دنیا

أَقْبَلُوا عَلَى جِيفَةٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَكْلِهَا وَ اصْطَلَحُوا عَلَى حُبِّهَا ⁽²⁾

أَكلها: خوردن آن؛ از ماده أکل به معنای خوردن؛ آكَلَ مُؤَاكَلَةً و إِكَالًا: غذا خورد، او را غذا داد؛ الأَکال: پرخور؛ الأكُل جمع آگال به معنای خوردنی؛ الأَكْلَة: یک بار غذا خوردن؛ الأُكَلَة: پرخور، آن که بسیار غذا خورد.

اصْطَلَحُوا: اتفاق نمودند؛ باب افتعال از مادۀ صلح به معنای با هم تبانی و سازش کردند.

نکته

مردم به جای این که مشتاق بشوند به انجام وظایف خود که زمینه رسیدن به بهشت و نعمت ها و درجات آن است به مردار بدبو و متعفن دنیا رو آوردند که با خوردن آن رسوا و مفتضح شدهاند و بر سر محبت و علاقه داشتن به دنیا با یکدیگر سازش نمودند.

مشابه

إِنَّمَا الدُّنْيَا جِيفَةٌ وَالْمُتَوَاخُونَ عَلَيْهَا أَشْبَاهُ الْكِلَابِ فَلَا تَمْنَعُهُمْ أُخْوَتُهُمْ لَهَا مِنَ النَّهَارُشِ عَلَيْهَا ⁽³⁾به درستی که دنیا مرداری بیش نیست و جمعی که برادر یکدیگرند مانند سگان بر سر آن هستند و بر سر رسیدن به آن به گزیدن و دریدن یکدیگر می پردازند و برادری آن ها را از این کار باز نمی دارد.

الدُّنْيَا جيفَةٌ فَمَنْ أَرَادَ مِنْهَا شَيْئاً فَلْيَصْبرْ عَلَى مُعَاشَرَةِ الْكِلاب ⁽¹⁾دنیا مرداری است. هر که چیزی از آن می خواهد باید به معاشرت سگ ها بسازد. تَكَشَفَتْ لَكَ عَنْ مَسَاوِيهَا فَإِنَّمَا أَهْلُهَا كِلَابُ عَاوِيَةٌ وَسِبَاعٌ ضَارِيَةٌ يَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ وَيَأْكُلُ عَزِيزُهَا ذَلِیلَها ⁽²⁾دنیا پرستان سگانی فریاد زننده و درندگانی شکار کننده هستند یکدیگر را می گزند و زورمندش ضعیفش را می خورد. تشبیه

مشبه: طالبان دنیا

مشبه به: حیوانات درنده

وجه شَبَه: امام علیه السلام طالبان دنیا را به حیوانات درنده ای تشبیه می کند که بر سر جیفه ای ریخته اند و خود را به خاطر آن رسوا می سازند چراکه بوی جیفه از دست و دهان آن ها استشمام می شود و آثار مردار گندیده دنیا در تمام وجودشان ظاهر می گردد. این تشبیه به خاطر تعفنی است که در باطن دنیای آلوده به انواع ظلم ها و گناهان وجود دارد و یا به خاطر این است که دنیا پرستان به خاطر ربودن آن از یکدیگر به جنگ و ستیز بر می خیزند.

استعاره

مستعار: افتضاح

مستعار منه: رسوایی

مستعارله: کسانی که به گردآوری مال و منال دنیا مشهورند.

جامع: واژۀ «افتضاح» برای کسانی استعاره شده که به گردآوری مال و منال دنیا مشهور گشته و بدین سبب از جرگۀ صالحان و پرهیزکاران خارج شده اند. جهت مناسبت این است که چون رو آوردن به جمع آوری مال و اعراض از خدا و اشتغال به امور دنیا از نظر شرع از بزرگترین گناهان کبیره و اعمال زشت است و «افتضاح» عبارت از مکشوف شدن بدی هایی است که قبح آن ها مسلّم است؛ لذا امام علیه السلام شهرت داشتن به مال و ثروت و حرص بر گردآوری آن را به «افتضاح» و رسوایی تشبیه فرموده است.

7. علاقه به دنیا و آثار آن

اشاره

وَ مَنْ عَشِقَ شَيْئاً أَعْشَى بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ يَنْظُرُ بِعَيْنِ غَيْرِ صَحِيحَةٍ وَيَسْمَعُ بِأَذْنٍ غَيْرِ سَمِيعَةٍ ⁽¹⁾

هرکس به چیزی عشق می ورزد چشم او را ناتوان و قلب و فکر او را بیمار می سازد، در نتیجه با چشمی معیوب (به همه چیز) می نگرد و با گوشی ناشنوا می شنود.

نکته ها

امام علیه السلام بیان می کند که دنیا پرستی و زرق و برق و زینت های دنیای مادی، نیروی داوری و قضاوت صحیح را به کلی از انسان سلب می کند؛ به گونه ای که تمام سعادت و خوشبختی خود را در وصول به این دنیای مادی می پندارد از هر طریق و به هر قیمت که باشد و جدایی از آن او را بی تاب و بیمار می سازد. ⁽²⁾

تعبیر «غیر صحیح» برای چشم کنایه است بر این که از چشم ناسالم سودی عاید و فایده ای برده نمی شود. ⁽³⁾

تعبیر به «اعشی» و شب کوری در این عبارت از آن جهت است که بیانات حضرت دربارۀ دنیا بود، در نتیجه می فرماید کسی که علاقه شدید به دنیا پیدا کند و فریفته آن گردد مانند این است که در تاریکی دنیا حقایق را نمی بیند هرکس چیزی را به شدت دوست بدارد، محو آن شده و در نتیجه چشم او را شب کور می کند و قلب و دل او را بیمار و از حق منحرف می نماید.

مشابه

حدیثی از پیامبر اکرم: مَنْ جَعَلَ الدُّنْيَا أَكْبَرَ هَمِّهِ فَرَّقَ اللَّهُ عَلَيْهِ هَمَّهُ وَ جَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْه ⁽⁴⁾آن کس که مهمترین فکر او دنیا باشد، خداوند فکر او را پریشان می سازد و فقر او را در برابر چشمانش قرار می دهد.

7. 1. تأثیر شهوات بر عقل

قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ ⁽¹⁾

شهوات و خواسته های دل جامه عقلش را دریده است.

نکته

کسی که دل بستگی زیاد به دنیا پیدا کرده و عاشق آن شده است، شهوت ها و خواهش های گوناگون عقل او را پاره کرده است؛ به این معنا که اسیر خواهش های خود شده و عقل خود را از دست می دهد و دلش می میرد و دیگر حق و باطل را تشخیص نمی دهد.

مشابه

الْمَالُ مَادَّةُ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾مال سرچشمه شهوات است. زيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنينَ وَ الْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعَامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ ⁽³⁾در چشم مردم آرایش یافته است، عشق به امیال نفسانی و دوست داشتن زنان و فرزندان و همیان های زر و سیم و اسبان داغ بر نهاده و چهارپایان و زراعت. همه این ها متاع زندگی این جهانی هستند در حالی که بازگشتگاه خوب نزد خداست. تشبیه

مشبه: عقل

مشبه به: لباس

وجه شبه: امام علیه السلام عقل انسان را به لباسی تشبیه می کند که هم حافظ و هم زینت انسان است در واقع عقل مانند لباس هم می تواند زیبایی محسوب شود هم حافظ رفتار انسان باشد ولی شهوات جامه زیبای عقل را پاره می کند و مغلوب شدن عقل در برابر شهوات مرگ عقل است.

7. 2. دنیا پرستی

وَ أَمَاتَتِ الدُّنْيَا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَيْهَا نَفْسُهُ و دنیا پرستی قلبش را می رانده و تمام وجودش شیفته آن شده است.

نکته

«تولّه» که به معنای شیفتگی است، کنایه از شدت محبت به دنیاست. ⁽¹⁾

مشابه

و أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ وَ مَاتُوا وَ هُمْ كَافِرُون ⁽²⁾اما آنان که در دل هایشان مرضی است جز انکاری بر انکارشان نیفزود و همچنان کافر بمردند. استعاره

مستعار: أماته

مستعار منه: میراندن

مستعارله: دل

جامع: واژۀ اماته را برای دل استعاره آورده و جهت مناسبت این است که مانند مردگان از قلب خود سود نمی برد؛ یعنی همان سودی که به معنای حقیقی خود بوده و پایدار و ماندنی باشد.

7. 3. بندگی دنیا

فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِي يَدَيْهِ شَيْءٌ مِنْهَا حَيْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَيْهَا وَ حَيْثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَيْهَا از این رو او برده دنیاست و بنده کسی که اندکی از دنیا در اختیار دارد دنیا به هر طرف حرکت کند او هم حرکت می کند و به هر سو روی کند، او هم روی می آورد.

استعاره

مستعار: عبد

مستعار منه: بنده

مستعارله: دوستدار دنیا

جامع: واژۀ عبد را برای دوستدار دنیا استعاره آمده است؛ زیرا او دوست و شیفته آن است و برای به دست آوردن دنیا غیر آن را رها کرده و به دنبال آن به هرگونه که دنیا در آید او نیز به همان گونه در می آید و به هر سو حرکت کند او نیز به همان سو گام بر می دارد. اگر دنیا را به دست آورده باشد در افزونی و آبادانی و حفظ آن می کوشد و اگر آن را از دست داده باشد در راه تحصیل آن تلاش می کند و در این هنگام او مانند بنده و برده بلکه از این نیز پست تر و زبون تر است.

7. 4. پند ناپذیری

لَا يَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لَا يَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظُ وَ هُوَ يَرَى الْمَأْخُوذِينَ عَلَى الْغِرَّةِ حَيْثُ لَا إِقَالَةَ [لَهُمْ] وَ لَا رَجْعَةَ ⁽¹⁾

لَا يَتَّعِظُ: پند نمی گیرد؛ در اصل یوتَعِظ» بوده است و به لحاظ این که فاء الفعل آن «واو» بوده، قلب به «تاء» شده است.

الْغِرَّة: غفلت از مادۀ «غُرور» که به معنای فریب و نیرنگ است گرفته شده زیرا فریب انسان را غافلگیر می کند؛ بكسر الغين المعجمة الاغترار و الغفلة يقال اغترّه فلان أى أتاه على غرّة منه.

إقَالَةَ: برگرداندن؛ از ماده «قبل» به معنای فسخ کردن معامله و مانند آن است و گاه گفته اند که معنای آن نجات دادن کسی از سقوط است و در اینجا به معنای عفو خداوند از گناهان بنده آمده است و خواب نیمروز را از این جهت «قیلوله» می گویند که موجب آرامش است؛ همان گونه که فسخ کردن معامله کسی که از معامله پشیمان شده است، مایه آرامش و راحتی است.

رَجْعَ: برگشتن.

این دل باخته به دنیا از هیچ نهی کنندۀ الهی پذیرا نمی شود و موعظه هیچ واعظ ربانی را قبول نمی کند؛ در حالی که با چشم خود غافلانی را می بیند که ناگهان در چنگال مرگ گرفتار می شوند، در جایی که نه تقاضای عفو پذیرفته می شود و نه بازگشتی وجود دارد.

مشابه

وَ لَقَدْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِيهِ مُزْدَجَرُ ⁽¹⁾و برایشان خبرهایی آمده است که از گناهشان باز می دارد. قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظينَ ⁽²⁾گفتند: برای ما یکسان است که ما را اندرز دهی یا اندرز ندهی. ذلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ⁽³⁾هر که را به خدا و روز قیامت ایمان دارد، این چنین اندرز می دهند. كَذَّبُوا بِآيَاتِنا كُلّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزيزِ مُقْتَدِر ⁽⁴⁾همۀ آیات ما را تکذیب کردند. ما نیز آن ها را فرو گرفتیم چون فروگرفتن پیروزمندی مقتدر. أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لا يَرْجِعُون ⁽⁵⁾آیا ندیده اند که چه مردمی را پیش از آن ها هلاک کرده ایم که دیگر به نزدشان بازنمی گردند.

7. 5. فرود آمدن حوادث سخت

كَيْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا كَانُوا يَجْهَلُونَ ⁽⁶⁾ آری او می بیند چگونه حوادث دردناکی که از آن خبر نداشتند بر سر آن ها فرود آمده است.

7. 6. جدا شدن از دنیا

وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْيَا مَا كَانُوا يَأْمَنُونَ ⁽⁷⁾

و دنیایی را که جایگاه امنی می پنداشتند از آن ها جدا شده است.

