کلام امیر علیه السلام ترجمه و شرح نهج البلاغه

مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پديدآور : کلام امیر (علیه‌السلام): ترجمه و شرح نهج‌البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2‌978-622-5710-28-3: ؛ ج.3‌978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4‌978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6‌978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7‌978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج‌البلاغه.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج‌البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 3

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام) محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 506 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-29–0 ج.3

وضعیت فهرست نویسی: فيپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابیطالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 3

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 0 - 29 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

خطبه 84...35

خطبه 85...43

خطبه 86...55

خطبه 87...75

خطبۀ 88...107

خطبه 89...115

خطبه 90...129

خطبه 91...143

14.1. درهم تنیدگی فقیر و غنی...244

خطبه 92...265

خطبه 93...271

6.1. طولانی شدن جنگ...279

خطبه 94...291

6.8. امکان توبه از گناهان در دنیا...305

خطبه 95...307

خطبه 96...313

خطبه 97...321

خطبه 98...347

خطبه 99...353

خطبه 100...367

خطبه 101...377

خطبه 102...391

خطبه 103...401

خطبه 104...415

خطبه 105...423

2 مشخصات دنیای شما!

خطبه 106...443

4 دعا برای پیامبر...458

خطبه 107...465

خطبه 108...471

کتابنامه...503

خطبه 84

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: قبل از حکمیت در صفین، سال 37 هجری

مخاطب: عمروعاص

علت ایراد سخن: طرح شایعات بی اساس عمروعاص

موضوع: سیاسی، اعتقادی، تاریخی

ویژگی: معرفی عمروعاص ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام سخنی درباره «عمروبن عاص» از دستیاران معروف «معاویه»، بیان فرموده است می توان چنین گفت که ادامه خلافت معاویه و پیروزی های ظاهری اش در سایه شیطنت های عمرو بن عاص صورت گرفت با این که عبارات خطبه بسیار فشرده و کوتاه است ولی امام چنان ترسیم گویایی از این مرد خطرناک ارائه فرموده است که تقریباً همه روحیات و تاریخ زندگی او را می توان در آن دید؛ همچنین می توان از راز و رمز همکاری تنگاتنگ او با «معاویه» آگاه شد. امام علیه السلام این سخن را به بهانه گفتاری ایراد فرموده است که «عمرو عاص» دربارۀ آن حضرت بیان کرده و امام را مَزّاح و شوخ طبع نامیده است.

عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ يَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِيَّ دُعَابَةً وَ أَنِّي امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلًا وَنَطَقَ أَيْماً أَمَا وَشَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ إِنَّهُ لَيَقُولُ فَيَكْذِبُ وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ وَيُسْأَلُ فَيَبْخَلُ وَيَسْأَلُ فَيُلْحِفُ وَيَخُونُ الْعَهْدَ وَيَقْطَعُ الْإِلَّ فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَيُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّيُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ أَكْبَرُ [أَكْبَرَا مَكِيدَتِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقَوْمَ سَبَّتَهُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّي لَيَمْنَعُنِي مِنَ اللَّعِبِ ذِكْرُ الْمَوْتِ وَإِنَّهُ لَيَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْيَانُ الْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ يُبَايِعْ مُعَاوِيَةَ حَتَّى شَرَطَ أَنْ يُؤْتِيَهُ أَتِيَّةً وَيَرْضَخَ لَهُ عَلَى تَرْكِ الدِّينِ رَضِيحَةً.

1. اتهام شوخ طبعی به امام

عَجَباً لاِبْنِ النّابِغَةِ ، يَزْعُمُ لأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِيَّ دُعابَةً، وَ أَنَّى امْرُؤٌ تِلْعابَةٌ، أَعافِسٌ وَ أُمَارِسُ ⁽¹⁾

يَزْعُمُ لأَهْلِ الشَّامِ: در ذهن اهل شام گمان و توهم ایجاد می کند؛ یزعم بمعنی یقول قال الفيومي: و عليه قوله تعالى: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ أى كما أخبرت قال المرزوقي أكثر ما يستعمل الزّعم فيما كان باطلا أو فيه ارتياب، قال الحطاني: ولهذا قيل زعم مطيّة الكذب و زعم غير مزعم قال غير مقول صالح و ادعى ما لا يمكن، وقال أبو البقاء: الزّعم بالضم اعتقاد الباطل بلا تقوّل وبالفتح اعتقاد الباطل بتقوّل، و قيل: بالفتح قول مع الظن و بالضم ظنّ بلا قول و من عادة العرب أنّ من قال كلاما و كان عندهم كاذبا قالوا زعم فلان قال شريح لكلّ شيء كنية وكنية الكذب زعم، وقد جاء في القرآن في كلّ موضع ذمّا للقائلين.

دُعابَةً: شوخ طبعی؛ بازیگری؛ بسیار مزاح کردن؛ بضم الدال المزاح من دعب يدعب مثل مزح يمزح و زنا و معنی و في لغة من باب تعب.

تِلْعابَةٌ: بسیار بازیگر؛ بسیار بازیگوش؛ از مادۀ «لعب» به معنای شخصی است که بسیار مردم را با سخنان یا حرکات خود سرگرم می سازد؛ بکسر التاء كثير اللعب و المزاح والتّاء للمبالغة والتلعاب بالفتح مصدر لعب.

أعافس: شوخی می کنم؛ بازی می کنم؛ از مادۀ «معافسه» به معنای زیاد شوخی کردن است؛ المعالجة في الصراع من العفس و هو الجذب إلى الأرض في ضغط شديد و الضرب على الأرض بالرّجل.

أمارِسُ: دست و پنجه نرم می کنم؛ تمرین می کنم؛ از مادۀ «ممارسه» به معنای سرگرم چیزی شدن؛ در این جا به معنای سرگرمی به مزاح و شوخی است؛ المعالجة و المزاولة.

از «ابن نابغه» در شگفتم او برای مردم شام چنین وانمود می کند که من بسیار اهل مزاح و

مردی شوخ طبعم و مردم را با شوخی و هزل، پیوسته سرگرم می کنم.

نکته ها

تعبیر به «ابن النابغه» دربارۀ «عمرو عاص» اشاره به وضع زشت و ننگین خانواده اوست؛ چراکه رسم عرب این بود اگر کسی مادرش مشهور به شرافت یا مشهور به پستی بود او را به مادرش نسبت می دادند به جای این که به پدرش نسبت دهند. تعبیر به «نابغه» از مادۀ «نبوغ» در اصل به معنای ظهور و بروز است ولی هنگامی که درباره زنی به کار برده می شد اشاره به شهرت او به فساد بود و این واژه به خاطر فساد اخلاقی مادر «عمرو» تدریجاً لقب مادر او شد. ⁽¹⁾

امام در عبارت «يَزْعُمُ لاَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِى دُعابَةً» عمرو عاص به مردم شام گفته است که شوخی و مزاح در ذات من است و من همیشه شوخی و مزاح می کنم.

گاهی شوخ طبعی به حدی است که از حد و اندازه می گذرد از این کار در عربی به «معافسه» تعبیر می شود و با «ممارسة» به یک معناست و بیشتر در شوخی و مزاح با زنان استعمال می شود.

مشابه

الْمُؤْمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ وَ الْمُنَافِقُ قَطِبٌ غَضِبٌ ⁽²⁾مؤمن شوخ و مزاح است و منافق ترش رو و خشمگین است. از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِيهِ دُعَابَةٌ قُلْتُ وَ مَا الدُّعَابَةُ قَالَ الْمِزَاحُ ⁽³⁾در هر مؤمنی دعابه است؛ راوی می گوید پرسیدم: دعابه چیست؟ فرمود: مزاح است.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می خوانیم: كَثَرَةُ الْمِزَاحَ تَذْهَبُ الْبَهَاءَ وَتُوجِبُ الشَّحْنَاءَ ⁽⁴⁾كثرت مزاح وقار انسان را می برد و سبب عداوت و دشمنی می شود.

2. پاسخ امام به تهمت عمروعاص

2. 1. کلام باطل

لَقَدْ قال باطِلاً او سخنی باطل گفته است.

2. 2. سخن گناه آلود

وَ نَطَقَ آثِماً ⁽¹⁾ و کلامی به گناه بیان داشته است.

2. 3. بدترین سخنان

أَمَا وَشَرُّ الْقَوْلِ الْكَذِبُ بدانید و بدترین سخنان گفتار دروغ است

نکته

امام علیه السلام ادعای عمرو عاص را تکذیب کرده است منظور حد افراط و زیاده روی در هزل و لهو و لعب بوده نه اصل مزاح و شوخ طبعی؛ چون این مقدار از خوش رویی را حضرت منکر نبوده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله هم گاهی مزاح می کرده اند. ⁽²⁾

مشابه

كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا ⁽³⁾کسانی هم که پیش از آنان بودند، همین گونه [پیامبران خود را] تکذیب کردند تا عقوبت ما را چشیدند. قَالَ الْإِمَامُ الْعَسْكَرِيُّ: جُعِلَتِ الْخَبَائِتُ كُلُّهَا فِي بَيْتِ وَجُعِلَ مِفْتَاحُهَا الْكَذِبَ ⁽⁴⁾امام عسکری علیه السلام فرمود همۀ پلیدی ها و زشتی ها در یک اتاق جمع شده اند و کلید آن اتاق، دروغ است.

