متن و ترجمه فروع کتاب نفیس کافی

مشخصات کتاب

سرشناسه: کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

عنوان قراردادی: الکافی. فروع. فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور: متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی [کتاب]/تالیف محمدبن یعقوب‌بن اسحاق کلینی‌رازی؛ ترجمه گروه مترجمان ؛ اشراف و ویرایش محمدحسین رحیمیان.

مشخصات نشر: قم: قدس،1391.

مشخصات ظاهری: 10ج.

شابک: 600000ریال: دوره:978-964-2549-79-5 ؛ 800000 ریال ( دوره ده جلدی، چاپ چهارم) ؛ ج.1، چاپ چهارم:978-964-2549-69-6 ؛ ج.2، چاپ چهارم: 978-964-2549-70-2 ؛ ج.3، چاپ چهارم: 978-964-2549-71-9 ؛ ج.4، چاپ چهارم:978-964-2549-72-6 ؛ ج.5، چاپ چهارم: 978-964-2549-73-3 ؛ ج.6، چاپ چهارم: 978-964-2549-74-0 ؛ ج.7، چاپ چهارم: 978-964-2549-75-7 ؛ ج.8، چاپ چهارم: 978-964-2549-76-4 ؛ ج.9، چاپ چهارم: 978-964-2549-77-1 ؛ ج.10، چاپ چهارم: 978-964-2549-78-8

يادداشت: فارسی-عربی.

يادداشت:ج.1( چاپ سوم).

يادداشت:ج.2و3( چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.6-10(چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.1-10 ( چاپ چهارم: 1393).

يادداشت:ج.6-10(چاپ پنجم:1394).

موضوع: احادیث شیعه -- قرن 4ق.

شناسه افزوده: رحیمیان،محمدحسین، 1345 -، ویراستار

رده بندی کنگره: BP129/ک8ک26041 1391

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 3166368

متن و ترجمه

کتاب نفیس

فروع کافی

جلد نهم

تأليف

محدّث عالی مقام ثقة الاسلام محمد یعقوب کلینی رازی رحمه الله

ترجمه: گروه مترجمان

اشراف و ویرایش: محمد حسین رحیمیان

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشريف) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: معصومه علیمیرزایی

اشاره

فهرست موضوعات

فهرست موضوعات

کتاب وصیت

(178 - 15)

بخش یکم

آن چه درباره وصیّت دستور داده شده است ... 17

بخش دوم

گواهی بر وصیت ... 21

بخش سوم

حکم کسی که وصیت را نمی پذیرد ... 28

بخش چهارم

انسان مادامی که زنده است اختیار مال خود را دارد ... 30

بخش پنجم

وصیت به نفع وارثان ... 34

بخش ششم

آن چه انسان می تواند وصیت کند ... 37

بخش هفتم

[گذشت وارثان] ... 41

بخش هشتم

حکم کسی که وصیت می کند و در وصیت تجدید نظر می نماید ... 42

بخش نهم

حكم لغو وصيت پس از مرگ مجری وصیت ... 43

بخش دهم

اجرای وصیّت بر طبق مفاد آن ... 45

بخش یازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت ... 48

بخش دوازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت ... 50

بخش سیزدهم

وصیت به آزادی برده صدقه و حج ... 52

بخش چهاردهم

اگر وصی در وصیت ناعدالتی دید می تواند آن را تغییر دهد ... 61

بخش پانزدهم

اگر وصی، وصیت حق را تغییر دهد خود ضامن است ... 62

بخش شانزدهم

حکم آزادی برده از ثلث میت ... 65

بخش هفدهم

در اجرای وصیت اول کفن بعد بدهی و آن گاه وصیت ... 67

بخش هیجدهم

اجرای وصیت با پرداخت بدهی ... 68

بخش نوزدهم

حکم آزادی برده با پرداخت بدهی ... 75

بخش بیستم

وصیت برای برده مکاتب ... 79

بخش بیست و یکم

حکم وصیت کسی که بالغ نشده است ... 80

بخش بیست و دوم

وصیت برای کنیزان صاحب فرزند ... 82

بخش بیست و سوم

حكم وقف، صدقه، پیشکش، بخشش صدقه سکنی، عمری و رقبی ... 84

بخش بیست و چهارم

حکم کسی که به یک جزء از مال خودش وصیت می کند ... 108

بخش بیست و پنجم

حکم کسی که به مقداری از مال خودش وصیت می کند ... 109

بخش بیست و ششم

حکم کسی که به سهمی از مال خودش وصیت می کند ... 110

بخش بیست و هفتم

حکم اقرار بیمار به نفع وارثان ... 112

بخش بیست و هشتم

اعتراف برخی از وارثان به آزادی برده یا پرداخت بدهی ... 115

بخش بیست و نهم

ترکه اندک و بدهی فراوان ... 116

بخش سی ام

[وصیّت به مال مبهم] ... 118

بخش سی و یکم

بالغی که وصيّتش جایز نیست ... 120

بخش سی و دوم

چگونگی تقسیم وصیت به نزدیکان ... 121

بخش سی و سوم

حكم وصیّت به بالغی که صغیری با او شریک باشد ... 123

بخش سی و چهارم

حكم وصیت برای دو نفر ... 124

بخش سی و پنجم

صدقات و وصیت های رسول خدا، فاطمه زهرا و امامان معصوم ... 125

بخش سی و ششم

صدقه ها و خیرها پس از مرگ ... 146

بخش سی و هفتم

چند روایت نکته دار ... 149

بخش سی و هشتم

حکم کسی که بدون وصیت می میرد و وارث صغیر دارد ... 170

بخش سی و نهم

حکم سرپرستی ایتام و حدود بلوغ ... 173

کتاب میراث

(424 - 179)

بخش یکم

صورت های سهم های ارث واجب ... 181

بخش دوم

بیان سهم های ارث در قرآن ... 184

بخش سوم

[صاحبان سهام] ... 192

بخش چهارم

میراث از آن کسی است که در طبقه پیشین است ... 194

بخش پنجم

اجرای حکم ارث با شمشیر ... 195

بخش ششم

[دو روایت نکته دار] ... 197

بخش هفتم

باطل بودن عول ... 199

بخش هشتم

بطلان عول و این که سهام بیش از شش طبقه نخواهد بود ... 203

بخش نهم

شناخت سهم بندی به نسبت عول ... 206

بخش دهم

در کنار پدر و مادر و فرزند جز زن و شوهر ارت نمی برند ... 208

بخش یازدهم

چرا طبق گفتار یونس سهام ارث بیشتر از شش سهم نیست؟ ... 209

بخش دوازدهم

چرا پسر دو سهم دارد و دختر یک سهم؟ ... 212

بخش سیزدهم

حکم ارث اختصاصی فرزند بزرگ ... 214

بخش چهاردهم

میراث فرزندان ... 216

بخش پانزدهم

میراث نوادگان و نبیرگان ... 221

بخش شانزدهم

میراث پدر و مادر ... 227

بخش هفدهم

میراث پدر و مادر با برادران و خواهران پدری و مادری ... 229

بخش هیجدهم

میراث فرزندان در کنار پدر و مادر ... 233

بخش نوزدهم

میراث فرزندان در کنار همسر و پدر و مادر ... 240

بخش بیستم

میراث پدر و مادر با شوهر وزن ... 244

بخش بیست و یکم

حکم کلاله ... 248

بخش بیست و دوم

میراث برادران و خواهران با فرزندان ... 249

بخش بیست و سوم

میراث پدر بزرگ ... 270

بخش بیست و چهارم

میراث برادران مادری با پدر بزرگ ... 275

بخش بیست و پنجم

میراث برادرزاده با پدر بزرگ ... 278

بخش بیست و ششم

میراث خویشاوندان ... 293

بخش بیست و هفتم

زنی که جز شوهرش بازمانده ندارد ... 306

بخش بیست و هشتم

شوهری که جز همسرش بازمانده ندارد ... 309

بخش بیست و نهم

زنان چیزی از زمین و مزرعه ارث نمی برند ... 311

بخش سی ام

اختلاف زن و شوهر درباره اثاث منزل ... 317

بخش سی و یکم

یک روایت نکته دار ... 319

بخش سی و دوم

چگونگی میراث دختر و پسری نابالغ ... 321

بخش سی و سوم

میراث عروس ناکام ... 324

بخش سی و چهارم

میراث زنان طلاق داده شده در دوران بیماری و تندرستی ... 326

بخش سی و پنجم

ميراث خویشاوندان با بردگان ... 329

بخش سی و ششم

میراث غرق شدگان و زیر آوار رفتگان ... 333

بخش سی و هفتم

میراث کشته شدگان ... 338

بخش سی و هشتم

میراث قاتل ... 342

بخش سی و نهم

میراث پیروان ادیان دیگر ... 347

بخش چهلم

روایاتی دیگر در باره میراث پیروان ادیان دیگر ... 349

بخش چهل و یکم

میراث اهل ادیان مختلف طبق قرآن و سنت نبوی ... 353

بخش چهل و دوم

میراث بازماندگان مسلمان و مشرک ... 356

بخش چهل و سوم

میراث بردگان ... 357

بخش چهل و چهارم

بردگان و آزادان از یک دیگر ارث نمی برند ... 364

بخش چهل و پنجم

حکم ارث بری وارثی آزاد و وارثی برده ... 366

بخش چهل و ششم

[ارث بری مشروط از برده] ... 366

بخش چهل و هفتم

ميراث بردگان با قرارداد ... 368

بخش چهل و هشتم

حکم میراث مرتد از اسلام ... 372

بخش چهل و نهم

حکم میراث گمشدگان ... 373

بخش پنجاهم

حکم میراث نوزاد ... 379

بخش پنجاه و یکم

حكم ميراث خنثى ... 381

بخش پنجاه و دوم

[میراث خنثی به روایاتی دیگر] ... 384

بخش پنجاه و سوم

[روایتی دیگر درباره میراث خنثی] ... 387

بخش پنجاه و چهارم

[دو روایت در حکم میراث نوزاد دو سر] ... 388

بخش پنجاه و پنجم

[حکم میراث فرزندی که به مادرش تهمت زنا بزنند] ... 389

بخش پنجاه و ششم

روایتی دیگر درباره میراث فرزندی که به مادرش تهمت زده اند ... 396

بخش پنجاه و هفتم

روایتی نادر در میراث ... 397

بخش پنجاه و هشتم

میراث فرزند زنا ... 398

بخش پنجاه و نهم

روایاتی دیگر درباره میراث فرزند زنا ... 400

بخش شصتم

[حکم میراث فرزند کنیز متهم به زنا] ... 402

بخش شصت و یکم

حکم میراث بردگان و صغیری که وارد شهر اسلامی می نمایند ... 404

بخش شصت و دوم

اقرار به وجود وارثی دیگر ... 407

بخش شصت و سوم

اقرار برخی از وارثان به بدهی میت ... 408

بخش شصت و چهارم

[حکم وارث رضاعی] ... 410

بخش شصت و پنجم

حکم میراث بی وارثان ... 411

بخش شصت و ششم

[حکم وارث همشهری] ... 412

بخش شصت و هفتم

حق ولایت و وابستگی برده از آن آزاد کننده او ... 413

بخش شصت و هشتم

حکم آزادی برده بدون وابستگی ... 415

بخش شصت و نهم

[دو روایت دیگر درباره میراث بردگان] ... 422

کتاب حدود

(568 - 425)

بخش یکم

اجرای حد ... 427

بخش دوم

سنگسار و تازیانه و محکومان به آن ... 434

بخش سوم

حکم زنای همسردار و غیر همسردار ... 436

بخش چهارم

حکم زنای کودکان با افراد بالغ ... 442

بخش پنجم

آن چه موجب حد تازیانه می شود ... 444

بخش ششم

چگونگی اجرای حد زنا ... 449

بخش هفتم

آن چه موجب سنگسار می گردد ... 451

بخش هشتم

چگونگی اجرای سنگسار ... 453

بخش نهم

روایاتی در چگونگی حد سنگسار ... 457

بخش دهم

حکم تجاوز مرد به زن ... 467

بخش یازدهم

حکم زنای با محارم ... 469

بخش دوازدهم

کشتن زناکار در سومین مرتبه ... 472

بخش سیزدهم

حکم زنای زن و مرد دیوانه ... 473

بخش چهاردهم

حکم حد زن شوهرداری که ازدواج می کند یا در دوران عده ازدواج

می کند و حکم مردی که با زن شوهردار ازدواج می کند ... 474

بخش پانزدهم

حکم زنا با کنیز شراکتی و نیمه آزاد ... 479

بخش شانزدهم

حکم زنی که از روی اجبار و اکراه او را به زنا وادار کنند ... 483

بخش هفدهم

حکم انجام چند زنا در یک روز ... 484

بخش هیجدهم

حکم آمیزش صاحب کنیز با کنیزش که شوهر دارد ... 485

بخش نوزدهم

تبعید مرد زناکار ... 485

بخش بیستم

پسر و دختر زناکاری که حد کامل بر آن ها لازم می شود ... 487

بخش بیست و یکم

حد لواط ... 489

بخش بیست و دوم

[روایتی دیگر درباره لواط] ... 496

بخش بیست و سوم

حد سحق وهم جنس بازی زنان ... 499

بخش بیست و چهارم

[روایاتی دیگر در این باره] ... 501

بخش بیست و پنجم

حد کسی که با حیوانات نزدیکی می کند ... 504

بخش بیست و ششم

حد تهمت و بهتان ... 506

بخش بیست و هفتم

حکم مردی که به گروهی تهمت می زند ... 518

بخش بیست و هشتم

روایاتی دیگر در این زمینه ... 520

بخش بیست و نهم

حکم مردی که به زن و فرزندش تهمت می زند ... 522

بخش سی ام

چگونگی اجرای حد تهمت... 528

بخش سی و یکم

حد شراب خواری ... 530

بخش سی و دوم

زمان اجرای حد ... 538

بخش سی و سوم

شراب خوار در سومین مرتبه کشته می شود ... 541

بخش سی و چهارم

حكم اعتراف کنندگان به حد ... 543

بخش سی و پنجم

میزان مال مسروقه در اجرای حد سرقت ... 547

بخش سی و ششم

چگونگی اجرای حد سرقت ... 550

بخش سی و هفتم

حكم حد كيسه بر و رباینده ... 559

بخش سی و هشتم

دزدی کارگر و مهمان ... 562

بخش سی و نهم

کفن دزد ... 566

کتاب الوصايا

کتاب وصیت (15 - 178)

بخش یکم

آن چه درباره وصیّت دستور داده شده است

(1)

بَابُ الْوَصِيَّةِ وَ مَا أُمِرَ بِهَا

1- حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْحَاقَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ حَازِمِ الْكَلْبِيِّ ابْنِ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله صلی الله وعلیه واله:

مَنْ لَمْ يُحْسِنْ وَصِيَّتَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَانَ نَقْصِاً فِي مُرُوءَتِهِ وَ عَقْلِهِ.

قِيلَ: يَا رَسُولَ اللهِ! وَ كَيْفَ يُوصِي الْمَيِّتُ؟

قَالَ: إِذَا حَضَرَتْهُ وَفَاتُهُ وَ اجْتَمَعَ النَّاسُ إِلَيْهِ قَالَ:

«اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي دَارِ الدُّنْيَا أَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ وَ أَنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ وَ أَنَّ الْحِسَابَ حَقٌّ وَالْقَدَرَ وَ الْمِيزَانَ حَقٌّ وَ أَنَّ الدِّينَ.

بخش یکم

آن چه درباره وصیت دستور داده شده است

1- سلیمان بن جعفر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله فرمود:

کسی که به هنگام مرگ وصیت خوب و کاملی نکند، در جوانمردی و عقلش نقص و کاستی است.

عرض کردند: ای پیامبر خدا! انسان محتضر چگونه وصیت کند؟

فرمود: هنگامی که زمان مرگش فرا رسید و مردم کنارش جمع شدند بگوید: «اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الرَّحْمَنَ الرَّحِيمَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي دَارِ الدُّنْيَا أَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لا شَرِيكَ لَكَ وَ أَنْ مُحَمَّداً عَبْدُكَ وَ رَسُولُكَ وَ أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ أَنَّ النَّارَ حَقٌّ وَأَنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ وَأَنَّ الْحِسَابَ حَقٌّ َوالقَدَرَ وَ الْمِيزَانَ حَقٌّ وَأَنَّ الدِّينَ

كَمَا وَصَفْتَ وَ أَنَّ الْإِسْلَامَ كَمَا شَرَعْتَ وَ أَنَّ الْقَوْلَ كَمَا حَدَّثْتَ وَ أَنَّ الْقُرْآنَ كَمَا أَنْزَلْتَ وَ أَنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ الْحَقُّ الْمُبِينُ جَزَى اللهُ مُحَمَّداً صلی الله وعلیه واله خَيْرَ الْجَزَاءِ وَ حَيَّا اللهُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ بِالسَّلَامِ. اللَّهُمَّ يَا عُدَّتِي عِنْدَ كُرْبَتِي وَ يَا صَاحِبِي عِنْدَ شِدَّتِي وَ يَا وَلِيَّ نِعْمَتِي إِلَهِي وَ إِلَهَ آبَائِي لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَدأَ فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَقْرُبْ مِنَ الشَّرِّ وَ أَبْعُدْ مِنَ الْخَيْرِ فَائِسْ فِي الْقَبْرِ وَخَشَتِي وَ اجْعَلْ لِي عَهْداً يَوْمَ أَلْقَاكَ مَنْشُوراً».

ثُمَّ يُوصِي بِحَاجَتِهِ وَ تَصْدِيقُ هَذِهِ الْوَصِيَّةِ فِي الْقُرْآنِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يَذْكُرُ فِيهَا مَرْيَمَ فِي قَوْلِهِ: «لا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْداً» فَهَذَا عَهْدُ الْمَيِّتِ، وَالْوَصِيَّةُ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِم أَنْ يَحْفَظَ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ وَ يُعَلِّمَهَا.

وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام. عَلَّمَنِيهَا رَسُولُ اللهِ صلی الله وعلیه واله.

وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: عَلَّمَنِيهَا جَبْرَئِيلُ علیه السلام.

2- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيح قال:

كَمَا وَصَفْتَ وَ أَنَّ الإِسْلامَ كَمَا شَرَعْتَ وَ أَنَّ الْقَوْلَ كَمَا حَدَّثْتَ وَ أَنَّ الْقُرْآنَ كَمَا أَنْزَلْتَ وَ أَنَّكَ أَنْتَ اللهُ الْحَقُّ الْمُبِينُ جَزَى اللهُ مُحَمَّد الله خَيْرَ الْجَزَاءِ وَ حَيًّا اللهُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ بِالسَّلامِ اللَّهُمَّ يَا عُدَّتِي عِنْدَ كُرْبَتِي وَ يَا صَاحِبِي عِنْدَ شِدَّتِي وَ يَا وَلِيَّ نِعْمَتِي إِلَهِي وَ إِلَهَ آبَائِي لا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَداً فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنِ أَقْرُبْ مِنَ الشَّرِّ وَأَبْعُدْ مِنَ الْخَيْرِ فَانِسٌ فِي الْقَبْرِ وَحْشَتِي وَ اجْعَلْ لِي عَهْداً يَوْمَ أَنْقَالَ مَنْشُوراً».

سپس به نیازهای خود وصیت کند.

این وصیت در قرآن کریم در سوره مریم تصدیق شده است، آن جا که خداوند می فرماید و شفاعت نمی یابند مگر کسانی که نزد خداوند رحمان عهد و پیمانی بسته اند».

پس این عهد و پیمان میت است و بر عهده هر مسلمانی است که این وصیت را به خاطر بسپارد و به دیگران نیز بیاموزد.

وامير مؤمنان علی علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه واله این وصیت را به من تعلیم و آموزش داد، و پیامبر خدا صلى الله عليه واله فرمود: جبرئیل علیه السلام اما این وصیت را به من تعلیم و آموزش داد.

2- ولید بن صبیح گوید:

صَحِبَنِي مَوْلًى لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام يُقَالُ لَهُ: أَعْيَنُ ، فَاشْتَكَى أَيَّامًا ثُمَّ بَرَأَ ثُمَّ مَاتَ فَأَخَذْتُ مَتَاعَهُ وَ مَا كَانَ لَهُ فَأَتَيْتُ بِهِ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَأَخْبَرْتُهُ أَنَّهُ اشْتَكَى أَيَّامًا ثُمَّ بَرَأَ ثُمَّ مَاتَ.

قَالَ: تِلْكَ رَاحَةُ الْمَوْتِ ، أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ يَمُوتُ حَتَّى يَرُدَّ اللَّهُ مِنْ سَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ عَقْلِهِ لِلْوَصِيَّةِ أَخَذَ أَوْ تَرَكَ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ ابیعبد الله علیه السلام.

قَالَ: قَالَ لَهُ رَجُلٌ: إِنِّي خَرَجْتُ إِلَى مَكَّةَ فَصَحِبَنِي رَجُلٌ وَ كَانَ زَمِيلِي فَلَمَّا أَنْ كَانَ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ مَرِضَ وَ ثَقُلَ ثِقْلاً شَدِيداً فَكُنْتُ أَقُومُ عَلَيْهِ ثُمَّ أَفَاقَ حَتَّى لَمْ يَكُنْ عِنْدِي بِهِ بَأْسٌ فَلَمَّا أَنْ كَانَ الْيَوْمُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ أَفَاقَ فَمَاتَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

یکی از موالیان امام صادق علیه السلام به نام اعین با من دوست شد. او مدتی بیمار شده و دوباره بهبود یافت سپس از دنیا رفت من اثاثیه و تمام اموال او را برداشتم و نزد امام علیان آوردم و به ایشان خبر دادم که آن غلام مدتی بیمار شد سپس بهبود یافت و پس از آن فوت نمود.

فرمود: این راحتی مرگ آسان است آگاه باش به راستی هر که از دنیا می رود خداوند قدرت شنوایی بینایی و عقلش را برای وصیت کردن بر میگرداند چه او وصیت بکند، چه وصیت نکند.

3- حماد بن عثمان گوید: شخصی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: من با مردی در کجاوه ای به مکه رفتیم همسفرم در نیمه راه به شدت بیمار شد. من از او پرستاری کردم و او را تیمار نمودم. چیزی نگذشت که به هوش آمد، تا آن جا که گفتم خطر رفع شده است؛ ولی بعد از آن که به هوش آمد ناگاه از دنیا رفت. راز این موضوع چیست؟

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مَا مِنْ مَيِّتٍ تَحْضُرُهُ الْوَفَاةُ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ وَ عَلَيْهِ مِنْ سَمْعِهِ وَ بَصَرِهِ وَ عَقْلِهِ لِلْوَصِيَّةِ أَخَذَ الْوَصِيَّةَ أَوْ تَرَكَ وَهِيَ الرَّاحَةُ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: رَاحَةُ الْمَوْتِ فَهِيَ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِم.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحَ الْكِنَانِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

قَالَ سَأَلْتُهُ عَن الْوَصِيَّةِ.

فَقَالَ هي حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام:

الْوَصِيَّةُ حَقٌّ وَ قَدْ أَوْصَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَيَنْبَغِي لِلْمُسْلِم أَنْ يُوصِيَ.

فرمود: هیچ کس به حال مرگ نمی افتد مگر آن که خدای عزوجل چشم و گوش و خرد او را به او باز می گرداند تا وصیت کند، خواه از فرصت الهی استفاده بکند و یا استفاده نکند. این همان نشاطی است که نام آن را نشاط پیش از مرگ نهاده اند بر عهده هر مسلمانی حق است که پیش از مرگ وصیت کند.

4- ابو صباح کنانی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره وصیت پرسیدم فرمود: وصیت حقی بر عهده همه مسلمانان است.

5- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

وصيت حق است، جدم رسول خدا صلی الله وعلیه واله نیز وصیت کرد. شایسته آن است که مسلمان به سنت رسول خدا صلی الله وعلیه واله عمل کند، و برای بعد از مرگش سفارش کند.

بخش دوم

گواهی بر وصیت

(2)

بَابُ الْإِشْهَادِ عَلَى الْوَصِيَّةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةً بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمُوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ أَثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ»

قُلْتُ: مَا آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ؟

قَالَ: هُمَا كَافِرَانِ.

قُلْتُ: ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ؟

فَقَالَ مُسْلِمَان.

بخش دوم

گواهی بر وصیت

1- ابو صباح کنانی گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آیه شریفه ای که می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد در هنگام وصیت باید از میان شما دو نفر عادل را به شهادت بطلبد؛ یا دو نفر از غیر خودتان» پرسیدم و گفتم: منظور از دو نفر از غیر خودتان چه کسانی هستند؟

فرمود: دو نفر کافر.

گفتم: «دو نفر عادل از خودتان» چه کسانی هستند؟

فرمود: دو نفر مسلمان.

2- علي بن إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ هَلْ تَجُوزُ شَهَادَةُ أَهْلِ مِلَّةٍ مِنْ غَيْرِ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ؟

قَالَ: نَعَمْ إِذَا لَمْ يُوجَدْ مِنْ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ جَازَتْ شَهَادَةً غَيْرِهِمْ إِنَّهُ لَا يَصْلُحُ ذَهَابُ حَقُّ أَحَدٍ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَادَانَ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: «أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ» قَالَ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ فِي بَلَدٍ لَيْسَ فِيهِ مُسْلِمٌ جَازَتْ شَهَادَةُ مَنْ لَيْسَ بِمُسْلِم عَلَى الْوَصِيَّةِ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِي عَنْ عبْدِ اللهِ فِي شَهَادَةِ امْرَأَةٍ حَضَرَتْ رَجُلاً يُوصِي لَيْسَ مَعَهَا رَجُلٌ.

2- حلبی و محمد بن مسلم گویند از امام صادق پرسیدم: آیا افراد یک ملت می توانند برای افراد ملتی دیگر شهادت دهند؟ فرمود: آری هنگامی که شاهدی از ملت خود نیافتند شهادت دادن افراد ملت دیگر جایز می شود؛ چرا که نباید حق کسی از بین برود.

3- هشام بن حکم :گوید امام صادق علیه السلام درباره فرموده خداوند: «یا دو تن از غیر خودتان را به گواهی احضار کنید» فرمود:

اگر مسلمانی در سرزمین های غیر اسلامی به حال احتضار بیفتد که مسلمانی در آن جا نیابد احضار دیگر ملت های اهل کتاب برای وصیت روا خواهد بود.

4- ربعی گوید: امام صادق علیه السلام پاسخ به این پرسش که اگر به هنگام وصیت کسی را نیابند جز یک زن که برای گواهی حاضر باشد، گواهی او چه حکمی دارد؟ فرمود:

فَقَالَ: يُجَازُ رُبُعُ مَا أَوْصَى بِحِسَابِ شَهَادَتِهَا.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام.

أَنَّهُ قَالَ فِي وَصِيَّةٍ لَمْ يَشْهَدْهَا إِلَّا امْرَأَةٌ فَأَجَازَ شَهَادَةَ الْمَرْأَةِ فِي الرُّبْعِ مِنَ الْوَصِيَّةِ بِحِسَابِ شَهَادَتِهَا.

6- مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ

يَحْيَى بْن مُحَمَّدٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللهِ: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ»

قَالَ: اللَّذَانِ مِنْكُمْ مُسْلِمَانِ وَ اللَّذَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَمِنَ الْمَجُوسِ؛ لِأَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم سَنَّ فِي الْمَجُوسِ سُنَّةَ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي الْجِزْيَةِ.

گواهی یک زن به میزان یک چهارم مبلغ قابل اجرا خواهد بود.

5- ابان نظیر روایت پیشین را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

6- يحيى بن محمد گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ این آیه پرسیدم که می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید در حال احتضار، برای وصیت گواهی بطلبید و یا گواهی دو تن از غیر خودتان».

فرمود: دو عادل از خودتان یعنی دو تن مسلمان عادل؛ و «دو تن از غیر خودتان» یعنی دو تن از اهل کتاب؛ و در صورتی که از اهل کتاب کسی را نیابند، دو تن از مجوسیان که ادعای کتاب دارند، زیرا رسول خدا صلی الله وعلیه واله درباره مجوسیان سنت اهل کتاب را اجرا کرد و از آنان جزیه گرفت.

وَذَلِكَ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ فِي أَرْضِ غُرْبَةٍ فَلَمْ يَجِدْ مُسْلِمَيْنِ أَشْهَدَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يُحْبَسَانِ بَعْدَ الصَّلاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللهِ لا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَ لا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذا لَمِنَ الْآثِمِينَ».

قَالَ: وَ ذَلِكَ إِذَا ارْتَابَ وَلِيُّ الْمَيِّتِ فِي شَهَادَتِهِمَا فَإِنْ عَثَرَ عَلَى أَنَّهُمَا شَهِدَا بِالْبَاطِلِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْقُضَ شَهَادَتَهُمَا حَتَّى يَجِيءَ بِشَاهِدَيْنِ فَيَقُومَانِ مَقَامَ الشَّاهِدَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَ مَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذا لَمِنَ الظَّالِمِينَ ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ نَقَضَ شَهَادَةَ الْأَوَّلَيْن وَ جَازَتْ شَهَادَةُ الْآخَرَيْنِ، يَقُولُ اللهُ: «ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانُ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ»

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ رِجَالِهِ رَفَعَهُ قَالَ:

این هم در موقعی است که انسان در بلاد غربت به حال احتضار بیفتد و دو تن مسلمان عادل نیابد باید دو تن از اهل کتاب به گواهی حاضر شوند به این صورت که بعد از نماز عصر به مسجد احضار شوند و به خداوند سوگند بخورند که ما با گواهی خود دنیای کم ارزش را نمی خریم گرچه به سود خویشاوند خود گواهی داده ایم؛ ما گواهی خدا را کتمان نمی کنیم، وگرنه از گنه کاران خواهیم بود».

فرمود: و اگر روشن شود که آن دو به نا حق گواهی داده اند و به ناحق سوگند خورده اند، کسی حق ندارد گواهی آن دو تن را نقض کند مگر موقعی که دو تن شاهد از میان وارثان برخیزند و در جای آن دو تن نامسلمان قرار گیرند و به حق گواهی دهند، و قسم یاد کنند که گواهی مااز «گواهی آنان به حقیقت نزدیکتر است و ما به حق کسی تجاوز نکرده ایم وگرنه از ستم کارانیم».

اگر بتوانند این گواهی را بگذرانند، گواهی آن دو تن نامسلمان نقض می شود و گواهی وارثان لازم الاجرا خواهد بود.

خداوند می فرماید: «با این مقررات از سوگند دروغ بپرهیزند و گواهی خود را به صدق و حقیقت ادا کنند؛ ولا اقل بترسند که بعد از سوگندشان، سوگند دیگری به منکر انشان تکلیف شود».

7- راوی در روایت مرفوعه ای گوید: امام علیه السلام فرمود:

خَرَجَ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ وَابْنُ بَيْدِي وَ ابْنُ أَبِي مَارِيَةَ فِي سَفَرٍ وَ كَانَ تَمِيمُ الدَّارِيُّ مُسْلِماً وَ ابْنُ بَيْدِي وَ ابْنُ أَبِي مَارِيَةٌ نَصْرَانِيَّيْنِ وَ كَانَ مَعَ تَمِيمِ الدَّارِيُّ خُرْجٌ لَهُ فِيهِ مَتَاعٌ وَ آنِيَةٌ مَنْقُوشَةٌ بِالذَّهَبِ وَ قِلادَةٌ أَخْرَجَهَا إِلَى بَعْضِ أَسْوَاقِ الْعَرَبِ لِلْبَيْعِ فَاعْتَلَّ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ عِلَّةً شَدِيدَةٌ فَلَمَّا حَضَرَهُ الْمَوْتُ دَفَعَ مَا كَانَ مَعَهُ إِلَى ابْنِ بَيْدِي وَ ابْنِ أَبِي مَارِيَةَ وَ أَمَرَهُمَا أَنْ يُوصِلاهُ إِلَى وَرَثَتِهِ فَقَدِ مَا الْمَدِينَةَ وَ قَدْ أَخَذَا مِنَ الْمَتَاعِ الْآنِيَةَ وَ الْقِلادَةَ وَ أَوْ صَلا سَائِرَ ذَلِكَ إِلَى وَرَثَتِهِ فَافْتَقَدَ الْقَوْمُ الْآنِيَةَ وَ الْقِلَادَةَ.

فَقَالَ أَهْلُ تَمِيمٍ لَهُمَا: هَلْ مَرِضَ صَاحِبُنَا مَرَضاً طَوِيلًا أَنْفَقَ فِيهِ نَفَقَةً كَثِيرَةً؟ فَقَالا: لَا مَا مَرِضٌ إِلَّا أَيَّاماً قَلائِلَ.

قَالُوا: فَهَلْ سُرِقَ مِنْهُ شَيْءٌ فِي سَفَرِهِ هَذَا؟

قالا: لا.

قَالُوا: فَهَلِ اتَّجَرَ تِجَارَةً خَسِرَ فِيهَا؟

تمیم داری، ابن بیدی و ابن ابی مارد به سفر می رفتند، تمیم مسلمان، ابن بیدی و ابن ابی ماریه مسیحی بودند همراه تمیم تو شه دانی بود که در آن متاعی و ظرفی منقش به طلا و گردنبندی بود که برای فروختن در یکی از بازارهای اعراب آورده بود. تمیم بیماری شدیدی گرفت و هنگامی که مرگش فرا رسید اموالی را که همراه خود داشت به ابن بیدی و ابن ابی ماریه سپرد و به آنان سفارش کرد که اموال را به ورثه او تحویل دهند. آن دو نفر به مدینه آمدند در حالی که ظرف و گردن بند را از اموال برداشته بودند و بقیه اموال را به ورثه تمیم تحویل دادند.

ورثه متوجه شدند که ظرف و گردنبند طلا گم شده است. پس به ابن بیدی و ابن ابی ماریه گفتند: آیا تمیم به بیماری طولانی مبتلا شد و در آن بیماری پول زیادی خرج کرد؟

گفتند: نه، فقط چند روز اندکی بیمار شد.

ورثه گفتند: بنابر این آیا در آن سفر، چیزی را از او دزدیدند؟

گفتند: نه.

ورثه گفتند: بنابر این آیا تمیم تجارت کرد و در آن تجارت زیان دید؟

قالا: لا.

قَالُوا: فَقَدِ افْتَقَدْنَا أَفْضَلَ شَيْءٍ كَانَ مَعَهُ آنِيَةً مَنْقُوشَةٌ بِالذَّهَبِ مُكَلَّلَةٌ بِالْجَوْهَرِ وَقِلادَةٌ.

فَقَالا: مَا دَفَعَ إِلَيْنَا فَقَدْ أَدَّيْنَاهُ إِلَيْكُمْ.

فَقَدَّمُوهُمَا إِلَى رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَأَوْجَبَ رَسُولُ اللهِ لا عَلَيْهِمَا الْيَمِينَ، فَحَلَفَا فَخَلَّى عَنْهُمَا ثُمَّ ظَهَرَتْ تِلْكَ الْآنِيَةُ وَ الْقِلادَةُ عَلَيْهِمَا فَجَاءَ أَوْلِيَاءُ تَمِيمٍ إِلَى رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ! قَدْ ظَهَرَ عَلَى ابْنِ بَيْدِي وَ ابْنِ أَبِي مَارِيَةً مَا ادَّعَيْنَاهُ عَلَيْهِمَا.

فَانْتَظَرَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ اللهِ لا الْحُكْمَ فِي ذَلِكَ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَطْلَقَ اللهُ شَهَادَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلَى الْوَصِيَّةِ فَقَطْ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ وَ لَمْ يَجِدِ الْمُسْلِمَيْنِ .

گفتند: نه.

ورثه گفتند: ما بهترین چیزهایی را که همراه تمیم بود گم کرده ایم؛ ظرفی منقوش به طلا که تاجی از گوهر داشت و یک گردن بند.

گفتند: همه اموالی را که تمیم به ما سپرد به شما تحویل داده ایم.

پس این بیدی و ابن ابی ماریه را نزد پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آوردند. پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم بر آنان حکم کرد که قسم یاد کنند. ابن بیدی و ابن ابی ماریه نیز سوگند خوردند و پیامبر صلى الله عليه وسلم آنان را آزاد نمود.

پس از مدتی آن ظرف و گردن بند در دست آن دو نفر پیدا شد. ورثه تمیم نزد پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم آمده و عرض کردند ای پیامبر خدا آن اموالی که ما ادعا میکردیم نزد ابن بیدی و ابن ابی ماریه است.

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم منتظر حکم خدا شد. خداوند تبارک و تعالی این آیه را نازل نمود: «ای کسانی که ایمان آورده ايد هنگامی که مرگ یکی از شما فرا رسد در هنگام وصیت باید از میان شما دو نفر عادل را به شهادت بطلبد؛ یا دو نفر از غیر خودتان پس خداوند شهادت اهل کتاب بر وصیت را فقط در هنگامی جایز دانست که شخص در سفر باشد و مسلمانی را نیابد.

«فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا تَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً وَ لَوْ كَانَ ذَا قُرْبِي وَ لا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذا لَمِنَ الْآثِمِينَ» فَهَذِهِ الشَّهَادَةُ الْأُولَى الَّتِي جَعَلَهَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم. «فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْماً» أَيْ أَنَّهُمَا حَلَفَا عَلَى كَذِبٍ «فَاخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُما» يَعْنِي مِنْ أَوْلِيَاءِ الْمُدَّعِي «مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّه»ِ يَحْلِفَانِ بِاللَّهِ أَنَّهُمَا أَحَقُّ بِهَذِهِ الدَّعْوَى مِنْهُمَا وَ أَنَّهُمَا قَدْ كَذَبَا فِيمَا حَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتْنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِما وَ مَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذا لَمِنَ الظَّالِمِينَ».

فَأَمَرَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَوْلِيَاءَ تَمِيمِ الدَّارِيِّ أَنْ يَحْلِفُوا بِاللَّهِ عَلَى مَا أَمَرَهُمْ بِهِ فَحَلَفُوا فَأَخَذَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم الْقِلادَةَ وَ الْأَنيَةَ مِنِ ابْنِ بَيْدِي وَ ابْنِ أَبِي مَارِيَةً وَ رَدَّهُمَا إِلَى أَوْلِيَاء تَمِيمِ الدَّارِي «ذَلِكَ أَدْنى أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أيمانهم».

«مصیبت و مرگ شما را فرا رسید آن دو نفر را بعد از نماز نگاه میدارید تا سوگند یاد کنند که «ما حاضر نیستیم حق را به چیز بی ارزشی بفروشیم، گرچه درباره خویشان ما باشد و گواهی الهی را کتمان نمی کنیم که از گنهکاران خواهیم بود پس این شهادت اولی است که پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم نه آن را انجام داد.

«پس اگر اطلاع شد که آن دو مرتکب گناه شده اند» یعنی دو شاهد، قسم دروغین یاد کرده باشند «پس دو نفر دیگر» یعنی دو نفر از اولیای مدعی «که نسبت به میت اولی هستند» به خداوند سوگند می خورند که نسبت به این ادعا از آن دو نفر اول سزاوارترند. و این که آن دو نفر اول قسم دروغ گفته اند.

«که شهادت ما از گواهی آن دو به حق نزدیکتر است و ما تجاوز نکرده ایم که در این صورت از ستمگران خواهیم بود» پس پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم به اولیای تمیم دستور دادند که بنابر همان روشی که به آنان دستور داده است به خداوند سوگند بخورند. پس ورثه تميم سوگند خوردند و پیامبر خدا گردن بند و ظرفی را از ابن بیدی و ابن ابی ماریه گرفت و به اولیای تمیم بازگرداند این کار نزدیکتر است به این که گواهی به حق دهند و یا از مردم بترسند و سوگندهایی جای سوگند آن را بگیرد».

بخش سوم

حکم کسی که وصیت را نمی پذیرد

(3)

بَابُ الرَّجُلِ يُوصِي إِلَى آخَرَ وَ لَا يَقْبَلُ وَصِيَّتَهُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِنْ أَوْصَى رَجُلٌ إِلَى رَجُلٍ وَ هُوَ غَائِبٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرُدَّ وَصِيَّتَهُ ، فَإِنْ أَوْ صَى إِلَيْهِ وَ هُوَ بِالْبَلَدِ فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ قَبِلَ وَ إِنْ شَاءَ لَمْ يَقْبَلْ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِي عَنْ فُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ يُوصَى إِلَيْهِ.

فَقَالَ: إِذَا بُعِثَ بِهَا إِلَيْهِ مِنْ بَلَدٍ فَلَيْسَ لَهُ رَدُّهَا وَإِنْ كَانَ فِي مِصْرٍ يُوجَدُ فِيهِ غَيْرُهُ فَذَلِكَ إِلَيْهِ.

بخش سوم

حکم کسی که وصیت را نمی پذیرد

1- محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر کسی به کسی که در شهر دیگری است وصیت کند نمیتواند آن را قبول نکند؛ و اگر در همان شهر حاضر باشد او اختیار دارد؛ اگر خواست میپذیرد و اگر خواست نمی پذیرد.

2- فضیل گوید: امام صادق علیه السلام درباره شخصی که دیگری او را وصی قرار می دهد، فرمود: هرگاه از شهر دیگری وصیت را نزد وصی بفرستد وصی حق ندارد آن را رد کند و اگر وصیت کننده در شهری باشد که غیر از آن وصی، کس دیگری نیز پیدا می شود که وصی قرار گیرد، وصی حق رد دارد.

3- أَبُو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ إِلَى أَخِيهِ وَ هُوَ غَائِبٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِ وَصِيَّتَهُ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ شَاهِداً فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَهَا طَلَبَ غَيْرَهُ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ رِبْعِيِّ عن الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

قَالَ فِي الرَّجُلِ يُوصَى إِلَيْهِ.

قَالَ: إِذَا بُعِثَ بِهَا مِنْ بَلَدٍ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لَهُ رَدُّهَا.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ ابی عبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يُوصِي إِلَى رَجُلٍ بِوَصِيَّةٍ فَيَكْرَهُ أَنْ يَقْبَلَهَا.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَخْذُلْهُ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ.

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الرَّيَّانِ قَالَ:

3- منصور بن حازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر انسان برادر دینی خود را به عنوان وصی اعلام کند و آن شخص غایب باشد، بعد از حضور و اطلاع نمی تواند وصیت را رد کند؛ زیرا اگر حاضر بود و از قبول وصیت خودداری می کرد، وصیت گزار می توانست شخص ثالثی را برای اجرای وصیت انتخاب کند.

4- فضیل گوید: امام صادق علیه السلام درباره شخصی که دیگری او را وصی خود قرار می دهد، فرمود:

هرگاه وصیت کننده از شهر دیگری وصیت را نزد وصی بفرستد، وصی نمی تواند وصیت را رد کند.

5- هشام بن سالم گوید:

امام صادق علیه السلام درباره بیماری که برادر دینی خود را به عنوان وصی معرفی می کند و وصی از قبول وصیت اکراه دارد فرمود:

در چنین حالتی نباید از یاری او دریغ کند.

6- علی بن ریان گوید:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ لا رَجُلٌ دَعَاهُ وَالِدُهُ إِلَى قَبُولِ وَصِيَّتِهِ هَلْ لَهُ أَنْ يَمْتَنِعَ مِنْ قَبُول وَصِيَّتِهِ؟

فَوَقَعَ علیه السلام: لَيْسَ لَهُ أَنْ يَمْتَنِعَ.

بخش چهارم

انسان مادامی که زنده است اختیار مال خود را دارد

(4)

بَابُ أَنَّ صَاحِبَ الْمَالِ أَحَقُّ بِمَالِهِ مَا دَامَ حَيّاً

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ السَّابَاطِيِّ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

صَاحِبُ الْمَالِ أَحَقُّ بِمَالِهِ مَا دَامَ فِيهِ شَيْءٌ مِنَ الرُّوحِ يَضَعُهُ حَيْثُ شَاءَ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عُمَرَ بْنِ شَدَّادِ الْأَزْدِيُّ وَ السَّرِي جَمِيعاً عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

برای امام کاظم علیه السلام نامه نوشتم: پدر شخصی از وی خواسته است که وصی او شود؛ آیا او می تواند از قبول وصیت پدرش سر باز زند؟

امام علیه السلام در پاسخ نامه نوشت: او نمی تواند از پذیرش آن امتناع کند.

بخش چهارم

انسان مادامی که زنده است اختیار مال خود را دارد

1- عمار بن موسی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

صاحب مال، به اموال خود سزاوارتر است و تا زمانی که مقداری از روحش مانده است، می تواند اموالش را در هر موردی که می خواهد مصرف کند.

2- عمار بن موسی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

الرَّجُلُ أَحَقُّ بِمَالِهِ مَا دَامَ فِيهِ الرُّوحُ إِنْ أَوْصَى بِهِ كُلِّهِ فَهُوَ جَائِزٌ لَهُ.

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي السَّمَّالِ الْأَسَدِيِّ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

الْمَيِّتُ أَوْلَى بِمَالِهِ مَا دَامَ فِيهِ الرُّوحُ.

4- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَخِيهِ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: أَوْ صَى أَخُو رُومِي بْنِ عُمَرَ أَنَّ جَمِيعَ مَالِهِ لِأَبِي جَعْفَرٍ.

قَالَ عَمْرُو: فَأَخْبَرَنِي رُومِيٌّ أَنَّهُ وَضَعَ الْوَصِيَّةَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي جَعْفَرٍ ، فَقَالَ: هَذَا مَا أَوْصَى لَكَ بِهِ أَخِي وَ جَعَلْتُ أَقْرَأُ عَلَيْهِ فَيَقُولُ لِي: قِفْ وَ يَقُولُ: احْمِلْ كَذَا وَ وَهَبْتُ لَكَ كَذَا حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى الْوَصِيَّةِ فَنَظَرْتُ فَإِذَا إِنَّمَا أَخَذَ الثُّلُثَ.

قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: أَمَرْتَنِي أَنْ أَحْمِلَ إِلَيْكَ الثُّلُثَ وَ وَهَبْتَ لِيَ الثُّلْتَيْنِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

شخص تا هنگامی که روح در بدنش است به اموال خود سزاوارتر است. اگر به همه اموال خود وصیت کند، چنین اجازه ای دارد.

3- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: میت تا زمانی که روح در بدنش است به اموال خود سزاوارتر است.

4- عمرو بن سعید گوید: مردی وصیت کرد که تمام اموال او را به امام باقر علیه السلام تسلیم کنند. برادرش تعریف کرد من صورت اموال را به خدمت امام باقر بردم و ریز اقلام را یک یک ارائه دادم و امام باقر و مرتب می فرمود صبر کن از این متاع فلان مبلغ برای من بفرست و مابقی از آن تو باشد به همین نحو صورت اموال را خواندم تا به پایان رسید. و چون وارسی کردم متوجه شدم که امام باقر یا فقط یک سوم اموال را برای خود منظور کرده است. من به آن سرور عرض کردم گویا فرموده اید که یک سوم اموال را برای شما بیاورم و دو سوم آن را به من بخشیده اید؟

فرمود: آری.

قُلْتُ: أَبِيعُهُ وَأَحْمِلُهُ إِلَيْكَ.

قَالَ: لا عَلَى الْمَيْسُورِ عَلَيْكَ لا تَبِعْ شَيْئاً.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ غَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْن جَبَلَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ : الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ الْوَلَدُ أَ يَسَعُهُ أَنْ يَجْعَلَ مَالَهُ لِقَرَابَتِهِ؟ قَالَ: هُوَ مَالُهُ يَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ أَبُو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يُعْطِي الشَّيْءَ مِنْ مَالِهِ فِي مَرَضِهِ فَقَالَ: إِذَا أَبَانَ فِيهِ فَهُوَ جَائِزٌ وَ إِنْ أَوْصَى بِهِ فَهُوَ مِنَ الثُّلُثِ.

7- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ عَمَّارٍ السَّابَاطِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

عرض کردم باید اموال را بفروشم و و یک سوم سهم شما را به صورت نقدی به خدمت بیاورم؟

فرمود: نه، به هر صورتی که بر تو سهل و آسان باشد، ادا کن لازم نیست که اموال برادرت را به فروش بگذاری.

5- سماعه گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم اگر کسی صاحب فرزند باشد، آیا می تواند اموال خود را به دیگر خویشانش بدهد؟

فرمود:هر کسی اختیار اموال خود را دارد و تا به بستر مرگ نیفتاده باشد هر کاری که مایل باشد می تواند انجام می دهد.

6- راوی گوید: امام صادق علیه السلام در مورد شخصی که به هنگام بیماری و احتضارش بخشی از اموال خود را به دیگران می بخشد، فرمود:

هرگاه در همان زمان بیماری، آن مقدار را از اموال خود جدا نمود، جایز است. و اگر وصیت نمود که پس از مرگش آن را جدا کنند، از ثلث ترکه محسوب می شود.

7- عمار ساباطی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

الْمَيِّتُ أَحَقُّ بِمَالِهِ مَا دَامَ فِيهِ الرُّوحُ يُبِينُ بِهِ؟

قَالَ: نَعَمْ فَإِنْ أَوْصَى بِهِ فَإِنْ تَعَدَّى فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الثلْث.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ الرَّجُلُ لَهُ الْوَلَدُ أَ يَسَعُهُ أَنْ يَجْعَلَ مَالَهُ لِقَرَابَتِهِ؟

فَقَالَ: هُوَ مَالُهُ يَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي الْمَحَامِلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

الْإِنْسَانُ أَحَقُّ بِمَالِهِ مَا دَامَ الرُّوحُ فِي بَدَنِهِ.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: الرَّجُلُ لَهُ الْوَلَدُ أَ يَسَعُهُ أَنْ يَجْعَلَ مَالَهُ لِقَرَابَتِهِ؟

تا زمانی که انسان روح در بدن دارد به اموال خود سزاوارتر است.

و باز فرمود: آری، اگر وصیت نمود جایز است و اگر از یک سوم فراتر رود، فقط یک سوم حق اوست.

8- ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی فرزندی دارد؛ آیا می تواند اموال خود را به نزدیکانش ببخشد؟

فرمود: آن اموال اوست هر کاری که بخواهد می تواند با آنها انجام دهد؛ تا این که مرگ به سراغش بیاید.

9- ابو محامل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: انسان تا زمانی که روح در بدن دارد به اموال خود سزاوارتر است.

10- ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم کسی که صاحب فرزند باشد می تواند اموال خود را به خویشانش ببخشد؟

فَقَالَ: هُوَ مَالُهُ يَصْنَعُ بِهِ مَا شَاءَ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ إِنَّ لِصَاحِبِ الْمَالِ أَنْ يَعْمَلَ بِمَالِهِ مَا شَاءَ مَا دَامَ حَيّاً ، إِنْ شَاءَ وَهَبَهُ وَ إِنْ شَاءَ تَصَدَّقَ بِهِ وَ إِنْ شَاءَ تَرَكَهُ إِلَى أَنْ يَأْتِيَهُ الْمَوْتُ فَإِنْ أَوْصَى بِهِ فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا الثَّلْتُ إِلَّا أَنَّ الْفَضْلَ فِي أَنْ لَا يُضَيَّعَ مَنْ يَعُولُهُ وَ لا يُضِرَّ بِوَرَثَتِهِ. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ صلی للهِ وعلیه واله قَالَ لِرَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ أَعْتَقَ مَمَالِيكَ لَهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ غَيْرُهُمْ.

فَعَابَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ: تَرَكَ صِبْيَةً صِغَاراً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ.

بخش پنجم

وصیت به نفع وارثان

(5)

بَابُ الْوَصِيَّةِ لِلْوَارِثِ

1- عَلَيَّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الْوَصِيَّةِ لِلْوَارِثِ.

فرمود: اموال هر کسی در اختیار خود اوست و تا مرگ گریبان او را نگیرد هر کاری که مایل باشد می تواند انجام می دهد اگر مایل باشد به دیگران می بخشد و اگر مایل باشد در راه خدا صدقه می دهد و اگر نخواهد جا می گذارد تا مرگ اختیارات او را سلب کند و اگر وصیت کند تا اموال او را مطابق دلخواهش به مصرف برسانند، فقط به یک سوم اموال خود حق دارد و مابقی از آن وارثان او خواهد بود؛ ولی بهتر آن است که اهل و عیال خود را ضایع نگذارد و به وارثان خود خسارت وارد نکند.

به راستی روایت شده که پیامبر صلی الله وعلیه واله وسلم به یکی از انصار که بردگان خود را فروخته بود ایراد گرفت و فرمود او فرزندان صغیری را به جا گذاشته تا مردم به آنان رسیدگی کنند.

بخش پنجم

وصیت به نفع وارثان

1- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم می توانم برای کسی که از من ارث می برد وصیت کنم تا اضافه بر سهم ارث مبلغی به او تسلیم کنند؟

فَقَالَ: تَجُوزُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَن الْمَيِّتِ يُوصِي لِلْوَارِثِ بِشَيْءٍ.

قَالَ: نَعَمْ أَوْ قَالَ: جَائِزٌ لَهُ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

الْوَصِيَّةُ لِلْوَارِثِ لا بأس بها.

الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ نَحْوَهُ.

فرمود: آری وصیت لازم الاجرا است.

2- ابو ولاد حناط گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: انسان می تواند برای برخی از وارثان خود مبلغی وصیت کند؟

فرمود: آری. یا فرمود: چنین وصیتی جایز است.

3- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

وصیت کردن برای وارث مانعی ندارد.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْوَصِيَّةِ لِلْوَارِثِ

فَقَالَ: تَجُوزُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنِ ن بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْوَصِيَّةِ لِلْوَارِثِ

فَقَالَ: تَجُوزُ.

قَالَ: ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: «إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ».

6- أَبو عَلِيّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ:

4- محمد بن مسلم نظیر این روایت را از امام صادق لا نقل می کند.

5- محمد بن مسلم گوید: از امام باقر و دربارۀ وصیت کردن برای یکی از ورثه سؤال کردم

فرمود: جایز است.

آن گاه حضرتش این آیه را تلاوت فرمود: «چنان چه میت چیزی به جای گذاشت برای پدر و مادر و نزدیکانش وصیت کند».

6- محمد بن قیس گوید:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُفَضِّلُ بَعْضَ وُلْدِهِ عَلَى بَعْضٍ

قَالَ: نَعَمْ وَنِسَاءَهُ.

بخش ششم

آن چه انسان می تواند وصیت کند

(6)

بَابُ مَا لِلْإِنْسَانِ أَنْ يُوصِيَ بِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ مَا يُسْتَحَبُّ لَهُ مِنْ ذَلِكَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي وِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ الْبَرَاءُ بْنُ مَعْرُورِ الْأَنْصَارِيُّ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ وَإِنَّهُ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ وَ أَصْحَابُهُ وَ الْمُسْلِمُونَ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَ أَوْصَى الْبَرَاءُ إِذَا دُفِنَ أَنْ يُجْعَلَ وَجْهُهُ إِلَى تِلْقَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْقِبْلَةِ وَأَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ فَجَرَتْ بِهِ السُّنَّةُ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ:

از امام باقر علیه السلام:پرسیدم انسان می تواند به هنگام وصیت کردن بعضی از فرزندانش را بر فرزندان دیگرش برتری دهد؟

فرمود: آری؛ همسرانش را نیز می تواند بر یکدیگر برتری دهد.

بخش ششم

آن چه انسان می تواند وصیت کند

1- معاوية بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله در مکه بودند که براء بن معرور انصاری در مدینه به حال احتضار افتاد، و با آن که رسول خدا صلی الله وعلیه واله و مسلمانان به سوی بیت المقدس نماز می خواندند، براء بن معرور وصیت کرد به هنگام دفن روی او را به سوی مکه برگردانند، تا روی او به سوی رسول خدا صلی الله وعلیه واله بوده باشد و این سنت بعد از مرگ او نیز برقرار ماند.

و هم چنین وصیت کرد تا یک سوم اموالش را به مستمندان بدهند، و این گونه شد که سنت حق ثلث به جا ماند.

2- احمد بن محمد گوید:

كَتَبَ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّ دُرَّةَ بِنْتَ مُقَاتِلِ تُوُفِّيَتْ وَ تَرَكَتْ ضَيْعَةً أَشْقَاصاً فِي مَوَاضِعَ وَأَوْصَتْ لِسَيِّدِهَا مِنْ أَشْقَاصِهَا بِمَا يَبْلُغُ أَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَ نَحْنُ أَوْ صِيَاؤُهَا وَأَحْبَيْنَا أَنْ تُنْهِيَ إِلَى سَيِّدِنَا فَإِنْ هُوَ أَمَرَ بِإِمْضَاءِ الْوَصِيَّةِ عَلَى وَجْهِهَا أَمْضَيْنَاهَا وَ إِنْ أَمَرَ بِغَيْرِ ذَلِكَ انْتَهَيْنَا إِلَى أَمْرِهِ فِي جَمِيعِ مَا يَأْمُرُ بِهِ إِنْ شَاءَ اللهُ.

قَالَ: فَكَتَبَ علیه السلام بِخَطَّهِ: لَيْسَ يَجِبُ لَهَا مِنْ تَرِكَتِهَا إِلَّا الثَّلُثُ وَإِنْ تَفَضَّلْتُمْ وَكُنتُم الْوَرَثَةَ كَانَ جَائِزاً لَكُمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ شُعَيْبِ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَن الرَّجُل يَمُوتُ مَا لَهُ مِنْ مَالِهِ؟

فَقَالَ: لَهُ تُلْتُ مَالِهِ وَ لِلْمَرْأَةِ أَيْضاً.

احمد بن اسحاق نماینده امام هادی علیه السلام به حضرتش نامه نوشت: دره، دختر مقاتل فوت کرده و چند قطعه آبادی به میراث نهاده و در وصیت خود برای شما سهمی مقرر کرده است که از میزان یک سوم تجاوز میکند ما وصی او هستیم و بهتر دانستیم که مسئله به را به خدمت شما گزارش کنیم تا اگر سرورمان فرمان دهد وصیت دره را به همان صورت اجرا کنیم و اگر فرمان دیگری صادر بفرماید اطاعت نماییم، ان شاء الله.

امام هادی علیه السلام در نامه پاسخ به خط مبارک خود نوشت:

این خانم فقط به یک سوم اموال خود حق دارد. اگر شما خودتان وارث این خانم هستید و مایل باشید که فضیلتی کسب کنید، می توانید وصیت را به همان صورت اجرا نمایید، ان شاء الله.

3۔ شعیب بن یعقوب گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر کسی وصیت کند و بمیرد، اموال او تا چه حد به مصرف وصیت می رسد؟

فرمود: یک سوم اموال او به خودش تعلق دارد بانوان نیز همین حق را دارند.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابن نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ هَا قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ يَقُولُ:

لَأَنْ أُوصِيَ بِخُمُسِ مَالِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ وَ لَأَنْ أُوصِيَ بِالرُّبْعِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوحِيَ بِالثُّلُثِ وَ مَنْ أَوْصَى بِالثُّلُثِ فَلَمْ يَتْرِكْ فَقَدْ بَالَغَ. قَالَ: وَ قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لا فِي رَجُلٍ تُوُفِّيَ وَ أَوْصَى بِمَالِهِ كُلِّهِ أَوْ أَكْثَرِهِ فَقَالَ: إِنَّ الْوَصِيَّةَ تُرَدُّ إِلَى الْمَعْرُوفِ غَيْرِ الْمُنْكَرِ فَمَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ أَتَى فِي وَصِيَّتِهِ الْمُنْكَرَ وَ الْحَيْفَ فَإِنَّهَا تُرَدُّ إِلَى الْمَعْرُوفِ وَ يُتْرَكُ لِأَهْلِ الْمِيرَاثِ مِيرَاتُهُمْ.

وَ قَالَ: مَنْ أَوْ صَى بِثْلُثِ مَالِهِ فَلَمْ يَتَّرِكْ وَ قَدْ بَلَغَ الْمَدَى.

ثم قَالَ: لأَن أُوصِي بِخُمُسِ مَالِي أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَن أُوحِيَ بِالربع.

4- محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام همواره می فرمود: اگر به یک پنجم اموال خود وصیت کنم برای من محبوبتر از این است که به یک چهارم آن وصیت کنم و اگر به یک چهارم وصیت کنم برای من محبوب تر از این است که به یک سوم وصیت کنم و کسی که به یک سوم وصیت کند، هیچ مقدار از آن اندازه ای را که اجازه دارد وصیت کند فرو گذار نکرده است و به راستی که به نهایت آن رسیده است.

امام باقر علیه السلام فرمود: هم چنین امیر مؤمنان علی علیه السلام در مورد کسی که از دنیا رفت و به همه اموالش یا بخش اعظم آن وصیت نمود، قضاوت نمود و فرمود:

به راستی که وصیت به کارهای نیک و معروف باز می گردد؛ نه منکرات. پس هر کس که به خودش ستم کند و در وصیتش منکر و نا عدالتی بیاورد پس وصیت به معروف (یک سوم) باز می گردد و میراث ورثه برای آنان به جای گذاشته می شود.

و فرمود: هر کس به یک سوم اموالش وصیت کند، چیزی به جای نگذاشته است و به غایت آن رسیده است.

آن گاه فرمود: اگر به یک پنجم اموال خود وصیت کنم، نزد من محبوب تر از آن است که به یک چهارم وصیت کنم.

5- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

مَنْ أَوْصَى بِالثَّلْتِ فَقَدْ أَضَرَّ بِالْوَرَثَةِ وَ الْوَصِيَّةُ بِالْخُمُسِ وَ الرُّبع أَفْضَلُ مِنَ الْوَصِيَّةِ بِالثُّلُثِ وَ مَنْ أَوْصَى بِالثَّلُثِ فَلَمْ يَتَّرِك.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِي وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

مَنْ أَوْصَى بِالثَّلْتِ فَلَمْ يَتَركْ.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

مَنْ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ ثُمَّ قُتِلَ خَطَأَ فَإِنَّ ثُلُثَ دِيَتِهِ دَاخِلٌ فِي وَصِيَّتِهِ.

5- حماد بن عثمان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

کسی که به یک سوم اموالش وصیت کند، به ورثه ضرر زده است. و وصیت به یک پنجم و یک چهارم، برتر از وصیت به یک سوم است و کسی که به یک سوم وصیت کند، چیزی به جای نگذاشته است.

6- حماد بن عثمان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که یک سوم اموال خود را مطابق دلخواهش وصیت کند، چیزی از حق خود به جا نگذاشته است.

7- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

هر کس به یک سوم اموالش وصیت کند آن گاه از روی خطا کشته شود یک سوم دیه او داخل در وصیت خواهد بود.

بخش هفتم

[گذشت وارثان]

(7)

بَابُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عبد الله علیه السلام.

قَالَ: فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ وَ وَرَثَتُهُ شُهُودٌ فَأَجَازُوا ذَلِكَ فَلَمَّا مَاتَ الرَّجُلُ نَقَضُوا الْوَصِيَّةَ هَلْ لَهُمْ أَنْ يَرُدُّوا مَا أَقَرُّوا بِهِ؟

قَالَ: لَيْسَ لَهُمْ ذَلِكَ الْوَصِيَّةُ جَائِزَةٌ عَلَيْهِمْ إِذَا أَقَرُّوا بِهَا فِي حَيَاتِهِ.

أَبُو عَلِيَّ عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مَنْصُورٍ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مِثْلَهُ.

بخش هفتم

[گذشت وارثان]

1 - محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام دربارۀ کسی که در حضور وارثان خود وصیت کند و با آن که از یک سوم تجاوز کرده باشد وارثانش اعتراضی نکنند و وصیت را بپذیرند.

ولی بعد از مرگ او وصیت را نقض کنند و اضافه بر ثلث را مردود سازند آیا وارثان چنین حقی دارند که در حال حیات او وصیت را بپذیرند و بعد از مرگ پذیرش خود را پس بگیرند؟ فرمود: وارثان چنین حقی ندارند وصیت او بر وارثانش که در حال حیات او وصیت را تأیید کرده و اعتراضی نکرده باشند لازم الاجرا است.

بخش هشتم

حکم کسی که وصیت می کند و در وصیت تجدید نظر می نماید

(8)

بَابُ الرَّجُلِ يُوصِي بِوَصِيَّةٍ ثُمَّ يَرْجِعُ عَنْهَا

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ:

لِلْمُوصِي أَنْ يَرْجِعَ فِي وَصِيَّتِهِ إِنْ كَانَ فِي صِحَّةٍ أَوْ مَرَضِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ بُرَيْدِ العِجْلِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

لِصَاحِبِ الْوَصِيَّةِ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَ يُحْدِثَ فِي وَصِيَّتِهِ مَا دَامَ حَيّاً.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

بخش هشتم

حکم کسی که وصیت می کند و در وصیت تجدیدنظر می نماید

1- عبيد بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

وصیت کننده می تواند وصیت خود را لغو کند و یا در آن تجدید نظر کند، خواه در حال صحت وصیت کند یا در حال بیماری.

2- برید عجلی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

وصیت کننده تا زمانی که زنده است می تواند از وصیت خود برگردد یا وصیت خود را تغییر دهد.

3- ابن مسکان گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَنَّ الْمُدَبَّرَ مِنَ الثَّلْثِ وَ أَنَّ لِلرَّجُل أَنْ يَنْقُضَ وَصِيَّتَهُ فَيَزِيدَ فِيهَا وَ يَنْقُصَ مِنْهَا مَا لَمْ يَمُتْ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهماالسلام:

لِلرَّجُلِ أَنْ يُغَيِّرَ وَصِيَّتَهُ فَيُعْتِقَ مَنْ كَانَ أَمَرَ بِمِلْكِهِ وَ يُمَلِّكَ مَنْ كَانَ أَمَرَ بِعِتْقِهِ وَ يُعْطِيَ مَنْ كَانَ حَرَمَهُ وَ يَحْرِمَ مَنْ كَانَ أَعْطَاهُ مَا لَمْ يَمُتْ.

بخش نهم

حكم لغو وصيت پس از مرگ مجری وصیت

(9)

بَابُ مَنْ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ فَمَاتَ الْمُوصَى لَهُ قَبْلَ الْمُوصِي أَوْ مَاتَ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهَا

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

امیر مؤمنان علی چنین داوری فرمود که برده مدبر از ثلث باشد و شخص تا هنگامی که زنده است می تواند وصیّت خود را تغییر دهد و می تواند مفاد وصیت را کم نماید و یا بدان بیفزاید.