نکته

«ما كانوا يأمنون» اشاره به مرگ و احوال پس از آن است؛ زیرا آن غافلی که در لذات دنیا فرو رفته و خود را به دست خواهش های نفس سپرده است، ترس مردن و بیم جان دادن در چنین احوال و اوضاعی به او دست نمی دهد بلکه خود را از مرگ در امن و امان می پندارد. ⁽¹⁾

7. 7. رسیدن به وعده های آخرت

وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَةِ عَلَى مَا كَانُوا يُوعَدُونَ فَغَيْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ ⁽²⁾ و به آن چه از آخرت به آن ها وعده داده شده بود رسیده.اند حوادثی بر سر آن ها فرود آمده که به هیچ وجه توصیف شدنی نیست.

نکته ها

«فَغَيْرُ مَوْصُوفِ مَا نَزَلَ بِهِمْ» به معنای این است که سختی هایی که به آن ها خواهد رسید و شداید سهمگینی که بر آن ها وارد خواهد شد از حد توصیف بیرون است و شرح آن ها ممکن نیست. ⁽³⁾

اهل دنیا و دنیا پرستان تصور می کردند که وقتی ثروتمند و قدرتمندند دیگر در امان هستند و چیزی که خلاف میل و خواسته شان باشد بر آنان وارد نمی شود اما ناگهان از دنیا و وابستگی های آن جدا شده و وارد آخرت شدند که به آن ها وعده داده شده بود ولی باور نمی کردند.

مشابه

هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ⁽⁴⁾این همان چیزی است که خدا و پیامبرش به ما وعده داده اند. حَتَّى إِذا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ ⁽⁵⁾تا زمانی که آن چه به به آنان و داده اند ببینند یا عقوبت و شکنجه در دنیا را یا عذاب قیامت را

8. سکرات مرگ

اشاره

اجْتَمَعَتْ عَلَيْهِمْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَةُ الْفَوْتِ ⁽¹⁾ سکرات و شداید مرگ و حسرت از دست دادن همه چیز بر آن ها هجوم آورده است.

نکته

در واقع دو هجوم سنگین در آستانه مرگ به انسان می شود؛ نخست: هجوم سکرات موت است و آن حالتی است شبیه به گیجی مستی که بر اثر فرا رسیدن مرگ به انسان دست می دهد و گاه بر عقل او چیره می شود و او را در اضطراب و ناآرامی فوق العاده ای فرو می برد و دیگر حسرت از دست دادن تمام چیزهایی است که در طول عمر طولانی برای گردآوری آن ها زحمت کشیده و رنج ها تحمل نموده است. ⁽²⁾

مشابه

لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُون ⁽³⁾به جان تو سوگند که آن ها در مستی خویش سرگشته بودند. كَلأَ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ وَ قِيلَ مَنْ راقٍ وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساق ⁽⁴⁾چون جان به گلوگاه رسد و گفته شود که چه کسی است که افسون بخواند و یقین کند که زمان جدایی فرا رسیده و ساقهای پا در هم پیچیده شوند. آن روز روز راندنش به سوی پروردگار توست. كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِم ⁽⁵⁾خداوند کردارهایشان را این چنین مایه حسرتشان سازد.

8. 1. سستی اعضا

فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَتَغَيَّرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ⁽¹⁾

تَغَيَّرَتُ: تغییر کرد؛ از مادۀ غیر به معنای تغییر به معنی تبدیل و تحویل است؛ تَغَايَرَ، تَغَايُراً الأشياءُ: آن چیزها گوناگون شدند؛ تَغَيَّرَ تَغَيَّراً دگرگون شد تبدیل یا تغییر یافت غَيَّرَ تَغییراً الشيء : آن را به شکلی دیگر درآورد، آن را دگرگون و با چیزی دیگر عوض کرد.

أَلْوَان: رنگ ها؛ از مادۀ ،لون به معنای رنگ؛ تَلَوَّنَ، تَلَوُّناً رنگارنگ شد؛ لَوَّنَ، تَلْوِویناً الشيء: چیزی را رنگ کرد.

اعضای بدنشان در برابر آن سختی ها به سستی گرایید و رنگشان تغییر کرد

8. 2. ناتوانی در سخن گفتن

ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِيهِمْ وُلُوجاً فَحِيلَ بَيْنَ أَحَدِهِمْ وَبَيْنَ مَنْطِقِهِ وَإِنَّهُ لَبَيْنَ أَهْلِهِ يَنْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ يَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَى صِيَّةٍ مِنْ عَقْلِهِ وَبَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ ⁽²⁾

حیل: فاصله انداخت؛ از مادهٔ حال یحیل که مجهول شده به معنای حائل شده.

مَنْطِق: سخن.

لبّ: مغز؛ عقل و خرد.

حالت مرگ بیشتر در وجودشان نفوذ کرد و بین آنان و سخن گفتنشان مانع شد و آن سپس محتضر در میان اهل بیتش با دیده اش می بیند و با گوشش می شنود در حالی که عقلش هنوز سالم و فکرش باقی است.

نکته

از این تعبیر به خوبی استفاده می شود که معمولاً اولین چیزی که از کار می افتد، زبان است. همان زبانی که بزرگترین سرمایه انسان برای حل مشکلات اوست و چه دردناک است که انسان با چشم ببیند و با گوش بشنود و عقل او سالم باشد ولی نتواند سخنی بر زبان جاری کند. ⁽³⁾

8. 3. فکرکردن دربارۀ عمر گذشته

يُفَكِّرُ فِيمَ أَفْنَى عُمُرَهُ وَ فِيمَ أَذْهَبَ دَهْرَه ⁽¹⁾

عمیقاً به فکر فرو می رود فکر می کند که عمرش را برای چه چیزهایی بر باد داده و روزگارش را در چه راهی سپری نموده است.

8. 4. یاد ثروت های گرد آمده

وَ يَتَذَكَّرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِي مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَى فِرَاقِهَا ⁽²⁾

مُشْتَبِهَاتِ: مشکوک؛ از مادۀ «شبه» به معنای مثل و نظیر شبهه آن است که دو چیز در اثر مماثلت از همدیگر تشخیص داده نشوند.

تبعات: پیامدها؛ جمع التبعة و هو الاثم.

به یاد ثروت هایی می افتد که گردآوری کرده است؛ در جمع آوری آن چشم بر هم گذارده و از حلال و حرام و مشکوک (هرچه به دستش آمده) در اختیار گرفته است و گناه جمع آوری آن بر دامان او نشسته و هنگام جدایی از آن فرا رسیده است.

نکته

این که اموالی را گرد آورده که حقی از دیگری در آن است در آخر عمر تأسف می خورد که باید همه را پاسخ بدهد و ناراحتی مهمتر او این است که می بیند از همه این اموال و ثروت ها جدا می شود.

8. 5. حسرت اموال

تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ يَنْعَمُونَ فِيهَا وَ يَتَمَتَّعُونَ بِهَا فَيَكُونُ الْمَهْنَأُ لِغَيْرِهِ وَ الْعِبْءُ عَلَى ظَهْرِهِ

وَالْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا ⁽¹⁾

يَتَمَتَّعُونَ: برخوردار می شوند

مهنا: ثروت بدون مشقت؛ گوارایی؛ خوشی و لذت بردن؛ بر وزن فعیل به معنای گوارایی و آن چه بدون زحمت به دست می آید؛ المصدر من هنا الطعام يهنأ و هنوء يهنوء بالكسر والضم إذا صار هنيئا.

الْعِب: بار سنگینی؛ به معنای ثقل و سنگینی است و ریشه اصلی آن «عب» به معنای مهیا ساختن است؛ الثقل.

رُهُونُ: گروگان؛ جمع «رهن» به معنای گروگان و محبوس شدن هر چیزی است و آن وثیقه ای است که معمولاً در برابر وام داده می شود که تا وام پرداخت نشود وثیقه آزاد نخواهد شد و جمله «وَ الْمَرْءُ قَدْ عَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا » اشاره به این است که تمام وثیقه های معنوی وجود انسان گویی گروگان اموال او می شود اموالی که حلال و حرام در آن به هم آمیخته است. سعادت انسان نجات او و سرنوشت آینده او همه در گرو آن است.

این اموال برای بازماندگان او به جای می ماند و از آن بهره می گیرند و متنعم می شوند. لذت و آسایش آن برای دیگران است و سنگینی گناهانش بر دوش او و او گروگان این اموال است.

نکته ها

تعبیر به «رهون» اشاره به این است که او در گرو اموال حرامی است که از دیگران گرفته، که تا گروگان را نپردازد خلاصی و رهایی نمی یابد. ⁽²⁾

شخصی که در حال احتضار است متوجه می شود که گوارایی و استفاده مالی را که او با مشقت و رنج فراوان به دست آورده برای دیگران است یا وارث آن را می خورد ولی سنگینی بار مسئولیت آن بر دوش اوست و روز قیامت باید تمام آن ها را پاسخ دهد.

مشابه

وَ مَا يَصْنَعُ بِالْمَالِ مَنْ عَمَّا قَلِيلٍ يُسْلَبُهُ وَيَبْقَى عَلَيْهِ حِسَابُهُ وَ تَبِعَتُهُ ⁽³⁾چه می کند مال را کسی که پس از اندک زمانی ربوده می شود مال از او و باقی می ماند بر او حساب آن و وبال آن.

8. 6. اظهار ندامت

فَهُوَ يَعَضُّ يَدَهُ نَدَامَةً عَلَى مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ ⁽¹⁾

يَزْهَدُ: بی اعتنا می شود؛ تَزَهَّدَ تَزَهداً زاهد و پارسا شد؛ الزّهد روی گردانی از چیزی که بیهوده باشد.

أصْحَرَ له: برای او آشکار و روشن شد؛ به معنای خارج شدن به سوی صحراست و چون در بیابان همه چیز ظاهر و آشکار می شود به خلاف کوچه ها و پس کوچه های شهر این واژه به معنای اظهار و آشکار ساختن آمده است؛ أي ظهر و انكشف و اصله من أصحر القوم اذا برزوا من المكمن الى الصحرا.

او در این حال به خاطر اموری که به هنگام مرگ برای او روشن شده، دست خود را از پشیمانی می گزد.

نکته

جملۀ «يَعَضُّ يَدَهُ» اشاره است به تأسف و اندوه شدیدی که در این حال به او دست می دهد و با ملاحظه این که مرگش فرا رسیده و اسباب و وسایل میان او و پروردگارش منقطع شده بر گناهان و تقصیراتی که در برابر خداوند متعال مرتکب گردیده، دچار پشیمانی می شود و از این که آن چه وی را از خداوند غافل می داشت و او آن را باقی و پایدار می پنداشت فانی و نابود شده نادم و اندوهگین می گردد. ⁽²⁾

مشابه

وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلا ⁽³⁾روزی که کافر دستان خود را به دندان گزد و گوید ای کاش راهی را که رسول در پیش گرفته بود، در پیش گرفته بودم.

8. 7. بی اعتنایی به اموال دنیا

وَ يَزْهَدُ فِيمَا كَانَ يَرْغَبُ فِيهِ أَيَّامَ عُمُرِهِ و نسبت به آن چه در تمام عمر به آن علاقه داشت، بی اعتنا می شود.

نکته

هنگامی که انسان در حال سکرات مرگ قرار گرفته و مرگ خود را از نزدیک می بیند نسبت به پست و مقامی که یک عمر برای آن زحمت کشیده و حتی برای به دست آوردنش حلال و حرام کرده، بی رغبت می شود.

8. 8. آرزوهای لحظه مرگ

وَ يَتَمَنَّى أَنَّ الَّذِي كَانَ يَغْبِطُهُ بِهَا وَ يَحْسُدُهُ عَلَيْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ ⁽¹⁾

حَازَ: در اختیار گرفت؛ حیازت کرده بود به خود اختصاص داده بود.

و آرزو می کند ای کاش آن کسی که قبل از این به ثروت او غبطه می خورد و به خاطر آن به او حسد می ورزید آن ثروت را به جای او گرد آورده بود.

مشابه

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتي عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ * أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدانِی لَكُنت ⁽²⁾این که کسی بگوید افسوس بر من از کوتاهی هایی که در فرمان برداری از خدا کردم و آیات او را به سخره گرفتم و اگر خداوند مرا هدایت می کرد از پرهیزکاران بودم.

8. 9. پیشروی مرگ

فَلَمْ يَزَلِ الْمَوْتُ يُبَالِغُ فِى جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَيْنَ أَهْلِهِ لَا يَنْطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لَا يَسْمَعُ بِسَمْعِهِ ⁽³⁾ سپس مرگ همچنان در وجود او پیشروی می کند تا آن جا که گوشش همچون زبانش از کار می افتد؛ به طوری که در میان خانواده اش نه زبان برای سخن گفتن دارد و نه گوش برای شنیدن.