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: إِنَّ الْكَذِبَ هُوَ خَرَابُ الْإِيمَانِ ⁽⁵⁾همانا دروغ ویران کننده ایمان است.

3. اوصاف رذیله عمروعاص

3. 1. دروغ گو

إِنَّهُ لَيَقُولُ فَيَكْذِبُ او پیوسته دروغ می گوید.

3. 2. خُلف وعده

وَ يَعِدُ فَيُخْلِفُ ⁽¹⁾

وعده می دهد و تخلف می کند.

3. 3. بخیل

وَيُسْأَلُ فَيَبْخَلُ ⁽²⁾ و چون از او درخواست شود بخل می ورزد.

مشابه

الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِي الْعُيُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ يُقَادُ بِهِ إِلَى كُلِّ سُوءٍ ⁽³⁾بخل، جامع تمام بدی هاست و افساری است که آدمی را به سوی هر بدی می کشاند. وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ ⁽⁴⁾و کسانی که خدا به آن چه از فضلش به آنان داده بخل می ورزند گمان نکنند که آن بخل به سود آنان است.

3. 4. مصر در درخواست های خود

وَيَسْأَلُ فَيُلْحِفُ ⁽⁵⁾

چون درخواست می کند پافشاری می ورزد.

3. 5. خائن

وَيَخُونُ الْعَهْدَ ⁽⁶⁾

در پیمانش خیانت می کند.

مشابه

بَلَى مَنْ أَوْفِى بِعَهْدِهِ وَ اتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ ⁽¹⁾آری، هرکه به پیمان خود وفا کند و پرهیزکاری نماید بی تردید خداوند پرهیزکاران را دوست دارد. ما وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدِ وَ إِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِين ⁽²⁾و در بیشتر آنان عهدی [استوار] نیافتیم و بیشترشان را جداً نافرمان یافتیم.

3. 6. قاطع رحم

وَيَقْطَعُ الاِل ⁽³⁾ و [حتی] پیوند خویشاوندی را قطع می کند.

نکته

از خصوصیات عمروعاص این است که به عهد و پیمان های خود خیانت می کند و ارتباط را قطع می کند خواه ارتباط خویشاوندی باشد یا ارتباط عهد و پیمانی، او هیچ گونه عهد و پیمانی را محترم نمی شمارد و فقط منافع خود را در نظر می گیرد.

4. حیله گری شرم آور

فَإِذا كَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَيُّ رَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ ما لَمْ تَأْخُذِ السُّيُوفُ مَآخِذَهَا! فَإِذَا كَانَ ذَلكَ كانَ أَكْبَرُ مَكَيدَتِهِ أَنْ يَمْنَحَ الْقَرْمَ سُبَّتَهُ ⁽⁴⁾

مَكيدَتِهِ: چاره جویی و کید.

يَمْنَحَ: نشان می دهد.

القرم: حريف نبرد.

سُبَّتَهُ: مقعد؛ از ماده «سب» به معنای بدگویی کردن و دشنام دادن است و به معنای هر چیزی که ذکر آن ناپسند است؛ در این جا اشاره به «عورت» است. اسب السين و الباء حَدّه بعضُ أهل اللغة و أظنُّه ابن دريد. أنّ أصل هذا الباب القطع، ثم اشتق منه الشتم. و هذا الذي قاله و هذا الذي قاله صحيح. وأكثر الباب موضوع عليه من ذلك السبّ: الخمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه. فأما الأصل فالسَّبِّ العَقْر؛ يقال سببت الناقة، إذا عقرتها.

هنگام نبرد لشکریان را امر و نهی می کند ولی این تا زمانی است که دست ها به قبضه شمشیر نرفته است هنگامی که چنین شود او برای رهایی جانش، بالاترین تدبیرش این است که

جامه اش را کنار زند و عورت خود را نمایان سازد.

نکته

عبارت «فَأَيُّ زاجر وَ آمِر» اشاره به این دارد که عمرو عاص پیش از شروع جنگ به شکلی مبالغه آمیز مردم را امر و نهی و آن ها را مهیای کارزار می کرد. ⁽¹⁾

«أَنْ يَمْنَحَ الْقَرْمَ سُبَّتَهُ»: یعنی عورت خود را به مردم بخشیده است، مثل همان موقعی که در جنگ صفین با حضرت امیر علیه السلام روبه رو شد و وقتی که خود را در معرض خطر دید عورت خود را عریان کرد و حضرت او را رها کرد؛ زیرا در عرب مرسوم بوده است که اگر کسی در هنگام تنگنا ماتحت خود را عریان کرد دلیل بر نهایت بیچارگی و ذلت اوست و اگر طرف مقابل در عین حال که او ماتحت خود را عریان کرده، او را می کشت عرب او را ذلیل تر از مقتول می دانست.

5. یاد مرگ مانعی برای شوخی

أَما وَاللَّهِ إِنَّى لَيَمْنَعُنى مِنَ اللَّعِبِ ذِكْرُ الْمَوْتِ ⁽²⁾ آگاه باشید! به خدا سوگند یاد مرگ مرا از سرگرم شدن به بازی و شوخی باز می دارد.

نکته

اندیشه صحیح درباره مرگ مانع شوخی و بازیگری در این دنیاست. ⁽³⁾

6. عمروعاص و فراموشی آخرت

وَ إِنَّهُ لَيَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْيانُ الْآخِرَةِ ولی فراموشی مرگ و] آخرت او را از سخن حق بازداشته است.

7. دین فروشی عمرو عاص

إِنَّهُ لَمْ يُبايِعْ مُعاوِيَةَ حَتَّى شَرَطَ لَهُ أَنْ يُؤْتِيَهُ آتِيَّةٌ ⁽⁴⁾ او حاضر نشد با معاویه بیعت ،کند تا این که عطیه و پاداشی از او بگیرد.

8. رشوه گرفتن

وَ يَرْضَخَ لَهُ عَلَى تَرْكِ الدِّينِ رَضِيخَةٌ ⁽¹⁾

و در مقابل از دست دادن دینش، رشوه اندکی دریافت دارد.

نکته ها

امام علیه السلام در این سخن به داستان معروفی اشاره فرمود که در میان مردم شهرت داشت ماجرا به طور خلاصه چنین بود: «هنگامی که فتنه «جمل» با پیروزی امام علیه السلام و شکست مخالفان فرو نشست امام «جریر بن عبدالله» را برای گرفتن بیعت از «معاویه» به شام فرستاد. «معاویه» که مایل نبود با امام بیعت کند در این باره به مشورت پرداخت و نامه ای برای «عمرو بن عاص» نوشت و از او کمک خواست گفت وگوهای زیادی میان او و «معاویه» در گرفت و «عمرو» به او فهماند که فاقد افتخاراتی است که علی دارد. سرانجام گفت: اگر من با تو بیعت کنم و تمام خطرات آن را بپذیرم، چه پاداشی برای من قرار خواهی داد؟ معاویه گفت: هرچه خودت بگویی عمرو گفت: حکومت مصر را بعد از پیروزی به من واگذار کن معاویه تأملی کرد و گفت: من خوش ندارم که مردم دربارۀ تو بگویند: به خاطر اغراض دنیوی با من بیعت کردی عمر و گفت: این حرف ها را کنار بگذار تو خودت رئیس دنیا پرستانی مطلب همین است که من می گویم، من حکومت مصر را می خواهم سرانجام معاویه تسلیم شد و این قرارداد را با او بست. ⁽²⁾

این که حضرت در جمله خود تعبیر به «تَرْكِ الدّینِ» فرموده اند بر حسب ظاهر است وگرنه عمرو عاص از اول اسلامش منافقانه و از ترس لشکر اسلام بوده و دینی نداشته تا بخواهد آن را برای معاویه ترک کند.

خطبه 85

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: عبرت آموزی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام به سه مسئله مهم اشاره فرموده است:

وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، الْأَوَّلُ لَا شَيْءَ قَبْلَهُ، وَالْآخِرُ لَا غَايَةَ لَهُ، لَا تَقَعُ الأَوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَة، وَلَا تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى كَيْفِيَّة، وَلَا تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَالتَّبْعِيضُ، وَلاتُحِيطُ بِهِ الأبْصَارُ وَالْقُلُوبُ. فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ، وَاعْتَبِرُوا بِالآى السَّوَاطِعِ، وَازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِعِ، وَانْتَفِعُوا بِالذِّكْرِ وَالْمَوَاعِطِ، فَكَأَنْ قَدْ عَلِقَتْكُمْ مَخَالِبُ الْمَنِيَّةِ، وَانْقَطَعَتْ مِنْكُمْ عَلَائِقُ الأمْنِيَّةِ، وَ دَهِمَتْكُمْ مُفْظِعَاتُ الأُمُورِ، وَالسَّيَاقَةُ إِلَى الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ، فَكُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِيدٌ»: سَائِقٌ يَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا وَشَاهِدٌ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِعَمَلِهَا. دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلَاتٌ، وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتُ، لَا يَنْقَطِعُ نَعِيمُهَا، وَلَا يَظْعَنُ مُقِيمُهَا، وَلَا يَهْرَمُ خَالِدُهَا، وَلَايَبْأَسُ سَاكِنُهَا.