4- راوی گوید: امام سجاد علیه السلام فرمود: انسان می تواند در وصیت خود تجدید نظر کند؛ پس کسی را که دستور داده بود برده باشد، آزاد می کند و کسی را که دستور به آزادی اش داده بود برده می گرداند و وارثی را که محروم نموده بود، عطا می کند و وارثی را که عطا کرده بود، محروم می کند.

بخش نهم

حکم لغو وصیّت پس از مرگ مجری وصیت

1- محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَوْصَى لَآخَرَ وَ الْمُوصَى لَهُ غَائِبٌ فَتُوُفِّيَ الَّذِي أُوصِيَ لَهُ قَبْلَ الْمُوصِي قَالَ:

الْوَصِيَّةُ لِوَارِثِ الَّذِي أُوْصِيَ لَهُ.

قَالَ: وَ مَنْ أَوْصَى لِأَحَدٍ شَاهِداً كَانَ أَوْ غَائِباً فَتُوُفِّيَ الْمُوصَى لَهُ قَبْلَ الْمُوصِي فَالْوَصِيَّةُ لِوَارِثِ الَّذِي أُوصِيَ لَهُ إِلَّا أَنْ يَرْجِعَ فِي وَصِيَّتِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ الْمَدَائِنِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ السَّابَاطِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى إِلَيَّ وَ أَمَرَنِي أَنْ أُعْطِيَ عَمَّا لَهُ فِي كُلِّ سَنَةٍ شَيْئاً فَمَاتَ الْعَمُ.

فَكَتَبَ علیه السلام: أَعْطِهِ وَرَثَتَهُ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ قَالَ:

امیر مؤمنان علی علیه السلام در بارۀ کسی که برای کسی وصیت نمود و آن شخص غایب بود. پس وصیت شده پیش از وصیت کننده از دنیا می رود حکم نمود و فرمود: وصیت برای وارث وصیت شده است.

امام باقر علیه السلام فرمود: و هر کس برای شخصی وصیت کند- چه حاضر باشد، چه غایب- و وصیت شونده پیش از وصیت کننده بمیرد وصیت از آن وارث وصیت شونده است؛ جز این که وصیتگزار پیش از مرگ خود از وصیت خود رجوع نماید.

2- محمد بن عمر ساباطی گوید: از امام باقر علیه السلام:پرسیدم مردی مرا وصی خود نمود و به من دستور داد که هر ساله مبلغی به عمویش بپردازم؛ اکنون عمویش مرده است.

امام علیه السلام نوشت آن مبلغ را به ورثه عموی آن مرد بده.

3- عباس بن عامر گوید:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أُوْصِيَ لَهُ بِوَصِيَّةٍ فَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهَا وَ لَمْ يَتْرُكْ عَقِباً.

قَالَ: اطْلُبْ لَهُ وَارِثَاً أَوْ مَوْلًى فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ.

قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ أَعْلَمْ لَهُ وَلِيّاً؟

قَالَ: اجْهَدْ عَلَى أَنْ تَقْدِرَ لَهُ عَلَى وَلِي ، فَإِنْ لَمْ تَجِدْهُ وَ عَلِمَ اللَّهُ وَ مِنْكَ الْجِدَّ فَتَصَدَّقُ بِهَا.

بخش دهم

اجرای وصیّت بر طبق مفاد آن

(10)

بَابُ إِنْفَاذِ الْوَصِيَّةِ عَلَى جِهَتِهَا

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

از امام صادق علیه السلام پرسیدم مردی پیش از مرگش به من وصیت کرد که از میراث او مبلغی به فلانی تقدیم کنم و پیش از آن که مبلغ را به آن شخص برسانم او نیز فوت کرد و میگویند وارثی ندارد تکلیف من چیست؟

فرمود: جست و جو کن شاید وارث و یا وابسته او را بیابی و آن مبلغ را به آنان تسلیم کنی.

عرض کردم اگر جست و جو کردم و وارثی برای او نشناختم چه کنم؟

حضرتش فرمود: اگر پیدا نکردی و خداوند تلاش و کوشش تو را دید و معذورت دانست آن مبلغ را در راه خدا صدقه بده.

بخش دهم

اجرای وصیت بر طبق مفاد آن

1- محمد بن مسلم گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

فَقَالَ: أَعْطِهِ لِمَنْ أَوْصَى بِهِ لَهُ وَإِنْ كَانَ يَهُودِيًا أَوْ نَصْرَانِيَّا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ».

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهماالسلام فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ: أَعْطِ لِمَنْ أَوْصَى لَهُ بِهِ وَ إِنْ كَانَ يَهُودِيًا أَوْ نَصْرَانِيَّا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَقُولُ: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ».

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ:

كَتَبَ أَبُو جَعْفَرِ علیه السلام إِلَى جَعْفَرٍ وَ مُوسَى: وَ فِيمَا أَمَرْتُكُمَا مِنَ الْإِشْهَادِ بِكَذَا وَكَذَا نَجَاةٌ لَكُمَا فِي آخِرَتِكُمَا وَإِنْفَاةٌ لِمَا أَوْصَى بِهِ أَبَوَاكُمَا وَ بِرٌّ مِنْكُمَا لَهُمَا.

از امام صادق علیه السلام پرسیدم مردی وصیت کرده که اموال او را در راه خدا به مصرف برسانند، تکلیف چیست؟

فرمود: برای هر کسی که وصیت کرده باید اموال او را به همان شخص تسلیم کنی، هر چند یهودی و یا نصرانی باشد؛ چرا که خداوند و می گوید: «هر کس وصیت را بشنود و قبول کند، آن را تغییر دهد، گناه و مسئولیت آن بر عهده همان کسانی است که سپس وصیت را تغییر داده اند».

2- محمد بن مسلم نظیر این روایت را از (امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام) نقل می کند.

3- علی بن مهزیار گوید: امام جواد علیه السلام برای جعفر و موسی نوشت: و در آن چه که به شما دستور دادم به فلان و فلان شهادت گیرید موجب نجات شما در آخرتتان و تنفیذ وصیت والدین شماست و نیکی شما برای آنان است.

وَاحْذَرَا أَنْ لا تَكُونَا بَدَّلْتُمَا وَصِيَّتَهُمَا وَ لا غَيَّرْتُمَاهَا عَنْ حَالِهَا، لِأَنَّهُمَا قَدْ خَرَجَا مِنْ ذَلِكَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا وَ صَارَ ذَلِكَ فِي رِقَابِكُمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ فِي الْوَصِيَّةِ: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عليم».

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ أَنَّ رَجُلاً كَانَ بِهَمَذَانَ ذَكَرَ أَنَّ أَبَاهُ مَاتَ وَ كَانَ لَا يَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ فَأَوْصَى بِوَصِيَّةٍ عِنْدَ الْمَوْتِ وَ أَوْصَى أَنْ يُعْطَى شَيْءٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَسُئِلَ عَنْهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام كَيْفَ يُفْعَلُ بِهِ؟

فَأَخْبَرْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ لا يَعْرِفُ هَذَا الْأَمْرَ.

فَقَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَوْ صَى إِلَيَّ أَنْ أَضَعَ فِي يَهُودِي أَوْ نَصْرَانِي لَوَ ضَعْتُهُ فِيهِمَا إِنَّ اللهَ يَقُولُ: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ» فَانْظُرُوا إِلَى مَنْ يَخْرُجُ إِلَى هَذَا الْوَجْهِ يَعْنِي [بَعْضَ] التَّغُورِ فَابْعَثُوا بِهِ إِلَيْهِ.

وبر حذر باشید که وصیت آنان را تغییر ندهید و از حالتش نیز تغییرش ندهید؛ زیرا والدین شما با این وصیت از دنیا رفته اند- خداوند از آنان راضی باشد . و این امر بر گردن شما قرار گرفت و خداوند در کتاب خود دربارهٔ وصیت میفرماید: «پس هر کس پس از این که وصیت را شنید آن را تغییر دهد، پس همانا که گناه آن بر عهده کسانی است که وصیت را تغییر می دهند؛ به راستی که خداوند، شنوای دانا است».

4- یونس بن یعقوب گوید مردی همدانی میگفت پدرش که شیعه نبوده از دنیا رفت و هنگام مرگش وصیت نمود که مقداری از میراثش در راه خدا صرف شود. پس در خصوص این مسئله از امام صادق علیه السلام سؤال کردند که چه باید بکند؟ حضرتش فرمود: اگر شخصی به من وصیت می کرد که میراثش را به یهودی یا نصرانی بدهم آن را به آنان می دادم؛ زیرا خداوند می فرماید: «پس هر کس پس از شنیدن وصیت آن را تغییر دهد، گناهش بر عهده کسانی است که آن را تغییر داده اند» پس ببینید چه کسی به ناحیه مرزی می رود، پس آن قسمت از میراث پدر مرد همدانی را توسط او به منطقه مرزی بفرستید.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُمَرَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّ رَجُلاً أَوْ صَى إِلَيَّ بِشَيْءٍ فِي السَّبِيلِ.

فَقَالَ لِي: اصْرِفْهُ فِي الْحَجِّ.

قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَوْصَى إِلَيَّ فِي السَّبِيلِ.

قَالَ: اصْرِفْهُ فِي الْحَجِّ ؛ فَإِنِّي لا أَعْلَمُ شَيْئاً مِنْ سَبِيلِهِ أَفْضَلَ مِنَ الْحَجِّ.

بخش یازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت

(11)

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ حَجَّاجِ الْخَشَّابِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ امْرَأَةٍ أَوْصَتْ إِلَيَّ بِمَالٍ أَنْ يُجْعَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، فَقِيلَ لَهَا: نَحُجُ بِهِ؟

5- حسین بن عمر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم مردی به من وصیت کرده که مقداری از میراث او را در راه خدا خرج کنم.

فرمود: آن را در راه حج خرج کن.

عرض کردم: او به من وصیت نموده که در راه خدا خرج کنم!

فرمود: آن را در راه حج خرج کن؛ زیرا من راهی از راه های خداوند سراغ ندارم که برتر از حج باشد.

بخش یازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت

1- حجاج خشاب گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: زنی به من وصیت نموده که مالی را در راه خداوند خرج کنم پس از او پرسیدند با آن مال حج به جای آوریم؟

فَقَالَتِ: اجْعَلْهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

فَقَالُوا لَهَا فَنَعْطِيهِ آلَ مُحَمَّدٍ علیه السلام.

قَالَتِ: اجْعَلْهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: اجْعَلْهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَا أَمَرَتْ.

قُلْتُ: مُرْنِي كَيْفَ أَجْعَلُهُ؟

قَالَ: اجْعَلْهُ كَمَا أَمَرَتْكَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ:

«فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ أَ رَأَيْتَكَ لَوْ أَمَرَتْكَ أَنْ تُعْطِيَهُ يَهُودِيَاً كُنْتَ تُعْطِيهِ نَصْرَانِيَّاً؟!

قَالَ: فَمَكَثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ ثَلاثَ سِنِينَ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ الَّذِي قُلْتُ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَكَتَ هُنَيْئَةٌ، ثُمَّ قَالَ: هَاتِهَا.

قُلْتُ: مَنْ أُعْطِيهَا؟!

گفت: آن را در راه خدا قرار ده به او گفتند پس آن را به آل محمد علیهم السلام بدهیم؟ گفت: آن را در راه خدا قرار ده.

امام علیه السلام فرمود: آن را در راه خدا خرج کن؛ همان طور که دستور دادم.

عرض کردم: شما به من دستور دهید که آن را در چه راهی خرج کنم؟

فرمود: آن را در همان راهی قرار ده که آن زن به تو دستور داد. به راستی که خداوند می فرماید: «پس هر کس پس از شنیدن وصیت آن را تغییر دهد، گناهش بر عهده کسانی است که آن را تغییر داده اند به نظر تو اگر آن زن به تو دستور می داد که آن را به یهودی بدهی تو آن را به مسیحی می دادی؟

حجاج گوید: پس من بعد از آن، سه سال درنگ نمودم. سپس نزد آن حضرت شرف یاب شدم و همان چیزهایی را که دفعه اول گفته بودم به ایشان عرض کردم.

حضرت سکوت کوتاهی نموده سپس فرمود: آن را بیاور.

عرض کردم: به چه کسی بدهم؟

قَالَ: عِيسَى شَلَقَان.

2- مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ الرَّزَّازُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ:

سَأَلْتُ الْعَسْكَرِيَّ علیه السلام بِالْمَدِينَةِ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِمَالٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ: سَبِيلُ اللهِ شِيعَتُنَا.

بخش دوازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت

(12)

بَابٌ آخَرُ مِنْهُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي طَالِبٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ قَالَ: كَتَبَ الْخَلِيلُ بْنُ هَاشِمٍ إِلَى ذِي الرِّئَاسَتَيْنِ وَ هُوَ وَإِلَي نَيْسَابُورَ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الْمَجُوسِ مَاتَ وَأَوْصَى لِلْفُقَرَاءِ بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهِ فَأَخَذَهُ قَاضِي نَيْسَابُورَ فَجَعَلَهُ فِي فُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ. فَكَتَبَ الْخَلِيلُ إِلَى ذِي الرِّئَاسَتَيْنِ بِذَلِكَ فَسَأَلَ الْمَأْمُونَ عَنْ ذَلِكَ.

فَقَالَ: لَيْسَ عِنْدِي فِي ذَلِكَ شَيْءٌ.

فرمود: به عیسی شلقان

2- حسن بن راشد گوید: در مدینه از امام حسن عسکری علیه السلام می پرسیدم: مردی وصیت نمود که قسمتی از اموالش را در راه خداوند خرج کنند.

فرمود: راه خداوند شیعیان ما هستند.

بخش دوازدهم

روایاتی دیگر در اجرای وصیت

1- ابو طالب عبد الله بن صلت گوید: خلیل بن هاشم به ذوالریاستین- والی نیشابور- نامه نوشت که یکی از مجوسیان از دنیا رفته و وصیت کرده است که مقداری از اموالش را به فقرا دهند. پس قاضی نیشابور آن را برداشته و به فقرای مسلمان داده است.

ذوالریاستین از مأمون عباسی این مسأله را پرسید.

مأمون گفت: من در این خصوص چیزی نمی دانم.

فَسَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام، فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: إِنَّ الْمَجُوسِيَّ لَمْ يُوصِ لِفُقَرَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَ لَكِنْ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ مِقْدَارُ ذَلِكَ الْمَالِ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ فَيُرَدَّ عَلَى فُقَرَاءِ الْمَجُوسِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الرَّيَّانِ بْنِ شَبِيبٍ قَالَ:

أَوْ صَتْ مَارِدَةٌ لِقَوْمٍ نَصَارَى فَرَّاشِينَ بِوَصِيَّةٍ.

فَقَالَ أَصْحَابُنَا: اقْسِمْ هَذَا فِي فُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَصْحَابِكَ.

فَسَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام فَقُلْتُ: إِنَّ أُخْتِي أَوْصَتْ بِوَصِيَّةٍ لِقَوْمٍ نَصَارَى وَأَرَدْتُ أَنْ أَصْرِفَ ذَلِكَ إِلَى قَوْمِ مِنْ أَصْحَابِنَا مُسْلِمِينَ.

فَقَالَ: أَمْضِ الْوَصِيَّةَ عَلَى مَا أَوْصَتْ بِهِ قَالَ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: «فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ».

بنا بر این از امام رضا علیه السلام پرسید. امام فرمود: به راستی که آن مرد مجوسی برای فقرای مسلمان وصیت ننموده است. اما سزاوار است که آن مقداری را که مرد مجوسی وصیت نموده بود از اموال صدقه بردارند و به فقرای مجوسی باز گردانند.

2- ریان بن شبیب گوید: مارده دو تخته فرش را برای گروهی از مسیحیان وصیت نمود.

پس یاران ما گفتند: آن را بین فقرای شیعه تقسیم کن.

من از امام رضا علیه السلام سؤال نموده و گفتم: خواهرم برای گروهی از مسیحیان وصیتی نمود و من می خواهم آن را به نفع گروهی از یاران مسلمان خودمان تغییر دهم.

فرمود: طبق وصیت خواهرت عمل کن؛ چرا که خداوند می فرماید: «گناه تغییر وصیت بر عهده کسانی است که آن را تغییر داده اند»

بخش سیزدهم

وصیت به آزادی برده، صدقه و حج

(13)

بَابُ مَنْ أَوْصَى بِعِتْقِ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ حَجٍ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ وَأَعْتَقَ مَمْلُوكَهُ فِي مَرَضِهِ فَقَالَ: إِنْ كَانَ أَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ رُدَّ إِلَى الثَّلُثِ وَ جَازَ الْعِتْقُ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِنْ أَعْتَقَ رَجُلٌ عِنْدَ مَوْتِهِ خَادِماً لَهُ ثُمَّ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ أُخْرَى أُلْقِيَتِ الْوَصِيَّةُ وَ أُعْتِقَ الْخَادِمُ مِنْ ثُلُثِهِ إِلَّا أَنْ يَفْضُلَ مِنَ الثُّلُثِ مَا يَبْلُغُ الْوَصِيَّةَ.

بخش سیزدهم

وصیت به آزادی برده، صدقه و حج

1- محمد بن مسلم گوید: امام باقر درباره شخصی که بیشتر از یک سوم اموالش وصیت کرده و برده اش را نیز در دوران بیماری اش آزاد کرده بود، فرمود:

اگر وصیتش بیشتر از ثلث باشد به ثلث برگردانده می شود ولی آزاد کردن برده جایز است.

2- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر کسی در هنگام مرگش برده خود را آزاد وصیت دیگری نیز بکند، وصیت را کنار می گذارند و برده از یک سوم آزاد سپس می گردد مگر این که به اندازه ای از یک سوم زیاده بیاید که به مقدار وصیت نیز باشد.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ هَمَّامٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَوْصَى عِنْدَ مَوْتِهِ بِمَالٍ لِذَوِي قَرَابَتِهِ وَ أَعْتَقَ مَمْلُوكًا لَهُ وَكَانَ جَمِيعُ مَا أَوْصَى بِهِ يَزِيدُ عَلَى الثُّلُثِ كَيْفَ يَصْنَعُ فِي وَصِيَّتِهِ؟

فَقَالَ: يَبْدَأُ بِالْعِتْقِ فَيُنَفِّذُهُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ حَضَرَةُ الْمَوْتُ فَأَعْتَقَ مَمْلُوكَهُ وَ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ فَكَانَ أَكْثَرَ مِنَ الثلث.

قَالَ: يُمْضَى عِتْقُ الْغُلَامِ وَ يَكُونُ النُّقْصَانُ فِيمَا بَقِيَ.

5- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النَّعْمَانِ عَنْ سُوَيْدٍ الْقَلَّاءِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ عَنْ أَبِي بَكْرِ الْحَضْرَمِيُّ عَنْ أبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ:

3- اسماعيل بن همام گوید: امام رضا علیه السلام درباره کسی که در بستر مرگ وصیت کند که مبلغی به خویشان او بپردازند و برده او را آزاد کنند و وقتی که بررسی کنند معلوم شود که از میزان ثلث تجاوز می کند چگونه می توانند وصیت او را اجرا کنند؟ فرمود: اول برده او را آزاد می کنند، سپس آن چه بماند به خویشانش می دهند.

4- محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم مردی در حال احتضار برده خود را آزاد کرده و مبلغی نیز وصیت کرده است اینک مجموع آن از ثلث تجاوز می کند (چه باید کرد؟)

فرمود: آزادی برده قطعی می شود؛ و مبلغ مزبور تا یک سوم اموال تقلیل می یابد.

5- ابوبکر حضر می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم:

إِنَّ عَلْقَمَةَ بْنَ مُحَمَّدٍ أَوْصَانِي أَنْ أُعْتِقَ عَنْهُ رَقَبَةً فَأَعْتَقْتُ عَنْهُ امْرَأَةٌ أَفَتُجْزِيهِ أَوْ أُعْتِقُ عَنْهُ مِنْ مَالِي؟

قَالَ: يُجْزِيهِ.

ثُمَّ قَالَ لِي: إِنَّ فَاطِمَةَ أُمَّ ابْنِي أَوْ صَتْ أَنْ أُعْتِقَ عَنْهَا رَقَبَةً فَأَعْتَقْتُ عَنْهَا امْرَأَةٌ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سَأَلَنِي رَجُلٌ عَنِ امْرَأَةٍ تُوُفِّيَتْ وَ لَمْ تَحُجَّ فَأَوْصَتْ أَنْ يُنْظَرَ قَدْرُ مَا يُحَجُّ بِهِ فَسُئِلَ عَنْهُ فَإِنْ كَانَ أَمْثَلَ أَنْ يُوضَعَ فِي فُقَرَاءِ وَلْدِ فَاطِمَةَ علیها السلام وُضِعَ فِيهِمْ وَإِنْ كَانَ الْحَجُّ أَمْثَلَ حُجَّ عَنْهَا.

فَقُلْتُ لَهُ. إِنْ كَانَتْ عَلَيْهَا حَجَّةٌ مَفْرُوضَةٌ فَأَنْ يُنْفَقَ مَا أَوْصَتْ بِهِ فِي الْحَجِّ أَحَبُّ إلَيَّ مِن أن يُقسم فِي غَيْرِ ذلك.

علقمة بن محمد به من وصیت کرد که یک نفر را در راه خدا آزاد کنم، و من از مال او یک کنیز خریدم و آزاد کردم. آیا آزادی کنیز کفایت می کند، یا این که از مال خودم مجدداً یک برده آزاد کنم؟

فرمود: آزادی کنیز هم کفایت می کند.

سپس فرمود: همسرم فاطمه (دختر حسین بن على بن الحسين مادر عبدالله) وصیت کرد که یک نفر را در راه خدا آزاد کنم و من از اموال او یک کنیز خریدم و آزاد کردم.

6- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی از من پرسید: زنی که مراسم حج را انجام نداده بود از دنیا رفت و وصیت نمود که با مبلغی حج را انجام داده و در باره آن بپرسند. پس اگر بهتر باشد که بین اولاد حضرت فاطمه علیهاالسلام تقسیم شود، بین آنان تقسیم گردد و اگر انجام حج بهتر است به نیابتش حج به جا آورند.

من به آن مرد گفتم: اگر حج واجب بر گردن آن زن باشد وصیتش در راه حج خرج شود نزد من بهتر از این است که در راهی دیگر تقسیم گردد.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ فِي رَجُلٍ مَاتَ وَ أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ فَقَالَ: إِنْ كَانَ صَرُورَةً يُحَجِّ عَنْهُ مِنْ وَسَطِ الْمَالِ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ صَرُورَةٍ فَمِنَ الثلث.

8- عَنْهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ فِي امْرَأَةٍ أَوْصَتْ بِمَالٍ فِي عِتْقِ وَ صَدَقَةٍ وَ حَجٍّ فَلَمْ يَبْلُغْ قَالَ: ابْدَأْ بِالْحَجِّ فَإِنَّهُ مَفْرُوضٌ فَإِنْ بَقِيَ شَيْءٌ فَاجْعَلْهُ فِي الصَّدَقَةِ طَائِفَةً وَ فِي العِتْقِ طَائِفَةٌ.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِثَلاثِينَ دِينَاراً يُعْتَقُ بِهَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا فَلَمْ يُوجَدْ بِذَلِكَ.

قَالَ: يُشْتَرَى مِنَ النَّاسِ فَيُعْتَقُ.

7- معاوية بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که وصیت کند که از جانب او نایبی برای حج اعزام کنند فرمود:

اگر به حج نرفته باشد، هزینه حج از همه میراث او تأمین می شود و اگر حج واجب را ادا کرده باشد، هزینه این حج نیابتی از یک سوم میراث او تأمین خواهد شد.

8- معاوية بن عمار گوید امام علیه السلام در بارۀ زنی که وصیت کرده بود مبلغی را در راه آزادی برده و پرداخت صدقه و انجام حج خرج کنند اما برای همه آنها کفایت نمی کرد فرمود: ابتدا از حج شروع کن؛ زیرا آن واجب است. پس اگر چیزی زیاد آمد، مقداری از آن را صدقه قرار ده و مقداری را در راه آزاد کردن برده.

9- علی بن ابی حمزه گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: مردی وصیت کرد که با سی دینار برده شیعه ای آزاد گردد. اما چنین برده ای پیدا نشده است.

فرمود: برده ای از مردم خریداری شود سپس آزاد گردد.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ عَبْداً صَالِحاً علیه السلام عَنْ رَجُلٍ هَلَكَ فَأَوْصَى بِعِتْقِ نَسَمَةٍ مُسْلِمَةٍ بِثَلَاثِينَ دِينَاراً فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ بِالَّذِي سَمَّى.

قَالَ: مَا أَرَى لَهُمْ أَنْ يَزِيدُوا عَلَى الَّذِي سَمَّى.

قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ يَجِدُوا؟

قَالَ: فَلْيَشْتَرُوا مِنْ عُرْضِ النَّاسِ مَا لَمْ يَكُنْ نَاصِباً.

11- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ الْوَشَّاءِ عَنْ- أَبَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الشَّيْخ علیه السلام.

أَنَّ أَبَا جَعْفَرِ لا مَاتَ وَ تَرَكَ سِتَّينَ مَمْلُوكاً فَأَعْتَقَ ثُلُثَهُمْ فَأَقْرَعْتُ بَيْنَهُمْ وَ أَخْرَجْتُ الثُّلُثَ.

10- علی بن ابی حمزه گوید: از امام کاظم علیه السلام سؤال کردم: مردی از دنیا رفت و وصیت نمود که با سی دینار برده مسلمانی آزاد کنند. اما برده ای با مشخصاتی که او گفته بود نیافتند.

فرمود: برای ورثه اش جایز نمی دانم که بر مشخصاتی که آن مرد گفته بود، بیفزایند.

عرض کردم: اگر چنین برده ای نیافتند چه؟

فرمود: بنا بر این باید از عامۀ مردم در صورتی که ناصبی نباشد برده ای خریداری کنند.

11- محمد بن مروان گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

امام باقر علیه السلام از دنیا رفت در حالی که شصت برده بر جای گذاشته بود و یک سوم آنان را آزاد نموده بود، پس من بین آنان قرعه انداختم و یک آنان را با قرعه بیرون کشیدم.

12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْن مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ مُحَرَّرَةٍ أَعْتَقَهَا أَخِي وَ قَدْ كَانَتْ تَخْدُمُ مَعَ الْجَوَارِي وَكَانَتْ فِي عِيَالِهِ فَأَوْصَانِي أَنْ أُنْفِقَ عَلَيْهَا مِنَ الْوَسَطِ.

فَقَالَ: إِنْ كَانَتْ مَعَ الْجَوَارِي وَأَقَامَتْ عَلَيْهِنَّ فَأَنْفِقْ عَلَيْهَا وَاتَّبِعْ وَصِيَّتَهُ.

13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ محَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى أَنْ يُعْتَقَ عَنْهُ نَسَمَةٌ بِخَمْسِمِائَةِ دِرْهَم مِنْ ثُلُثِهِ فَاشْتُرِيَ نَسَمَةٌ بِأَقَلَّ مِنْ خَمْسِمِائَةِ دِرْهَم وَ فَضَلَتْ فَضْلَةٌ فَمَا تَرَى؟ قَالَ: تُدْفَعُ الْفَضْلَةُ إِلَى النَّسَمَةِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُعْتَقَ ثُمَّ تُعْتَقُ عَنِ الْمَيِّتِ.

14- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

12- ابوبصیر گوید: از امام باقر علیه السلام پرسیدم: برادرم کنیزی را آزاد کرده بود و او همراه کنیزان خدمت می نمود و در میان خانواده برادرم بود پس برادرم به من وصیت نمود که از اصل ترکه به او نفقه دهم.

فرمود: چنان چه آن زن همراه کنیزان بود و سرپرستی آنان را به عهده داشت، به او نفقه ده و از وصیت برادرت پیروی کن.

13- سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم شخصی وصیت کرده است که از یک سوم اموال او برده ای به مبلغ پانصد درهم آزاد .کنند اینک بردهای خریده اند که بهای آن کمتر از پانصد درهم است، نظر شما دربارهٔ مبلغی که از پانصد درهم باقی مانده چیست؟

فرمود: مبلغ باقی مانده را به همان برده بدهند، سپس او را آزاد کنند.

14- معاوية بن عمار گوید:

أَوْصَتْ إِلَيَّ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِي بِثْلُثِ مَالِهَا وَ أَمَرَتْ أَنْ يُعْتَقَ وَ يُحَجِّ وَ يُتَصَدَّقَ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ فَسَأَلْتُ أَبَا حَنِيفَةَ عَنْهَا.

فَقَالَ: تَجْعَلُ أَثلاثاً ثُلُثَاً فِي الْعِتْقِ وَ ثُلُثَاً فِي الْحَجِّ وَ ثُلُثاً فِي الصَّدَقَةِ.

فَدَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقُلْتُ: إِنَّ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِي مَاتَتْ وَأَوْصَتْ إِلَيَّ بِثْلُثِ مَالِهَا وَ أَمَرَتْ أَنْ يُعْتَقَ عَنْهَا وَيُتَصَدَّقَ وَ يُحَجَّ عَنْهَا فَنَظَرْتُ فِيهِ فَلَمْ يَبْلُغْ. فَقَالَ: ابْدَأْ بِالْحَجِّ فَإِنَّهُ فَرِيضَةٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَيُجْعَلُ مَا بَقِيَ طَائِفَةٌ فِي الْعِتْقِ وَ طَائِفَةٌ فِي الصَّدَقَةِ.

فَأَخْبَرْتُ أَبَا حَنِيفَةَ بِقَوْلِ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فَرَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ وَ قَالَ بِقَوْلِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

یکی از زنان خانواده ام به من وصیت کرد که از یک سوم اموال او یک برده آزاد کنم، یک نفر را به حج بفرستم و مابقی را در راه خدا صدقه دهم؛ ولی یک سوم اموالش کفایت این کار را نکرد. من این مسأله را از ابو حنیفه پرسیدم.

ابو حنیفه گفت: باید حق ثلث را به سه قسمت برابر تقسیم کنی؛ یک سوم آن را در راه آزادی برده و یک سوم آن را در راه حج و یک سوم آن را به عنوان صدقه به مصرف برسانی. من به خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و گفتم زنی از خانواده ام به من وصیت کرده که از یک سوم اموالش یک برده آزاد کنم یک نفر را به حج بفرستم و مابقی را در راه خدا صدقه دهم و چون بررسی کردم دیدم یک سوم اموالش کفایت این امور را نمی کند که وصیت او را کاملا اجرا کنم تکلیف من چیست؟

فرمود: اول با انجام یک حج که از واجبات خداوند متعال است آغاز کن؛ آنچه باقی بماند قسمتی را در راه آزادی برده و قسمتی را به عنوان صدقه به مصرف برسان. من فتوای امام را به ابو حنیفه بازگو نمودم، ابوحنیفه از فتوای خود عدول کرد و فتوای امام صادق علیه السلام را پذیرفت.

15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ حُمْرَانَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَوْصَى عِنْدَ مَوْتِهِ أَعْتِقْ فُلاناً وَ فُلاناً وَ فُلاناً وَ فُلاناً وَ فُلاناً فَنَظَرْتُ فِي ثُلُثِهِ فَلَمْ يَبْلُغْ أَثْمَانَ قِيمَةِ الْمَمَالِيكِ الْخَمْسَةِ الَّتِي أَمَرَ بِعِتْقِهِمْ.

قَالَ: يُنظَرُ إِلَى الَّذِينَ سَمَّاهُمْ وَ يُبْدَأُ بِعِتْقِهِمْ فَيُقَوَّمُونَ وَ يُنْظَرُ إِلَى ثُلُثِهِ فَيَعْتَقُ مِنْهُ أَوَّلُ شَيْءٍ ثُمَّ الثَّانِي ثُمَّ الثَّالِثُ ثُمَّ الرَّابِعُ ثُمَّ الْخَامِسُ، فَإِنْ عَجَزَ الثَّلْتُ كَانَ فِي الَّذِي سَمَّى أَخِيراً لِأَنَّهُ أَعْتَقَ بَعْدَ مَبْلَغ الثُّلُثِ مَا لَا يَمْلِكُ فَلا يَجُوزُ لَهُ ذَلِكَ.

16- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ قَالَ: سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ كَانَ فِي سَفَرٍ وَ مَعَهُ جَارِيَةٌ لَهُ وَ غُلامَانِ مَمْلُوكَان.

فَقَالَ لَهُمَا: أَنْتَما حُرَّانِ لِوَجْهِ اللهِ وَ اشْهَدَا أَنَّ مَا فِي بَطْنِ جَارِيَتِي هَذِهِ مِنِّي فَوَلَدَتْ غُلاماً فَلَمَّا قَدِمُوا عَلَى الْوَرَثَةِ أَنْكَرُوا ذَلِكَ وَ اسْتَرَقُوهُمْ.

15- حمران گوید: امام باقر الا دربارۀ مردی که هنگام مرگش وصیت نمود: «فلانی، فلانی فلانی فلانی و فلانی را آزاد کن و من به یک سوم میرانش نگاه کردم پس قیمت آن پنج برده را کفایت نمی داد فرمود:

به برده هایی که نام برده نگاه می شود و شروع به آزاد ساختن آنها می گردد پس آنان را قیمت گذاری می کنند و یک سوم میراثش نیز لحاظ می.گردد پس ابتدا برده اول آزاد می گردد سپس دومی، سپس سومی سپس چهارمی، سپس پنجمی. پس اگر ثلث از مبلغ برده ها کمتر باشد در آخرین برده لحاظ می.شود مثلاً ثلث به اندازه دو برده است، نقص در برده های سوم چهارم و پنجم لحاظ می شود؛ زیرا میت- پس از پایان ثلث- برده ای را آزاد کرده که مالکیتش را نداشته است بنا بر این چنین کاری برایش جایز نیست.

16- داوود بن ابو زید گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند مردی با دو غلام و یک کنیز شخصی به سفر می رود و در سفر به بستر مرگ می افتد و برای این که شاهد داشته باشد به غلامان خود می گوید شما دو تن در راه خدا آزاد هستید و هر دو تن گواهی بدهید که جنین این کنیز فرزند من است. آن گاه او می میرد و کنیزش پسری به دنیا می آورد. چون به وطن باز می گردند وارثان داستان را ساختگی میپندارند و همه را در قید بردگی نگه می دارند.

ثُمَّ إِنَّ الْغُلامَيْنِ أُعْتِقَا بَعْدَ ذَلِكَ فَشَهِدَا بَعْدَ مَا أُعْتِقَا أَنَّ مَوْلاهُمَا الْأَوَّلَ أَشْهَدَهُمَا أَنَّ مَا فِي بَطْنِ جَارِيَتِهِ مِنْهُ؟

قَالَ: يَجُوزُ شَهَادَتْهُمَا لِلْغُلامِ وَ لا يَسْتَرِقُهُمَا الْغُلَامُ الَّذِي شَهِدَا لَهُ لِأَنَّهُمَا أَثْبَتَنَا نَسَهُ.

17- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَحْضُرُهُ الْوَفَاةُ وَ لَهُ مَمَالِيكَ لِخَاصَّةِ نَفْسِهِ وَ لَهُ مَمَالِيكَ فِي شِرْكَةٍ رَجُلٍ آخَرَ فَيُوصِي فِي وَصِيَّتِهِ مَمَالِيكِي أَحْرَارٌ مَا حَالُ مَمَالِيكِهِ الَّذِينَ فِي الشَّرْكَةِ؟

فَقَالَ: يُقَوَّمُونَ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مَالُهُ يَحْتَمِلُ ثُمَّ هُمْ أَحْرَارٌ.

18- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَيْبِ الْمُحَارِبِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي رَجُلٍ تُوُفِّيَ وَ تَرَكَ جَارِيَةً أَعْتَقَ ثُلُثَهَا فَتَزَوَّجَهَا الْوَصِيُّ قَبْلَ أَنْ يُقْسَمَ شَيْءٌ مِنَ الْمِيرَاثِ .

بعدها آن دو غلام آزاد می شوند و مجدداً گواهی میدهند که مولای قبلی آن دو تن را گواه گرفته است که جنین کنیز فرزند اوست این گواهی چه صورت دارد؟ :فرمود: گواهی این دو غلام آزاد شده مسموع است و کودک آن کنیز آزادی خود را بدست می آورد ولی نمیتواند نسبت به سهم خود در مالکیت این دو غلام ادعا کند، زیرا این دو غلام با قید آزادی نسب و حریت او را ثابت کرده اند.

17- احمد بن زیاد گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: مردی چند برده اختصاصی دارد و در مالکیت چند برده دیگر نیز شریک و سهیم است در حال احتضار وصیت میکند که برده های من بعد از مرگ من آزادند تکلیف بردههای مشترک او چه خواهد بود؟ :فرمود: برده های مشترک باید قیمت گذاری شوند اگر اموال او کفایت کند سهم شرکا را می پردازند و برده های مشترک او را نیز آزاد می کنند.

18- نضر بن شعيب محاربی گوید: امام صادق علیه السلام دربارۀ مردی که از دنیا رفت و کنیزی به جای گذاشت که یک سومش را آزاد نموده بود و وصی پیش از تقسیم میراث، با آن کنیز ازدواج نمود، فرمود:

أَنَّهَا تُقَوَّمُ وَ تُسْتَسْعَى هِيَ وَ زَوْجُهَا فِي بَقِيَّةِ ثَمَنِهَا بَعْدَ مَا يُقَوَّمُ فَمَا أَصَابَ الْمَرْأَةَ مِنْ عِتْقِ أَوْ رِقٌ فَهُوَ يَجْرِي عَلَى وَلَدِهَا.

بخش چهاردهم

اگر وصی در وصیت ناعدالتی دید می تواند آن را تغییر دهد

(14)

بَابُ أَنَّ مَنْ حَافَ فِي الْوَصِيَّةِ فَلِلْوَصِيِّ أَنْ يَرُدَّهَا إِلَى الْحَقِّ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ:

قَالَ إِنَّ اللَّهَ وَ أَطْلَقَ لِلْمُوصَى إِلَيْهِ أَنْ يُغَيْرَ الْوَصِيَّةَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِالْمَعْرُوفِ وَ كَانَ فِيهَا حَيْفٌ وَ يَرُدَّهَا إِلَى الْمَعْرُوفِ لِقَوْلِهِ: «فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ». .

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ قَالَ:

کنیز قیمت گذاری می شود و پس از آن او و شوهرش (وصی باکار کردن قیمت خود را می پردازند پس هر حکمی- آزادی یا بردگی- که بر کنیز جاری گردد، بر فرزندش نیز جاری می گردد.

بخش چهاردهم

اگر وصی در وصیت ناعدالتی دید می تواند آن را تغییر دهد

1- راوی گوید: امام علیه السلام فرمود: به راستی که خداوند وصی را آزاد گذارده هنگامی که وصیت «معروف» نباشد بلکه در آن ناعدالتی باشد، آن را تغییر دهد و به معروف باز گرداند به دلیل فرموده خداوند که پس هر کس بیم برد که وصیت کننده جور و ناروایی انجام داده یا مرتکب گناه شده و بنا بر این بین آنان صلح دهد، گناهی بر او نیست.

2- محمد بن سوقه گوید:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ».

قَالَ: نَسَخَتْهَا الْآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا قَوْلُهُ: «فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَا أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ»

قَالَ: يَعْنِي الْمُوصَى إِلَيْهِ إِنْ خَافَ جَنَفَاً مِنَ الْمُوصِي فِيمَا أَوْصَى بِهِ إِلَيْهِ مِمَّا لَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ مِنْ خِلافِ الْحَقِّ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ أَيْ عَلَى الْمُوصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبَدِّلَهُ إِلَى الْحَقِّ وَ إِلَى مَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ مِنْ سَبِيلِ الْخَيْرِ.

بخش پانزدهم

اگر وصی وصیت حق را تغییر دهد، خود ضامن است

(15)

بَابُ أَنَّ الْوَصِيَّ إِذَا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ فِي حَقٌّ فَغَيَّرَهَا فَهُوَ ضَامِنٌ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ زَيْدِ النَّرْسِيَّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ فَرْقَدٍ صَاحِبِ السَّابِرِيِّ قَالَ:

از امام باقر علیه السلام پرسیدم: خداوند می فرماید: «هر کس وصیت را استماع کند سپس آن را تغییر دهد، مسئولیت آن بر عهدۀ همان کسانی است که وصیت را تغییر داده اند».

فرمود: کلیت آن در آیه بعدی منسوخ شده است که می فرماید: «هر کس بیم داشته باشد که وصيت گزار به ناحق وصیت کرده و یا حقی را ناحق کرده است و با تشخیص خود میان صاحبان حق صلح و آشتی برقرار کند مسئولیتی بر عهده او نیست».

امام باقر علیه السلام فرمود: یعنی اگر اجرا کنندهٔ وصیت بر اثر شواهد و قراین به نیات وصیت گزار بدبین شود که کار نادرستی را به او محول کرده است و خداوند از اجرای آن راضی نخواهد بود، مسئولیتی ندارد که وصیت را نادیده بگیرد و آن را به صورت حق و درست اجرا کند که خداوند راضی باشد.

بخش پانزدهم

اگر وصی، وصیت حق را تغییر دهد، خود ضامن است

1- علی بن فرقد سابری گوید:

أَوْصَى إِلَيَّ رَجُلٌ بِتَرِكَتِهِ وَ أَمَرَنِي أَنْ أَحُجَّ بِهَا عَنْهُ فَنَظَرْتُ فِي ذَلِكَ فَإِذَا شَيْءٌ يَسِيرٌ لا يَكْفِي لِلْحَجِّ فَسَأَلْتُ أَبَا حَنِيفَةَ وَفُقَهَاءَ أَهْلِ الْكُوفَةِ.

فَقَالُوا: تَصَدَّقْ بِهَا عَنْهُ. فَلَمَّا حَجَجْتُ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَسَنِ فِي الطَّوَافِ فَسَأَلْتُهُ وَ قُلْتُ لَهُ: إِنَّ رَجُلاً مِنْ مَوَالِيكُمْ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ مَاتَ وَ أَوْصَى بِتَرِكَتِهِ إِلَيَّ وَ أَمَرَنِي أَنْ أَحْجَّ بِهَا عَنْهُ فَنَظَرْتُ فِي ذَلِكَ فَلَمْ يَكْفِ لِلْحَجِّ فَسَأَلْتُ مَنْ قِبَلَنَا مِنَ الْفُقَهَاءِ فَقَالُوا: تَصَدَّقْ بِهَا فَتَصَدَّقْتُ بِهَا فَمَا تَقُولُ؟

فَقَالَ لِي: هَذَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ فِي الْحِجْرِ فَأْتِهِ وَ سَلْهُ.

قَالَ: فَدَخَلْتُ الْحِجْرَ فَإِذَا أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام تَحْتَ الْمِيزَابِ مُقْبِلُ بِوَجْهِهِ عَلَى الْبَيْتِ يَدْعُو ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ فَرَآنِي.

فَقَالَ: مَا حَاجَتُكَ؟

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنِّي رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ مِنْ مَوَالِيكُمْ.

مردی مرا وصی خود قرار داد و به من دستور داد که با میراثش به نیابت او حج به جا آورم من میرانش را بررسی کردم و دیدم که مبلغی اندک است و کفاف حج را نمی دهد. بنا بر این از ابو حنیفه و فقیهان کوفه سؤال کردم.

آنان گفتند: با آن مبلغ، به نیابت آن مرد صدقه بده.

پس هنگامی که به حج رفتم در طواف به عبدالله بن حسن برخوردم و از او پرسیدم و گفتم: یکی از شیعیان شما در کوفه از دنیا رفت و مرا وصی خود نمود او به من دستور داد که از جانب او حج انجام دهم. من میراث او را بررسی کردم برای حج کافی نبود. بنا بر این از فقیهانی که نزد ما هستند پرسیدم و آنان گفتند: آن مبلغ را صدقه بده. من نیز صدقه دادم؛ شما چه می فرمایید؟

عبدالله گفت: این امام صادق علیه السلام است که در حجر اسماعیل علیه السلام در زیر ناودان کعبه بود و صورتش را رو به کعبه نموده، دعا می نمود سپس به من رو کرد و مرا دید و فرمود: حاجتت چیست؟

عرض کردم: فدایتان گردم! من مردی از اهل کوفه و از دوست داران شما هستم.

قَالَ: فَدَعْ ذَا عَنْكَ حَاجَتُكَ؟

قُلْتُ: رَجُلٌ مَاتَ وَأَوْصَى بِتَرِكَتِهِ أَنْ أَحُجَّ بِهَا عَنْهُ فَنَظَرْتُ فِي ذَلِكَ فَلَمْ يَكْفِ لِلْحَجِّ فَسَأَلْتُ مَنْ عِنْدَنَا مِنَ الْفُقَهَاءِ فَقَالُوا: تَصَدَّقْ بِهَا.

فَقَالَ: مَا صَنَعْتَ؟

قُلْتُ: تَصَدَّقْتُ بِهَا.

فَقَالَ: ضَمِنْتَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لا يَبْلُغُ أَنْ يُحَجَّ بِهِ مِنْ مَكَّةَ فَإِنْ كَانَ لَا يَبْلُغُ أَنْ يُحَجَّ بِهِ مِنْ مَكَّةَ فَلَيْسَ عَلَيْكَ ضَمَانٌ وَ إِنْ كَانَ يَبْلُغُ بِهِ مِنْ مَكَّةَ فَأَنْتَ ضَامِنٌ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَوْ صَى بِحَجَّةٍ فَجَعَلَهَا وَصِيُّهُ فِي نَسَمَةٍ.

فَقَالَ: يَغْرَمُهَا وَصِيُّهُ وَ يَجْعَلُهَا فِي حَجَّةٍ كَمَا أَوْصَى بِهِ فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى.

يَقُولُ: «فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ».

فرمود: این موضوع را رها کن! حاجتت چیست؟

عرض کردم مردی از دنیا رفت و وصیت نمود که با میراثش از جانب او حج نمایم پس من به میراث او نگریستم برای حج کافی نبود آنگاه از فقیهانی که نزد ما هستند پرسیدم و آنان گفتند آن را صدقه ده.

فرمود: تو چه کار کردی؟

عرض کردم: آن مبلغ را صدقه دادم.

فرمود: ضامن هستی مگر این که کفایت نمی کرد که از خود مکه حج گزارده شود؟ پس اگر کفایت نمی کرد از مکه با آن مبلغ حج نمود ضمانی بر عهده ات نیست و اگر کفایت می کرد که از مکه حج نمو نمود، پس ضامن هستی.

2- ابو سعید گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: مردی وصیت نمود که برای او حج انجام دهند اما وصی آن را در راه آزاد کردن برده قرار داد.

فرمود: وصی، ضامن است و باید آن مبلغ را در راه انجام حج قرار دهد؛ زیرا خداوند می فرماید: «پس هر که پس از شنیدن وصیت آن را دگرگون سازد گناهش بر کسانی است که آن را تغییر می دهند».

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَارِدٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى إِلَى رَجُلٍ وَ أَمَرَهُ أَنْ يُعْتِقَ عَنْهُ نَسَمَةٌ بِسِيِّمَائَةِ دِرْهَم مِنْ ثُلُثِهِ فَانْطَلَقَ الْوَصِيُّ فَأَعْطَى السَّمَائَةِ دِرْهَم رَجُلاً يَحُجُ بِهَا عَنْهُ. قَالَ: فَقَالَ: أَرَى أَنْ يَغْرَمَ الْوَصِيُّ مِنْ مَالِهِ سِمَائَةِ دِرْهَم وَ يَجْعَلَ السَّيِّمَائَةِ دِرْهَمٍ فيما أَوْصَى بِهِ الْمَيِّتُ مِنْ نَسَمَةٍ.

بخش شانزدهم

حکم آزادی برده از ثلث میت

(16)

بَابُ أَنَّ الْمُدَبَّرَ مِنَ الثُّلُثِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا قَالَ:

2- محمد بن مسلم :گوید از امام صادق علیه السلام درباره مردی که وصیت می کند که از حق ثلث او ششصد در هم بدهند و برده ای در راه خدا آزاد کنند ولی اجرا کننده وصیت، با ششصد درهم شخصی را استخدام می کند تا به نیابت از او به حج برود پرسیدم، فرمود: نظر من آن است که وصی باید غرامت بکشد و از مال خود برده ای ششصد درهمی بخرد و آزاد کند.

بخش شانزدهم

حکم آزادی برده از ثلث میت

1- زراره گوید: (امام باقر علیه السلام و یا امام صادق علیه السلام) فرمود:

المُدَبَّرُ مِنَ الثلث.

2- عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَم قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُدَبِّرُ مَمْلُوكَهُ أَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهِ؟

قَالَ: نَعَمْ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَصِيَّةِ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

الْمُدَبَّرُ مِنَ الثَّلُثِ.

وَقَالَ لِلرَّجُلِ: أَنْ يَرْجِعَ فِي تُلُيْهِ إِنْ كَانَ أَوْصَى فِي صِحَّةٍ أَوْ مَرَض

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ لَا عَنِ الْمُدَبَّرِ.

برده ای که با قرار قبلی بعد از مرگ مولایش آزاد شود، از حق ثلث مولا محسوب می شود.

2- هشام بن حکم گوید از امام صادق علیه السلام مردی می گوید: برده من بعد از مرگم آزاد است آیا بعداً می تواند از تصمیم خود منصرف شود؟

فرمود: آری، نوید آزادی بعد از مرگ به منزلهٔ وصیت و سفارش است.

3- محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

آزادی بعد از مرگ به حساب حق ثلث مولا منظور می شود.

وصیت گزار حق دارد که در مصرف حق ثلث خود تجدید نظر کند، خواه در حال صحت و عافیت وصیت کرده باشد و خواه در حال بیماری و کسالت.

4- معاوية بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام درباره آزادی بعد از مرگ پرسیدم.

قَالَ: هُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَصِيَّةِ يَرْجِعُ فِيمَا شَاءَ مِنْهَا.

بخش هفدهم

در اجرای وصیت اول کفن، بعد بدهی و آن گاه وصیت

(17)

بَابُ أَنَّهُ يُبْدَأُ بِالْكَفَنِ ثُمَّ بِالدَّيْنِ ثُمَّ بِالْوَصِيَّةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

الْكَفَنُ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ مُعَادٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ بِقَدْرِ ثَمَنِ كَفَنِهِ.

فرمود: نوید آزادی بعد از مرگ در حکم وصیت و سفارش است که مولا می تواند در آن تجدید نظر نماید.

بخش هفدهم

در اجرای و وصیت اول کفن، بعد بدهی و آن گاه وصیت

1- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

کفن هر کسی از اصل مال او خارج می شود.

2- زراره گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر کسی بمیرد و فقط به اندازه یک کفن میراث به جا بگذارد، در حالی که بدهی به همان مبلغ بر عهده دارد (تکلیف چیست؟)

فَقَالَ: يُجْعَلُ مَا تَرَكَ فِي ثَمَنِ كَفَنِهِ إِلَّا أَنْ يَتَّجِرَ عَلَيْهِ بَعْضُ النَّاسِ فَيُكَفِّنَهُ وَيُقْضَى مَا عَلَيْهِ مِمَّا تَرَكَ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ۖقَالَ:أَوَّلُ شَيْءٍ يُبْدَأُ بِهِ مِنَ الْمَالِ الْكَفَنُ ثُمَّ الدِّيْنَ ثُمَّ الْوَصِيَّةُ ثُمَّ المِيرَاث.

بخش هیجدهم

اجرای وصیت با پرداخت بدهی

(18)

بَابُ مَنْ أَوْصَى وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صلی الله وعلیه واله.

فرمود: باید با آن مبلغ کفن او را تهیه نمایند مگر آن که دیگران کفن او را تقبل کنند و با میراث او بدهی او را بپردازند.

3- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

نخستین مورد و صرف اموال میت، کفن، سپس بدهی، سپس وصیت و آنگاه میراث است.

بخش هیجدهم

اجرای وصیت با پرداخت بدهی

1- محمد بن قیس گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود:

إِنَّ الدَّيْنَ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ ثُمَّ الْوَصِيَّةَ عَلَى إِثْرِ الدَّيْنِ ثُمَّ الْمِيرَاثَ بَعْدَ الْوَصِيَّةِ ؛ فَإِنَّ أَوَّلَ الْقَضَاءِ كِتَابُ اللَّهِ.

2- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى إِلَى رَجُلٍ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ.

فَقَالَ: يَقْضِي الرَّجُلُ مَا عَلَيْهِ مِنْ دَيْنِهِ وَ يَقْسِمُ مَا بَقِيَ بَيْنَ الْوَرَثَةِ.

قُلْتُ: فَسُرِقَ مَا كَانَ أَوْصَى بِهِ مِنَ الدَّيْنِ مِمَّنْ يُؤْخَذُ الدَّيْنُ أَ مِنَ الْوَرَثَةِ؟ قَالَ: لا يُؤْخَذُ مِنَ الْوَرَثَةِ وَ لَكِنَّ الْوَصِيَّ ضَامِنٌ لَهَا.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَى الشَّعِيرِيِّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ قَالَ:

بدهی پیش از وصیت است. سپس وصیت، بعد از پرداخت است سپس میراث پس از وصیت است؛ زیرا این اولین قضاوت در کتاب خدای است.

2- راوی گوید: از امام صادق در بارۀ کسی که بدهی به عهده اش داشت و کسی را وصی خود قرار داد سؤال کردم.

فرمود: وصی بدهی وصیّت گزار را پرداخت می کند و باقیمانده را بین ورثه تقسیم می کند.

گفتم: آن مبلغی را که وصیت گزار برای پرداخت بدهی وصیت کرده بود به سرقت رفته است بدهی از چه کسی ستانده می شود؟ آیا از ورثه ستانده می شود؟

فرمود: از ورثه نمی گیرند؛ بلکه وصی ضامن آن است.

3- حکم بن عتیبه گوید:

كُنَّا عَلَى بَابِ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام وَ نَحْنُ جَمَاعَةٌ نَنْتَظِرُ أَنْ يَخْرُجَ إِذْ جَاءَتِ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: أَيُّكُمْ أَبُو جَعْفَرٍ؟

فَقَالَ لَهَا الْقَوْمُ: مَا تُرِيدِينَ مِنْهُ؟

قَالَتْ: أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ.

فَقَالُوا لَهَا: هَذَا فَقِيهُ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَسَلِيهِ.

فَقَالَتْ: إِنَّ زَوْجِي مَاتَ وَ تَرَكَ أَلْفَ دِرْهَم وَ كَانَ لِي عَلَيْهِ مِنْ صَدَاقِي خَمْسُمِائَةِ دِرْهَم فَأَخَذْتُ صَدَاقِي وَأَخَذْتُ مِيرَائِي ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ فَادَّعَى عَلَيْهِ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَشَهِدْتُ لَهُ.

قَالَ الْحَكَمُ: فَبَيْنَا أَنَا أَحْسُبُ إِذْ خَرَجَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فَقَالَ:

مَا هَذَا الَّذِي أَرَاكَ تُحَرِّكُ بِهِ أَصَابِعَكَ يَا حَكَمْ؟

ما نزد درب خانه امام باقر علیه السلام ایستاده بودیم و منتظر بودیم که حضرت علیه السلام از خانه بیرون بیاید. ناگاه زنی آمد و گفت: کدام شما امام باقر علیهن السلام است؟

مردم به او گفتند از ایشان چه می خواهی؟

گفت: می خواهم مسأله ای از ایشان بپرسم.

گفتند: این شخص (حكم بن عتيبه) فقيه اهل عراق است؛ از او بپرس!

زن گفت: شوهرم از دنیا رفت و هزار درهم به جای گذاشت و پانصد درهم از مهریه ام برعهده اش بود من مهریه و میراث خود را برداشتم سپس مردی آمد و ادعا کرد که هزار درهم از شوهرم طلب دارد.

من نیز به نفع او شهادت دادم.

حکم گوید: پس در همین حال که من در حال محاسبه مسأله بودم ناگاه امام علیه السلام با کسی بیرون آمد و فرمود ای حکم چرا انگشتانت را حرکت می دهی؟!

فَقُلْتُ: إِنَّ هَذِهِ الْمَرْأَةَ ذَكَرَتْ أَنَّ زَوْجَهَا مَاتَ وَ تَرَكَ أَلْفَ دِرْهَم وَ كَانَ لَهَا عَلَيْهِ مِنْ صَدَاقِهَا خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ فَأَخَذَتْ صَدَاقَهَا وَأَخَذَتْ مِيرَاثَهَا ثُمَّ جَاءَ رَجُلٌ فَادَّعَى عَلَيْهِ أَلْفَ دِرْهَم فَشَهِدِّتْ لَهُ.

فَقَالَ الْحَكَمُ: فَوَ اللهِ مَا أَتْمَمْتُ الْكَلامَ حَتَّى قَالَ: أَقَرَّتْ بِثُلُثِ مَا فِي يَدَيْهَا وَ لَا مِيرَاثَ لَهَا.

قَالَ الْحَكَمُ: فَمَا رَأَيْتُ وَاللهِ أَفْهَمَ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَطُّ.

قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ: وَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّهُ لا مِيرَاثَ لَهَا حَتَّى تَقْضِيَ الدِّيْنَ وَإِنَّمَا تَرَكَ أَلْفَ دِرْهَم وَ عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ أَلْفٌ وَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَم لَهَا وَلِلرَّجُلِ فَلَهَا ثُلُثُ الْأَلْفِ وَلِلرَّجُلِ ثُلُثَاهَا.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ بَاعَ مَتَاعاً مِنْ رَجُلٍ فَقَبَضَ الْمُشْتَرِي الْمَتَاعَ وَ لَمْ يَدْفَعِ الثَمَنَ ثُمَّ مَاتَ الْمُشْتَرِي وَالْمَتَاعُ قَائِمٌ بِعَيْنِهِ.

عرض کردم: این زن بیان نمود که شوهرش از دنیا رفته و هزار درهم باقی گذاشته است. زن نیز پانصد درهم مهریه اش بر عهده شوهرش مانده بود. پس مهریه و میراث خود را برداشت. سپس شخصی آمده و ادعا نموده که هزار درهم از شوهر این زن طلبکار است و این زن نیز به نفع او شهادت داده است.

حکم گوید: به خدا سوگند! هنوز سخنم را تمام نکرده بودم که حضرت علیه السلام فرمود: این زن به یک سوم مبلغی که در دستش است اقرار نموده و میراثی ندارد. حکم گوید: به خدا سوگند! من هرگز کسی را ندیدم که از امام باقر علیه السلام داناتر باشد.

ابن ابی عمیر گوید: تفسیر مسأله چنین است: زن میراثی ندارد تا این که بدهی ادا شود و همانا که شوهر در حالی از دنیا رفت که هزار و پانصد درهم بدهی از آن همسرش و آن مرد بر عهده اش بود. پس یک سوم هزار درهم از آن زن است و دو سوم آن از آن مرد است.

4- راوی گوید: امام صادق علیه السلام او دربارۀ مردی که کالایی را به دیگری فروخت و خریدار کالا را تحویل گرفت اما قیمتش را نپرداخت سپس خریدار فوت نمود در حالی که کالا عیناً موجود است فرمود:

قَالَ: إِذَا كَانَ الْمَتَاعُ قَائِماً بِعَيْنِهِ رُدَّ إِلَى صَاحِبِ الْمَتَاعِ.

وَقَالَ: لَيْسَ لِلْغُرَمَاءِ أَنْ يُخَاصِمُوهُ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يَمُوتُ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَضْمَنُهُ ضَامِنٌ لِلْغُرَمَاءِ

قَالَ: إِذَا رَضِيَ الْغُرَمَاءُ فَقَدْ بَرنَتْ ذِمَّةُ الْمَيِّتِ.

6- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ يَحْيَى الْأَزْرَقِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ قُتِلَ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَ لَمْ يَتْرُكْ مَالاً فَأَخَذَ أَهْلُهُ الدِّيَةَ مِنْ قَاتِلِهِ عَلَيْهِمْ يَقْضُونَ دَيْنَهُ.

قَالَ: نَعَمْ.

قُلْتُ: وَ هُوَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً.

قَالَ: إِنَّمَا أَخَذُوا الدِّيَةَ فَعَلَيْهِمْ أَنْ يَقْضُوا دَيْنَهُ.

هر گاه عين کالا موجود باشد، به فروشنده باز گردانده می شود.

و فرمود طلبکاران میت، حق ندارند با فروشنده مخاصمه کنند.

5- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام درباره بدهکاری که بمیرد و یک نفر بدهی او را ضمانت کند، فرمود:

اگر طلبکاران او رضایت بدهند، مسئولیت آن میت منتفی می شود.

6- يحيى ازرق گوید: امام کاظم علیه السلام درباره بدهکاری که به قتل رسیده و میراثی ندارد که بدهی او را بپردازند اگر خانواده مقتول خونبها بگیرند، آیا مکلف می شوند که بدهی مقتول را بپردازند؟

فرمود: آری.

عرض کردم: از مقتول که میراثی به جا نمانده است و اگر خانواده مقتول خونبها نمی گرفتند، مسئولیتی بر عهده آنان نبود.

فرمود: خونبهای مقتول را که دریافت کنند باید بدهی او را هم بپردازند.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهُم قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ لَهُ عَلَيَّ دَيْنٌ وَ خَلَّفَ وُلْداً رِجَالاً وَنِسَاءً وَصِبْيَاناً فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ: أَنْتَ فِي حِلَّ مِمَّا لِأَبِي عَلَيْكَ مِنْ حِصَّتِي وَأَنْتَ فِي حِلٍ مِمَّا لِإِخْوَتِي وَأَخَوَاتِي وَأَنَا ضَامِنٌ لِرِضَاهُمْ عَنْكَ.

قَالَ: تَكُونُ فِي سَعَةٍ مِنْ ذَلِكَ وَ حِلٍ.

قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ يُعْطِهِمْ؟

قَالَ: كَانَ ذَلِكَ فِي عُنُقِهِ.

قُلْتُ: فَإِنْ رَجَعَ الْوَرَثَةُ عَلَيَّ فَقَالُوا: أَعْطِنَا حَقَّنَا؟

فَقَالَ: لَهُمْ ذَلِكَ فِي الْحُكْمِ الظَّاهِرِ ؛ فَأَمَّا بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ وَبَكَ فَأَنْتَ مِنْهَا فِي حِلٍ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ الَّذِي أَحَلَّ لَكَ يَضْمَنُ لَكَ عَنْهُمْ رِضَاهُمْ فَيَحْتَمِلُ الضَّامِنُ لَكَ.

7- حسن بن جهم :گوید از امام رضا علیه السلام پرسیدم: مردی که از من طلبی داشت از دنیا رفت و فرزندانی که شامل تعدادی مرد و زن و کودک می شد، به جای گذاشت پس یکی از آنان آمد و گفت تو از بدهی که به پدرم داشتی از سهم من معافی هم چنین از سهم برادران و خواهرانم نیز معافی و من ضامن رضایت آنان هستم.

فرمود: تو از بدهی معاف هستی.

عرض کردم: اگر سهم برادران و خواهرانش را از آن بدهی نپردازد چه؟

فرمود: پرداخت بدهی بر گردنش خواهد بود.

عرض کردم: اگر ورثه نزد من بیایند و بگویند: حق ما را بده، چه؟

فرمود: آنان در حکم ظاهر چنین حقی دارند؛ اما بین خودت و خداوند تو از آن بدهی معاف هستی؛ هنگامی که آن وارثی که تو را حلال کرده بود ضمانت کرده بود که آنان را راضی خواهد نمود. بنا بر این ضامن باید آن را به جای تو بپردازد.

قلت: فما لقول في الصبئ لِأُمَّهِ أَن تُحلل؟

قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَانَ لَهَا مَا تُرْضِيهِ أَوْ تُعْطِيهِ.

قُلْتُ: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا؟

قَالَ: فَلا.

قُلْتُ: فَقَدْ سَمِعْتُكَ تَقُولُ: إِنَّهُ يَجُوزُ تَحْلِيلُهَا.

فَقَالَ إِنَّمَا أَعْنِي بِذَلِكَ إِذَا كَانَ لَهَا مَالٌ.

قُلْتُ: فَالْأَبُ يَجُوزُ تَحْلِيلُهُ عَلَى ابْنِهِ.

فَقَالَ لَهُ: مَا كَانَ لَنَا مَعَ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَمْرٌ يَفْعَلُ فِي ذَلِكَ مَا شَاءَ.

قُلْتُ: فَإِنَّ الرَّجُلَ ضَمِنَ لِي عَنْ ذَلِكَ الصَّبِيِّ وَ أَنَا مِنْ حِصَّتِهِ فِي حِلَّ فَإِنْ مَاتَ الرَّجُلُ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ الصَّبِيُّ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ؟

قَالَ: الْأَمْرُ جَائِزٌ عَلَى مَا شَرَطَ لَكَ.

عرض کردم: درباره کودک چه می فرمایید؟ آیا مادرش اجازه دارد حلالیت بدهد؟

فرمود: آری، هرگاه به مقداری داشته باشد که کودکش را راضی کند و یا سهمش را بپردازد.

عرض کردم اگر مادر چنین اموالی نداشته باشد چه؟

فرمود: نمی تواند حلالیت بدهد.

عرض کردم: اما از شما شنیدم که می فرمودید: می تواند حلالیت بدهد.

فرمود: منظور من از آن سخن هنگامی است که مادر اموالی داشته باشد.

عرض کردم: بنا بر این پدر می تواند از جانب فرزندش بدهکار را معاف کند؟

فرمود: او صاحب همان اختیاراتی است که ما با امام کاظم علیه السلام داشتیم؛ در این مسأله، هر چه بخواهد می تواند انجام دهد.

عرض کردم آن مرد برای من ضمانت نمود که آن کودک را راضی خواهد نمود و من از سهم کودک معاف شدم. پس اگر پیش از بلوغ کودک، آن مرد فوت کند، چیزی بر عهده آن مرد نخواهد بود؟

فرمود: مسأله به همان منوال جایز است که آن مرد برای تو شرط رضایت آنان را کرده بود.