8. 10. از کار افتادن گوش

يُرَدَّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِي وُجُوهِهِمْ يَرَى حَرَكَاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَلَا يَسْمَعُ رَجْعَ كَلَامِهِمْ ⁽⁴⁾

رَجْعَ: برگشتن به لحاظ این که کلام و سخن معمولاً دوطرفه است و در بین دو طرف رد و بدل می گردد، تعبیر به «رجع» شده است؛ الكلام ما يتراجع منه.

پیوسته به صورت خانواده اش می نگرد حرکات زبانشان را می بیند ولی صدای آنان را نمی شنود.

9. فرو رفتن در چنگال مرگ

اشاره

ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِيَاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ كَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ ⁽⁵⁾

سپس چنگال مرگ در او بیشتر فرو می رود چشمش نیز همانند گوشش از کار می افتد و روح او از بدنش برای همیشه خارج می شود.

9. 1. وحشت مردم از میت

فَصَارَ جِيفَةً بَيْنَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ ⁽¹⁾

در این هنگام به صورت مرداری در میان خانواده اش قرار می گیرد که از نشستن نزد او وحشت می کنند.

9. 2. ناتوان از پاسخ گویی

وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لَا يُسْعِدُ بَاكِياً وَ لَا يُجِيبُ دَاعِياً ⁽²⁾

يُجِيبُ: پاسخ می دهد؛ از مادۀ جوبَ جَابَ به معنای پاسخ او را داد؛ اسْتَجَابَ اسْتِجَابَةً به او پاسخ داد؛ اسْتَجُوبَ پاسخ داد؛ جَاوَبَ، مُجَاوَبَةً: پاسخ سؤال او را داد.

و از او فاصله می گیرند ولی نه می تواند سوگوارانش را یاری دهد و نه کسی که او را می خواند، پاسخ گوید.

9. 3. گودال قبر

ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطِّ فِي الْأَرْضِ ⁽³⁾ سرانجام او را به سوی گودالی در درون زمین حمل می کنند.

9. 4. جدایی همیشگی از دنیا

فَأَسْلَمُوهُ فِيهِ إِلَى عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ ⁽⁴⁾

او را به دست عملش می سپارند و برای همیشه از دیدارش چشم می پوشند.

نکته

این جمله اشاره است به این که هر نوع ثواب و عقاب اخروی که به آدمی داده می شود، بر حسب آمادگی و قابلیتی است که در نتیجه کارهای خوب و بدی که انجام داده، از پیش برای خود فراهم کرده است؛ بنابراین در آن هنگام که انسان هیچ یار و یاوری ندارد، تنها چیزی که به او سود یا زیان می رساند عمل گذشته اوست و چون مقصود امام علیه السلام بیم دادن و ترسانیدن مردم از عذاب و عقاب الهی است فرموده است که او را به دست عملش می سپارند و به آن تسلیم می کنند؛ زیرا تسلیم غالباً برای گردن نهادن در قبال دشمن به کار می رود. آن حضرت برای این که مردم را از ارتکاب کارهای زشت بترساند، تذکر می دهد که کردار ناشایست هرکس به منزله دشمن نیرومندی برای اوست که پس از مردن تسلیم او می شود. ⁽¹⁾

حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَ الْأَمْرُ مَقَادِيرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مَا يُرِيدُهُ مِنْ تَجْدِيدِ خَلْقِهِ أَمَادَ السَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا وَ أَرَجَ الْأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا وَقَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَكَ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَيْبَةِ جَلَالَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ وَ أَخْرَجَ مَنْ فِيهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلَاقِهِمْ وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ ثُمَّ مَيَّزَهُمْ. لِمَا يُرِيدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَايَا الْأَعْمَالِ وَ خَبَايَا الْأَفْعَالِ وَ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ أَنْعَمَ عَلَى هَؤُلَاءِ وَانْتَقَمَ مِنْ هَؤُلَاءِ فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُمْ فِي دَارِهِ حَيْثُ لَا يَظْعَنُ النُّزَّالُ وَلَا تَتَغَيَّرُ بِهِمُ الْحَالُ وَلَا تَنُوبُهُمُ الْأَفْزَاعُ وَلَا تَنَالُهُمُ الْأَسْقَامُ وَ لَا تَعْرِضُ لَهُمُ الْأَخْطَارُ وَ لَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ وَ أَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِيَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَ غَلَّ الْأَيْدِيَ إِلَى الْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ النَّوَاصِيَ بِالْأَقْدَامِ وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِيلَ الْقَطِرَانِ وَ مُقَطَّعَاتِ النِّيرَانِ فِى عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ وَبَابٍ قَدْ أَطْبِقَ عَلَى أَهْلِهِ فِي نَارِ لَهَا كَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِيفٌ هَائِلٌ لَا يَطْعَنُ مُقِيمُهَا وَلَا يُفَادَى أَسِيرُهَا وَ لَا تُفْصَمُ كُبُولُهَا لَا مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنِي وَ لَا أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَيُقْضَى قَدْ حَقَّرَ الدُّنْيَا وَصَغَرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِيَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَيْرِهِ احْتِقَاراً فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتَهَا عَنْ عَيْنِهِ لِكَيْلَا يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشَاً أَوْ يَرْجُوَ فِيهَا مَقَاماً بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً وَنَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً وَ دَعَا إِلَى الْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّرا نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَمَحَطُّ الرَّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَيَنَابِيعُ الْحُكْمِ نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا يَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَعَدُونَا وَ مُبْغِضُنَا يَنْتَظِرُ السَّطْوَة.

10. رستاخیز انسان ها

حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَ الْأَمْرُ مَقَادِيرَهُ وَ أُلْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِأَوَّلِهِ وَ جَاءَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ مَا يُرِيدُهُ مِنْ تَجْدِيدِ خَلْقِهِ ⁽¹⁾

ألحق: ملحق شد؛ پیوست؛ از ماده لحق به معنی ادراک و رسیدن است؛ لحوق به معنی ملازمت و لحاق به معنی ادراک مناسب است؛ الْتَحَقَ الْتِحَاقاً به او رسید و پیوست به آن چسبید؛ الْحَق الْحَاقاً: خود را به او رسانید. تَجْدِيدِ نو شدن؛ بازآفرینی.

این وضع همچنان ادامه می یابد تا عمر جهان پایان گیرد و مقدرات به انتها برسد و آخرین مخلوقات به نخستین آن ها ملحق گردد همه بمیرند و فرمان خدا برای تجدید خلقت که اراده کرده است، صادر گردد.

نکته ها

به عاقبت و نهایت آدمی پس از مرگ اشاره فرموده و آن عبارت است از فرا رسیدن وقت معینی که همۀ آدمیان را در آن هنگام گرد آورند و این همان روز رستاخیز است و منظور از «أمر» در جمله «الأمر مقاديره» قضا و فرمان الهی است و مراد از «مقادیر» وقایع و آثاری است که بر وفق قضای خداوند تحقق می یابد. ⁽¹⁾

مراد از «تجدید خلق» برانگیختن و بازگشت دادن آن هاست. ⁽²⁾

مشابه

وَ هُوَ عَلَى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قدیرٌ ⁽³⁾و هرگاه بخواهد بر گردآوردنشان تواناست. رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لا ريب فيه ⁽⁴⁾ای پروردگار ما! تو مردم را در آن روزی که هیچ شکی در آن نیست، گرد می آوری. لَمَجْمُوعُونَ إِلى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ ⁽⁵⁾همه در وعده گاه آن روز معین خواهند بود. وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَديدا ⁽⁶⁾گفتند: آیا اگر از ما استخوانی بماند و خاکی باز هم با آفرینشی نو از قبر برمی خیزیم؟ وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِى خَلْقِ جَدید ⁽⁷⁾اگر تو در شگفت می آیی، شگفت سخن ایشان است که آیا آن هنگام که خاک شویم از نو ما را بیافرینند؟

11. سرنوشت جهان در آستانه قیامت

11. 1. شکافته شدن آسمان

أَمَادَ السَّمَاءَ وَفَطَرَهَا ⁽¹⁾

در این هنگام آسمان (کرات آسمانی) را به حرکت در می آورد و از هم می شکافد.

11. 2. لرزش زمین

وَ أَرَجَ الْأَرْضَ وَ أَرْجَفَهَا ⁽²⁾

زمین را به لرزه در آورده به سختی تکان می دهد.

11. 3. متلاشی شدن کوه ها

وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا وَ دَكَ بَعْضُهَا بَعْضاً مِنْ هَيْبَةِ جَلَالَتِهِ وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ ⁽³⁾

دکّ: کوبید؛ در اصل به معنای زمین صاف و هموار است و از آن جا که برای صاف کردن زمین ناهموار باید آن را در هم کوبید این واژه در بسیاری از موارد به معنای کوبیدن شدید به کار می رود.

سَطْوَته: قهر، غلبه، غضب.

کوه ها را از جا کنده و به هر سو پرتاب می کند و آن ها از هیبت و جلال و خوف سطوتش به یکدیگر کوبیده شده و متلاشی می گردد.

مشابه

يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ ⁽¹⁾آن روز که زمین به زمینی جز این بدل شود و آسمان ها به آسمانی دیگر و همه در پیشگاه خدای واحد قهار حاضر آیند. إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ * وَإِذَا الْكَواكِبُ انْتَثَرَت ⁽²⁾آن گاه که آسمان بشکافد و آن گاه که ستارگان پراکنده شوند. إِذا رُجَتِ الْأَرْضُ رَجًا * وَيُسَتِ الْجِبالُ بَسَّا فَكانَتْ هَباءً مُنْبَيًّا ⁽³⁾آن گاه که زمین به سختی بلرزد و کوه ها به تمامی متلاشی شوند و چون غباری پراکنده گردند. وَيَسْئلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفا ⁽⁴⁾از تو درباره کوه ها می پرسند. بگو: پروردگار من همه را پراکنده می سازد.

11. 4. خروج از قبرها

وَ أَخْرَجَ مَنْ فِيهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلَاقِهِمْ وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ ⁽⁵⁾

و هرکه را در دل زمین است بیرون آرد و بعد از کهنه شدن نو سازد و پس از پراکندگی جمع نماید.

نکته ها

در معنای این عبارت چند احتمال وجود دارد. الف. خداوند آنان را بعد از پوساندن و کهنه گرداندن تجدید می کند و این معنا با «اخلاق» مصدر باب افعال تناسب دارد؛ ب. پس خداوند آن ها را تجدید می کند بعد از کهنگی ها و پوسیدن هایشان این احتمال با «أخلاق» که آن را جمع «خَلَق» بدانیم تناسب دارد؛ ج. خداوند انسان ها را تجدید می کند و حیات تازه ای به آنان می دهد انسان ها بر اساس آن خلق و خو و ملکه ای که دارند و آن را در دنیا به دست آورده اند، محشور می شوند.

تعبیر به «جَدَّدَهُمْ» اشاره به معاد جسمانی و نوسازی انسان ها و تکامل جسمی آنان در عرصه محشر است. ⁽¹⁾

جمله «وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ» ممكن است اشاره به اجتماع انسان ها در صحنه محشر باشد یا اشاره به جمع شدن ذرات پراکنده هر انسانی برای تجدید حیات و مانعی ندارد که عبارت مذکور اشاره به هر دو معنا باشد. ⁽²⁾

11. 5. سؤال در قیامت

لاثُمَّ مَيَّزَهُمْ لِمَا يُرِيدُهُ مِنْ مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ خَفَايَا الْأَعْمَالِ وَ خَبَايَا الْأَفْعَالِ وَ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ أَنْعَمَ عَلَى هَؤُلَاءِ وَانْتَقَمَ مِنْ هَؤُلَاء ⁽³⁾

انتَقَمَ: انتقام گرفت؛ از مادۀ «نقمت» در اصل به معنای کیفر دادن و مجازات کردن است و گاه به معنای تلافی کردن توأم با کینه جویی آمده است؛ ولی در خطبه بالا و مواردی که در قرآن به کار رفته است همان معنای مجازات کردن را دارد.

سپس آن ها را برای سؤال از اعمال مخفی و افعال پنهانی از هم جدا ساخته، به دو گروه تقسیم می کند به این گروه نعمت می بخشد و آن گروه را مجازات می کند.

نکته

برای کارهای آشکار و واضح چندان جای سؤال وجود ندارد؛ هر چند انسان ها برای آن ها هم باید پاسخ گو و دارای حجت شرعی باشند ولی درباره کارهایی که پوشیده است و پنهانی انجام گرفته در قیامت سؤال می شود؛ البته در آن جا انسان نمی تواند آن چه را انجام داده انکار ،کند زیرا اعضای بدن انسان گواهی و شهادت می دهند.