1. صفات خداوند

1. 1. وحدانیت خدا

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ گواهی می دهم که معبودی جز ذات پاک او نیست یگانه است و همتایی ندارد.

نکته

لَا شَرِیکَ لَهُ همان معنای «وحده» است و تأکید معنای آن را می کند؛ به این معنا که خدا نه در ذات و نه در صفات و نه در خلقت و نه در عبارت شریک ندارد و واحد است. مشابه

شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لا إله إلا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكیم ⁽¹⁾خدا به یکتایی خود گواهی دهد که جز ذات اقدس او که نگهبان عدل و درستی است، خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز به یکتایی او گواهی دهند، نیست خدایی جز او که بر همه چیز توانا و داناست.

1. 2. ازلیت خدا

اَلْأَوَّلُ لَا شَيْءَ قَبْلَهُ همان مبدأ نخستینی که پیش از او، چیزی نبوده است.

1. 3. ابدیت خدا

وَ الْآخِرُ لَا غَايَةَ لَهُ او آخری است که پایانی ندارد.

نکته

خداوند غایتی ندارد، به این معناست که همۀ عالم متوجه «الی الله» است ولی خداوند متوجه چیزی نیست برای این که چیزی بالاتر از خدا نیست.

1. 4. دور از دسترس اندیشه ها

لا تَقَعُ الأَوْهامُ لَهُ عَلَى صِفَةٍ ⁽¹⁾ اندیشه ها، كُنه صفاتش را درک نکنند

1. 5. نفی کیفیت از ذات خدا

وَ لا تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنهُ عَلَى كَيْفِيَّةِ ⁽²⁾ عقل ها به چگونگی ذاتش پی نمی برند.

نکته

«کیفیت» مربوط به اموری است که اوصافش زائد بر ذات آن است، اما کسی که خالی از هرگونه دوگانگی و چندگانگی است «کیفیت» در او راه نمی یابد. ⁽³⁾مقصود این است که دل ها کیفیتی را برای خدا درک نمی کنند.

مشابه

است.

لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بها ⁽⁴⁾دل هایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی کنند. إنَّ في ذلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْب ⁽⁵⁾در این سخن برای صاحب دلان اندرزی است.

1. 6. نفی کمیت از ذات خداوند

وَ لا تَنالُهُ التَّجْزِيَّةُ وَ التَّبْعيضُ ⁽¹⁾

و تجزیه و تبعیض در او راه ندارد.

1. 7. احاطه ناپذیر بودن

وَلا تُحيط بِهِ الاَبْصَارُ وَ الْقُلُوبُ چشم ها و اندیشه ها به او احاطه نمی یابد.

نکته

مقصود حضرت از بیان این صفت آن است که خِرد انسان از احاطه یافتن بر حقیقت ذات خداوند ناتوان است. ⁽²⁾

مشابه

لَا تُدْرِكْهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَلَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ ⁽³⁾دیده ها او را آشکار نبینند اما دل ها به حقیقت های ایمان او را درک کنند. از امام جواد علیه السلام می خوانیم که فرمود: أَوْهَامُ الْقُلُوبِ أَدَقُ مِنْ أَبْصَارِ الْعُيُونِ أَنْتَ قَدْ تُدْرِكُ بِوَهْمِكَ السِّنْدَ وَالْهِنْدَ وَ الْبُلْدَانَ الَّتِى لَمْ تَدْخُلْهَا وَ لَا تُدْرِكُهَا بِبَصَرِكَ وَأَوْهَامُ الْقُلُوبِ لَا تَدْرِكَهُ فَكَيْفَ أَبْصَارُ الْعُيُونِ ⁽⁴⁾اندیشه های انسانی از دید چشم ها دقیق تر (و عمیق تر) است؛ چراکه انسان گاه شهرهایی را که هرگز با چشم ندیده و در آن وارد نشده است مانند: «سند» و «هند» به قوت اندیشه می تواند در ذهن خود حاضر کند؛ با این حال هنگامی که اندیشه ها قادر به درک کُنه ذات پروردگار نیست چگونه چشم ها توان این کار را دارد؟

2. حوادث عبرت آمیز زندگی پیشینیان

فَاتَّعِظُوا عِبادَ اللَّهِ بِالْعِبَرِ النَّوافِع ⁽⁵⁾ ای بندگان خدا از درس های سودمند عبرت آمیز، پند بگیرید.

نکته

عوامل عبرت و آیات و علائم روشن در این دنیا به حدی وفور دارد که جای عذر برای کسی نمی ماند. ⁽¹⁾

لزوم عبرت گیری از آیات روشن

وَاعْتَبِرُوا بِالأَى السَّوَاطِع ⁽²⁾

از آیات روشن الهی [در تکوین و تشریع] عبرت بیاموزید!

مشابه

سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَ فِى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَق ⁽³⁾به زودی نشانه های خود را در افق ها[ی گوناگون] و در دل هایشان بدیشان خواهیم نمود، تا برایشان روشن گردد که او خود حق است. وَ لا تَتَّخِذُوا آیاتِ اللَّهِ هُزُوا ⁽⁴⁾و آیات خدا را به ریشخند مگیرید. فیهِ آيَاتٌ بَيْناتُ مَقامُ إِبْراهیم ⁽⁵⁾در آن نشانه هایی روشن [از جمله] مقام ابراهیم است. استعاره

مستعار: سطوع

مستعار له: درخشش سپیده دم

مستعار منه: آیات و نشانه های روشن حق تعالی

جامع: وجه شباهت ظهور و درخشش انوار آیات حق بر آیینه دل بندگان است. چنان که درخشش سپیده دم ظلمت و تاریکی شب را می زداید، آیات الهی نیز ظلمت ها را از بین می برد و هدایت را ایجاد می کند.

4. لزوم پندگیری از انذارها

وارد جرُوا بِالنَّذر البوالغ ⁽¹⁾

انذارهای رسا و گویای الهی را پذیرا شوید.

مشابه

وَاذْكُرْ أَحَا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَه ⁽²⁾و برادر عادیان را به یاد آور، آن گاه که قوم خویش را بیم داد. وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجر ⁽³⁾و آن ها را از آن روز قریب [الوقوع] بترسان، آن گاه که جان ها به گلوگاه می رسد.

5. لزوم پندگیری از مواعظ

وَ انْتَفِعُوا بِالذِّكْرِ وَ الْمَواعِظِ از تذکرات و مواعظ بهره بگیرید!

نکته

مقصود از «ذکر» قرآن کریم است و مواعظ هم مواعظ قرآن را شامل می شود و هم مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله را؛ یعنی به وسیله قرآن و مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام و دیگران نفع ببرید و از مواعظ آن ها بهره برداری کنید.

مشابه

يا أَيُّهَا الَّذِى نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُون ⁽⁴⁾ای کسی که قرآن بر او نازل شده است، به یقین تو دیوانه ای

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُون ⁽⁵⁾ما این قرآن را به تدریج نازل کرده ایم و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.

6. توجه به لحظات دردآور و پندآموز مرگ

6. 1. چنگ انداختن مرگ

فَكَأَنْ قَدْ عَلِقَتْكُمْ مَخَالِبُ الْمَنِيَّةِ ⁽¹⁾

الْمَنِيَّةِ: آرزو

گویا می بینم چنگال مرگ در پیکر شما فرو رفته است.

تشبیه

مشَّبَه: مرگ

مشَّبَهٌ به: درنده ای که حمله می آورد

وجه شَبَه: رو آوردن مرگ به سوی انسان و در کام خود فرو بردن انسان ها را به درنده ای تشبیه کرده است که حمله می آورد و شکار خود را پاره پاره می کند.

6. 2. قطع علایق

وَ انْقَطَعَتْ مِنْكُمْ عَلائِقُ الأَمْنِيَّةِ ⁽²⁾ و علاقه و آرزوها از شما رخت بربسته است.

نکته

اشاره به این است که آرزوهای دنیوی از مال و ثروت و مقام و جاه و دیگر دلبستگی ها، با فرا رسیدن مرگ از میان می رود. ⁽³⁾

6. 3. سختی های مرگ

وَ دَهَمَتْكُمْ مُفْتِعاتُ الأُمُورِ ⁽¹⁾

شداید و سختی های مرگ و برزخ به شما روی آورده است.

6. 4. آغاز حرکت رستاخیز

وَ السّياقَةُ إِلَى الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ ⁽²⁾

و حرکت به سوی رستاخیز آغاز شده است.

نکته

«وِرد» به معنای راهی است که در کنار نهرهای بزرگی که ساحل آن با آب فاصله دارد به صورت سراشیبی درست می کنند تا افراد به آسانی بتوانند دسترسی به آب پیدا کنند. چنین محلی را در فارسی «آبشخور» و در عربی «ورد» می گویند و «مورود» به معنای محلی است که تشنگان بر آن وارد می شوند و در حقیقت اشاره به این است که گنهکاران محروم از آب های زلال نهرهای بهشتی به آبشخور دوزخ وارد می شوند، که جز آتش سوزان در آن جا چیزی نیست. ⁽³⁾

مشابه

يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُود ⁽⁴⁾در روز قیامت پیشاپیش قوم خود بیاید و همه را به آتش درآورد چه بد جایگاهی است که به آن وارد می شوند.