بخش نوزدهم

حکم آزادی برده با پرداخت بدهی

(19)

بَابُ مَنْ أَعْتَقَ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ وَ أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:

سَأَلَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام هَلْ يَخْتَلِفُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَ ابْنُ شُبْرُمَةَ؟

فَقُلْتُ: بَلَغَنِي أَنَّهُ مَاتَ مَوْلًى لِعِيسَى بْنِ مُوسَى وَ تَرَكَ عَلَيْهِ دَيْناً كَثِيراً وَ تَرَكَ مَمَالِيكَ يُحِيطُ دَيْنُهُ بِأَثْمَانِهِمْ فَأَعْتَقَهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ فَسَأَلَهُمَا عِيسَى بْنُ مُوسَى عَنْ ذلك.

فَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ: أَرَى أَنْ يَسْتَسْعِيَهُمْ فِي قِيمَتِهِمْ فَيَدْفَعَهَا إِلَى الْغُرَمَاءِ فَإِنَّهُ قَدْ أَعْتَقَهُمْ عِنْدَ مَوْتِهِ.

بخش نوزدهم

حکم آزادی برده با پرداخت بدهی

1- عبد الرحمان بن حجاج گوید: امام صادق علیه السلام از من پرسید: آیا ابن ابی لیلی و ابن ابی شبرمه با هم اختلاف پیدا کرده اند؟

گفتم: به من خبر داده اند که یکی از بردگان آزاد شده عیسی بن موسی مرد و بدهی زیادی بر گردن عیسی گذاشت و از طرفی تعدادی برده نیز به جای گذاشت که بدهی اش قیمت برده ها را در بر می گرفت اما او هنگام مرگش برده ها را آزاد نمود. بنا بر این عیسی بن موسی در این خصوص از آن ها سؤال نمود.

ابن شبرمه گفت: به نظر من بردگان باید با کار کردن قیمت خود را بپردازند و مبلغ حاصل از آن را به طلبکاران بپردازند؛ زیرا آن شخص در هنگام مرگش برده ها را آزاد کرده بود.

وَ قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: أَرَى أَنْ أَبِيعَهُمْ وَأَدْفَعَ أَثْمَانَهُمْ إِلَى الْغُرَمَاءِ فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُعْتِقَهُمْ عِنْدَ مَوْتِهِ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ يُحِيطُ بِهِمْ وَ هَذَا أَهْلُ الْحِجَازِ الْيَوْمَ يُعْتِقُ الرَّجُلُ عَبْدَهُ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ كَثِيرٌ فَلا يُجيرُونَ عِتْقَهُ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ كَثِيرٌ.

فَرَفَعَ ابْنُ شُبْرُمَةَ يَدَهُ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ يَا ابْنَ أَبِي لَيْلَى مَتَى قُلْتَ بِهَذَا الْقَوْلِ؟ وَاللَّهِ مَا قُلْتَهُ إِلَّا طَلَبَ خِلافِي.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: فَعَنْ رَأْي أَيْهِمَا صَدَرَ؟

قَالَ: قُلْتُ: بَلَغَنِي أَنَّهُ أَخَذَ بِرَأْي ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَ كَانَ لَهُ فِي ذَلِكَ هَوًى فَبَاعَهُمْ وَقَضَى دَيْنَهُ.

قَالَ: فَمَعَ أَيُّهِمَا مَنْ قِبَلَكُمْ؟

قُلْتُ لَهُ: مَعَ ابْنِ شُبْرُمَةَ وَ قَدْ رَجَعَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى إِلَى رَأْي ابْنِ شُبْرُمَةَ بَعْدَ ذَلِكَ.

فَقَالَ: أَمَا وَ اللَّهِ! إِنَّ الْحَقِّ لَفِي الَّذِي قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَ إِنْ كَانَ قَدْ رَجَعَ عَنْهُ.

فَقُلْتُ لَهُ: هَذَا يَنْكَسِرُ عِنْدَهُمْ فِي الْقِيَاسِ.

ابن ابی لیلی گفت: نظر من این است که آنان را بفروشم و قیمتشان را به طلبکاران بپردازم؛ زیرا او حق نداشته که در هنگام مرگش آنان را آزاد نماید در حالی که بدهی بر گردنش بود؛ که آن بدهی قیمت برده ها را در بر می گرفت و این حجازیان هستند که امروزه شخص برده اش را آزاد می کند در حالی بدهی بسیاری دارد، اما آنان آزاد کردن او را جایز نمی دانند؛ در هنگامی که بدهی فراوانی بر عهده اش باشد.

پس ابن شبرمه دستش را به سوی آسمان بالا نمود و گفت: سبحان الله! ای ابن ابی لیلی! تو کی چنین نظری داشتی؟! به خدا سوگند! تو فقط به خاطر این که با من اختلاف کنی،چنین گفتی.

حضرت فرمود: گفتم: به من خبر داده اند که او به رأی ابن ابی لیلی عمل نمود؛ زیرا غرضی داشت. پس برده ها را فروخت و بدهی آن مرد را پرداخت.

فرمود: با کدام یک از شما بازگشت؟

گفتم: با ابن ابی شبرمه و پس از آن نیز ابن ابی لیلی به رأی ابن شبرمه بازگشت. فرمود: آگاه باش که به خدا سوگند حق در گفته ابن ابی لیلی است؛ گرچه از نظر خود عدول نمود. گفتم این حکم در قیاس» نزد آنان در می شکند!

فَقَالَ: هَاتِ قَابِسْنِي.

فَقُلْتُ: أَنَا أَقَايِسُكَ؟!

فَقَالَ: لَتَقُولَنَّ بأَشَدِّ مَا يَدْخُلُ فِيهِ مِنَ الْقِيَاسِ.

فَقُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ تَرَكَ عَبْداً لَمْ يَتْرُكُ مَالاً غَيْرَهُ وَ قِيمَةُ الْعَبْدِ سِتِّمَائَةِ دِرْهَم وَ دَيْنَهُ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَم فَأَعْتَقَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ كَيْفَ يُصْنَعُ؟

قَالَ: يُبَاعُ الْعَبْدُ فَيَأْخُذُ الْغُرَمَاءُ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَم وَ يَأْخُذُ الْوَرَثَةُ مِائَةَ دِرْهَم.

فَقُلْتُ: أَلَيْسَ قَدْ بَقِيَ مِنْ قِيمَةِ الْعَبْدِ مِائَةُ دِرْهَم عَنْ دَيْنِهِ؟

فَقَالَ: بَلَى.

قُلْتُ: أَلَيْسَ لِلرَّجُلِ تُلْتُهُ يَصْنَعُ بِهِ مَا يَشَاءُ؟

قَالَ: بَلَى.

قُلْتُ: أَلَيْسَ قَدْ أَوْصَى لِلْعَبْدِ بِالثُّلُثِ مِنَ الْمِائَةِ حِينَ أَعْتَقَهُ؟

فَقَالَ: إِنَّ الْعَبْدَ لَا وَصِيَّةَ لَهُ إِنَّمَا مَالُهُ لِمَوَالِيهِ.

فرمود: بیا با من قیاس کن (احکامی را با روش قیاس بیان کن).

گفتم: من با شما قیاس کنم؟!

فرمود: باید مسأله ای بیان کنی که شدیدترین قیاس ها در آن باشد.

گفتم: مردی چیزی جز یک برده به جای نمی گذارد. قیمت برده ششصد درهم است و بدهی اش پانصد درهم. او در هنگام مرگش برده را آزاد کرده است؛ چه باید بکنند؟ فرمود: برده را میفروشند و طلبکاران پانصد درهم را می گیرند و ورثه صد درهم را.

گفتم: مگر از پول قیمت برده، صد درهم از بدهی اش زیاد نیامد؟

فرمود: آری.

گفتم: مگر یک سوم ترکه از آن میت نیست که هر کس هر کاری بخواهد می تواند با آن انجام دهد؟

فرمود: آری.

گفتم: مگر هنگامی که مولا برده اش را آزاد نمود، یک سوم از صد درهم را برای برده وصیت نکرد؟

فرمود: به راستی که وصیت به برده تعلق نمی گیرد همانا اموال برده از آن صاحبان اوست.

فَقُلْتُ لَهُ: فَإِذَا كَانَتْ قِيمَةُ الْعَبْدِ سِيَّمائَةِ دِرْهَم وَ دَيْنَهُ أَرْبَعَمِائَةِ دِرْهَم.

قَالَ: كَذَلِكَ يُبَاعُ الْعَبْدُ فَيَأْخُذُ الْغُرَمَاءُ أَرْبَعَمِائَةِ دِرْهَم وَ يَأْخُذُ الْوَرَثَةٌ مِائَتَيْنِ فَلَا يَكُونُ لِلْعَبْدِ شَيْءٌ.

قُلْتُ لَهُ: فَإِنَّ قِيمَةَ الْعَبْدِ سِتُّمَائَةِ دِرْهَم وَ دَيْنَهُ ثَلَاثُمِائَةِ دِرْهَم.

فَضَحِكَ وَ قَالَ: مِنْ هَاهُنَا أُتِيَ أَصْحَابُكَ فَجَعَلُوا الْأَشْيَاءَ شَيْئاً وَاحِداً وَ لَمْ يَعْلَمُوا السُّنَّةَ إِذَا اسْتَوَى مَالُ الْغُرَمَاءِ وَ مَالُ الْوَرَثَةِ أَوْ كَانَ مَالُ الْوَرَثَةِ أَكْثَرَ مِنْ مَالِ الْغُرَمَاءِ لَمْ يُتّهم الرَّجُلُ عَلَى وَصِيَّتِهِ وَ أُجِيزَتْ وَصِيَّتُهُ عَلَى وَجْهِهَا فَالْآنَ يُوقَفُ هَذَا فَيَكُونُ نِصْفَهُ لِلْغُرَمَاءِ وَ يَكُونُ تُلْتُهُ لِلْوَرَثَةِ وَ يَكُونُ لَهُ السُّدُسُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ [ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهم السلام فِي رَجُل أَعْتَقَ مَمْلُوكَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ.

قَالَ: إِنْ كَانَ قِيمَتُهُ مِثْلَ الَّذِي عَلَيْهِ وَ مِثْلَهُ جَازَ عِتْقُهُ وَ إِلَّا لَمْ يَجُزْ.

گفتم: اگر قیمت ششصد برده درهم باشد و بدهی میت چهارصد درهم چه؟

فرمود: مانند مسأله قبلی است برده فروخته می شود و طلبکاران چهارصد درهم بر می دارند و ورثه دویست درهم بنا بر این برده صاحب چیزی نمی شود.

گفتم: اگر قیمت برده ششصد در هم باشد و بدهی میت سیصد درهم چه؟

حضرت خندید و فرمود: از همین جاست که یارانت دچار اشتباه و خطا شدند؛ آنان همه مسائل را یک مسأله قرار دادند و سنت را فرا نگرفتند. هنگامی که سهم طلبکاران و سهم ورثه یکسان باشد و یا سهم ورثه از سهم طلبکاران بیشتر باشد، میت در وصیتش مورد اتهام قرار نمیگیرد و وصیت را به همان نحو که وصیت شده اجرا می کنند. بنا بر این هم اکنون در این مسأله توقف می شود؛ پس نصف آن برای طلبکارها و یک سوم برای ورثه و یک ششم برای برده است.

2- زراره گوید: امام (باقر علیه السلام و یا امام صادق علیه السلام) درباره کسی که بدهکار باشد و هنگام مرگ برده خود را که تنها میراث اوست آزاد کند، فرمود: اگر بهای برده دو برابر بدهکاری او باشد برده آزاد می شود؛ و اگر بهای برده دو برابر بدهکاری او نباشد آزادی برده جایز نیست.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ الْحَسَنِ الْجَهُم قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَقُولُ فِي رَجُلٍ أَعْتَقَ مَمْلُوكاً لَهُ وَ قَدْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَأَشْهَدَ لَهُ بِذَلِكَ وَ قِيمَتُهُ سِتَّمَائَةِ دِرْهَم وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ ثَلاتُمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً غَيْرَهُ

قَالَ: يُعْتَقُ مِنْهُ سُدُسُهُ لِأَنَّهُ إِنَّمَا لَهُ مِنْهُ ثَلاثَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ دِرْهَمٍ وَ يُقْضَى مِنْهُ ثَلَاثُمِائَةِ دِرْهَم فَلَهُ مِنَ الثَّلاثِمِائَةٍ تُلْتُهَا وَهُوَ السُّدُسُ مِنَ الْجَمِيع.

بخش بیستم

وصیت برای برده مکات

(20)

بَابُ الْوَصِيَّةِ لِلْمُكَاتَبِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي مُكَاتَبٍ كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ حَرَّةً فَأَوْصَتْ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهَا بوَصِيَّةٍ.

3- حسن بن جهم گوید: از امام رضا علیه السلام او شنیدم که در بارۀ کسی که هنگام مرگش برده خود را آزاد نمود و بر آن شاهد نیز گرفت و قیمت برده ششصد درهم بود و سیصد درهم بدهی نیز بر عهده میت بود و غیر از آن برده، چیزی به جای نگذاشته بود فرمود: یک ششم برده آزاد می شود؛ زیرا سیصد درهم از قیمت برده از آن میت است و سیصد درهم از قیمت برده نیز به طلبکاران داده می شود. بنا بر این یک سوم از سیصد درهم از آن میت است و این یک ششم از کل ششصد درهم خواهد بود.

بخش بیستم

وصیت برای برده مکاتب

1- محمد بن قیس گوید: دربارۀ برده مکاتبی که زنی آزاد داشت و همسرش در هنگام مرگ وصیتی برای او نمود.

فَقَالَ أَهْلِ الْمِيرَاثِ: لا نُجِيرُ وَصِيَّتَهَا لَهُ إِنَّهُ مُكَاتَبٌ لَمْ يُعْتَقْ وَ لَا يَرِثُ.

فَقَضَى بِأَنَّهُ يَرِثُ بِحِسَابٍ مَا أُعْتِقَ مِنْهُ وَ يَجُوزُ لَهُ مِنَ الْوَصِيَّةِ بِحِسَابٍ مَا أُعْتِقَ منه.

وَ قَضَى علیه السلام فِي مُكَاتَبٍ أُوصِيَ لَهُ بِوَصِيَّةٍ وَ قَدْ قَضَى نِصْفَ مَا عَلَيْهِ فَأَجَازَ نِصْفَ الْوَصِيَّة.

وَ قَضَى علیه السلام فِي مُكَاتَبٍ قَضَى رُبُعَ مَا عَلَيْهِ فَأُ وصِيَ لَهُ بِوَصِيَّةٍ فَأَجَازَ رُبُعَ الْوَصِيَّةِ. وَ قَالَ فِي رَجُلٍ حُرِّ أَوْصَى لِمُكَاتَبَةٍ وَقَدْ قَضَتْ سُدُسَ مَا كَانَ عَلَيْهَا فَأَجَازَ لَهَا بِحِسَابِ مَا أَعْتِقَ مِنْهَا.

بخش بیست و یکم

حکم وصیت کسی که بالغ نشده است

(21)

بَابُ وَصِيَّةِ الْغُلامِ وَ الْجَارِيَةِ الَّتِي لَمْ تُدْرِكْ وَ مَا يَجُوزُ مِنْهَا وَ مَا لَا يَجُوزُ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

ورثه گفتند: ما وصیت او را برای شوهر برده اش جایز نمی دانیم؛ زیرا او برده مکاتبی است که هنوز آزاد نشده است و ارث نمی برد.

امام باقر علیه السلام قضاوت نمود که شوهر به همان اندازه که آزاد شده است، ارث می برد. و به همان اندازه نیز وصیت همسرش برای او جایز خواهد بود.

و در باره برده مکاتبی که نصف آزادی اش را به دست آورده بود و وصیتی برایش شده بود حکم نمود که نصف وصیت جایز است.

و در باره برده مکاتبی که یک چهارمش آزاد شده بود و وصیتی برایش شده بود حکم نمود که یک چهارم وصیت جایز است.

و دربارۀ مرد آزادی که برای کنیز مکاتبه ای وصیتی نمود و یک ششم کنیز آزاد شده بود حکم نمود که به همان اندازه که از او آزاد شده، وصیت جایز است.

بخش بیست و یکم

حكم وصیت کسی که بالغ نشده است

1- زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

إِذْ أَتَى عَلَى الْغُلامِ عَشْرُ سِنِينَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ فِي مَالِهِ مَا أَعْتَقَ وَ تَصَدَّقَ وَ أَوْصَى عَلَى حَدٍ مَعْرُوفٍ وَ حَقِّ فَهُوَ جَائِزٌ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِيَّ بْنِ النِّعْمَانِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام يَقُولُ:

إِنَّ الْغُلَامَ إِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ فَأَوْصَى وَ لَمْ يُدْرِكْ جَازَتْ وَصِيَّتُهُ لِذَوِي الْأَرْحَامِ وَ لَمْ تَجُزْ لِلْغُرَبَاءِ.

3- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

إِذَا بَلَغَ الْغُلامُ عَشْرَ سِنِينَ جَازَتْ وَصِيَّتُهُ.

4- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

هر گاه پسر نابالغ ده ساله شود، حق دارد که برده خود را آزاد کند و یا در راه خدا صدقه دهد و یا در راه خیر و در حد حقوق شرعی وصیت کند در این سه مورد تصرفات او لازم الاجراست.

2- محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

اگر پسر نابالغ به بستر مرگ بیفتد و وصیت کند که اموال او را به مردم بدهند، وصیت او در مورد خویشاوندانش لازم الاجر است، و در مورد بیگانگان لازم الاجرا نخواهد بود.

3- عبدالرحمان بن ابی عبدالله گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که پسر بچه به ده سالگی برسد، وصیتش جایز خواهد بود.

4- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا بَلَغَ الْغُلامُ عَشْرَ سِنِينَ فَأَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ فِي حَقِّ جَازَتْ وَصِيَّتُهُ فَإِذَا كَانَ ابْنَ سَبْعِ سِنِينَ فَأَوْصَى مِنْ مَالِهِ بِالْيَسِيرِ فِي حَقِّ جَازَتْ وَصِيَّتُهُ.

بخش بیست و دوم

وصیت برای کنیزان صاحب فرزند

(22)

بَابُ الْوَصِيَّةِ لِأُمَّهَاتِ الْأَوْلَادِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ:

نَسَخْتُ مِنْ كِتَابٍ بِخَطِّ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام: فُلانٌ مَوْلاكَ تُوُفِّيَ ابْنُ أَحْ لَهُ وَ تَرَكَ أُمَّ وَلَدٍ لَهُ لَيْسَ لَهَا وَلَدٌ فَأَوْصَى لَهَا بِأَلْفِ هَلْ تَجُوزُ الْوَصِيَّةُ وَ هَلْ يَقَعُ عَلَيْهَا عِتْقُ وَ مَا حَالُهَا رَأَيْكَ؟ فَدَتْكَ نَفْسِي!

فَكَتَبَ علیه السلام: تُعْتَقُ فِي الثَّلُثِ وَ لَهَا الْوَصِيَّةُ.

هر گاه پسر نابالغ ده ساله شود و در حد ثلث برای مصارف مشروعی وصیت کند، وصیت او لازم الاجر است؛ و اگر هفت ساله باشد و به مقدار کمی وصیت کند، وصیت او لازم الاجراست.

بخش بیست و دوم

وصیت برای کنیزان صاحب فرزند

1- احمد بن محمد بن ابو نصر گوید: از نامۀ امام رضا علیه السلام و خط مبارک آن سرور چنین رونویسی کردم:

برادرزاده فلانی از دنیا رفته و برای کنیز شخصی خود که فرزند ندارد هزار درهم وصیت کرده است. آیا این وصیت لازم الاجراست؟ و آیا به خاطر این وصیت آزاد می شود؟ تکلیف او چه خواهد بود؟ رأی خود را مرقوم بفرمایید خداوند جان مرا فدایت کند!

امام علیه السلام در پاسخ نوشته بود: کنیز مزبور از حق ثلث آزاد می شود و حق وصیت اجرا می شود.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ خَالِدٍ الصَّيْرَفِيِّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْمَاضِي عليه السلام قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَيْهِ فِي رَجُلٍ مَاتَ وَ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ وَ قَدْ جَعَلَ لَهَا شَيْئاً فِي حَيَاتِهِ ثُمَّ مَاتَ.

قَالَ: فَكَتَبَ: لَهَا مَا أَثَابَهَا بِهِ سَيْدُهَا فِي حَيَاتِهِ مَعْرُوفٌ ذَلِكَ لَهَا تُقْبَلُ عَلَى ذَلِكَ شَهَادَةُ الرَّجُل وَ الْمَرْأَةِ وَ الْخَادِم غَيْرِ الْمُتَّهَمِينَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَاءَ علیه السلام فِي أُمَّ الْوَلَدِ إِذَا مَاتَ عَنْهَا مَوْلَاهَا وَ قَدْ أَوْصَى لَهَا.

قَالَ: تُعْتَقُ فِي الثُّلُثِ وَلَهَا الْوَصِيَّةُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ أُمُّ وَلَدٍ وَ لَهُ مِنْهَا غُلَامٌ فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْ صَى لَهَا بِأَلْفَيْ دِرْهَم أَوْ بِأَكْثَرَ لِلْوَرَثَةِ أَنْ يَسْتَرِقُوهَا؟

2- حسین بن خالد صیرفی گوید: به امام کاظم علیه السلام نوشتم: اگر مولا در زمان حیات خود به کنیزی که صاحب فرزند است چیزی عطا کند موقعی که از دنیا رفت، تکلیف آن عطیه چه خواهد بود؟

امام در پاسخ نوشت: عطیه ای که شناخته و مشخص باشد و در زمان حیات خود بخشیده باشد به کنیز او تعلق دارد و جزء میراث نخواهد بود در این باره گواهی مرد و زن و خادم خانه پذیرفته و مسموع است، با این قید که مورد اتهام نباشند.

3- راوی گوید: امام رضا علیه السلام دربارۀ کنیز صاحب فرزند که مولایش از دنیا برود و وصیتی برای او بکند فرمود:

از حساب ثلث ما ترک آزاد می شود و صاحب وصیت نیز است.

4- ولید گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی از کنیز شخصی خود صاحب فرزند باشد و در موقع مرگ وصیت کند که دو هزار درهم و یا بیشتر به آن کنیز بپردازند آیا وارثان مولا حق دارند که آن کنیز را به بردگی بگیرند؟

قَالَ: فَقَالَ: لا بَلْ تُعْتَقُ مِنْ ثُلُثِ الْمَيِّتِ وَ تُعْطَى مَا أَوْصَى لَهَا به.

وَ فِي كِتَابِ الْعَبَّاسِ: تَعْتَقُ مِنْ نَصِيبٍ ابْنِهَا وَ تُعْطَى مِنْ ثُلُثِهِ مَا أَوْصَى لَهَا بِهِ.

بخش بیست و سوم

حكم وقف صدقه، پیشکش، بخشش، صدقه سکنی، عمری و رقبی

(23)

بَابُ مَا يَجُوزُ مِنَ الْوَقْفِ وَ الصَّدَقَةِ وَ النُّحْلِ وَ الْهِبَةِ وَ السُّكْنَى وَ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى وَ مَا لا يَجُوزُ مِنْ ذَلِكَ عَلَى الْوَلَدِ وَ غَيْرِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

لا صَدَقَةَ وَلَا عِتْقَ إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ.

2- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامٍ وَ حَمَّادٍ وَ ابْنِ أُذَيْنَةَ وَ ابْنِ بُكَيْرِ وَ غَيْرِهِمْ كُلِّهِمْ قَالُوا: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

فرمود: نه، این کنیز از سهم فرزندش آزاد می شود و مبلغ وصیت را از حساب حق ثلث مولا صاحب می شود.

و در کتاب عباس آمده است کنیز از سهم فرزندش آزاد می شود و از حق ثلث آنچه وصیت شده به او پرداخت می شود.

بخش بیست و سوم

حكم وقف، صدقه، پیشکش، بخشش، صدقۂ سکنی، عمری و رقبی

1- حماد بن عثمان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

صدقه و آزادی برده انجام نمی پذیرد مگر این که در راه خدای باشد.

2- هشام حماد ابن اذينه ابن بکیر و دیگر راویان نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کنند.

لا صَدَقَةً وَ لَا عِتْقَ إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ .

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بن مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِتَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِنَّمَا الصَّدَقَةُ مُحْدَثَةٌ إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْحَلُونَ وَ يَهَبُونَ وَ لا يَنْبَغِي لِمَنْ أَعْطَى لِلَّهِ شَيْئاً أَنْ يَرْجِعَ فِيهِ.

قَالَ: وَ مَا لَمْ يُعْطَ لِلَّهِ وَ فِي اللَّهِ فَإِنَّهُ يُرْجَعُ فِيهِ نِحْلَةً كَانَتْ أَوْ هِبَةً حِيرَتْ أَوْ لَمْ تُحَزْ وَ لا يَرْجِعُ الرَّجُلُ فِيما يَهَبُ لِامْرَأَتِهِ وَلا الْمَرْأَةُ فِيما تَهَبُ لِزَوْجِهَا حِيزَ أَوْ لَمْ يُحَزْ، أَلَيْسَ اللهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ: «وَلا تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً» ؟! وَ قَالَ: «فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ فَمَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئًا» وَ هَذَا يَدْخُلُ فِي الصَّدَاقِ وَ الْهِبَةِ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ:

3- زراره گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

صدقه خاص که انسان مال خود را در اختیار دیگران بگذارد جدیداً ابداع شده است. در زمان رسول خدا صلی الله وعلیه واله مردم مالی را پیشکش می نمودند و یا به رسم عطا و کرامت می بخشیدند. کسی که چیزی را در راه خدای ببخشد، حق ندارد پس بگیرد.

حضرتش فرمود اما اگر به خاطر رضای خدا و در راه خدا نباشد، حق رجوع دارد، چه پیشکش باشد و یا بخشش کند حق رجوع ندارد.

هم چنین اگر خانم به شوهر خود بخشش کند حق رجوع ندارد، خواه در اختیار صرف قرار بدهد و یا هنوز در اختیار خودش باشد مگر نه این است که خداوند می فرماید: «اگر چیزی به همسر خود عطا کردید چیزی از آن را باز پس مگیرید» و می فرماید: «اگر زنان چیزی از مال خود را بر شما حلال کردند، گوارایتان باشد» این حکم در مورد مهریه و بخشش برابر است.

4- عبید بن زراره گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ أَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِي صَدَقَتِهِ؟ فَقَالَ: إِنَّ الصَّدَقَةَ مُحْدَثَةٌ إِنَّمَا كَانَ النَّحْلُ وَالْهِبَةُ وَ لِمَنْ وَهَبَ أَوْ نَحَلَ أَنْ يَرْجِعَ فِي هِبَتِهِ حِيزَ أَوْ لَمْ يُحَزْ وَ لَا يَنْبَغِي لِمَنْ أَعْطَى [لِلَّهِ] شَيْئًا أَنْ يَرْجِعَ فِيهِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: الرَّجُلُ يَتَصَدَّقُ عَلَى وَلْدِهِ بِصَدَقَةٍ وَ هُمْ صِغَارٌ أَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا؟

قَالَ: لا، الصَّدَقَةُ لِلَّهِ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ صَدَقَةِ مَا لَمْ تُقْسَمْ وَ لَمْ تُقْبَضْ.

فَقَالَ: جَائِزَةٌ إِنَّمَا أَرَادَ النَّاسُ النُّحْلَ فَأَخْطَلُوا.

از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر کسی ملک خود را به عنوان صدقه تقدیم کند، آیا می تواند رجوع کند و ملک خود را پس بگیرد؟

فرمود: صدقه خاص جديداً ابداع شده است؛ پیشتر مردم چیزی را پیشکش می نمودند و یا به عنوان کرامت می بخشیدند کسی که چیزی را ببخشد و یا پیشکش نماید، حق رجوع دارد؛ خواه به طرف مقابل تسلیم کرده باشد یا تسلیم نکرده باشد، ولی شایسته نیست که انسان چیزی را در راه خدا ببخشد سپس آن را مسترد نماید.

5- جمیل گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم اگر کسی به فرزندان نابالغ خود صدقه کند آیا می تواند صدقه خود را پس بگیرد؟

فرمود: نه، صدقه در راه خدای تقدیم می شود.

6- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره صدقه ای که هنوز تقسیم نشده و به تصرف نرسیده پرسیدم.

فرمود: جایز است مردم می خواهند چیزی را در راه خدا پیشکش بدهند، ولی در نام آن خطا می کنند.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ فِي الرَّجُلِ يَتَصَدَّقُ عَلَى وُلْدِ قَدْ أَدْرَكُوا:

إِذَا لَمْ يَقْبِضُوا حَتَّى يَمُوتَ فَهُوَ مِيرَاتٌ فَإِنْ تَصَدَّقَ عَلَى مَنْ لَمْ يُدْرِكْ مِنْ وُلْدِهِ فَهُوَ جَائِرٌ لِأَنَّ وَالِدَهُ هُوَ الَّذِي يَلِي أَمْرَهُ.

وَ قَالَ: لا يَرْجِعُ فِي الصَّدَقَةِ إِذَا ابْتَغَى بِهَا وَجْهَ اللَّهِ.

وَ قَالَ: الْهِبَةُ وَالنَّحْلَةُ يَرْجِعُ فِيهَا إِنْ شَاءَ حِيزَتْ أَوْ لَمْ تُحَزْ إِلَّا لِذِي رَحِمٍ فَإِنَّهُ لَا يَرْجِعُ فِيهِ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنْ تَصَدَّقْتَ بِصَدَقَةٍ لَمْ تَرْجِعْ إِلَيْكَ وَ لَمْ تَشْتَرِهَا إِلَّا أَنْ تُورَثَ.

7- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

کسی که ملک خود را بر فرزندان بالغ خود صدقه می کند اگر آن ملک را شخصاً به آنان تسلیم نکند، بعد از مرگ او در حکم میراث است و باید میان وارثان او تقسیم شود؛ ولی اگر ملک خود را بر فرزندان نابالغ خود صدقه کند لازم الاجرا خواهد بود؛ زیرا این صدقه نیازی به تسلیم ندارد و پدر شخصاً با ولایتی که دارد به احیای صدقه می پردازد.

و فرمود: در صورتی که انسان در صدقه رضای خدا را منظور کرده باشد، نمی تواند صدقه خود را پس بگیرد.

و فرمود: بخشش و پیشکش قابل رجوع و استرداد است؛ خواه تسلیم شده باشد و خواه تسلیم نشده باشد؛ ولی اگر به عنوان صله رحم به خویشاوندان خود ببخشد ویا پیشکش برد قابل استرداد نخواهد بود.

8- منصور بن حازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر متاعی را در راه خدا صدقه کنی، نباید آن را باز پس بگیری و نباید آن را خریداری کنی مگر آن که از راه ارث تصاحب کنی.

9- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يَجْعَلُ لِوُلْدِهِ شَيْئاً وَ هُمْ صِغَارٌ ثُمَّ يَبْدُو لَهُ أَنْ يَجْعَلَ مَعَهُمْ غَيْرَهُمْ مِنْ وُلْدِهِ.

قَالَ: لَا بَأْسَ.

10- وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنِ الرَّجُل يَتَصَدَّقُ عَلَى وُلْدِهِ وَ هُمْ صِغَارٌ بِالْجَارِيَةِ ثُمَّ لا تُعْجِبُهُ الْجَارِيَةُ وَ هُمْ صِغَارٌ فِي عِبَالِهِ أَ تَرَى أَنْ يُصِيبَهَا أَوْ يُقَوْمَهَا قِيمَةَ عَدْلٍ فَيُشْهِدَ بِثَمَنِهَا عَلَيْهِ أَمْ يَدَعَ ذَلِكَ كُلَّهُ فَلَا يَعْرِضَ لِشَيْءٍ مِنْهُ؟

قَالَ: يُقَوِّمُهَا قِيمَةَ عَدْلٍ وَ يَحْتَسِبُ بِثَمَنِهَا لَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ وَ يَمَسُّهَا.

11- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ

وَ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ:

إِذَا كَانَتِ الْهِبَةُ قَائِمَةً بِعَيْنِهَا فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ وَ إِلَّا فَلَيْسَ لَهُ.

9- عبدالرحمان بن حجاج گوید امام صادق ها درباره کسی که ملکی را به فرزندان نابالغ خود ببخشد سپس تصمیم بگیرد که فرزند بعدی خود را نیز با آنان شریک کند، فرمود: مانعی ندارد.

10- عبد الرحمان گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم انسان کنیزی را بر فرزندان نابالغ خود صدقه می کند و قبل از آن که فرزندانش به حد بلوغ برسند به آن کنیز دل می بندد. آیا می تواند از صدقه منصرف شود و با آن کنیز به بستر برود؟ یا باید کنیز را عادلانه قیمت بگذارد و در برابر گواهان تعهد کند که قیمت کنیز را به فرزندانش بپردازد؟ و یا اصلاً به آن کنیز کاری نداشته باشد.

فرمود: کنیز را عادلانه قیمت کند و بهای آن را به حساب فرزندانش بگذارد و کنیز را تصاحب کند.

11- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در صورتی انسان می تواند عطای خود را پس بگیرد که عین آن موجود باشد، اگر عین عطا از اختیار طرف خارج شده باشد حقی به مطالبه بها و یا مطالبه مثل و مانند آن ندارد.

12- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهماالسلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ جَارِيَةً فَآذَتْهُ امْرَأَتُهُ فِيهَا فَقَالَ : هِيَ عَلَيْكِ صَدَقَةٌ.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ قَالَ ذَلِكَ لِلَّهِ لا فَلْيُمْضِهَا وَ إِنْ كَانَ لَمْ يَقُلْ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ إِنْ شَاءَ فيها.

13- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ لا عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ عَلَى الرَّجُلِ الدَّرَاهِمُ فَيَهَبُهَا لَهُ أَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا؟

قَالَ: لا.

14- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

12- محمد بن مسلم :گوید از (امام باقر علیه السلام و یا امام صادق علیه السلام) پرسیدند: اگر انسان کنیز شخصی داشته باشد و همسرش او را در فشار بگذارد که به همسرش بگوید: من این کنیز را بر تو صدقه کردم (این صدقه چه صورت دارد؟)

فرمود: اگر به خاطر تحصیل رضای خدا صدقه کند، باید آن را به اجرا بگذارد؛ و اگرنه حق رجوع و استرداد دارد.

13- معاوية بن عمّار گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر انسان از کسی چند درهم طلبکار باشد و طلب خود را بر او ببخشد، آیا می تواند از بخشش خود رجوع کند و طلب خود را مطالبه نماید؟

فرمود: نه.

14- سماعه گوید:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ عَلَى حَمِيمٍ أَ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فيها؟

قَالَ: لا، وَلَكِنْ إِنِ احْتَاجَ فَلْيَأْخُذْ مِنْ حَمِيمِهِ مِنْ غَيْرِ مَا تَصَدَّقَ بِهِ عَلَيْهِ. الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا فِي الرَّجُلِ يَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ أَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَرثَهَا؟

قَالَ: نَعَمْ.

16- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْطَى أُمَّهُ عَطِيَّةٌ فَمَاتَتْ وَكَانَتْ قَدْ قَبَضَتِ الَّذِي أَعْطَاهَا وَبَانَتْ به.

قَالَ: هُوَ وَ الْوَرَثَةُ فِيهَا سَوَاءٌ.

از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر انسان بر یکی از خویشان خود چیزی را صدقه کند آیا می تواند صدقه خود را پس بگیرد؟

فرمود: نه، ولی اگر نیازی پیدا کند می تواند از همان خویشاوند خود مبلغ مورد حاجت را دریافت کند به این شرط که از محل دیگری غیر از آن صدقه باشد.

15- محمد بن مسلم گوید: از امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) پرسیدم: کسی که صدقه می پذیرد و آن را به دیگری صدقه می دهد آیا می تواند آن را به ارث ببرد؟

فرمود: آری.

16- سماعه گوید: امام صادق پرسیدم اگر انسان کالایی را به مادرش ببخشد و مادرش کالا را دریافت کند و به خانه خود منتقل سازد و بعد از دنیا برود، چه صورت دارد؟

فرمود: بخشنده کالا با دیگر وارثان یکسان است.

17- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُسْلِم عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الطَّائِي قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ علیه السلام: إِنَّ أُمِّي تَصَدَّقَتْ عَلَيَّ بِدَارٍ لَهَا أَوْ قَالَ: بِنَصِيبٍ لَهَا فِي دَارٍ فَقَالَتْ لِي: اسْتَوْثِقٌ لِنَفْسِكَ.

فَكَتَبْتُ عَلَيْهَا : أَنِّي اشْتَرَيْتُ وَأَنَّهَا قَدْ بَاعَتْنِي وَقَبَضَتِ الثَّمَنَ.

فَلَمَّا مَاتَتْ قَالَ الْوَرَثَةُ: احْلِفْ أَنَّكَ اشْتَرَيْتَ وَ نَقَدْتَ الثَّمَنَ، فَإِنْ حَلَفْتُ لَهُمْ أَخَذْتُهُ وَ إِنْ لَمْ أَحْلِفْ لَهُمْ لَمْ يُعْطُونِي شَيْئاً.

قَالَ: فَقَالَ: فَاحْلِفْ لَهُمْ وَ خُذْ مَا جَعَلَتْهُ لَكَ.

18- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ بْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي عَقِيلَةَ قَالَ:

تَصَدَّقَ أَبِي عَلَيَّ بِدَارٍ وَ قَبَضْتُهَا ثُمَّ وُلِدَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ أَوْلَادٌ فَأَرَادَ أَنْ يَأْخُذَهَا مِنِّي وَيَتَصَدَّقَ بِهَا عَلَيْهِمْ، فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ ذَلِكَ وَأَخْبَرْتُهُ بِالْقِصَّةِ.

17- محمد بن مسعود طائی گوید: به امام کاظم علیه السلام عرض کردم: مادر من سهم موروثی خانه اش را به من صدقه کرد و گفت برای محکم کاری آن چه لازم باشد انجام بده. من سندی تنظیم کردم که خانه را از مادرم خریداری کرده ام و مادرم آن را به من فروخته و بهای آن را نقدی دریافت کرده است. موقعی که مادرم از دنیا رفت وارثان او گفتند: سوگند یاد کن که سهم مادر را خریدهای و بهای آن را پرداخته ای اگر من سوگند یاد کنم خانه را صاحب می شوم؛ و اگر سوگند یاد نکنم خانه را به من نخواهند داد.

فرمود: برای آنان سوگند یاد کن و تقدیمی مادرت را تصاحب کن.

18- حکم بن ابی عقیل :گوید پدرم یک خانه مسکونی به من صدقه کرد و من خانه را تحویل گرفتم بعدها پدرم صاحب فرزند شد و تصمیم گرفت که خانه را از من بگیرد و بر آنان صدقه کند من داستان خود را به امام صادق علیه السلام حکایت کردم و تکلیف خود را جویا شدم.

فَقَالَ: لا تُعْطِهَا إِيَّاهُ.

قُلْتُ: فَإِنَّهُ إِذَا يُخَاصِمُنِي.

قَالَ: فَخَاصِمْهُ وَ لَا تَرْفَعْ صَوْتَكَ عَلَى صَوْتِهِ.

19- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِذَا عُوِّضَ صَاحِبُ الْهِبَةِ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ.

20- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

إِذَا تَصَدَّقَ الرَّجُلُ بِصَدَقَةٍ قَبَضَهَا صَاحِبُهَا أَوْ لَمْ يَقْبِضْهَا عُلِمَتْ أَوْ لَمْ تُعْلَمْ فَهِيَ جَائِزَةٌ.

21- أَبَانٌ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ حُمْرَانَ قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ السُّكْنَى وَ الْعُمْرَى.

فرمود: خانه را تحویل مده.

عرض کردم: اگر خانه را تحویل ندهم پدرم با من جنگ و نزاع می کند.

فرمود: پاسخ او را بده، اما صدایت از صدای او بالاتر نرود.

19- عبد الله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر انسان به کسی چیزی را ببخشد و طرف مقابل بخشش او را با تقدیم هدیه جبران کند، دیگر حق رجوع ندارد.

20- ابو مریم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هنگامی که شخص صدقه ای دهد که مستحق آن را تحویل گرفته باشد یا نگرفته باشد، دیگران از آن آگاه باشند یا نباشند؛ صدقه جایز است.

21- حمران گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم صدقه سکنی و عمری چه حکمی دارد؟

فَقَالَ: إِنَّ النَّاسَ فِيهِ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ إِنْ كَانَ شَرَطَهُ حَيَاتَهُ سَكَنَ حَيَاتَهُ وَ إِنْ كَانَ لِعَقِبِهِ فَهُوَ لِعَقِبِهِ كَمَا شَرَطَ حَتَّى يَفْنَوْا ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى صَاحِبِ الدَّارِ.

22- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سُئِلَ عَنِ السُّكْنَى وَ الْعُمْرَى.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ جَعَلَ السُّكْنَى فِي حَيَاتِهِ فَهُوَ كَمَا شَرَطَ وَ إِنْ كَانَ جَعَلَهَا لَهُ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ حَتَّى يَفْنَى عَقِبُهُ فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَبيعُوا وَ لا يُورِثُوا ثُمَّ تَرْجِعُ الدَّارُ إِلَى صَاحِبَهَا الْأَوَّلِ.

23- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

فرمود: مردم باید به تعهدات خود وفادار بمانند؛ اگر شرط کرده که تا زنده باشد در خانه او مسکن نماید، تا زنده است می تواند با خانواده خود در آن خانه زندگی کند؛ و اگر شرط کرده باشد که خانه خود را در اختیار او و فرزندان او بگذارد باید به شرط خود پایبند بماندو تا یک تن از نسل او زنده باشد خانه را از آنان پس نگیرد؛ و چون نسل او منقرض شد، خانه به صاحبش باز می گردد.

22- أبو صباح نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

23- يعقوب بن شعیب گوید:

سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ الْخَادِمُ تَحْدُمُهُ فَيَقُولُ هِيَ لِفُلانٍ: تَخْدُمُهُ مَا عَاشَ فَإِذَا مَاتَ فَهِيَ حَرَّةٌ فَتَأْبِقُ الْأَمَهُ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ الرَّجُلُ بِخَمْسِ سِنِينَ أَوْ سِتَّةٍ ثُمَّ يَجِدُهَا وَرَثَتُهُ أَ لَهُمْ أَنْ يَسْتَخْدِمُوهَا قَدْرَ مَا أَبَقتْ؟

قَالَ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ فَقَدْ عَتَقَتْ.

24- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ دَارٍ لَمْ تُقْسَمْ فَتَصَدَّقَ بَعْضُ أَهْلِ الدَّارِ بِنَصِيبِهِ مِنَ الدَّارِ قَالَ: يَجُوزُ.

قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ كَانَتْ هِبَةٌ؟

قَالَ: يَجُوزُ.

قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَسْكَنَ رَجُلاً دَارَهُ حَيَاتَهُ.

قَالَ: يَجُوزُ لَهُ وَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُخْرِجَهُ.

از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی کنیز خود را به خدمت بگیرد و بگوید: این کنیز مال فلانی باشد و تا زنده است به خدمت او قیام کند و موقعی که بمیرد آزاد است؛ ولی کنیز مزبور پنج سال و یا شش سال پیش از مرگ مخدوم خود فرار کند و بعد وارثان آن مخدوم او را بیابند آیا حق دارند که آن کنیز را به مقیاس دورۀ فرارش به استخدام خود نگه دارند؟

فرمود: کنیز موقعی که مخدومش بمیرد آزاد می شود.

24- عمر حلبی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر انسان سهم خود را از خانه مشاعی که تفکیک نشده صدقه کند، چه صورت دارد؟

فرمود: صدقه جایز است.

عرض کردم: اگر سهم خود را بخشش کند، چه صورت دارد؟

فرمود: بخشش جایز است.

پرسیدم اگر انسان خانۀ خود را عمرانه به کسی صدقه کند، چه صورت دارد؟

فرمود: جایز است و حق ندارد او را از خانه بیرون کند.

قُلْتُ: فَلَهُ وَلِعَقِبهِ.

قَالَ: يَجُوزُ.

وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَسْكَنَ رَجُلاً وَ لَمْ يُوَقِّتْ لَهُ شَيْئاً.

قَالَ: يُخْرِجُهُ صَاحِبُ الدَّارِ إِذَا شَاءَ.

25- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يُسْكِنُ الرَّجُلَ دَارَهُ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ.

قَالَ: يَجُوزُ وَ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَبيعُوا وَ لا يُورِثُوا.

قُلْتُ: فَرَجُلٌ أَسْكَنَ دَارَهُ رَجُلاً حَيَاتَهُ.

قَالَ: يَجُوزُ ذَلِكَ.

قُلْتُ: فَرَجُلٌ أَسْكَنَ رَجُلاً دَارَهُ وَ لَمْ يُوَقِّتْ.

قَالَ: جَائِزٌ وَ يُخْرِجُهُ إِذَا شَاءَ.

عرض کردم: و اگر برای همیشه بر او و نسل او صدقه کند، چه صورت دارد؟

فرمود: جایز است.

پرسیدم: اگر انسان کسی را در خانه خود سکنی دهد و مدتی بر این سکنی مشخص نکند، چه حکمی دارد؟

فرمود: هر وقت که مایل باشد می تواند او را اخراج کند.

25- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام درباره شخصی که دیگری را در خانه خود جای می دهد و این حق را به فرزندان او نیز می دهد، فرمود: جایز است و فرزندان حق ندارند خانه را بفروشند و آن را نمی توانند ارث ببرند.

گفتم: مردی حق سکونت خانه خود را تا زمان زنده بودن کسی به او واگذار می کند.

فرمود: این کار جایز است.

گفتم: مردی، دیگری را در خانه خود جای می دهد اما وقتی معین نمی کند. فرمود: جایز است و هرگاه بخواهد او را بیرون می کند.

26- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَاصِمِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام فِي الرَّجُلِ يَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ الْمُشْتَرَكَةِ

قَالَ: جَائِزٌ

27- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ قَالَ: كُنْتُ شَاهِدَ ابْنِ أَبِي لَيْلَى فَقَضَى فِي رَجُلٍ جَعَلَ لِبَعْضِ قَرَابَتِهِ غَلَّةَ دَارِهِ وَ لَمْ يُوَقِّتْ وَقْتاً فَمَاتَ الرَّجُلُ فَحَضَرَ وَرَثَتُهُ ابْنَ أَبِى لَيْلَى وَ حَضَرَ قَرَابَتُهُ الَّذِي جُعِلَ لَهُ الدار.

فَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى: أَرَى أَنْ أَدَعَهَا عَلَى مَا تَرَكَهَا صَاحِبُهَا. فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الثَّقَفِيُّ: أَمَا إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ قَدْ قَضَى فِي هَذَا

الْمَسْجِدِ بِخِلافِ مَا قَضَيْتَ.

فَقَالَ: وَ مَا عِلْمُكَ؟

26- زراره گوید: امام باقر علیه السلام درباره کسی که ملک مشاعی را صدقه کند، فرمود:

جایز است.

27- عمر بن اذینه گوید: من در محکمهٔ محمد بن عبدالرحمان بن ابی لیلی (قاضی کوفه) حاضر بودم، او دربارۀ مردی قضاوت کرد که آن مرد به یکی از خویشان خود صدقه می کند، اما وقت معینی را برای استرداد آن مشخص نمی نماید. اینک صاحب خانه مرده است و وارثان صاحب خانه با آن خویشاوند در محضر قاضی حاضر شده اند و حق خود را می جویند. ابن ابی لیلی گفت: رأی من بر آن است که عایدی خانه در اختیار خویشاوند آن میت باقی بماند.

محمد بن مسلم ثقفی به او گفت: آگاه باش که علی بن ابی طالب علیهم السلام در همین مسجد بر خلاف داوری تو، داوری کرده است.

قاضی پرسید: از کجا می گویی؟

قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِي علیهم السلام يَقُولُ:

قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیهم السلام بِرَدُ الْحَبِيسِ وَإِنْفَاذِ الْمَوَارِيثِ. فَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى : هَذَا عِنْدَكَ فِي كِتَابٍ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَأَرْسِلْ وَ اثْتِنِي بِهِ.

قَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ: عَلَى أَنْ لا تَنْظُرَ فِي الْكِتَابِ إِلَّا فِي ذَلِكَ الْحَدِيثِ.

قَالَ: لَكَ ذَاكَ.

قَالَ: فَأَرَاهُ الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي الْكِتَابِ فَرَدَّ قَضِيَّتَهُ.

28- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْخَثْعَمِيُّ قَالَ:

كُنْتُ أَخْتَلِفُ إِلَى ابْنِ أَبِي لَيْلَى فِي مَوَارِيثَ لَنَا لِيَقْسِمَهَا وَ كَانَ فِيهَا حَبِيسٌ وَكَانَ يُدَافِعُنِي فَلَمَّا طَالَ شَكَوْتُهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

فَقَالَ: أَ وَ مَا عَلِمَ أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِرَدَّ الْحَبِيسِ وَإِنْفَاذِ الْمَوَارِيثِ؟!

محمد بن مسلم گفت، از امام باقر علیه السلام شنیدم که میفرمود: امیر مؤمنان علیه این گونه داوری کرد که بعد از مرگ صدقه بدون وقت مرجوع میشود و قانون ارث اجرا می شود.

قاضی پرسید آیا این مطلب را در کتابی درج کرده ای؟

محمد بن مسلم گفت: آری قاضی گفت: بفرست تا آن را بیاورند.

محمد بن مسلم گفت: با این شرط که در کتاب من فقط به همین حدیث بنگری و به دیگر احادیث نپردازی.

قاضی گفت: شرط تو را پذیرفتم

محمد بن مسلم فرستاد تا کتاب را آوردند و حدیث امام باقر علیه السلام را در این زمینه به قاضی ارائه داد، و قاضی از رأی خود برگشت.

28- عبدالرحمان خثعمی گوید: من برای تقسیم میراثی که باید بین ما تقسیم می شد نزد ابن ابی لیلی می رفتم در آن میراث، اموالی که استفاده خصوصی داشت؛ ولی او همیشه مرا از دسترسی به آن منع می.کرد پس هنگامی که این ماجرا طولانی شد شکایت ابن ابی لیلی را نزد امام صادق علیه السلام بردم. حضرت فرمود: مگر او نمی داند که پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله دستور داد که چنین اموالی را بازگردانند و مواریث را تنفیذ نمایند؟!

قَالَ: فَأَتَيْتُهُ فَفَعَلَ كَمَا كَانَ يَفْعَلُ فَقُلْتُ لَهُ: إِنِّي شَكَوْتُكَ إِلَى جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ علیهم السلام فَقَالَ لِي: كَيْتَ وَ كَيْتَ.

قَالَ: فَحَلَّفَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لَكَ، فَحَلَفْتُ لَهُ فَقَضَى لِي بِذَلِكَ.

29- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ وَقَفَ عَلَّةً لَهُ عَلَى قَرَابَةٍ مِنْ أَبِيهِ وَ قَرَابَةٍ مِنْ أُمِّهِ وَأَوْصَى لِرَجُلٍ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ تِلْكَ الْغَلَّةِ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ قَرَابَةٌ بِثَلَاثِمِائَةِ دِرْهَم فِي كُلِّ سَنَةٍ وَ يُقْسَمُ الْبَاقِي عَلَى قَرَابَتِهِ مِنْ أَبِيهِ وَ قَرَابَتِهِ مِنْ أُمِّهِ.

قَالَ: جَائِرٌ لِلَّذِي أُوصِيَ لَهُ بِذَلِكَ.

قُلْتُ؟ أَ رَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَخْرُجُ مِنْ غَلَّةِ الْأَرْضِ الَّتِي وَقَفَهَا إِلَّا خَمْسُمِائَةِ دِرْهَم؟

فَقَالَ: أَلَيْسَ فِي وَصِيَّتِهِ أَنْ يُعْطَى الَّذِي أُوصِيَ لَهُ مِنَ الْغَلَّةِ ثَلاثَمِائَةِ دِرْهَم وَيُقْسَمَ الْبَاقِي عَلَى قَرَابَتِهِ مِنْ أُمِّهِ وَ قَرَابَتِهِ مِنْ أَبِيهِ؟

عبد الرحمان گوید: من به نزد ابن ابی لیلی رفتم و او مانند قبل با من برخورد کرد. به او گفتم من از تو به امام صادق علیه السلام شکایت بردم و ایشان به من چنین و چنان فرمود. ابن ابی لیلی مرا قسم داد که آیا امام علیه السلام چنین سخنی را به تو فرمود؟ من قسم یاد کردم و او نیز طبق سخن آن حضرت حکم نمود.

29- جعفر بن حیان گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر کسی عایدی ملک خود را بر یک خویشاوند پدری و یک خویشاوند مادری وقف کند و در ضمن وصیت کند هر ساله که از درآمد این زمین سیصد درهم برای یکی از دوستان بیگانه اش و نسل و اعقابش منظور کنند و مابقی را بین آن دو خویشاوند پدری و مادری او تقسیم کنند، آیا این وصیت نافذ است؟

فرمود: وصیت صاحب زمین برای دوست بیگانه اش جایز است.

عرض کردم: اگر عایدی زمین جز پانصد درهم پایین بیاید، چه؟

فرمود: مگر در وصیتنامه مقرر نیست که سیصد درهم به طور مقطوع به دوست بیگانه اش بدهند و آنچه باقی بماند بر دو خویشاوند مادری و پدری او تقسیم گردد؟

قُلْتُ: نَعَمْ.

قَالَ: لَيْسَ لِقَرَابَتِهِ أَنْ يَأْخُذُوا مِنَ الْغَلَّةِ شَيْئاً حَتَّى يُوَفَّى الْمُوصَى لَهُ بِثَلَاثِمِائَةِ رْهَم ثُمَّ لَهُمْ مَا يَبْقَى بَعْدَ ذَلِكَ. قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ مَاتَ الَّذِي أُوصِيَ لَهُ؟

قَالَ: إِنْ مَاتَ كَانَتِ الثَّلاثُمِائَةِ دِرْهَم لِوَرَثَتِهِ يَتَوَارَثُونَهَا مَا بَقِيَ أَحَدٌ فَإِذَا انْقَطَعَ وَرَثْتُهُ وَ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ كَانَتِ الثَّلاتُمِائَةِ دِرْهَم لِقَرَابَةِ الْمَيِّتِ تُرَدُّ إِلَى مَا يَخْرُجُ مِنَ الْوَقْفِ ثُمَّ يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ يَتَوَارَثُونَ ذَلِكَ مَا بَقُوا وَبَقِيَتِ الْغَلَّةُ.

قُلْتُ: فَلِلْوَرَثَةِ مِنْ قَرَابَةِ الْمَيِّتِ أَنْ يَبيعُوا الْأَرْضَ إِذَا احْتَاجُوا وَ لَمْ يَكْفِهِمْ مَا يَخْرُجُ مِنَ الْغَلَّةِ؟

قَالَ: نَعَمْ إِذَا رَضُوا كُلُّهُمْ وَكَانَ الْبَيْعُ خَيْراً لَهُمْ بَاعُوا.

عرض کردم آری.

فرمود: خویشاوندان او حق ندارند در عایدی زمین تصرف کنند مگر موقعی که سیصد درهم وصیت شده را پرداخته باشند بعد از آن هر چه باقی بماند مال آنان خواهد بود.

عرض کردم به نظر شما اگر دوست بیگانه او بمیرد، چه باید کرد؟

فرمود: پس از مرگ او سیصد درهم مزبور حق وارثانش خواهد بود که نسل در نسل آن را میان خود تقسیم می کنند؛ و هرگاه نسل او منقرض شود و هیچ کس باقی نماند آن مبلغ به خویشاوندان صاحب زمین می رسد و مادام که نسل خویشاوندان او باشند و عایدی زمین نیز برقرار بماند، عایدی زمین بین آنان تقسیم می شود. عرض کردم اگر نسلهای بعدی محتاج شوند و عایدی زمین کفاف جمعیت آنان را ندهد آیا می توانند زمین وقفی را بفروشند؟ :فرمود: آری در صورتی که همۀ آنان رضایت دهند و فروش زمین به حال آنان نافع تر باشد.

30- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ : كَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّ فُلاناً ابْتَاعَ ضَيْعَةً فَوَقَفَهَا وَ جَعَلَ لَكَ فِي الْوَقْفِ الْخُمُسَ وَ يَسْأَلُ عَنْ رَأْيِكَ فِي بَيْع حِصَّتِكَ مِنَ الْأَرْضِ أَوْ يُقَوِّمُهَا عَلَى نَفْسِهِ بِمَا اشْتَرَاهَا بِهِ أَوْ يَدَعُهَا مَوْقُوفَةٌ. فَكَتَبَ لَهُ إِلَيَّ: أَعْلِمْ فُلاناً! أَنِّي آمُرُهُ بِبَيْعِ حَقًّي مِنَ الضَّيْعَةِ وَإِيصَالِ ثَمَنِ ذَلِكَ إِلَيَّ وَإِنَّ ذَلِكَ رَأْيِي إِنْ شَاءَ اللهُ أَوْ يُقَوِّمُهَا عَلَى نَفْسِهِ إِنْ كَانَ ذَلِكَ أَوْفَقَ لَهُ.

وَ كَتَبْتُ إِلَيْهِ: أَنَّ الرَّجُلَ ذَكَرَ أَنَّ بَيْنَ مَنْ وَقَفَ بَقِيَّةَ هَذِهِ الضَّيْعَةِ عَلَيْهِمُ اخْتِلافاً شَدِيداً وَ أَنَّهُ لَيْسَ يَأْمَنُ أَنْ يَتَفَاقَمَ ذَلِكَ بَيْنَهُمْ بَعْدَهُ فَإِنْ كَانَ تَرَى أَنْ يَبِيعَ هَذَا الْوَقْفَ وَ يَدْفَعَ إِلَى كُلِّ إِنْسَانِ مِنْهُمْ مَا كَانَ وُقِفَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ أَمَرْتَهُ.

فَكَتَبَ بِخَطَّهِ إِلَيَّ: وَأَعْلِمْهُ أَنَّ رَأْيِي لَهُ إِنْ كَانَ قَدْ عَلِمَ الِاخْتِلَافَ مَا بَيْنَ أَصْحَابِ الْوَقْفِ أَن يَبِيعَ الْوَقْفَ أَمْثَلُ ، فَإِنَّهُ رُبَّمَا جَاءَ فِي الِاخْتِلَافِ مَا فِيهِ تَلَفُ الْأَمْوَالِ وَ النفوس.

30- على بن مهزیار گوید: به امام جواد علیه السلام نوشتم که فلانی زمین کشاورزی خریداری کرد و آن را وقف نمود و یک پنجم از وقف را سهم شما قرار داد.او اکنون از شما می پرسد که نظر شما در خصوص فروش سهم شما از آن زمین چیست؟ یا این که آن را به همان قیمت خریدش نرخ گذاری کند و خودش آن را بخرد و یا زمین را به همان حالت وقفی رها سازد.

امام علیه السلام برای من نوشت: به فلانی خبر ده که من به او دستور می دهم بفروشد و مبلغ آن را به من تحویل دهد و به راستی که- ان شاء الله- نظرم چنین است، یا این که آن را قیمت گذاری کند تا خودش آن را بپردازد؛ چنان چه این روش برای او راحت تر باشد.

هم چنین برای حضرت نوشتم: این مرد می گوید بین کسانی که بقیه زمین وقف آنهاست اختلاف شدیدی است و او بیم دارد که پس از مرگش اختلاف آنان اوج گیرد. اگر شما نظرتان این است که زمین را بفروشد و سهم هر کدام از آنان را از زمین وقفی به آنان بپردازد به او بگویم چنین کند؟

امام با خط مبارک خود نوشت: و به او اعلام کن که نظر من برای او چنین است: اگر می داند که صاحبان وقف اختلاف دارد فروش زمین بهتر است؛ زیرا چه بسا در اختلافات مسائلی پیش می آید که باعث ضایع شدن اموال و نفوس می گردد.

31- عَلِيُّ بْنُ مَهْزِيَارَ قَالَ:

قُلْتُ : رَوَى بَعْضُ مَوَالِيكَ عَنْ آبَائِكَ علیهم السلام: أَنَّ كُلَّ وَقْفٍ إِلَى وَقْتٍ مَعْلُومٍ فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَى الْوَرَثَةِ وَ كُلَّ وَقْفٍ إِلَى غَيْرِ وَقْتٍ مَعْلُومٍ جَهْلٌ مَجْهُولٌ بَاطِلٌ مَرْدُودٌ عَلَى الْوَرَثَةِ وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِقَوْلِ آبَائِكَ.

فَكَتَبَ علیه السلام: هُوَ عِنْدِي كَذَا.

32- وَ كَتَبَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَمَدَانِيُّ إِلَيْهِ علیه السلام: مَيَّتٌ أَوْ صَى بِأَنْ يُجْرَى عَلَى رَجُلٍ مَا بَقِيَ مِنْ تُلْيْهِ وَ لَمْ يَأْمُرْ بِإِنْفَاذِ تُلْيْهِ هَلْ لِلْوَصِيِّ أَنْ يُوقِفَ ثُلُثَ الْمَيِّتِ بِسَبَبٍ الْإِجْرَاءِ؟

فكتب علیه السلام: يُنْفِذُ ثُلُثَهُ وَلا يُوقِفُ.

33- مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ الرَّزَّازُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ:

31- علی بن مهزیار گوید: به امام جواد علیه السلام عرض کردم یکی از شیعیان روایت می کند که پدران شما فرمودند: «هر وقفی که تا مدت معینی باشد اجرای آن بر ورثه واجب است و هر وقفی که مدتش نامعین باشد، باطل می شود و به ورثه باز می گردد» و شما از سخن پدران خود آگاه ترید. نظر شما چیست؟

فرمود: نزد من نیز همین حکم است.

32- علی بن مهزیار گوید: ابراهیم بن محمد همدانی به امام جواد علیه السلام نوشت: میتی وصیت نموده است که ثلث اموالش را به شخصی- تا زمانی که آن شخص زنده است- بپردازد اما ثلث را تنفیذ نکرده است آیا وصی میتواند به خاطر پرداخت مستمر ثلث، آن را به آن شخص وقف نماید؟

حضرت نوشت: وصی باید ثلث را تنفیذ کند و وقف نکند.

33- علی بن سلیمان گوید:

كَتَبْتُ إِلَيْهِ يَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام: جُعِلْتُ فِدَاكَا لَيْسَ لِي وَلَدٌ وَ لِي ضِيَاعٌ وَرِثْتُهَا نْ أَبِي وَ بَعْضُهَا اسْتَفَدْتُهَا وَ لا أَمَنُ الْحَدَثَانَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لِي وَلَدٌ وَ حَدَثَ بِ-ي حَدَتْ فَمَا تَرَى؟ جُعِلْتُ فِدَاكَ لِي أَنْ أُوقِفَ بَعْضَهَا عَلَى فُقَرَاءِ إِخْوَانِي وَالْمُسْتَضْعَفِينَ أَوْ أَبِيعَهَا وَ أَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهَا فِي حَيَاتِي عَلَيْهِمْ؟ فَإِنِّي أَتَخَوَّفُ أَنْ لَا يَنْفُذَ الْوَقْفُ بَعْدَ مَوْتِي فَإِنْ أَوْ قَفْتُهَا فِي حَيَاتِي فَلِي أَنْ أَكُلَ مِنْهَا أَيَّامَ حَيَاتِي أَمْ لَا؟ فَكَتَبَ : فَهِمْتُ كِتَابَكَ فِي أَمْرِ ضِيَاعِكَ وَ لَيْسَ لَكَ أَنْ تَأْكُلَ مِنْهَا مِنَ الصَّدَقَةِ فَإِنْ أَنْتَ أَكَلْتَ مِنْهَا لَمْ يَنْخُذْ إِنْ كَانَ لَكَ وَرَثَةٌ فَبِعْ وَ تَصَدَّقُ بِبَعْضِ ثَمَنِهَا فِي حَيَاتِكَ وَإِن تَصَدَّقْتَ أَمْسَكْتَ لِنَفْسِكَ مَا يَقُوتُكَ مِثْلَ مَا صَنَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

34 - مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى قَالَ:

به امام کاظم علیه السلام نوشتم: قربانت گردم! من فرزندی ندارم از طرفی زمین های کشاورزی دارم که از پدرم ارث برده ام و بعضی از آنها را از دست داده ام من از مرگ ایمنی ندارم. بنا بر این چنان چه فرزندی نداشته باشم و اتفاقی برایم بیفتد نظر شما چیست؟ قربانت گردم آیا میتوانم قسمتی از آن زمینها را به برادران دینی فقیر و مستضعف خود وقف کنم یا این که آنها را بفروشم و در زمان حیات خود قیمت آن را به آنان صدقه دهم؟ زیرا می ترسم که پس از مرگم وقف مرا نافذ .ندانند. بنا بر این اگر در زمان حیات خود آنها را وقف کنم، می توانم تا زمانی که زنده هستم از آن استفاده کنم یا نه؟

حضرت علیه السلام نوشت: از نوشته تو در بارهٔ زمینهای کشاورزی ات آگاه شدم. تو حق نداری از آن زمین ها که وقفی است استفاده کنی پس اگر از آن استفاده کنی وقف نافذ نخواهد بود؛ چنان چه ورثه ای داشته باشی بنا بر این آن ها را بفروش و قسمتی از قیمت آنها را در زمان زنده بودنت صدقه ده و اگر وقف نمودی مقدار غذایی که تو را سیر کند برای خودت نگه دار؛ همانند روشی که امیر مؤمنان علی علیه السلام انجام می داد.

34- محمد بن یحیی گوید:

كَتَبَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام فِي الْوَقْفِ وَ مَا رُوِيَ فِيهَا.

فَوَقَعَ علیه السلام: الْوُقُوفُ عَلَى حَسَبٍ مَا يَقِفُهَا أَهْلُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

35- مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ الرَّزَّازُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَن علیه السلام قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ اشْتَرَيْتُ أَرْضاً إِلَى جَنْبِ ضَيْعَتِي بِأَلْفَيْ دِرْهَم فَلَمَّا وَفَّيْتُ الْمَالَ خُبِّرْتُ أَنَّ الْأَرْضَ وَقْفٌ.