مشابه

فَلَنَسْتَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْتَلَنَّ الْمُرْسَلين ⁽¹⁾البته از مردمی که برایشان پیامبرانی فرستاده شده و نیز از پیامبرانی که فرستاده شده اند، سؤال خواهیم کرد. وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلا ⁽²⁾و به عهد خویش وفا کنید که بازخواست خواهید شد. وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَهَا وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لَا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِى الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِى السَّعير ⁽³⁾خداوند متعال می فرماید و این گونه قرآنی عربی (فصیح و گویا) بر تو وحی کردیم تا انذار کنی ام القری و کسانی را که در اطراف آن هستند و آن ها را از روزی که همۀ خلایق جمع می شوند و شک و تردید در آن روز نیست بترسانی؛ همان روزی که گروهی در بهشت هستند و گروهی در جهنم.

11. 6. آخرین منزلگاه هستی

» فَأَمَّا أَهْلُ الطَّاعَةِ فَأَتَابَهُمْ بِجِوَارِهِ وَ خَلَّدَهُمْ فِي دَارِهِ﴾ ⁽⁴⁾

خَلَّدَهُمْ: جاودانگی بخشید از مادۀ خلد به معنای همیشه بودن؛ أَخْلَدَ إِخْلاداً: جاويدان ساخت؛ الخَالِد: همیشه، پایدار، دانم؛ خَلَّدَ، تَخليداً: پایدار کرد؛ الخُلد: دوام و بقا و پایداری.

اما اطاعت کنندگان را در جوار رحمت خویش پاداش می دهد و در سرای جاودانی خود آنان را برای همیشه جای می دهد.

نکته

خداوند اهل طاعت خود را در پناه خویش پاداش می دهد که همان مشمولیت او برای رحمت خاصه است و آن را در خانه خود که بهشت باشد، جاودانه می سازد.

مشابه

وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَ ذَلِكَ الْفَوْزُ العظيم ⁽⁵⁾هرکس از خدا و پیامبرش فرمان برد او را به بهشتهایی که در آن نهرها جاری است در آورد و همواره در آن جا خواهد بود و این کامیابی بزرگی است.

خالدين فيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاما ⁽¹⁾جاودانه در آن جا باشند. چه نیکو قرارگاه و مکانی است!

12. ویژگی های بهشت

12. 1. سرای ابدی

حَيْثُ لَا يَطْعَنُ النَّزَالُ وَ لَا تَتَغَيَّرُ بهِمُ الْحَالُ ⁽²⁾

سرایی که اقامت کنندگانش هرگز از آن کوچ نمی کنند و حالاتشان دگرگون نمی شود.

12. 2. دور بودن از وحشت

وَ لَا تَنُوبُهُمُ الْأَفْرَاعُ ⁽³⁾

ترس و وحشت به آنان روی نمی آورد.

12. 3. دور بودن از بیماری

وَلَا تَنَالُهُمُ الْأَسْقَامُ ⁽⁴⁾

و بیماری به وجودشان نمی رسد.

12. 4. دور بودن از خطرات

وَ لَا تَعْرِضُ لَهُمُ الْأَخْطَارُ وَلَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ ⁽⁵⁾

لا تُشْخِصُ : ناآرام و بی قرار نمی کند؛ از مادۀ «اشخاص» به معنای بیرون کردن از منزلی به منزل دیگر است؛ شخص: يشخص من باب منع خرج من موضع إلى غيره ويتعدّى بالهمزة فيقال أشخصته.

الْأَسْفَارُ: سفرها.

و خطرات متوجه آنان نشود و سفری آن ها را از خانه خود بیرون نبرد.

نکته

تفاوت ميان جمله «لَا يَظْعَنُ النُّزَّالُ» و «وَ لَا تُشْخِصُهُمُ الْأَسْفَارُ» ممکن است از این نظر باشد که اولی اشاره به کوچ های اجباری باشد که انسان در دنیا گاهی مجبور به آن می شود و به کلی ترک وطن می گوید و دومی اشاره به سفرهایی است که انسان در دنیا به حکم اجبار برای تأمین حاجات زندگی، مشکلات و رنج آن را پذیرا می شود. در سرای آخرت هیچ یک از آن ها وجود ندارد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِى أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ * الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فيها لُغُوب ⁽²⁾و می گویند: سپاس خدایی را که اندوه را از ما دور کرد؛ زیرا پروردگار ما آمرزنده و شکر پذیر است. آن خدایی که ما را از فضل خویش بدین سرای جاویدان در آورد که در آن جا نه رنجی به ما می رسد و نه خستگی. مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَع يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ⁽³⁾هرکس که کار نیکی کند بهتر از آن را پاداش گیرد و نیکوکاران از وحشت آن روز در امان باشند. فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً ⁽⁴⁾خدا ایشان را از شر آن روز نگه داشت و آنان را طراوت و شادمانی بخشید.

13. ویژگی های دوزخ

13. 1. منزلگاه گنهکاران

وَأَمَّا أَهْلُ الْمَعْصِيَةِ فَأَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ وَغَلَّ الْأَيْدِيَ إِلَى الْأَعْنَاقِ وَ قَرَنَ النَّوَاصِيَ بِالْأَقْدَامِ ⁽⁵⁾

أَعْنَاقِ: گردن ها؛ از مادۀ «عُنق» به معنی گردن؛ أَعْنَقَ، إعْنَاقاً الكلب بر گردن سگ گردن بند آویخت؛ عَنْقاء. جمع عنق: گردن بلند.

قرن: نزدیک کرد و به هم پیوست؛ قرین به معنای همراه و همتا از همین ماده است.

النَّوَاصِی: پیشانی

نکته

«أَهْلُ الْمَعْصِيَةِ» می تواند مبتدا باشد و «اهل» با ضمه خوانده شود و می تواند از باب اشتغال باشد و «اهل» با فتحه خوانده شود که مفعول فعل محذوف باشد.

آن چه حضرت در این عبارات بیان داشته مطالبی نیست که انسان آن ها را بی اهمیت یا غیر واقعی بپندارد و در حقیقت این گونه عذاب ها نتیجه کردار و رفتار خود انسان است. جنایات و ستمهایی که انسان در طول زندگی خود انجام می دهد طبعاً نتایج و پیامدهایی دارد که انسان باطن آن اعمال را در قیامت مشاهده خواهد کرد.

مشابه

إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ * فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ ⁽¹⁾آن گاه که غُل ها را به گردنشان اندازند و با زنجیرها بکشندشان، در آب جوشان، سپس در آتش افروخته شوند. أُولئِكَ شَرِّ مَكاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ ⁽²⁾اینان را بدترین جایگاه است و از راه راست گم گشته ترند. سَتُغْلَبُونَ وَتُحْشَرُونَ إِلى جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمِهَادُ ⁽³⁾به زودی مغلوب خواهید شد و در جهنم آن آرامگاه بد، گرد خواهید آمد. أُولئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَ أُولئِكَ الْأَغْلالُ في أَعْنَاقِهِمْ وَ أُولئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فيها خالِدُونَ ⁽⁴⁾اینان به پروردگارشان ایمان ندارند بر گردن هایشان غُلها باشد و اهل جهنم اند و در آن جاودانه اند. إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُون ⁽⁵⁾آن گاه که غل ها را به گردنشان اندازند و با زنجیرها بکشندشان

يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَ الْأَقْدام ⁽¹⁾کافران را به نشان صورتشان می شناسند و از موی جلوی سر و پاهایشان می گیرند.

13. 2. جامه های آتشین

وَ أَلْبَسَهُمْ سَرَابِيلَ الْقَطِرَانِ ⁽²⁾

خداوند جامه هایی از مواد آتش زا و لباس هایی از قطعه های آتش بر آن ها می پوشاند.

مشابه

وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْناناً وَ جَعَلَ لَكُمْ سَرابيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَ سَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ ⁽³⁾و در کوه ها برایتان غارها ساخت و جامه هایی که شما را از گرما حفظ می کند و جامه هایی که در جنگ نگهدار شماست.

13. 3. آتش هراس انگیز

وَ مُقَطَّعَاتِ النَّيرَانِ فِى عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ وَ بَابٍ قَدْ أُطْبِقَ عَلَى أَهْلِهِ فِي نَارٍ لَهَا كَلَبٌ وَ لَجَبْ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ وَ قَصِيفٌ هَائِلٌ ⁽⁴⁾

كلب: هیجان و اشتداد؛ کنایه از هیجان آتش است؛ از مادۀ «کلب» در اصل به معنای فشار آوردن بر اسب به وسیلهٔ مهمیز است تا به سرعت حرکت کند؛ سپس این واژه به هر نوع شدتی استعمال شده است. سگ را که کلب می گویند بیشتر به همین جهت است که با هیجان حمله می کند و به یکی از دردها که داء الكلب» می گویند به خاطر این است که همانهاری سگ به انسان سرایت کرده و کسی که این بیماری را پیدا کرده مانند سگهار شده است؛ محرکة الشدّة ويقال كلب الدهر على أهله اذا ألح عليهم و اشتد.

لَجَبْ: صدای بلند معنای مصدری و اسم مصدری دارد به معنای سروصد است؛ بالتحريك أيضا الصوت.

لَهَبٌ: شعله.

مشتعل: شدن آتش؛ الالتهاب سرخی و تورم عضوی از بدن همراه با درد و تب، التهاب.

قصيفٌ: صدای شديد؛ الصوت الشديدة.

هائل: هولناک هول آور؛ از مادۀ هول.

در عذابی که حرارتش بسیار شدید است و درش به روی آن ها بسته است. آتشی پرهیجان که می خروشد و زبانه می کشد شعله هایش فروزان و صدایش هراس انگیز است.

نکته

حضرت می خواهند با تعبیرات گوناگون صفات آتش جهنم و کیفیت آن را بیان کنند و گرفتاری های اهل دوزخ را ترسیم کنند. این عذاب ها و شدت آن ها بستگی به رفتار انسان در دنیا دارد. کسانی که اهل گناهان بزرگ بوده و در جامعه و بین مردم ظلم و ستم و آتش به پا می کنند، در قیامت رفتار و اعمال خود را به صورت عذاب های هولناک و وحشت آور مشاهده می کنند.

مشابه

كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعَاءَ هُم ⁽¹⁾آیا بهشتیان همانند کسانی هستند که در آتش جاودانه اند و آنان را از آبی جوشان می آشامانند چنانکه روده هایشان تکه تکه می شود؟ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها مِنْ غَمَّ أُعِيدُوا فيها وَ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ⁽²⁾هرگاه که خواهند از آن عذاب، از آن اندوه بیرون آیند، بار دیگر آنان را بدان بازگردانند که بچشید عذاب آتش سوزنده را. انْطَلِقُوا إِلى ما كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ انْطَلِقُوا إِلى ظِلّ ذى ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَليلٍ وَلا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ إِنَّهَا تَرْمَى بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ جِمالَتُ صُفْرٌ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ ⁽³⁾به سوی آن چه دروغش می شمردید به راه افتید به سوی آن دود سه شعبه به راه افتید که نه شما را از آسیب نگه دارد و نه دفع آن شعله کند و جهنم شراره هایی می افکند هر یک به بلندی کاخی عظیم؛ گویی که اشترانی زردگون اند. در آن روز وای بر تکذیب کنندگان!

13. 4. جاودانی عذاب

لَا يَطْعَنُ مُقِيمُهَا وَ لَا يُفَادَى أَسِيرُهَا وَ لَا تُفْصَمُ كُبُولُهَا ⁽¹⁾

كُبُولُ: قيدها و بندها؛ جمع و كبلته إذا قيدته فهو مكبول و مكبل.

گنهکاران همیشه در آن اقامت دارند و برای آزادی اسیرانش غرامتی پذیرفته نمی شود و زنجیرهایش گسسته نمی گردد.

نکته

کسی که اسیر و گرفتار آتش است فدا داده نمی شود؛ یعنی نمی تواند مالی بدهد تا از آتش نجات پیدا کند یا به دیگران مالی داده تا او را نجات دهند البته کسانی که در این دنیا آلوده بوده اند ولی با ایمان از دنیا رفته اند با این که فدیه برای نجات آن ها پذیرفته نمی شود اما پس از مدتی طولانی نجات پیدا می کنند و ایمان و توحید آن ها مانند طلا خالص شده و آلودگی های آن ها در این مدت از بین می رود و در نهایت نجات می یابند.