7. ورود به محشر به همراه شاهد

فَ كُلُّ نَفْس مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدُ سائِقٌ يَسُوقُها إلى مَحْشَرِها وَ شَاهِدٌ يَشْهَدُ عَلَيْهَا بِعَمَلِها ⁽¹⁾ و «با هرکسی راننده و گواهی است» راننده به سوی محشرش می راند و گواهی دهنده بر اعمالش گواهی می دهد.

نکته ها

«سائق» آن چیزی است که انسان ها را به سوی محشر می راند و آن عبارت است از حکم خداوندی و عوامل نزدیک به مرگ که بر نفس انسان حاکمیت یافته، آن را به معادش باز می گرداند. ⁽²⁾

منظور از این که شاهدی برای انسان همراه او خواهد بود این است که خود انسان با نامه اعمال و شهادت اعضایش به آن چه انجام داده است شهادت خواهد داد. ⁽³⁾

مشابه

أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَة ⁽⁴⁾هرکجا باشید، شما را در می یابد هر چند در برج های استوار باشید. إِلَى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساق ⁽⁵⁾آن روز، روز راندنش به سوی پروردگار توست. وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهاسائقٌ و شهیدٌ ⁽⁶⁾و هرکسی می آید [در حالی که] با او سوق دهنده و گواهی دهنده ای است.

8. خصوصیات بهشت

8. 1. درجات بهشتی

دَرَجَاتٌ مُتَفاضِلاتٌ، وَ مَنازِلُ مُتَفاوتاتٌ ⁽⁷⁾ در آن جا درجاتی است که یکی از دیگری برتر و منزلگاه هایی است که با هم متفاوت است.

نکته

هرکس به اندازه عمل خود در بهشت درجه دارد و درجات بهشت گزاف نیست؛ یعنی این طور نیست که مانند مقام های دنیا بدون دلیل یا از روی قلدری و چاپلوسی باشد. درجات بهشت با اعمال صالح و خلوص انسان در موقع عمل سنجیده می شود؛ هرچند فضیلت انسان بیشتر باشد درجات بهشتی او هم برتر و بالاتر است.

مشابه

وَ لِكُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا ⁽¹⁾و برای هر یک از آن چه انجام داده اند، مراتبی خواهد بود. تَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ ⁽²⁾درجات هرکس را که بخواهیم فرا می بریم. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین می خوانیم: الْجَنَّةُ مِائَةً دَرَجَةٍ مَا بَيْنَ كُلِّ دَرَجَتَيْنِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْفِرْدَوْسُ أَعْلَاهَا دَرَجَةً مِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ الْأَرْبَعَةُ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ ⁽³⁾بهشت صد درجه دارد که مابین هر درجه ای با درجه دیگر، فاصله ای همچون فاصله میان زمین و آسمان است و بالاترین درجات ،آن فردوس است. آن جا نهرهای چهارگانه بهشت سرچشمه می گیرد پس هنگامی که از خداوند تقاضا می کنید، فردوس را تقاضا کنید!

8. 2. جاودانگی نعمت های بهشت

لا يَنْقَطِعُ نَعيمُها نعمت های بهشتی هرگز قطع نمی شود.

مشابه

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُكُلُها دَائِمَ وَ ظِلُّها ⁽⁴⁾وصف بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده از زیر آن نهرها روان است. میوه و سایه اش پایدار است. أَدْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُود ⁽⁵⁾به سلامت و شادکامی در آن در آیید که این روز جاودانگی است.

8. 3. ساکنانش کوچ نمی کنند

وَ لا يَظْعَنُ مُقيمُها ⁽¹⁾

ساکنانش از آن کوچ نمی کنند.

مشابه

خالِدِينَ فِيها لا يَبْغُونَ عَنْها حِوَلا ⁽²⁾جاودانه در آن خواهند بود و از آن جا درخواست انتقال نمی کنند.

8. 4. پیر نمی شوند

وَ لا يَهْرَمُ خَالِدُها ⁽³⁾

و ساکنانش پیر نمی شوند.

8. 5. بدون گرفتاری

وَ لايَبْأَسُ ساكِنُها ⁽⁴⁾ و آنان که در آن جای دارند گرفتار، شداید نمی شوند.

نکته

مقصود این است که ساکنان بهشت گرفتاری و فقر و ناتوانی و ضعف ندارند.

خطبه 86

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی غفلت زدایی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه در واقع از پنج بخش تشکیل شده است: 1. به بیان اوصاف پروردگار می پردازد. صفاتی که توجه به آن تأثیر عمیق تربیتی در انسان دارد و او را از گناهان باز می دارد و به نیکی ها دعوت می کند؛ 2. مردم را موعظه می کند؛ این که در این دنیای زودگذر به تهیه زاد و توشه برای آخرت بپردازند و هدف آفرینش خویش را فراموش نکنند؛ 3. به اهمیت قرآن می پردازد؛ این که خداوند در آن اتمام حجت کرده و گفتنی ها را در هر زمینه گفته است؛ 4. به مردم هشدار می دهد تا از خواب غفلت برخیزند و در باقی مانده عمر خویش به جبران گذشته بپردازند و مراقب وسوسه های شیاطین باشند؛ 5. به چند صفت رذیله اشاره کرده مردم را از آن برحذر می دارد و بهترین انسان ها را با ذکر اوصافی معرفی می نماید.

قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ لَهُ الْإِحَاطَةُ بِكُلِّ شَيْءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَيْءٍ وَالْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْكُمْ فِي أَيَّامٍ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ وَ فِي فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغْلِهِ وَ فِي مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ وَ لْيُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لْيَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ فَاللَّهَ اللَّهَ أَيُّهَا النَّاسُ فِيمَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتَابِهِ وَ اسْتَوْدَعَكُمْ مِنْ حُقُوقِهِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَخْلُقُكُمْ عَبَثًا وَ لَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى وَ لَمْ يَدَعْكُمْ فِي جَهَالَةٍ وَلَا عَمَّى قَدْ سَمَّى آثَارَكُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ وَكَتَبَ آجَالَكُمْ وَ أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْكِتَابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ عَمَّرَ فِيكُمْ نَبِيَّهُ أَزْمَاناً حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ فِيمَا أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ دِينَهُ الَّذِي رَضِيَ لِنَفْسِهِ وَ أَنْهَى إِلَيْكُمْ عَلَى لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَكَارِهَهُ وَ نَوَاهِيَهُ وَأَوَامِرَهُ و أَلْقَى إِلَيْكُمُ الْمَعْذِرَةَ وَاتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ وَ قَدَّمَ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ وَ أَنْذَرَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ فَاسْتَدْرِكُوا بَقِيَّةَ أَيَّامِكُمْ وَاصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَكُمْ فَإِنَّهَا قَلِيلٌ فِي كَثِيرِ الْأَيَّامِ الَّتِي تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ وَالتَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِكُمْ فَتَذْهَبَ بِكُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَةِ وَ لَا تُدَاهِنُوا فَيَهْجُمَ بِكُمُ الْإِدْهَانُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَإِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَالْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِينُهُ وَ السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ وَ الشَّقِيُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ يَسِيرَ الرِّيَاءِ شِرْكٌ وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَى مَنْسَاةٌ لِلْإِيمَانِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّيْطَانِ جَانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلْإِيمَانِ الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاةٍ وَكَرَامَةٍ وَ الْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ وَلَا تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْإِيمَانَ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ وَ لَا تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ وَاعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ يُسْهِى الْعَقْلَ وَيُنْسِي الذِّكْرَ فَأَكْذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَصَاحِبُهُ مَغْرُورٍ.

1. صفات خداوند

1. 1. عالم به اسرار

قَدْ عَلِمَ السِّرائِرَ ⁽¹⁾

خداوند به نهان ها آگاه است.

نکته

همه پنهانی های درونی برای خداوند آشکار است و او بر همه چیز احاطه دارد. ⁽¹⁾

1. 2. آگاه از اندیشه ها

وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ ⁽²⁾

خداوند از اندیشه ها باخبر است.

نکته

به کسی «خبیر» می گویند که اخبار نهفته بر او پوشیده نباشد. هیچ اتفاق یا حادثه ای به وقوع نمی پیوندد جز این که او می داند و خبر آن واقعه نزد اوست. ⁽³⁾

مشابه

يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽⁴⁾اسرار آسمان ها و زمین را می داند. وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی ⁽⁵⁾و اگر سخن به آواز گویی، او نهان و نهان تر را می داند. أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُيُوبِ ⁽⁶⁾آیا ندانسته اند که خدا راز آنان و نجوای ایشان را می داند و خدا دانای رازهای نهانی است؟

1. 3. احاطه و سلطه الهی

لَهُ الإِحَاطَةُ بِكُلِّ شَيْءٍ به هر چیز احاطه دارد.

نکته

احاطه داشتن خداوند بر هر چیزی به معنای آگاه بودن بر تمام کلیات و جزئیات اشیاست. ⁽¹⁾

مشابه

أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحیط ⁽²⁾آگاه باش که مسلماً او به هرچیزی احاطه دارد. إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحیطٌ ⁽³⁾خداوند به آن چه آن ها انجام می دهند احاطه دارد.

1. 4. غالب بودن خداوند

وَ الْغَلَبَةُ لِكُلِّ شَيْءٍ و بر همه چیز غالب و پیروز است.