فَقَالَ: لا يَجُوزُ شِرَاءُ الْوَقْفِ وَ لا تُدْخِلِ الغَلَّةَ فِي مَالِكَ ادْفَعْهَا إِلَى مَنْ أُوقِفَتْ عَلَيْهِ.

قُلْتُ: لا أَعْرِفُ لَهَا رَبِّاً.

قَالَ: تَصَدِّقُ بِغَلَّتِهَا.

36- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

یکی از یاران ما در خصوص وقف و روایت هایی که در بارۀ آن آمده است به امام عسکری علیه السلام نامه ای نوشت.

حضرت علیه السلام توقیع نمود: وقف ها طبق شیوه وقفی است که وقف کنندگان منظور می کنند، ان شاء الله.

35- ابو علی بن راشد گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: فدایت شوم! من زمینی را در کنار زمین کشاورزی خود به قیمت دو هزار درهم خریدم و هنگامی که مبلغ آن را پرداختم دریافتم که زمین وقفی است.

فرمود: خرید زمین وقفی جایز نیست و نباید غله آن زمین به اموال تو داخل گردد. آن را به کسی که زمین بر او وقف شده است بپرداز.

عرض کردم: من کسانی را که زمین بر آنان وقف شده نمی شناسم.

فرمود: غله آن زمین را صدقه بده.

36- صفوان بن یحیی گوید:

سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُوقِفُ الضَّيْعَةَ ثُمَّ يَبْدُو لَهُ أَنْ يُحْدِثَ فِي ذَلِكَ شَيْئاً.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ أَوْ قَفَهَا لِوُلْدِهِ وَ لِغَيْرِهِمْ ثُمَّ جَعَلَ لَهَا قَيْمَا لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَ إِنْ كَانُوا صِغَاراً وَ قَدْ شَرَطَ وَلايَتَهَا لَهُمْ حَتَّى يَبْلُغُوا فَيَحُوزَهَا لَهُمْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَ إِنْ كَانُوا كِبَاراً لَمْ يُسَلِّمْهَا إِلَيْهِمْ وَ لَمْ يُخَاصِمُوا حَتَّى يَحُوزُوهَا عَنْهُ فَلَهُ أن يَرْجِعَ فِيهَا لِأَنَّهُمْ لا يَحُوزُونَهَا عَنْهُ وَ قَدْ بَلَغُوا.

37- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ النَّوْفَلِيُّ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرِ الثَّانِي أَسْأَلُ عَنْ أَرْضِ أَوْ قَفَهَا جَدِّي عَلَى الْمُحْتَاجِينَ

مِنْ وُلْدِ فَلانِ بْنِ فُلانٍ وَ هُمْ كَثِيرٌ مُتَفَرِّقُونَ فِي الْبِلادِ. فَأَجَابَ : ذَكَرْتَ الْأَرْضَ الَّتِي أَوْقَفَهَا جَدُّكَ عَلَى فُقَرَاءِ وُلْدِ فُلَانِ بْنِ فُلانٍ وَهِيَ لِمَنْ حَضَرَ الْبَلَدَ الَّذِي فِيهِ الْوَقْفُ وَ لَيْسَ لَكَ أَنْ تُتْبِعَ مَنْ كَانَ غَائِباً.

از امام رضا علیه السلام پرسیدم اگر انسان زمینی را وقف کند و بعد تصمیم بگیرد که از این عمل منصرف شود و طرح دیگری بریزد، آیا جایز است؟ فرمود: اگر کسی زمین خود را برای فرزندان و برخی افراد بیگانه وقف کند و برای اداره وقف و تقسیم عایدی سرپرستی معین نماید حق ندارد از مراتب وقف کرده باشد تا بعداً بالغ شوند و به سرپرستی و ادارۀ زمین بپردازند و به همین منظور خودش از باب ولایت به سرپرستی و اداره وقف اقدام کرده باشد باز هم نمی تواند وقف را تغییر دهد؛ اما اگر فرزندانش بالغ باشند و هنوز زمین وقفی را به آنان تسلیم نکرده باشد و آنان نیز بر پدرشان ادعایی نکرده باشند پدر می تواند وقف را تغییر و تبدیل دهد؛ چرا که فرزندانش نمی توانند بی اجازه پدر زمین وقفی را تصاحب کنند.

37- علی بن محمد بن سلیمان نوفلی گوید: به امام جواد علیه السلام نامه نوشتم و پرسیدم: پدر بزرگم زمینی را وقف نیازمندان نسل فلان بن فلان نمود و آنها بسیارند و در شهرهای مختلف پر اکنده اند.

حضرت چنین جواب فرمود: زمینی را بیان کردی که پدر بزرگت وقف نیازمندان نسل فلان بن فلان نمود برای آن تعداد از آن نیازمندانی است که در شهری که زمین وقفی در آن است مقیم اند و لازم نیست که پی بقیه که در شهرهای دیگرند بگردی.

38- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ نُعَيْمٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ دَارًا سُكْنَى لِرَجُلٍ إِيَّانَ حَيَّاتِهِ أَوْ جَعَلَهَا لَهُ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ.

قَالَ: هِيَ لَهُ وَ لِعَقِبِهِ مِنْ بَعْدِهِ كَمَا شَرَطَ.

قُلْتُ: فَإِنِ احْتَاجَ يَبيعُهَا؟

قَالَ: نَعَمْ.

قُلْتُ: فَيَنْقُضُ بَيْعُهُ الدَّارَ السُّكْنَى.

قَالَ: لا يَنْقُضُ الْبَيْعُ السُّكْنَى كَذَلِكَ سَمِعْتُ أَبِي عليه السلام يَقُولُ:

قَالَ أَبُو جَعْفَرِ علیه السلام: لا يَنْقُضُ الْبَيْعُ الإِجَارَةَ وَ لَا السُّكْنَى وَ لَكِنْ يَبِيعُهُ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَشْتَرِيهِ لا يَمْلِكُ مَا اشْتَرَى حَتَّى يَنْقَضِيَ السُّكْنَى عَلَى مَا شَرَطَ وَ الْإِجَارَةُ. قُلْتُ: فَإِنْ رَدَّ عَلَى الْمُسْتَأْجِرِ مَالَهُ وَ جَمِيعَ مَا لَزِمَهُ مِنَ النَّفَقَةِ وَ الْعِمَارَةِ فِيَما اسْتَأْجَرَهُ؟

38- حسین بن نعیم گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم اگر انسان سکنای خانه اش را به کسی صدقه کند که تا زنده باشد و یا نسل و اعقاب او زنده باشند کسی مزاحم آنان نباشد، این صدقه چگونه است؟

فرمود: آن خانه بر اساس شرط و تعهد در اختیار او و نسل او قرار خواهد گرفت. عرض کردم: اگر صاحب خانه نیازی داشته باشند می تواند آن را بفروشد؟

فرمود: آری.

عرض کردم: فروختن خانه، صدقه سکنی را نقض می کند؟

فرمود: فروختن خانه صدقه سکنی را نقض نمی کند؛ من از پدرم چنین شنیده ام که فرمود: امام باقر فرمود فروختن خانه سند اجاره و سند سکنی را نقض نمی کند؛ مالک خانه خود را با این قصد می فروشد که خریدار خانه حق تخلیه ندارد مگر بعد از پایان دورهٔ سکنی با همۀ شرایط آن و مگر بعد از پایان مدت اجاره.

عرض کردم اگر خریدار خانه حقوق مستأجر را از مخارج و هزینه تعمیرات بپرازد تا خانه را تخلیه کند، چه صورت دارد؟

قَالَ: عَلَى طِيبَةِ النَّفْسِ وَ يَرْضَى الْمُسْتَأْجِرُ بِذَلِكَ لا بَأْسَ.

39- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ خَالِدِ بْنِ رَافِعِ الْبَجَلِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ لِرَجُلٍ سُكْنَى دَارٍ لَهُ حَيَاتَهُ يَعْنِي صَاحِبَ الدَّارِ فَلَمَّا مَاتَ صَاحِبُ الدَّارِ أَرَادَ وَرَثَتُهُ أَنْ يُخْرِجُوهُ أَ لَهُمْ ذَلِكَ؟ قَالَ: فَقَالَ: أَرَى أَنْ تُقَوَّمَ الدَّارُ بِقِيمَةٍ عَادِلَةٍ وَ يُنْظَرَ إِلَى ثُلُثِ الْمَيِّتِ فَإِنْ كَانَ فِي ثُلُثِهِ مَا يُحِيطُ بِثَمَنِ الدَّارِ فَلَيْسَ لِلْوَرَثَةِ أَنْ يُخْرِجُوهُ وَ إِنْ كَانَ الثَّلُثُ لَا يُحِيطُ بِثَمَنِ الدَّارِ فَلَهُمْ أَنْ يُخْرِجُوهُ.

قِيلَ لَهُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ مَاتَ الرَّجُلُ الَّذِي جُعِلَ لَهُ السُّكْنَى بَعْدَ مَوْتِ صَاحِبِ الدَّارِ يَكُونُ السُّكْنَى لِعَقِبِ الَّذِي جُعِلَ لَهُ السُّكْنَى؟

قَالَ: لا.

40- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ عَنْ عَجْلَانَ أَبِي صَالِحٍ قَالَ:

فرمود: اگر مستأجر با رضایت خاطر قبول کند مانعی ندارد.

39 - خالد بن رافع :بجلی از امام صادق علیه السلامپرسیدم: مردی در زمان حیاتش حق سکونت خانه خود را برای دیگری قرار می دهد پس هنگامی که صاحب خانه از دنیا می رود ورثه اش می خواهند آن مرد را از خانه بیرون کنند؛ آیا چنین حقی دارند؟ فرمود: به نظر من خانه را به قیمتی عادلانه قیمت گذاری کنند و یک سوم اموال میت را بنگرند؛ پس اگر ثلث ترکه قیمت خانه را در بر میگیرد ورثه حق ندارند بیرونش کنند و اگر قیمت خانه را در بر نمی گیرد حق دارند او را بیرون کنند. عرض کردند به نظر شما اگر مردی که در آن خانه سکونت کرده است پس از مرگ صاحب خانه فوت کند، حق سکونت برای ورثه او نیز وجود دارد؟

فرمود: نه.

40- عجلان ابی صالح گوید:

أَمْلَأُ عَلَيَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ، هَذَا مَا تَصَدَّقَ اللهَ بِهِ فُلانُ بْنُ فُلانٍ وَ هُوَ حَيٌّ سَوِيٌّ بِدَارِهِ الَّتِي فِي بَنِي فُلانٍ بِحُدُودِهَا صَدَقَةٌ لا تُبَاعُ وَلا تُوهَبُ وَ لا تُورَثُ حَتَّى يَرِثَهَا وَارِثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِنَّهُ قَدْ أَسْكَنَ صَدَقَتَهُ هَذِهِ فُلاناً وَ عَقِبَهُ فَإِذَا انْقَرَضُوا فَهِيَ عَلَى ذِي الْحَاجَةِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُدَيْسٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ

41- أَبَانٌ عَنْ أَبِي الْجَارُودِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ :

لا يَشْتَرِي الرَّجُلُ مَا تَصَدَّقَ بِهِ وَ إِنْ تَصَدَّقَ بِمَسْكَنٍ عَلَى ذِي قَرَابَتِهِ فَإِنْ شَاءَ سَكَنَ مَعَهُمْ وَ إِنْ تَصَدَّقَ بِخَادِمٍ عَلَى ذِي قَرَابَتِهِ خَدَمَتْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

امام صادق علیه السلام صورت وقف نامه ای را چنین املا کرد:

بسم الله الرحمن الرحيم

این است وقف نامه ای که فلانی پسر فلانی تنظیم کرده است وی در حال حیات و در حال سلامتی، خانه شخصی خود را در محلهٔ بنی فلان که حدود چهار جانبی آن معلوم است، صدقه ای دائم در راه خدا قرار داد که آن را نفروشند و نبخشند و به میراث نبرند تا آن روز که وارث آسمان ها و زمین به میراث بگیرد؛ و در این خانه وقفی فلانی را با فرزندان و اعقابش نشیمن داد و اگر نسل و اعقاب او منقرض شدند، نیازمند از مسلمانان وقف خواهد بود.

41- ابو جارود گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

انسان نباید صدقه ای را که پرداخته است دوباره خریداری کند و اگر خانه ای را به بستگانش صدقه داده است اگر بخواهد میتواند با آنان در آن خانه سکوت کند و اگر خدمتکاری را به بستگانش صدقه دهد، خدمتکار می تواند خدمت او را به جای آورد؛ ان شاء الله.

بخش بیست و چهارم

حکم کسی که به یک جزء از مال خودش وصیت می کند

(24)

بَابُ مَنْ أَوْصَى بِجُزْءٍ مِنْ مَالِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَن ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ سَيَايَةَ قَالَ:

إِنَّ امْرَأَةً أَوْ صَتْ إِلَيَّ فَقَالَتْ: تُلْنِي يُقْضَى بِهِ دَيْنِي وَ جُزْءٌ مِنْهُ لِفُلانَةَ فَسَأَلْتُ عَنْ أَوْصَتْ ذَلِكَ ابْنَ أَبِي لَيْلَى.

فَقَالَ: مَا أَرَى لَهَا شَيْئاً مَا أَدْرِي مَا الْجُزْءُ؟

فَسَأَلْتُ عَنْهُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام بَعْدَ ذَلِكَ وَ خَبَرْتُهُ كَيْفَ قَالَتِ الْمَرْأَةُ وَ مَا قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى.

فَقَالَ: كَذَبَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لَهَا عُشْرُ الثَّلُثِ إِنَّ اللهَ وَ أَمَرَ إِبْرَاهِيمَ لا فَقَالَ: اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً وَكَانَتِ الْجِبَالُ يَوْمَئِذٍ عَشَرَةً وَ الْجُزْءُ هُوَ الْعُشْرُ مِنَ الشَّيْءِ.

بخش بیست و چهارم

حکم کسی که به یک جزء از مال خودش وصیت می کند

1- عبدالرحمان بن سیابه :گوید زنی به من وصیت نمود و گفت: با ثلث ترکهام بدهیهای مرا بپرداز و یک جزء آن برای فلان زن .است من این مسأله را از ابن ابی لیلی پرسیدم.

ابن ابی لیلی گفت: به نظر من آن زن هیچ سهمی ندارد. من نمی دانم «یک جزء» چیست. بعد از آن از امام صادق پرسیدم و به ایشان خبر دادم که آن زن وصیت گزار چه گفت و ابن ابی لیلی چه پاسخ داد.

فرمود: ابن ابی لیلی دروغ گفته است یک دهم ثلث برای آن زن است. به راستی که خداوند به ابراهیم علیه السلام امر نمود و فرمود بر هر کوهی جزئی از آن را قرار بده و در آن روز آن کوه ها ده کوه بودند و جزء همان یک دهم شئ است.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِجُزْءٍ مِنْ مَالِهِ .

قَالَ: جُزْءٌ مِنْ عَشَرَةٍ قَالَ اللهُ: «اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلِ مِنْهُنَّ جُزْءاً» وَ كَانَتِ الْجِبَالُ عَشَرَةٌ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: الجُزْهُ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ ، لأَنَّ الْجِبَالَ عَشَرَةٌ وَ الطُّيُورَ أَرْبَعَةٌ.

بخش بیست و پنجم

حکم کسی که به مقداری از مال خودش وصیت می کند

(25)

بَابُ مَنْ أَوْصَى بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبَانٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهِ.

2- معاوية بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی به جزئی از ترکه اش وصیت نمود.

فرمود: جزء از ده می باشد. خداوند می فرماید: «بر هر کوهی جزئی از آن را قرار بده» و آن کوه ها ده کوه بودند.

3- ابان بن تغلب گوید: امام باقر علیه السلام فرمود جزء یک دهم است؛ زیرا (در داستان حضرت ابراهیم علیه السلام) کوه ها ده کوه بودند. و پرندگان چهار عدد.

بخش بیست و پنجم

حکم کسی که به مقداری از مال خودش وصیت می کند

1- ابان گوید: از امام سجاد علیه السلام پرسیدند: مردی به مقداری از ترکه اش وصیت نمود.

فَقَالَ: الشَّيْءُ فِي كِتَابٍ عَلِي علیه السلام وَاحِدٌ مِنْ سِتَّةٍ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبَانِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیه السلام قَالَ:

سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهِ.

قَالَ: الشَّيْءُ فِي كِتَابِ عَلِيَّ علیه السلام مِنْ سِتَّةِ.

بخش بیست و ششم

حکم کسی که به سهمی از مال خودش وصیت می کند

(26)

بَابُ مَنْ أَوْصَى بِسَهُم مِنْ مَالِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ يُوصِي بِسَهُم مِنْ مَالِهِ.

فرمود: یک مقدار در کتاب حضرت علی علیه السلام یک ششم است.

2- ابان نظیر این روایت را با سند دیگری از امام سجاد علیه السلام نقل می کند.

بخش بیست و ششم

حکم کسی که به سهمی از مال خودش وصیت می کند

1- سکونی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: شخصی به سهمی از ترکه اش وصیت می کند.

فَقَالَ: السَّهُمْ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِيَةٍ لِقَوْلِ اللهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَ الْمُؤلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ».

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ قَالَ: سَأَلْتُ الرَّضَا علیه السلام؛

وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ صَفْوَانَ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالا: سَأَلْنَا أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِسَهُم مِنْ مَالِهِ وَ لَا يُدْرَى السَّهْمُ أَيُّ شَيْءٍ هُوَ؟

فَقَالَ: لَيْسَ عِنْدَكُمْ فِيمَا بَلَغَكُمْ عَنْ جَعْفَرِ علیه السلام وَلَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِيهَا شَيْءٌ؟

قُلْنَا لَهُ: جُعِلْنَا فِدَاكَ مَا سَمِعْنَا أَصْحَابَنَا يَذْكُرُونَ شَيْئاً مِنْ هَذَا عَنْ آبَائِكَ.

فَقَالَ: السَّهْمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِيَةٍ.

فَقُلْنَا لَهُ: جُعِلْنَا فِدَاكَ كَيْفَ صَارَ وَاحِداً مِنْ ثَمَانِيَةٍ؟

فَقَالَ: أَ مَا تَقْرَأُ كِتَابَ اللَّهِ؟

فرمود: سهم یک هشتم است؛ به خاطر فرموده خداوند صدقات مخصوص فقرا، مساکین و کارکنانی است که آن را جمع آوری می کنند و برای جلب محبت افراد و بردگان، بدهکاران و در راه خدا و بازماندگان در راه (که هشت گروه هستند).

2- صفوان و احمد بن احمد بن محمد بن ابی نصر گویند: از امام رضا علیه السلام پرسیدیم:شخصی به سهمی از ترکه اش وصیت نمود و روشن نیست که سهم چیست؟

فرمود: آیا در روایاتی که از امام صادق و امام باقر علیه السلام به شما رسیده است، روایتی در خصوص این مسأله نیست؟

عرض کردیم: قربانتان گردیم ما از یاران خود نشنیدیم که از پدران شما روایتی در این خصوص بیان کنند.

فرمود: سهم یک هشتم است.

عرض کردیم: فدایتان! شویم چگونه یک هشتم است؟

فرمود: آیا قرآن نخوانده ای؟!

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي لَأَقْرَؤُهُ وَلَكِنْ لَا أَدْرِي أَيُّ مَوْضِع هُوَ.

فَقَالَ: قَوْلُ اللهِ: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَ الْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَ الْغَارِمِينَ وَ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ».

ثُمَّ عَقَدَ بِيَدِهِ ثَمَانِيَةً قَالَ: وَ كَذَلِكَ قَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى ثَمَانِيَةِ أَسْهُم فَالسَّهُمُ وَاحِدٌ مِنْ ثَمَانِيَةٍ.

بخش بیست و هفتم

حکم اقرار بیمار به نفع وارثان

(27)

بَابُ الْمَرِيضِ يُقِرُّ لِوَارِثِ بِدَيْنِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: الرَّجُلُ يُقِرُّ لِوَارِثِ بِدَيْنٍ

عرض کردم: قربانت شوم! قرآن خوانده ام اما نمی دانم که آن کدام موضع قرآن است. فرمود: فرموده خداوند: صدقات مخصوص فقرا، مساکین و کارکنانی است که آن را جمع آوری می کنند و برای جلب محبت افراد، و بردگان، بدهکاران و در راه خدا و بازماندگان در راه».

آن گاه حضرت با انگشتان خود شمرد: یک، دو،... و هشت و فرمود: پیامبر صلی الله وعلیه واله خدا نیز به همین روش صدقات را بر هشت قسمت تقسیم نمود. بنا بر این سهم یک هشتم است.

بخش بیست و هفتم

حکم اقرار بیمار به نفع وارثان

1- حلبی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم شخصی می تواند اقرار کند که به یکی از ورثه خود بدهی دارد؟

فَقَالَ: يَجُوزُ إِذَا كَانَ مَلِيًّا.

2- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى لِبَعْضِ وَرَثَتِهِ أَنَّ لَهُ عَلَيْهِ دَيْناً.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ الْمَيِّتُ مَرْضِيّاً فَأَعْطِهِ الَّذِي أَوْصَى لَهُ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنِ الْعَلَاءِ بَيَّاعِ السَّابِرِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَن امْرَأَةِ اسْتَوْدَعَتْ رَجُلاً مَالاً فَلَمَّا حَضَرَتْهَا الْوَفَاةُ قَالَتْ لَهُ: إِنَّ الْمَالَ الَّذِي دَفَعْتُهُ إِلَيْكَ لِفُلانَةَ وَ مَاتَتِ الْمَرْأَةُ فَأَتَى أَوْلِيَاؤُهَا الرَّجُلَ فَقَالُوا لَهُ: إِنَّهُ كَانَ لِصَاحِبَتِنَا مَالٌ وَ لا نَرَاهُ إِلَّا عِنْدَكَ فَاحْلِفْ لَنَا أَنَّ مَا لَهَا قِبَلَكَ شَيْءٌ أَفَيَحْلِفُ لَهُمْ؟

فرمود: جایز است؛ آنگاه که وارث (یا میت) ثروتمند باشد.

2- منصور بن حازم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی در حال احتضار اعتراف کند که فلان وارث من مبلغی از من طلب کار است (آیا اعتراف او مسموع است؟)

فرمود: اگر وصیت گزار مورد اعتماد باشد، آن مبلغ را به وارث او بپردازید.

3- بياع سابری گوید از امام صادق پرسیدم زنی دارایی خود را نزد کسی امانت می گذارد و چون مرگ او فرا میرسد به امانتدار خود می گوید مبلغی را که نزدت امانت نهاده ام مال خواهرم فلانی است، به او تحویل بده موقعی که آن زن می میرد وارثانش می آیند و می گویند این زن مبلغی داشت که باید نزد شما امانت باشد، در صورت انکار باید قسم یاد کنی که این زن نزد تو هیچ امانتی ندارد. آیا شخص امین می تواند برای وارثان آن زن سوگند خورد و آن مبلغ را به خواهر او تحویل دهد؟

فَقَالَ: إِنْ كَانَتْ مَأْمُونَةٌ عِنْدَهُ فَيَحْلِفُ لَهُمْ وَ إِنْ كَانَتْ مُتَهَمَةٌ فَلَا يَحْلِفُ وَ يَضَعُ الْأَمْرَ عَلَى مَا كَانَ فَإِنَّمَا لَهَا مِنْ مَالِهَا تُلْتُهُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَقَرَّ لِوَارِثٍ لَهُ وَ هُوَ مَرِيضٌ بِدَيْنٍ عَلَيْهِ.

قَالَ: يَجُوزُ عَلَيْهِ إِذَا أَقَرَّ بِهِ دُونَ الثَّلْثِ.

5- ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مَرِيضٌ أَقَرَّ عِنْدَ الْمَوْتِ لِوَارِثٍ بِدَيْنٍ لَهُ عَلَيْهِ.

قَالَ: يَجُوزُ ذَلِكَ.

قُلْتُ: فَإِنْ أَوْصَى لِوَارِثِ بِشَيْءٍ؟

قَالَ: جَائِزٌ.

فرمود: اگر آن زن مورد اعتماد باشد و شخص امین بداند که زن راست گفته و این مبلغ مال خواهر اوست باید برای وارثان آن زن سوگند یاد کند؛ و اگر مورد اتهام باشد، نباید سوگند خورد، باید آن مبلغ را به دست وارثان او بسپارد و اعتراف آن زن را برای آنان فاش کند تا آنان خود تصمیم بگیرند؛ زیرا این زن بیش از یک ثلث نمی تواند برای دیگران منظور کند.

4- اسماعیل بن جابر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اگر کسی در بستر بیماری اعتراف کند که فلان وارث من مبلغی از من طلبکار است که باید تأدیه شود، آیا اعتراف او مسموع است؟

فرمود: اگر مبلغ مزبور در حدود ثلث میراث باشد باید به وارث او بپردازند.

5- ابو ولاد گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر کسی در بستر بیماری و با حال احتضار اعتراف کند که فلان وارث من مبلغی از من طلب کار است، آیا اعتراف او حجت است؟

فرمود: اعتراف او جایز است.

عرض کردم: اگر در همین حالت وصیت کند که مبلغی از حق ثلث من به فلان وارث من بپردازید چه صورت دارد؟

فرمود: وصیت جایز است.

بخش بیست و هشتم

اعتراف برخی از وارثان به آزادی برده یا پرداخت بدهی

(28)

بَابُ بَعْضِ الْوَرَثَةِ يُقِرُّ بِعِتْقِ أَوْ دَيْنٍ

1 - عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ فِي رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ عَبْداً فَشَهِدَ بَعْضُ وُلْدِهِ أَنَّ أَبَاهُ أَعْتَقَةَ قَالَ: يَجُوزُ عَلَيْهِ شَهَادَتُهُ وَ لا يُغْرَمُ وَ يُسْتَسْعَى الْغُلَامُ فِيمَا كَانَ لِغَيْرِهِ مِنَ الْوَرَثَةِ. 2 - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ غُلاماً مَمْلُوكاً فَشَهِدَ بَعْضُ الْوَرَثَةِ أَنَّهُ حُرٌّ.

بخش بیست و هشتم

اعتراف برخی از وارثان به آزادی برده یا پرداخت بدهی

1- منصور بن حازم گوید: امام صادق علیه السلام درباره مردی که از دنیا رفت و برده ای به جای گذاشت و یکی از فرزندان میت شهادت داد که پدرش برده را آزاد کرده بود فرمود: شهادت پسر بر خودش لازم الاجرا می شود و طلبی نخواهد داشت و برده با کار کردن در پرداخت سهم باقی وارثان سعی می نماید.

2- منصور بن حازم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم مردی وفات نمود و برده ای را از خود به جا گذاشت. یکی از ورثه به آزادی برده شهادت داد.

فَقَالَ: إِنْ كَانَ الشَّاهِدُ مَرْضِيّاً جَازَتْ شَهَادَتْهُ فِي نَصِيبِهِ وَ اسْتَسْعِيَ فِيمَا كَانَ لِغَيْرِهِ مِنَ الْوَرَثَةِ.

قَالَ: يَلْزَمُهُ ذَلِكَ فِي حِصَّتِهِ.

بخش بیست و نهم

ترکه اندک و بدهی فراوان

(29)

بَابُ الرَّجُلِ يَتْرُكُ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَكْثَرُ مِنْهُ وَ لَهُ عِيَالٌ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرِ بِإِسْنَادٍ لَهُ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ يَمُوتُ وَ يَتْرُكُ عِبَالاً وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَ يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ مِنْ مَالِهِ؟

فرمود: چنان چه وارثی که شهادت داده است مورد قبول باشد شهادتش در خصوص سهم خودش جایز است و برده با کار کردن سهم باقی وراث را می پردازد.

3- اسحاق بن عمّار گوید: امام صادق علیه السلام درباره کسی که می میرد و یکی از وارثانش اعتراف کند که او مبلغی به فلانی بدهکار است، فرمود: این وارث شخصاً باید به اعتراف خود ترتیب اثر بدهد و بدهی آن میت را به میزان ارثی که دریافت می کند تأدیه نماید.

بخش بیست و نهم

ترکه اندک و بدهی فراوان

1- راوی گوید: از امام علیه السلام: پرسیدند مردی از دنیا می رود که خانواده ای دارد و دینی نیز بر گردن اوست؛ آیا میتوان از اموالش نفقه خانواده اش را داد؟

قَالَ: إِنِ اسْتَيْقَنَ أَنَّ الدَّيْنَ الَّذِي عَلَيْهِ يُحِيطُ بِجَمِيعِ الْمَالِ فَلَا يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَسْتَيْقِنُ فَلْيُنْفِقُ عَلَيْهِمْ مِنْ وَسَطِ الْمَالِ.

2- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ هَاشِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ لا مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: إِنْ كَانَ يُسْتَيْقَنُ أَنَّ الَّذِي تَرَكَ يُحِيطُ بِجَمِيعِ دَيْنِهِ فَلَا يُنْفَقُ عَلَيْهِمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ يُسْتَيْقَنُ فَلْيُنْفَقُ عَلَيْهِمْ مِنْ وَسَطِ الْمَالِ. - حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ سَمَاعَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ أَوْ بَعْضٍ أَصْحَابِنَا [عَنْهُ] عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ لا قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّ رَجُلاً مِنْ مَوَالِيكَ مَاتَ وَتَرَكَ ولداً صِغَاراً وَ تَرَكَ شَيْئاً وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَ لَيْسَ يَعْلَمُ بِهِ الْغُرَمَاءُ فَإِنْ قَضَاهُ لِغُرَمَائِهِ بَقِيَ وُلْدُهُ وَ لَيْسَ لَهُمْ شَيْءٌ.

فَقَالَ: أَنْفَقَهُ عَلَى وُلْدِهِ.

فرمود: اگر وصی یقین دارد که آن دین همه ترکه را در بر می گیرد، نباید نفقه دهد. و اگر یقین نداشته باشد باید از اصل مال نفقه آنان را بپردازد.

2- عبدالرحمان بن حجاج نظیر روایت قبل را از امام کاظم علیه السلام نقل می نماید. على بن أبي حمزه گوید: به امام رضا گفتم یکی از دوست داران شما از دنیا رفته و فرزندان خردسالی از خود به جای نهاده است. او ترکهای نیز به جای گذاشته است. دینی نیز به عهده اوست اما طلبکاران از ماجرا بی خبرند پس چنان چه وصی ترکه را به طلبکاران بپردازد کودکان بدون خرج و نفقه می مانند.

فرمود: (وصی) ترکه را به کودکان بپردازد.

بخش سی ام

[وصیّت به مال مبهم]

(30)

بَابُ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِسَيْفِ وَ كَانَ فِي جَفْنٍ وَ عَلَيْهِ حِلْيَةٌ فَقَالَ لَهُ الْوَرَثَةُ: إِنَّمَا لَكَ النَّصْلُ وَ لَيْسَ لَكَ الْمَالُ.

قَالَ: فَقَالَ: لا، بَل السَّيْفُ بِمَا فِيهِ لَهُ.

قَالَ: فَقُلْتُ: رَجُلٌ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِصُنْدُوقٍ وَكَانَ فِيهِ مَالٌ فَقَالَ الْوَرَثَةُ: إِنَّمَا لَكَ الصُّنْدُوقُ وَلَيْسَ لَكَ الْمَالُ.

قَالَ: فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: الصُّنْدُوقُ بِمَا فِيهِ لَهُ.

بخش سی ام

[وصیت به مال مبهم]

1- ابو جمیله گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: مردی شمشیری را برای دیگری وصیت نمود آن شمشیر داخل غلافی بود و روی ،غلاف زیورآلاتی قرار داشت. پس ورثه گفتند: فقط تیغه شمشیر از آن توست و صاحب اموال دیگر نیستی.

فرمود: نه؛ بلکه شمشیر همراه متعلقاتش برای اوست.

عرض کردم مردی وصیت نمود صندوقی که در آن اموالی بود به دیگری داده شود. اما ورثه گفتند: فقط صندوق برای توست و اموال داخل آن مال تو نیست.

فرمود: صندوق و اموال داخل آن برای آن مرد است.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ قَالَ: هَذِهِ السَّفِينَةُ لِفُلانٍ وَ لَمْ يُسَمِّ مَا فِيهَا وَ فِيهَا طَعَامٌ أَ يُعْطَاهَا الرَّجُلُ وَ مَا فِيهَا؟

قَالَ: هِيَ لِلَّذِي أَوْصَى لَهُ بِهَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ صَاحِبُهَا مُتَّهَماً وَ لَيْسَ لِلْوَرَثَةِ شَيْءٌ.

3- وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِسَيْفٍ فَقَالَ الْوَرَثَةُ: إِنَّمَا لَكَ الْحَدِيدُ وَ لَيْسَ لَكَ الْحِلْيَةُ لَيْسَ لَكَ غَيْرُ الْحَدِيدِ.

فَكَتَبَ إِلَيَّ: السَّيْفُ لَهُ وَ حِلْيَتُهُ.

4- عَنْهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

2- عقبة بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال کردم مردی می گوید: این کشتی از آنِ فلانی باشد اما به زبان نمی آورد که در آن کشتی ،چیست داخل کشتی غذایی است؛ آیا کشتی و غذای داخل آن را به او می دهند؟

فرمود: این حق برای اوست؛ جز این که وصیت گزار مورد اتهام باشد و ترکه اش برای ورثه نباشد.

3- ابو جمیله مفضّل بن صالح گوید: به امام کاظم علیه السلام نامه نوشتم و از ایشان پرسیدم: مردی وصیت نمود که شمشیری را به شخصی دهند اما ورثه میگویند: فقط آهن شمشیر از آن توست و زیور آلات آن برای تو .نیست تو حقی جز آهن شمشیر نداری.

حضرت نوشت: شمشیر و زیورآلات آن برای اوست.

4- عقبه نظیر روایت یکم همین بخش را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِصُنْدُوقٍ وَكَانَ فِي الصُّنْدُوقِ مَالٌ فَقَالَ الْوَرَثَةُ : إِنَّمَا لَكَ الصُّنْدُوقُ وَ لَيْسَ لَكَ مَا فِيهِ.

فَقَالَ: الصُّنْدُوقُ بِمَا فِيهِ لَهُ.

بخش سی و یکم

بالغی که وصيّتش جایز نیست

(31)

بَابُ مَنْ لا تَجُوزُ وَصِيَّتُهُ مِنَ الْبَالِغِينَ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّداً فَهُوَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً فِيهَا.

قِيلَ لَهُ: أَ رَأَيْتَ إِنْ كَانَ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ ثُمَّ قَتَلَ نَفْسَهُ مِنْ سَاعَتِهِ تَنْفُذُ وَصِيَّتُهُ؟

بخش سی و یکم

بالغی که وصیتش جایز نیست

1- ابو ولاد گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

هر کس از روی عمد خودکشی نماید برای همیشه در آتش دوزخ خواهد بود.

کسی از حاضران پرسید: به نظر شما اگر کسی وصیت نامه خود را تنظیم کند و در همان ساعت خودکشی کند آیا وصیت او باید اجرا شود؟

قَالَ: فَقَالَ: إِنْ كَانَ أَوْ صَى قَبْلَ أَنْ يُحْدِثَ حَدَثاً فِي نَفْسِهِ مِنْ جِرَاحَةٍ أَوْ فِعْلٍ لَعَلَّهُ يَمُوتُ أُجِيرَتْ وَصِيَّتُهُ فِي الثَّلُثِ وَ إِنْ كَانَ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ بَعْدَ مَا أَحْدَثَ فِي نَفْسِهِ مِنْ جِرَاحَةٍ أَوْ فِعْلٍ لَعَلَّهُ يَمُوتُ لَمْ تَجُزْ وَصِيَّتُهُ.

بخش سی و دوم

چگونگی تقسیم وصیت به نزدیکان

(32)

بَابُ مَنْ أَوْصَى لِقَرَابَاتِهِ وَ مَوَالِيهِ كَيْفَ يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ؟

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام: رَجُلٌ كَانَ لَهُ ابْنَانِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا وَ لَهُ وَلدٌ ذُكُورٌ وَ إِنَاتٌ فَأَوْصَى لَهُمْ جَدُّهُمْ بِسَهُم أَبِيهِمْ فَهَذَا السَّهُمُ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ أَمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ؟

فَوَقَعَ علیه السلام: يُنْفِذُونَ وَصِيَّةَ جَدِّهِمْ كَمَا أَمَرَ إِنْ شَاءَ اللهُ.

فرمود: اگر کسی نخست وصیت کند سیس دست به خودکشی زند؛ جراحتی بر تن خود برساند و یا سمى تناول کند، وصیت او در حد ثلث اجرا خواهد شد؛ ولی اگر نخست دست به خودکشی زده باشد؛ یعنی جراحتی بر تن خود وارد کند و یا سمی تناول کند، و بعد وصیت کند، وصیت او اجرا نخواهد شد.

بخش سی و دوم

چگونگی تقسیم وصیت به نزدیکان

1- سهل بن زیاد گوید به امام حسن عسکری علیه السلام نوشتم: مردی دو پسر دارد و یکی از آنان که پسران و دخترانی دارد وفات می کند. پدر بزرگ، سهم پدر این بچه ها را برای آنان وصیت می کند؛ آیا پسر و دختر در این سهم یکسان اند؟ یا پسر دو برابر سهم دختر دارد؟

حضرت توقيع فرمود: وصیت پدر بزرگشان را همان طور که دستور داده بود به جای آورند؛ ان شاء الله!

قَالَ: وَكَتَبْتُ إِلَيْهِ رَجُلٌ لَهُ وَلَدٌ ذُكُورٌ وَ إِنَاتٌ فَأَقَرَّ لَهُمْ بِضَيْعَةٍ أَنَّهَا لِوُلْدِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهَا بَيْنَهُمْ عَلَى سِهَامِ اللَّهِ كَ وَ فَرَائِضِهِ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ؟

فَوَقَعَ علیه السلام: يُنْفِذُونَ فِيهَا وَصِيَّةَ أَبِيهِمْ عَلَى مَا سَمَّى، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ سَمَّى شَيْئاً رَدُّوهَا إِلَى كِتَابِ اللَّهِ عليه السلام وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى قَالَ:

كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ إِلَى أَبِى مُحَمَّدٍ علیه السلام: رَجُلٌ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ لِمَوَالِيهِ وَ لِمَوْلَيَاتِهِ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ أَوْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ مِنَ الْوَصِيَّةِ؟

فَوَقَّعَ علیه السلام: جَائِرٌ لِلْمَيِّتِ مَا أَوْصَى بِهِ عَلَى مَا أَوْصَى بِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. 3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ فی أَعْمَامِهِ وَ أَخْوَالِهِ.

فَقَالَ: لِأَعْمَامِهِ الثَّلُثَانِ وَلِأَخْوَالِهِ التَّلْتُ.

هم چنین برای آن حضرت نوشتم: مردی فرزندان پسر و دختری دارد و اعتراف کرده است که زمینی کشاورزی از آن فرزندان باشد اما بیان نکرده است که آن زمین بین فرزندان طبق سهام و فرایض خداوند تقسیم شود؛ آیا پسر و دختر سهم یکسانی از آن زمین دارند؟ حضرت توقیع فرمود وصیت پدرشان را طبق همان وصیتی که نمود به جای آورند. پس اگر مواردی را به روشی بیان نکرد وصیت را به قرآن و سنت نبوی صلی الله وعلیه واله برگردانید؛ ان شاء الله!

2- محمد بن یحیی گوید: محمد بن حسن به امام عسکری علیه السلام نامه نوشت: مردی وصیت نمود که یک سوم اموالش برای بردگان و کنیزانش باشد. آیا برده و کنیز در آن سهم یکسانی دارند یا برده دو برابر سهم کنیز را دارا است؟

حضرت توقیع فرمود: وصیتی که میت نمود برایش طبق همان روشی که وصیت نموده جایز است؛ ان شاء الله!

3- زراره گوید: امام باقر علیه السلام در مورد کسی که وصیت کند که یک سوم اموال او را به عموها و دایی هایش بدهند، فرمود:

برای عموهایش دو سوم و برای داییهایش یک سوم آن منظور می شود.

بخش سی و سوم

حكم وصیّت به بالغی که صغیری با او شریک باشد

(33)

بَابُ مَنْ أَوْصَى إِلَى مُدْرِكَ وَأَشْرَكَ مَعَهُ الصَّغِيرَ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ أخِيهِ جَعْفَرِ بْن عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِين قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْ صَى إِلَى امْرَأَةٍ فَأَشْرَكَ فِي الْوَصِيَّةِ مَعَهَا صَبِيّاً. فَقَالَ: يَجُوزُ ذَلِكَ وَ تُمْضِي الْمَرْأَةُ الْوَصِيَّةَ وَ لا يُنْتَظَرُ بُلُوغُ الصَّبِيِّ فَإِذَا بَلَغَ الصَّبِيُّ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ لا يَرْضَى إِلَّا مَا كَانَ مِنْ تَبْدِيلٍ أَوْ تَغْيِيرِ فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَرُدَّهُ إِلَى مَا أَوْصَى بِهِ الْمَيِّتُ.

2- مُحَمَّدٌ قَالَ:

كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام: رَجُلٌ أَوْصَى إِلَى وُلْدِهِ وَ فِيهِمْ كِبَارٌ قَدْ أَدْرَكُوا وَ فِيهِمْ صِغَارٌاً يَجُوزُ لِلْكِبَارِ أَنْ يُنْفِذُوا وَصِيَّتَهُ وَ يَقْضُوا دَيْنَهُ لِمَنْ صَحَ عَلَى الْمَيِّتِ بِشُهُودٍ عُدُولٍ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَ الْأَوْصِيَاءُ الصَّغَارُ؟

بخش سی و سوم

حكم وصیّت به بالغی که صغیری با او شریک باشد

1- على بن یقطین گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم مردی زنی را وصی خود می کند و کودکی را نیز در آن وصیت با او شریک می سازد.

فرمود: چنین کاری جایز است و زن وصیت را جاری میکند و منتظر بلوغ کودک نمی شود، وقتی بالغ شد حق ندارد رضایت ندهد؛ جز این که در وصیت تبدیل و دگرگونی شده باشد که او حق دارد وصیت را به همان وصیتی که میت نمود، باز گرداند.

2- محمد بن یحیی :گوید محمد بن حسن به امام عسکری علیه السلام نوشت: اگر کسی اجرای وصیت را به فرزندان خود محول کند در صورتی که برخی از فرزندان او بالغ و برخی نابالغ اند آیا فرزندان بالغ او می توانند وصیت پدر خود را اجرا کنند و بدهکاری او را که با گواهی افراد عادل به ثبوت رسیده بپردازند؟

فَوَقَّعَ علیه السلام: نَعَمْ عَلَى الْأَكَابِرِ مِنَ الْوِلْدَانِ أَنْ يَقْضُوا دَيْنَ أَبِيهِمْ وَ لَا يَحْبِسُوهُ بِذَلِكَ.

بخش سی و چهارم

حكم وصیت برای دو نفر

(34)

بَابُ مَنْ أَوْصَى إِلَى اثْنَيْنِ فَيَنْفَرِدُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِبَعْضِ التَّرِكَةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى قَالَ:

كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ إِلَى أَبِي مُحَمَّدٍ علیه السلام: رَجُلٌ مَاتَ وَ أَوْصَى إِلَى رَجُلَيْنِ أَ يَجُوزُ لِأَحَدِهِمَا أَنْ يَنْفَرِدَ بِنِصْفِ التَّرِكَةِ وَ الْآخَرِ بِالنُّصْفِ؟

فَوَقَعَ علیه السلام: يَنْبَغِي لَهُمَا أَنْ يُخَالِفَا الْمَيْتَ وَأَنْ يَعْمَلَا عَلَى حَسَبٍ مَا أَمَرَهُمَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أَخَوَيْهِ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ قَالَ:

امام عسکری علیه السلام در پاسخ نوشت آری فرزندان بالغ او مکلف هستند که بدهی پدر را بپردازند و تا هنگام بالغ شدن فرزندان صغیر به تأخیر نیندازند.

بخش سی و چهارم

حکم وصیت برای دو نفر

1- محمد بن یحیی گوید: محمد بن حسن برای امام حسن عسکری علیه السلام نامه نوشت: مردی از دنیا رفت و دو نفر را وصی خود قرار داد؛ آیا جایز است که یکی از آنان نصف ترکه را بردارد و دیگری نصف دیگر را؟

حضرت توقیع فرمود: برای آنان روا نیست که با میت مخالفت کنند و باید طبق دستوری که میت نمود رفتار کنند؛ ان شاء الله.

2- برید بن معاویه گوید:

إِنَّ رَجُلاً مَاتَ وَ أَوْصَى إِلَيَّ وَ إِلَى آخَرَ أَوْ إِلَى رَجُلَيْنِ فَقَالَ أَحَدُهُمَا: خُذْ نِصْفَ مَا تَرَكَ وَأَعْطِنِي النَّصْفَ مِمَّا تَرَكَ فَأَبَى عَلَيْهِ الْآخَرُ فَسَأَلُوا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: ذَلِكَ لَهُ.

بخش سی و پنجم

صدقات و وصیت های رسول خدا، فاطمه زهرا و امامان معصوم

(35)

بَابُ صَدَقَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَفَاطِمَةَ وَالْأَئِمَّةِ علیهم السلام وَوَصَايَاهُمْ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّانِي علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْحِيطَانِ السَّبْعَةِ الَّتِي كَانَتْ مِيرَاثَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِفَاطِمَةَ اعلیهماالسلام فَقَالَ: لا، إِنَّمَا كَانَتْ وَقْفاً وَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُ إِلَيْهِ مِنْهَا مَا يُنْفِقُ عَلَى أَضْيَافِهِ وَ التَّابِعَةُ يَلْزَمُهُ فِيهَا فَلَمَّا قُبِضَ جَاءَ الْعَبَّاسُ يُخَاصِمُ فَاطِمَةَ هَا فِيهَا فَشَهِدَ عَلِيٌّ لا وَ غَيْرُهُ أَنَّهَا وَقُفْ عَلَى فَاطِمَةَ وَهِيَ الدَّلالُ وَ الْعَوَافُ وَالْحُسْنَى وَالصَّافِيَةُ وَ مَا لِأُمِّ إِبْرَاهِيمَ وَ الْمَيْتَبُ وَ الْبَرْقَةُ.

مردی از دنیا رفت و من و دیگری - یا دو نفر دیگر- را وصی خود قرار داد. پس یکی از آن دو نفر گفت: نصف ترکه را تو بردار و نصف دیگر را به من بده اما دومی خودداری کرد. بنا بر این از امام صادق علیه السلام در این باره پرسیدند.

فرمود: وصی دوم حق خودداری ندارد.

بخش سی و پنجم

صدقات و وصیتهای رسول خدا، فاطمه زهرا و امامان معصوم علیهم السلام

1- أحمد بن محمد گوید: از امام رضا علیه السلام درباره باغ های هفتگانه ای که ارث حضرت فاطمه علیهماالسلام از پیامبر صلی الله وعلیه واله بود سؤال کردم.

فرمود: نه تنها وقف بود و پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله به اندازه خرج میهمانان خود و نیازهای آنان از آن باغ های وقفی بر می داشت هنگامی که پیامبر خدا نه از دنیا رفت، عباس آمد و با حضرت فاطمه در خصوص آن منازعه نمود. پس حضرت علی علیه السلام و دیگران شهادت دادند که آن باغ ها وقف حضرت فاطمه علیهالسلام است و آن باغ ها دلال، عواف، حسنی، صافیه باغ ام ابراهیم میثب و برقه بودند.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَلَبِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَا:

سَأَلْنَاهُ عَنْ صَدَقَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ صَدَقَةِ فَاطِمَةَ علیه السلام.

قَالَ: صَدَ قَتْهُمَا لِبَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ.

3- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي يَحْيَى الْمَدِينِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

الْمَيْثَبُ هُوَ الَّذِي كَاتَبَ عَلَيْهِ سَلْمَانُ فَأَفَاءَهُ اللهُ وَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهُوَ فِي صَدَقَتِهَا.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ صَدَقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ صَدَقَةِ عَلِيَّ علیه السلام.

فَقَالَ: هِيَ لَنَا حَلالٌ.

2- عبید الله حلبی و محمد بن مسلم گویند: از امام صادق علیه السلام پرسیدیم: صدقات رسول خدا صلی الله وعلیه واله وصدقات فاطمه زهرا علیهاالسلام بر چه کسانی وقف شده بود؟

فرمود: هر دو بزرگوار صدقات خود را برای بنی هاشم و بنی مطلب وقف کرده اند.

3- ابو یحیی مدینی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

نخلستان میثب باغچه ای است که به دست سلمان فارسی آباد شد. سلمان با مولای یهودی خود سند آزادی به امضا رسانید که در این باغچه سیصد درخت خرما به عمل آورد، سپس آزاد شود. این باغچه به فرمان خداوند عزوجل به رسول خدا صلی الله وعلیه واله تعلق گرفت، و اینک جزء صدقات فاطمه زهرا علیهاالسلام است.

4- ابو مریم گوید: امام صادق علیه السلام پرسیدم: صدقات رسول خدا صلی الله وعلیه واله و صدقات على علیه السلام چه حکمی دارند؟

فرمود: این صدقات بر ما حلال هستند.

وَقَالَ: إِنَّ فَاطِمَةَ علیهاالسلام جَعَلَتْ صَدَقَتَهَا لِبَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بصير قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام:

أَلا أُقْرِئُكَ وَصِيَّةَ فَاطِمَةَ علیهاالسلام؟

قَالَ: قُلْتُ: بَلَى

قَالَ: فَأَخْرَجَ حُقَّاً أَوْ سَفَطَا فَأَخْرَجَ مِنْهُ كِتَابَاً فَقَرَأَهُ:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ. هَذَا مَا أَوْصَتْ بِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْصَتْ بِحَوَائِطِهَا السَّبْعَةِ الْعَوَافِ وَ الدَّلالِ وَ الْبُرْقَةِ وَ الْمَيْتَبِ وَ الْحُسْنَى وَالصَّافِيَةِ وَ مَا لِأُمِّ إِبْرَاهِيمَ إِلَى عَلِيَّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَإِنْ مَضَى عَلِيٌّ فَإِلَى الْحَسَنِ فَإِنْ مَضَى الْحَسَنُ فَإِلَى الْحُسَيْنِ فَإِنْ مَضَى الْحُسَيْنُ فَإِلَى الْأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِي ، شَهِدَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ وَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ وَكَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیهاالسلام.

و فرمود: فاطمه علیهاالسلام صدقات خود را برای بنی هاشم و بنی مطلب وقف کرده است.

5- ابو بصیر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

می خواهی وصیت نامه فاطمه علیهاالسلام را بر تو بخوانم؟

عرض کردم: آری، امام جعبه- سبد- کوچکی آورد و نوشته ای را از آن خارج کرد و چنین خواند:

بسم الله الرحمن الرحيم

این وصیت نامه فاطمه دخت محمد رسول خدا صلی الله وعلیه واله است. وصیت کرد تمام هفت نخلستان عواف، دلال، برقه، میثب، حسنی، صافیه و باغچه ای که در اختیار مادر ابراهیم بود؛ و اجرای وصیت را بر عهده علی بن ابی طالب علیهم السلام واگذار نمود و اگر علی از دنیا برود بر عهده حسن، و اگر حسن از دنیا برود بر عهده حسین است، و اگر حسین از دنیا برود بر عهده فرزند بزرگ ترم خواهد بود.

شاهد این وصیت خداوند متعال مقداد بن اسود کندی و زیبر بن عوام خواهند بود وكاتب سند علی بن ابی طالب علیهم السلام.

وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ مِثْلَهُ وَ لَمْ يَذْكُرْ حُقَّاً وَ لَا سَفَطاً وَ قَالَ: إِلَى الْأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِي دُونَ وُلْدِكَ.

6- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

أَلا أُقْرِئُكَ وَصِيَّةَ فَاطِمَةَ علیهاالسلام؟

قُلْتُ: بَلَى.

قَالَ: فَأَخْرَجَ إِلَيَّ صَحِيفَةً:

هَذَا مَا عَهِدَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ الله صلى الله عليه وسلم فِي مَالِهَا إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ علیهم السلام وَإِنْ مَاتَ فَإِلَى الْحَسَنِ وَ إِنْ مَاتَ فَإِلَى الْحُسَيْنِ فَإِنْ مَاتَ الْحُسَيْنُ فَإِلَى الْأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِي دُونَ وُلْدِكَ الدَّلالُ وَ الْعَوَافُ وَ الْمَيْتَب وَبُرْقَةُ وَ الْحُسْنَى وَالصَّافِيَةُ وَ مَا لِأُمِّ إِبْرَاهِيمَ شَهِدَ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ وَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَ الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ.

عاصم بن حمید نظیر همین روایت را نقل کرده ولی سخن از جعبه و سبد کوچکی به میان نیاورده است. در آن روایت آمده است: و اگر حسین از دنیا برود بر عهده فرزند بزرگ ترم- از فرزندان من نه از فرزندان تو- خواهد بود.

6 - ابوبصیر نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

7- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام بِوَصِيَّةِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَ هِيَ:

بسم اللهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ وَ قَضَى بِهِ فِي مَالِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ لِيُولِجَنِي بِهِ الْجَنَّةَ وَ يَصْرِفَنِي بِهِ عَنِ النَّارِ وَ يَصْرِفَ النَّارَ عَنِّي يَوْمَ تَبْيَضُ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ أَنَّ مَا كَانَ لِي مِنْ مَالٍ بِيَنْبُعَ يُعْرَفُ لِي فِيهَا وَ مَا حَوْلَهَا صَدَقَةٌ وَ رَقِيقَهَا غَيْرَ أَنَّ رَبَاحاً وَ أَبَا نَيْزَرَ وَ جُبَيْراً عُتَقَاءُ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِمْ سَبِيلٌ فَهُمْ مَوَالِيَّ يَعْمَلُونَ فِي الْمَالِ خَمْسَ حِجَجٍ وَ فِيهِ نَفَقَتُهُمْ وَ رِزْقُهُمْ وَأَرْزَاقُ أَهَالِيهِمْ وَ مَعَ ذَلِكَ مَا كَانَ لِي بِوَادِي الْقُرَى كُلُّهُ مِنْ مَالٍ لِبَنِي فَاطِمَةَ وَ رَقِيقُهَا صَدَقَةٌ وَ مَا كَانَ لِي بِدَيْمَةَ وَأَهْلُهَا صَدَقَةٌ غَيْرَ أَنَّ زُرَيْقاً لَهُ مِثْلُ مَا كَتَبْتُ لِأَصْحَابِهِ.

7- عبد الرحمان بن حجاج گوید: امام کاظم و وصیت امیر مؤمنان علی را برای من فرستاد و آن چنین بود:

بسم الله الرحمن الرحيم

این وصیت و حکمی است که بنده خدا على علیه السلام به خاطر جلب رضایت خدا در اموال خود نمود تا به خاطر آن مرا در بهشت داخل نماید و با آن مرا از آتش دور سازد و آتش را نیز از من دور کند؛ در روزی که صورتهایی سفید میگردند و صورت هایی سیاه از این روی اموالی که در منطقه « ینبع و اطراف آن دارم که همه می دانند از آن من است، وقف خواهد بود و بردگان آن- غیر از رباح، ابو نیزر و جبیر- آزادند و هیچ کسی به آنان تسلط نخواهد داشت. بنا بر این آنان برده آزاد شدهاند که باید پنج سال در آن اموال به کارگری بپردازند و خرج و روزی آنان و خانواده شان از آن اموال برداشته شود.

علاوه بر آن اموالی که در منطقه «وادی القری» دارم برای فرزندان فاطمه علیهاالسلام خواهد بود و بردگان آن وقفی خواهند بود.

و اموالی را که در منطقه «دیمه» دارم و بردگان آن وقفی خواهند بود؛ جز این که زریق حکم رباح و ابو نیزر و... را دارد.

وَمَا كَانَ لِي بِأُذَيْنَةَ وَأَهْلُهَا صَدَقَةٌ وَ الْفُقَيْرَيْنِ كَمَا قَدْ عَلِمْتُمْ صَدَقَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَإِنَّ الَّذِي كَتَبْتَ مِنْ أَمْوَالِي هَذِهِ صَدَقَةٌ وَاجِبَةً بَتْلَةٌ حَيّاً أَنَا أَوْ مَيْتاً يُنْفَقُ فِي كُلِّ نَفَقَةٍ يُبْتَغَى بِهَا وَجْهُ اللَّهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ وَجْهِهِ وَ ذَوِي الرَّحِمِ مِنْ بَنِي هَاشِمِ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَالْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ . فَإِنَّهُ يَقُومُ عَلَى ذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِى يَأْكُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يُنْفِقُهُ حَيْثُ يَرَاهُ اللهُ لكَ فِي حِلٍ مُحَلَّلٍ لا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ فَإِنْ أَرَادَ أَنْ يَبِيعَ نَصِيباً مِنَ الْمَالِ فَيَقْضِيَ بِهِ الدَّيْنَ فَلْيَفْعَلْ إِنْ شَاءَ وَ لا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ وَإِنْ شَاءَ جَعَلَهُ سَرِيَّ الْمِلْكِ. وَإِنَّ وَلْدَ عَلِي وَ مَوَالِيَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِي وَإِنْ كَانَتْ دَارُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِي غَيْرَ دَارِ الصَّدَقَةِ فَبَدَا لَهُ أَنْ يَبيعَهَا فَلْيَبِعْ إِنْ شَاءَ لَا حَرَجَ عَلَيْهِ فِيهِ وَ إِنْ بَاعَ فَإِنَّهُ يَقْسِمُ ثَمَنَهَا ثَلاثَةَ أَثْلاثٍ فَيَجْعَلُ ثُلُثَاً فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ثُلُثَاً فِي بَنِي هَاشِمٍ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَيَجْعَلُ الثُّلُثَ فِي آلِ أَبِي طَالِبٍ وَإِنَّهُ يَضَعُهُ فِيهِمْ حَيْثُ يَرَاهُ اللهُ.

و اموالی که در «اذينه» دارم و بردگان آن وقفی خواهند بود.

و اموالی که در فقیرین است- همان طور که می دانید- وقف در راه خداست. و این موارد از اموالی را که نوشتم وقف قطعی و جدا شده از من است، چه زنده باشم و چه از دنیا رفته در هر خرجی که برای جلب رضایت خداوند و وجه او و ارحام بنی هاشم و فرزندان مطلب و دوستان و آشنایان و غریبه ها مصرف گردد.

پس حسن بن علی علیهم السلام سرپرستی این اموال را بر عهده گیرد؛ به اندازه معمول برای خود مصرف نماید و در راهی که خداوند در نظر دارد در راه حلال مصرف کند و مشکلی بر عهده اش نخواهد بود. پس اگر بخواهد قسمتی از اموال را بفروشد و با آن بدهی را پرداخت کند، پس اگر بخواهد چنین کند و مشکلی بر عهده اش نیست و اگر می تواند آن را ملکی گران قیمت قرار دهد.

و سرپرستی فرزندان علی علیه السلام و بردگانشان و اموالشان با حسن بن علی است و اگر خانه حسن بن علی خانهای غیر از خانه وقفی بود؛ و او تصمیم گرفت که خانه وقفی را بفروشد، اگر بخواهد می تواند بفروشد؛ مشکلی بر عهده اش نخواهد بود و اگر آن را فروخت، باید پول آن را سه قسمت کند یک سوم آن را در راه خداوند یک سوم را برای بنی هاشم و بنی عدالمطلب و یک سوم را برای آل ابو طالب قرار دهد و آن را در راهی که خداوند در نظر گرفته است، بین آنان قرار دهد.

وَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنِ حَدَثٌ وَ حُسَيْنُ حَيٌّ فَإِنَّهُ إِلَى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِي وَ إِنَّ حُسَيْناً يَفْعَلُ فِيهِ مِثْلَ الَّذِي أُمَرْتُ بِهِ حَسَناً لَهُ مِثْلُ الَّذِي كَتَبْتُ لِلْحَسَنِ وَعَلَيْهِ مِثْلُ الَّذِي عَلَى الْحَسَنِ.

وَ إِنَّ لِبَنِي [ابْنَيْ] فَاطِمَةَ مِنْ صَدَقَةِ عَلِيَّ مِثْلَ الَّذِي لِبَنِي عَلِيَّ.

وَإِنِّي إِنَّمَا جَعَلْتُ الَّذِي جَعَلْتُ لِابْنَيْ فَاطِمَةَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ كَ وَتَكْرِيمَ حُرْمَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ تَعْظِيمَهُمَا وَ تَشْرِيفَهُمَا وَرِضَاهُمَا.

وَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنِ وَ حُسَيْنٍ حَدَثٌ فَإِنَّ الْآخِرَ مِنْهُمَا يَنْظُرُ فِي بَنِي عَلِيَّ فَإِنْ وَجَدَ فِيهِمْ مَنْ يَرْضَى بِهَدَاهُ وَ إِسْلَامِهِ وَ أَمَانَتِهِ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَإِنْ لَمْ يَرَ فِيهِمْ بَعْضَ الَّذِي يُرِيدُهُ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ إِلَى رَجُلٍ مِنْ آلِ أَبِي طَالِبٍ يَرْضَى بِهِ.

و اگر اتفاقی برای حسن افتاد و حسین در حیات ،بود سرپرستی با حسین است و او همان اعمالی را باید انجام دهد که حسن را به آن دستور داده ام او همان اختیاراتی را دارد که برای حسن نگاشته ام و همان وظایفی بر عهده او خواهد بود که عهده حسن است.

و فرزندان (پسران) فاطمه علیهاالسلام صاحب همان موقوفات على علیه السلام هستند که فرزندان على علیه السلام دارای آن هستند.

و به راستی که من این اختیارات را به این خاطر برای پسران فاطمه علیهاالسلام قرار داده ام که جلب رضایت خداوند و تکریم حرمت پیامبر خدا و تعظیم خدا و پیامبر صلى الله عليه وسلم و شریف شمردن آنان و رضایت آنان حاصل گردد.

و اگر اتفاقی برای حسن و حسین بیفتد آخرین آنها در بین فرزندان علی جست وجو کند. پس اگر بین آنان کسی را پیدا کند که هدایت و اسلام و امانت داری او مورد رضایتش باشد، پس اگر بخواهد میتواند سرپرستی را به او بسپارد و اگر آن کس را که می خواهد در بین آنان نیابد سرپرستی را به مردی از آل ابو طالب علیه السلام که مورد رضایت اوست بسپارد.

فَإِنْ وَجَدَ آلَ أَبِي طَالِبٍ قَدْ ذَهَبَ كُبَرَاؤُهُمْ وَ ذَوُو آرَائِهِمْ فَإِنَّهُ يَجْعَلُهُ إِلَى رَجُلٍ يَرْضَاهُ مِنْ بَنِي هَاشِم.

وَ إِنَّهُ يَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِي يَجْعَلُهُ إِلَيْهِ أَنْ يَتْرُكَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ وَ يُنْفِقَ ثَمَرَهُ حَيْثُ أَمَرْتُهُ بِهِ مِنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ وَجْهِهِ وَ ذَوِي الرَّحِمِ مِنْ بَنِي هَاشِمِ وَ بَنِي الْمُطَّلِبِ وَ الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ لا يُبَاعُ مِنْهُ شَيْءٌ وَلا يُوهَبُ وَلَا يُورَثُ.

وَ إِنَّ مَالَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي عَلَى نَاحِيَتِهِ وَ هُوَ إِلَى ابْنَيْ فَاطِمَةَ.

وَ إِنَّ رَقِيقِيَ الَّذِينَ فِي صَحِيفَةٍ صَغِيرَةِ الَّتِي كُتِبَتْ لِي عُتَقَاءُ.

هَذَا مَا قَضَى بِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فِي أَمْوَالِهِ هَذِهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمَ قَدِمَ مَسْكِنَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ وَ الدَّارِ الْآخِرَةِ وَ اللهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى كُلِّ حَالٍ.

وَ لا يَحِلُّ لِامْرِي مُسْلِمٍ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَقُولَ فِي شَيْءٍ قَضَيْتُهُ مِنْ مَالِي وَ لا يُخَالِفَ فِيهِ أَمْرِي مِنْ قَرِيبٍ أَوْ بَعِيدٍ.

پس اگر دریابد که بزرگان و خردمندان آل ابو طالب علیه السلام از دنیا رفته اند. سرپرستی را به مردی از بنی هاشم که مورد رضایتش است بسپارد.

و با کسی که سرپرستی را به عهده او میدهد قرار داد می کند اموال را به همان صورت اصلی اش واگذارد و حاصل اموال را همان طور که من دستور داده ام خرج نماید که راه خداوند، وجه الله ارحام بنی هاشم بنی مطلب و دوستان و آشنایان و غریبه ها هستند. هیچ چیز از آن را نمیتوان فروخت و ارثی نیست.

و اموال محمد بن علی (محمد حنفیه) بر همان صورت خود باقی است و سرپرستی آن اختیار پسران فاطمه علیهاالسلام است.

و بردگان من که نامشان در صحیفه ای کوچک که برایم نگاشته شده است، آزادند. این حکمی است که علی بن ابی طالب در فردای روزی که به شهر مسکن آمد، در اموال خود نمود؛ به خاطر جلب رضای خدا و خانۀ آخرت و خداوند در همه احوال کمک کننده است.

و برای مرد مسلمانی که به خداوند و روز قیامت ایمان ،دارد جایز نیست که در بارهٔ حکمی که در اموال خود نمودم سخنی بگوید و جایز نیست که در خصوص آن با دستور من مخالفت نماید؛ چه دوست و آشنا باشد چه غریبه و بیگانه.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ وَلائِدِيَ اللَّائِي أَطُوفُ عَلَيْهِنَّ السَّبْعَةَ عَشَرَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتُ أَوْلَادٍ مَعَهُنَّ أَوْلادُهُنَّ وَ مِنْهُنَّ حَبَالَى وَ مِنْهُنَّ مَنْ لا وَلَدَ لَهُ فَقَضَايَ فِيهِنَّ إِنْ حَدَثَ بِي حَدَتْ أَنَّهُ مَنْ كَانَ مِنْهُنَّ لَيْسَ لَهَا وَلَدٌ وَ لَيْسَتْ بِحُبْلَى فَهِيَ عَتِيقٌ لِوَجْهِ اللَّهِ لَكَ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِنَّ سَبِيلٌ وَ مَنْ كَانَ مِنْهُنَّ لَهَا وَلَدٌ أَوْ حُبْلَى فَتُمْسَكَ عَلَى وَلَدِهَا وَهِيَ مِنْ حظه.

فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِيَ حَيَّةٌ فَهِيَ عَتِيقٌ لَيْسَ لِأَحَدٍ عَلَيْهَا سَبِيلٌ . هَذَا مَا قَضَى بِهِ عَلِيٌّ فِي مَالِهِ الْغَدَ مِنْ يَوْمَ قَدِمَ مَسْكِنَ شَهِدَ أَبُو شِمْرِ بْنُ أَبْرَهَةً وَ صَعْصَعَةُ بْنُ صُوحَانَ وَ يَزِيدُ بْنُ قَيْسٍ وَ هَيَّاجُ بْنُ أَبِي هَيَّاجِ وَكَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِيَدِهِ لِعَشْرٍ خَلَوْنَ مِنْ جُمَادَى الْأُولَى سَنَةَ سَبْع وَ ثَلاثِين.

وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ الْأُخْرَى مَعَ الْأُولَى:

اما بعد، كنيزان فرزند دار من که اکنون با آنان هستم هفده نفرند که برخی از آنان صاحب فرزندند و فرزندانشان همراهشان می باشند و برخی دیگر باردارند و برخی فرزندی ندارند؛ حکم من در بارۀ آنان چنین است که اگر اتفاقی برای من ،افتاد، هر کدام از آنان که نه فرزند دارند و نه باردارند به خاطر وجه الله آزاد هستند و هیچ کس بر آنان تسلط نخواهد داشت و هر کدام که فرزند دارد یا حامله است به خاطر فرزندش نگهش می دارند و از سهم فرزندش محسوب می شود. پس اگر فرزندش از دنیا برود و او زنده است، او نیز آزاد است؛ هیچ کس بر او تسلط نخواهد داشت.

این حکمی است که علی در فردای روزی که به منطقه مسکن ⁽¹⁾آمد، در اموال خود نمود. ابو شمر بن ابرهه صعصعة بن صوحان يزيد بن قيس هياج بن ابو هياج بر این وصیت شاهد و گواهند این وصیت نامه علی بن ابی طالب در بیست روز مانده به پایان ماه جمادی الاول سال سی و هفت با دست خود نگاشت.

وصیت دیگری نیز همراه وصیت اول چنین بود:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ. هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ؛ أَوْصَى أَنَّهُ يَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ. صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ.

ثُمَّ إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَ مَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

ثُمَّ إِنِّي أُوصِيكَ يَا حَسَنُ وَ جَمِيعَ أَهْلِ بَيْتِي وَ وُلْدِي وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي بِتَقْوَى اللَّهِ رَبِّكُمْ وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لَا تَفَرَّقُوا فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: صَلاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّةِ الصَّلاةِ وَالصِّيَامِ وَأَنَّ الْمُبِيرَةَ الْحَالِقَةَ لِلدِّينِ فَسَادُ ذَاتِ الْبَيْنِ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِيُّ الْعَظِيمِ.

انْظُرُوا ذَوِي أَرْحَامِكُمْ فَصِلُوهُمْ يُهَوّنِ اللهُ عَلَيْكُمُ الْحِسَابَ.

بسم الله الرحمن الرحيم. این وصیت علی بن ابی طالب است؛ وصیت می نماید این که شهادت می دهد که معبودی جز خدا نیست که شریک و انبازی ندارد و به راستی محمد بنده و فرستاده اوست که او را به هدایت و دین حق فرستاده است تا بر تمام ادیان آشکار و پیروز نماید؛ گرچه شرک ورزان ناراضی باشند درود خداوند بر او و خاندانش باد! سپس به راستی که نماز و عباداتم و زندگی و مرگ من از آن خداوند پروردگار عالمیان است. او شریکی ندارد و من به آن مأمور شده ام و من از مسلمانان هستم. سپس من به تو ای حسن و تمام خانواده ام و فرزندانم و هر کس که نوشته ام به او می رسد وصیت می کنم به تقوای خداوند پروردگارتان و فقط به حالت اسلام از دنیا روید و همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و متفرق نگردید؛ زیرا من از پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم شنیدم که می فرمود: «اصلاح» و آشتی بین دو نفر برتر از یک سال نماز و روزه است و نابود کننده و ریشه کن ساز دین، جدایی انداختن بین دو نفر است». بنگرید ارحام خود را و صله رحم آنان را به جا آورید که خداوند حساب و کتاب قیامت را برایتان آسان خواهد کرد.

اللَّهَ اللَّهَ فِي الْأَيْتَامِ فَلا تُغِبُوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لا يَضِيعُوا بِحَضْرَتِكُمْ، فَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم : « يَقُولُ مَنْ عَالَ يَتِيماً حَتَّى يَسْتَغْنِيَ أَوْجَبَ اللَّهُ مَا لَهُ بِذَلِكَ الْجَنَّةَ كَمَا أَوْجَبَ لآكِلِ مَالِ الْيَتِيمِ النَّارَ».

الله اللهَ فِي الْقُرْآنِ فَلا يَسْبِقُكُمْ إِلَى الْعَمَلِ بِهِ أَحَدٌ غَيْرُكُمْ.

الله اللهَ فِي جِيرَانِكُمْ؛ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَوْصَى بِهِمْ وَ مَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُوصِي بهِمْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُوَرِّتُهُمْ.

الله اللهَ فِي بَيْتِ رَبِّكُمْ فَلا يَخْلُو مِنْكُمْ مَا بَقِيتُمْ ، فَإِنَّهُ إِنْ تُرِكَ لَمْ تُنَاظَرُوا وَ أَدْنَى مَا يَرْجِعُ بِهِ مَنْ أَمَّهُ أَنْ يُغْفَرَ لَهُ مَا سَلَفَ.

اللَّهَ اللَّهَ الصَّلاةِ، فَإِنَّهَا خَيْرُ الْعَمَلِ إِنَّهَا عَمُودُ دِينِكُمْ.

اللَّهَ اللَّهَ فِي الزَّكَاةِ ، فَإِنَّهَا تُطْفِئُ غَضَبَ رَبِّكُمْ.

اللَّهَ اللَّهَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ، فَإِنَّ صِيَامَهُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ.

اللَّهَ اللَّهَ فِي الْفُقَرَاءِ وَ الْمَسَاكِينِ فَشَارِكُوهُمْ فِي مَعَايِشِكُمْ.

خدا را! خدا را (در نظر بگیرید) در خصوص یتیمان پس در رسیدگی به آنان رسیدگی درنگ نکنید و در حضورتان آنان را تباه نسازید؛ زیرا از پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله می شنیدم که می فرمود: هرکس سرپرستی یتیمی را بر عهده گیرد تا این که یتیم بی نیاز گردد، خداوند به خاطر این عملش بهشت را بر او واجب خواهد نمود؛ همان طور که آتش برای کسی که اموال یتیم را می خورد واجب نموده است».

خدا را! خدا را (در نظر بگیرید) در مورد قرآن؛ پس هیچ کس نسبت به عمل به قرآن از شما پیشی نگیرد جز خودتان.

خدارا! خدارا! (در نظر بگیرید) در خصوص همسایگانتان؛ زیرا پیامبر صلی الله وعلیه واله در آن سفارش نمود و همیشه به همسایگان سفارش می نمود به گونه ای که گمان آنان را وارث همدیگر قرار خواهد داد.

خدارا! خدارا! (در نظر بگیرید) در مورد خانه پروردگارتان، پس تا زنده اید نباید از وجود شما خالی ماند؛ زیرا اگر خانه پروردگار متروک واقع گردد مورد نظر و محافظت خداوند نخواهید بود. و کمترین چیزی که حاجی با خود میآورد این است که گناهان گذشته اش آمرزیده می شود. خدا را! خدا را در نظر بگیرید در بارۀ نماز؛ زیرا آن بهترین عمل است و آن ستون دین شماست.

خدا را! خدا! را در نظر بگیرید در بارۀ زکات؛ زیرا خشم پروردگارتان را خاموش می کند.

خدا را! خدا! را در نظر بگیرید در مورد ماه رمضان زیرا به راستی که روزه آن پوشش و حجابی از آتش دوزخ است. خدا را، خدا را (در نظر بگیرید) درباره فقرا و مساکین پس با آنها در هزینه زندگی خود مشارکت کنید.

الله اللهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَأَلْسِنَتِكُمْ، فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ رَجُلانِ: إِمَامُ هُدًى أَوْ مُطِيعٌ لَهُ مُقْتَدِ بِهَدَاهُ.

الله اللهَ فِي ذُرِّيَّةِ نَبِيِّكُمْ فَلا يُظْلَمَنَّ بِحَضْرَتِكُمْ وَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْكُمْ وَأَنْتُمْ تَقْدِرُونَ عَلَى الدَّفْعِ عَنْهُمْ.

الله الله في أَصْحَابِ نَبِيِّكُمُ الَّذِينَ لَمْ يُحْدِثُوا حَدَثاً وَ لَمْ يُؤْوُوا مُحْدِثاً، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ صَى بِهِمْ وَ لَعَنَ الْمُحْدِثَ مِنْهُمْ وَ مِنْ غَيْرِهِمْ وَ الْمُؤْوِي لِلْمُحْدِثِ.

الله الله في النِّسَاءِ وَ فِيما مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ، فَإِنَّ آخِرَ مَا تَكَلَّمَ بِهِ نَبِيُّكُمْ علیه السلام أَنْ قَالَ:

« أُوصِيكُمْ بِالضَّعِيفَيْنِ النِّسَاءِ وَ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ».

الصَّلاةَ الصَّلاةَ الصَّلاةَ لا تَخَافُوا فِي اللهِ لَوْمَةَ لائِم يَكْفِكُمُ اللَّهُ مَنْ آذَاكُمْ وَ بَغَى عَلَيْكُمْ، قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ.

وَلا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَيُوَلِّيَ اللَّهُ أَمْرَكُمْ شِرَارَكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلا يُسْتَجَابُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ.

خدا را! خدا را در نظر بگیرید درباره جهاد با اموال، نفوس و زبانهایتان؛ زیرا همانا که دو نفر جهاد می کنند امامی هدایت گر و یا کسی که اطاعت گر اوست و از هدایت او پیروی می کند.

خدا را! خدا را! در نظر بگیرید در مورد نسل پیامبرتان؛ پس در حضور و بود شما مورد ظلم واقع نگردند در حالی که شما قدرت دفاع از آنان را دارید.

خدا را! خدا را (در نظر بگیرید) درباره اصحاب پیامبرتان؛ کسانی که نه بدعتی ایجاد کردند و نه به بدعت گزار پناه دادند؛ چرا که پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله به آنان سفارش فرمود و بدعت گزاران و پناه دهندگان آنان را لعنت نمود.

خدا را! خدا را! (در نظر بگیرید) درباره زنان و بردگانتان؛ زیرا آخرین سخن پیامبرتان درباره آنها این بود که فرمود: شما را درباره دو قشر ضعیف سفارش می کنم زنان و بردگان».

نماز! نماز! نماز! در راه خدا از سرزنش دیگران نهر .اسید خداوند شما را از شر آزارکنندگان و ستمکاران دور خواهد نمود برای مردم کلام زیبا گویید همان طور که خدای به شما فرمان داد.

و امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که خداوندحکومت شما را به اشرارتان می سپارد. سپس دعا کنید اما دعای شما علیه آنان مستجاب نمی گردد.

وَعَلَيْكُمْ يَا بَنِيَّ! بِالتَّوَاصُلِ وَ التَّبَاذُلِ وَ التَّبَارٌ وَ إِيَّاكُمْ وَالتَّقَاطِعَ وَ التَّدَابَرَ وَ التَّفَرُّقَ وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ لا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ.

حَفِظَكُمُ اللهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ وَ حَفِظَ فِيكُمْ نَبِيَّكُمْ أَسْتَوْدِعُكُمُ اللهَ وَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ السَّلامَ وَ رَحْمَةَ اللهِ وَبَرَكَاتِهِ.

ثُمَّ لَمْ يَزَلْ يَقُولُ: «لا إِلَهَ إِلَّا اللهُ لا إِلَهَ إِلَّا اللهُ» حَتَّى قُبِضَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَ رَحْمَتُهُ فِي ثَلاثِ لَيَالٍ مِنَ الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ لَيْلَةَ ثَلاثٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ سَنَةَ أَرْبَعِينَ مِنَ الهِجْرَةِ وَكَانَ ضُرِبَ لَيْلَةَ إِحْدَى وَ عِشْرِينَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ.

8- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام بَعَثَ إِلَيْهِ بِوَصِيَّةِ أَبِيهِ وَ بِصَدَقَتِهِ مَعَ أَبِي إِسْمَاعِيلَ مُصَادِفٍ:

و بر شما باد پرهیز از قطع رابطه خویشاوندی و پشت کردن به همدیگر و پراکندگی.

و بر نیکی و تقوای همدیگر کمک کنید و همدیگر را بر گناه و دشمنی یاری ننمایید و از خداوند بترسید؛ به راستی که خداوند دارای عذابی شدید است.

خداوند شما اهل بیت را حفظ نماید و به خاطر پیامبرتان شما را محفوظ نگه دارد. شما را به خدا می سپارم و به شما درود و رحمت و برکات خداوندی می فرستم. سپس آن حضرت علیه السلام پیوسته می فرمود: «لا اله الا الله» تا این که قبض روح گشت- صلوات و رحمت خداوند بر ایشان باد!- ؛ در طول سه شب از دهه آخر؛ یعنی شب بیست و سوم ماه رمضان ⁽¹⁾شب جمعه سال چهلم هجری البته آن حضرت در شب بیست و یکم ماه رمضان ضربت خورده بود.

8- عبدالرحمان بن حجاج گوید: امام کاظم علیه السلام وصیت پدر خود و وقف نامه خود را به همراه ابو اسماعیل مصادف برای من فرستاد و آن چنین است:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ

هَذَا مَا عَهِدَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ يَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيهَا وَ أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ عَلَى ذَلِكَ نَحْيَا وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ تُبْعَثُ حَيَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

وَ عَهِدَ إِلَى وُلْدِهِ أَلَّا يَمُوتُوا إِلَّا وَ هُمْ مُسْلِمُونَ وَ أَنْ يَتَّقُوا اللَّهَ وَ يُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِهِمْ مَا اسْتَطَاعُوا فَإِنَّهُمْ لَنْ يَزَالُوا بِخَيْرٍ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ وَ إِنْ كَانَ دَيْنٌ يُدَانُ بِهِ.

وَعَهِدَ إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَتْ وَ لَمْ يُغَيِّرْ عَهْدَهُ هَذَا وَ هُوَ أَوْلَى بِتَغْيِيرِهِ مَا أَبْقَاهُ اللَّهُ لِفُلانٍ كَذَا وَكَذَا وَلِفُلانٍ كَذَا وَكَذَا وَلِفُلانٍ كَذَا وَ فُلانٌ حُرِّ وَ جَعَلَ عَهْدَهُ إِلَى فُلانٍ.

بسم الله الرحمن الرحيم

این وصیت نامه جعفر بن محمد است و او گواهی می دهد که معبودی جز خدا نیست؛ یگانه ای است که شریکی ندارد، سلطنت و ستایش از آن اوست، زنده می کند و می میراند، خیر و نیکی به دست اوست و او بر هر چیزی توانا است. و این که محمد صلی الله وعلیه واله بنده و رسول خداست و این که قیامت خواهد آمد؛ شکی در آن نیست. و این که خداوند مردگان را برخواهد انگیخت با این عقیده زندگی می کنیم و می میریم و با آن به صورت زنده برانگیخته خواهیم شد؛ ان شاء الله.

و به فرزندان خود وصیت می کند که فقط به حالت مسلمانی از دنیا روند و تقوای الهی پیشه کنند و بین همدیگر آشتی برقرار سازند تا جایی که می توانند؛ زیرا تا زمانی که چنین می کنند، در خوبی و خوشی خواهند بود و این که این ،روش اعتقادی باشد که با آن به پرستش خداوند بپردازند. و وصیت می کند که اگر اتفاقی برای او افتاد و این وصیت را تغییر نداد و خود او تا زمانی که خداوند او را نگه داشته به تغییر وصیت خود سزاوارتر است فلان مقدار برای فلانی و فلان اندازه برای فلانی و فلانی آزاد است و وصیت خود را به فلانی سپرد که

بسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ بِأَرْضِ بِمَكَانِ كَذَا وَكَذَا وَحَدُّ الْأَرْضِ كَذَا وَ كَذَا كُلِّهَا وَنَخْلِهَا وَأَرْضِهَا وَبَيَاضِهَا وَ مَائِهَا وَأَرْجَائِهَا وَ حُقُوقِهَا وَشِرْبِهَا مِنَ الْمَاءِ وَ كُلِّ حَقِّ قَلِيلٍ أَوْ كَثِيرٍ هُوَ لَهَا فِي مَرْفَع أَوْ مَظْهَرِ أَوْ مَغِيضٍ أَوْ مِرْفَقِ أَوْ سَاحَةٍ أَوْ شُعْبَةٍ أَوْ مَشْعَب أَوْ مَسِيل أَوْ عَامِرٍ أَوْ عَامِرٍ شِرْبِهَا مِنَ الْمَاءِ وَكُلِّ حَقِّ قَلِيل أَوْ كَثِيرِ هُوَ لَهَا فِي مَرْفَعِ أَوْ مَظْهَرٍ أَوْ مَغِيضٍ أَوْ مِرْفَقٍ أَوْ سَاحَةٍ أَوْ شُعْبَةٍ أَوْ مَشْعَبٍ أَوْ مَسِيلٍ أَوْ عَامِرٍ أَوْ عَامِرٍ تَصَدَّقَ بِجَمِيعِ حَقِّهِ مِنْ ذَلِكَ عَلَى وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ الرَّجَالِ وَ النِّسَاءِ تَصَدَّقَ بِجَمِيعِ حَقِّهِ مِنْ ذَلِكَ عَلَى وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ الرَّجَالِ وَالنِّسَاءِ.

يَقْسِمُ وَالِيهَا مَا أَخْرَجَ اللهُ مِنْ غَلَّتِهَا بَعْدَ الَّذِي يَكْفِيهَا مِنْ عِمَارَتِهَا وَ مَرَافِقِهَا وَبَعْدَ ثَلاثِينَ عَذْقاً يَقْسِمُ فِي مَسَاكِينِ أَهْلِ الْقَرْيَةِ بَيْنَ وُلْدِ مُوسَى لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الانثَيَيْنِ.

بسم الله الرحمن الرحيم

این وقف برای موسی بن جعفر علیهاالسلام در فلان زمین در فلان منطقه است که محدوده زمین فلان اندازه است؛ همه آن زمین و درخت خرمای آن و زمین آن و... (حضرت انواع حقوق و مشخصات زمین را نام برده و می فرماید:) همه حقوق خود را از این زمین وقف پسران و دختران صلبی خود می نماید.

به این صورت که متولی و سرپرست موقوفه محصول این موقوفه را که خداوند رویانده است پس از این که مخارج آبادانی و امورات جانبی موقوفه را تأمین نمود و پس از این که سی خوشه خرما بین مساکین قریه تقسیم نمود آن را بین فرزندان موسی تقسیم می کند به این صورت که پسران دو برابر دختران دریافت کنند.

فَإِنْ تَزَوَّجَتِ امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِ مُوسَى فَلا حَقٌّ لَهَا فِي هَذِهِ الصَّدَقَةِ حَتَّى تَرْجِعَ إِلَيْهَا بِغَيْرِ زَوْجِ، فَإِنْ رَجَعَتْ كَانَ لَهَا مِثْلُ حَظِّ الَّتِي لَمْ تَتَزَوَّجْ مِنْ بَنَاتِ مُوسَى وَإِنَّ مَنْ تُوَفِّيَ مِنْ وُلْدِ مُوسَى وَ لَهُ وَلَدٌ فَوَلَدُهُ عَلَى سَهُم أَبِيهِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ عَلَى مِثْلِ مَا شَرَطَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ فِي وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ وَإِنَّ مَنْ تُوَفِّيَ مِنْ وُلْدِ مُوسَى وَلَمْ يَتْرُكْ وَلَداً رُدَّ حَقَّهُ عَلَى أَهْل الصَّدَقَةِ . وَ إِنَّهُ لَيْسَ لِوُلْدِ بَنَاتِي فِي صَدَقَتِي هَذِهِ حَقٌّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ آبَاؤُهُمْ مِنْ وُلْدِي. وَ إِنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ حَقٌّ فِي صَدَقَنِي مَعَ وُلْدِي أَوْ وَلْدِ وَلْدِي وَ أَعْقَابِهِمْ مَا بَقِيَ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَإِذَا انْقَرَضُوا وَ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَصَدَ قَتِي عَلَى وُلْدِ أَبِي مِنْ أُمِّي مَا بَقِيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَلَى مَا شَرَطْتُهُ بَيْنَ وُلْدِي وَ عَقِبِي فَإِنِ انْقَرَضَ وُلْدُ أَبِي مِنْ أُمِّي فَصَدَ قَتِي عَلَى وُلْدِ أَبِي وَ أَعْقَابِهِمْ مَا بَقِيَ مِنْهُمْ أَحَدٌ عَلَى مِثْلِ مَا شَرَطْتُ بَيْنَ وُلْدِي وَ عَقِبِي.

پس اگر یکی از دختران موسی ازدواج نمود سهمی در این موقوفه نخواهدداشت؛ تا این که بدون شوهر به خانه پدری بازگردد بنا بر این اگر به خانه پدری بازگشت سهمیه دختری از دختران موسی را دارد که ازدواج نکرده است و هر کدام از فرزندان موسی از دنیا برود و بدون فرزند باشد، سهمش به بقیه افراد صاحب سهم بازگردانده می شود.

و فرزندان دخترانم حقی در این موقوفه نخواهند داشت؛ جز این که پدران آنان از نسل من باشند.

و با وجود فرزندانم یا فرزند فرزندان من یا نسل و نتیجه آنان تا زمانی که یکی از آنان باقی است هیچ کس حقی در این موقوفه .ندارد و هرگاه همۀ آنان منقرض شدند و هیچ کس از آنان نماند موقوفه ام برای فرزندان پدرم که از مادرم متولد شده اند خواهد بود؛ تا زمانی که یکی از آنان باقی باشد با همان شرطی خواهد بود که بین فرزندان و نسل و نتیجه ام قرارداد کرده ام پس اگر فرزندان پدرم که از مادرم هستند منقرض شوند، موقوفه ام برای فرزندان پدرم و نسل و نتیجه آنان خواهد بود تا هنگامی که یکی از آنان باقی باشد؛ با همان شرطی که بین فرزندان و نسل و نتیجه ام قرارداد کرده ام.

فَإِذَا انْقَرَضَ مِنْ وُلْدِ أَبِي وَ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَصَدَقَتِي عَلَى الْأَوَّلِ فَالْأَوَّلِ حَتَّى يَرِثَهَا اللهُ الَّذِي وَرَّثَهَا وَهُوَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ.

تَصَدَّقَ مُوسَى بْنُ جَعْفَرِ بِصَدَقَتِهِ هَذِهِ وَ هُوَ صَحِيحٌ صَدَقَةٌ حَبْساً بَتْلاً بَتْاً لا مَشُوبَةً فِيهَا وَ لا رَدَّ أَبَدأَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ وَالدَّارِ الْآخِرَةِ، لا يَحِلُّ لِمُؤْمِن يُؤْمِنُ وَ الْيَوْم الْآخِرِ أَنْ يَبيعَهَا أَوْ شَيْئاً مِنْهَا وَلا يَهَبَهَا وَ لَا يُنْحِلَهَا وَ لَا يُغَيِّرَ شَيْئاً مِنْهَا مِمَّا وَضَعْتُهُ عَلَيْهَا حَتَّى يَرِثَ اللَّهُ الْأَرْضَ وَ مَا عَلَيْهَا.

وَجَعَلَ صَدَقَتَهُ هَذِهِ إِلَى عَلِيّ وَ إِبْرَاهِيمَ فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْقَاسِمُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا، فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ إِسْمَاعِيلُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْعَبَّاسُ مَعَ الْبَاقِي مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا فَالْأَكْبَرُ مِنْ وُلْدِي فَإِنْ لَمْ يَبْقَ مِنْ وُلْدِي إِلَّا وَاحِدٌ فَهُوَ الَّذِي يَلِيهِ.

وَزَعَمَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام أَنَّ أَبَاهُ قَدَّمَ إِسْمَاعِيلَ فِي صَدَقَتِهِ عَلَى الْعَبَّاسِ وَ هُوَ أَصْغَرُ منه.

پس هر گاه فرزندان پدرم منقرض شوند و هیچ کدامشان باقی نماند، موقوفه ام به ترتیب برای خویشاوندان نزدیک و پس از آن خویشاوندان دورتر همین طور خواهد بود تا این که خداوندی که آن را به ارث می برد وارث آن گردد و او بهترین وارثان است.

موسى بن جعفر در حالی که صحیح و سالم بود این موقوفه را وقف نمود؛ وقف حبسی تمام و کمال و بدون بازگشت که شک و شبهه ای در آن نیست و هیچ گاه بازگردانده نخواهد شد. این وقف را به خاطر وجه خداوند و به دست آوردن جهان آخرت انجام داد.

برای مؤمنی که به خدا و روز پایانی ایمان دارد حلال نیست که آن موقوفه یا بخشی از آن موقوفه را بفروشد یا هبه کند و یا ببخشد و یا از قانونی که برایش وضع کردم تغییر دهد؛ تا این که خداوند زمین و آن چه بر روی آن است وارث گردد.

و سرپرستی این موقوفه را به علی و ابراهیم می سپارد پس اگر یکی از آنان از دنیا برود، قاسم با آن که زنده است شریک خواهد شد. پس اگر یکی از آنان از دنیا رود اسماعیل با آن کس که زنده است شریک می شود پس اگر یکی از آنان از دنیا برود، عباس با آن کس که زنده است شریک می گردد پس اگر یکی از آنان از دنیا رود، بزرگترین فرزندم با آن کس زنده است شریک خواهد شد پس اگر فقط یکی از پسرانم باقی مانده باشد. سرپرست موقوفه خواهد بود.

راوی گوید: امام رضا علیه السلام عقیده داشت که پدرش در مسأله سرپرستی موقوفه، اسماعیل را بر عباس مقدم داشت در حالی که اسماعیل از عباس کوچک تر بود.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عَطِيَّةَ الْحَذَّاءِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

قَسَمَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْفَيْءَ فَأَصَابَ عَلِيّاً أَرْضاً فَاحْتَفَرَ فِيهَا عَيْنَا فَخَرَجَ مَاءً يَنْبُعُ السَّمَاءِ كَهَيْئَةِ عُنُقِ الْبَعِيرِ فَسَمَّاهَا يَنْبُعَ ، فَجَاءَ الْبَشِيرُ يُبَشِّرُ.

فَقَالَ : بَشِّرِ الْوَارِثَ هِيَ صَدَقَةٌ بَنَّةٌ بَتْلاً فِي حَجِيج بَيْتِ اللَّهِ وَ عَابِرِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُبَاعُ وَلا تُوهَبُ وَ لا تُورَثُ فَمَنْ بَاعَهَا أَوْ وَهَبَهَا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ لا يَقْبَلُ اللهُ مِنْهُ صَرْفاً وَ لا عَدْلاً.

10- عِدَّةً مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَن الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ جَمِيعاً عَنْ سَالِمَةَ مَوْلاةِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَتْ:

9- ایوب بن عطیه حذاء، گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله «فئ» (غنیمت جنگی) را تقسیم نمود و یک قطعه زمین نصیب امیر مؤمنان علی علیه السلام شد.

حضرت در آن زمین چاهی حفر نمود. در این هنگام آبی از چاه خارج شد که مانند گردن شتر در آسمان فواره میزد حضرت آن را «ینبع» نامید. در این هنگام شخصی آمد و به حضرت تبریک و بشارت گفت.

حضرت فرمود: به وارث (کسانی که منفعت می برند) بشارت بده. این وقفی کامل و بدون بازگشت است در راه حاجیان خانه خدا و مسافران راه خدا نه فروخته می شود و نه هبه می گردد و نه به ارث برده می شود پس هر کس آن را بفروشد یا هبه کند، لعنت خداوند و فرشتگان و مردم همگی بر او بادا خداوند هیچ توبه و جایگزینی از او قبول نکند!

10- سالمه کنیز امام صادق علیه السلام گوید:

كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ:

أَعْطُوا الْحَسَنَ بْنَ عَلِيَّ بْنِ الْحُسَيْنِ وَ هُوَ الْأَفْطَسُ سَبْعِينَ دِينَاراً وَ أَعْطُوا فُلاناً كَذَا وَكَذَا وَ فُلاناً كَذَا وَكَذَا.

فَقُلْتُ: أَتُعْطِي رَجُلاً حَمَلَ عَلَيْكَ بِالشَّفْرَةِ؟

فَقَالَ: وَيْحَكِ! أَ مَا تَقْرَمِينَ الْقُرْآنَ؟!

قُلْتُ: بَلَى.

قَالَ: أَ مَا سَمِعْتِ قَوْلَ اللهِ: «الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَ يَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ»؟!

قَالَ ابْنُ مَحْبُوبِ فِي حَدِيثِهِ.

حَمَلَ عَلَيْكَ بِالشَّفْرَةِ يُريدُ أَنْ يَقْتُلَكَ.

فَقَالَ: أَتُرِيدِينَ عَلَى أَنْ لَا أَكُونَ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: «الَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ».

من در کنار بستر امام صادق علیه السلام بودم که به حال احتضار افتاده بود، آن حضرت لحظه ای بیهوش شد و چون به هوش آمد فرمود به حسن افطس هفتاد دینار بدهید، به فلانی چنین و چنان بدهید و به فلانی چنین و چنان بدهید.

عرض کردم: به کسی عطا میکنی که با کارد به جانت حمله کرد؟

فرمود: وای بر تو مگر قرآن نخوانده ای؟

عرض کردم: چرا.

فرمود: آیا سخن خداوند را نشنیده ای که می فرماید: «آنان که رشته خویشاوندی را که خدا به برقراری آن دستور داده برقرار میدارند و از پروردگار خود در هراسند و از سختگیری حساب قیامت بیمناکند»؟!

ابن محبوب در حدیث دیگر خود :گوید گفت او با کارد به تو حمله کرد تا تو را بکشد. فرمود: آیا می خواهی من از کسانی نباشم که خداوند متعال فرمود: «آنان که رشته خویشاوندی را که خدا به برقراری آن دستور داده، برقرار می دارند و از پروردگار خود در هراسند و از سختگیری حساب قیامت بیمناکند».

نَعَمْ يَا سَالِمَةُ! إِنَّ اللهَ خَلَقَ الْجَنَّةَ وَ طَيِّبَهَا وَطَيَّبَ رِيحَهَا وَإِنَّ رِيحَهَا لَتُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفَيْ عَامٍ وَلا يَجِدُ رِيحَهَا عَاقٌ وَلَا قَاطِعُ رَحِمِ.

11- أَبُو عَلِيِّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْل بن شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَمَّا يَقُولُ النَّاسُ فِي الْوَصِيَّةِ بِالثُّلُثِ وَ الرَّبَعِ عِنْدَ مَوْتِهِ أَشَيْءٌ صَحِيحٌ مَعْرُوفٌ أَمْ كَيْفَ صَنَعَ أَبُوكَ؟

فَقَالَ: الثَّلُثَ ذَلِكَ الْأَمْرُ الَّذِي صَنَعَ أَبِي رَحِمَهُ اللهُ.

12- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ غیره عَنْ أَبَانِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: قَالَ: إِنَّ ابا جَعْفَرِمَاتَ وَ تَرَكَ سِتِّينَ غُلاماً فَأَعْتَقَ تُلتَهُمْ فَأَقْرَعْتُ بَيْنَهُمْ فَأَخْرَجْتُ عِشْرِينَ فَأَعْتَقْتُهُمْ.

آری ای سالمه! به راستی که خداوند بهشت را آفرید و آن را پاکیزه و خوشبو ساخت به راستی که بوی آن از مسیر دو هزار سال راه استشمام می شود؛ ولى عاق والدين وقطع کننده پیوند خویشاوندی بوی آن را استشمام نمی کند.

11- عبدالرحمان بن حجاج گوید از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: برخی می گویند که وصیت به اندازه یک سوم بهتر است و برخی میگویند که وصیت به اندازه یک چهارم بهتر است؛ آیا این سخنها پایۀ صحیح و شناخت درستی دارند؟ پدر بزرگوارتان چگونه وصیت کرد؟

فرمود: پدرم- که رحمت خدا بر او باد- به میزان یک سوم وصیت کرد.

12- محمد بن مروان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امام باقر علیه السلام از دنیا رفت و شصت برده بر جای گذاشت و یک سوم آنان را آزاد نمود پس من بین آنان قرعه کشیدم و بیست نفر را بیرون کشیده و آزاد نمودم.

13- عَنْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ وَ غَيْرِهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

أَعْتَقَ أَبُو جَعْفَرٍ لا مِنْ غِلْمَانِهِ عِنْدَ مَوْتِهِ شِرَارَهُمْ وَأَمْسَكَ خِيَارَهُمْ. فَقُلْتُ: يَا أَبَهُ تُعْتِقُ هَؤُلَاءِ وَ تُمْسِكُ هَؤُلاءِ؟!

فَقَالَ: إِنَّهُمْ قَدْ أَصَابُوا مِنِّي ضُرَّاً فَيَكُونُ هَذَا بِهَذَا.

14- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مَرِضَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهم السلام ثَلاثَ مَرَضَاتٍ فِي كُلِّ مَرْضَةٍ يُوصِي بِوَصِيَّةٍ فَإِذَا أَفَاقَ أَمْضَى وَصِيَّتَهُ.

13- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امام باقر علیه السلام و در هنگام فوت، برده های بد خود را آزاد نمود اما برده های خوب را نگه داشت.

من عرض کردم: پدر جان! آنان را آزاد می کنی و اینها را نگه می داری؟!

فرمود: گاهی به آن برده های بد، ضرری از من رسید بنا بر این، این آزاد کردن در مقابل آن ضرر است.

14- عمر بن یزید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امام سجاد علیه السلام سه بار بیمار شد. آن حضرت در هر بیماری وصیتی انجام می داد و هنگامی که بهبود می یافت، وصیت خود را تأیید می نمود.

بخش سی و ششم

صدقه ها و خیرها پس از مرگ

(36)

بَابُ مَا يَلْحَقُ الْمَيِّتَ بَعْدَ مَوْتِهِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

لَيْسَ يَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الْأَجْرِ إِلَّا ثَلاثُ خِصَالٍ : صَدَقَةٌ أَجْرَاهَا فِي حَيَاتِهِ فَهِيَ تَجْرِي بَعْدَ مَوْتِهِ وَ سُنَّةُ هُدًى سَنَّهَا فَهِيَ يُعْمَلُ بِهَا بَعْدَ مَوْتِهِ أَوْ وَلَدٌ صَالِحُ يَدْعُو لَهُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

لَيْسَ يَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ مِنَ الْأَجْرِ إِلَّا ثَلاثُ خِصَالٍ : صَدَقَةٌ أَجْرَاهَا فِي حَيَاتِهِ فَهِيَ تَجْرِي بَعْدَ مَوْتِهِ وَ صَدَقَةٌ مَبْتُولَةٌ لا تُورَثُ أَوْ سُنَّةٌ هُدًى يُعْمَلُ بِهَا بَعْدَهُ أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ.

بخش سی و ششم

حکم صدقه ها و خیرهای پس از مرگ

1- هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

انسان پس از مرگش هیچ پاداشی نمیبرد جز از سه طریق عمل خیری که در زمان حیاتش آن را جاری نموده بود که پس از مرگش نیز جاری مانده است و سنت هدایتی که آن را بنا نهاده بود و پس از مرگش دیگران به آن عمل میکنند یا فرزند صالحی که برایش دعا کند.

2- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: انسان پس از مرگش پاداشی نمیبرد مگر از سه :طریق عمل خیری که در زمان حیاتش جاری ساخته که بعد از مرگش نیز جاری است و صدقه ای که از اموالش جدا کرده باشد و به ارث نمی رود و یا سنت هدایتی که پس از مرگش مورد استفاده است و یا فرزند صالحی که برایش دعا کند.

مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ:

أَوْ وَلَدٌ صَالِحٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عبد الله علیه السلام قَالَ:

لا يَتْبَعُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ إِلَّا ثَلاثُ خِصَالٍ صَدَقَةٌ أَجْرَاهَا لِلَّهِ فِي حَيَاتِهِ فَهِيَ تَجْرِي لَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ سُنَّةٌ هُدًى سَنَّهَا فَهِيَ يُعْمَلُ بِهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ وَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مَا يَلْحَقُ الرَّجُلَ بَعْدَ مَوْتِهِ؟

محمد حلبی نظیر این روایت را از امام صادق نقل علیه السلام می کند و می افزاید: یا فرزند صالحی که برایش آمرزش بخواهد.

3- اسحاق بن عمار نیز نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

4- معاوية بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم کدام اجر و پاداشی است که بعد از مرگ هم به انسان واصل می شود؟

فَقَالَ: سُنَّةٌ سَنَّهَا يُعْمَلُ بِهَا بَعْدَ مَوْتِهِ فَيَكُونُ لَهُ مِثْلُ أَجْرٍ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْتَقِصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ وَ الصَّدَقَةُ الْجَارِيَةُ تَجْرِي مِنْ بَعْدِهِ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ يَدْعُو لِوَالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِمَا وَ يَحُجُّ وَيَتَصَدَّقُ عَنْهُمَا وَ يُعْتِقُ وَيَصُومُ وَ يُصَلِّي عَنْهُمَا.

فَقُلْتُ: أُشْرِكُهُمَا فِي حَجِّي؟

قَالَ: نَعَمْ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سِتَّةٌ تَلْحَقُ الْمُؤْمِنَ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَلَدٌ يَسْتَغْفِرُ لَهُ وَ مُصْحَفٌ يُخَلِّفُهُ وَ غَرْسٌ يَغْرِسُهُ وَ قَلِيبٌ يَحْفِرُهُ وَ صَدَقَةٌ يُجْرِيهَا وَ سُنَّةٌ يُؤْخَذُ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ.

فرمود: روش نیکی را پایه گذاری کند که در میان مردم متداول شود و چون مردم به آن روش کار کنند، اجر و پاداش آن به بنیان گذار آن روش می رسد بی آنکه اجر و پاداش دیگران کاهش یابد؛ و خیرات بادوامی که بعد از مرگ انسان مورد استفاده و بهره یابی مردم واقع شود؛ و فرزند صالح و شایسته ای که بعد از مرگ والدین بر آنان دعا کند و به نیابت آنان حج بگزارد، صدقه دهد بنده آزاد کند روزه بگیرد و نماز بخواند.

عرض کردم می توانم پدر و مادرم را در ثواب حج خود شرکت بدهم؟

فرمود: آری.

ابی کهمس گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

شش چیز پس از مرگ انسان به او می رسد فرزندی که برایش آمرزش بخواهد قرآنی که از خود به جای می گذارد نهالی که آن را می کارد، چاهی که آن را حفر می کند عمل خیری که آن را جاری می سازد و سنتی که پس از مرگش به آن عمل می شود.

بخش سی و هفتم

چند روایت نکته دار

(37)

بَابُ النَّوَادِرِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: إِنَّ رَجُلاً أَوْ صَى إِلَيَّ فَسَأَلْتُهُ أَنْ يُشْرِكَ مَعِي ذَا قَرَابَةٍ لَهُ فَفَعَلَ وَ ذَكَرَ الَّذِي أَوْ صَى إِلَيَّ أَنَّ لَهُ قِبَلَ الَّذِي أَشْرَكَهُ فِي الْوَصِيَّةِ خَمْسِينَ وَ مِائَةَ دِرْهَم عِنْدَهُ رَهْنَا بِهَا جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ ، فَلَمَّا هَلَكَ الرَّجُلُ أَنْشَأَ الْوَصِيُّ يَدَّعِي أَنَّ لَهُ قِبَلَهُ أَكْرَارَ حِنْطَةٍ.

قَالَ: إِنْ أَقَامَ الْبَيِّنَةَ وَ إِلَّا فَلَا شَيْءَ لَهُ.

قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِمَّا فِي يَدِهِ شَيْئاً؟

قَالَ: لا يَحِلُّ لَهُ.

بخش سی و هفتم

چند روایت نکته دار

1- بريد بن معاویه گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم شخصی به من وصیت کرد که بعد از مرگ او وصیت نامه اش را اجرا کنم من تقاضا کردم که یکی از خویشان خود را با من شریک و قرین سازد و او پذیرفت.

وصیت گزار به من گفته بود که همین خویشاوند صدو پنجاه درهم به من بدهکار است و در برابر آن یک جام نقره نزد من گرو نهاده است اینک که وصیت گزار از دنیا رفته همین خویشاوند او که در اجرای وصیت با من شریک است ادعا می کند که از این فوت شده چند هزار رطل گندم طلب کار است (تکلیف من چیست؟)

فرمود: اگر دو شاهد عادل بیاورد، ادعای او مسموع است وگرنه هیچ حقی ندارد. عرض کردم: آیا وصی همتای من حق دارد بدون شاهد از اموالی که زیر دست او قرار دارد چیزی بردارد؟

فرمود: چنین کاری برای او حلال نیست.

قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً عَدَا عَلَيْهِ فَأَخَذَ مَالَهُ فَقَدَرَ عَلَى أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَالِهِ مَا أَخَذَ أَكَانَ ذَلِكَ لَهُ؟

قَالَ: إِنَّ هَذَا لَيْسَ مِثْلَ هَذَا.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

أَوْصَى رَجُلٌ بِثَلاثِينَ دِينَاراً لِوُلْدِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام قَالَ: فَأَتَى بِهَا الرَّجُلُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: ادْفَعْهَا إِلَى فُلانٍ شَيْخ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام وَكَانَ مُعِيلاً مُقِلًاً.

فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: إِنَّمَا أَوْصَى بِهَا الرَّجُلُ لِوُلْدِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّهَا لا تَقَعُ مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ علیهاالسلام وَهِيَ تَقَعُ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ وَلَهُ عِیالٌ.

عرض کردم: به نظر شما اگر کسی به حق دیگری تجاوز کند و مال او را بخورد، و بعدها آن دیگری قدرت بیابد که از مال او چیزی بردارد، آیا چنین حقی دارد؟

فرمود: این مسئله با آن مسئله فرق دارد.

2- حماد بن عثمان گوید: مردی وصیت کرده بود که سی دینار طلا از میراث او به فرزندان فاطمه علیهاالسلام تقدیم کنند. وصی او با سی دینار طلا خدمت امام صادق علیه السلام آمده بود، امام پیری عیالمند و کم درآمد را از فرزندان فاطمه علیهاالسلام نام برد و فرمود: این وجه را به او تقديم كن.

عرض کرد: وصیّت گزار به من گفته است که این دینار طلا را به فرزندان فاطمه علیهاالسلام بدهم.

فرمود: این مبلغ دردی از همه فرزندان فاطمه علیهاالسلام دوا نمی کند، فقط می تواند درد این پیر عیالمند را دوا کند.

3- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَمْزَةَ قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: إِنَّ فِي بَلَدِنَا رُبَّمَا أُوحِيَ بِالْمَالِ لَآلِ مُحَمَّدٍ ، فَيَأْتُونِّي بِهِ فَأَكْرَهُ أَنْ أَحْمِلَهُ إِلَيْكَ حَتَّى أَسْتَأْمِرَكَ.

فَقَالَ: لَا تَأْتِنِي بِهِ وَ لَا تَعَرَّضُ لَهُ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى رَفَعَهُ عَنْهُمْ علیهاالسلام قَالَ: قَالَ:

مَنْ أَوْصَى بِالثَّلْثِ احْتُسِبَ لَهُ مِنْ زَكَاتِهِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِي عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي رَجُلٍ أَقَرَّ عِنْدَ مَوْتِهِ لِفُلانٍ وَ فُلانٍ لِأَحَدِهِمَا عِنْدِي أَلْفُ دِرْهَم ثُمَّ مَاتَ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ

فَقَالَ: أَيُّهُمَا أَقَامَ الْبَيِّنَةَ فَلَهُ الْمَالُ، فَإِنْ لَمْ يُقِمْ وَاحِدٌ مِنْهُمَا الْبَيِّنَةَ فَالْمَالُ بَيْنَهُمَا نِصْفَان.

3- احمد بن حمزه گوید: به امام علیه السلام عرض کردم گاهی در شهر ما اموالی را برای آل محمد علیهم السلام وصیت می کنند و آن را نزد من می آورند اما من کراهت دارم که آن را نزد شما بیاورم تا زمانی که از شما کسب تکلیف کنم.

فرمود: آن اموال را نزد من نیاور و در آن مداخله نکن ⁽¹⁾.

4- محمد بن یحیی در روایت مرفوعه ای گوید: امامان معصوم علیهم السلام فرمودند: هرکس به ثلث ترکه اش وصیت کند، زکاتش نیز محسوب می گردد.

5- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیر مؤمنان علی علیه السلام دربارۀ کسی که هنگام مرگش اعتراف می کند فلانی و فلانی؛ هر کدام از آنها هزار درهم از من طلبکار است. سپس به همین حال از دنیا برود فرمود:

هر کدام از آن دو نفر که شاهد بیاورد هزار درهم از آن اوست و اگر هیچ کدامشان شاهد نیاوردند، هزار درهم بین آنان به دو نصف تقسیم می گردد.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مَنْ عَدَلَ فِي وَصِيَّتِهِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَصَدَّقَ بِهَا فِي حَيَاتِهِ وَ مَنْ جَارَ فِي وَصِيَّتِهِ لقى الله يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ مُعْرِضُ.

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّيَّانِ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ إِنْسَانٍ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ فَلَمْ يَحْفَظِ الْوَصِيُّ إِلَّا بَاباً وَاحِداً مِنْهَا كَيْفَ يَصْنَعُ فِي الْبَاقِي؟

فَوَقَعَ علیه السلام: الْأَبْوَابُ الْبَاقِيَةُ يَجْعَلُهَا فِي الْبِرِّ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ بَعْضٍ أَصْحَابِنَا قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام: أَنِّي وَقَفْتُ أَرْضاً عَلَى وُلْدِي وَ فِي حَجَ وَ وُجُوهِ بِرٌ وَلَكَ فِيهِ حَقٌّ بَعْدِي أَوْ لِمَنْ بَعْدَكَ وَقَدْ أَزَلْتُهَا عَنْ ذَلِكَ الْمَجْرَى.

6- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس در وصیتش عدالت را رعایت نماید، مانند کسی است که در زمان زنده بودنش چنین وصیتی را صدقه داده است و هرکس در وصیتش ستم کند، روز قیامت خداوند را در حالی ملاقات میکند که خداوند از او روی گردان است.

7- محمد بن ریان گوید: به امام کاظم علیه السلام نامه نوشتم و از ایشان پرسیدم: شخصی وصیتی می کند اما وصی فقط یک بخش آن را به یاد میسپارد در دیگر بخشهای وصیت چگونه عمل کند؟

فرمود: بخش های دیگر را در راه های نیک قرار دهد.

8- یکی از اصحاب ما گوید: برای امام کاظم علیه السلام نگاشتم: من زمینی را بر فرزندانم و انجام حج و راههای خیر و نیکی وقف نمودم و پس از آن برای شما یا کسی که بعد از شما است حقی قرار دادم اما اکنون آن وقف را زائل و باطل نمودم.

فَقَالَ علیه السلام: أَنْتَ فِي حِلٍ وَ مُوَسَّعٌ لَكَ.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عِيسَى قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام أَسْأَلُهُ فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِبَعْضِ ثُلُثِهِ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ مِنْ غَلَّةِ ضَيْعَةٍ لَهُ إِلَى وَصِيَّهِ يَضَعُ نِصْفَهُ فِي مَوَاضِعَ سَمَّاهَا لَهُ مَعْلُومَةٍ فِي كُلِّ سَنَةٍ وَالْبَاقِي مِنَ الثُّلُثِ يَعْمَلُ فِيهِ بِمَا شَاءَ وَ رَأَى الْوَصِيُّ فَأَنْفَذَ الْوَصِيُّ مَا أَوْصَى إِلَيْهِ مِنَ المُسَمَّى المَعْلُومٍ وَقَالَ فِي الْبَاقِي قَدْ صَيَّرْتُ لِفُلانٍ كَذَا وَ لِفُلانٍ كَذَا وَلِفُلانٍ كَذَا فِي كُلِّ سَنَةٍ وَ فِي الْحَجِّ كَذَا وَكَذَا وَ فِي الصَّدَقَةِ كَذَا فِي كُلِّ سَنَةٍ ، ثُمَّ بَدَا لَهُ فِي كُلِّ ذَلِكَ فَقَالَ : قَدْ شِنْتُ الأَوَّلَ وَ رَأَيْتُ خِلافَ مَشِيَّتِيَ الأُولَى وَ رَأْبِي أَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَ يُصَيرَ مَا صَيَّرَ لِغَيْرِهِمْ أَوْ يَنْقُصَهُمْ أَوْ يُدْخِلَ مَعَهُمْ غَيْرَهُمْ إِنْ أَرَادَ ذَلِكَ؟

فَكَتَبَ علیه السلام: لَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا شَاءَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ كَتَبَ كِتَاباً عَلَى نَفْسِهِ.

حضرت پاسخ فرمود: برای تو حلال است چنین کنی و چنین اختیاری داری.

9- جعفر بن عیسی گوید: به امام کاظم علیه السلام نامه نوشتم و از ایشان پرسیدم مردی به وصی خود وصیت نمود که هر ساله نیمی از ثلث ترکهاش را از محصول یکی از زمینهای کشاورزی اش به مصرف موارد مشخصی که برای وصی نام برد برساند و در باقی مانده ثلث هر طور که خود وصی اراده کند و رأیش باشد عمل کند. پس وصی وصیت معین شده میت را تنفیذ نمود و در خصوص باقی مانده ثلث گفت: فلان مقدار را هر ساله برای فلانی و فلانی و فلانی قرار دادم، و فلان مقدار را هر ساله برای حج و صدقه نهادم.

سپس از همه تصمیمات خود برگشت و گفت: در ابتدا اراده من آن بود، اما الآن نظرم بر عکس اراده و نظر ابتدایی ام را دارم آیا اگر اراده کند می تواند از نظرش برگردد و وصیت را برای دیگران قرار دهد و یا از تعداد افراد بکاهد و یا دیگران را با آنان شریک کند؟

حضرت در پاسخ نوشت او می تواند هر اراده ای بکند مگر این که نوشته ای نگاشته و آن را بر خود لازم کرده باشد.

10- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَمَذَانِي قَالَ:

كَتَبَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى: هَلْ لِلْوَصِيَّ أَنْ يَشْتَرِيَ شَيْئاً مِنْ مَالِ الْمَيِّتِ إِذَا بِيعَ فِيمَنْ زَادَ فَيَزِيدَ وَ يَأْخُذَ لِنَفْسِهِ؟

فَقَالَ: يَجُوزُ إِذَا اشْتَرَى صَحِيحاً.

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَلِيَّ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ صَاحِبِ الْعَسْكَرِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! نُؤْتَى بِالشَّيْءٍ فَيُقَالُ: هَذَا مَا كَانَ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام عِنْدَنَا فَكَيْفَ نَصْنَعُ؟

فَقَالَ: مَا كَانَ لِأَبِي جَعْفَرِ علیه السلام بِسَبَبِ الْإِمَامَةِ فَهُوَ لِي وَ مَا كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ مِيرَاتٌ عَلَى كِتَابِ اللهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلی الله وعلیه واله.

10- حسن بن محمد همدانی گوید: محمد بن یحیی نوشت: آیا برای وصی جایز است که چیزی از اموال میت را در مزایده به بالاترین قیمت خریداری کند و آن را برای خود بردارد؟

فرمود: هرگاه به صورت صحیح خریداری کند، جایز است.

11- أبو علی بن راشد گوید: به امام عسکری علیه السلام گفتم: فدایتان گردم اموالی پیش ما می آورند و می گویند این از آن امام ابو جعفر علیه السلام است که نزد ما می باشد، چه باید بکنیم؟

فرمود: اموالی که به خاطر امامت از آن امام ابو جعفر علیه السلام است، آن مال من است و اموالی که به خاطر امامت نیست، آن میراث طبق قرآن و سنت پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله است.

12- عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَالِكِ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَيْهِ رَجُلٌ مَاتَ وَ جَعَلَ كُلَّ شَيْءٍ لَهُ فِي حَيَاتِهِ لَكَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ ، ثُمَّ إِنَّهُ أَصَابَ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَداً وَ مَبْلَغُ مَالِهِ ثَلاثَةُ آلَافِ دِرْهَم وَ قَدْ بَعَثْتُ إِلَيْكَ بِأَلْفِ دِرْهَم فَإِنْ رَأَيْتَ - جَعَلَنِيَ اللهُ فِدَاكَ ! - أَنْ تُعْلِمَنِي فِيهِ رَأْيَكَ لِأَعْمَلَ بِهِ.

فَكَّتَبَ: أَطْلِقُ لَهُمْ.

13- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَالِكِ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام: أَعْلَمْ يَا سَيْدِي! أَنَّ ابْنَ أَحَ لِي تُوُفِّيَ فَأَوْصَى لِسَيْدِي بِضَيْعَةٍ وَأَوْصَى أَنْ يُدْفَعَ كُلِّ شَيْءٍ فِي دَارِهِ حَتَّى الْأَوْتَادُ تُبَاعُ وَ يُجْعَلُ الثَمَنُ إِلَى سَيْدِي وَأَوْصَى بِحَجَ وَ أَوْصَى لِلْفُقَرَاءِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ أَوْصَى لِعَمَّتِهِ وَ أُخْتِهِ بِمَالٍ فَنَظَرْتُ فَإِذَا مَا أَوْ صَى بِهِ أَكْثَرُ مِنَ الثَّلُثِ وَ لَعَلَّهُ يُقَارِبُ النِّصْفَ مِمَّا تَرَكَ وَ خَلَّفَ ابْناً لَهُ ثَلاتُ سِنِينَ وَ تَرَكَ دَيْنَا فَرَأَيْ سَيْدِي.

12- حسین بن مالک گوید: به امام علیه السلام نامه نوشتم: مردی تمام دارایی خود را در زمان حیاتش برای شما قرار داد. او فرزندی نداشت، اما پس از آن دارای فرزندانی شد. مبلغ ترکه او سه هزار درهم است. من هزار درهم آن را برای شما فرستادم. پس اگر صلاح بدانید خداوند مرا فدای شما گرداند- نظر خود را به من اعلام کنید تا به آن عمل کنم.

حضرت در پاسخ نوشت: بقیه ترکه را برای فرزندانش واگذار.

13- حسین بن مالک گوید: به امام هادی علیه السلام:نوشتم سرور من برادرزاده من از دنیا رفت و برای شما سرورمان یک قطعه زمین کشاورزی با وسایل خانه اش، وصیت کرده است، حتی میخهای خانه اش را بفروشند و بهای آن را به خدمت سرورمان تقدیم کنند؛ وصیت کرده است به نیابت او حج بروند؛ به خویشاوند فقیر او مبلغی بپردازند؛ به عمه و خواهرش مبلغی بپردازند من وارسی کردم، ملاحظه شد که بیش از حد ثلث وصیت کرده است و شاید نزدیک به نصف میراث خود را وصیت کرده باشد او یک پسر سه ساله دارد که وارث اوست بدهی نیز دارد که باید ادا شود سرور من نظر مبارک را بیان بفرمایید.

فَوَقَعَ علیه السلام: يُقْتَصَرُ مِنْ وَصِيَّتِهِ عَلَى التَّلْثِ مِنْ مَالِهِ وَ يُقْسَمُ ذَلِكَ بَيْنَ مَنْ أَوْصَى لَهُ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

14- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

سَأَلْتُ الرَّضَا علیه السلام عَنْ رَجُلٍ حَضَرَهُ الْمَوْتُ فَأَوْصَى إِلَى ابْنِهِ وَأَخَوَيْنِ شَهِدَ الِابْنُ وَصِيَّتَهُ وَ غَابَ الْأَخَوَانِ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ أَيَّامٍ أَبَيَا أَنْ يَقْبَلا الْوَصِيَّةَ مَخَافَةَ أَنْ يَتَوَثَّبَ عَلَيْهِمَا ابْنُهُ وَلَمْ يَقْدِرَا أَنْ يَعْمَلَا بِمَا يَنْبَغِي فَضَمِنَ لَهُمَا ابْنُ عَمْ لَهُمَا وَ هُوَ مُطَاعٌ فِيهِمْ أَن يَكْفِيَهُمَا ابْنَهُ فَدَخَلا بِهَذَا الشَّرْطِ فَلَمْ يَكْفِهِمَا ابْنَهُ وَ قَدِ اشْتَرَطَا عَلَيْهِ ابْنَهُ وَقَالا: نَحْنُ نَبْرَأَ مِنَ الْوَصِيَّةِ وَ نَحْنُ فِي حِلٍ مِنْ تَرْكِ جَمِيع الْأَشْيَاءِ وَ الْخُرُوجِ مِنْهُ أَيَسْتَقِيمُ أَنْ يُخَلِّيَا عَمَّا فِي أَيْدِيهِمَا وَ يَخْرُجَا مِنْهُ؟

قَالَ: هُوَ لازِمٌ لَكَ فَارْفَقْ عَلَى أَيَّ الْوُجُوهِ كَانَ ، فَإِنَّكَ مَأْجُورٌ لَعَلَّ ذَلِكَ يَحُلُّ بابنه.

امام علیه السلام در پاسخ نوشت: در اجرای وصیت باید به ثلث میراث اکتفا شود و آن را به مقیاس حقوقی که معین کرده است بین حقداران تقسیم کنند.

14- اسماعیل گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: مردی به بستر احتضار افتاد. و پسر و دو برادر خود را وصی نمود پسر شاهد وصیت ،بود اما دو برادر غایب بودند. هنگامی که چند روز گذشت برادرها وصیت را نپذیرفتند؛ از بیم این که پسر به آنان اعتراض کند و آنان نتوانند کاری شایسته انجام دهند پسر عموی برادرهای میت که مورد قبول آنها بود برای برادرها ضمانت نمود که پسر را از اعتراض باز ..دارد برادرها با این شرط به اجرای وصیت اقدام نمودند. اما نتوانست

عمو پسر را از اعتراض دور سازد در حالی که برادرها با او شرط کرده بودند که چنین .کند برادرها گفتند: ما از وصیت برائت می جوییم و برای ما حلال است که همه چیز را واگذاریم و از وصیت خارج گردیم آیا درست است که آن چه اختیار دارند رها کنند و از وصیت خارج شوند؟

فرمود: این وصیت بر تو لازم است هر طور شده با پسر مهربانی کن؛ زیرا پاداش خواهی داشت شاید این کار پسر را سر به راه کند.

15- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِقٍ الْوَشَّاءِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ وَصِيَّ عَلِيِّ بْنِ السَّرِي قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام: إِنَّ عَلِيَّ بْنَ السَّرِي تُوُفِّيَ فَأَوْصَى إِلَيَّ. فَقَالَ: رَحِمَهُ اللهُ.

قُلْتُ: وَإِنَّ ابْنَهُ جَعْفَرَ بْنَ عَلِي وَقَعَ عَلَى أُمِّ وَلَدٍ لَهُ فَأَمَرَنِي أَنْ أُخْرِجَهُ مِنَ الميراث.

قَالَ: فَقَالَ لِي: أَخْرِجُهُ مِنَ الْمِيرَاثِ وَإِنْ كُنْتَ صَادِقاً فَسَيُصِيبُهُ خَبَلٌ.

قَالَ: فَرَجَعْتُ فَقَدَّمَنِي إِلَى أَبِي يُوسُفَ الْقَاضِي فَقَالَ لَهُ: أَصْلَحَكَ اللهُ! أَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ السَّرِيِّ وَ هَذَا وَصِيُّ أَبِي فَمُرْهُ فَلْيَدْفَعْ إِلَيَّ مِيرَائِي مِنْ أَبِي.

فَقَالَ أَبُو يُوسُفَ الْقَاضِي لِي: مَا تَقُولُ؟

فَقُلْتُ لَهُ: نَعَمْ هَذَا جَعْفَرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ السَّرِيِّ وَأَنَا وَصِيُّ عَلِيِّ بْنِ السَّرِيِّ.

قَالَ: فَادْفَعْ إِلَيْهِ مَالَهُ.

15- وصی علی بن سری گوید: به امام کاظم علیه السلام گفتم: علی بن سری از دنیا رفت و مرا وصی خود نمود.

فرمود: خداوند رحمتش کند!

گفتم: پسر او، جعفر بن علی، با کنیز فرزند دار پدرش مرتکب عمل غیر مشروع شد از این رو پدرش به من دستور داد که او را از میراث محروم کنم فرمود: او را از میراث محروم کن چنان چه تو راست گفته باشی، او به زودی گرفتار دیوانگی خواهد شد.

وصی گوید: پس من به شهر خود بازگشتم. جعفر بن علی مرا نزد ابو یوسف قاضی برد و گفت: خداوند کارهای تو را اصلاح کند من جعفر بن علی بن سری هستم و این وصی پدرم می باشد به او دستور بده که میراثم را به من بدهد.

ابو یوسف گفت: چه می گویی؟

گفتم: آری او جعفر بن علی بن سری است و من وصی علی بن سری هستم.

گفت: بنا بر این میراثش را به او بده.

فَقُلْتُ: أُرِيدُ أَنْ أُكَلُمَكَ.

قَالَ: فَادْنُ إِلَيَّ.

فَدَنَوْتُ حَيْثُ لا يَسْمَعُ أَحَدٌ كَلامِي فَقُلْتُ لَهُ: هَذَا وَقَعَ عَلَى أُمِّ وَلَدٍ لِأَبِيهِ فَأَمَرَنِي أَبُوهُ وَ أَوْصَى إِلَيَّ أَنْ أُخْرِجَهُ مِنَ المِيرَاثِ وَ لا أُوَرِّثَهُ شَيْئاً فَأَتَيْتُ مُوسَى بْنَ جَعْفَرِ بِالْمَدِينَةِ فَأَخْبَرْتُهُ وَ سَأَلْتُهُ فَأَمَرَنِي أَنْ أُخْرِجَهُ مِنَ الْمِيرَاثِ وَ لا أُوَرثَهُ شَيْئاً.

فَقَالَ: اللَّهَ إِنَّ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام أَمَرَكَ؟

قَالَ: قُلْتُ: نَعَمْ.

قَالَ: فَاسْتَحْلَفَنِي ثَلاثاً، ثُمَّ قَالَ لِي: أَنْفِذْ مَا أَمَرَكَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام فَالْقَوْلُ قَوْلُهُ. قَالَ الْوَصِيُّ: فَأَصَابَهُ الْخَبَلُ بَعْدَ ذَلِكَ.

قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيَّ الْوَشَّاءُ: فَرَأَيْتُهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَ قَدْ أَصَابَهُ الْخَبَلُ.

گفتم: می خواهم با تو سخن بگویم گفت نزدیک من آی.

من به او نزدیک شدم به طوری که هیچ کس سخنم را نمی شنید.

به ابو يوسف گفتم: او با کنیز فرزند دار پدرش عمل نامشروع انجام داد و پدرش دستور داد و به من وصیت نمود که او را از میراث محروم کنم و هیچ میراثی به او ندهم. من در مدينه خدمت امام کاظم علیه السلام رفتم و به ایشان خبر دادم و در این باره از ایشان پرسیدم. حضرت به من دستور داد که از میراث بیرونش کنم و چیزی از میراث به او ندهم. ابو يوسف گفت: تو را به خدا سوگند به راستی امام کاظم به تو دستور داد؟ گفتم: آری.

ابو يوسف سه بار مرا سوگند داد، سپس به من گفت دستور امام کاظم علیه السلام را تنفیذ کن؛ زیرا سخن، سخن ایشان است.

وصی گوید: بعد از آن جعفر بن علی دیوانه شد. ابو محمد حسن بن علی و شاء گوید من بعد از آن جعفر بن علی را دیدم که دیوانه شده بود.

16- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ خَالِدِ بْنِ بُكَيْرِ الطَّوِيلِ قَالَ:

دَعَانِي أَبِي حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ فَقَالَ: يَا بُنَيَّ اقْبِضْ مَالَ إِخْوَتِكَ الصِّغَارِ فَاعْمَلْ بِهِ وَ خُذْ نِصْفَ الرَّبْح وَ أَعْطِهِمُ النَّصْفَ وَ لَيْسَ عَلَيْكَ ضَمَانٌ.

فَقَدَّ مَتْنِي أُمُّ وَلَدٍ لِأَبِي بَعْدَ وَفَاةِ أَبِي إِلَى ابْنِ أَبِي لَيْلَى فَقَالَتْ لَهُ: إِنَّ هَذَا يَأْكُلُ أَمْوَالَ وَلَدِي.

قَالَ: فَقَصَصْتُ عَلَيْهِ مَا أَمَرَنِي بِهِ أَبِي.

فَقَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى إِنْ كَانَ أَبُوكَ أَمَرَكَ بِالْبَاطِلِ لَمْ أُجِ- ثُمَّ أَشْهَدَ عَلَيَّ ابْنُ أَبِي لَيْلَى إِنْ أَنَا حَرَّكْتُهُ فَأَنَا لَهُ ضَامِنٌ فَدَخَلْتُ عَلَى

أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بَعْدُ فَقَصَصْتُ عَلَيْهِ قِصَّتِي ثُمَّ قُلْتُ لَهُ: مَا تَرَى؟ فَقَالَ: أَمَّا قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى فَلا أَسْتَطِيعُ رَدَّهُ وَ أَمَّا فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَيْسَ عَلَيْكَ ضَمَانٌ.