13. 5. نامحدود بودن زمان

لَا مُدَّةَ لِلدَّارِ فَتَفْنَى وَ لَا أَجَلَ لِلْقَوْمِ فَيُقْضَى ⁽²⁾

مدتی برای آن سرا تعیین نشده تا پایان گیرد و سرآمدی برای آن قوم وجود ندارد تا به آخر رسد.

مشابه

تَرى كَثيراً مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ ما قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ فِي الْعَذابِ هُمْ خَالِدُون ⁽³⁾بسیاری از ایشان را می بینی که با کافران دوستی می ورزند. بد است آن چه پیشاپیش برای خود فرستادند خشم خدا بر آن هاست و در عذاب جاودانه اند. وَ إِذا رَأَى الَّذِينَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَلا هُمْ يُنْظُرُون ⁽⁴⁾و ستمگران عذاب را بنگرند؛ عذابی که هیچ تخفیف نیابد و هیچ مهلتشان ندهند.

فَيَمُوتُوا وَ لا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذاب ⁽¹⁾نه بمیرانندشان و نه از عذابشان کاسته گردد.

14. زهد پیامبر خدا

14. 1. حقیر بودن دنیا نزد پیامبر

قَدْ حَقَّرَ الدُّنْيَا وَصَغَرَهَا وَ أَهْوَنَ بِهَا وَ هَوْنَهَا ⁽²⁾

هون: اهانت کرد؛ الشيء هونا و هوانا ذلّ و حقر فهو هين بالتشديد و هين بالسكون و يتعدّى بالهمزة فيقال أهنته و بالتضعيف فيقال هونته أى أذللته وفي بعض النسخ أهون بها بدل أهونها أى لم يعتد بها و لم تكن عزيزة عليه.

او دنیا را بسیار حقیر و کوچک می شمرد و آن را خوار و بی مقدار می دانست و در دیدگاه دیگران نیز تحقیرش می نمود.

نکته

اشاره به مقام زهد پیامبر صلی الله علیه و آله است؛ زیرا کسی که دنیا را حقیر بداند و حقارت آن را به دیگران نیز توصیه کند به یقین وابستگی و دلبستگی به دنیا نخواهد داشت؛ چراکه شیء حقیر و بی مقدار ارزشی ندارد که عقل او را برباید و قلب او را به خود جذب کند. ⁽³⁾

14. 2. انزوای از دنیا

وَ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِيَاراً وَ بَسَطَهَا لِغَيْرِهِ احْتِقَاراً ⁽⁴⁾

احْتِقَاراً: کوچک شمردن؛ از مادۀ حَقَرَ به معنای کوچک شمرد، او را خوار و ناچیز دانست؛ أَحْقَرَ، إِحْقاراً: خوار و کوچک شمرد؛ اسْتَحْقَرَ اسْتِحْقَاراً او را کوچک شمرد؛ تَحَاقَرَ، تَحَاقُراً خود را خوار و کوچک کرد.

و می دانست که خداوند برای احترام و گرامی داشت او دنیا را از وی گرفته و به خاطر حقارتش آن را برای دیگران گسترده ساخته است.

نکته

در مورد «اختیاراً» دو احتمال وجود دارد. الف. خداوند در میان دنیا و آخرت به عنوان انتخاب برت دنیا را از او دور کرد و آخرت را به او داد؛ ب این انتخاب از جانب پیامبر بود، زیرا اگر پیامبر دنیا را از خدا می خواست خداوند به او عطا می کرد ولی خود پیامبر

برای این که می خواست به این دنیای فانی روی نشان ندهد و برای همه مردم الگو باشد به زندگی ساده ای که داشت قناعت می کرد و خدا نیز دنیا را از او جدا کرده بود.

مشابه

وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بالرَّحْمَن لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَ مَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ * وَ لِبُيُوتِهِمْ أَبواباً وَ سُرُراً عَلَيْها يَتَّكِونَ وَزُخْرُفَاً وَ إِنْ كُلُّ ذلِك لَمَّا مَتاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾و اگر نه آن بود که همه مردم یک امت می شدند، سقف های خانه های کسانی را که خدای رحمان را باور ندارند از نقره می کردیم و بر آن ها نردبام هایی می نهادیم تا بر آن بالا روند و برای خانه هایشان نیز درهایی از نقره می کردیم و تخت هایی که بر آن تکیه زنند و از هر گونه زینت و همه این ها برخورداری ناچیز دنیوی است حال آن که آخرت در نزد پروردگار تو برای پرهیزکاران است. مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُور ⁽²⁾و این زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست. وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِى لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ ⁽³⁾کافران مپندارند که در مهلتی که به آن ها می دهیم خیر آن هاست. به آن ها مهلت می دهیم تا بیشتر به گناهانشان بیفزایند و برای آن هاست عذابی خوارکننده

14. 3. اعراض قلبی از دنیا

فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْيَا بِقَلْبِهِ وَ أَمَاتَ ذِكْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ ⁽⁴⁾ پیامبر با قلب و روح خود از دنیا روی گردانید و یاد آن را (برای همیشه) در دل خود می راند.

14. 4. اعراض از زینت های دنیا

وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِيبَ زِينَتَهَا عَنْ عَيْنِهِ لِكَيْلَا يَتَّخِذَ مِنْهَا رِيَاشَاً أَوْ يَرْجُوَ فِيهَا مَقَاماً ⁽⁵⁾

اَنْ تَغِیبَ: نهان؛ نهفته هر آن چه از دیده یا از علم نهان است؛ از ماده غیب.

و (پیامبر) دوست می داشت که زینت های آن از پیش چشمش پنهان و دور شود؛ تا از آن لباس فاخری تهیه نکند و یا اقامت در آن را آرزو ننماید

نکته ها

عنایات خاص خداوند پیامبر صلی الله علیه و آله را از توجه به متاع پست دنیا بازداشته و او را به سوی کمالات و مقاماتی که برایش اختصاص داده جذب کرده بود و هم به این جهت بود که مبادا بر اثر میل و رغبت به دنیا از این مقام رفیع که الطاف ویژهٔ خداوندی او را سبب نظام عالم قرار داده تنزّل کند. ⁽¹⁾

تعبیر به ریاش می تواند اشاره به همه زرق و برق های دنیا بکند که یکی از آن ها لباس های فاخر است. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ عَلَى أَئِمَّةِ الْعَدْلِ أَنْ يُقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ كَيْلَا يَتَبَيَّغَ بالْفَقِيرِ فَقْرُه ⁽³⁾خداوند بر حاکمان عدل واجب ساخته است که خود را همانند ضعیف ترین مردم گردانند تا تهی دستی بر فقیران گران نیاید يَا مُوسى، إِنَّ الدُّنْيَا دَارُ عُقُوبَةٍ، عَاقَبْتُ فِيهَا آدَمَ عِنْدَ خَطِيئَتِهِ، وَجَعَلْتُهَا مَلْعُونَةً، مَلْعُونُ مَا فِيهَا إِلَّا مَا كَانَ فِيهَا لِى؛ يَا مُوسَى إِنَّ عِبَادِيَ الصَّالِحِينَ زَهِدُوا فِي الدُّنْيَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ، وَ سَائِرَ الْخَلْقِ رَغِبُوا فِيهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِم ⁽⁴⁾ای موسی! دنیا خانه کیفری است که آدم را به خاطر اشتباهش در آن عقوبت نمودم و دنیا را ملعون قرار دادم هر چه در آن است ملعون است مگر آن چه برای من باشد ای موسی بندگان صالحم به اندازۀ شناختی که از من داشتند در آن زاهد شدند بقیه آنان به خاطر جهلشان نسبت به من میل به دنیا پیدا کردند و کسی از بندگانم نیست که آن را بزرگ شمارد و چشمش در آن روشن گردد و هیچ کس آن را پست نشمرد جز آن که بدان بهره مند شود. يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽⁵⁾ای کافران در آن روز پوزش مخواهید جز این نیست که برابر کاری که کرده اید کیفر داده شوید.

15. ثمرات نبوت

15. 1. تبلیغ رسالت

بَلغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِراً ⁽¹⁾ در تبلیغ احکام الهی به بندگان برای قطع عذر و اتمام حجت اصرار ورزید.

مشابه

بَلِ الْإِنْسانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ وَ لَوْ أَلْقَى مَعاذيره ⁽²⁾بلکه آدمی خویشتن خویش را نیک می شناسد؛ هر چند به زبان عذرها آورد.

15. 2. پند و نصیحت مردم

وَ نَصَحَ لِأُمَّتِهِ مُنْذِراً ⁽³⁾

و امت خویش را از عذاب خدا بیم داد و نصیحت کرد.

15. 3. بشارت به بهشت و انذار از جهنم

وَ دَعَا إِلَى الْجَنَّةِ مُبَشِّراً وَ خَوَّفَ مِنَ النَّارِ مُحَذِّراً ⁽⁴⁾

و آن ها را به سوی بهشت دعوت نمود و بشارت داد و از آتش دوزخ بر حذر داشت.

16. اهل بیت

16. 1. شاخه های درخت پربار نبوت

نَحْنُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَحَطُّ الرَّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ وَيَنَابِيعُ الْحُكْمِ ⁽⁵⁾

يَنَابِیعُ: چشمه ها؛ از مادۀ «نبَعَ» یعنی جوشيد؛ ينابيع جمع ينبوع به معنای چشمه هاست.

الْحُكْمِ حکمت؛ منظور از حکم حکمت است که در قرآن نیز به این معنا آمده است.

ما درخت پربار نبوت و جایگاه رسالت و محل رفت و آمد فرشتگان و معادن علم و چشمه سارهای حکمتیم

نکته ها

معادن علم اشاره به این دارد که امامان علیهم السلام وارثان علوم پیامبر و حافظ کتاب و سنت بودند. ⁽¹⁾

تفاوت «شَجَرةُ النُّبوَّة» و «مَحَطُّ الرَّسَالَة» از این نظر است که پیامبر صلی الله علیه و آله دارای دو مقام بود: مقام نبوت که همان خبر دادن از سوی خداست و مقام رسالت که تبلیغ آن است. ⁽²⁾

حضرت در این فرمایش خود شجره را به صورت جمع نمی آورد که بفرماید ما درخت های نبوت هستیم برای این که گویا تنها یک شجره طیبه وجود دارد که یک جزء از آن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و جزء دیگر آن امیرالمؤمنین علیه السلام و ائمه اطهار علیهم السلام هستند.

مشابه

َلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ ⁽³⁾آیا ندیده ای که خدا چگونه مثل زد؟ سخن پاک چون درختی پاک است که ریشه اش در زمین استوار و شاخه هایش در آسمان است. تشبیه

مشبه: نبوت

مشبه به: درختی پرثمر

وجه شَبَه: تعبیر به شجره اشاره به این است که نبوت همچون درخت پرباری است که شاخه ها و فروع مختلفی دارد ریشه و ساقه درخت پیامبر صلی الله علیه و آله و فرزندان آن حضرت، شاخ و برگ های آن و هدایت مردم به سوی خدا میوه آن است.

16. 2. دوستان و دشمنان

نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا يَنْتَظِرُ الرَّحْمَةَ وَعَدُونَا وَ مُبْغِضُنَا يَنْتَظِرُ السَّطْوَة ⁽¹⁾

یاور و دوستدار ما در انتظار رحمت حق است و دشمن کینه توز ما در انتظار مجازات حق.

نکته

این گفتار برای جلب یاری و محبت مردم است و با ذکر وعدهٔ رحمت و افاضه برکت از جانب پروردگار آنان را برای نصرت خویش دعوت کرده و از دشمنی و کینه ورزی نسبت به او که موجب خشم و نزول عذاب پروردگار است بر حذر می دارد. ⁽²⁾

مشابه

لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِى هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي وَلَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ يَا عَلِيٌّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ مُنَافِق ⁽³⁾اگر با این شمشیرم به بینی مؤمن بزنم که با من دشمن شود، دشمنی نخواهد نمود و اگر همه دنیا را بر سر منافق بریزم که مرا دوست بدارد دوست نخواهد داشت و این برای آن است که در حکم الهی گذشته و به زبان پیغمبر امّی صلی الله علیه و آله جاری گشته که فرموده یا علی مؤمن با تو دشمن نمی شود و منافق تو را دوست نمی دارد.

خطبه 110

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: غایت احکام و عبادات ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام اسباب تقرب به خدا را که عبارت از ایمان، جهاد، اخلاص، نماز و زکات و مانند آن است در ده عنوان بیان فرموده است و به جنبه های عملی ایمان و طرق رسیدن به آن پرداخته است.

إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى الْإِيمَانُ بِهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ وَ كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا فَرِيضَةٌ وَاجِبَةٌ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ وَ حَجُّ الْبَيْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَ يَرْحَضَانِ الذَّنْبَ وَصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِى الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِي الْأَجَلِ وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ الْخَطِيئَةَ وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ أَفِيضُوا فِي ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّكْرِ وَ ارْغَبُوا فِيمَا وَعَدَ الْمُتَّقِينَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ وَ اقْتَدُوا بِهَدْي نَبِيِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْي وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَى السُّنَنِ.وَتَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ وَ تَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَصِ وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَيْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِي لَا يَسْتَفِيقُ مِنْ جَهْلِهِ بَلِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِ أَعْظَمُ وَالْحَسْرَة له ألزم وهو عند الله ألوم.

1. کارآمدترین وسیله های رسیدن به خدا

1. 1. ایمان به خدا و پیامبر

إِنَ أَفْضَلَ مَا تَوَسَّلَ بِهِ الْمُتَوَسِّلُونَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى الْإِيمَانُ بِهِ وَبِرَسُولِهِ ⁽¹⁾برترین وسیله ای که متوسلان به خدا به آن توسل می جویند ایمان به خدا و پیامبر اوست.

نکته ها

ایمان، اعتقاد و باوری است که موجب آرامش می شود؛ چون انسان وقتی که خدا را باور داشته باشد این باور سبب آرامش دل او می گردد ألا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب ⁽²⁾

پس اولین وسیله ای که انسان را به خداوند نزدیک می سازد و موجب ارتباط با خدا می شود ایمان است.

ایمان به خدا پایۀ همۀ اصول است ایمان نظری تنها یک باور است و اما ایمان عملی باور به همراه عمل است و اگر عمل نباشد ایمان به سان درختی بدون میوه است. ⁽¹⁾

مشابه

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيله ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، از خدا بترسید و به او تقرب جویید. رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادى لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا ⁽³⁾ای پروردگار ما، شنیدیم که منادی به ایمان فرا می خواند که به پروردگارتان ایمان بیاورید. قَدْ جَاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُم ⁽⁴⁾پیامبری به حق از جانب خدا بر شما مبعوث شد پس به او ایمان بیاورید که خیر شما در آن است. الْإِيمَانُ إِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَل بِالْأَرْكَانِ ⁽⁵⁾ایمان عبارت است از اقرار به زبان و شناخت و عرفان به قلب و عمل کردن به ارکان دین فَبِالْإِيمَانِ يُسْتَدَلُ عَلَى الصَّالِحَاتِ وَبِالصَّالِحَاتِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الْإِيمَانِ وَبِالْإِيمَانِ يُعْمَرُ الْعِلْمُ وَ بِالْعِلْمِ يُرْهَبُ الْمَوْتُ وَبِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْيَا وَ بِالدُّنْيَا تُحْرَزُ الْآخِرَةُ وَ بِالْقِيَامَةِ تُؤْلَفُ الْجَنَّةُ وَ تُبَرَّزُ الْجَحِيمُ لِلْغَاوِينَ وَ إِنَّ الْخَلْقَ لَا مَقْصَرَ لَهُمْ عَنِ الْقِيَامَةِ مُرْقِلِينَ فِي مِضْمَارِهَا إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَی ⁽⁶⁾به ایمان بر اعمال شایسته استدلال می شود و به اعمال شایسته بر ایمان دلیل می آورند. ساختمان علم با ایمان آباد می گردد و انسان به سبب دانش از مرگ هراسان می شود و با مرگ دنیای آدمی پایان می پذیرد و با دنیا آخرت به دست می آید، با قیامت بهشت برای پرهیزکاران نزدیک و دوزخ برای گمراهان آشکار می گردد.

1. 2. جهاد، قله رفیع اسلام

وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ فَإِنَّهُ ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ ⁽¹⁾ و جهاد در راه ،او چراکه جهاد قله رفیع اسلام است.

نکته ها

اگر دین حقی وجود داشته باشد باید ابتدا برای آن پایگاه محکمی درست کرد که از بین نرود جهاد در راه خداوند چه جهاد و پیکار با دشمن بیرونی و چه جهاد درونی با نفس اماره که به آن جهاد اکبر می گویند باعث می شود که پایگاه ایمان محکم شود و هنگامی که پایگاه محکم شد دیگر می توان نماز یا واجبات دیگر الهی را آن چنان که باید عمل و آشکار کرد و از دشمنان ترسی به دل راه نداد.

«ذِرْوَةُ الْإِسْلَامِ» به معنای قلهٔ رفیع اسلام. اشاره به این است که تا جهاد همه جانبه نباشد کاری از پیش نخواهد رفت. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِ وَ شَمِلَهُ الْبَلَاءُ وَ فَارَقَ الرَّضَا وَ دُيِّثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالْأَسْدَادِ وَ أُدِيلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ، وَسِيمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصف ⁽³⁾هرکس از جهاد روی گردان شود خداوند او را لباس ذلت و خواری می پوشاند و گرفتاری و بلا بر او سایه افکنده و کوچک و بی اعتبار می شود و عقل و خرد از او رخت بر بندد و حق او ضایع شود. وَ الَّذينَ جاهَدُوا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ⁽⁴⁾کسانی را که در راه ما مجاهدت کنند، به راه های خویش هدایتشان می کنیم. يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَة وَ جاهِدُوا فی سبیله ⁽⁵⁾ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا بترسید و به او تقرب جویید و در راهش جهاد کنید.

وَ الْجِهَادُ عِزَّ الْإِسْلَامِ ⁽¹⁾خداوند جهاد را برای عزت و سربلندی اسلام و مسلمین قرار داده است.

1. 3. هماهنگی اخلاص با فطرت انسان

وَ كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ فَإِنَّهَا الْفِطْرَةُ ⁽²⁾ و کلمۀ اخلاص که هماهنگ با فطرت انسانی است.

نکته

حضرت در این جا جهاد را مقدم بر اخلاص کرد و شاید علتش این باشد که تا جهاد نباشد توحید کامل نیز در کار نیست؛ گرچه جهاد نیز بدون انگیزه توحیدی فایده ندارد و در این جا ترتیب به این لحاظ است که وقتی جهاد آمد به تدریج مزایای اسلام بروز و ظهور پیدا می کند و از جمله مردم می توانند به خوبی توحید را آشکار نمایند.

مشابه

از امام صادق علیه السلام می خوانیم: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ وَإِخْلَاصُهُ أَنْ تَحْجُرَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ ⁽³⁾هر كه لا إِلهَ إِلَّا اللهُ بگوید از روی اخلاص داخل بهشت شود و اخلاصش آن است که لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ او را مانع شود از آن چه خدای عزّوجلّ حرام گردانیده.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها ⁽⁴⁾به یکتاپرستی روی به دین آور. فطرتی است که خدا همه را بدان فطرت بیافریده است.

1. 4. برپا داشتن نماز

وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ فَإِنَّهَا الْمِلَّةُ ⁽⁵⁾ و برپا داشتن نماز که حقیقت دین و آیین است.

مشابه

حدیث معروف پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آمده است:

الصَّلَاةُ عِمَادُ الدِّينِ فَمَنْ تَرَكَ صَلَاتَهُ مُتَعَمِّداً فَقَدْ هَدَمَ دِينَه ⁽¹⁾نماز ستون دین است. کسی که عمداً آن را ترک کند دین خود را ویران کرده است. مَثَلُ الصَّلَاةِ مَثَلُ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ نَفَعَتِ الْأَطْنَابُ وَالْأَوْتَادُ وَالْعِشَاءُ وَإِذَا انْكَسَرَ الْعَمُودُ لَمْ يَنْفَعْ طُنُّبٌ وَ لَا وَتِدٌ وَ لَا غِشَاءُ ⁽²⁾نماز همچون ستون خیمه است هنگامی که ستون خیمه برقرار باشد طناب ها و میخ ها و پوشش خیمه برقرار و مفید است و هنگامی که ستون بشکند نه طناب ها به کار می آید و نه میخ ها و پوشش. إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلَّمُوا تَسْلِيماً. ⁽³⁾خدا و فرشتگانش بر پیامبر صلوات می فرستند ای کسانی که ایمان آورده اید، بر او صلوات فرستید و سلام کنید؛ سلامی نیکو إِنَّ الصَّلاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنينَ كِتاباً مَوْقُوتاً ⁽⁴⁾نماز بر مؤمنان در وقت های معین واجب گشته است.

1. 5. پرداخت زکات

وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ فَإِنَّهَا فَرِيضَةٌ وَاجِبَة و ادای زکات که فریضه ای واجب است.

مشابه

امام باقر علیه السلام می فرمایند: هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مسجد بود پنج نفر را صدا زد و فرمود برخیزید و از مسجد ما بيرون روید! لَا تُصَلُّوا فِيهِ وَأَنْتُمْ لَا تُزَكُون ⁽⁵⁾شما که زکات نمی دهید در مسجد ما نماز نخوانید.

الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُون ⁽⁶⁾مؤمنانی که نماز می خوانند و همچنان که در رکوع اند انفاق می کنند.

1. 6. روزه داری

وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ فَإِنَّهُ جُنَّةٌ مِنَ الْعِقَابِ ⁽¹⁾ و روزه ماه رمضان که سپری در برابر عقاب است.

نکته

تعبیر به «جُنَّة» که به معنای سپر است در مورد روزه به این دلیل است که سرچشمه گناهان وسوسه های شیطانی است و به وسیلهٔ روزه شهوات در کنترل عقل در می آید و با این وسیله دفاعی از حملات شیطان در امان می ماند. ⁽²⁾

مشابه

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ ⁽³⁾ای کسانی که ایمان آورده اید روزه بر شما مقرر شده است همان گونه که بر پیش از شما مقرر شده بود باشد که پرهیزکار شوید. أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصّيامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسائِكُمْ ⁽⁴⁾در شب های روزه، همخوابگی با زنانتان بر شما حلال گردیده است.

1. 7. برگزاری حج و عمره

وَ حَجُّ الْبَيْتِ وَ اعْتِمَارُهُ فَإِنَّهُمَا يَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَيَرْحَضَانِ الذَّنْبَ ⁽⁵⁾

يَرْحَضَانِ: می شوید و از بین می برد؛ از مادۀ «رحض» به معنای شستن است. اشاره به این که حج و عمره آثار گناه را از صحنه عمل یا از صحنۀ دل می شوید؛ رحض الثوب و نحوه بالحاء المهملة و الضاد المعجمة من باب منع غسله كأرحضه فهو رحيض و مرحوض.

ذنْبَ: گناه؛ جمع ذنب ذنوب بر وزن عقول است؛ أَذْنَبَ إِذْنَاباً گناه کرد؛ المُذنب: گناهکار.

و حج و عمره خانه خدا که نابود کننده فقر و شست و شو دهنده گناه است.

مشابه

لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ ⁽¹⁾تا سودهایی را که از آن آن هاست ببینند. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ العالمين ⁽²⁾و برای خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] کسی که بتواند به سوی آن راه یابد و هرکه کفر ورزد یقیناً خداوند از جهانیان بی نیاز است. يَسْئلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ ⁽³⁾دربارۀ هلال ها [ی ماه] از تو می پرسند بگو آن ها گاه شماری برای مردم و [موسم] حج اند. امام صادق علیه السلام: مَا رَأَيْتُ شَيْئاً أَسْرَعَ غِنِّى وَ لَا أَنْفَى لِلْفَقْرِ مِنْ إِدْمَانِ حِجَّ هَذَا الْبَيْتِ ⁽⁴⁾

برای بی نیازی مالی و نابودی فقر چیزی سریع تر از مداومت حج خانه خدا ندیدم يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ⁽⁵⁾از گناهان خود پاک می شوند مانند آن روزی که از مادر به دنیا آمده اند.

8. صله رح رحم

اشاره

وَصِلَةُ الرَّحِمِ فَإِنَّهَا مَثْرَاةٌ فِي الْمَالِ وَ مَنْسَأَةٌ فِي الْأَجَلِ ⁽⁶⁾

و صله رحم که سبب فزونی مال و تأخیر اجل و طول عمر است.

نکته

منظور این است که صله رحم سبب سودمندتر شدن مقدار مال ثابت می شود و به آن برکت می دهد و تعداد اعمال صالح را در هر روز از عمر انسان افزایش می دهد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْض فى كِتابِ الله ⁽²⁾و خویشاوندان نسبت به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند آری، خدا به هر چیزی داناست. از امام صادق علیه السلام: صِلَةُ الْأَرْحَامِ تُزَكَّى الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِي الْأَمْوَالَ وَتَدْفَعُ الْبَلْوَى وَتُيَسِّرُ الْحِسَابَ وَتُنْسِيُّ فِي الْأَجَلِ ⁽³⁾صله رحم اعمال را پاک می کند و اموال را رشد و نمو می دهد و بلا را دفع و حساب را آسان و اجل را به تأخیر می اندازد.