1. 5. قادر بودن خداوند

وَ الْقُوَّةُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ و به هر کاری تواناست.

نکته

فرق بین قوه و غلبه آن است که قوه وسیلۀ آفرینش و غلبه وسیله چیرگی بر پدیده هایی است که از قبل آفریده شده اند. ⁽⁴⁾

مشابه

إنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتين ⁽⁵⁾همانا خداوند روزی دهنده کامل و کافی و صاحب قوت و قدرت است.

2. لزوم کسب توشه و عمل

فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُ مِنْكُمْ فى أَيَّامٍ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ ⁽⁶⁾

آن کس که اهل عمل است باید در مدتی که مهلت دارد عمل کند پیش از آن که اجلش فرا رسد.

نکته

یعنی وقتی که مرگ رسید دیگر عمل میسر نیست پس تا پیش از فرا رسیدن اجل عمل صالح انجام دهید که انجام عمل صالح میسر است.

در عبارت «قَبْلَ ارْهاقِ أَجَلِهِ» اشاره به اصل نعمت زندگی و عمر شده است. ⁽¹⁾

3. لزوم تلاش در زمان آسایش

وَ فِي فَراغِهِ قَبْلَ أَوانِ شُغْلِهِ، وَ فِي مُتَنَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ يُؤْخَذَ بِكَظَمِهِ ⁽²⁾

كظَم: محل نفس او؛ گلوی او کظم معنای مصدری دارد یعنی نفس را حبس کردن که گاه کنایه از خویشتن داری به هنگام خشم و مانند آن آمده است؛ محرکة مخرج النفس؛ كظم و هو الامساك و الجمع للشيء.

و در ایام فراغتش پیش از آن که گرفتار شود تلاش کند و در روزگار آسودگی قبل از آن که راه گلو بسته شود [کوشش نماید]

نکته ها

«وَ في فَراغِهِ» اشاره به نعمت فراغت، در برابر گرفتاری کسب وکار و همسر و فرزندان است. ⁽³⁾

عبارت «وَ فی مُتَنَفَّسِهِ» به نعمت سلامتی و نداشتن شداید و تنگناها و دشواری های گلوگیر، اشاره دارد و مردم را متوجه می سازد که از پروردگارشان بترسند و مخالفت نکنند درباره آن چه در کتاب خدا مأمور به حفظ و نگهداری آن هستند. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ ما كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللهِ كِتاباً مُؤَجَلا ⁽⁵⁾و هیچ نفسی جز به فرمان خدا نمیرد و این سرنوشتی است که مقرر کرده است. بِمَا اسْتَحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللهِ وَ کانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ ⁽⁶⁾(خداشناسان و علمایی) که مأمور نگهبانی (احکام) کتاب خدا هستند و بر (صدق) آن گواهی دادند.

4. لزوم آمادگی برای قیامت

وَلْيُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَلْيَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدارِ اِقامَتِه ⁽¹⁾

وَلْيَتَزَوَّد: و باید توشه اخذ کنند.

دارِ ظَعن: خانه کوچ؛ الارتحال.

دار اقامة: سرای جاوید

و برای خویشتن و آینده اش چیزی آماده کند و زاد و توشه ای از سرایی که باید از آن کوچ کند، برای سرای ابدی برگیرد.

نکته

مقصود از «قَدَمِهِ» قیامت است؛ یعنی این انسان باید برای خود و آن روزی که در آن حاضر می شود، آماده شود و برای خود اعمال صالح و نیکو اندوخته کند.

مشابه

هنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَت ⁽²⁾در آن هنگام [و در آن جا] هرکس عملی را می آزماید از میزان ارزش و مقدار جزای آن آگاه می شود که قبلاً انجام داده است. وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرِ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبَابِ ⁽³⁾و آن چه از کارهای خیر انجام دهید خدا می داند و زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه پرهیزکاری است و ای خردمندان از من پروا کنید.

5. لزوم اهتمام به کتاب خدا

فَاللَّهَ اللَّهَ أَيُّهَا النَّاسُ فِيمَا اسْتَحْفَظَكُمْ مِنْ كِتابِهِ وَ اسْتَوْدَعَكُم مِنْ حُقُوقِهِ ⁽⁴⁾

اسْتَوْدَعَكُم: نزد شما به ودیعه گذاشته است.

ای مردم خدا را خدا را [در نظر آرید!] در آن چه از شما خواسته است درباره حفظ کتاب خود و حقوقی را که نزد شما به ودیعت گذارده است.

نکته

منظور از این کتاب قرآن مجید است که مردم موظف به حفظ آن و احکام آن اند و منظور از حقوقی که به ودیعت نزد بندگانش گذاشته احکام و دستورات و حلال و حرام اوست که هرگونه کوتاهی در حفظ آن کتاب و این حقوق مسئولیت عظیم الهی را در پی دارد. ⁽¹⁾

«أَيُّهَا النَّاسُ»: مناداست و حرف ندای آن محذوف است و این عبارت به صورت قلب آمده است.

مشابه

تِلْكَ آيَاتُ الْكِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبین ⁽²⁾این است آیات کتاب خدا و قرآنی (که راه حق و باطل را روشن و آشکار) می گرداند. وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثِ ⁽³⁾و قرآنی را جزء جزء بر تو فرستادیم که تو نیز بر امت به تدریج قرائت کنی.

6. هدفدار بودن آفرینش

فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ لَمْ يَخْلُقُكُمْ عَبَثاً این به دلیل آن است که خداوند شما را عبث و بیهوده نیافریده است.

نکته

این خطاب به «الناس» است که در جمله قبل قرار دارد؛ یعنی ای مردم خدایی که منزه از هر عیب و نقص است شما را بدون هدف و بیهوده خلق نفرموده است. در خلقت موجودات و جهان آفرینش هدفی در نظر بوده است. هدف از خلقت انسان این بوده که دراثر تکامل موجود مجرد کامل شود هدف این بوده که از این قالب مادی، عقلی بیافریند که جبرئیل هم به گردش نرسد.

وجود برنامه برای زندگی

وَلَمْ يَتْرُكْكُمْ سُدًى وَ لَمْ يَدَعْكُمْ فِي جَهالَةٍ وَلا عَمِّى ⁽⁴⁾

و مهمل نگذاشته و در جهل و نابینایی رها ننموده است.

مشابه

قَدْ جَاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِی ⁽¹⁾پس هرکه به دیده بصیرت بنگرد به سود خود او و هرکس از سر بصیرت ننگرد به زیان خود اوست. أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ ⁽²⁾آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما بازگردانیده نمی شوید؟ . علم خداوند به اعمال بشر

قَدْ سَمّى آثَارَكُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَكُمْ وَكَتَبَ أَجالَكُمْ ⁽³⁾

بلکه وظایف شما را دقیقاً تعیین فرموده است و اعمال شما را می داند و سرآمد عمرتان را مقرر داشته است.

نکته

نام بردن آثار به تعیین کردن کارهایی مانند نماز و روزه... است و تعلیم اعمال هم همین است؛ پس این دو عبارت نزدیک به هم هستند یعنی کارهای شما را نام برده و اعمال شما را تعلیم کرده است.

مشابه

وَ نَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثارهم ⁽⁴⁾و آن چه را از پیش فرستاده اند و تمام آثار آن ها را می نویسیم. وَ يَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ وَ اللهُ عَليمٌ بِذَاتِ الصُّدُور ⁽⁵⁾و از آن چه پنهان یا آشکار می کنید باخبر است و خداوند از آن چه در سینه هاست آگاه است. لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَة وَلا يَسْتَقْدِمُون ⁽⁶⁾برای هر قوم و ملتی پایانی است. هنگامی که اجل آن ها فرا رسد نه ساعتی تأخیر می کنند و نه ساعتی پیشی می گیرند.

9. قرآن بیانگر همه چیز

وَ أَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْكِتَابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ ⁽¹⁾ خداوند کتاب (قرآن) را بر شما نازل کرده است که بیانگر همه چیز است.

نکته

مقصود از کتاب قرآن است خداوند قرآن را برای هدایت شما فرستاده در حالی که این کتاب بیانگر همه چیز است؛ البته این جمله با کلام حضرت رسول صلى الله عليه وسلم که در حدیث ثقلین فرموده است: إِنِّی تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی... منافات ندارد. این جا فقط قرآن را بیان می کند و بیان کنندگان قرآن هم اهل بیت علیهم السلام هستند.

10. کامل کردن دین توسط پیامبر

وَ عَمَّرَ فِيكُمْ نَبِيَّهُ أَزْمَاناً، حَتَّى أَكْمَلَ لَهُ وَ لَكُمْ فيما أَنْزَلَ مِنْ كِتَابِهِ دِينَهُ الَّذِي رَضِيَ لِنَفْسِهِ ⁽²⁾پیامبر خود را چندان در میان شما عُمر داد تا دین خود را برای او و برای شما به کمال رسانید؛ بدان گونه که در کتاب خود نازل کرده و خود می پسندید. نکته

خداوند با عُمر دادن به پیغمبر و نازل کردن آیات قرآن، دینی را که خود می پسندید برای هدایت افراد بشر تکمیل فرمود از 63 سال عمر ،پیغمبر 23 سال آن مربوط به دوران نبوت آن حضرت بود که در میان مردم بود و با آن ها زندگی می کرد و در این مدت راه و روش دینداری را به مردم یاد داد.