16- خالد بن بکیر طویل :گوید پدرم هنگام مرگش مرا احضار نمود و گفت: پسرم! اموال برادران کوچکت را بردار و با آن به معامله بپرداز و نصف سود آن را خودت بگیر و نیم دیگر آن را به برادرانت بده و در صورت ضرر دیدن ضامن اموال نیستی. پس از مرگ پدرم، یکی از کنیزان فرزند دار او مرا نزد ابن ابی لیلی برد و به او گفت: این شخص اموال فرزند مرا می خورد.

من برای ابن ابی لیلی بازگو نمودم که پدرم چه وصیتی نمود. ابن ابی لیلی :گفت اگر پدرت تو را به امری باطل دستور داده باشد، من آن را جایز نمی دانم.

سپس بر من شاهد گرفت که اگر به معامله آن اموال بپردازم ضامن آن هستم. پس از مدتی به خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و داستان خود را برای ایشان شرح دادم و عرض :کردم نظر شما چیست؟

فرمود: اما سخن ابن ابی لیلی را به جهت جوّ حاکم نمی توانم رد کنم ولی تو بین خودت و خداوند ضامن نیستی.

17- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّ أَبِي حَضَرَهُ الْمَوْتُ فَقِيلَ لَهُ: أَوْصِ ، فَقَالَ: هَذَا يَعْنِي عُمَرَ - فَمَا صَنَعَ فَهُوَ جَائِزٌ.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: فَقَدْ أَوْصَى أَبُوكَ وَ أَوْ جَزَ.

قُلْتُ: فَإِنَّهُ أَمَرَ لَكَ بِكَذَا وَكَذَا.

فَقَالَ: أَجْرِهِ.

قُلْتُ: وَأَوْصَى بِنَسَمَةٍ مُؤْمِنَةٍ عَارِفَةٍ فَلَمَّا أَعْتَقْنَاهُ بَانَ لَنَا أَنَّهُ لِغَيْرِ رِشْدَةٍ.

فَقَالَ: قَدْ أَجْزَأَتْ عَنْهُ، إِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلِ اشْتَرَى أُضْحِيَّةٌ عَلَى أَنَّهَا سَمِينَةٌ فَوَجَدَهَا مَهْرُولَةٌ فَقَدْ أَجْزَأَتْ عَنْهُ.

18- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيَّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ- صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ-: «مَنْ أَوْصَى وَ لَمْ يَحِفْ وَ لَمْ يُضَارٌ كَانَ كَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فِي حَيَاتِهِ».

17- عمار بن مروان گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم هنگامی که مرگ پدرم فرارسید به او گفتند: وصیت کن!

پدرم گفت: این پسرم- یعنی عمر- هر کاری بکند جایز است.

امام صادق علیه السلام به او فرمود: به راستی که پدرت به اختصار وصیت نموده است.

گفتم: عمر دستور داده است که فلان مقدار برای شما باشد.

فرمود: آن را اجرا کن.

گفتم: هم چنین وصیت نمود که بردهای مؤمن و شیعه آزاد کنیم. هنگامی که آزادش نمودیم متوجه شدیم که آن برده رشد دینی نداشته است.

فرمود: همین برای پدرت کافی است؛ همانا مثل این قضیه مثل مردی است که قربانی عید قربان را با شرط فربه بودنش می خرد، اما متوجه می گردد که لاغر است؛ پس همین برایش کافی است.

18- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: «هر کس وصیت نماید و در وصیتش ناعدالتی نکند و به ورثه ضرر وارد ،ننماید مانند کسی است که چنین اموالی را در زمان زندگی اش صدقه داده است».

19- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يُوسُفَ عَنْ مُثَنَّى بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى إِلَى رَجُلٍ بِوُلْدِهِ وَ بِمَالٍ لَهُمْ وَ أَذِنَ لَهُ عِنْدَ الْوَصِيَّةِ أَنْ يَعْمَلَ بِالْمَالِ وَ أَنْ يَكُونَ الرَّبْحُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ.

فَقَالَ: لا بَأْسَ بِهِ مِنْ أَجْلٍ أَنَّ أَبَاهُ قَدْ أَذِنَ لَهُ فِي ذَلِكَ وَ هُوَ حَيٌّ.

20- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ صَالِحٍ بْنِ رَزِينٍ عَنِ ابْنِ أَشْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي عَبْدِ لِقَوْمٍ مَأْذُونٍ لَهُ فِي التَّجَارَةِ دَفَعَ إِلَيْهِ رَجُلٌ أَلْفَ دِرْهَم فَقَالَ لَهُ: اشْتَرِ مِنْهَا نَسَمَةً وَ أَعْتِقْهَا عَنِّي وَ حُجَّ عَنِّي بِالْبَاقِي ثُمَّ مَاتَ صَاحِبُ الْأَلْفِ دِرْهَم فَانْطَلَقَ الْعَبْدُ فَاشْتَرَى أَبَاهُ فَأَعْتَقَهُ عَنِ الْمَيِّتِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ الْبَاقِيَ فِي الْحَجِّ عَنِ الْمَيْتِ فَحَجَّ عَنْهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ مَوَالِيَ أَبِيهِ وَ مَوَالِيَهُ وَ وَرَثَةَ الْمَيِّتِ فَاخْتَصَمُوا جَمِيعاً فِي الْأَلْفِ دِرْهَم.

فَقَالَ مَوَالِي الْمُعْتَقِ: إِنَّمَا اشْتَرَيْتُ أَبَاكَ بِمَالِنَا.

19- محمد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: شخصی دیگری را وصی فرزندان خود و اموالش قرار داده و هنگام وصیت کردن به وصی اجازه داده است که با أموالش به معامله بپردازد و سود آن بین او و فرزندان تقسیم شود. فرمود: ایرادی ندارد؛ زیرا پدر (وصیت کننده) در حالی که زنده بود اجازه معامله را برای وصی صادر کرده بود.

20- ابن اشیم گوید: گروهی به بردهای اجازه تجارت داده بودند و شخصی هزار درهم به او داد و گفت با این پول بردهای خریداری کن سپس از جانب من آزادش کن و با بقیه پول از جانب من حج به جای آور. سپس صاحب پول مرد.

برده رفت و پدر خودش را خریداری کرد و از جانب صاحب پول آزادش کرد و بقیه پول را به پدرش داد که از جانب صاحب پول حج گزارد این خبر به صاحبان پدرش صاحبان خودش و ورثه صاحب پول رسید. پس همگی در باره آن مبلغ با هم نزاع کردند.

صاحبان برده گفتند: پدرت را با پول ما خریده ای.

وَقَالَ الْوَرَثَةُ: اشْتَرَيْتَ أَبَاكَ بِمَالِنَا،

وَقَالَ مَوَالِي الْعَبْدِ: إِنَّمَا اشْتَرَيْتَ أَبَاكَ بِمَالِنَا.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: أَمَّا الْحَجَّةُ فَقَدْ مَضَتْ بِمَا فِيهَا لَا تُرَدُّ وَأَمَّا الْمُعْتَقُ فَهُوَ رَةٌ الرِّقْ لِمَوَالِي أَبِيهِ وَ أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَقَامَ الْبَيِّنَةَ أَنَّ الْعَبْدَ اشْتَرَى أَبَاهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ كَانَ لهم رقا.

21- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ أَوْ غَيْرِهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِوَصِيَّةٍ فِي مَالِهِ تُلْثٍ أَوْ رُبُعِ فَقُتِلَ الرَّجُلُ خَطَةٌ يَعْنِي الْمُوصِي.

فَقَالَ: يُحَارُ لِهَذِهِ الْوَصِيَّةِ مِنْ مِيرَائِهِ وَ مِنْ دِيَتِهِ.

22- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى قَالَ:

و ورثه گفتند: پدرت را با پول ما خریده ای.

و صاحبان برده گفتند: پدرت را با پول ما خریده ای.

امام باقر علیه السلام فرمود: اما حج با مسائل آن پایان پذیرفته است و بر نمی گردد. و اما پدر برده که به بردگی صاحبان خودش بر می گردد و هر کدام از صاحبان برده و ورثه میت دلیل بیاورند که برده با پول آنان پدرش را خریده است پدر برده، برده آنان خواهد بود.

21- محمد بن قیس گوید به امام باقر علیه السلام عرض کردم شخصی یک سوم یا یک چهارم اموال خود را برای دیگری وصیت میکند آن گاه وصیت گزار به قتل خطایی کشته می شود.

فرمود: این وصیت را میراث و دیه وصیت گزار نیز در بر می گیرد.

22 - معاوية بن عمار گوید:

حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمَّارٍ قَالَ : مَاتَتْ أُخْتُ مُفَضَّلِ بْنِ غِيَاثٍ فَأَوْصَتْ بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهَا التَّلْثِ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ الثَّلْثِ فِي الْمَسَاكِينِ وَ التَّلْثِ فِي الْحَجِّ فَإِذَا هُوَ لَا يَبْلُغُ مَا قَالَتْ.

فَذَهَبْتُ أَنَا وَ هُوَ إِلَى ابْنِ أَبِي لَيْلَى فَقَصَّ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ فَقَالَ: اجْعَلْ ثُلُثَاً فِي ذَا وَ ثُلُثَاً في ذَا وَ ثُلُثَاً فِي ذَا.

فَأَتَيْنَا ابْنَ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَيْضاً كَمَا قَالَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى، فَأَتَيْنَا أَبَا حَنِيفَةَ فَقَالَ كَمَا قَالا.

فَخَرَجْنَا إِلَى مَكَّةَ فَقَالَ لِي: سَلْ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَلَمْ تَكُنْ حَجَّتِ الْمَرْأَةُ.

فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه الاسلام. فَقَالَ لِي: ابْدَأْ بِالْحَجِّ ، فَإِنَّهُ فَرِيضَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهَا وَ مَا بَقِيَ فَاجْعَلْ بَعْضاً فِي ذَا وَبَعْضاً فِي ذَا.

قَالَ: فَتَقَدَّمْتُ فَدَخَلْتُ المَسْجِدَ فَاسْتَقْبَلْتُ أَبَا حَنِيفَةَ وَ قُلْتُ لَهُ:

خواهر مفضّل بن غیاث از دنیا رفت و به مقداری از اموالش وصیت کرد که یک سوم آن مقدار را در راه خدا یک سوم برای فقرا و یک سوم برای انجام حج باشد. اما آن مبلغ به اندازه وصيتش نبود من و مفضّل نزد ابن شبرمه رفتیم و ماجرا را برایش تعریف نمودیم.

ابن شبرمه گفت: یک سوم آن را در راه ،خداوند یک سوم در راه فقرا و یک سوم در راه حج قرار دهید.

نزد ابن ابی لیلی رفتیم او نیز سخن ابن شبرمه را تکرار کرد پس نزد ابو حنیفه رفتیم و او نیز سخن آن دو را باز گفت.

ما به مکه رفتیم مفضّل به من گفت: از امام صادق علیه السلام سؤال کن، در ضمن آن زن حج نکرده بود. پس از امام سؤال کردم.

امام علیه السلام به من فرمود: از حج شروع کن؛ زیرا آن واجب الهی بر گردن او است و باقی مانده را مقداری در راه خدا و مقداری برای فقرا قرار ده.

به کوفه بازگشتم و به مسجد کوفه رفتم با ابو حنیفه رو به رو شدم و به او گفتم:

سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیهم السلام عَنِ الَّذِي سَأَلْتُكَ عَنْهُ، فَقَالَ لِي: ابْدَأْ بِحَقِّ اللَّهِ أَوَّلاً، فَإِنَّهُ فَرِيضَةٌ عَلَيْهَا وَ مَا بَقِيَ فَاجْعَلْهُ بَعْضاً فِي ذَا وَبَعْضاً فِي ذَا. فَوَاللَّهِ، مَا قَالَ لِي خَيْراً وَلا شَرّاً وَجِئْتُ إِلَى حَلْقَتِهِ وَ قَدْ طَرَحُوهَا وَ قَالُوا: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: ابْدَأْ بِالْحَجِّ، فَإِنَّهُ فَرِيضَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْهَا.

قَالَ: قُلْتُ: هُوَ بِاللَّهِ كَانَ كَذَا وَكَذَا فَقَالُوا: هُوَ أَخْبَرَنَا هَذَا.

23- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْأَحْوَصِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مُسَافِرٍ حَضَرَهُ الْمَوْتُ فَدَفَعَ مَالَهُ إِلَى رَجُلٍ مِنَ التُجَّارِ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْمَالَ لِفُلانِ بْنِ فُلانٍ لَيْسَ لِي فِيهِ قَلِيلٌ وَ لَا كَثِيرٌ فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ يَضَعُهُ حَيْثُ يَشَاءُ، فَمَاتَ وَلَمْ يَأْمُرَ صَاحِبَهُ الَّذِي جَعَلَ لَهُ بِأَمْرِ وَ لَا يَدْرِي صَاحِبُهُ مَا الَّذِي حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ كَيْفَ يَصْنَعُ بِهِ؟

قَالَ: يَضَعُهُ حَيْثُ يَشَاءُ إِذَا لَمْ يَكُنْ يَأْمُرُهُ.

از امام صادق علیه السلام درباره مسأله ای که از تو پرسیده بودم سؤال کردم و امام به من فرمود نخست از حق خدا شروع کن؛ زیرا آن واجبی است بر عهده خواهر مفضّل و باقی مانده آن را مقداری در راه خداوند و مقداری برای فقرا قرار ده.

پس به خدا سوگند! ابو حنیفه نه گفت: خوب است و نه :گفت بد است. پس به درس ابو حنيفه رفتم شاگردان او آن مسأله را مطرح کردند و گفتند ابو حنیفه گفته است: از حج شروع کن که واجبی الهی است بر عهده اش گفتم: به خدا سوگند! آیا ابو حنیفه چنین گفته است؟

گفتند: ابو حنیفه به ما چنین گفت.

23- احوص گوید: از امام کاظم علیه الاسلام پرسیدم مسافری به بستر احتضار افتاد. پس اموال خود را به تاجری داد و گفت این اموال از آنِ فلانی پسر فلانی است؛ من هیچ سهمی- نه کم و نه زیاد- در آن ندارم پس آن را به او بده که هر طور که میخواهد مصرف کند. آن مرد از دنیا رفت و برای صاحب اموال دستوری صادر نکرد که با اموال چه کند و صاحب اموال نیز نمی داند چرا آن شخص اموال را از آن او دانسته است؛ اکنون او چه وظیفه ای دارد؟

فرمود: هرگاه میت دستوری نداده آن را در هر راهی که می خواهد، مصرف کند.

24- وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى إِلَى رَجُلٍ أَنْ يُعْطِيَ قَرَابَتَهُ مِنْ ضَيْعَتِهِ كَذَا وَكَذَا جَرِيباً مِنْ طَعَام فَمَرَّتْ عَلَيْهِ سِنُونَ لَمْ يَكُنْ فِي ضَيْعَتِهِ فَضْلُ بَلِ احْتَاجَ إِلَى السَّلَفِ الْعِينَةِ عَلَى مَنْ أَوْصَى لَهُ مِنَ السَّلَفِ وَ الْعِينَةِ أَمْ لَا، فَإِنْ أَصَابَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ يُجْرِ عَلَيْهِمْ لِمَا فَاتَهُمْ مِنَ السِّنِينَ الْمَاضِيَةِ.

فَقَالَ: كَأَنِّي لا أُبَالِي إِنْ أَعْطَاهُمْ أَوْ أَخَذَ ثُمَّ يَقْضِي.

25- وَ عَنْهُ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِوَصَايَا لِقَرَابَاتِهِ وَ أَدْرَكَ الْوَارِثُ فَقَالَ لِلْوَصِيَّ أَنْ يَعْزِلَ أَرْضِاً بِقَدْرِ مَا يُخْرِجُ مِنْهُ وَصَايَاهُ إِذَا قَسَمَ الْوَرَثَةُ وَ لَا يُدْخِلَ هَذِهِ الْأَرْضَ فِي قِسْمَتِهِمْ أَمْ كَيْفَ يَصْنَعُ؟

فَقَالَ: نَعَمْ كَذَا يَنْبَغِي.

26- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي عَنْ جَدِّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّهُ قَالَ:

24- احوص گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: مردی به دیگری وصیت نمود که محصول غلات فلان جریب از زمین کشاورزی او را به خویشانش بدهد پس از گذشت چند سال نه تنها زمین محصولی نداشت بلکه برای محصول دادن به قرض و وام نیاز داشت. آیا هزینه قرض و وام بر عهده کسانی است که برای آنها وصیت شده یا نه؟ از این روی اگر پس از هزینه کردن محصول داد، سهمیه سال های گذشته که به آنان نرسیده بود به آنان پرداخت می شود؟

فرمود: انگار اهمیتی نمیدهم که متولی ،زمین سهمیه آنها را از جانب خودش بدهد؛ یا این که هزینه زمین را از آنان بگیرد آنگاه بعد از محصول دادن پرداخت کند.

25- احوص گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم مردی برای نزدیکانش وصیتی می کند و وارثی بالغ دارد وصی می تواند در هنگامی که ورثه میراث را تقسیم می کنند زمینی را که کفاف وصیت پدرش را بدهد کنار بگذارد و آن را در تقسیم میراث داخل نکند؟ یا چه وظیفه دیگری دارد؟

فرمود: آری، شایسته است چنین کند.

26- سعد بن سعد گوید:

سَأَلْتُهُ يَعْنِي أَبَا الْحَسَنِ الرّضَا علیه السلام عَنْ رَجُلٍ كَانَ لَهُ ابْنُ يَدَّعِيهِ فَنَفَاهُ وَ أَخْرَجَهُ مِنَ المِيرَاتِ وَ أَنَا وَصِيُّهُ فَكَيْفَ أَصْنَعُ؟

فَقَالَ يَعْنِي الرِّضَا علیه السلام: لَزِمَهُ الْوَلَدُ بِإِقْرَارِهِ بِالْمَشْهَدِ لَا يَدْفَعُهُ الْوَصِيُّ عَنْ شَيْءٍ قَدْ عَلَمَهُ.

27- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ عِنْدِي دَنَانِيرُ وَ كَانَ مَرِيضاً فَقَالَ لِي: إِنْ حَدَثَ بي حَدَث فَأَعْطِ فُلاناً عِشْرِينَ دِينَاراً وَ أَعْطِ أَخِي بَقِيَّةَ الدَّنَانِيرِ فَمَاتَ وَ لَمْ أَشْهَدْ مَوْتَهُ فَأَتَانِي رَجُلٌ مُسْلِمٌ صَادِقٌ فَقَالَ لِي: إِنَّهُ أَمَرَنِي أَنْ أَقُولَ لَكَ: انْظُرِ الدَّنَانِيرَ الَّتِي أَمَرْتُكَ أَنْ تَدْفَعَهَا إِلَى أَخِي فَتَصَدَّقْ مِنْهَا بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ اقْسِمْهَا فِي الْمُسْلِمِينَ وَ لَمْ يَعْلَمْ أَخُوهُ أَنَّ لَهُ عِنْدِي شَيْئاً.

فَقَالَ: أَرَى أَنْ تَصَدَّقَ مِنْهَا بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ كَمَا قَالَ.

از امام رضا علیه السلام پرسیدم: مردی پسری دارد که ادعا میکند پدر اوست. پس او را طرد می کند و از میراث محروم می سازد من وصی آن شخص هستم؛ اکنون چه کنم؟

فرمود: با اقرار شخص در حضور شاهدان، پسر، فرزند اوست. وصی حق ندارد فرزند را از چیزی که می داند حق اوست دور نماید.

27- اسحاق بن عمار گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی بیمار مبلغی دینار نزد من داشت. به من گفت: اگر پیش آمدی برایم رخ داد بیست دینار به فلانی بپرداز و بقیه آن را به برادرم بده.

پس او از دنیا رفت، اما من شاهد مرگش نبودم. مرد مسلمان راستگویی آمد و به من گفت: میت به من دستور داد به تو بگویم که دینارهایی را که به تو دستور داده بودم به برادرم بدهی بنگر و ده دینار آن را صدقه ده و بین فقرای مسلمان تقسیم کن. در حالی که برادر میت نمی دانست برادرش مقداری پول نزد من دارد.

فرمود: نظر من این است که ده دینار آن را همان طور که میت گفته است صدقه دهی.

28- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي الْحَسَن علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ كَانَ غَارِماً فَهَلَكَ فَأُخِذَ بَعْضُ وُلْدِهِ بِمَا كَانَ عَلَيْهِ فَغُرِّمُوا غُرْماً عَنْ أَبِيهِمْ فَانْطَلَقُوا إِلَى دَارِهِ فَابْتَاعُوهَا وَ مَعَهُمْ وَرَثَةٌ غَيْرُهُمْ نِسَاءٌ وَ رِجَالٌ لَمْ يُطْلِقُوا الْبَيْعَ وَ لَمْ يَسْتَأْمِرُوهُمْ فِيهِ فَهَلْ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ؟

فَقَالَ: إِذَا كَانَ إِنَّمَا أَصَابَ الدَّارَ مِنْ عَمَلِهِ ذَلِكَ فَإِنَّمَا غُرِّمُوا فِي ذَلِكَ الْعَمَلِ فَهُوَ عَلَيْهِمْ جَمِيعاً.

29- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ عَنْبَسَةَ

الْعَابِدِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَوْصِنِي.

فَقَالَ: أَعِدَّ جَهَازَكَ وَ قَدَّمْ زَادَكَ وَ كُنْ وَصِيَّ نَفْسِكَ وَ لَا تَقُلْ لِغَيْرِكَ يَبْعَثُ إِلَيْكَ بِمَا يُصْلِحُكَ.

28- عبدالرحمان بن حجاج گوید: از امام کاظم علیه السلام پرسیدم: مرد بدهکاری از دنیا رفت. بعضی از فرزندان او را به خاطر بدهی پدر گرفتند آنان به خاطر بدهی پدر، بدهکار شدند. بنا بر این رفتند خانه پدرشان را فروختند و بدهی را پرداختند. اضافه بر آن فرزندان، و ورثه دیگری نیز بودند که تعدادی زن و مرد بودند آنان فروش خانه را جایز ندانستند فرزندانی که خانه را فروخته بودند از این ورثه اجازه نگرفته بودند. بنا بر این آیا آن ورثه ای که خانه را فروختند به خاطر این کار مدیون هستند؟

فرمود: چنان چه میت با همان پولی که بدهکار بود این خانه را به دست آورده بود، پس همه آنان در این کار بدهکارند. بنا بر این بدهی بر عهده همگی آنان است.

29- عنبسه عابد گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مرا وصیتی کن تا به کاربندم. فرمود: وسائل سفر را آماده کن و توشه ات را قبل از حرکت بفرست؛ خودت قبل از مرگ وصیتت را اجراکن و مگو که دیگران بعد از مرگت روانه کنند و شکست تو را اصلاح نمایند.

30- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ:

كَتَبْتُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام أَعْلِمُهُ أَنَّ إِسْحَاقَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ وَقَفَ ضَيْعَةً عَلَى الْحَجِّ وَأُم وَلَدِهِ وَ مَا فَضَلَ عَنْهَا لِلْفُقَرَاءِ وَ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ أَشْهَدَنِي عَلَى نَفْسِهِ بِمَالٍ لِيُفَرَّقَ عَلَى إِخْوَانِنَا وَ أَنَّ فِي بَنِي هَاشِمٍ مَنْ يُعْرَفُ حَقَّهُ يَقُولُ بِقَوْلِنَا مِمَّنْ هُوَ مُحْتَاجٌ فَتَرَى أَنْ أَصْرِفَ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ إِذَا كَانَ سَبِيلُهُ سَبِيلَ الصَّدَقَةِ لِأَنَّ وَقْفَ إِسْحَاقَ إِنَّمَا هُوَ صَدَقَةٌ.

فَكَتَبَ علیه السلام: فَهِمْتُ يَرْحَمُكَ اللهُ مَا ذَكَرْتَ مِنْ وَصِيَّةِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ وَ مَا أَشْهَدَ لَكَ بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ مَا اسْتَأْمَرْتَ فِيهِ مِنْ إِيصَالِكَ بَعْضَ ذَلِكَ إِلَى مَنْ لَهُ مَيْلٌ وَ مَوَدَّةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ مِمَّنْ هُوَ مُسْتَحِقٌ فَقِيرٌ فَأَوْصِلْ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ يَرْحَمُكَ اللهُ فَهُمْ إِذَا صَارُوا إِلَى هَذِهِ الْخُطَّةِ أَحَقُّ بِهِ مِنْ غَيْرِهِمْ لِمَعْنِّى لَوْ فَسَّرْتُهُ لَكَ لَعَلِمْتَهُ إِنْ شَاءَ اللهُ.

30- علی بن مهزیار گوید: به امام جواد علیه السلام نامه نوشتم و اعلام داشتم که اسحاق بن ابراهیم زمین کشاورزی خود را وقف انجام حج و کنیز فرزند دارش قرار داد و اضافه آن را وقف فقرا نمود و محمد بن ابراهیم مرا بر خودش شاهد گرفت تا اموالی را بین برادران ما تقسیم کند و در بین بنی هاشم کسانی هستند که حق ایشان را می شناسند و شیعه هستند، هم چنین احتیاج مالی دارند به نظر شما در صورتی که آن اموال صدقه باشد می توانم آن را به آنان بدهم؛ زیرا وقف اسحاق بن ابراهیم صدقه بود.

امام علیه السلام نوشت آن چه را گفتی دانستم- خداوند رحمتت کند!- از وصیت اسحاق بن ابراهیم- خداوند از او راضی گردد و شهادتی که محمد بن ابراهیم - خداوند از او راضی باشد- از تو گرفت و اجازه ای که برای رساندن قسمتی از آن اموال به عده ای از بنی هاشم که ارادت و محبتی به ما دارند و مستحق و فقیرند، طلب نمودی. پس آن اموال را به آنان بپرداز- خداوند رحمتت کند- زیرا هنگامی که آن عده از بنی هاشم بر این عقیده باشند از دیگران سزاوارتر خواهند بود؛ به خاطر دلیلی که اگر برای تو تفسیر کنم- ان شاء الله- آن را خواهی دانست.

31- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فِي رَجُلٍ دَفَعَ إِلَى رَجُلٍ مَالاً وَ قَالَ إِنَّمَا أَدْفَعُهُ إِلَيْكَ لِيَكُونَ ذُخْراً لِابْنَتَيْ فُلانَةَ وَ فُلانَةَ ثُمَّ بَدَا لِلشَّيْحَ بَعْدَ مَا دَفَعَ الْمَالَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ خَمْسَةٌ وَ عِشْرِينَ وَ مِائَةَ دِينَارٍ فَاشْتَرَى بِهَا جَارِيَةً لِابْنِ ابْنِهِ، ثُمَّ إِنَّ الشَّيْخَ هَلَكَ فَوَقَعَ بَيْنَ الْجَارِيَتَيْنِ وَ بَيْنَ الْغُلامِ أَوْ إِحْدَاهُمَا فَقَالَتَا لَهُ : وَيْحَكَ وَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتَنْكِحُ جَارِيَتَكَ حَرَاماً إِنَّمَا اشْتَرَاهَا أَبُونَا لَكَ مِنْ مَالِنَا الَّذِي دَفَعَهُ إِلَى فُلانٍ فَاشْتَرَى لَكَ مِنْهُ هَذِهِ الْجَارِيَةَ فَأَنْتَ تَنْكِحُهَا حَرَاماً لا تَحِلُّ لَكَ، فَأَمْسَكَ الْفَتَى عَنِ الْجَارِيَةِ فَمَا تَرَى فِي ذَلِكَ؟ فَقَالَ: أَلَيْسَ الرَّجُلُ الَّذِي دَفَعَ الْمَالَ أَبَا الْجَارِيَتَيْنِ وَ هُوَ جَدُّ الْغُلَامِ وَ هُوَ اشْتَرَى لَهُ الْجَارِيَةَ؟ قُلْتُ: بَلَى.

فَقَالَ: فَقُلْ لَهُ: فَلْيَأْتِ جَارِيَتَهُ إِذَا كَانَ الْجَدُّ هُوَ الَّذِي أَعْطَاهُ وَ هُوَ الَّذِي أَخَذَهُ.

31- سعید بن یسار گوید به امام صادق عرض کردم پیری سالمند نقدینه ای به امانت می سپارد و به آن مرد امین می گوید از این رو نقدینه را به امانت می سپارم که بعد از من ذخیره ای برای دخترانم فلانی و فلانی باشد. بعد از مدتی می آید وصد و بیست و پنج دینار آن را مسترد می کند و برای نوۀ خود کنیزی می خرد. موقعی که این پیرمرد از دنیا رفت و مابقی نقدینه در اختیار آن دو خواهر قرار می گیرد از ماجرا مطلع می شوند. یک روز که میان این دو خواهر با آن برادرزاده نزاعی رخ می دهد به برادر زاده خود می گویند: چه می گویی وای بر تو به خدا سوگند این کنیزی که داری برای تو حرام است پدر از مال ما که نزد فلانی به امانت گذاشته بود این کنیز را برایت خرید، تو مالک این کنیز نیستی، بستر این کنیز بر تو حرام است بعد از این نزاع آن از مباشرت با کنیز خودداری می کند و تکلیف خود را نمی داند. نظر شما چیست؟

فرمود: مگر آن پیر سالمند که نقدینه اش را برای این دو خواهر به امانت گذاشته پدر همین دو خواهر نیست؟ مگر آن پیر سالمند جد همین پسر نیست که این کنیز را خریداری کرده است؟

عرض کردم: چرا.

فرمود: به آن پسر اطلاع بده در صورتی که جد او شخصاً مالی را به امانت گذاشته است و شخصاً دریافت کرده و این کنیز را خریده است می تواند با کنیز خود همبستر شود.

بخش سی و هشتم

حکم کسی که بدون وصیت می میرد و وارث صغیر دارد

(38)

بَابُ مَنْ مَاتَ عَلَى غَيْرِ وَصِيَّةٍ وَ لَهُ وَارِثْ صَغِيرٌ فَيُبَاعُ عَلَيْهِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ غَيْرُهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَعْدِ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ:

سَأَلْتُ الرَّضَا علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مَاتَ بِغَيْرِ وَصِيَّةٍ وَ تَرَكَ أَوْ لاداً ذُكْرَاناً [وَ إِنَاثاً] وَغِلْمَاناً صِغَاراً وَ تَرَكَ جَوَارِيَ وَمَمَالِيكَ هَلْ يَسْتَقِيمُ أَنْ تُبَاعَ الْجَوَارِي؟

قَالَ: نَعَمْ.

وَ عَنِ الرَّجُلِ يَصْحَبُ الرَّجُلَ فِي سَفَرِهِ فَيَحْدُثُ بِهِ حَدَثُ الْمَوْتِ وَ لا يُدْرِكُ الْوَصِيَّةَ كَيْفَ يَصْنَعُ بِمَتَاعِهِ؟ وَ لَهُ أَوْلَادٌ صِغَارٌ وَ كِبَارٌأَ يَجُوزُ أَنْ يَدْفَعَ مَتَاعَهُ وَدَوَابَّهُ إِلَى وُلْدِهِ الْكِبَارِ أَوْ إِلَى الْقَاضِي؟ فَإِنْ كَانَ فِي بَلْدَةٍ لَيْسَ فِيهَا قَاضٍ كَيْفَ يَصْنَعُ وَإِنْ كَانَ دَفَعَ الْمَالَ إِلَى وُلْدِهِ الْأَكَابِرِ وَ لَمْ يُعْلِمْ بِهِ فَذَهَبَ وَ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى رَبِّهِ كَيْفَ يَصْنَعُ؟

بخش سی و هشتم

حکم کسی که بدون وصیت می میرد و وارث صغیر دارد

1- اسماعيل بن سعد اشعری گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: اگر کسی بدون وصیت بمیرد و فرزندانی پسر و دختر، با چند غلام نابالغ و چند کنیز و برده از او به جا بماند، آیا فروختن کنیزان او کار درستی هست؟

فرمود: آری.

پرسیدم: انسان با دوست خود همسفر می شود و در سفر دوستش به علت حادثه ای فوت می کند و فرصت وصیت نمی یابد متاع او را چه باید کرد با آن که فرزندان او برخی بالغ اند و برخی نابالغ؟ آیا رواست که متاع او را با چهارپای سواری به فرزندان بالغ او رد کنند؟ یا لازم است که آن را به قاضی بسپارند؟ و اگر در شهری باشند که قاضی ندارد، چه باید بکنند؟ و اگر مال و متاع او را به فرزندان بالغ او رد کنند و به دیگران اطلاع ندهند و آن مال و متاع از میان برود و انسان نتواند از آنان پس بگیرد، چه باید کرد؟

قَالَ: إِذَا أَدْرَكَ الصِّغَارُ وَ طَلَبُوا فَلَمْ يَجِدْ بُدّاً مِنْ إِخْرَاجِهِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ بِأَمْرِ السُّلْطَانِ وَعَنِ الرَّجُلِ يَمُوتُ بِغَيْرِ وَصِيَّةٍ وَ لَهُ وَرَثَةٌ صِغَارٌ وَ كِبَارٌ أَ يَحِلُّ شِرَاءُ خَدَمِهِ وَمَتَاعِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَوَلَّى الْقَاضِي بَيْعَ ذَلِكَ فَإِنْ تَوَلَّاهُ قَاضٍ قَدْ تَرَاضَوْا بِهِ وَ لَمْ يَسْتَأْمِرْهُ الْخَلِيفَةُ أَ يَطِيبُ الشَّرَاءُ مِنْهُ أَمْ لا؟

فَقَالَ: إِذَا كَانَ الْأَكَابِرُ مِنْ وُلْدِهِ مَعَهُ فِي الْبَيْعِ فَلَا بَأْسَ بِهِ إِذَا رَضِيَ الْوَرَثَةُ بِالْبَيْعِ وَقَامَ عَدْلٌ فِي ذَلِكَ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ بَيْنِي وَبَيْنَهُ قَرَابَةً مَاتَ وَ تَرَكَ أَوْ لاداً صِغَارًا وَتَرَكَ مَمَالِيكَ لَهُ غِلْمَانٌ وَ جَوَارِي وَلَمْ يُوصِ فَمَا تَرَى فِيمَنْ يَشْتَرِي مِنْهُمُ الْجَارِيَةَ يَتَّخِذُهَا أُمَّ وَلَدٍ وَ مَا تَرَى فِي بَيْعِهِمْ؟

أمام علیه السلام فرمود: بعد از آن که فرزندان نابالغ او بالغ شوند و حق خود را مطالبه نمایند، چاره ای ندارد جز این که از کیسه خود تاوان دهد مگر که والی گفته باشد مال و متاع او را به فرزندان بالغ او تسلیم کنید.

پرسیدم: اگر کسی بدون وصیت بمیرد و فرزندان او برخی بالغ باشند و برخی نابالغ، رواست که بردگان او و یا متاع زندگی او را خریداری کنند؟ با آن که فروش متاع او به امر قاضی نباشد؟ و اگر همگان رضایت دهند و یک قاضی اختصاصی معین کنند، خرید متاع آن میت حلال و روا خواهد بود؟ :فرمود اگر فرزندان بالغ او در کنار قاضی باشند و همۀ وارثان به فروش متاع و وسائل

رضایت دهند و یک فرد عادل متصدی فروش و تقسیم ،باشد خرید آن وسائل مانعی ندارد.

2- ابن رئاب گوید: از امام کاظم علیه السلام سؤال کردم: یکی از خویشان من از دنیا رفت و فرزندان کوچکی به جای گذاشت او غلامان و کنیزانی نیز به جای نهاد اما وصیت نکرد. بنا بر این نظر شما در بارۀ کسی که کنیزی از آنان میخرد و او را جهت فرزند دار شدن قرار می دهد چیست؟ هم چنین نظر شما درباره فروشی که آن کودکان انجام می دهند چیست؟

قَالَ: فَقَالَ: إِنْ كَانَ لَهُمْ وَلِيٌّ يَقُومُ بِأَمْرِهِمْ بَاعَ عَلَيْهِمْ وَ نَظَرَ لَهُمْ كَانَ مَأْجُوراً فِيهِمْ. قُلْتُ: فَمَا تَرَى فِيمَنْ يَشْتَرِي مِنْهُمُ الْجَارِيَةَ فَيَتَّخِذُهَا أُمَّ وَلَدٍ؟

قَالَ: لا بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا أَنْفَذَ ذَلِكَ الْقَيْمُ لَهُمُ النَّاظِرُ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ وَ لَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَرْجِعُوا فِيما صَنَعَ الْقَيِّمُ لَهُمُ النَّاظِرُ فِيمَا يُصْلِحُهُمْ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ زُرْعَةَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ لَهُ بَنُونَ وَ بَنَاتٌ صِغَارٌ وَ كِبَارٌ مِنْ غَيْرِ وَصِيَّةٍ وَ لَهُ خَدَمٌ وَ مَمَالِيكَ وَ عُقَدٌ كَيْفَ يَصْنَعُ الْوَرَثَةُ بِقِسْمَةِ ذَلِكَ الْمِيرَاثِ؟

قَالَ: إِنْ قَامَ رَجُلٌ ثِقَةٌ قَاسَمَهُمْ ذَلِكَ كُلَّهُ فَلا بَأْسَ.

فرمود: اگر آنان سرپرستی دارند که امور آنها را انجام می دهد، برای آنان بفروشد و حق آنان را در نظر بگیرد پاداش خواهد برد.

گفتم: نظر شما درباره کسی که از آن فرزندان کنیز می خرد و از او فرزند دار می شود چیست؟

فرمود: این معامله ایرادی ندارد به شرط آن که سر پرست آنان که مصالح آنها را در نظر گرفته این معامله را امضا کند و در این صورت حق رجوع از معامله نیز ندارد.

سماعه :گوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی بدون وصیت از دنیا رفت. او پسران و دختران کوچک و بزرگی و خدمت کاران و بردگانی دارد. ورثه چگونه میراث را تقسیم کنند؟

فرمود: اگر شخص مورد اعتمادی به پاخاست و همه میراث را بین ورثه تقسیم نمود، مانعی ندارد.

بخش سی و نهم

حکم سرپرستی ایتام و حدود بلوغ

(39)

بَابُ الْوَصِيِّ يُدْرِكُ أَيْتَامُهُ فَيَمْتَنِعُونَ مِنْ أَخْذِ مَالِهِمْ وَ مَنْ يُدْرِكُ وَ لَا يُؤْنَسُ مِنْهُ الرُّشْدُ وَ حَدٌ الْبُلُوغ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ وَصِيَّ أَيْنَامٍ تُدْرِكُ أَيْتَامُهُ فَيَعْرِضُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْخُذُوا الَّذِي لَهُمْ فَيَأْبَوْنَ عَلَيْهِ كَيْفَ يَصْنَعُ؟

قَالَ: يَرُدُّهُ عَلَيْهِمْ وَ يُكْرِهُهُمْ عَلَى ذَلِكَ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى [عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى] عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

بخش سی و نهم

حکم سرپرستی ایتام و حدود بلوغ

1- اسماعیل گوید از امام رضا علیه السلام پرسیدم: اگر ایتام به حد بلوغ و رشد برسند و وصی و سرپرست به آنان تکلیف کند که بیایید و اموال خود را تحویل بگیرید، ولی آنان خودداری کنند، تکلیف وصی چه خواهد بود؟

فرمود: باید با جبر و اکراه اموالشان را به آنان رد کند.

2- هشام گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

انْقِطَاعُ يُتم اليتيم بِالِاحْتِلام وَ هُوَ أَشُدُهُ وَ إِنِ احْتَلَمَ وَ لَمْ يُؤْنَسْ مِنْهُ رُشْدُ وَ كَانَ سَفِيها أَوْ ضَعِيفاً فَلْيَمْسِك عَنْهُ وَلِيُّهُ مَالَهُ.

3- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ مُثَنَّى بْنِ رَاشِدِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ يَتِيمِ قَدْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ لَيْسَ بِعَفْلِهِ بَأْسٌ وَ لَهُ مَالٌ عَلَى يَدَيْ رَجُلٍ فَأَرَادَ الرَّجُلُ الَّذِي عِنْدَهُ الْمَالُ أَنْ يَعْمَلَ بِمَالِ الْيَتِيمِ مُضَارَبَةً فَأَذِنَ لَهُ الْغُلَامُ فِي ذَلِكَ.

فَقَالَ: لا يَصْلُحُ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ حَتَّى يَحْتَلِمَ وَ يَدْفَعَ إِلَيْهِ مَالَهُ.

قَالَ: وَ إِنِ احْتَلَمَ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَقْلُ لَمْ يُدْفَعْ إِلَيْهِ شَيْءٌ أَبَداً. حُمَيْدٌ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام مِثْلَ ذَلِكَ.

4- عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِبَاطٍ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ هَاشِمٍ وَصَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عِيصِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

پایان یافتن یتیمی یتیم، احتلام اوست که همان رشد اوست و اگر محتلم شود، اما رشدی از او مشاهده نشد بلکه سفیه و ناتوان بود پس سر پرستش باید اموال او را برایش نگه دارد.

3- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: یتیمی که هنوز به حد بلوغ نرسیده و تحت سرپرستی ولی خود به سر می برد، اما قرآن را خوانده است و به هوش و خرد او ایرادی نیست اگر ولی او تصمیم بگیرد که با اموال او به صورت مضاربه تجارت کند و منافع را تقسیم کنند و به همین منظور از یتیم خود اجازه بگیرد و یتیم به او اجازه بدهد، روا خواهد بود؟

فرمود: صلاحیت ندارد که این ولی با اموال یتیم تجارت کند تا آن روز که یتیم بالغ شود و مالش را به او رد کند.

فرمود: اگر یتیم به حد بلوغ برسد و محتلم شود ولی هوش و خرد او در حد کفایت اجتماعی نباشد، هرگز نمی توان اموال او را به دستش سپرد.

4- عیص بن قاسم گوید:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْيَتِيمَةِ مَتَى يُدْفَعُ إِلَيْهَا مَالُهَا؟

قَالَ: إِذَا عَلِمْتَ أَنَّهَا لا تُفْسِدُ وَلا تُضَيعُ.

فَسَأَلْتُهُ إِنْ كَانَتْ قَدْ تَزَوَّجَتْ؟

فَقَالَ: إِذَا تَزَوَّجَتْ فَقَدِ انْقَطَعَ مِلْكُ الْوَصِيَّ عَنْهَا.

5- عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لا يُدْخَلُ بِالْجَارِيَةِ حَتَّى تَأْتِيَ لَهَا تِسْعُ سِنِينَ أَوْ عَشْرُ سِنِينَ.

6- عَنْهُ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ آدَمَ بَيَّاعِ اللُّؤْلُوْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا بَلَغَ الْغُلامُ ثَلاثَ عَشْرَةَ سَنَةٌ كُتِبَتْ لَهُ الْحَسَنَةُ وَ كُتِبَتْ عَلَيْهِ السَّيِّئَةُ وَ عُوقِبَ وَ إِذَا بَلَغَتِ الْجَارِيَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَكَذَلِكَ وَ ذَلِكَ أَنَّهَا تَحِيضُ لِتِسْعَ سِنِينَ.

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه السلام قَالَ:

از امام صادق علیه السلام پرسیدم: اگر دختری یتیم در کفالت من باشد، در چه وقتی باید اموالش را به او رد کنم؟

فرمود: موقعی که بدانی اموال خود را به فساد و تباهی نمی کشد.

پرسیدم: در صورتی که شوهر ،کند تکلیف وصی چه خواهد بود؟ فرمود: بعد از آن که دختر یتیم شوهر کند، ولایت و صی قطع می شود و تحت نظر شوهر قرار می گیرد.

5- زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: شوهر نمی تواند با همسر خود عروسی کند، مگر موقعی که نه ساله و یا ده ساله شود.

6- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر گاه پسر به سن سیزده سالگی برسد، کارهای نیک و بد او ثبت می شود و مسئولیت دارد و هرگاه دختر به سن نه سالگی برسد به همین صورت کارهای نیک و بد او ثبت می شود و مسئولیت دارد. مسئولیت به خاطر این است که دختر در سن نه سالگی حائض می شود.

7- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ ثَلاثَ عَشْرَةَ سَنَةٌ وَ دَخَلَ فِي الْأَرْبَعَ عَشْرَةَ وَجَبَ عَلَيْهِ مَا وَجَبَ عَلَى الْمُحْتَلِمِينَ احْتَلَمَ أَوْ لَمْ يَحْتَلِمْ كُتِبَتْ عَلَيْهِ السَّيِّئَاتُ وَكُتِبَتْ لَهُ الْحَسَنَاتُ وَجَازَ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا أَنْ يَكُونَ ضَعِيفاً أَوْ سَفِيهَا.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْمَدَائِنِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبِيبٍ بَيَّاعِ الْهَرَوِيٌّ قَالَ:

حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ: يَتَّغِرُ الصَّبِيُّ لِسَبْعِ وَ يُؤْمَرُ بِالصَّلَاةِ لِتِسْعِ وَيُفَرَّقُ بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ لِعَشْرِ وَ يَحْتَلِمُ لِأَرْبَعَ عَشْرَةَ وَ يَنْتَهِي طُولُهُ لِإِحْدَى وَعِشْرِينَ سَنَةٌ وَ يَنْتَهِي عَقْلُهُ لِثَمَانٍ وَ عِشْرِينَ إِلَّا التَّجَارِبَ.

هنگامی که رشد پسر بچه به سیزده سالگی رسید و داخل چهارده سالگی شد، تکالیفی که بر محتلم شدگان واجب است بر او نیز واجب می گردد؛ چه محتلم بشود چه نشود. گناهان و حسنات و نیکی ها برایش نگاشته می شود و هر چیزی برای او جایز می گردد جز این که ناتوان و یا سفیه باشد.

8- عیسی بن زید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود:

دندان های شیری پسر بچه در هفت سالگی می افتد و دندان اصلی می روید. و در نه سالگی باید به او فرمان کنند که نماز بخواند و در ده سالگی محل خواب کودکان از هم جدا می شود و در چهارده سالگی محتلم می گردد و در بیست و یک سالگی رشد قامتش به پایان می رسد. و در بیست و هشت سالگی رشد عقل به پایان می رسد جز تجربه که هم چنان بر آن افزوده می گردد.

9- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ مَاتَ وَأَوْصَى إِلَى رَجُلِ وَ لَهُ ابْنُ صَغِيرٌ فَأَدْرَكَ الغُلامُ وَذَهَبَ إِلَى الْوَصِيُّ فَقَالَ لَهُ: رُدَّ عَلَيَّ مَالِي لِأَتَزَوَّجَ فَأَبَى عَلَيْهِ فَذَهَبَ حَتَّى زَنَى قَالَ: يُلْزَمُ ثُلُتَيْ إِثْم زِنَى هَذَا الرَّجُلِ ذَلِكَ الْوَصِيُّ، لِأَنَّهُ مَنَعَهُ الْمَالَ وَ لَمْ يُعْطِهِ فَكَانَ يَتَزَوَّجُ.

تَمَّ كِتَابُ الْوَصَايَا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَ صَلَوَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ وَ يَتْلُوهُ إِنْ شَاءَ اللهُ تَعَالَى كِتَابُ الْمَوَارِيثِ.

9- راوی گوید: امام صادق علیه السلام درباره میتی که شخصی را وصی خود نموده بود و پسری داشت پسر به بلوغ رسید و پیش وصی رفت و :گفت اموالم را به من باز گردان تا ازدواج کنم اما وصی امتناع نمود تا این که پسر مرتکب زنا گردید، فرمود: دو سوم گناه این پسر بر گردن وصی است؛ زیرا او را از اموالش منع نموده و به او نداده بود که ازدواج کند.

کتاب وصیت پایان یافت حمد و سپاس بی پایان از آنِ خداوند؛ پروردگار جهانیان است و درود و صلوات او بر بهترین آفریدگانش حضرت محمّد و خاندان پاک او باد. در پی این کتاب- ان شاء الله تعالى- كتاب میراث خواهد آمد.

کتاب میراث (179- 424)

اشاره

كِتَابُ الْمَوَارِيثِ

کتاب

میراث

بخش یکم

صورت های سهم های ارث واجب

(1)

بَابُ وُجُوهِ الْفَرَائِضِ

قَالَ: إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى جَعَلَ الْفَرَائِضَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَصْنَافٍ وَ جَعَلَ مَخَارِجَهَا مِنْ سِتَّةِ أسهم.

فَبَدَأَ بِالْوَلَدِ وَ الْوَالِدَيْنِ الَّذِينَ هُمُ الْأَقْرَبُونَ وَبِأَنْفُسِهِمْ يَتَقَرَّبُونَ لَا بِغَيْرِهِمْ وَلَا يَسْقُطُونَ مِنَ الْمِيرَاثِ أَبَداً وَ لا يَرِثُ مَعَهُمْ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ إِلَّا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ، فَإِنْ حَضَرَ كُلُّهُمْ قُسِمَ الْمَالُ بَيْنَهُمْ عَلَى مَا سَمَّى اللهُ وَإِنْ حَضَرَ بَعْضُهُمْ فَكَذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يَحْضُرُ مِنْهُمْ إِلَّا وَاحِدٌ فَالْمَالُ كُلُّهُ لَهُ.

وَلا يَرِثُ مَعَهُ أَحَدٌ غَيْرُهُ إِذَا كَانَ غَيْرُهُ لا يَتَقَرَّبُ بِنَفْسِهِ وَإِنَّمَا يَتَقَرَّبُ بِغَيْرِهِ إِلَّا مَا خَصَّ اللهُ بِهِ مِنْ طَرِيقِ الإِجْمَاع أَنَّ وَلَدَ الْوَلَدِ يَقُومُونَ مَقَامَ الْوَلَدِ وَ كَذَلِكَ وَلَدْ الْإِخْوَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدُ الصُّلْبِ وَ لا إِخْوَةٌ.

بخش یکم

صورت های سهم های ارث واجب

کلینی رحمه الله گوید:

به راستی که خداوند تبارک و تعالی سهم های ارث را بر چهار گروه قرار داد و خروجی های آنها را بر شش سهم.

پس نخست از فرزند و والدین آغاز نمود که آنان نزدیکترین شخص به میت هستند و به واسطه خودشان با میت خویشی دارند نه به واسطه کسی دیگر و هیچ گاه از ارث ساقط نمی شوند. هم چنین جز زن و شوهر فرد دیگری همراه آنان حق ارث ندارد. پس اگر همۀ آنان حاضر باشند، میراث طبق سهمیه بندی خداوند بین آنان تقسیم می گردد و اگر فقط برخی از آنان باشند نیز طبق سهمیه بندی خداوند تقسیم می شود و اگر فقط یکی از آنان باشد همه ارث از آن او خواهد بود.

و همراه او کسانی که با واسطه با میت خویشاوندی دارند، ارث نمی برند؛ جز تخصیصی که خداوند از طریق اجماع زده است که فرزندان فرزند به جایپدرشان قرار می گیرند و همین طور فرزندان برادر در صورتی که میت فرزند صلبی و هم چنین برادری نداشته باشد.

وَهَذَا مِنْ أَمْرِ الْوَلَدِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ وَ لا أَعْلَمُ بَيْنَ الْأُمَّةِ فِي ذَلِكَ اخْتِلَافًا، فَهَؤُلاءِ أَحَدُ الْأَصْنَافِ الْأَرْبَعَةِ.

وَ أَمَّا الصِّنْفُ الثَّانِي فَهُوَ الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ، فَإِنَّ اللَّهَ وَ ثنِّي بِذِكْرِهِمَا بَعْدَ ذِكْرِ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَيْنِ فَلَهُمُ السَّهُمُ الْمُسَمَّى لَهُمْ وَ يَرِثُونَ مَعَ كُلِّ أَحَدٍ وَ لَا يَسْقُطُونَ مِنَ الميراث أَبَداً.

وَأَمَّا الصِّنْفُ الثَّالِثُ فَهُمُ الْكَلالَةُ وَ هُمُ الْإخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَلا الْوَالِدَانِ لِأَنَّهُمْ لا يَتَقَرَّبُونَ بِأَنْفُسِهِمْ، وَإِنَّمَا يَتَقَرَّبُونَ بِالْوَالِدَيْنِ فَمَنْ تَقَرَّبَ بِنَفْسِهِ كَانَ أَوْلَى بِالْمِيرَاتِ مِمَّنْ تَقَرَّبَ بِغَيْرِهِ. وَإِنْ كَانَ لِلْمَيِّتِ وَلَدٌ وَ وَالِدَانِ أَوْ وَاحِدٌ مِنْهُمْ لَمْ تَكُنِ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ كَلالَةٌ لِقَوْلِ اللهِ: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا»؛ يَعْنِي الْأَخَ «إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ» وَإِنَّمَا جَعَلَ اللهُ لَهُمُ الْمِيرَاثَ بِشَرْط.

و این مسأله فرزند اجماعی است و در بین مسلمانان اختلافی در این خصوص در نیافته ام پس این یکی از گروه های چهارگانه است.

ام. و اما گروه دوم که زن و شوهر است پس به راستی که خداوند نام آنها را در مرتبه دوم و بعد از نام فرزند و والدین آورده است. آنها سهم تعیین شده خود را دارند و همراه همه ورثه ارث می برند و هیچگاه از ارث ساقط نمی گردند.

و اما گروه سوم که کلاله هستند؛ کلاله برادران و خواهرانی که فرزند و والدین نباشد، آنان ورثه محسوب می شوند؛ زیرا آنان به واسطه خودشان با میت خویشی ندارند، بلکه به واسطه والدین خویشی دارند. بنا بر این هر کس به واسطه خودش با میت خویشاوندی داشته باشد از کسی که به واسطه دیگری خویشی داشته باشد نسبت به ارث سزاوارتر می باشد. و چنان چه میت فرزند و پدر و مادر یا یکی از آنان را دارا باشد برادران و خواهران کلاله محسوب نمی شوند؛ زیرا خداوند فرموده است از تو می پرسند؛ بگو خداوند حکم کلاله را برای شما بیان میکند اگر مردی بمیرد و فرزندی نداشته باشد و یک خواهر داشته باشد، خواهرش نصف ترکه را به ارث می برد هم چنین در صورتی که خواهر بدون فرزند باشد و بمیرد برادرش نیز چنین ارثی نمی برد و همانا که خداوند حق ارث را با یک شرط به آنان داده است.

وَقَدْ يَسْقُطُونَ فِي مَوَاضِعَ وَ لا يَرِثُونَ شَيْئاً وَ لَيْسُوا بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَيْنِ الَّذِينَ لا يَسْقُطُونَ عَنِ الْمِيرَاثِ أَبَداً.

فَإِذَا لَمْ يَحْضُرْ وَلَدٌ وَ لا وَالِدَانِ فَلِلْكَلالَةِ سِهَامُهُمُ الْمُسَمَّاةُ لَهُمْ لا يَرِثُ مَعَهُمْ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ إِلَّا مَنْ كَانَ فِي مِثْلِ مَعْنَاهُمْ.

وَأَمَّا الصّنف الرَّابِعُ فَهُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ الَّذِينَ هُمْ أَبْعَدُ مِنَ الْكَلَالَةِ فَإِذَا لَمْ يَحْضُرْ وَلَدٌ وَ لا وَالِدَانِ وَ لا كَلالَةٌ فَالْمِيرَاتُ لِأُولِي الْأَرْحَامِ مِنْهُمُ الْأَقْرَبِ مِنْهُمْ فَالْأَقْرَبِ يَأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ نَصِيبَ مَنْ يَتَقَرَّبُ بِقَرَابَتِهِ وَ لَا يَرِثُ أُولُو الْأَرْحَامِ مَعَ الْوَلَدِ وَ لا مَعَ الْوَالِدَيْنِ وَ لَا مَعَ الْكَلَالَةِ شَيْئاً وَإِنَّمَا يَرِثُ أُولُو الْأَرْحَامِ بِالرَّحِمِ فَأَقْرَبُهُمْ إِلَى الْمَيِّتِ أَحَقُّهُمْ بِالْمِيرَاثِ وَإِذَا اسْتَوَوْا فِي الْبُطُونِ فَلِقَرَابَةِ الْأُمِّ الثَّلْتُ وَ لِقَرَابَةِ الْأَبِ الثَّلُثَانِ وَإِذَا كَانَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ أَبْعَدَ فَالْمِيرَاثُ لِلْأَقْرَبِ عَلَى مَا نَحْنُ ذَاكِرُوهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

و گاهی کلاله در برخی مواضع از ارث ساقط می شوند و هیچ ارثی نمی برند. آنان به منزله فرزند و والدین نیستند که هیچ وقت از ارث ساقط نمی گردند. گاه فرزند و پدر و مادری نباشد، کلاله سهم های تعیین شده خود را می گیرند. هرگاه میت فرزندی نداشته باشد همراه کلاله فرد دیگری ارث نخواهد برد؛ جز کسانی که به منزله کلاله هستند (اجداد پدری و مادری).

اما گروه چهارم که بستگان هستند و از کلاله به میت دورترند. پس هر گاه فرزند، پدر و مادر و کلاله ای نبود، میراث از آن بستگان است که به ترتیب درجه خویشاوندی که با میت دارند ارث می برند هر کدام از آنان سهم واسطه ای را که توسط او با میت خویشاوند است می گیرد و بستگان همراه فرزند و والدین و کلاله ارثی نمی برند. و همانا که بستگان به ترتیب درجه خویشاوندی با میت ارث می برند بنا بر این کسی که به میت نزدیکتر است به ارث نیز سزاوار است و هنگامی که همه درجه خویشاوندی یکسانی با میت داشته باشند، یک سوم ترکه از آن بستگان مادری خواهد بود و دو سوم از آن بستگان پدری و هنگامی که یکی از دو گروه بستگان مادری و بستگان پدری دورتر باشند، میراث از آن بستگانی است که نزدیک ترند؛ بنابر روشی که- ان شاء الله- ذکر خواهیم کرد.

بخش دوم

بیان سهم های ارث در قرآن

(2)

بَابُ بَيَانِ الْفَرَائِضِ فِي الْكِتَابِ

إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ جَعَلَ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ فِي كِتَابِهِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَلَيْهِمْ بَعْدُ الْأَبَوَيْنِ وَالزَّوْجَيْنِ فَلا يَرِثُ مَعَ الْوَلَدِ غَيْرُ هَؤُلاءِ الْأَرْبَعَةِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ عزوجل قَالَ: «يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ».

فَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ اللهَ أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ المِيرَاثَ فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ بِهَذَا الْقَوْلِ لِلْوَلَدِ ، ثُمَّ فَصَّلَ الْأُنْثَى مِنَ الذَّكَرِ فَقَالَ : «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ» وَ لَوْ لَمْ يَقُلْ عزوجل: «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ» لَكَانَ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى مَا عَنَى اللَّهُ بِهِ مِنَ الْقَوْلِ يُوجِبُ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ، فَلَمَّا أَنْ قَالَ «لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ» كَانَ هَذَا تَفْصِيلَ الْمَالِ وَ تَمْيِيزَ الذَّكَرِ مِنَ الْأُنْثَى فِي الْقِسْمَةِ وَ تَفْضِيلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنثَى فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ مَقْسُوماً بَيْنَ الْوُلْدِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.

بخش دوم

بیان سهم های ارث در قرآن

[کلینی رحمه الله گوید:] به راستی که خداوند در قرآن همه اموال میت را از آن فرزند نمود. سپس بعد از آن، حکم والدین و زن و شوهر را بر حکم فرزندان وارد کرد. بنا بر این در صورت وجود فرزند کسی جز این چهار نفر ارث نمی برد. به دلیل این که خداوند فرمود: «خداوند شما را درباره فرزندانتان سفارش و وصیت می نماید» پس همه فقهای امت اسلامی اجماع دارند که منظور خداوند از این سخن وصیت است. بنا بر این طبق این سخن همه اموال از آن فرزند گشته است.

سپس دختر را از پسر جدا نمود و فرمود: «پسر سهمیه دو دختر را دارد» و اگر خداوند نمی فرمود که پسر سهمیه دو دختر را دارد، اجماع فقها بر همان بود که خداوند از سخن اول منظور نموده بود که همه اموال به طور مساوی از آن دختر و پسر می شد. پس هنگامی که فرمود: «پسر سهمیه دو دختر را دارد» تفصیل اموال و تفاوت پسر با دختر در تقسیم میراث و افزونی پسر بر دختر گشت. پس همه اموال بین فرزندان به این نحو تقسیم شد که پسر دارای سهام دو دختر می باشد.

ثُمَّ قَالَ: «فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ قُلْنَا مَا تَرَكَ». فَلَوْ لَا أَنَّهُ لا أَرَادَ بِهَذَا الْقَوْلِ مَا يَتَّصِلُ بِهَذَا كَانَ قَدْ قَسَمَ بَعْضَ الْمَالِ وَ تَرَكَ بَعْضاً مُهْمَلاً وَ لَكِنَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ أَرَادَ بِهَذَا أَنْ يُوصِلَ الْكَلامَ إِلَى مُنْتَهَى قِسْمَةِ الْمِيرَاثِ كُلِّهِ ، فَقَالَ : «وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ».

فَصَارَ الْمَالُ كُلُّهُ مَقْسُوماً بَيْنَ الْبَنَاتِ وَ بَيْنَ الْأَبَوَيْن فَكَانَ مَا يَفْضُلُ مِنَ الْمَالِ مَعَ الِابْنَةِ الْوَاحِدَةِ رَدّاً عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمْ الَّتِي قَسَمَهَا اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ وَ كَانَ حُكْمُهُمْ فِيما بَقِيَ مِنَ الْمَالِ كَحُكْم مَا قَسَمَهُ اللهُ عَلَى نَحْوِ مَا قَسَمَهُ ، لِأَنَّهُمْ كُلُّهُمْ أُولُو الْأَرْحَامِ وَ هُمْ أَقْرَبُ الْأَقْرَبِينَ وَ صَارَتِ الْقِسْمَةُ لِلْبَنَاتِ النِّصْفُ وَ الثَّلْتَانِ مَعَ الْأَبَوَيْنِ فَقَطَّ وَ إِذَا لَمْ يَكُنْ أَبَوَانِ، فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْوَلَدِ بِغَيْرِ سِهَامٍ إِلَّا مَا فَرَضَ اللَّهُ وَ لِلْأَزْوَاجِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فِي أَوَّلِ الْكَلام وَقُلْنَا: إِنَّ اللهَ كَ إِنَّمَا جَعَلَ الْمَالَ كُلَّهُ لِلْوَلَدِ عَلَى ظَاهِرِ الْكِتَابِ ثُمَّ أَدْخَلَ عَلَيْهِمُ الْأَبَوَيْنِ وَالزَّوْجَيْنِ.

سپس فرمود: «پس اگر فرزندان شما بیش از دو دختر باشد، دو سوم میراث از آن آنان است». پس اگر خداوند از این سخن آن چه را که به این سخن متصل است اراده نمی کرد، قسمتی از اموال را تقسیم کرده بود و قسمتی را مهمل و بدون بیان گذاشته بود. اما خداوند اراده نمود که سخن را تا انتهای تقسیم تمام میراث برساند. پس فرمود: «و اگر یک دختر باشد، نصف میراث از آن اوست و چنان چه میت دارای فرزند باشد برای هر کدام از والدین میت یک ششم ترکه است».

پس همه اموال بین دختران و بین پدر و مادر تقسیم شد. پس هر مقداری از مال که با وجود دختر اضافه می آید به نسبت سهامشان که خداوند تقسیم کرده است و به همان نحوی که تقسیم کرده است خواهد بود؛ زیرا همۀ آنها خویشان میت و همان ها نزدیک ترین نزدیکان میت هستند و تقسیم میراث فقط با وجود والدین برای دختران نصف و دو سوم شده است و هر گاه پدر و مادر نباشند همه آنها بدون سهام از آن فرزندان است. جز آن چه که خداوند برای زن و شوهران قرار داده است؛ طبق همان صورتی که در اول سخن بیان نمودیم و گفتیم به راستی که خداوند متعال بنا بر ظاهر قرآن همه اموال را برای فرزندان قرار داد سپس حکم والدین و زن و شوهر را بر حکم آنان وارد کرد.

وَقَدْ تَكَلَّمَ النَّاسُ فِي أَمْرِ الابْنَتَيْنِ مِنْ أَيْنَ جُعِلَ لَهُمَا الثُّلْثَانِ وَاللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ إِنَّمَا جَعَلَ التَّلَتَيْنِ لِمَا فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ قَوْمٌ بِإِجْمَاعِ وَ قَالَ قَوْمٌ قِيَاسًاً كَمَا أَنْ كَانَ لِلْوَاحِدَةِ النِّصْفُ كَانَ ذَلِكَ دَلِيلاً عَلَى أَنَّ لِمَا فَوْقَ الْوَاحِدَةِ الثُّلُثَيْن.

وَقَالَ قَوْمٌ بِالتَّقْلِيدِ وَالرِّوَايَةِ وَ لَمْ يُصِبْ وَاحِدٌ مِنْهُمُ الْوَجْهَ فِى ذَلِكَ.

فَقُلْنَا: إِنَّ الله جَعَلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ الثُّلُتَيْنِ بِقَوْلِهِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَ ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا تَرَكَ الرَّجُلُ بنتاً وَ ابْناً فَلِلذَّكَرَ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَهُوَ الثَّلْثَانِ فَحَظُ الْأُنثَيَيْن الثَّلُثَانِ وَ اكْتَفَى بِهَذَا الْبَيَانِ أَنْ يَكُونَ ذَكَرَ الْأُنْثَيَيْن بِالثُّلُتَيْن. وَهَذَا بَيَاتٌ قَدْ جَهِلَهُ كُلُّهُمْ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِيرًا.

ثُمَّ جَعَلَ المِيرَاثَ كُلَّهُ لِلْأَبَوَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ فَقَالَ: «فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ التَّلْتُ، وَلَمْ يَجْعَلْ لِلْأَبِ تَسْمِيَةً إِنَّمَا لَهُ مَا بَقِيَ . ثُمَّ حَجَبَ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ بِالْإِخْوَةِ فَقَالَ: فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ».