1. 9. پرداخت صدقه پنهانی

وَ صَدَقَةُ السِّرِّ فَإِنَّهَا تُكَفِّرُ الْخَطِيئَةَ و صدقه پنهانی که کفاره گناهان است.

نکته

منظور از صدقه سر کمک هایی است که انسان به افرادِ نیازمند و آبرومند می کند که هم خلوص نیت بیشتری و هم حفظ آبروی افراد نیازمند در آن است و به همین دلیل، برکات فراوانی دارد و این تعبیر هم شامل صدقات واجب مانند کفاره و نذر می شود و هم صدقات مستحب و انفاق.

1. 10. صدقهٔ آشکار

وَ صَدَقَةُ الْعَلَانِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ ⁽⁴⁾ و صدقه آشکار که از مرگ بد پیشگیری می کند.

نکته ها

منظور از «مَيْتَةُ السُّوء» مرگ و میرهایی است که با شکنجه و ناراحتی شدید واقع می شود؛ مانند سوختن در آتش و بیماری های جانکاه و مشقت بار و تصادف های شدید به هنگام رانندگی. ⁽⁵⁾

منظور از «صدقه علانیه» کمک هایی است که آشکارا انجام می شود و یکی از آثار و برکات آن تشویق دیگران به کار خیر و دعای مردم در حق صدقه دهنده است. ⁽¹⁾

مشابه

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُون ⁽²⁾آنان که اموال خویش را در شب و روز، در پنهان و آشکار انفاق کنند اجرشان با پروردگارشان است نه بیمناک می شوند و نه غمگین. إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْها ⁽³⁾صدقات، تنها برای تهیدستان و بینوایان و متصدیان آن است. وإِن تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِي ⁽⁴⁾اگر صدقه ها را آشکار کنید، این کار خوبی است. امام کاظم علیه السلام: عَوْنُكَ لِلضَّعِيفِ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَةِ ⁽⁵⁾کمک کردن تو به ضعیفان از بالاترین صدقات است

امام کاظم علیه السلام: الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَة ⁽⁶⁾هر سخن پاکیزه ای صدقه است.

امام صادق علیه السلام: إِسْمَاعُ الْأَصَمِ مِنْ غَيْرِ تَضَجُرٍ صَدَقَةٌ هَنِيئَةٌ ⁽⁷⁾رساندن مطلب بدون اظهار ناراحتی به گوش افرادی که شنوایی آن ها ضعیف است صدقه گوارایی است.

1. 11. خدمت به خلق

وَ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا تَقِي مَصَارِعَ الْهَوَانِ ⁽⁸⁾

مَصَارِع: افتادن؛ محل افتادن؛ جمع «مصرع» به معنای محل افکندن و زمین افتادن است و به قتلگاه، «مصرع» گفته می شود و به کشتی گرفتن «مصارعه» می گویند؛ چون هر یک از دو طرف می خواهد دیگری را به زمین بیفکند؛ صرعه: كمنعه طرحه على الأرض و المصرع وزان مقعد موضع الصرع.

هوان: خواری و ذلت؛ از مادۀ هون

و کارهای خوب مخصوصاً خدمت به خلق که از لغزش ها و شکست های خفت بار

جلوگیری می کند.

نکته

تعبیر «صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ» هر کار خیری را شامل می شود از قبیل ذکر عام بعد از خاص است و «مَصَارِعَ الْهَوَانِ» شکست هایی است که در زندگی برای انسان پیش می آید و توأم با خواری است. ⁽¹⁾

مشابه

لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهينا ⁽²⁾خدا آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و برایشان عذابی خفت آور آماده ساخته است. إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَالَّذِينَ يَمْكُرُونَ السَّيِّئَاتِ لَهُمْ عَذَابٌ شَديدٌ وَ مَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ ⁽³⁾سخن خوش و پاک به سوی او بالا می رود و کردار نیک است که آن را بالا می برد و برای آنان که از روی مکر به تبهکاری می پردازند، عذابی است سخت و مکرشان نیز از میان برود. از امام صادق علیه السلام: أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَهْلُ الْمَعْرُوف ⁽⁴⁾نخستین کسانی که وارد بهشت می شوند کسانی هستند که اهل کارهای خیر و خدمت به خلق هستند.

امیر مؤمنان علی علام: عَلَيْكُمْ بِصَنَائِعِ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهَا نِعْمَ الزَّادُ إِلَى الْمَعَادِ ⁽⁵⁾بر شما باد به کارهای نیک و خدمت به خلق که بهترین زاد و توشه برای معاد است.

امام صادق علیه السلام: إِنَ الْعَبْدَ لَيَمْشِي فِى حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ فَيُوَكِّلُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ مَلَكَيْنِ وَاحِدٌ عَنْ يَمِينِهِ وَ آخَرُ عَنْ شِمَالِهِ يَسْتَغْفِرَانِ لَهُ رَبَّهُ يَدْعُوَانِ لَهُ بِقَضَاءِ حَاجَتِه ⁽⁶⁾بنده ای که در طریق برآوردن حاجت برادر مؤمنش گام بر می دارد خداوند دو فرشته را مأمور می کند یکی از طرف چپ با او می روند و پیوسته برای او استغفار می کنند و برآوردن حاجت او را از خدا می خواهند.

2. دستوراتی برای پیاده کردن ارکان

2. 1. یاد خدا

أَفِيضُوا فِى ذِكْرِ اللَّهِ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الذِّكْرِ ⁽¹⁾ پیوسته به یاد خدا باشید که بهترین یادهاست!

نکته ها

تعبیر به «افاضه» که در اصل به معنای خروج آب با کثرت و فزونی است در این جا به معنای توجه فراوان به ذکر خدا و همواره به یاد او بودن است. ⁽²⁾

تعبیر به «أَحْسَنُ الذِّكْرِ» به خاطر آن است که تمام برکات معنوی و مادی از آن سرچشمه می گیرد. ⁽³⁾

مشابه

در حدیثی از پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می خوانیم که فرمود: لیس عمل احب الى الله تعالى ولا انجى لعبد من كل سيئه فى الدنيا والاخره من ذكر الله قيل ولا القتال في سبيل الله؟ قال: لو لا ذكر الله لم يومر بالقتال ⁽⁴⁾هیچ عملی نزد خدای متعال محبوب تر و هیچ عاملی برای نجات بنده از هر گناهی در دنیا و آخرت مؤثرتر از ذکر خدا نیست. کسی پرسید حتی جهاد در راه خدا پیامبر فرمود اگر به خاطر ذکر خدا نبود، دستور به جهاد داده نمی شد.

وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً و أصيلا ⁽⁵⁾و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان یاد کن. وَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثيراً وَ الذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَ أَجْراً عظیماً ⁽⁶⁾مردان و زنان که بسیار یاد خدا می کنند خداوند برای همۀ آن ها مغفرت و پاداش بزرگی فراهم ساخته است.

2. تقوامداری

اشاره

وَ ارْغَبُوا فِيمَا وَعَدَ الْمُتَّقِينَ فَإِنَّ وَعْدَهُ أَصْدَقُ الْوَعْدِ ⁽¹⁾

به آن چه خداوند به پرهیزکاران وعده داده است علاقه مند باشید که وعده او صادق ترین وعده هاست.

نکته ها

مقصود امام این است که احساس ایمان در دل مؤمن ژرفتر و عملش افزون تر گردد. ⁽²⁾

ممکن است مردم از وعده های خود تخلف کنند اما خداوند هیچ گاه از وعده خود تخلف نمی کند؛ زیرا تخلف از وعده یا به خاطر عجز و ناتوانی یا به خاطر بخل است و خداوند نه بخیل است و نه ناتوان، پس از وعده خود تخلف نمی کند.

مشابه

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ في مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَليك مُقْتَدِر ⁽³⁾در حقیقت، مردم پرهیزکار در میان باغ ها و نهرها در قرارگاه صدق، نزد پادشاهی توانا هستند. إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعیم ⁽⁴⁾برای پرهیزکاران نزد پروردگارشان باغستان های پرناز و نعمت است.

2. 3. پیروی از راه انبیا

وَ اقْتَدُوا بِهَذِي نَبِيِّكُمْ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ الْهَدْي وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ فَإِنَّهَا أَهْدَى السُّنَنِ ⁽⁵⁾

و به راه و رسم پیامبرتان اقتدا کنید که بهترین راه و رسم هاست؛ دستورات و سنت او را به کار ببندید که هدایت کننده ترین سنت هاست.

نکته

منظور از «هدی» به معنای راه و رسم و طریقه و روش است و «سُنَّت» به معنای دستوراتی است که در زمینه های مختلف صادر فرموده است و با توجه به این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خاتم انبیاست طبیعی است که راه و رسم و سنت او برترین راه و رسم و سنت ها بوده باشد. ⁽¹⁾

مشابه

لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كثيراً ⁽²⁾قطعاً برای شما در [اقتدا به] رسول خدا سر مشقی نیکوست؛ برای آن کس که به خدا و روز باز پسین امید دارد و خدا را فراوان یاد می کند. يا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنين ⁽³⁾ای پیامبر، خدا و کسانی از مؤمنان که پیرو تواند تو را بس است.

3. انس با قرآن

3. 1. قرآن بهترین گفته ها

وَ تَعَلَّمُوا الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ أَحْسَنُ الْحَدِيثِ ⁽⁴⁾ قرآن را فرا گیرید که بهترین گفته هاست.

مشابه

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابهاً مَثانِی ⁽⁵⁾خداوند بهترین سخن را نازل کرده است؛ کتابی که آیاتش همانند یکدیگر است؛ آیاتی مکرر دارد.

3. 2. قرآن بهار قلبها

وَ تَفَقَّهُوا فِيهِ فَإِنَّهُ رَبِيعُ الْقُلُوبِ ⁽⁶⁾ و در آن بیندیشید که بهار قلب هاست.

مشابه

انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ ⁽¹⁾بنگر چگونه آیات [خود] را گوناگون بیان می کنیم باشد که آنان بفهمند. هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ ⁽²⁾بگو: «آیا نابینا و بینا یکسان است؟ آیا تفکر نمی کنید.» أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً کثیراً ⁽³⁾آیا در [معانی] قرآن نمی اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود قطعاً در آن اختلاف بسیاری می یافتند. تشبيه

مشبه: قرآن

مشبه به: بهار

وجه شَبَه: همان گونه که در فصل بهار شکوفه ها و گل ها و سبزه ها همه جا می روید به برکت قرآن مجید نیز گل های فضایل اخلاق و شکوفه های معارف الهيه بر صفحه دل ظاهر می شود و آن کس که حیات انسانی از آن نگیرد، همچون درخت خشکیده ای است که در فصل بهار تکان نمی خورد

3. 3. قرآن شفای دل ها

وَ اسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ ⁽⁴⁾ از نور آن شفا و درمان بطلبید که شفای دل ها [ی بیمار] است.

نکته

حضرت نمی خواهد قرآن را تنها باعث شفای قلب های جسمانی بداند بلکه در حقیقت درمان دردهای روحی انسان است هنگامی که قلب انسان به کار باشد انسان دارای درک و شعور است ولی هنگامی که قلب از کار افتاد انسان می میرد و دیگر درک و شعور

ظاهری ندارد؛ بنابراین حضرت به اعتبار این رابطه ها قرآن را شفای سینه ها ذکر می فرماید و این تعبیر برگرفته از این آیه قرآنی است وَ شِفاءٌ لِما فِى الصُّدُور ⁽¹⁾

مشابه

قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُور ⁽²⁾به یقین برای شما از جانب پروردگارتان اندرزی و درمانی برای آن چه در سینه هاست. تشبیه

مشبه: شفا به وسیله قرآن

مشبه به: شفا به وسیله نور آفتاب

وجه شَبَه: همان گونه که بسیاری از بیماران از پرتو نور آفتاب، سلامتی خود را باز می یابند و محیط زندگی آن ها با تابش نور آفتاب از عوامل بیماری پاک می شود که گفته اند آن جا که آفتاب بتابد طبیب نیاید.

3. 4. قرآن سودمندترین سخن ها

وَ أَحْسِنُوا تِلَاوَتَهُ فَإِنَّهُ أَنْفَعُ الْقَصَص و آن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید که نافع ترین سخن هاست.