مشابه

وَ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ ⁽³⁾و این کتاب را بر تو نازل کردیم که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است. الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا ⁽⁴⁾امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما آیینی برگزیدم.

11. اتمام حجت خداوند بر بندگان

11. 1. پیامبر ابلاغ کننده وحی

وَ أَنْهى إِلَيْكُمْ عَلَى لِسانِهِ مَحابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ ⁽¹⁾

خداوند با زبان پیامبر صلی الله علیه و آله اعمالی را که محبوب داشته به شما رسانیده است.

11. 2. پیامبر بیان کننده اوامر و نواهی

وَ مَکارِهَهُ وَ نَواهِيَهُ وَ أَوامِرَهُ و اعمالی را که ناخوش می دارد و نواهی و اوامرش را بیان کرده است.

نکته

حضرت می فرماید: آن چه خداوند دوست داشته یا از آن ها کراهت داشته است، به وسیلهٔ جاری کردن بر زبان رسول خود حجت را بر بندگان تمام کرده است. با اوامری که فرموده همه چیزهایی را که محبوب خود بوده بیان کرد و چیزی را فروگذار نکرد و با نواهی که فرمود همه چیزهایی را که مغضوب او بوده بیان کرد و چیزی را فروگذار نکرد.

11. 3. بسته بودن راه عذر

فَأَلْقَى إِلَيْكُمُ الْمَعْذِرَةَ وَ اتَّخَذَ عَلَيْكُمُ الْحُجَّةَ ⁽²⁾ و به این ترتیب راه عذر را بر شما بسته و حجت را تمام نموده است.

نکته

خداوند با بیان احکام و نشان دادن مسیر راه عذر آوری بندگان را در روز قیامت بسته است اگر حلال ها و حرام ها را نمی گفت یا بعضی را می گفت و بعضی را نمی گفت و با این حال روز قیامت بندگان را مؤاخذه می کرد جای عذر آوردن برای بنده وجود داشت ولی وقتی که همۀ حلال ها و حرام ها را بیان کرده دیگر جای عذر تراشی نیست.

مشابه

قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَة ⁽³⁾بگو: برهان رسا ویژه خداست.

11. 4. بیم و انذار

وَ قَدَّمَ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ وَ أَنْذَرَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيد ⁽¹⁾ و اعلام خطر کرده است و پیش از فرا رسیدن عذاب شدید، شما را انذار نموده و بیم داده است.

مشابه

وَ كَذلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا وَ صَرَّفْنا فيهِ مِنَ الْوَعِيدِ ⁽²⁾و این گونه آن را قرآنی عربی (صحیح و گویا) نازل کردیم و انواع وعیدها [و انذار] را در آن بیان نمودیم. وَ أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذاب ⁽³⁾و مردم را بترسان از روزی که عذاب الهی به سراغشان می آید. وَ أَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِر ⁽⁴⁾از روز قیامت بترسانشان، آن گاه که دل های لبریز از اندوه نزدیک حنجره ها رسد.

12. غنیمت شمردن فرصت

فَاسْتَدْرِكُوا بَقِيَّةَ أَيَّامِكُمْ وَاصْبِرُوا لَها أَنْفُسَكُم. ⁽⁵⁾

حال که چنین است باقی مانده عمر خویش را دریابید و به خاطر آن صبر و استقامت پیشه کنید!

نکته

صابر به کسی گفته می شود که نفس اماره خود را در معصیت حبس می کند و نمی گذارد مرتکب گناهان و اعمال زشت شود.

13. محدود بودن عمر

فَإِنَّها قَليلٌ في كَثِيرِ الأَيَّامِ الَّتى تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ وَالتَشاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ زیرا باقی مانده عمر بسیار کم است در برابر ایام زیادی که شما به غفلت گذرانده اید و به پند و موعظه توجه نکرده اید.

نکته

عبارت «تَكُونُ مِنْكُمْ فِيهَا الْغَفْلَةُ» اشاره به این است که نه تنها در گذشته چنین غفلت هایی از شما صادر شده در آینده نیز زمینه آن وجود دارد. ⁽¹⁾

14. آزادی بیش از حد ممنوع!

وَلا تُرَ خُصُوا لأَنْفُسِكُمْ فَتَذْهَبَ بِكُمُ الرُّخَصُ مَذاهِبَ الظَّلَمَةِ ⁽²⁾

مَذاهِبَ: راه ها.

الظُّلَمَةِ: ستمكاران.

به خود بیش از حد آزادی ندهید! که استفاده افراطی از مباح و آزادی، شما را در طریق ظالمان قرار خواهد داد.

نکته ها

منظور از رخصت آن سهل انگاری هایی است که اشخاص در رابطه با انواع خوردنی ها، آشامیدنی ها و ازدواج داشته اند. ⁽³⁾

مقصود از «مذاهب الظلمة» راه های انحرافی و عدول از طریق حق می باشد. ⁽⁴⁾اگر به نفس اماره اجازه و فرصت داده شود این فرصت ها موجب می شود که انسان را در راه ظالمین قرار دهد؛ یعنی اگر فرصت دادی و توبه نکردی گناه می کنی.

15. لزوم پرهیز از تظاهر و فریب

وَلا تُداهِنُوا فَيَهْجُمَ بِكُمُ الْإِنْهانُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ ⁽⁵⁾

ظاهر سازی و فریب کاری نکنید که شما را به معصیت می کشاند.

نکته

منظور از «مداهنه» این است که انسان در رابطه با اهل گناه نرمش و انعطاف نشان دهد و ظاهر سازی نفاق آلود کند که این گونه نرمش و ظاهر سازی، سرانجام انسان را به انواع گناهان آلوده می سازد. ⁽¹⁾

16. لزوم اطاعت از پروردگار

عِبادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ ⁽²⁾

ای بندگان خدا آن ها که خالصانه تر و خیرخواهانه تر با خود برخورد می کنند، از همه در برابر پروردگار مطیع ترند.

نکته

هدف از نصیحت کردن ناصح این است که به شخصی که شنونده نصیحت است، خیر و منفعت برساند و می دانیم که برترین خیر و منفعت سعادت پایدار ابدی و مشاهده رحمت حضرت ربوبی است. ⁽³⁾

17. ناخالص کیست؟

وَ اِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ ⁽⁴⁾

کسی که از همه بیشتر خود را می فریبد، از همه بیشتر مرتکب معصیت پروردگار می شود.

نکته

هرکس معصیت خدا را بکند نسبت به جان خود خیانت کارتر است برای این که عواقب معصیت خداوند به عذاب شدن او در قیامت منجر می شود.

18. فریب خورده واقعی

وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ ⁽¹⁾

مغبون واقعی کسی است که خویشتن را مغبون سازد.

نکته

اشاره به این که، گاه شخص دیگری بر سر انسان کلاه می گذارد و او را مغبون می کند و سرمایه اش را از دستش می گیرد و گاه انسان دربارۀ خویشتن دست به چنین کاری می زند و با خودفریبی، سرمایه های وجودی خویش را از کف می دهد. ⁽²⁾

19. مغبوط واقع شدن

وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِينُهُ ⁽³⁾ و آن که بر او غبطه خورند کسی است که دینش سالم بماند.

نکته

آرزوی وصول به مقام آن کسی شایسته است که دین او برای او سالم باشد. در این دنیا به علت اختلافی که مردم در داشتن و نداشتن امتیازات مادی و معنوی دارند، گروهی به گروه دیگر غبطه می خورند معنای غبطه خوردن آرزوی شدید به داشتن امتیازی است که نصیب دیگری شده است؛ بنابراین «مغبوط» صاحب نعمتی است که مردم به حال او غبطه می خورند و این معنی غیر از حسد و شرک است که آرزوی سلب شدن امتیاز از دیگران در آن است. ⁽⁴⁾

20. سعادتمند کیست؟

وَالسَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِهِ ⁽⁵⁾ سعادتمند آن کسی است که از سرنوشت دیگران پند و اندرز گیرد.

نکته

خوشبخت کسی است که از مواعظ و خیرخواهی های دیگران پند می گیرد و به وسیلهٔ راهنمایی دیگران سعادتمند می شود.

مشابه

وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خالدين فيها ⁽¹⁾اما نیکبختان تا آسمان ها و زمین باقی است در بهشت جاویدان بمانند. يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعيد ⁽²⁾روزی که چون بیاید هیچ کس جز به فرمان او سخن نگوید و مردمان بعضی بدبخت باشند و بعضی نیکبخت.

21. شقی کیست؟

وَالشَّقِيُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ ⁽³⁾ شقاوتمند و محروم کسی است که فریب هواوهوس و غرور خویش را بخورد.

22. خصلت های خطرناک

22. 1. ريا

وَاعْلَمُوا أَنَّ يَسيرَ الرِّياءِ شِرْكٌ ⁽⁴⁾ آگاه باشید! ریاکاری هر چند کم باشد، شرک است.

نکته

آن چه در عبادت شرط است، قصد قربت و خلوص نیت است اگر قصد ریا و خودنمایی در عبادت باشد خداوند آن عمل را قبول نمی کند و این شرک به خداست.

22. 2. هم نشینی با هواپرستان

وَ مُجالَسَةَ أَهْلِ الْهَوى مَنْساةٌ لِلأيمَانِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّيْطَان ⁽⁵⁾

بدانید که هم نشینی با هواپرستان ایمان را از انسان دور می کند و شیطان را به حضور می کشاند.