اهل سنت درباره سهام دو دختر به سخن پرداختند که چگونه دو سوم از آن آنان است در حالی که خداوند دو سوم را برای دخترانی که تعدادشان بیش دو نفر است قرار داده است. پس گروهی قائل به اجماع شدند و گروهی قائل به قیاس؛ همان طور که برای یک دختر نصف میراث است برای بیش از یک دختر، دو سوم است.

و گروهی قائل به تقلید روایت گشتند. اما هیچ کدام در این باره صورت درست نیافته اند. پس می گوییم به راستی که خداوند با فرمایش خویش سهام دو دختر را دو سوم قرار داده است و دلیل آن هنگامی است که مردی یک دختر و یک پسر به جای گذارد. سهام پسر به اندازه سهام دو دختر است که دو سوم می شود. بنا بر این سهام دو دختر، دو است و با این توضیح از بیان این سوم دو دختر دو سوم است اکتفا نمود و این توضیحی است که همه اهل تسنن از آن نا آگاه اند و خداوند را بسیار سپاس.

سپس در هنگامی که فرزندی نباشد همه اموال را برای پدر و مادر قرارداد و فرمود: پس اگر میت بی فرزند باشد و پدر و مادرش از او ارث برند یک نصیب مادرش باشد، اما برای پدر سهمیه معینی بیان ننمود. همانا که باقی مانده اموال از آن پدر است. با وجود برادران میت مادر را از یک سوم منع نمود و فرمود: «پس اگر میت برادرانی دارد؛ مادرش یک ششم را به ارث می برد».

فَلَمْ يُوَرِّثِ اللهُ جَلَّ وَ عَزَّ مَعَ الْأَبَوَيْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ إِلَّا الزَّوْجَ وَ الْمَرْأَةَ وَكُلُّ فَرِيضَةٍ لَمْ يُسَمٌ لِلأَبِ فِيهَا سَهْماً فَإِنَّمَا لَهُ مَا بَقِيَ وَ كُلُّ فَرِيضَةٍ سَمَّى لِلْأَبِ فِيهَا سَهُما كَانَ مَا فَضَلَ مِنَ الْمَالِ مَقْسُوماً عَلَى قَدْرِ السَّهَامِ فِي مِثْلِ ابْنَةٍ وَ أَبَوَيْنِ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ أَوَّلاً.

ثُمَّ ذَكَرَ فَرِيضَةَ الْأَزْوَاجِ فَأَدْ خَلَهُمْ عَلَى الْوَلَدِ وَ عَلَى الْأَبَوَيْنِ وَ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْفَرَائِضِ عَلَى قَدْرِ مَا سَمَّى لَهُمْ وَ لَيْسَ فِي فَرِيضَتِهِمُ اخْتِلافُ وَلا تَنَازَعُ فَاخْتَصَرْنَا الْكَلَامَ فِي ذَلِكَ.

ثُمَّ ذَكَرَ فَرِيضَةَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنْ قِبَلِ الْأُمِّ فَقَالَ: «وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخَ أَوْ أُخْتَ، يَعْنِي لِأُمَ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثَّلْتِ وَ هَذَا فِيهِ خِلافٌ بَيْنَ الْأُمَّةِ وَكُلُّ هَذَا مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ».

بنابراین خداوند با والدین- هنگامی که میت بی فرزند باشد- فقط به زن و شوهر حق ارث داده است و در هر صورتی که پدر سهمیه مشخص نداشته باشد، باقی مانده میراث از آن او می شود و در هر صورتی که پدر سهمیه میراث معینی ،دارد، اضافه میراث به نسبت سهام بین ورثه تقسیم میگردد برای نمونه در مثال یک دختر و پدر و مادر بنابر توضیحی که در ابتدا بیان نمودیم سپس صورت میراث زن و شوهران را نام برده و آنان را بر فرزند و والدین و همه سهامداران ارث وارد نمود؛ طبق اندازه ای که برایشان معین نمود و در میراث زن و شوهران

هیچ اختلاف و منازعه ای نیست پس کلام خود را در این زمینه به اختصار بیان نمودیم.

سپس خداوند صورت میراث برادران و خواهران مادری را بیان نمود و فرمود: «و اگر میت مردی باشد که کلاله اش از او ارث می برند یا زنی باشد که برادر یا خواهری» مادری دارد، پس برای هر کدامشان یک ششم است پس اگر بیشتر از این تعداد باشند، همگی در یک سوم شریکند در این مسأله بین فقهای امت اختلاف است و همه این صورتهای ارث بعد از وصیتی است که میت به آن سفارش کرده یا بدهی که به گردن اوست».

فَلِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ لَهُمْ نَصِيبُهُمُ الْمُسَمَّى لَهُمْ مَعَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمّ، وَالْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ لا يُزَادُونَ عَلَى الثُّلُثِ وَلَا يُنْقَصُونَ مِنَ السُّدُسِ وَ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ.

وَهَذَا كُلُّهُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ إِلَّا أَنْ لَا يَحْضُرَ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ فَيَكُونَ مَا بَقِيَ لِأُولِي الْأَرْحَامِ وَ يَكُونُوا هُمْ أَقْرَبَ الْأَرْحَامِ وَ ذُو السَّهُم أَحَقُّ مِمَّنْ لا سَهْمَ لَهُ فَيَصِيرُ الْمَالُ كُلُّهُ لَهُمْ عَلَى هَذِهِ الْجِهَةِ.

ثُمَّ ذَكَرَ الْكَلَالَةَ لِلْأَبِ وَ هُمُ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ إِذَا لَمْ يَحْضُرْ إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتٌ لِأَبِ وَأُمْ فَقَالَ: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ» وَالْبَاقِي يَكُونُ لأَقْرَبِ الْأَرْحَامِ وَ هِيَ أَقْرَبُ أُولِي الْأَرْحَامِ، فَيَكُونُ الْبَاقِي لَهَا سَهُمْ أُولِي الْأَرْحَامِ.

پس برادران و خواهران مادری سهم مشخص خود را دارند؛ همراه برادران و خواهران پدر و مادری هستند و سهام برادران و خواهران مادری از یک سوم بیشتر و از یک ششم کم تر نمیشود و پسر و دختر در آن یک سان هستند.

همه این موارد مورد اجماع است که برادران و خواهران مادری بیش از یک سوم نمی گیرند جز این که کلاله دیگری جز آنان نباشد که در این صورت اضافه میراث از آن بستگان خواهد بود و نزدیکترین بستگان به میت همین کلاله مادری هستند. و صاحب سهام محق تر از کسی است که سهام ندارد. بنا بر همین جهت همه میراراث برای آنان خواهد بود.

سپس خداوند، حکم کلاله پدری را بیان نمود که برادران و خواهران پدری و مادری آنگاه که کلاله پدر و مادری نباشند، برادران و خواهران پدری.اند پس فرمود: «از تو می پرسند؛ بگو خداوند درباره کلاله به شما فتوا می دهد که اگر مردی بی فرزند بمیرد و خواهری داشته باشد، نصف میراث از آن اوست و باقی مانده آن از آن بستگان است و این زن نزدیکترین بستگان خواهد بود بنا بر این باقیمانده میراث از آن اوست که سهام بستگان است.

ثُمَّ قَالَ : «وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ»؛ يَعْنِي لِلْأَخِ الْمَالُ كُلُّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ «فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الظُّلُمَانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالاً وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ».

وَ لا يَصِيرُونَ كَلالَةً إِلَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَ لا وَالِدٌ، فَحِينَئِذٍ يَصِيرُونَ كَلالَةٌ وَ لَا يَرِثُ مَعَ الْكَلالَةِ أَحَدٌ مِنْ أُولِي الْأَرْحَامِ إِلَّا الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ وَ الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَإِنَّ اللهَ وَتَقَدَّسَ سَمَّاهُمْ كَلالَةٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ فَقَالَ : «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ» فَقَدْ جَعَلَهُمْ كَلالَةٌ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ فَلِمَ زَعَمْتَ أَنَّهُمْ لَا يَكُونُونَ كَلالَةٌ مَعَ الْأُمِّ؟

قِيلَ لَهُ: قَدْ أَجْمَعُوا جَمِيعاً أَنَّهُمْ لا يَكُونُونَ كَلالَةٌ مَعَ الْأَبِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَالْأُمُّ فِي هَذَا بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ ، لِأَنَّهُمَا جَمِيعاً يَتَقَرَّبَانِ بِأَنْفُسِهِمَا وَ يَسْتَوِيَانِ فِي المِيرَاثِ مَعَ الْوَلَدِ وَ لا يَسْقُطَانِ أَبَداً مِنَ الْمِيرَاثِ.

سپس فرمود: و اگر خواهر، بی فرزند باشد، برادر از او ارث می برد؛ یعنی همه اموال از آن برادر است؛ هنگامی که خواهر بی فرزند باشد. پس اگر تعداد خواهران بیش از دو نفر باشد دو سوم میراث برای آنان است و اگر برادران و خواهرانی باشند پسر سهمیه دو دختر را دارد». و آنها کلاله محسوب نمی گردند؛ مگر هنگامی که فرزند و پدر و مادری موجود نباشد. پس در این هنگام آنها کلاله اند و همراه با کلاله هیچ کدام از بستگان ارث نمی برد جز برادران و خواهران مادری و زن و شوهر.

بنابراین چنان چه کسی بگوید: خداوند زمانی کلاله را نام میبرد که فرزند نباشد و فرمود: «از تو می پرسند؛ بگو خداوند به شما درباره کلاله فتوا می دهد که اگر مردی بمیرد و فرزندی نداشته باشد پس هنگامی که فرزند نباشد آنها را کلاله قرار میدهد. پس چرا گمان را ادعا نمودی که در صورت وجود مادر میت، کلاله محسوب نمی گردند؟! به این شخص چنین پاسخ میدهند اجماع جمیع فقها این است که در صورت وجود پدر- گرچه فرزند نباشد کلاله معتبر نیست مادر نیز در این مسأله مانند پدر می باشد؛ زیرا هر دوی آنها توسط خودشان با میت نزدیکی و خویشاوندی دارند و هر دو در میراث- در صورت وجود فرزند- یکسان هستند و هیچگاه از حق ارث ساقط نمی شوند.

فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: فَإِنْ كَانَ مَا بَقِيَ يَكُونُ لِلْأُخْتِ الْوَاحِدَةِ وَلِلْأُخْتَيْنِ وَ مَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ الكافي فَمَا مَعْنَى التَّسْمِيَةِ لَهُنَّ النِّصْفُ وَ الثَّلُثَانِ ، فَهَذَا كُلُّهُ صَائِرٌ لَهُنَّ وَرَاجِعٌ إِلَيْهِنَّ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا بَقِيَ فَهُوَ لِغَيْرِهِمْ وَ هُمُ الْعَصَبَةُ.

قِيلَ لَهُ: لَيْسَتِ الْعَصَبَةُ فِي كِتَابِ اللهِ وَ لا فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ ذَلِكَ وَسَمَّاهُ، لأَنَّهُ قَدْ يُجَامِعُهُنَّ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ وَيُجَامِعُهُنَّ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ فَسَمَّى ذَلِكَ لِيَدُلُّ كَيْفَ كَانَ الْقِسْمَةُ وَ كَيْفَ يَدْخُلُ النُّقْصَانُ عَلَيْهِنَّ وَ كَيْفَ تَرْجِعُ الزِّيَادَةُ إِلَيْهِنَّ عَلَى قَدْرِ السَّهَامِ وَ الْأَنْصِبَاءِ إِذَا كُنَّ لَا يُحِطْنَ بِالْمِيرَاتِ أَبَداً عَلَى حَالٍ وَاحِدَةٍ لِيَكُونَ الْعَمَلُ فِي سِهَامِهِمْ كَالْعَمَلِ فِي سِهَامِ الْوَلَدِ عَلَى قَدْرِ مَا يُجَامِعُ الْوَلَدَ مِنَ الزَّوْجِ وَ الْأَبَوَيْنِ. وَ لَوْ لَمْ يُسَمِّ ذَلِكَ لَمْ يُهْتَدَ لِهَذَا الَّذِي بَيَّنَّاهُ وَ بِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.

پس اگر شخصی بگوید اگر باقی مانده میراث برای یک دختر یا دو دختر یا بیش تر از آن است، پس دیگر چه معنایی دارد که نصف و دو سوم میراث برای آنان معین گردد؟! زیرا همه میراث به دختران میرسد و به آنان باز می گردد و این دلیل است که باقی میراث از آن دیگران است که همان «عصبه» هستند.

در جوابش گفته می شود نام عصبه نه در قرآن کتاب خدا آمده است و نه در سنت پیامبر خدا و همانا که خداوند این مسأله را بیان نمود و سهام دختران را مشخص کرد به این دلیل که گاهی برادران مادری میت و زن و شوهر با دختران جمع می شوند. بنا بر این سهام را معین نمود تا دلالت کند که تقسیم میراث چگونه است و چگونه بر سهام دختران نقص وارد می شود و چگونه بنا بر سهم و نصیبشان اضافه میراث به آنان باز می گردد؛ هنگامی که آنها هیچ گاه در یک حالت تمام میراث را فرا نمی گیرند، تا تقسیم سهام آنان مانند تقسیم سهام فرزند بنا بر اندازه ای که فرزند با شوهر و الدین جمع می شود، باشد. و اگر آن را نام نمی برد به علتی که بیان کردیم مشخص نمی شد و توفیق از خداوند است.

ثُمَّ ذَكَرَ أُولِي الْأَرْحَامِ فَقَالَ : (وَ أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﴾ لِيُعَيِّنَ أَنَّ الْبَعْضَ الْأَقْرَبَ أَوْلَى مِنَ الْبَعْضِ الْأَبْعَدِ وَأَنَّهُمْ أَوْلَى مِنَ الْحُلَفَاءِ وَالْمَوَالِي وَ هَذَا بِإِجْمَاعِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ بِالْعَصَبَةِ يُوجِبُ إِجْمَاعَ مَا قُلْنَاهُ . ثُمَّ ذَكَرَ إِبْطَالَ الْعَصَبَةِ فَقَالَ : لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَ الْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَ لَمْ يَقُلْ فَمَا بَقِيَ هُوَ لِلرِّجَالِ دُونَ النِّسَاءِ ، فَمَا فَرَضَ اللهُ جَلَّ ذِكْرُهُ لِلرِّجَالِ فِي مَوْضِعِ حَرَّمَ فِيهِ عَلَى النِّسَاءِ بَلْ أَوْجَبَ لِلنِّسَاءِ فِي كُلِّ مَا قَلَّ أَوْ كَثُرَ. وَهَذَا مَا ذَكَرَ اللهُ لا فِي كِتَابِهِ مِنَ الْفَرَائِضِ فَكُلُّ مَا خَالَفَ هَذَا عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ فَهُوَ رَةٌ عَلَى اللَّهِ وَ عَلَى رَسُولِهِ الله وَ حُكْمٌ بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَهَذَا نَظِيرُ مَا حَكَى اللَّهُ وَا عَنِ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ يَقُولُ : وَ قَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَ مُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا).

سپس به بیان بستگان پرداخت و فرمود و در کتاب خداوند گروهی از بستگان سزاوارتر از گروهی دیگر هستند تا مشخص نماید برخی از بستگان نزدیک از بستگان دور سزاوارترند و این که بستگان از هم پیمانان و برده های آزاد شده سزاوارتر هستند. و این- ان شا الله- حکمی اجماعی است؛ زیرا معتقد بودن اهل تسنن به عصبه موجب اجماع حکمی که بیان کردیم می شود. باطل بودن عصبه را بیان نمود و فرمود: برای مردان سهمی از میراث پدر و مادر و نزدیکان است و برای زنان سهمی از میراث پدر و مادر و نزدیکان می باشد، کم باشد یا زیاد؛ سهمی معین و مشخص و نفرمود که باقی مانده میراث برای مردان است نه زنان پس خداوند در هیچ موردی برای مردان سهمی مشخص ننمود که در آن مورد برای زنان تحریم کرده باشد؛ بلکه برای زنان نیز چه در میراث اندک و چه در میراث فراوان، سهم قرار داد. و این صورت سهامهایی است که خداوند در قرآن بیان نمود. پس هر حکمی که بر خلاف آن- بنا بر آن چه بیان نمودیم- باشد رد بر خداوند و پیامبر او است. و حکمی است غیر از آن چه خداوند نازل نموده است و این حکم، مانند حکایتی است که خداوند از مشرکان نقل می کند؛ آن جا که می فرماید: «و :گفتند آن چه در شکم این چهار پایان است مخصوص مردان ما است و بر همسران ما حرام است».

وَ فِي كِتَابٍ أَبِي نُعَيْمٍ الطَّحَانِ رَوَاهُ عَنْ شَرِيكَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جَابِرٍ عَنْ زَيْدِ بْن ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ:

مِنْ قَضَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يُورَثَ الرِّجَالُ دُونَ النِّسَاءِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السَّنْدِيٌّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ حُسَيْنِ الرَّزَّازِ قَالَ:

أَمَرْتُ مَنْ يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللهِ ذِ الْمَالُ لِمَنْ هُوَ لِلْأَقْرَبِ أَوْ لِلْعَصَبَةِ؟

فَقَالَ: الْمَالُ لِلْأَقْرَبِ وَ الْعَصَبَةُ فِي فِيهِ التُّرَابُ.

بخش سوم

[صاحبان سهام]

(3)

بَابٌ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامٍ بْنِ سَالِمٍ عَنْ يَزِيدَ الْكُنَاسِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ:

و در کتاب ابو نعیم طحان آمده است که زید بن ثابت گوید: از حکم های دوران جاهلی این بود که فقط مردان ارث می بردند.

1- حسین رزاز گوید: به شخصی دستور دادم که از امام صادق علیه السلام بپرسد: اموال میت از آن چه کسی است؟ بستگان یا عصبه؟

فرمود: اموال از آن بستگان است و در دهان عصبه خاک باد!

بخش سوم

[صاحبان سهام]

1- یزید کناسی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

ابْنُكَ أَوْلَى بِكَ مِنِ ابْنِ ابْنِكَ وَ ابْنُ ابْنِكَ أَوْلَى بِكَ مِنْ أَخِيكَ. قَالَ: وَأَخُوكَ لِأَبِيكَ وَأُمَّكَ أَوْلَى بِكَ مِنْ أَخِيكَ لِأَبِيكَ. قَالَ: وَأَخُوكَ لِأَبِيكَ أَوْلَى بِكَ مِنْ أُخِيكَ لِأُمِّكَ.

قَالَ: وَ ابْنُ أَخِيكَ لأَبِيكَ وَ أُمِّكَ أَوْلَى بِكَ مِنْ ابْنِ أَخِيكَ لِأَبِيكَ. قَالَ: وَ ابْنُ أَخِيكَ مِنْ أَبِيكَ أَوْلَى بِكَ مِنْ عَمِّكَ. قَالَ: وَ عَمَّكَ أَخُو أَبِيكَ مِنْ أَبِيهِ وَ أُمِّهِ أَوْلَى بِكَ مِنْ عَمِّكَ أَخِي أَبِيكَ مِنْ أَبِيهِ. قَالَ: وَ عَمُّكَ أَخُو أَبِيكَ لِأَبِيهِ أَوْلَى بِكَ مِنْ عَمَّكَ أَخِي أَبِيكَ لِأُمِّهِ. قَالَ: وَ ابْنُ عَمَّكَ أَخِي أَبِيكَ مِنْ أَبِيهِ وَ أُمِّهِ أَوْلَى بِكَ مِنِ ابْنِ عَمَّكَ أَخِي أَبِيكَ.

قَالَ: وَ ابْنُ عَمَّكَ أَخِي أَبِيكَ مِنْ أَبِيهِ أَوْلَى بِكَ مِنِ ابْنِ عَمَّكَ أَخِي أَبِيكَ لِأُمِّهِ. 2 - عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ قَالَ : أَخْبَرَنِي ابْنُ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

پسرت از پسر پسرت به تو سزاوارتر است و پسر پسرت از برادرت به تو سزاوارتر است و برادر پدر و مادری از برادر پدری ات به تو سزاوارتر است و برادر پدری ات از برادر مادری ات به تو سزاوارتر است و عموی تو که برادر پدر و مادری پدر توست از عموی تو که برادر پدری پدر توست به تو سزاوارتر است و پسر عموی تو که برادر پدر و مادری پدر توست از پسر عموی تو که برادر مادری پدر توست به تو سزاوارتر است.

2- زراره گوید: از امام صادق علیه السلام را شنیدم که می فرمود:

سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ لا يَقُولُ: وَلِكُلِّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ.

قَالَ: إِنَّمَا عَنَى بِذَلِكَ أُولِي الْأَرْحَامِ فِي الْمَوَارِيثِ وَ لَمْ يَعْنِ أَوْلِيَاءَ النِّعْمَةِ فَأَوْلاهُمْ بِالْمَيِّتِ أَقْرَبُهُمْ إِلَيْهِ مِنَ الرَّحِمِ الَّتِي تَجُرُّهُ إِلَيْهَا.

بخش چهارم

میراث از آن کسی است که در طبقه پیشین است

(4)

بَابُ أَنَّ الْمِيرَاثَ لِمَنْ سَبَقَ إِلَى سَهُم قَرِيبِهِ وَأَنَّ ذَا السَّهْمِ أَحَقُّ مِمَّنْ لَا سَهْمَ لَهُ

1- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِنَّ فِي كِتَابِ عَلِي علیه السلام: «أَنَّ كُلَّ ذِي رَحِمٍ بِمَنْزِلَةِ الرَّحِمِ الَّذِي يَجُرُّ بِهِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ وَارِثُ أَقْرَبَ إِلَى الْمَيِّتِ مِنْهُ فَيَحْجُبَهُ».

خداوند متعال می فرماید برای هر سهمی از سهام ارث که از پدر و مادر و نزدیک تران بر جا بماند صاحبی مقرر کردیم منظور از واژه «مولی خویشان میت است که صاحب سهام ارث می شوند نه مولاهایی که نعمت آزادی به بردگان خود می بخشند. بنابراین کسی به میراث میت اولی و نزدیک تر است که با میت از نظر خویشاوندی رحم نزدیک تر باشد.

بخش چهارم

میراث از آنِ کسی است که در طبقه پیشین است

1- أبو ایوب خزاز گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

در کتاب حضرت علی الا چنین آمده است: «هر خویشاوندی که در طبقه بعدی قرار بگیرد به منزله آن خویشاوندی است که میراث میت را از راه خویشاوندی به سوی خود می کشد جز آن که اگر طبقهٔ پیشین زنده باشند طبقه بعدی را حذف می کنند».

2- ابْنُ مَحْبُوبِ عَنْ حَمَّادٍ أَبِي يُوسُفَ الْخَزَّازِ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَقُولُ: «إِذَا كَانَ وَارِتٌ مِمَّنْ لَهُ فَرِيضَةٌ فَهُوَ أَحَقُّ بِالْمَالِ ».

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ:

إِذَا الْتَفَّتِ الْقَرَابَاتُ فَالسَّابِقُ أَحَقُّ بِمِيرَاثِ قَرِيبِهِ فَإِنِ اسْتَوَتْ قَامَ كُلُّ مِنْهُمْ مَقَامَ قربيه.

بخش پنجم

اجرای حکم ارث با شمشیر

(5)

بَابُ أَنَّ الْفَرَائِضَ لَا تُقَامُ إِلَّا بِالسَّيْفِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

2- سلیمان بن خالد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرمود:

«هرگاه وارث از کسانی باشد که سهمیه مشخصی دارد او به اموال سزاوارتر است».

3- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

زمانی که تعدادی خویشاوند جمع شوند آن که به میت نزدیکتر است، به میراث کسی که توسط او با میت خویشاوند است، سزاوارتر می باشد. پس اگر همه خویشاوندان یکسان باشند هر کدام جایگزین کسی می شود که توسط او با میت خویشاوند است.

بخش پنجم

اجرای حکم ارث با شمشیر

1- هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

لا يَسْتَقِيمُ النَّاسُ عَلَى الْفَرَائِضِ وَالطَّلاقِ إِلَّا بِالسَّيْفِ.

2- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَن الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ دُرُسْتَ بنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

لا تَقُومُ الْفَرَائِضُ وَالطَّلاقُ إِلَّا بِالسَّيْفِ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيُّ عَنْ شُعَيْبِ الْحَدَّادِ عَنْ يَزِيدَ الصَّائِعَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ النِّسَاءِ هَلْ يَرِثْنَ الرِّبَاعَ؟

فَقَالَ: لا، وَلَكِنْ يَرِثْنَ قِيمَةَ الْبِنَاءِ.

قَالَ: قُلْتُ: فَإِنَّ النَّاسَ لا يَرْضَوْنَ بِذَا.

قَالَ: فَقَالَ: إِذَا وُلَّينَا فَلَمْ يَرْضَ النَّاسُ بِذَلِكَ ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّوْطِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَقِيمُوا ضَرَبْنَاهُمْ بِالسَّيْفِ.

مردم به مقررات ارث و طلاق گردن نمی نهند جز با تهدید به شمشیر.

2- معمر بن یحیی گوید امام باقر علیه السلام فرمود: سهام ارث و طلاق جز با شمشیر برپا نمی گردد!

3- يزید صائغ گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم آیا زنان، خانه را ارث می برند؟

فرمود: نه؛ اما قیمت ساختمان را ارث می برند.

عرض کردم مردم به این حکم راضی نمی شوند.

فرمود: هنگامی که حکومت را به دست گیریم و مردم به این حکم راضی نشوند با تازیانه آنان را می زنیم پس اگر نپذیرفتند با شمشیر آنان را می زنیم.

بخش ششم

[دو روایت نکته دار]

(6)

بَابُ نَادِرٌ

1- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ مُسْلِم عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا قَالَ:

أَتَى أَمِّيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام رَجُلٌ بِالْبَصْرَةِ بِصَحِيفَةٍ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ انْظُرْ إِلَى هَذِهِ الصَّحِيفَةِ، فَإِنَّ فِيهَا نَصِيحَةً.

فَنَظَرَ فِيهَا ثُمَّ نَظَرَ إِلَى وَجْهِ الرَّجُلِ فَقَالَ: إِنْ كُنْتَ صَادِقاً كَافَيْنَاكَ وَإِنْ كُنْتَ كَاذِبَاً عَاقَبْنَاكَ وَإِنْ شِئْتَ أَنْ نُقِيلَكَ أَقَلْنَاكَ.

فَقَالَ: بَلْ تُقِيلُنِي يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ!

فَلَمَّا أَدْبَرَ الرَّجُلُ قَالَ:

بخش ششم

[دو روایت نکته دار]

1- راویان متعددی گویند: در بصره مردی با صحیفه ای در دست خدمت امیر مؤمنان على علیه السلام آمده و گفت: ای امیر مؤمنان! به این صحیفه بنگر که نصیحتی در آن است.

حضرت به آن نظر نموده سپس به صورت مرد نگاه نمود و فرمود: اگر راست می گویی کفایتت می کنیم و اگر دروغ می گویی کیفر می کنیم و اگر می خواهی از تو در گذریم از تو در می گذریم.

گفت: ای امیر مؤمنان! مرا ببخش.

و هنگامی که آن مرد رفت، حضرت فرمود:

أَيَّتُهَا الْأُمَّةُ الْمُتَحَيَّرَةُ بَعْدَ نَبِيَّهَا! أَمَا إِنَّكُمْ لَوْ قَدَّمْتُمْ مَنْ قَدَّمَ اللَّهُ وَأَخَّرْتُمْ مَنْ أَخَّرَ الله وَ جَعَلْتُمُ الولايَةَ وَالْوِرَاثَةَ حَيْثُ جَعَلَهَا اللهُ مَا عَالَ وَلِيُّ اللَّهِ وَلَا طَاشَ سَهُمْ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ لَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ فِي حُكْمِ اللهِ وَ لَا تَنَازَعَتِ الْأُمَّةٌ فِي شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَنَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَذُوقُوا وَبَالَ مَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ مَا اللَّهُ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ التَّيْمِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لا مُقَدِّمَ لِمَا أَخَّرَ وَلا مُؤَخِّرَ لِمَا قَدَّمَ.

ای امت سرگردان پس از پیامبر خویش! آگاه باشید اگر شما کسی را که خداوند مقدمش نمود مقدم می داشتید و کسی را که مؤخرش نمود موخر می داشتید و ولایت و وراثت را همان جایی می نهادید که خداوند قرار داده بود؛ ولی خدا به (مسأله باطل) عول ⁽¹⁾(در میراث) گرفتار نمی شد و تیری از فریضه های الهی به خطا نمی رفت و هرگز دو تن در حکم الهى اختلاف نمی کردند و امت در هیچ کدام از امور الهی منازعه نمی نمودند جز آن که دانش آن از قرآن در نزد ما است پس بچشید نتیجه آن چه که دستان شما پیشاپیش فرستادند و خداوند به بندگان ستم نمی کند و ستمکاران به زودی خواهند دانست که به چه جایگاهی باز خواهند گشت.

2- يونس بن یعقوب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على فرمود: سپاس خدایی را که برای آن چه که مؤخّر داشته، پیش اندازنده ای نیست و برای آن چه که مقدم داشته، تأخیر اندازنده ای نیست.

ثُمَّ ضَرَبَ بِإِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى ثُمَّ قَالَ: يَا أَيَّتُهَا الْأُمَّةُ الْمُتَحَيْرَةُ بَعْدَ نَبِيُّهَا! لَوْ كُنتُمْ قَدَّمْتُمْ مَنْ قَدَّمَ اللهُ وَ أَخَّرْتُمْ مَنْ أَخَّرَ اللهُ وَ جَعَلْتُمُ الْوِلايَةَ وَالْوِرَاثَةَ حَيْثُ جَعَلَهَا اللهُ مَا عَالَ وَلِيُّ اللَّهِ وَ لا عَالَ سَهُمْ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ وَ لَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ فِي حُكْمِ اللهِ وَ لا تَنَازَعَتِ الْأُمَّةُ فِي شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ اللهِ إِلَّا وَ عِنْدَنَا عِلْمُهُ مِنْ كِتَابِ اللهِ فَذُوقُوا وَبَالَ أَمْرِكُمْ وَ مَا فَرَّطْتُمْ فِي مَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَ مَا اللهُ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.

بخش هفتم

باطل بودن عول

(7)

بَابُ فِي إِبْطَالِ الْعَوْلِ

1- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّي بْن مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبَانِ بْن عُثْمَانَ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

سپس دست خود را به دست دیگرش زد و نظیر سخن روایت پیشین را بیان فرمود.

بخش هفتم

باطل بودن عول

1- ابو مریم انصاری گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

إِنَّ الَّذِي يَعْلَمُ عَدَدَ رَمْلِ عَالِج لَيَعْلَمُ أَنَّ الْفَرَائِضَ لَا تَعُولُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرِ علیه السلام: رُبَّمَا أُعِيلَ السَّهَامُ حَتَّى يَكُونَ عَلَى الْمِائَةِ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ.

فَقَالَ: لَيْسَ تَجُوزُ سِتَّةَ.

ثُمَّ قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَقُولُ: إِنَّ الَّذِي أَحْصَى رَمْلَ عَالِجِ لَيَعْلَمُ، أَنَّ السَّهَامَ لا تَعُولُ عَلَى سِتَّةٍ لَوْ يُبْصِرُونَ وَجْهَهَا لَمْ تَجُزْ سِنَّةٌ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ قَالَ: حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ قَالَ:

جَالَسْتُ ابْنَ عَبَّاسِ فَعَرَضَ ذِكْرُ الْفَرَائِضِ فِي الْمَوَارِيثِ.

به راستی که همانی که از شمار ریگ های منطقه عالج آگاه است، به یقین می داند که سهام های ارث بیش از شش سهم نیست.

2- ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم گاهی سهام افزایش می یابد به حدی که به صد سهام یا کمتر و یا بیشتر می رسد؟

فرمود: بیش از شش سهم جایز نیست.

سپس فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرمود: «به راستی که همان کسی که ریگهای منطقه عالج را بر شمرده است به یقین میداند که سهام ارث بیشتر از شش سهام نمی گردد اگر مردم وجه آن را می دانستند سهام ارث بیشتر از شش سهم نمی شد».

3- زهری گوید: عبید الله بن عبد الله بن عتبه گفت: من با ابن عباس نشسته بودم. سخن از سهمیه های ارث به میان آمد.

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ ! أَ تَرَوْنَ أَنَّ الَّذِي أَحْصَى رَمْلَ عَالِجِ عدداً جَعَلَ فِي مَالٍ نِصْفاً وَ نِصْفاً وَ ثُلُثَا فَهَذَانِ النِّصْفَانِ قَدْ ذَهَبَا بِالْمَالِ فَأَيْنَ مَوْضِعُ الثلث؟

فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسِ الْبَصْرِيُّ: يَا أَبَا الْعَبَّاسِ ! فَمَنْ أَوَّلُ مَنْ أَعَالَ الْفَرَائِضَ؟

فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ : لَمَّا الْتَفَّتْ عِنْدَهُ الْفَرَائِضُ وَ دَفَعَ بَعْضُهَا بَعْضاً قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَدْرِي أَيُّكُمْ قَدَّمَ اللهُ وَأَيَّكُمْ أَخَّرَ وَ مَا أَجِدُ شَيْئاً هُوَ أَوْسَعُ مِنْ أَنْ أَقْسِمَ عَلَيْكُمْ هَذَا الْمَالَ بِالْحِصَصِ فَأَدْخَلَ عَلَى كُلِّ ذِي حَقٍ مَا دَخَلَ عَلَيْهِ مِنْ عَوْلِ الْفَرِيضَةِ. وَايْمُ اللَّهِ أَنْ لَوْ قَدَّمَ مَنْ قَدَّمَ اللهُ وَأَخَّرَ مَنْ أَخَّرَ اللَّهُ مَا عَالَتْ فَرِيضَةٌ.

فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: وَأَيُّهَا قَدَّمَ وَ أَيُّهَا أَخَّرَ؟

فَقَالَ: كُلُّ فَرِيضَةٍ لَمْ يُهْبِطْهَا اللهُ عَنْ فَرِيضَةٍ إِلَّا إِلَى فَرِيضَةٍ فَهَذَا مَا قَدَّمَ اللهُ.

ابن عباس گفت: منزه است خدای با عظمت! آیا نظر شما این است که کسی که تعداد ریگ های تپه عالج را بر شمرده است در یک مال موروثی نصف سهم و دو سوم سهم قرار داده است؟! زیرا این دو نصف سهم که تمام مال را بردند؛ پس موضع دو سوم کجاست؟!

زفر بن اوس بصری گفت: ای ابوعباس نخستین کسی که عول را در سهام ارث بنا نهاد که بود؟ گفت عمر بن خطاب هنگامی که سهام ارث نزد او گرد آمد و بعضی از سهم ها برخی دیگر را می راندند او گفت به خدا سوگند! من نمی دانم خداوند کدام یک از شما را مقدم داشته، کدام را مؤخر و راهی نمی دانم که وسیع تر از آن باشد که مال را بین شما به صورت حصه حصه تقسیم کنم پس عول سهام را بر همه صاحبان سهام وارد نمود و به سوگند! اگر عمر، کسانی را مقدم می داشت که خداوند مقدم نموده بود و کسانی را موخر می داشت که خداوند موخر نموده بود، سهمیه ای زیاد نمی گشت.

زفر به او گفت: کدام یک از صاحبان سهام مقدمند و کدام موخر؟

گفت: هر سهامی که خداوند آن را از سهام خود پایین تر بیاورد و به سهام دیگر تنزل دهد، پس این سهامی است که خداوند مقدم نموده است.

وَأَمَّا مَا أَخَّرَ اللهُ فَكُلُّ فَرِيضَةٍ إِذَا زَالَتْ عَنْ فَرْضِهَا وَ لَمْ يَكُنْ لَهَا إِلَّا مَا بَقِيَ فَتِلْكَ الَّتِي أَخَّرَ اللهُ.

وَأَمَّا الَّتِي قَدَّمَ فَالزَّوْجُ لَهُ النِّصْفُ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ مَا يُزِيلُهُ عَنْهُ رَجَعَ إِلَى الرُّبْعِ وَلا يُزِيلُهُ عَنْهُ شَيْءٌ.

وَ الزَّوْجَةُ لَهَا الرُّبُعُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَى الثُّمُنِ لَا يُزِيلُهَا عَنْهُ شَيْءٌ وَ الْأُمُّ لَهَا التَّلْتُ فَإِذَا زَالَتْ عَنْهُ صَارَتْ إِلَى السُّدُسِ وَ لا يُزِيلُهَا عَنْهُ شَيْءٌ فَهَذِهِ الْفَرَائِضُ الَّتِي قَدَّمَ اللهُ عزوجل.

وَ أَمَّا الَّتِي أَخَّرَ اللهُ فَفَرِيضَةُ الْبَنَاتِ وَ الْأَخَوَاتِ لَهَا النِّصْفُ وَ الثُّلُثَانِ فَإِذَا أَزَالَتْهُنَّ الْفَرَائِضُ عَنْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهَا إِلَّا مَا بَقِيَ فَتِلْكَ الَّتِي أَخَّرَ اللَّهُ. فَإِذَا اجْتَمَعَ مَا قَدَّمَ اللهُ وَمَا أَخَّرَ بُدِئَ بِمَا قَدَّمَ اللَّهُ فَأُعْطِيَ حَقَّهُ كَامِلاً فَإِنْ بَقِيَ شَيْءٌ كَانَ لِمَنْ أَخَّرَ اللهُ فَإِنْ لَمْ يَبْقَ شَيْءٌ فَلَا شَيْءَ لَهُ.

فَقَالَ لَهُ زُفَرُ بْنُ أَوْسٍ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تُشِيرَ بِهَذَا الرَّأْيِ عَلَى عُمَرَ؟

و اما سهامی که خداوند مؤخر داشته است هر سهامی است که هر گاه از سهام خود پایین تر بیاید فقط باقی مانده اموال از آن اوست پس این سهامی است که خدا مؤخرش نموده است.

و اما سهامی که خداوند مقدم داشته است: شوهر که نصف اموال برای اوست. پس هنگامی که چیزی او را از نصف زایل کند، به یک چهارم بر می گردد و هیچ چیزی او را از یک چهارم زایل نمی نماید.

و همسر که یک چهارم دارد. هنگامی از یک چهارم زایل شود، به یک هشتم تغییر می یابد؛ هیچ چیزی او را از آن زایل نمی کند.

پس اینها سهام هایی است که خداوند مقدم داشته است.

و اما سهامی که خداوند مؤخر داشته: سهام دختران و خواهران که نصف و دو سوم دارند پس هر گاه از این سهام زایل گردند فقط باقی مانده ترکه برای آنان خواهد بود پس اینها سهام هایی است که خداوند مؤخر داشته است.

پس هرگاه سهام های مقدم و موخر با هم جمع شوند از سهام مقدم شروع می شود و حق او را تمام و کمال می پردازند پس اگر چیزی باقی ماند برای سهام موخر خواهد شد و اگر چیزی نماند، ارثی نخواهد داشت.

زفر به ابن عباس گفت: چه چیزی مانع شد که این حکم را به عمر گوشزد کنی؟

فَقَالَ: هَيْبَتُهُ.

فَقَالَ الزُّهْرِيُّ: وَ اللَّهِ! لَوْ لَا أَنَّهُ تَقَدَّمَهُ إِمَامٌ عَدْلٌ كَانَ أَمْرُهُ عَلَى الْوَرَعِ فَأَمْضَى أَمْرًاً فَمَضَى مَا اخْتَلَفَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسِ فِي الْعِلْمِ اثْنَانِ.

بخش هشتم

بطلان عول و این که سهام بیش از شش طبقه نخواهد بود

(8)

بَابُ آخَرُ فِي إِبْطَالِ الْعَوْلِ وَ أَنَّ السِّهَامَ لَا تَزِيدُ عَلَى سِتَّةٍ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ وَ بُرَيْدِ الْعِجْلِي وَ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

السِّهَامُ لا تَعُولُ وَلا تَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ.

وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةً مِثْلَ ذَلِكَ.

گفت: هیبت (ترسناک) او!

زهری گوید: به خدا سوگند اگر پیش از ابن عباس امامی عادل نبود که پرهیزکار باشد و امری را تأیید کند و از آن مساله در گذرد هیچ دو نفری در خصوص دانش ابن عباس اختلاف پیدا نمی کردند.

بخش هشتم

بطلان عول و این که سهام بیش از شش طبقه نخواهد بود

1- محمد بن مسلم فضيل بن یسار بريد عجلى وزرارة بن اعین گویند: امام باقر علیه السلام فرمود:

سهام ارث از حد مقرر تجاوز نمی کند و از شش سهم بیشتر نخواهد شد.

2- وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ:

قُلْتُ لِزْرَارَةَ: إِنَّ بُكَيْرَ بْنَ أَعْيَنَ حَدَّثَنِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: أَنَّ السِّهَامَ لَا تَعُولُ وَ لا تَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ.

فَقَالَ: هَذَا مَا لَيْسَ فِيهِ اخْتِلافُ بَيْنَ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي جَعْفَرٍ علیهماالسلام.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

السِّهامُ لا تَعُولُ.

4- وَ عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

أَمَرَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام فَأَقْرَأَنِي صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ، فَرَأَيْتُ جُلَّ مَا فِيهَا عَلَى أَرْبَعَةِ أَسْهُم.

2- علی بن سعید گوید: به زراره گفتم: بكير بن اعین به من خبر داد که امام باقر علیه السلام فرمود: عول بر سهام وارد نمی شود و از شش سهم بیشتر نخواهد شد.

3- محمد بن مسلم نظیر این روایت را از امام باقر علیه السلام نقل می کند.

4- زراره گوید: امام باقر علیه السلام به امام صادق علیه السلام دستور داد و ایشان صحیفه فرائض و واجبات میراث را برای من .خواند پس مشاهده کردم که بیشتر مسأله های آن بر چهار سهم بنا نهاده شده است.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام.

أَنَّ السِّهَامَ لا تَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ سِتَّةِ أَسهُم.

6- الحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

قَرَأَ عَلَيَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَرَائِضَ عَلِيَّ عليه السلام فَكَانَ أَكْثَرُهُنَّ مِنْ خَمْسَةٍ أَوْ مِنْ أَرْبَعَةٍ وَأَكْثَرُهُ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم.

7- أبو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ خُزَيْمَةَ بْنِ يَقْطِينِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: أَصْلُ الْفَرَائِضِ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم لا تَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ وَ لَا تَعُولُ عَلَيْهَا ثُمَّ الْمَالُ بَعْدَ ذَلِكَ لِأَهْلِ السُّهَامِ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْكِتَابِ.

5- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: سهام ارث بیشتر از شش سهم نخواهد بود.

6- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام صحيفة فرائض و میراث حضرت علی را برای من قرائت کرد پس بیشتر مسائل آن، از پنج یا چهار سهم و بیشتر آن از شش سهم بود.

7- بکیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اصل سهام ارث از شش سهم است و بر آن افزوده نمی شود و عول بر آن وارد نمی گردد آنگاه بعد از آن میراث برای سهام داران ارث که نامشان در قرآن آمده است می باشد.

بخش نهم

شناخت سهم بندی به نسبت عول

(9)

بَابُ مَعْرِفَةِ إِلْقَاءِ الْعَوْلِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ قَالَ: قَالَ زُرَارَةُ:

إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُلْقِيَ الْعَوْلَ فَإِنَّمَا يَدْخُلُ النُّقْصَانُ عَلَى الَّذِينَ لَهُمُ الزِّيَادَةُ مِنَ الْوُلْدِ وَالْإِخْوَةِ مِنَ الْآبِ وَ أَمَّا الزَّوْجُ وَ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُمْ لا يُنْقَصُونَ مِمَّا سَمَّى لَهُمُ [ الله] شَيْئاً.

2- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ سَالِمِ الْأَشَلَّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرِ لَا يَقُولُ: إِنَّ اللهَ لكَ أَدْخَلَ الْوَالِدَيْنِ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْمَوَارِيثِ فَلَمْ يَنْقُصْهُمَا مِنَ السُّدُسِ شَيْئاً وَ أَدْخَلَ الزَّوْجَ وَ الْمَرْأَةَ فَلَمْ يَنْقُصْهُمَا مِنَ الرُّبع وَ النُّمُنِ [شَيْئاً].

بخش نهم

شناخت سهم بندی به نسبت عول

1- ابن اذینه گوید: زراره گفت: اگر بخواهی سهم بندی به نسبت عول را کنار نهی، باید کاستی میراث را بر فرزندان و برادران پدری تحمیل کنی که هر چه از سهام قرآنی زیاد بیاید به آنان می رسد؛ اما همسران و برادران مادری هیچ وقت از ضریب نازل خود که خداوند به صراحت یاد کرده است پایین تر نمی آیند.

2- سالم اشل از امام باقر علیه السلام شنید که آن حضرت فرمود:

خداوند عزوجل پدر و مادر را بر همۀ وارثان قرار داد و سهم آنان را از یک ششم پایین تر نیاورد؛ و زن و شوهر را بر همۀ وارثان قرار داد و سهم آنان را از یک چهارم و یک هشتم پایین تر نیاورد.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ:

أَرْبَعَةٌ لا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ ضَرَرٌ فِي المِيرَاثِ : الْوَالِدَانِ وَالزَّوْجُ وَ الْمَرْأَةُ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللهَ عزوجل أَدْخَلَ الْأَبَوَيْنِ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْفَرَائِضِ فَلَمْ يَنْقُصْهُمَا مِنَ السُّدُسِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا وَأَدْخَلَ الزَّوْجَ وَ الزَّوْجَةَ عَلَى جَمِيعِ أَهْلِ الْمَوَارِيثِ فَلَمْ يَنْقُصْهُمَا مِنَ الرُّبُعِ وَ الثمُنِ.

3- ابو بصیر گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

قانون ارث، از سهم چهار تن کاسته نخواهد شد: پدر و مادر، شوهر وزن.

4- راوی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

خداوند عزوجل پدر و مادر را بر همه صاحبان سهام ارث وارد نمود و سهم آنان را از یک ششم کمتر نکرد که برای هر کدام از آن دو نفر است و شوهر و همسر را بر همه ورثه وارد نمود و سهم آنان را از یک چهارم و یک هشتم کمتر قرار نداد.

بخش دهم

در کنار پدر و مادر و فرزند جز زن و شوهر ارث نمی برند

(10)

بَابُ أَنَّهُ لا يَرِثُ مَعَ الْوَلَدِ وَ الْوَالِدَيْنِ إِلَّا زَوْجُ أَوْ زَوْجَةً

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ وَ غَيْرِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

لا يَرِثُ مَعَ الأُمِّ وَ لا مَعَ الْأَبِ وَلا مَعَ الابْنِ وَ لَا مَعَ الاِبْنَةِ إِلَّا الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ وَإِنَّ الزَّوْجَ لَا يُنْقَصُ مِنَ النِّصْفِ شَيْئاً إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَ لَا تُنْقَصُ الزَّوْجَةُ مِنَ الرُّبُعِ شَيْئًا إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ فَإِذَا كَانَ مَعَهُمَا وَلَدٌ فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

بخش دهم

در کنار پدر و مادر و فرزند جز زن و شوهر ارث نمی برند

1- زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

در کنار مادر، پدر فرزندان چه دختر و چه پسر هیچ وارث دیگری جز زن و شوهر سهم ندارد. در صورتی که فرزندی نباشد سهم شوهر از نصف تنزل نمی کند و سهم زن نیز از یک چهارم پایین تر نمی آید و در صورتی که فرزندان در کنار آنان قرار بگیرند، شوهر یک چهارم ارث می برد و زن یک هشتم.

2- زراره گوید: امام فرمود:

إِذَا تَرَكَ الرَّجُلُ أُمَّهُ أَوْ أَبَاهُ أَوِ ابْنَهُ أَوِ ابْنَتَهُ فَإِذَا تَرَكَ وَاحِداً مِنَ الْأَرْبَعَةِ فَلَيْسَ بِالَّذِي عَلَى اللَّهُ عزوجل فِي كِتَابِهِ «قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ» وَ لَا يَرِثُ مَعَ الْأُمِّ وَلا مَعَ الْأَبِ وَلَا مَعَ الْابْنِ وَ لا مَعَ الإِبْنَةِ أَحَدٌ خَلَقَهُ اللَّهُ عزوجل وَ غَيْرَ زَوْجِ أَوْ زَوْجَةٍ.

بخش یازدهم

چرا طبق گفتار یونس سهام ارث بیشتر از شش سهم نیست؟

(11)

بَابُ الْعِلَّةِ فِي أَنَّ السِّهَامَ لا تَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ سِتَّةٍ وَ هُوَ مِنْ كَلَامِ يُونُسَ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ قَالَ: الْعِلَّةُ فِي وَضْع السُّهَامِ عَلَى سِتَّةٍ لا أَقَلَّ وَ لا أَكْثَرَ لِعِلَّةٍ وُجُوهِ أَهْلِ الْمِيرَاثِ، لِأَنَّ وجُوهَ الَّتِي مِنْهَا سِهَامُ الْمَوَارِيثِ سِتَّةُ جَهَاتٍ لِكُلِّ جِهَةٍ سَهُمْ فَأَوَّلُ جِهَاتِهَا سَهُمُ الْوَلَدِ وَ الثَّانِي سَهُمُ الأب وَ الثَّالِثُ سَهُمُ الْأُمِّ وَ الرَّابِعُ سَهُمُ الْكَلالَةِ كَلالَةِ الْأَبِ وَالْخَامِسُ سَهُمُ كَلالَةِ الْأُمِّ وَ السَّادِسُ سَهْمُ الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ فَخَمْسَةُ أَسْهُم مِنْ هَذِهِ السَّهَامِ السِّتَّةِ سِهَامُ الْقَرَابَاتِ وَ السَّهُمُ السَّادِسُ هُوَ سَهُمُ الزَّوْجِ وَ الزَّوْجَةِ مِنْ جهَةِ الْبَيِّنَةِ وَ الشُّهُود.

هر گاه کسی بمیرد و پدر یا مادر یا پسر و دختر خود را بر جا بگذارد ارث آنان با آیه قرآن نخواهد بود که می فرماید: (ای پیامبرا) بگو حکم کلاله را خدا فتوا می دهد و در کنار مادر و یا پدر و یا پسر و دختر هیچ وارث دیگری جز زن یا شوهر ارث نمی برد.

بخش یازدهم

چرا طبق گفتار یونس سهام ارث بیشتر از شش سهم نیست؟

1- یونس گوید: علت قرار گرفتن سهام ارث بر شش سهم- نه کمتر و نه بیشتر- به جهت صورت های میراث بران است؛ زیرا صورت هایی که سهام ارث از آن پدید می آید شش جهت است و برای هر جهتی سهمی است. نخستین جهت آن سهم فرزند، دومین جهت سهم، پدر سومی سهم مادر، چهارمی سهم کلاله پدری پنجمی سهم کلاله مادری و ششمی سهم زن و شوهر است پس پنج سهم از این سهامهای ششگانه سهام خویشاوندان است و سهم ششم سهام زن و شوهر از جهت بینه و شهود است.

فَهَذِهِ عِلَّةُ مَجَارِي السَّهَامِ وَ إِجْرَائِهَا مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم لَا يَجُوزُ أَنْ يُزَادَ عَلَيْهَا وَ لَا يَجُوزُ أَن يُنْقَصَ مِنْهَا إِلَّا عَلَى جِهَةِ الرَّدُ، لِأَنَّهُ لا حَاجَةٌ إِلَى زِيَادَةٍ فِي السِّهَامِ ؛ لِأَنَّ السِّهَامَ قَدِ اسْتَغْرَقَهَا سِهَامُ الْقَرَابَةِ وَ لا قَرَابَةَ غَيْرُ مَنْ جَعَلَ اللَّهُ وَ لَهُمْ سَهْماً فَصَارَتْ سِهَامُ الْمَوَارِيثِ مَجْمُوعَةٌ فِي سِتَّةِ أَسْهُم مَخْرَجَ كُلِّ مِيرَاثَ مِنْهَا. فَإِذَا اجْتَمَعَتِ السَّهَامُ السِّتَّةُ لِلَّذِينَ سَمَّى اللهُ لَّهُمْ سَهْماً فَكَانَ لِكُلِّ مُسَمًّى لَهُ سَهُمْ عَلَى جِهَةِ مَا سُمِّيَ لَهُ.

فَكَانَ فِي اسْتِغْرَاقِهِ سَهْمَهُ اسْتِغْرَاقُ لِجَمِيعِ السِّهَامِ، لِاجْتِمَاع جَمِيعِ الْوَرَثَةِ الَّذِينَ يَسْتَحِقُونَ جَمِيعَ السَّهَامِ السَّتَّةِ وَ حُضُورِهِمْ فِي الْوَقْتِ الَّذِي فَرَضَ اللَّهُ لَهُمْ فِي مِثْلِ ابْنَتَيْنِ وَأَبَوَيْنِ فَكَانَ لِلإِبْنَتَيْنِ أَرْبَعَةُ أَسْهُم وَ كَانَ لِلْأَبَوَيْنِ سَهْمَانِ فَاسْتَغْرَقُوا السِّهَامَ كُلَّهَا وَلَمْ يَحْتَجْ أَنْ يُزَادَ فِي السَّهَامِ وَ لا يُنْقَصَ فِي هَذَا الْمَوْضِع إِذْ لَا وَارِثَ هَذَا الْوَقْتِ غَيْرُ هَؤُلاءِ مَعَ هَؤُلاءِ وَ كَذَلِكَ كُلُّ وَرَثَةٍ يَجْتَمِعُونَ فِي المِيرَاتِ فَيَسْتَغْرِقُونَهُ يَتِمُّ سِهَامُهُمْ بِاسْتِغْرَاقِهِمْ تَمَامَ السِّهَامِ.

پس این، علت مجراها و اجرای سهام از شش سهم می باشد، جایز نیست که بر آن اضافه یا از آن کم گردد؛ مگر در صورت رد زیرا نیازی به افزودن سهام نیست؛ چرا که سهام خویشاوندان آن را فرا می گیرد و خویشاوندی غیر از کسانی که خداوند برای آنان سهام قرار داده نیست پس سهام مواریث در مجموع در شش سهم قرار گرفته است که مخرج هر ارثی از آن شش سهم می باشد.

پس هرگاه سهام های شش گانه برای کسانی که خداوند نامشان را آورده است جمع گردد هر کدامشان یک سهم دارد؛ برابر با جهتی که به خاطر آن نام او آمده است. بنا بر این فرا گرفتن سهم این وارث باعث فرا گرفتن همه سهم هاست؛ زیرا همه ورثه ای که استحقاق همه سهامها را دارند اجتماع نمودهاند و در زمانی که خداوند برای آنان مفروض نموده است حاضر گردیده اند؛ برای نمونه در مثال دو دختر و پدر و مادر برای دخترها چهار سهم و برای پدر و مادر دو سهم است. پس همه سهام های شش گانه را فراگرفته اند و احتیاج ندارند که تعداد سهام ها بیشتر شود و در این مثال سهام کم نمی آید؛ زیرا در این زمان غیر از این ورثه همراه آنان وارث دیگری وجود ندارد و همین طور هر ورثه ای که در میراث اجتماع کنند و آن را به طور کامل فراگیرند با فرا گرفتنشان سهام به پایان می رسد.

وَإِذَا تَمَّتْ سِهَامُهُمْ وَ مَوَارِيتُهُمْ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ وَارِثٌ يَرِثُ بَعْدَ اسْتِغْرَاقِ سِهَامِ الْوَرَثَةِ كَمَلاً الَّتِي عَلَيْهَا الْمَوَارِيتُ.

فَإِذَا لَمْ يَحْضُرْ بَعْضُ الْوَرَثَةِ كَانَ مَنْ حَضَرَ مِنَ الْوَرَثَةِ يَأْخُذُ سَهْمَهُ الْمَفْرُوضَ ثُمَّ يَرُدُّ مَا بَقِيَ مِنْ بَقِيَّةِ السِّهَامِ عَلَى سِهَامِ الْوَرَثَةِ الَّذِينَ حَضَرُوا بِقَدْرِهِمْ لِأَنَّهُ لَا وَارِثَ مَعَهُمْ فِي هَذَا الْوَقْتِ غَيْرُهُمْ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ قَالَ:

إِنَّمَا جُعِلَتِ الْمَوَارِيتُ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم عَلَى خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ؛ لِأَنَّ اللَّهَ عزوجل وَ بِحِكْمَتِهِ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ سِتَّةِ أَجْزَاءٍ، فَوَضَعَ الْمَوَارِيثَ عَلَى سِتَّةِ أَسْهُم، وَهُوَ قَوْلُهُ عروجل: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ» فَفِي النُّطْفَةِ دِيَةٌ «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً»، فَفِي الْعَلَقَةِ دِيَةٌ «فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً» وَفِيهَا دِيَةٌ «فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً» وَفِيهَا دِيَةٌ «فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً» وَفِيهِ دِيَةٌ أُخْرَى «ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقاً آخَرَ» وَفِيهِ دِيَةٌ أُخْرَى. فَهَذَا ذِكْرُ آخِرِ الْمَخْلُوقِ.

و هنگامی که سهام و مواریث آنان تمام شود، جایز نیست که در این موضع وارثی باشد که بعد از فرا گرفتن کامل سهام ورثه ای که مواریث طبق آن است، ارث برد.

پس هرگاه برخی از ورثه حاضر نباشند ورثه حاضر سهم خود را می گیرند، سپس باقی مانده سهام شش گانه به سهام ورثه حاضر- به تعداد سهامشان- بر می گردد؛ زیرا در این زمان وارث دیگری غیر از ورثه حاضر همراه آنان نیست.

2- یونس گوید همانا که سهمهای ارث طبق خلقت انسان بنا بر شش سهم قرار داده شده است؛ زیرا خداوند عزوجل انسان را با حکمت خود از شش جزء آفرید از این رو سهم های ارث را بر شش سهم قرار داد و آن فرموده خداوند است که «وما انسان را از عصاره ای از گِل آفریدیم آنگاه او را نطفه ای در قرارگاه مطمئن قرار دادیم» پس دارد آنگاه نطفه را به صورت علقه» پس علقه دیه دارد و علقه را به صورت مضغه و مضغه دیه دارد و مضغه را به صورت استخوانهایی قرار دادیم و در استخوان ها دیه است و بر استخوان ها گوشت پوشاندیم و در گوشت دیه دیگری است «آن گاه آن را آفرینش تازه ای دادیم» و در آن (خود انسان) دیه دیگری است پس این بیان انتهای آفریده است.

بخش دوازدهم

چرا پسر دو سهم دارد و دختر یک سهم؟

(12)

بَابُ عِلَّةٍ كَيْفَ صَارَ لِلذَّكَرِ سَهْمَانِ وَ لِلْأُنْثَى سَهُمْ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَا علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ كَيْفَ صَارَ الرَّجُلُ إِذَا مَاتَ وَ وُلْدُهُ مِنَ الْقَرَابَةِ سَوَاءٌ تَرِثُ النِّسَاءُ نِصْفَ مِيرَاتِ الرِّجَالِ وَ هُنَّ أَضْعَفُ مِنَ الرِّجَالِ وَأَقَلُّ حِيلَةٌ؟

فَقَالَ: لِأَنَّ اللهَ عزوجل ما فَضَّلَ الرِّجَالَ عَلَى النِّسَاءِ بِدَرَجَةٍ وَ لِأَنَّ النِّسَاءَ يَرْجِعْنَ عِيَالاً عَلَى الرِّجَالِ.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّخَعِي قَالَ:

بخش دوازدهم

چرا پسر دو سهم دارد و دختر یک سهم؟

1- يونس بن عبدالرحمان گوید: به امام رضا علیه السلام گفتم چگونه در زمانی که مردی از دنیا برود و فرزندان او که رابطه خویشاوندی یکسانی با او دارند زنان به اندازه نصف سهام مردان ارث می برند؛ در حالی که زنان از مردان ناتوان تر و بیچاره ترند؟!

فرمود: زیرا خداوند مردان را یک درجه بر زنان برتری داده است؛ چرا که زنان عائله مردان قرار می گیرند.

2- اسحاق بن محمد نخعی گوید:

سَأَلَ الْفَهْفَكِيُّ أَبَا مُحَمَّدٍ علیه السلام: مَا بَالُ الْمَرْأَةِ المِسْكِينَةِ الضَّعِيفَةِ تَأْخُذُ سَهْماً وَاحِداً وَ يَأْخُذُ الرَّجُلُ سَهْمَيْنِ؟

فَقَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام: إِنَّ الْمَرْأَةَ لَيْسَ عَلَيْهَا جِهَادٌ وَ لَا نَفَقَةٌ وَلَا عَلَيْهَا مَعْقُلَةٌ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى الرِّجَالِ.

فَقُلْتُ فِي نَفْسِي: قَدْ كَانَ قِيلَ لِي: إِنَّ ابْنَ أَبِي الْعَوْجَاءِ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ هَذِهِ ا الْمَسْأَلَةِ فَأَجَابَهُ بِهَذَا الْجَوَابِ.

فَأَقْبَلَ أَبُو مُحَمَّدٍ علیه السلام عَلَيَّ فَقَالَ: نَعَمْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مَسْأَلَةُ ابْنِ أَبِي الْعَوْجَاءِ وَ الْجَوَابُ مِنَّا وَاحِدٌ ؛ إِذَا كَانَ مَعْنَى الْمَسْأَلَةِ وَاحِداً جَرَى لَآخِرِنَا مَا جَرَى لِأَوَّلِنَا وَ أَوَّلُنَا وَ آخِرُنَا فِي الْعِلْمِ سَوَاءٌ وَلِرَسُولِ اللهِ عليه السلام وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَضْلُهُمَا.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ هِشَامٍ عَنِ الْأَحْوَلِ قَالَ:

فهفکی از امام حسن عسکری علیه السلام پرسید چرا زن بی نوای ناتوان یک سهم می گیرد و مرد دو سهم؟!

فرمود: زیرا جهاد و نفقه ای بر عهده زن نیست و هم چنین دیه قتل خطایی (که از مردان خویشاوند قاتل می گیرند) بر عهده اش نیست.

اسحاق گوید: من با خودم گفتم به من گفته شده بود که ابن ابی العوجا این مسأله را از امام صادق علیه السلام پرسیده بود و امام صادق همین جواب را به او داده بود.

پس امام حسن عسکری علیه السلام به من رو نمود و فرمود: آری، این مسأله مسأله ابن ابی العوجا است و هرگاه مسأله یکسان باشد جواب ما نیز یکسان است همان حکمی در خصوص آخرین ما جاری می شود که در خصوص نخستین ما جاری گشته است و نخستین و آخرین ما در علم و دانش یکسان اند اما پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله و امیر مؤمنان علی علیه السلام برتری خاص خود را دارند.

3- احول گوید:

قَالَ لِي ابْنُ أَبِي الْعَوْجَاءِ: مَا بَالُ الْمَرْأَةِ الْمِسْكِينَةِ الضَّعِيفَةِ تَأْخُذُ سَهْماً وَاحِداً وَيَأْخُذُ الرَّجُلُ سَهْمَيْنِ؟

قَالَ: فَذَ كَرَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَقَالَ: إِنَّ الْمَرْأَةَ لَيْسَ عَلَيْهَا جِهَادٌ وَ لَا نَفَقَةً وَ لا مَعْقُلَةً وَإِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى الرِّجَالِ وَ لِذَلِكَ جَعَلَ لِلْمَرْأَةِ سَهْماً وَاحِداً وَ لِلرَّجُلِ سَهْمَيْنِ.

بخش سیزدهم

حکم ارث اختصاصی فرزند بزرگ

(13)

بَابُ مَا يَرِثُ الْكَبِيرُ مِنَ الْوُلْدِ دُونَ غَيْرِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا هَلَكَ الرَّجُلُ فَتَرَكَ بَنِينَ فَلِلْأَكْبَرِ السَّيْفُ وَ الدَّرْعُ وَالْخَاتَمُ وَ الْمُصْحَفُ، فَإِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَتْ فَلِلْأَكْبَرِ مِنْهُمْ.

ابن ابی العوجا به من :گفت چرا زن بینوای ضعیف یک سهم می گیرد و مرد دو سهم؟! یکی از ما این مسأله را برای امام صادق علیه السلام بازگو نمود. حضرت فرمود: زیرا جهاد و نفقه و دیه قتل خطایی بر عهده زن نیست و همانا این وظیفه ها بر عهده مردان است و به علت برای زن یک سهم و برای مرد دو سهم است.

بخش سیزدهم

حكم ارث اختصاصی فرزند بزرگ

1- حریز گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر کسی بمیرد و چند پسر داشته باشد، شمشیر، زره، انگشتر و قرآن او به پسر بزرگتر می رسد و اگر پسر بزرگتر مرده باشد، به آن پسری خواهد رسید که اینک بزرگتر از دیگران است.

2- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُدَيْنَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهماالسلام:

أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَرَكَ سَيْفاً وَ سِلاحاً فَهُوَ لِابْنِهِ وَإِنْ كَانَ لَهُ بَنُونَ فَهُوَ لِأَكْبَرِهِمْ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ فَلِلأَكْبَرِ مِنْ وُلْدِهِ سَيْفَهُ وَ مُصْحَفُهُ وَ خَاتَمُهُ وَ دِرْعُهُ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ فَسَيْفَهُ وَخَاتَمُهُ وَ مُصْحَفُهُ وَكُتُبُهُ وَ رَحْلُهُ وَ رَاحِلَتُهُ وَ كِسْوَتُهُ لأَكْبَرِ وُلْدِهِ فَإِنْ كَانَ الْأَكْبَرُ ابْنَةٌ فَلِلْأَكْبَرِ مِنَ الذُّكُورِ.

2- راوی گوید: امام (باقر و یا امام صادق علیهماالسلام) فرمود:

هنگامی که مردی شمشیر و سلاحی به جای بگذارد از آن پسرش خواهد بود و اگر چند داشته باشد از آن بزرگترین پسر خواهد بود.

3- ربعی بن عبدالله نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

4- ربعی بن عبدالله گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هرگاه مردی بمیرد، شمشیر، انگشتر، قرآن کتاب ها اساس زندگی، مرکب سواری و لباس های او به بزرگترین فرزند او خواهد رسید و اگر بزرگترین فرزند او دختر باشد به بزرگترین پسر او تعلق خواهد گرفت.