نکته

قرآن را به نیکوترین وجه تلاوت کنید تا دل های مشتاقان به سوی آن جذب شود و دور افتادگان به آن نزدیک گردند وظیفۀ تبلیغ صحیح قرآن را گوشزد می نماید. ⁽³⁾

مشابه

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا ⁽⁴⁾ما نيکوترین سرگذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می کنیم.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلين ⁽¹⁾ما نیکوترین سرگذشت را به موجب این قرآن که به تو وحی کردیم، بر تو حکایت می کنیم و تو قطعاً پیش از آن از بی خبران بودی. كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَرَتَّلْناهُ تَرْتِیلاً ⁽²⁾این گونه [ما آن را به تدریج نازل کردیم] تا قلبت را به وسیله آن استوار گردانیم و آن را به آرامی [بر تو] خواندیم.

5. عالم بی عمل

وَ إِنَّ الْعَالِمَ الْعَامِلَ بِغَيْرِ عِلْمِهِ كَالْجَاهِلِ الْحَائِرِ الَّذِي لَا يَسْتَفِيقُ مِنْ جَهْلِهِ ⁽³⁾به یقین عالمی که به غیر علمش عمل می کند همچون جاهل سرگردانی است که هرگز از جهل خویش به خود نمی آید.

نکته

«وَانَّ» به عنوان بیان علت نسبت به اهمیت عمل آمده است زیرا هنگامی که انسان چیزی را بداند ولی بر اساس علم و دانش خود عمل نکند مانند انسان نادان در چاه گمراهی سقوط می کند؛ بنابراین چنین شخصی ملامت و حسرتش نیز بیشتر است چون گمراهی و سقوط انسان جاهل به خاطر نادانی اش است ولی انسان عالم با این که راه نجات را می دانسته گمراه شده و معذور هم نیست.

مشابه

امام صادق علیه السلام: يُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً، قَبْلَ أَنْ يُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبُ وَاحِدٌ ⁽⁴⁾هفتاد گناه جاهل بخشوده می شود پیش از آن که یک گناه عالم بخشوده شود.

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسفارا ⁽⁵⁾مَثَل کسانی که تورات بر آنان بار شد آن گاه آن را به کار نبستند همچون مَثَل خری است که کتاب هایی را بر پشت می کشد.

تشبیه

مشبه: عالم بی عمل

مشبه به: جاهل سرگردان

وجه شَبَه: عالم بی عمل به جاهل سرگردانی می ماند که هرگز از جهل خود بیدار نمی شود و امیدی به هدایت او نیست؛ چراکه آگاهانه در راه خلاف گام نهاده و به همین جهت خداوند توفیق هدایت را از او سلب می کند؛ نیروهای خود را در این سرگردانی از دست می دهد و هرگز به ساحل نجات نمی رسد و در گرداب های هلاکت گرفتار می شود.

15. سرزنش عالم بی عمل

الْحُجَّةُ عَلَيْهِ أَعْظَمُ وَ الْحَسْرَةً لَهُ أَلزم وَ هُوَ عِندَ اللهِ أَلْوم ⁽¹⁾

بلکه حجت بر او عظیم تر و حسرتش پایدارتر و سرزنش او در پیشگاه خدا سزاوارتر است.

مشابه

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالاً الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ م يُحْسِنُونَ صُنْعا ⁽²⁾بگو آیا شما را آگاه کنیم که کردار چه کسانی بیش از همه به زیانشان بود؟ آن هایی که تلاششان در زندگی دنیا تباه شد و می پنداشتند کاری نیکو می کنند. فَكُبْكِبُوا فيها هُمْ وَ الْغاوون ⁽³⁾آن ها و کافران را سرنگون در جهنم اندازند.

خطبه 111

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب مردم

موضوع: اخلاقی

ویژگی دنیاشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه به طور کلی دربارۀ نکوهش دنیا سخن می گوید دنیایی که انسان در زرق و برق و لذات نامشروع و کامجویی های بی حساب آن غرق می شود و ظلم و عدالت در آن مفهومی ندارد.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُقَّتْ بِالشَّهَوَاتِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِيلِ وَ تَحَلَّتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَيَّنَتْ بِالْغُرُورِ لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا غَرَارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةً أَكَالَةً غَوَّالَةٌ لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَى أُمْنِيَّةِ أَهْلِ الرَّغْبَةِ فِيهَا وَالرّضَاءِ بِهَا أَنْ تَكُونَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى سُبْحَانَهُ كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيماً تَذْرُوهُ الرّياحُ وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِراً لَمْ يَكُنِ امْرُؤٌ مِنْهَا فِي حَبْرَةٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ بَعْدَهَا عَبْرَةً وَ لَمْ يَلْقَ فِي سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تَطْلَّهُ فِيهَا دِيمَةُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَيْهِ مُزْنَةُ بَلَاءٍ وَ حَرِيٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَهُ مُنْتَصِرَةً أَنْ تُمْسِيَ لَهُ مُتَنَكِّرَةً وَ إِنْ جَانِبُ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ وَ احْلَوْلَى أَمَرَّ مِنْهَا جَانِبٌ فَأَوْبَى لَا يَنَالُ امْرُؤٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً إِلَّا أَرْهَقَتْهُ مِنْ نَوَائِبِهَا تَعَباً وَ لَا يُمْسِى مِنْهَا فِي جَنَاحِ أَمْنِ إِلَّا أَصْبَحَ عَلَى قَوَادِمِ خَوْفٍ غَرَّارَةٌ غُرُورٌ مَا فِيهَا فَانِيَةٌ فَانٍ مَنْ عَلَيْهَا لَا خَيْرَ فِي شَيْءٍ مِنْ أَزْوَادِهَا إِلَّا التَّقْوَى مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَكْثَرَ مِمَّا يُؤْمِنْهُ وَ مَنِ اسْتَكْثَرَ مِنْهَا اسْتَكْثَرَ مِمَّا يُوبِقُهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِيلِ عَنْهُ كَمْ مِنْ وَاثِقِ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِي طُمَأْنِينَةٍ إِلَيْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِي أُيُّهَةٍ قَدْ جَعَلَتْهُ حَقِيرًا وَ ذِي نَخْوَةٍ قَدْ رَدَّتْهُ ذَلِيلًا .

1. دنیای فریب کار

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّى أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ حُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ ⁽¹⁾

حُلْوَةٌ: شیرین؛ از ماده حلو به معنای شیرین؛ گوارا؛ أَحْلَى إِحْلَاء: شيرين يافت يا شیرین کرد؛ احْلَوْلَی احْلِیلَاء: شيرين شد؛ «مَا أُحَيْلَی» چه خوب چه گوارا؛ حَالَی مُحَالاةً الرجُلَ با آن مرد خوش طبعی و محبت کرد. خضرة: سبز بودن؛ باطراوت خضر جمع اخضر است؛ اخْتُضِرَ (الشیء): آن چیز را تازه و رسیده گرفت.

حُفَّت: پیچیده شده؛ از مادۀ حَفَّ به معنای احاطه شده؛ حافه اطراف آن را فرا گرفته است.

اما بعد از (حمد و ثنای الهی) شما را از دنیا بر حذر می دارم؛ چراکه ظاهرش شیرین و باطراوت و در لابه لای شهوات پیچیده شده است.

نکته

خداوند بر روی جهنم پلی قرار داده تا مردم از روی آن پل عبور کرده و خود را به بهشت برسانند و این پل همین صراط مستقیم یا صراط حقی است که خداوند در این جهان آن را قرار داده و معرفی کرده تا انسان ها گرفتار دنیا و در نتیجه گرفتار جهنم نشوند و بتوانند با عبور از آن پل به بهشت برسند.

مشابه

وزُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنينَ وَالْقَناطير الْمُقَنْطَرَة ⁽¹⁾محبت امور مادی از زنان و فرزندان و اموال هنگفت در نظر مردم جلوه داده شده است. استعاره

مستعار: حلاوت خضرت

مستعار به: شیرینی سبزی

مستعارله: هر چه نفس از آن لذت می برد

جامع: واژۀ حلاوت (شیرینی) و خضرت (سبزی) را که به حس ذائقه و باصره تعلق دارد برای هر چه نفس از آن شکفته می شود و لذت می برد، استعاره آمده است و جهت تشبیه این است که چشیدن شیرینی و دیدن سبزه مانند دیگر چیزهای لذيذ، مطبوع و لذت بخش است و این که تنها به لذت حاصل از این دو حس اشاره فرموده برای این است که لذتی که از طریق این دو حس به دست می آید در مقایسه با دیگر حواس بیشتر و به وسیله آن ها التذاذ نفس زیادتر است.

2. زیبا جلوه کردن دنیا

وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَةِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِيلِ ⁽²⁾

راقت: جلب نظر کرد؛ از مادۀ «روق» به معنی سرور ساختن و در شگفتی فرو بردن است.

و با نعمت های زودگذر دوستی می ورزد و با متاع اندکش زیبا جلوه می کند.

نکته ها

تعبیر «رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ» اشاره به این است که دنیا متاع اندک خود را چنان تزیین می کند که دل های دنیاپرستان را مجذوب می سازد. ⁽¹⁾

«ب» برای سببیت است؛ یعنی دوستی خود را با نزدیک و در دسترس بودن جا می اندازد.

مشابه

إِنَّ هؤلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ ⁽²⁾آن ها زندگی زودگذر را دوست دارند. ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيا عَلَى الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ ⁽³⁾و این بدان سبب است که اینان زندگی دنیا را بیشتر از زندگی آخرت دوست دارند و خدا مردم کافر را هدایت نمی کند.

3. آمال و آرزوی دنیا

و تَحَلَّتْ بِالآمَالِ وَ تَزَيَّنَتْ بِالْغُرُورِ ⁽⁴⁾

تَزَيَّنَتْ: زینت داد و آراست؛ از مادۀ زَيَّنَ؛ أَزَانَ إزَانَةً هُ: آن را آراست ازْدَانَ، ازْدِيَاناً: زیبا و آراسته شد.

الْغُرُور: فريب ها.

و در لباس آرزوها خود را نشان می دهد و با زینت غرور خود را می آراید.

نکته ها

جمله «تَحَلَّتْ بالآمَالِ» اشاره به این است که زینت دنیا جنبهٔ واقعی ندارد بلکه با پندارها و خیال ها و آرزوها تزیین شده است. ⁽⁵⁾

جمله «تَزَيَّنَتْ بِالْغُرُورِ» بر این معنا تأکید می کند که فریب و نیرنگ سرمایه اصلی دنیا و عامل تزیین آن است. ⁽⁶⁾

مشابه

وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ⁽¹⁾زندگی دنیا جز وسیله فریب نیست. ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُنْهِهِمُ الْأَمَلُ ⁽²⁾بگذار بخورند و بهره گیرند و آرزوها آن ها را سرگرم و غافل سازد. وَ ذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دينَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا ⁽³⁾و واگذار آن کسانی را که دین خویش بازیچه و لهو گرفته اند و زندگانی دنیا فریبشان داد. فَما مَتَاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الآخِرَةِ إِلا قليلٌ ⁽⁴⁾متاع این دنیا در برابر متاع آخرت جز اندکی هیچ نیست. فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُور ⁽⁵⁾زندگی دنیا شما را نفریبد و آن شیطان فریبنده به خدا مغرورتان نگرداند.

4. ناپایداری دنیا

لَا تَدُومُ حَبْرَتُهَا وَ لَا تُؤْمَنُ فَجْعَتُهَا ⁽⁶⁾

فَجْعَتُه: مصیبت؛ از مادۀ فَجَعَ به معنای فاجعه مصیبت؛ تَفَجَّعَ، تَفَجُعاً: دردمند شد؛ الفاجع: چیزی که باعث اندوه شدید می شود؛ الفاجعة جمع فَوَاجِع: اندوه و مصیبت؛ فَجِيعَة جمع فَجَائِع: مصیبت سخت و دردناک.

شادمانی و نعمت آن پایدار نیست و از دردها و مشکلاتش کسی در امان نیست.

نکته

انسان ممکن است امروز بالاترین مقام را داشته باشد یا دارای بیشترین ثروت باشد ولی مدت کوتاهی پس از آن مقامش را می گیرند یا ثروتش از بین رفته یا اساساً مرگ او فرا می رسد.

بلکه در همان زمان که مقام یا ثروت در اختیار دارد و همه فکر می کنند که خوشبخت تر انسان هاست ولی این گونه نیست و در همان حال نیز اندوه فراوان به سراغ او می آید.

5. متغیر بودن دنیا

غَرَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ حَائِلَةٌ زَائِلَةٌ نَافِدَةٌ بَائِدَةٌ أَكَالَةٌ غَوَّالَةٌ ⁽¹⁾