نکته

مقصود امام علیه السلام از اهل (الهوی) در عبارت فوق بدکارانی است که تسلیم خواسته های شیطانی و شهواتی بیرون از حدود شرعی شده اند. ⁽¹⁾

مجالست با اهل دنیا انسان را از آخرت دور می کند و انسان در چنین حالی دستورات الهی را فراموش می کند. مجلس حضور با دنیا پرستان، حضور در مجلس شیطان است.

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الْمَرْءُ عَلَى دِینِ خَلِيلِهِ وَ قَرِینه ⁽²⁾انسان بر دین دوست و هم نشین خویش است.

22. 3. دروغ

جانِبُوا الْكَذِبَ فَإِنَّهُ مُجانِبٌ لِلإِيمَانِ ⁽³⁾

از دروغ برکنار باشید؛ چراکه دروغ از ایمان برکنار است.

نکته ها

تعبیر به «مُجَانِبُ لِلأيمَانِ» نشان می دهد که دروغ نه تنها با ایمان سازگار نیست، بلکه بسیار با آن فاصله دارد؛ چراکه دروغگو معمولاً برای جلب منافع یا دفع ضررها یا هوای نفس، دروغ می گوید در حالی که انسان مؤمن می داند همه چیز به دست خداست و نیز می داند هواپرستی نوعی بت پرستی است. ⁽⁴⁾

22. 4. هلاکت دروغگو

الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاةٍ وَ كَرَامَةٍ وَ الْكَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ ⁽¹⁾

شُرَف: بلندی تپه؛ محركة المكان العالي.

مهواة: عامل سقوط؛ محل هلاکت؛ از ماده «هوی» به معنای میل به چیزی است و واژه «مهواه» اسم مکان است و به معنای پرتگاه و فاصله میان دو کوه آمده که گاه انسان را متمایل به سقوط می کند؛ محلّ السقوط.

مهانة: خارى الذلة والحقارة اسم الهوان والمهانه واان الرجل استخف به.

راست گو بر ساحل نجات و کرامت است اما دروغ گو بر لبه پرتگاه هلاکت و پستی قرار دارد.

22. 5. حسد

وَلا تَحاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الأيمانَ كَمَا تَأْكُلُ النّارُ الْحَطَبَ ⁽²⁾ حسد نورزید که حسد ایمان را نابود می کند آن گونه که آتش هیزم را خورده و خاکستر می کند.

نکته

. علتی که امام علیه السلام برای ترک حسد آورده آن است که حسد، نیکی ها را می خورد، همان طور که آتش هیزم را از میان می برد. ⁽³⁾

مشابه

فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا ⁽⁴⁾سپس خواهند گفت: بلکه بر ما حسد می برید. أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه ⁽⁵⁾بلکه به مردم برای آن چه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده، رشک می ورزند. وَ مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذا حَسَدَ ⁽⁶⁾و از شرّ [هر] حسود، آن گاه که حَسَد ورزد. أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَغْبِطُ وَلَا يَحْسُدُ وَالْمُنَافِقُ يَحْسُدُ وَ لَا يَغْبِطُ ⁽⁷⁾امام صادق علیه السلام فرمود مؤمن غبطه برد و حسد نبرد ولی منافق حسد برد و غبطه نبرد.

22. 6. کینه

وَلا تَباغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ ⁽¹⁾ کینه یکدیگر را در دل نگیرید که خیر و برکت را از میان می برد.

نکته ها

تعبیر به «تَبَاغَضُوا» اشاره به این است که خصومت ها و عدوات ها معمولاً دوجانبه هستند و پاسخ خصومت خصومت است. ⁽²⁾

تعبیر به «حَالِقَه» که از مادۀ «حَلْق» به معنای تراشیدن است نشان می دهد خصومت ها هرگونه خیر و سعادت را بر می کَنَد؛ چراکه ریشه هر خیر و سعادتی، تعاون و همدلی و همکاری افراد جامعه با یکدیگر است و این کار بدون محبت و دوستی میسر نیست. ⁽³⁾

تشبه

مَشَبَّه: کینه ورزیدن با یکدیگر

مَشَبَّه به: تیغ سلمانی

وجه شَبَه: همان طور که تیغ سلمانی موها را زائل می کند، کینه ورزیدن با یکدیگر هم موجب زوال خیر و برکت در انسان ها می شود.

22. 7. آرزوهای دور و دراز

وَاعْلَمُوا أَنَّ الأَمَلَ يُسْهِى الْعَقْلَ وَ يُنْسِى الذِّكْرَ فَا كَذِبُوا الاَمَلَ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ صاحِبُهُ مَغْرُورٌ ⁽⁴⁾

مَغْرُورُ: فریب خورده.

بدانید آرزوهای دور و دراز خرد را به غفلت [از واقعیت ها] وامی دارد و یاد خدا را به فراموشی می سپارد؛ بنابراین به آرزوها اعتنا نکنید که فریبنده است و صاحبش فریب خورده!

نکته

وقتی که هدف انسان پیدا کردن خواسته هایش باشد دیگر فکر نمی کند که من باید این خواسته ها را از راه درست و شرعی به دست بیاورم یا از راه باطل و حرام، فکر نمی کند که باید در این راه دین و ایمانم را هم بدهم یا باید تملق بگویم چنین کسی عقلش غافل و خودش گمراه است.

مشابه

وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ⁽¹⁾و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خود فراموشی کرد؛ آنان همان نافرمانان اند. وَ قَالَ امیرالمؤمنين علیه السلام: مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَل ⁽²⁾آن که آرزو را طولانی کند، کارش را زشت سازد.

أَلَا وَإِنَّكُمْ فِي أَيَّامٍ أَمَلِ مِنْ وَرَائِهِ أَجَل ⁽³⁾آگاه باشید به درستی که شما در روزهای آرزو و امیدی به سر می برید که در پی آن مرگی است. أَيُّهَا النَّاسُ الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ وَالشُّكْرُ عِنْدَ النَّعَمِ وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ ⁽⁴⁾ای مردم! زهد، عبارت است از کوتاهی آرزو شکر نزد نعمت و کناره گیری از محرمات

خطبه 87

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آخر عمر شریف امیرالمؤمنین علیه السلام، سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

علت ایراد سخن: یادی از حبیب و برادر خویش

موضوع: سیاسی، اخلاقی، اعتقادی

ویژگی: خاندان رسالت ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در این خطبه دربارهٔ صفات پرهیزکاران و فاسقان سخن می گوید؛ به آگاه سازی درباره موقعیت اهل بیت علیهم السلام در میان مردم می پردازد؛ و نیز گمان های نادرستی را که برای بعضی پیدا شده است بیان می کند.

عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ وَتَجَلْبَبَ الْخَوْفَ فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ وَ أَعَدَّ الْقِرَى لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ فَقَرَبَ عَلَى نَفْسِهِ الْبَعِيدَ وَ هَوَّنَ الشَّدِيدَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ وَ ارْتَوَى مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ فَشَرِبَ نَهَلًا وَ سَلَكَ سَبِيلًا جَدَداً قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمَا وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحَ أَبْوَابِ الْهُدَى وَ مَغَالِيقِ أَبْوَابِ الرَّدَى قَدْ أَبْصَرَ طَرِيقَهُ وَ سَلَكَ سَبِيلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ وَ قَطَعَ غِمَارَهُ وَ اسْتَمْسَكَ مِنَ الْعُرَى بِأَوْثَقِهَا وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا فَهُوَ مِنَ الْيَقِينِ عَلَى مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِي أَرْفَعِ الْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ كُلِّ وَارِدٍ عَلَيْهِ وَتَصْبِيرِ كُلِّ فَرْع إِلَى أَصْلِهِ مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ كَشَّافُ عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعٌ مُعْضِلَاتٍ دَلِيلٌ فَلَوَاتٍ يَقُولُ فَيُفْهِمْ وَيَسْكُتُ فَيَسْلَمُ قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِينِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَكَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْيُّ الْهَوَى عَنْ نَفْسِهِ يَصِفُ الْحَقَّ وَيَعْمَلُ بِهِ لَا يَدَعُ لِلْخَيْرِ غَايَةً إِلَّا أَمَّهَا وَ لَا مَظِنَّةً إِلَّا قَصَدَهَا قَدْ أَمْكَنَ الْكِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ يَحُلُّ حَيْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَيَنْزَلُ حَيْثُ كَانَ مَنْزِلُهُ. وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّى عَالِماً وَ لَيْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِيلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاكاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ الْكِتَابَ عَلَى آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَى أَهْوَائِهِ يُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَيُهَوِّنُ كَبِيرَ الْجَرَائِمِ يَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِيهَا وَقَعَ وَيَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَبَيْنَهَا اضْطَجَعَ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانِ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَيَوَانِ لَا يَعْرِفُ بَابَ الْهُدَى فَيَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَى فَيَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِكَ مَيِّتُ الْأَحْيَاءِ.

1. اقسام بندگان خدا

1. 1. محبوب ترین بندگان

عِبادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبّ عِبادِ اللّهِ إِلَيْهِ عَبْداً أَعانَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ ⁽¹⁾ ای بندگان خدا محبوب ترین بندگان خدا در نزد او بنده ای است که خدایش در مبارزه با نفس یاری دهد.

نکته ها

منظور از نفس شهوات و خواسته های هلاکت بار نفسانی است. ⁽¹⁾

خداوند به بعضی از بندگان خود توفیق می دهد که به خودشان برسند و خودشان را در راه حق و راه صحیح قرار بدهند این که انسان بر نفس اماره خود مسلط باشد و بتواند خود را کنترل کند از الطاف خداوند است خداوند با کسی خویشاوندی ندارد و هرکه به او توجه کند او هم به چنین بنده ای توجه می کند و او را کمک می نماید.

مشابه

فِيهِ رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهرین ⁽²⁾در آن جا مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه باشند؛ زیرا خدا پاکیزگان را دوست دارد.

1. 2. محزون حقیقی

فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ ⁽³⁾ [آن کس] که حزن و اندوه را شعار خود قرار داده است.

نکته ها

«اسْتَشْعَر» از مادۀ «شعار» به معنای «لباس زیرین» است و قرار دادن حُزن و اندوه به منزله لباس زیرین به این معناست که این گونه افراد با ایمان در درون خویش از ایام گذشته عمر که تلاش و کوشش کافی در اطاعت معبود نکرده اند، اندوهگین هستند.

این جمله کنایه از این است که حزن سر زبان او نیست و تظاهر به آن نمی کند بلکه واقعاً و از عمق دل محزون است.

مشابه

أَعْيُنُهُمْ تَفيضُ مِنَ الدَّمْع حَزَناً أَلا يَجِدُوا ما يُنْفِقُونَ ⁽⁴⁾[برگشتند و در اثر اندوه] از چشمانشان اشک فرو می ریخت که [چرا] چیزی نمی یابند تا [در راه جهاد] خرج کنند.

1. 3. پوشش خوف

وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ ⁽¹⁾ ترس از خدا را جلباب [لباس رویین] خود قرار داده است.

نکته

«تَجَلْبَبَ» از مادهٔ «جلباب» به معنای «چادر» یا «لباس رویین» است و قرار دادن خوف و ترس به منزله لباس رویین اشاره به این است که این افراد مخلص و مؤمن، پیوسته مراقب خویشاند و از این بیم دارند که لغزش هایی از آن ها سرزند. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: تَجَلْبَبَ

مستعارله: خوف

مستعار به: لباس بلند

جامع: لفظ «جلباب» که به معنی لباس بلند است، برای ترس و خوف از کیفر خداوند استعاره به کار رفته است وجه شباهت این است که هر دو بدن را در بر می گیرند؛ هم لباس بلند بدن را کاملاً می پوشاند و هم خوف الهی سرتاپای مؤمن را در برمی گیرد.

1. 4. نور هدایت در قلب

فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَى فِي قَلْبِهِ ⁽³⁾

در نتیجه، چراغ هدایت در قلبش روشن شده است.

تشبیه

مشَّبَهٌ: هدایت

مشَّبَهٌ به: چراغ

وجه شَبَه: همان طور که چراغ در مسائل مادی راه را نشان می دهد و انسان جلوی خودش را می تواند ببیند هدایت هم راه معنوی را به انسان نشان می دهد تا راه درست را از نادرست تشخیص دهد.

1. 5. توشه آخرت

وَ أَعَدَّ الْقِرَى لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ ⁽¹⁾ و وسیله پذیرایی برای روزی را که در پیش دارد (روز مرگ و رستاخیز) برای خود فراهم ساخته است.

نکته ها

لفظ «قِرَی» کنایه از کارهای شایسته و اعمال صالح است که باید برای بعد از مرگ آماده گردد و «یوم نازل» کنایه از روز قیامت است. ⁽²⁾

« لِيَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ»: به معنای روز قیامتی است که خواه ناخواه بر انسان نازل می شود و انسان را در خود قرار می دهد وقتی که انسان خداترس شود خداوند چراغ دل او را روشن می کند و به او توفیق می دهد که لوازم پذیرایی را برای روز قیامت خود تهیه نماید.

1. 6. نزدیک دیدن قیامت

فَقَرَّبَ عَلَى نَفْسِهِ الْبَعِيد او دور را برای خود نزدیک می پندارد.

نکته

اشاره به این که بنده محبوب خداوند پایان عمر و قیامت را که بسیاری دور می پندارند نزدیک می بیند و به همین دلیل تحمل شداید و سختی های اطاعت و ترک گناه در این راه برای او آسان می شود. ⁽¹⁾

مشابه

إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعيداً * وَ نَراهُ قَريباً ⁽²⁾ایشان آن روز را دور می بینند و ما نزدیکش می بینیم.

1. 7. سخت آسان

وَ هَوَّنَ الشَّديد ⁽³⁾ و سختی را آسان نموده است.

نکته

مقصود از سختی، امر آخرت و عذاب دردناک جهنم است و آسان شدن آن به انجام کارهای شایسته و دریافت جلوه حق تعالی ممکن می شود. ⁽⁴⁾

2. اوصاف بندگان مخلص

2. 1. نگاه حق بین

نَظَرَ فَأَبْصَرَ ⁽⁵⁾ او [با دیده حق بین] نگاه کرده پس [حقایق هستی و عظمت پروردگار را] دیده است.

نکته

آن نظری که انسان را به بصیرت می رساند نظر و نگاهی است که از روی دقت و عبرت و گرفتن پند و اندرز باشد و هر نگاهی این خصوصیت را ندارد.

2. 2. ذاکر خدا

وَ ذَكَرَ فَاسْتَكْثَرَ ⁽¹⁾ به یاد خدا بوده و به همین دلیل اعمال نیک فراوان به جا آورده است.

2. 3. انجام اعمال نیک

وَ ارْتَوى مِنْ عَذْبِ فُراتٍ سُهَّلَتْ لَهُ مَوارِدُهُ ⁽²⁾

موارد: راه ورود به آب رودخانه یا برکه و امثال آن؛ جمع «مورد»؛ اسم مکان است.

از آب گوارایی که به آسانی [با امدادهای الهی] در اختیارش قرار گرفته، سیراب گشته است.

نکته

مقصود این است که رسیدن به راه سعادت برای انسانی که عالم باشد، آسان است و درست مانند کسی است که راه برداشتن آب را برای خود هموار کرده باشد؛ چنین فردی به وسیلۀ علم خود به راحتی راه حق را پیدا کرده است.

استعاره

مستعار: عذوبه

مستعار له: دانش

مستعارٌ منه: آب گوارا

جامع: امام علیه السلام دانشی را که به شخص عارف افاضه می شود، به آب گوارا تشبیه کرده، چون همان طور که آب گوارا عطش جسم انسان را از بین می برد دانش هم عطش روح را از بین برده و روح را سیراب می کند.

2. 4. حرکت در صراط مستقیم

فَشَرِبَ نَهَلاً وَ سَلَكَ سَبيلاً جَدَداً ⁽¹⁾

جَدَداً هموار؛ زمین سخت و صافی که حرکت در آن آسان است؛ از ماده «جد» به معنای قطع کردن و نیز پیمودن زمین های صاف و محکم است و «جدد» و «جاده» به راه صاف و محکمی گفته می شود که پای انسان در آن فرو نمی رود لباس جدید به لباس نوی گفته می شود که تازه آن را بریده اند و دوخته اند و از آن جا که موجودات باعظمت، از دیگر موجودات ممتاز و جدا هستند این واژه به معنای عظمت نیز آمده است و پدر بزرگ را به همین جهت «جد» می گویند؛ بالتحريك المستوى من الأرض.

پس یکباره آن را سرکشیده و راه هموار و مستقیمی را [که خدا به او نشان داده] پیموده است.

3. برنامه های خودسازي بندگان مخلص

3. 1. وارسته از شهوات

قَدْ خَلَعَ سَرَابِيلَ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾

[این بنده مخلص خدا] جامه شهوات را از تن برون کرده است.

نکته

کنایه از این است که شخص پرهیزکار شهوات را به دور انداخته است و توجّهی که او را از حد اعتدال خارج کند به آن ها ندارد. ⁽³⁾انسانی که متابعت از شهوات خود می کند، مانند این است که تمایلات نفسانی مثل یک پیراهن او را احاطه کرده باشد. مقصود این است که چنین فردی تمایلات نفسانی را از خود دور کرده است.

3. 2. غم وصال

وَ تَخَلَّى مِنَ الْهُمُومِ إِلا هَمّاً واحِداً انْفَرَدَ بِه ⁽⁴⁾ و از تمام همّ و غم ها جز یک اندوه خود را تهی ساخته و تنها به آن می اندیشد.

3. 3. وارسته از هوای نفسانی

افَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَى وَ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْهَوَى وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِيحِ أَبْوَابِ الْهُدَى وَ مَغَالِيقِ أبْوَابِ الرَّدَى ⁽¹⁾

پس از صف کوردلان و مشارکت با هواپرستان خارج شد و کلید بازکننده درهای هدایت و قفل درهای گمراهی و خواری گردید.

نکته

مقصود از نابینایی کوری جهل است که چون شخص پرهیزکار، دارای فضیلت دانش و حکمت است در راه معتدل که فضیلت عفت باشد، گام بر می دارد؛ بنابراین در مسیر حق، بینا و از کوری جهل به دور است. ⁽²⁾