بخش چهاردهم

میراث فرزندان

(14)

بَابُ مِيرَاتِ الْوُلْدِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

وَرِثَ عَلِيٌّ علیه السلام عِلْمَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ وَرِثَتْ فَاطِمَةُ علیهاالسلام تَرَكَتَهُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ حَيْدَرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَنْ وَرِثَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله وعلیه واله؟

فَقَالَ: فَاطِمَةً وَوَرِثَتْهُ مَتَاعَ الْبَيْتِ وَ الْخُرْثِيَّ وَكُلَّ مَا كَانَ لَهُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاحٍ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ مُحْرِرٍ قَالَ:

بخش چهاردهم

میراث فرزندان

1- زراره گوید: امام باقر علیه السلام: فرمود حضرت علی علیه السلام و دانش پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله وسلم را به ارث برد و حضرت فاطمه ع ترکه ایشان را.

2- حمزة بن حمران گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم چه کسانی از پیامبر خدا ارث بردند؟

فرمود: حضرت فاطمه علیهاالسلام، ایشان اثاث خانه پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله و همه دارایی آن حضرت را به ارث برد.

3- سلمة بن محرز گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ : إِنَّ رَجُلاً أَرْمَانِيَا مَاتَ وَ أَوْصَى إِلَيَّ. فَقَالَ لِي: وَ مَا الْأَرْمَانِيُّ؟

قُلْتُ: نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ الْجِبَالِ مَاتَ وَ أَوْصَى إِلَيَّ بِتَرِكَتِهِ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ. قَالَ: فَقَالَ لِي: أَعْطِهَا النَّصْفَ.

قَالَ: فَأَخْبَرْتُ زُرَارَةَ بِذَلِكَ ، فَقَالَ لِي: اتَّقَاكَ إِنَّمَا الْمَالُ لَهَا. قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ بَعْدُ فَقُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ إِنَّ أَصْحَابَنَا زَعَمُوا أَنَّكَ اتَّقَيْتَنِي. فَقَالَ: لا وَ اللهِ! مَا اتَّقَيْتُكَ وَ لَكِنِ اتَّقَيْتُ عَلَيْكَ أَنْ تُضَمَّنَ فَهَلْ عَلِمَ بِذَلِكَ أَحَدٌ؟

قُلْتُ: لا. قَالَ: فَأَعْطِهَا مَا بَقِيَ.

4- أَبُو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خِدَاشِ الْمِنْقَرِيِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أَخَاهُ قَالَ: الْمَالُ لِلإِبْنَةِ.

به امام صادق علیه السلام عرض کردم: یک نفر آرمانی از دنیا رفت و اجرای وصیت خود را به من واگذار کرد.

فرمود: آرمانی کیست؟

عرض کردم: از نژاد نبط که در کوهستان زندگی می کنند دارایی خود را به من وصیت کرد و تنها یک دختر از او باقی است.

فرمود: نصف اموال را به دخترش تسلیم کن.

من در مراجعت به کوفه فتوای امام صادق علیه السلام را برای زراره نقل کردم. زراره گفت: امام صادق علیه السلام از تو تقیه کرده است؛ بلکه همۀ اموال آن مرد از آن دختر اوست.

من سال دیگر به خدمت امام علیه السلام رسیدم و عرض کردم خداوند کارهای شما را اصلاح کند یاران ما تصور می کنند که شما از من تقیه کرده اید. فرمود: نه، به خدا سوگند از تو تقیه نکردم، بلکه مصلحت تو را رعایت کردم که مبادا خویشان آن مرد تو را تاوان کنند؛ آیا دیگران از وصیت او باخبر شدند؟

عرض کردم: نه.

فرمود مابقی اموال را هم به دخترش تسلیم کن.

4- عبدالله بن خداش منقری از امام کاظم علیه السلام درباره مردی که از دنیا رفته بود و دختر و برادری از خود به جای گذاشته بود پرسید.

فرمود: ترکه از آن دختر است.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ.

قَالَ: الْمَالُ لِلإِبْنَةِ وَ لَيْسَ لِلْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ شَيْءٌ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ مَاتَ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ عَمَّهُ.

قَالَ: الْمَالُ لِلإِبْنَةِ وَ لَيْسَ لِلْعَمْ شَيْءٌ ، أَوْ قَالَ: لَيْسَ لِلْعَمْ مَعَ الإِبْنَةِ شَيْءٌ.

7- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الطَّائِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحْرِرٍ بَيَّاعِ الْقَلانِسِ قَالَ:

5- زراره گوید: امام باقر علیه السلام درباره کسی که از دنیا رفته و از او یک دختر و یک خواهر پدری و مادری برجا بماند، فرمود:

همه میراث مال دختر اوست و خواهر پدری و مادری سهمی ندارد.

6- برید عجلی گوید: به امام باقر علیه السلام و عرض کردم اگر کسی از دنیا برود و یک دختر و یک عمو از او به جا بماند (حق آنان چیست؟)

فرمود: همۀ میراث از آن دختر است، و عموی او سهمی ندارد.

یا فرمود: برای عمو با وجود دختر ارثی نمی رسد.

7- عبدالله بن محرز گوید:

أوْصَى إِلَيَّ رَجُلٌ وَ تَرَكَ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَم أَوْ سِيمَانَةِ دِرْهُم وَ تَرَكَ اللهُ وَ قَالَ لِي:

عَصَبَةٌ بِالشَّامِ، فَسَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَ: أَعْطِ الإِبْنَةَ النَّصْفَ وَالْعَصَبَةَ النَّصْفَ الْآخَرَ.

فَلَمَّا قَدِمْتُ الْكُوفَةَ أَخْبَرْتُ أَصْحَابَنَا بِقَوْلِهِ فَقَالُوا: اتَّقَاكَ.

فَأَعْطَيْتُ الابْنَةَ النّصْفَ الْآخَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ فَلَقِيتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا قَالَ أَصْحَابُنَا وَ أَخْبَرْتُهُ أَنِّي دَفَعْتُ النَّصْفَ الْآخَرَ إِلَى الابْنَةِ.

فَقَالَ: أَحْسَنْتَ، إِنَّمَا أَفْتَيْتُكَ مَخَافَةَ الْعَصَبَةِ عَلَيْكَ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحْرِرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَأُخْتَهُ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ.

قَالَ الْمَالُ كُلُّهُ لِلإِبْنَةِ وَ لَيْسَ لِلْأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ شَيْءٌ.

مردی از دنیا رفت و مرا وصی خود قرار داد از او پانصد یا ششصد درهم به جا ماند و وارث او فقط یک دختر بود آن مرد گفت: فامیل پدری من در شام زندگی می کنند.

من در این باره از امام صادق علیه السلام پرسیدم.

فرمود: نصف میراث آن را به دخترش تسلیم کن و نصف دیگر را به فامیل پدری او از طبقات بعدی تقدیم کن.

موقعی که من به کوفه برگشتم سخن امام علیه السلام را بر یارانمان بازگو کردم و آنان گفتند: امام از تو تقیه کرده است. از این رو نیم دیگر را نیز به دختر آن مرد تسلیم نمودم.

سال بعد به حج مشرف شدم و به خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و فتوای یارانمان را بر آن سرور عرضه کردم و گفتم من نیم دیگر میراث را نیز به دخترش تسلیم کردم.

فرمود: آفرین، کار درستی کرده ای؛ من از آن ترسیدم که فامیل پدری او مطلع شوند و نیم میراث را از تو بگیرند.

8- عبدالله بن محرز گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم مردی فقط دختر و خواهر پدر و مادری اش را به جای گذاشته است.

فرمود: همه اموال برای دختر است و خواهر پدر و مادری ارثی ندارد.

9- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِي عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحْرِزِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ أَوْ صَى إِلَيَّ وَ هَلَكَ وَ تَرَكَ ابْنَةٌ.

فَقَالَ: أَعْطِ الاِبْنَةَ النَّصْفَ وَاتْرُكُ لِلْمَوَالِى النَّصْفَ.

فَرَجَعْتُ فَقَالَ أَصْحَابُنَا: لا وَ اللَّهِ! مَا لِلْمَوَالِي شَيْءٌ.

فَرَجَعْتُ إِلَيْهِ مِنْ قَابِلٍ فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّ أَصْحَابَنَا قَالُوا: لَيْسَ لِلْمَوَالِي شَيْءٌ وَ إِنَّمَا اتقَاك.

فَقَالَ: لا وَاللَّهِ! مَا اتَّقَيْتُكَ وَ لَكِنِّي خِفْتُ عَلَيْكَ أنْ تُؤْخَذَ بِالنَّصْفِ، فَإِنْ كُنْتَ لا تَخَافُ فَادْفَعِ النُّصْفَ الْآخَرَ إِلَى الِابْنَةِ، فَإِنَّ اللَّهَ سَيُؤَدِّي عَنْكَ.

9- عبد الله بن محرز گوید: از امام صادق علیه السلام:پرسیدم مردی مرا وصی خود نمود و خودش از دنیا رفت و دختری به جای نهاد.

فرمود: نصف اموال را به دختر بده و نصف دیگر را برای ورثه واگذار.

من بازگشتم اما یارانم گفتند: نه به خدا سوگند! ورثه حقی ندارند. من سال آینده خدمت امام علیه السلام رسیدم و به ایشان عرض کردم یارانم می گویند ورثه حقی ندارند و همانا امام از تو تقیه نموده است.

فرمود: نه، به خدا سوگند! من از تو تقیه نکردم اما من بر تو ترسیدم که به جهت آن نصف ترکه مورد بازخواست قرارگیری پس اگر واهمه ای نداری، نصف دیگر را هم به دختر بده؛ زیرا خداوند کفیل تو خواهد بود.

بخش پانزدهم

میراث نوادگان و نبیرگان

(15)

بَابُ مِيرَاثِ وَلَدِ الْوَلَدِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ:

بَنَاتُ الِابْنَةِ يَقُمْنَ مَقَامَ الْبِنْتِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ بَنَاتٌ وَلَا وَارِتٌ غَيْرُهُنَّ وَبَنَاتُ الابْنِ يَقُمْنَ مَقَامَ الِابْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ بَنَاتٌ أَوْلَادٌ وَ لا وَارِثٌ غَيْرُهُنَّ.

2- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُكَيْنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

ابْنُ الابْنِ يَقُومُ مَقَامَ أَبِيهِ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

بخش پانزدهم

میراث نوادگان و نبیرگان

1- سعد بن ابی خلف گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود:

دختران دختر به جای دختر می نشینند و میراث مادر خود را می برند در صورتی که برای میت دختر دیگری نباشد و نه وارث دیگری از پسران؛ دختران پسر به جای پسر می نشینند و میراث پدر را می برند در صورتی که برای میت دختر دیگری نباشد و نه وارث دیگری از پسران.

2- اسحاق بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

پسر به جای پدر می نشیند و میراث پدر خود را می برد.

3- عبدالرحمان بن حجاج گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

بَنَاتُ الِابْنَةِ يَرِثْنَ إِذَا لَمْ تَكُنْ بَنَاتٌ كُنَّ مَكَانَ الْبَنَاتِ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ ابْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

بَنَاتُ الابْنَةِ يَقُمْنَ مَقَامَ الاِبْنَةِ إِذَا لَمْ تَكُنْ لِلْمَيِّتِ بَنَاتٌ وَ لَا وَارِثٌ غَيْرُهُنَّ وَبَنَاتُ الابْنِ يَقُمْنَ مَقَامَ الِابْنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ وَلَدٌ وَلا وَارِثٌ غَيْرُهُنَّ.

قَالَ الْفَضْلُ: وَوُلْدُ الْوَلَدِ أَبَداً يَقُومُونَ مَقَامَ الْوَلَدِ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدُ الصُّلْبِ [وَ] لا يَرِثُ مَعَهُمْ إِلَّا الْوَالِدَانِ وَالزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ.

فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنِ وَ ابْنَةَ ابْنِ فَالْمَالُ بَيْنَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.

فَإِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنِ وَ ابْنَ ابْنَةٍ فَلَابْنِ الِابْنِ الثَّلُثَانِ وَ لابن الابْنَةِ الثُّلُثَ.

وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنِ وَ ابْنَ ابْنَةٍ فَلابْنَةِ الاِبْنِ الثُّلُثَانِ نَصِيبُ الِابْنِ وَ لِابْنِ الْبِنْتِ الثُّلْتُ نَصِيبُ الِابْنَةِ.

دختران دختر نیز از پدر بزرگ خود ارث میبرند و به جای دختران می نشینند در صورتی که دختران جد نباشند.

4- عبدالرحمان بن حجاج گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

دختران دختر، جای دختر می نشینند؛ هرگاه میت غیر از آنان نه دختری داشته باشد و نه وارثی و دختران پسر هرگاه که میت وارثی جز آنان نداشته باشد به جای پسر می نشینند. فضل بن شاذان گوید و فرزندان فرزند همیشه به جای فرزند می نشینند؛ هنگامی که فرزند صلبی نباشد و با وجود آنان جز والدین و زن و شوهر شخص دیگری ارث نمی برد. پس اگر میت پسر پسر و پسر دختر به جای گذارد پسر سهمیه دو دختر را ارث می برد. اگر میت پسر پسر و پسر دختر به جای گذارد پسر پسر دو سوم و پسر دختر یک سوم ارث می برند.

اگر میت دختر پسر و پسر دختر به جای گذارد دختر پسر دو سوم که سهم پسر و پسر دختر یک سوم که سهم دختر میت است، ارث می برند.

وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنِ وَابْنَةَ ابْنَةٍ فَلابْنَةِ الابْنِ الثُّلُثَانِ وَ لِابْنَةِ الِابْنَةِ الثَّلْتُ فَالْحُكْمُ فِي ذَلِكَ وَ الْمِيرَاتُ فِيهِ كَالْحُكْمِ فِي الْبَنِينَ وَ الْبَنَاتِ مِنَ الصُّلْبِ يَكُونُ لِوُلْدِ الِابْنِ الثُّلُثَانِ وَلِوُلْدِ الْبَنَاتِ الثُّلُث.

فَإِنْ تَرَكَ ثَلاثَ بَنِينَ أَوْ بَنَاتِ ابْنِ بَعْضُهُمْ أَسْفَلَ مِنْ بَعْضٍ فَالْمَالُ لِلْأَعْلَى وَ لَيْسَ لِمَنْ دُونَهُ شَيْءٌ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ بِبَطْنِ وَ كَذَلِكَ لَوْ كَانُوا كُلُّهُمْ بَنَاتٍ فَكَانَ أَسْفَلَ مِنْهُنَّ بِبَطْنِ غُلامٌ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِمَنْ هُوَ أَعْلَى وَ لَيْسَ لِمَنْ سَفَلَ شَيْءٌ، لِأَنَّ مَنْ هُوَ أَقْرَبُ بِبَطْنِ أَحَقُّ بِالْمَالِ مِنَ الْأَبْعَدِ.

مِثْلُ ذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ الِابْنَةِ وَابْنَ ابْنَةِ ابْنِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِابْنِ الِابْنَةِ لِأَنَّهُ أَقْرَبُ بِبَطْنِ. وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنَةٍ وَ ابْنَ ابْنَةِ ابْنِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِابْنَةِ الإِبْنَةِ لِأَنَّهَا أَقْرَبُ بِبَطْنٍ. وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنِ ابْنَةٍ وَ ابْنَ ابْنِ ابْنِ ابْنِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِابْنَةِ ابْنِ الِابْنَةِ لِأَنَّهَا أقْرَبُ ينطي.

اگر میت دختر پسر و دختر دختر به جای گذارد، دختر پسر دو سوم دارد و دختر دختر یک سوم ارث می برند بنا بر این حکم حق ارث در مسأله فرزند فرزند، مانند حکم پسران و دختران صلبی است که فرزند پسر دو سوم و فرزند دختر یک سوم ارث می برند. اگر میت پسران و دختران پسر به جای گذارد که بعضی از آنان به میت دورترند مانند نوه و نتیجه ارث برای آن است که نزدیکتر می باشد و آن که دورتر است ارثی ندارد؛ زیرا او یک درجه نزدیکتر است و هم چنین اگر همگی آنان دختر باشند و پسری دورتر از آنان باشد میراث برای کسانی است که نزدیک ترند و کسی که دورتر است بی ارث می باشد؛ زیرا کسی که یک درجه نزدیکتر است از کسی که دورتر است، به مال ارثی سزاوارتر است مانند این که اگر میت پسر دختر و پسر دختر پسر به جای گذارد، مال ارثی برای پسر دختر است؛ زیرا او یک درجه نزدیک تر است.

و همچنین اگر میت دختر دختر و پسر دختر پسر به جای گذارد، همه ارث برای دختر دختر است؛ زیرا او یک درجه به میت نزدیک تر است و هم چنین اگر میت دختر پسر دختر و پسر پسر پسر پسر به جای گذارد همه ارث از آن دختر پسر دختر است؛ زیرا او یک درجه نزدیکتر است.

وَكَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَ ابْنَةٍ وَ بِنْتَ ابْنَةٍ وَ امْرَأَةٌ وَ عَصَبَةٌ فَلِلْمَرْأَةِ الثَّمُنُ وَ مَا بَقِيَ فَبَيْنَ بِنْتِ الابْنَةِ وَ ابْنِ الِابْنَةِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ سَهُما لِلْمَرْأَةِ الثَّمُنُ ثَلَاثَةٌ أَسْهُم وَ لِابْنَةِ الإِبْنَةِ سَبْعَةُ أَسْهُم وَ لِابْنِ الِابْنَةِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ سهماً.

وَإِن تَرَكَ زَوْجاً وَ بِنْتَ ابْنَةٍ وَ ابْنَ ابْنَةٍ فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ مَا بَقِيَ فَبَيْنَ ابْنَةِ الإِبْنَةِ وَابْنِ الابْنَةِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَ هِيَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُم فَلِلزَّوْجِ سَهُمْ وَ لِابْنِ الِابْنَةِ سَهْمَان وَ لاِبْنَةِ الاِبْنَةِ سَهم.

وَإِن تَرَكَ ابْنَ ابْنَةٍ وَ ابْنَ ابْنِ وَ زَوْجاً فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ مَا بَقِيَ فَبَيْنَ ابْنِ الِابْنَةِ وَ ابْنِ الابْنِ وَ لِابْنِ الِابْنَةِ نَصِيبُ الاِبْنَةِ وَ هُوَ الثَّلْتُ وَلَابْنِ الِابْنِ نَصِيبُ الِابْنِ وَ هُوَ الثُّلُثَانِ وَ هِيَ أَيْضاً مِنْ أَرْبَعَةِ أَسْهُم.

هم چنین اگر میت پسر دختر و دختر دختر و همسر و عصبه به جای گذارد، همسر یک هشتم ارث میبرد و باقی مانده بین دختر دختر و پسر دختر تقسیم می شود که پسر، سهمیه دو دختر را داراست. به این صورت که اموال به 24 سهم تقسیم می شود زن یک هشتم دارد که سه سهم می شود و دختر دختر هفت سهم دارد و پسر دختر چهارده سهم.

و اگر میت شوهر، دختر دختر و پسر دختر به جای گذارد، شوهر یک چهارم ارث می برد و باقی مانده بین دختر دختر و پسر پسر تقسیم میگردد که پسر سهم دو دختر را ارث می برد که از چهار سهم صورت می گیرد که شوهر یک سهم پسر دختر دو سهم و دختر دختر یک سهم می گیرد.

و اگر میت پسر دختر پسر پسر و شوهر به جای گذارد شوهر یک چهارم ارث می برد و باقی مانده بین پسر دختر و پسر پسر تقسیم می شود و پسر دختر سهم دختر میت را می گیرد که یک سوم است و پسر پسر سهم پسر میت را میگیرد که دو سوم است و این مسأله نیز با چهار سهم صورت می گیرد.

وَإِن تَرَكَ زَوْجاً وَ ابْنَةَ ابْنَةٍ فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ مَا بَقِيَ فَلابْنَةِ الاِبْنَةِ.

وَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنَةٍ وَأَبَوَيْنِ فَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ وَلِابْنَةِ الِابْنَةِ النِّصْفُ وَبَقِيَ سَهُمْ وَاحِدٌ مَرْدُودٌ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمْ يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُم فَلِلْأَبَوَيْنِ سَهْمَانِ وَ لِابْنَةِ الاِبْنَةِ ثَلاثَةُ أَسْهُم.

وَإِن تَرَكَ ابْنَ ابْنَةٍ وَأَبَوَيْنِ فَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ وَ لِابْنِ الِابْنَةِ النِّصْفُ كَذَلِكَ أَيْضاً يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْهُم لِلْأَبَوَيْنِ سَهْمَانِ وَ لِابْنِ الاِبْنَةِ ثَلاثَةُ أَسهُم.

فَإِنْ تَرَكَ ابْنَةَ ابْنِ وَ أَبَوَيْنِ فَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ وَ مَا بَقِيَ فَلَابْنَةِ الِابْنِ وَ هِيَ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم لِلْأَبَوَيْنِ سَهْمَانِ وَ لِابْنَةِ الِابْنِ أَرْبَعَةُ أَسْهُم.

قَالُ الْفَضْلُ: مِنَ الدَّلِيلِ عَلَى خَطَإِ الْقَوْمِ فِى مِيرَاتِ وَلَدِ الْبَنَاتِ أَنَّهُمْ جَعَلُوا وَلَدَ الْبَنَاتِ وَلَدَ الرَّجُلِ مِنْ صُلْبِهِ فِي جَمِيعِ الأَحْكَام إِلَّا فِي الْمِيرَاثِ وَأَجْمَعُوا عَلَى ذَلِكَ فَقَالُوا: لا تَحِلُّ حَلِيلَةُ ابْنِ الِابْنَةِ لِلرَّجُلِ وَ لا حَلِيلَةُ ابْنِ ابْنِ الِابْنَةِ لِقَوْلِ اللَّهِ عزوجل:

«وَ حَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ»

و اگر میت شوهر و دختر دختر به جای گذارد شوهر یک چهارم ارث میبرد و باقی مانده از آن دختر دختر است.

و اگر میت دختر دختر و پدر و مادر به جای گذارد پدر و مادر دو ششم ارث می برند و دختر دختر نصف و یک سهم باقی می ماند که به تعداد سهم هر کدام به آنان باز گردانده می شود. به این صورت که ارث را به پنج قسمت تقسیم می کنند و پدر و مادر دو سهم می گیرند و دختر دختر سه سهم.

و اگر میت پسر دختر و پدر و مادر به جای گذارد پدر و مادر دو ششم ارث می برند و پسر دختر نصف که همان گونه میراث به پنج قسمت تقسیم می گردد و پدر و مادر دو سهم ارث می برند و پسر دختر سه سهم.

و اگر میت دختر پسر و پدر و مادر به جای گذارد پدر و مادر دو ششم ارث می برند و باقی مانده برای دختر پسر است وارث از شش قسمت محاسبه می شود که پدر و مادر دو سهم می گیرند و دختر پسر چهار سهم.

فضل گوید: از دلیل هایی که اهل سنت درباره ارث فرزندان دختر اشتباه کردند این است که آنان فرزندان دختر را در همه احکام جز در احکام مواریث در مکان فرزندان صلبی شخص قرار داده اند و به صورت اجماعی گفتند: همسران پسر دختر و همسران پسر پسر دختر برای شخص حرام است؛ زیرا خداوند فرموده است: «و همسران پسرانتان که از صلب های شما هستند (بر شما حرام اند)».

فَإِذَا كَانَ ابْنُ الإِبْنَةِ ابْنَ الرَّجُلِ لِصُلْبِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لِمَ لَا يَكُونُ فِي الْمِيرَاثِ ابْنَهُ؟

وَكَذَلِكَ قَالُوا: لَوْ أَنَّ رَجُلاً طَلَّقَ امْرَأَةٌ لَهُ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا لَمْ تَحِلَّ تِلْكَ الْمَرْأَةُ لابْنِ ابْنَةِ، لِقَوْلِ اللهِ عزوجل: «وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ»، فَكَيْفَ صَارَ الرَّجُلُ هَاهُنَا أَبَا ابْنِ ابْنَتِهِ وَ لَا يَصِيرُ أَبَاهُ فِي الْمِيرَاثِ.

وَكَذَلِكَ قَالُوا: يَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ كَانَ تَزَوَّجَهَا ابْنُ ابْنَتِهِ.

وَكَذَلِكَ قَالُوا: لَوْ شَهِدَ لِأَبِى أُمِّهِ بِشَهَادَةٍ أَوْ شَهِدَ لِابْنِ ابْنَتِهِ بِشَهَادَةٍ لَمْ تَجُزْ شَهَادَتُهُ.

وَأَشْبَاهُ هَذِهِ فِي أَحْكَامِهِمْ كَثِيرَةٌ ، فَإِذَا جَاءُوا إِلَى بَابِ الْمِيرَاثِ قَالُوا: لَيْسَ وَلَدُ الاِبْنَةِ وَلَدَ الرَّجُلِ وَلا هُوَ لَهُ بِأَبِ اقْتِدَاءً مِنْهُمْ بِالْأَسْلَافِ وَ الَّذِينَ أَرَادُوا إِبْطَالَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ علیهماالسلام بِسَبَبٍ أُمِّهِمَا وَ اللهُ الْمُسْتَعَانُ.

پس هنگامی که در این مسأله پسر دختر پسر صلبی شخص است، چرا در مسأله میراث پسرش محسوب نمی گردد؟!

هم چنین گفته اند اگر مردی همسرش را پیش از آمیزش طلاق دهد، این زن برای پسر دختر او حرام خواهد بود؛ چرا که خداوند می فرماید و با زنانی که پدران شما با آنها ازدواج کرده اند ازدواج نکنید پس چگونه در این مورد این شخص پدر پسر دخترش می شود ولی میراث پدرش نمی شود؟

هم چنین گفته اند برای مرد حرام است که با زنی که پسر دخترش با او ازدواج کرده، ازدواج کند.

هم چنین گفته اند اگر کسی به نفع پدر مادری خود شهادت دهد یا پدر بزرگ برای پسر دخترش شهادت دهد شهادتش جایز نیست. و نظایر این مسأله ها در احکام اهل تسنن فراوان است اما هنگامی که باب میراث را مطرح کردند گفتند فرزند دختر فرزند شخص نیست و شخص نیز پدر او محسوب نمی شود به این جهت که از گذشتگان خویش پیروی کنند؛ کسانی که می استند امام حسن و امام حسین علیهم السلام را به خاطر این که توسط مادرشان با پیامبر صلی الله وعلیه واله نسبت دارند، از فرزندی پیامبر خدا صلی الله وعلیه واله ساقط نمایند؛ و خداوند یاری رسان است.

هذا مَعَ مَا قَدْ نَصَّ اللهُ فِي كِتَابِهِ بِقَوْلِهِ عزوجل: «كُلَّا هَدَيْنَا وَ نُوحاً هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَ سُلَيْمانَ وَ أَيُّوبَ» ... إِلَى قَوْلِهِ: «وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ» فَجَعَلَ عِيسَى مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ نُوحٍ وَ هُوَ ابْنُ بِنْتِ لأَنَّهُ لا أَبَ لِعِيسَى، فَكَيْفَ لَا يَكُونُ وَلَدُ البْنَةِ وَلَدَ الرَّجُلِ؟! بَلَى، لَوْ أَرَادُوا الْإِنْصَافَ وَ الْحَقَّ وَبِاللهِ التَّوْفِيقُ.

بخش شانزدهم

میراث پدر و مادر

(16)

بَابُ مِيرَاثِ الْأَبَوَيْنِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ وَ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رَجُلٍ مَاتَ وَ تَرَكَ أَبَوَيْهِ قَالَ:

لِلْابِ سَهْمَانِ وَلِلْأُمِّ سَهُمْ.

افزودن بر این دلیل خداوند در قرآن به آشکار می فرماید «همه (پیامبران) را هدایت نمودیم و نوح را نیز پیشتر هدایت کردیم و از فرزندان او ،داوود سليمان، ایوب و.... هدایت کردیم و نیز عیسی و الیاس را همه از صالحان «بودند خداوند، حضرت عیسی را از نسل آدم و نوح قرار داده در حالی که عیسی فرزند دختری آنان است؛ چرا که او پدری نداشت؛ پس چگونه فرزند دختر، فرزند شخص نمی شود؟ آری، اگر خواستار انصاف و حقیقت بودند و توفیق با خداوند است.

بخش شانزدهم

میراث پدر و مادر

1- زراره گوید: امام باقر علیه السلام درباره کسی که از دنیا رفته و تنها پدر و مادرش را به جا گذاشته، فرمود:

برای پدر دو سهم و برای مادر یک سهم منظور می شود.

2- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ تَرَكَ أُمَّهُ وَ أَخَاةَ.

قَالَ: يَا شَيْخُ تُرِيدُ عَلَى الْكِتَابِ؟

قَالَ: قُلْتُ: نَعَمْ.

قَالَ: كَانَ عَلِيٌّ لا يُعْطِي الْمَالَ الْأَقْرَبَ فَالْأَقْرَبَ.

قَالَ: قُلْتُ: فَالْأَخُ لَا يَرِثُ شَيْئاً؟

قَالَ: قَدْ أَخْبَرْتُكَ أَنَّ عَلِيّاً علیه السلام كَانَ يُعْطِي الْمَالَ الْأَقْرَبَ فَالْأَقْرَبَ.

3- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ مِسْكِينٍ عَنْ مُشْمَعِلُ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي رَجُلٍ تَرَكَ أَبَوَيْهِ.

قَالَ: هِيَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَشْهُم لِلْأُمِّ سَهُمْ وَلِلْأُبِ سَهْمَانِ.

2- حماد بن عثمان گوید: از امام کاظم علیه السلام درباره مردی که مادر و برادری از خود به جای گذارد پرسیدم.

فرمود: ای پیر مرد پاسخی مطابق با قرآن می خواهی؟

عرض کردم: آری.

فرمود: حضرت علی علیه السلام میراث را به خویشاوندان نزدیکتر سپس دورتر می داد.

عرض کردم: بنا براین برادر ارثی نمی برد؟

فرمود: به تو گفتم که حضرت علی علیه السلام میراث را به خویشاوندان نزدیکتر سپس دورتر می داد.

3- ابی بصیر گوید: امام صادق علیه السلام در باره مردی که پدر و مادرش را به جای گذارد فرمود:

از سه قسمت محاسبه می گردد برای مادر یک سهم و برای پدر دو سهم می رسد.

بخش هفدهم

میراث پدر و مادر با برادران و خواهران پدری و مادری

(17)

بَابُ مِيرَاثِ الْأَبَوَيْنِ مَعَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ لِأَبِ وَالْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ لِأُمّ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِزْرَارَةَ: إِنَّ أُناساً حَدَّثُونِي عَنْهُ يَعْنِي أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام وَ عَنْ أَبِيهِ علیه السلام بِأَشْيَاءَ فِي الْفَرَائِضِ فَأَعْرِضُهَا عَلَيْكَ فَمَا كَانَ مِنْهَا بَاطِلاً فَقُلْ: هَذَا بَاطِلٌ وَ مَا كَانَ مِنْهَا حَقا فَقُلْ: هَذَا حَقٌّ وَ لَا تَرْوِهِ وَ اسْكُتْ.

وَقُلْتُ لَهُ: حَدَّثَنِي رَجُلٌ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام فِي أَبَوَيْنِ وَإِخْوَةٍ لِأُمِّ أَنَّهُمْ يَحْجُبُونَ وَ لا يَرثُونَ.

فَقَالَ: هَذَا وَ اللهِ هُوَ الْبَاطِلُ وَلَكِنِّي سَأُخْبِرُكَ وَ لَا أَرْوِي لَكَ شَيْئًا وَ الَّذِي أَقُولُ لَكَ هُوَ وَاللَّهِ الْحَقُّ: إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَرَكَ أَبَوَيْهِ فَلِلْأُمِّ الثُّلُثُ وَلِلْآبِ الثَّلُثَانِ فِي الله عزوجل.

بخش هفدهم

میراث پدر و مادر با برادران و خواهران پدری و مادری

1- عمر بن اذینه گوید به زراره گفتم: گروهی از امام صادق و پدرش امام باقر علیهم السلام سهام ارث را روایت کرده اند، من روایت آنان را بر تو عرضه می دارم هر روایتی که باطل باشد، بگو این روایت باطل است و آن روایتی که حق باشد بگو حق است؛ اما شخصاً روایت مکن و ساکت باش.

به زراره گفتم: مردی روایت کرده است که امام (صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام) فرموده است اگر کسی بمیرد و پدر و مادر او باقی بمانند و در کنار آنان برادران مادری او قرار بگیرند این برادران مادری میراثی ندارند.

زراره گفت: به خدا سوگند که این روایت باطل است، من تو را از حق مطلب با خبر میسازم و روایتی نقل نخواهم کرد اما به خدا سوگند آن چه می گویم عین حقیقت است: اگر کسی بمیرد و تنها پدر و مادر او زنده باشند یک سوم میراث حق مادر اوست و دو سوم آن حق پدر این سهم در کتاب خداوند عزوجل به صراحت یاد شده است.

فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ يَعْنِي لِلْمَيِّتِ يَعْنِي إِخْوَةٌ لِأَبِ وَأُمَ أَوْ إِخْوَةً لِأَبِ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ وَلِلْأَبِ خَمْسَةٌ أَسْدَاسِ، وَإِنَّمَا وُفِّرَ لِلْأَبِ مِنْ أَجْلِ عِيَالِهِ.

وَأَمَّا الْإِخْوَةُ لِأُمَ لَيْسُوا لِأَبِ ، فَإِنَّهُمْ لَا يَحْجُبُونَ الْأُمَّ عَنِ الثَّلْثِ وَلَا يَرِثُونَ وَإِنْ مَاتَ رَجُلٌ وَتَرَكَ أُمَّهُ وَإِخْوَةً وَأَخَوَاتٍ لِأُمّ وَأَبِ وَإِخْوَةً وَأَخَوَاتٍ لِأَبِ وَ إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتٍ لِأُمّ وَ لَيْسَ الْأَبُ حَيّاً ، فَإِنَّهُمْ لا يَرِثُونَ وَلَا يَحْجُبُونَهَا، لِأَنَّهُ لَّمْ يُورَثْ كَلالَةٌ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ: إِذَا تَرَكَ الْمَيْتُ أَخَوَيْنِ فَهُمْ إِخْوَةٌ مَعَ الْمَيِّتِ حَجَبَا الْأُمَّ عَنِ الثَّلُثِ وَإِنْ كَانَ وَاحِداً لَمْ يَحْجُبِ الْأُمَّ.

وَ قَالَ: إِذَا كُنَّ أَرْبَعَ أَخَوَاتٍ حَجَبْنَ الْأُمَّ عَنِ الثَّلْثِ لِأَنَّهُنَّ بِمَنْزِلَةِ الْأَخَوَيْنِ وَإِنْ كُنَّ ثَلاثاً لَمْ يَحْجُبْنَ.

و اگر برادران آن میت در کنار پدر و مادر او قرار بگیرند در صورتی که برادران پدری و مادری باشند و یا لااقل برادران پدری باشند یک ششم میراث از آن مادر است و پنج ششم از آن پدر و این زیادی به جهت عیالمندی پدر خواهد بود. اما اگر برادران آن میت برادران مادری باشند، نه ارث می برند و مادر خود را تقلیل می دهند؛ و اگر کسی بمیرد و تنها مادر او زنده باشد و در کنار مادر برادران و خواهران تنی برادران و خواهران پدری و برادران و خواهران مادری قرار بگیرند و پدر آن میت زنده نباشد، هیچ یک از این برادران و خواهران ارث نمی برند و سهم مادر خود را تقلیل نمی دهند؛ چون با وجود مادر ارث آن میت به صورت طفیلی تقسیم نخواهد شد.

2- ابو عباس گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه کسی بمیرد و دو برادر داشته باشد این دو برادر سهم مادر آن میت را از یک سوم به یک ششم تقلیل می دهند؛ ولی اگر یک برادر داشته باشد نمی تواند سهم مادر آن میت را تقلیل بدهد. حضرتش فرمود و اگر چهار خواهر داشته باشد این چهار خواهر سهم مادر آن میت را تقلیل می دهند؛ زیرا چهار خواهر با دو برادر برابرند؛ ولی اگر سه خواهر داشته باشد، سهم مادر آن ميت تقلیل نخواهد یافت.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ فَضْلِ أَبِي الْعَبَّاسِ الْبَقْبَاقِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام عَنْ أَبَوَيْنِ وَ أُخْتَيْنِ لِأَبِ وَأُمَ هَلْ يَحْجُبَانِ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ؟

قَالَ: لا.

قَالَ: قُلْتُ: فَثَلاتٌ؟

قَالَ: لا.

قُلْتُ: فَأَرْبَعٌ؟

قَالَ: نَعَمْ.

4- أَبُو عَلَى الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا تَحْجُبُ الْأُمَّ مِنَ الثَّلْثِ إِذَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ إِلَّا أَخَوَانِ أَوْ أَرْبَعُ أَخَوَاتٍ.

3- فضل أبو عبّاس بقباق گوید: از امام صادق پرسیدم: اگر کسی بمیرد و پدر و مادر او با دو خواهر تنی زنده باشند آیا با این دو خواهر تنی مادرشان از سهم یک سوم محروم می شود و سهمش به یک ششم تنزل می یابد؟

فرمود: نه.

عرض کردم اگر سه خواهر باشند چطور؟

فرمود: نه.

عرض کردم و اگر چهار خواهر باشند؟

فرمود: آری.

4- محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اگر میت فرزندی نداشته باشد، هیچ کس سهم مادر او را از یک سوم تقلیل نمی دهد، مگر وجود دو برادر یا چهار خواهر.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ فَضْلِ أَبِي الْعَبَّاسِ الْبَقْبَاقِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

لا تَحْجُبُ الْأُمَّ عَنِ الثَّلْثِ إِلَّا أَخَوَانِ أَوْ أَرْبَعُ أَخَوَاتٍ لِأَبِ وَأُمَ أَوْ لِأَبِ.

6- وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ لَا يَحْجُبُونَ الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ.

7- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ بَحْرٍ عَنْ حَرِيزِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: يَا زُرَارَةُ! مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ تَرَكَ أَبَوَيْهِ وَإِخْوَتَهُ مِنْ أُمِّهِ؟ قَالَ: قُلْتُ: السُّدُسُ لِأُمِّهِ وَ مَا بَقِيَ فَلِلْأَبِ. فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ قُلْتَ هَذَا؟

5- فضل أبو عبّاس بقباق نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

6- عبید بن زراره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

برادر مادری سهم مادر میت را از یک سوم تقلیل نمی دهد.

7- زراره گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود:

اگر کسی بمیرد و بازماندگان او را پدر و مادر و برادران مادری او تشکیل بدهند میراث آنان به چه صورت تقسیم می شود؟

عرض کردم یک ششم از آن مادرش خواهد بود و باقی مانده از آن پدرش.

فرمود: این حکم را از کجا آورده ای؟

قُلْتُ: سَمِعْتُ اللهَ عزوجل يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: «فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ». فَقَالَ: وَيْحَكَ يَا زُرَارَةُ أُولَئِكَ الْإِخْوَةُ مِنَ الْآبِ، فَإِذَا كَانَ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ لَمْ يَحْجُبُوا الْأُمَّ عَنِ الثُّلُثِ.

بخش هیجدهم

میراث فرزندان در کنار پدر و مادر

(18)

بَابُ مِيرَاثِ الْوَلَدِ مَعَ الْأَبَوَيْنِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ جَمِيعاً عَنْ صَفْوَانَ أَوْ قَالَ: عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم قَالَ:

أَقْرَأْنِي أَبو جَعْفَرٍ صَحِيفَةَ كِتَابِ الْفَرَائِضِ الَّتِي هِيَ إِمْلَاهُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَخَطُّ عَلِي لا بِيَدِهِ فَوَجَدْتُ فِيهَا: رَجُلٌ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أُمَّهُ لِلإِبْنَةِ النِّصْفُ ثَلاثَةُ أَسْهُم وَلِلأُمِّ السُّدَّسُ سَهُمْ يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَشْهُم فَمَا أَصَابَ ثَلَاثَةَ أَسْهُم فَلِلإِبْنَّةِ وَمَا أَصَابَ سَهْماً فَهُوَ لِلْأُمُ.

عرض کردم: خداوند عزوجل در کتاب خود می فرماید: «اگر برای میت برادرانی باشند، یک ششم میراث از آن مادرش خواهد بود».

فرمود: خدا تو را بیامرزد ای زراره! این آیه درباره برادران پدری است؛ اگر برادران میت مادری باشند، سهم مادر آن میت را از یک سوم به یک ششم تنزل نمی دهند.

بخش هیجدهم

میراث فرزندان در کنار پدر و مادر

1- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام کتابی میراثی در اختیارم نهاد که علی علیه السلام به خط خود و به املای رسول خدا صلی الله وعلیه واله نوشته بود. در آن کتاب خواندم:

کسی که بمیرد و بازماندگان او یک دختر و یک مادر باشند نیم میراث از آن دختر است که سه سهم خواهد بود و یک ششم میراث از آن مادر است که یک سهم خواهد بود؛ از این رو تمام میراث را به چهار قسمت می کنند و قرعه می کشند: سه قسمت را به دختر می دهند و یک قسمت را به مادر.

قَالَ: وَ قَرَأْتُ فِيهَا رَجُلٌ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أَبَاهُ فَلِلإِبنَةِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَ لِلْأَبِ السُّدُسُ سَهُمْ يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَسْهُم فَمَا أَصَابَ ثَلَاثَةَ أَسْهُم فَلِلْإِبْنَةِ وَ مَا أَصَابَ سَهُما فَلِلْأُمُ. قَالَ مُحَمَّدٌ: وَ وَجَدْتُ فِيهَا رَجُلٌ تَرَكَ أَبَوَيْهِ وَ ابْنَتَهُ فَلِلابْنَةِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَ لِلْأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ [ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَهُمْ، يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَّى خَمْسَةِ أَشْهُم فَمَا أَصَابَ ثَلاثَةٌ فَلِلابْنَةِ وَ مَا أَصَابَ سَهْمَيْنِ فَلِلْأُبَوَيْنِ.

2- عِدَّةٌ مِّنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ

رِئَابِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

وَجَدْتُ فِي صَحِيفَةِ الْفَرَائِضِ رَجُلٌ مَاتَ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أَبَوَيْهِ فَلِلإِبْنَةِ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَلِلْأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَهُمْ يُقْسَمُ الْمَالُ عَلَى خَمْسَةِ أَجْزَاءٍ فَمَا أَصَابَ ثَلَاثَةٌ أَجْزَاءٍ فَلِلإِبنَةِ وَ مَا أَصَابَ جُزْءَيْنِ فَلِلْأَبَوَيْنِ.

محمد بن مسلم گوید: در آن کتاب خواندم کسی که بمیرد و بازماندگان او یک دختر در کنار پدرش باشد نیم میراث از آنِ دخترش خواهد بود که سه سهم خواهد بود و یک ششم از آن پدرش که یک سهم خواهد بود؛ از این رو تمام اموال را به چهار قسمت می کنند و قرعه می کشند سه قسمت را به دختر می دهند و یک قسمت را به پدر محمد گوید در آن نوشته خواندم: کسی که بمیرد و وارثان او را پدر، مادر و تنها دخترش تشکیل بدهند نیم میراث از آن دختر است که سه سهم خواهد بود، و برای هر یک از پدر و مادرش یک ششم منظور می کنند و یک سهم خواهد بود؛ از این رو تمام میراث را به پنج قسمت تقسیم می کنند و قرعه می کشند سه قسمت را به دختر می دهند و یک قسمت را به پدر و یک قسمت را به مادر.

2- زراره گوید: در کتاب فرائض و میراث چنین یافتم:

مردی از دنیا رفت و دختر و پدر و مادرش را به جای گذارد پس دختر سه سهم دارد و هر کدام از پدر و مادر یک سهم دارند مال ارثی به پنج قسمت تقسیم می گردد: اموالی که به سه سهم می رسد برای دختر است و اموالی که به دو سهم می رسد برای پدر و مادر است.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَن الْجَدِّ.

فَقَالَ: مَا أَجِدُ أَحَداً قَالَ فِيهِ إِلَّا بِرَأْيِهِ إِلَّا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ! فَمَا قَالَ فِيهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام؟

قَالَ: إِذَا كَانَ غَداً فَالْقَنِي حَتَّى أُقْرِتَكَهُ فِي كِتَابٍ.

قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ حَدَّثْنِي فَإِنَّ حَدِيثَكَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ تُقْرِنَنِيهِ فِي كِتَابٍ.

فَقَالَ لِيَ الثَّانِيَةَ: اسْمَعْ مَا أَقُولُ لَكَ إِذَا كَانَ غَدَا فَالْقَنِي حَتَّى أُقْرِنَكَهُ فِي كتاب.فَأَتَيْتُهُ مِنَ الْغَدِ بَعْدَ الظُّهْرِ وَكَانَتْ سَاعَتِيَ الَّتِي كُنْتُ أَخْلُو بِهِ فِيهَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَكُنْتُ أَكْرَهُ أَنْ أَسْأَلَهُ إِلَّا خَالِياً خَشْيَةَ أَنْ يُفْتِيَنِي مِنْ أَجْلٍ مَنْ يَحْضُرُهُ بِالتَّقِيَّةِ فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَيْهِ أَقْبَلَ عَلَى ابْنِهِ جَعْفَر فَقَالَ لَهُ: أَقْرِئُ زُرَارَةَ صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ.

3- زراره گوید: از امام باقر علیه السلام سهم جد از میراث را پرسیدم.

فرمود: هر کسی که دربارۀ جد فتوا داده به رأی شخصی خود فتوا داده است، جز امیرمؤمنان على علیه السلام.

عرض کردم: خداوند کارهای شما را اصلاح کند! امیر مؤمنان على علیه السلام ما چه فتوایی داده است؟

فرمود: فردا بیا تا فتوای امیر مؤمنان علی علیه السلام را از روی کتاب و نوشته ارائه دهم.

عرض کردم: خداوند کارهای شما را اصلاح کند اگر برای من حدیث بفرمایید تا با گوش خود بشنوم بهتر از آن است که از روی نوشته بخوانم! امام دوباره به من فرمود حرف مرا بشنو فردا به ملاقات بیا تا از روی نوشته فتوای على ان را نشانت بدهم.

من فردا بعد از ظهر به ملاقات امام رفتم. وقت ملاقات من همواره بعد از ظهر بود که در فاصله نماز ظهر وعصر شرف یاب می شدم؛ چون مایل نبودم پرسش های خود را جز در مواقع خلوت مطرح نمایم که مبادا به خاطر حضور دیگران فتوای تقیه ای صادر کند. هنگامی که فردا خدمت امام شرف یاب شدم آن حضرت رو به فرزندش امام صادق علیه السلام نمود و فرمود: کتاب ارث را در اختیار زراره بگذار تا بخواند.

ثُمَّ قَامَ لِيَنَامَ فَبَقِيتُ أَنَا وَ جَعْفَرٌ فِي الْبَيْتِ فَقَامَ فَأَخْرَجَ إِلَيَّ صَحِيفَةٌ مِثْلَ فَخِذِ البعير.

فَقَالَ: لَسْتُ أُقْرِئُكَهَا حَتَّى تَجْعَلَ لِي عَلَيْكَ اللَّهَ أَنْ لَا تُحَدِّثَ بِمَا تَفْرَأُ فِيهَا أَحَداً أَبَداً حَتَّى أَذَنُ لَكَ وَ لَمْ يَقُلْ حَتَّى يَأْذَنَ لَكَ أَبِي فَقُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ وَلِمَ تُضَيِّقُ عَلَيَّ وَ لَمْ يَأْمُرْكَ أَبُوكَ بِذَلِكَ؟

فَقَالَ لِي: مَا أَنْتَ بِنَاظِرِ فِيهَا إِلَّا عَلَى مَا قُلْتُ لَكَ.

فَقُلْتُ: فَذَاكَ لَكَ وَكُنْتُ رَجُلاً عَالِماً بِالْفَرَائِضِ وَالْوَصَايَا بَصِيراً بِهَا حَاسِباً لَهَا أَلْبَتُ الزَّمَانَ أَطْلُبُ شَيْئاً يُلْقَى عَلَيَّ مِنَ الْفَرَائِضِ وَ الْوَصَايَا لَا أَعْلَمُهُ فَلَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ. فَلَمَّا أَلْقَى إِلَيَّ طَرَفَ الصَّحِيفَةِ إِذَا كِتَابٌ غَلِيظٌ يُعْرَفُ أَنَّهُ مِنْ كُتُبِ الْأَوَّلِينَ فَنَظَرْتُ فِيهَا فَإِذَا فِيهَا خِلافُ مَا بِأَيْدِي النَّاسِ مِنَ الصِّلَةِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ اخْتِلافٌ وَإِذَا عَامَّتُهُ كَذَلِكَ فَقَرَأْتُهُ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى آخِرِهِ بِخُبْثِ نَفْسٍ وَ قِلَّةِ تَحَفُّظٍ وَ سَقَامِ رَأْيِ وَ قُلْتُ وَأَنَا أَقْرَؤُهُ: بَاطِلٌ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى آخِرِهِ ثُمَّ أَدْرَجْتُهَا وَ دَفَعْتُهَا إِلَيْهِ.

آنگاه خود برخاست تا به اندرون رود و بخوابد. من در اتاق بیرونی با امام صادق علیه السلام تنها ماندم. آن حضرت برخاست و کتابی ضخیم همانند یک ران شتر آورد و فرمود: این کتاب در اختیار تو قرار نخواهد گرفت جز این که با خدا عهد کنی تا من اجازه ات ندهم هرگز احکام آن را با هیچ کس در میان ننهی. و نگفت تا پدرم اجازه ات دهد.

عرض کردم: خداوند کارهای شما را اصلاح کند! چرا تا این حد مرا در تنگنا می گذاری با آن که پدرت چنین نفرمود؟

فرمود: تو این کتاب ارث را مطالعه نخواهی کرد جز به همین شرط که من می گویم.

عرض کردم: باشد، شرط تو را پذیرفتم.

من در آن موقع به مسائل ارث و وصیت به طور کامل و با محاسبات دقیق آشنا بودم و همیشه در جست و جوی آن بودم که مسئله ای طرح شود که من پاسخ آن را ندانم و به پژوهش و تحقیق در آن بپردازم ولی آنچه مطرح می شد پاسخ همه را می دانستم.

موقعی که امام صادق علیه السلام یک سرکتاب ارث را به دست من داد دیدم کتاب ضخیمی است که معلوم می شود از آثار پیشینیان است من به قرائت و مطالعه کتاب پرداختم ولی مفاد آن را با فقه متداول و معروف مخالف دیدم، حتی در مسائل صله رحم و امر به معروف که مورد اختلاف مردم نیست من همچنان به مطالعه کتاب ادامه دادم تا به آخر رسیدم، اما با اضطراف خاطر و بی توجهی به عمق مسائل و بدبینی کامل، و هر مسئله ای را که خواندم با خود گفتم مردود و باطل است. من کتاب ارث را در هم پیچیدم و به امام صادق علیه السلام دادم.

فَلَمَّا أَصْبَحْتُ لَقِيتُ أَبَا جَعْفَرٍعلیه السلام فَقَالَ لِي: أَ قَرَأْتَ صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ؟

فَقُلْتُ: نَعَمْ.

فَقَالَ: كَيْفَ رَأَيْتَ مَا قَرَأْتَ؟

قَالَ: قُلْتُ: بَاطِلٌ لَيْسَ بِشَيْءٍ هُوَ خِلافُ مَا النَّاسُ عَلَيْهِ.

قَالَ: فَإِنَّ الَّذِي رَأَيْتَ وَاللهِ يَا زُرَارَةُ! هُوَ الْحَقُّ الَّذِي رَأَيْتَ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ خَطُّ عَلِيَّ علیه السلام بِيَدِهِ.

فَأَتَانِي الشَّيْطَانُ فَوَسْوَسَ فِي صَدْرِي فَقَالَ: وَ مَا يُدْرِيهِ أَنَّهُ إِمْلَاءُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ خَطُّ عَلِي بِيَدِهِ؟!

فَقَالَ لِي قَبْلَ أَنْ أَنْطِقَ: يَا زُرَارَةُ! لا تَشُكَّنَّ وَدَّ الشَّيْطَانُ وَ اللَّهِ إِنَّكَ شَكَكْتَ وَ كَيْفَ لَا أَدْرِي أَنَّهُ إِمْلَاء رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ خَطُّ عَلِي بِيَدِهِ وَ قَدْ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ جَدِّي : أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لا حَدَّثَهُ ذَلِكَ.

فردا که خدمت امام باقر علیه السلام شرف یاب شدم فرمود کتاب ارث را خواندی؟

عرض کردم: آری.

فرمود: آن را چگونه دیدی؟

عرض کردم: همۀ آن باطل و بی ارزش است این کتاب با آراء همه مسلمانان مخالف است.

فرمود: ولی به خدا سوگند که آن چه را خواندی همۀ آن بر حق است، کتابی که خوانده ای با املای رسول خدام الله و خط على علیه السلام نگاشته شده است. در این هنگام شیطان در دل من رخنه کرد و با وسوسه گفت: از کجا می تواند تشخیص بدهد که املای رسول خدا له و خط على الله است؟ پیش از آن که حرفی بزنم امام باقر علیه السلام فرمود: ای زراره شک نکن! به خدا سوگند! شيطان دوست دارد که شکاک باشی؛ چگونه تشخیص من صحیح نخواهد بود با آن که پدرم علی بن الحسین از جدم حسین الله به من خبر داد که امیر مؤمنان على علیه السلام شخصاً به او گفته است که این کتاب به خط من و املای رسول خدا صلی الله وعلیه واله است.

قَالَ: قُلْتُ: لا كَيْفَ جَعَلَنِيَ اللهُ فِدَاكَ! وَ نَدِمْتُ عَلَى مَا فَاتَنِي مِنَ الْكِتَابِ وَ لَوْ كُنْتُ قَرَأْتُهُ وَ أَنَا أَعْرِفُهُ لَرَجَوْتُ أَنْ لَا يَفُوتَنِي مِنْهُ حَرْفٌ.

قَالَ عُمَرُ بْنُ أَذَيْنَةَ: قُلْتُ لِزْرَارَةَ: فَإِنَّ أُناساً حَدَّثُونِي عَنْهُ علیه السلام وَعَنْ أَبِيهِ علیه السلام بِأَشْيَاءَ الْفَرَائِضِ فَأَعْرِضُهَا عَلَيْكَ فَمَا كَانَ مِنْهَا بَاطِلاً فَقُلْ هَذَا بَاطِلٌ وَ مَا كَانَ مِنْهَا حَقاً فَقُلْ هَذَا حَقٌّ وَلا تَرْوِهِ وَ اسْكُتْ.

فَحَدَّثْتُهُ بِمَا حَدَّثَنِي بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي الابْنَةِ وَ الْأَبِوَالابْنَةِ وَ الْأُمِّ وَ الِابْنَةِ وَ الْأَبَوَيْنِ.

فَقَالَ: هُوَ وَ اللَّهِ الْحَقُّ.

وَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَادَانَ فِي ابْنَةٍ وَأَبِ: لِلإِبْنَةِ النِّصْفُ وَلِلْأَبِ السُّدُسُ وَ مَا بَقِيَ رُدَّ عَلَيْهِمَا عَلَى قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمَا.

وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ ابْنَةٌ وَأُمَا فَلِلإِبْنَةِ النِّصْفُ وَلِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِيَ رُدَّ عَلَيْهِمَا عَلَى قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمَا.

عرض کردم: خداوند مرا فدایت کند دیگر شکی ندارم اما سخت پشیمان شدم که با بی توجهی کامل کتاب ارث را خواندم و نکات آن را از دست دادم؛ اگر با شناخت کامل و علاقه وافر خوانده بودم با حافظه ای که در خود سراغ دارم امیدوار بودم که هیچ نکته ای را از دست ندهم.

عمر بن اذینه گوید: به زراره گفتم: گروهی از امام صادق علیه السلام و از پدرش امام باقر علیه السلام مطالبی درباره ارث روایت کرده اند من روایت آنان را بر تو عرضه می دارم هر روایتی که باطل باشد بگو این روایت باطل است، و آن روایتی که حق باشد بگو حق است؛ اما شخصاً روایت مکن و ساکت باش.

سپس روایت محمد بن مسلم را درباره «ارث دختر و پدر»، «ارث دختر و مادر» و «ارث دختر و پدر و مادر» را مطرح کردم و زراره گفت: به خدا سوگند که روایت او بر حق است. فضل بن شاذان درباره ارث دختر با پدر گفت نیم ترکه مال دختر و یک ششم آن برای پدر خواهد بود و بقیه مال به نسبت سهام هر کدام به آن ها داده می شود.

وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ وَ مَا بَقِيَ فَلِلإِبْنَةِ لِأَنَّهَا أَقْرَبُ مِنَ الْوَالِدَيْنِ وَ غَلِطَ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ لِأَنَّ الْأَبَوَيْنِ يَتَقَرَّبَانِ بِأَنْفُسِهِمَا كَمَا يَتَقَرَّبُ الْوَلَدُ وَ لَيْسُوا بِأَقْرَبَ مِنَ الْأَبَوَيْنِ وَ الصَّوَابُ أَنْ يُرَدَّ عَلَيْهِمْ مَا بَقِيَ عَلَى قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمْ؛ لِأَنَّهُمْ اسْتَكْمَلُوا سِهَامَهُمْ فَكَانُوا أَقْرَبَ الْأَرْحَامِ فَكَانَ مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ لَهُمْ بِقَرَابَةِ الْأَرْحَامِ فَيُقْسَمُ ذَلِكَ بَيْنَهُمْ عَلَى قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ فَيَكُونُ حُكْمُ مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ حُكْمَ مَا قَسَمَهُ اللَّهُ وَ بَيْنَهُمْ لا يُخَالَفُ اللهُ فِى حُكْمِهِ وَ لا يَتَغَيَّرُ قِسْمَتُهُ. وَإِنْ تَرَكَ بِنْتَاً وَ أَبَوَيْنِ فَلِلإِبْنَةِ النِّصْفُ وَ لِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ وَ مَا بَقِيَ رُدَّ عَلَيْهِمْ عَلَى قَدْرِ أَنْصِبَائِهِمْ ، لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ يَرُدَّ عَلَى أَحَدٍ دُونَ الْآخَرِ وَ جَعَلَ لِلنِّسَاءِ نَصِيباً كَمَا جَعَلَ لِلرِّجَالِ نَصِيباً وَ سَوَّى فِي هَذِهِ الْفَرِيضَةِ بَيْنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ.

وَإِنْ تَرَكَ ابْنَتَيْنِ وَ أَبَوَيْنِ فَلِلابْنَتَيْنِ الثُّلُثَانِ وَلِلأَبَوَيْن السُّدُسَانِ. وَإِن تَرَكَ ثَلاثَ بَنَاتٍ أَوْ أَكْثَرَ فَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ وَ لِلْبَنَاتِ الثُّلُثَانِ.

البته برخی از اهل سنت گفته اند: آنچه از ترکه باقی می ماند از آن دختر است؛ چرا که از پدر و مادر به میت نزدیک تر است ولی در این حکم راه اشتباه پیموده اند؛ چرا که خود والدین به میت نزدیک ترند آن سان که فرزند به او نزدیک است و آنان به میت از والدین نزدیک تر نیستند حکم درست آن است که باقی مانده میراث را به نسبت سهام به آنان بدهند؛ چرا که آنان سهام را تکمیل نموده اند پس نزدیکترین ارحام می شوند پس باقی مانده اموال به جهت خویشاوندی برای آنان خواهد بود پس به نسبت جایگاهشان به میت تقسیم می شود؛ از این رو حکم مانده اموال همان حکمی را دارد که خداوند متعال بین آنان قسمت کرده است که با حکم خدا نمی شود مخالفت کرد و قسمت بندی خدا تغییر ناشدنی است.

و اگر میت یک دختر و پدر و مادر به جای گذارد، نیم اموال، مال دختر و به پدر و مادر دو ششم ارث می رسد و باقی مانده اموال به نسبت سهام به آنان داده می شود؛ چرا که خداوند متعال بر ورثه ای چیزی نداده که از دیگری باز دارد و برای زنان سهمی قرار داده آن سان که برای مردان قرار داده است و در این میراث پدر و مادر را یکسان قرار داده است.

و اگر وارث میتی دو دختر و پدر و مادر باشند دو سوم از اموال برای دو دختر و دو ششم آن برای پدر و مادر خواهد بود.

و اگر وارث میتی سه دختر یا بیشتر باشد برای پدر و مادر دو ششم از اموال و برای دختران دو سوم خواهد بود.

وَإِنْ تَرَكَ أَبَوَيْنِ وَ ابْناً وَ بِنْتَاً فَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ. وَ مَا بَقِيَ فَبَيْنَ الِابْنِ وَ الِابْنَةِ لله كَرِ مِثْلُ حَط الاثنيين.

بخش نوزدهم

میراث فرزندان در کنار همسر و پدر و مادر

(19)

بَابُ مِيرَاثِ الْوَلَدِ مَعَ الزَّوْجِ وَالْمَرْأَةِ وَالْأَبَوَيْنِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْن أَذَيْنَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِزُرَارَةَ: إِنِّى سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِم وَ بُكَيْراً يَرْوِيَانِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي زَوْجِ وَ أَبَوَيْنِ وَ ابْنَةٍ فَلِلزَّوْجِ الرُّبُعُ ثَلاثَةُ أَسْهُم مِن اثْنَيْ عَشَرَ سَهُما وَلِلْأَبَوَيْنِ السُّدِّسَانِ أَرْبَعَةُ أَسْهُم مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ سَهُما وَ بَقِيَ خَمْسَةٌ أَسْهُم فَهُوَ لِلإِبْنَةِ لِأَنَّهَا لَوْ كَانَتْ ذَكَراً لَمْ يَكُنْ لَّهَا غَيْرُ خَمْسَةٍ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ سَهْماً وَ إِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا خَمْسَةٌ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ سَهْماً، لِأَنَّهُمَا لَوْ كَانَا ذَكَرَيْنِ لَمْ يَكُنْ لَهُمَا غَيْرُ مَا بَقِيَ خَمْسَةٌ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ.

و اگر بازماندگان میتی پدر و مادر و پسر و دختری باشند دو ششم از اموال از آن پدر و مادر خواهد بود و باقی مانده بین پسر و دختر طبق سهمیه بندی قرآنی تقسیم خواهد شد.

بخش نوزدهم

میراث فرزندان در کنار همسر و پدر و مادر

1- عمر بن اذینه گوید: به زراره گفتم: از محمد بن مسلم و بکیر شنیده ام که از امام باقر علیه السلام روایت کرده اند که اگر زنی بمیرد و شوهر، پدر و مادر و تنها دخترش وارثان او باشند، برای شوهر او یک چهارم معادل با سه سهم از دوازده سهم، برای پدر و مادر دو ششم معادل چهار سهم از دوازده سهم و آن چه باقی بماند، که معادل پنج سهم است ویژه تنها دختر او خواهد بود؛ که اگر به جای این دختر یک پسر وارث او بود باز هم بیش از پنج سهم از دوازده سهم نصیب او نمی شد؛ و اگر به جای یک دختر و دو دختر بود، سهم آن دو همین پنج سهم از دوازده سهم بود؛ و اگر به جای دو دختر دو پسر بود، باز هم نصیب آن دو پسر بیش از پنج سهم از دوازده سهم نمی شد. (آیا این روایت صحیح است؟)

قَالَ زُرَارَةُ: هَذَا هُوَ الْحَقُّ. إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُلْقِيَ الْعَوْلَ فَتَجْعَلَ الْفَرِيضَةَ لَا تَعُولُ، فَإِنَّمَا يَدْخُلُ النُّقْصَانُ عَلَى الَّذِينَ لَهُمُ الزَّيَادَةُ مِنَ الْوُلْدِ وَالْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ فَأَمَّا الزَّوْجُ وَ الْإِخْوَةُ لِلأُمِّ فَإِنَّهُمْ لَا يُنْقَصُونَ مِمَّا سَمَّى اللَّهُ لَهُمْ شَيْئاً.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِتَابٍ وَ عَلاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ فِي امْرَأَةٍ مَاتَتْ وَ تَرَكَثُ زَوْجَهَا وَ أَبَوَيْهَا وَ ابْنَتَهَا قَالَ:

لِلزَّوْجِ الرِّبعُ ثَلاثَةُ أَسْهُم مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ سَهْماً وَ لِلْأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ سَهْمَانٍ مِنِ أَسْهُم فَهِيَ لِلْإِبْنَةِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ اثْنَى عَشَرَ سَهُما وَ بَقِيَ. ذَكَراً لَمْ يَكُنْ لَهُ أَكْثَرُ مِنْ خَمْسَةِ أَسْهُم مِن اثْنَيْ عَشَرَ سَهْماً، لِأَنَّ الْأَبَوَيْنِ لَا يُنْقَصَانِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ السُّدُسِ شَيْئاً وَ أَنَّ الزَّوْجَ لَا يُنْقَصُ مِنَ الرُّبُعِ شَيْئاً.

زراره گفت: این روایت حق است. اگر بخواهی تسهیم به نسبت را القا کنی، باید کاستی میراث را بر کسانی که سهم زیادی دارند؛ هم چون فرزندان و برادران پدری وارد کنی که هر چه از سهام دیگران باقی بماند به آنان می رسد اما همسر و برادران مادری هیچ وقت از سهم خود که خداوند متعال آنان مشخص کرده تنزل نخواهند کرد.

2- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام درباره زنی که بمیرد و وارثان او به شوهر پدر مادر و تنها دخترش منحصر باشند، فرمود:

برای شوهر او یک چهارم، معادل سه سهم از دوازده سهم، برای هر یک از پدر و مادرش یک ششم که معادل دو سهم از دوازده سهم است خواهد بود؛ و باقی مانده، معادل پنج از دوازده ویژه تنها دختر اوست، چرا که اگر به جای این دختر یک پسر بود،بازهم بیش از پنج سهم از دوازده سهم حقی نداشت؛ زیرا پدر و مادر از ضریب دوم خود (یک ششم) پایین تر نمی آیند و شوهر از ضریب خود (یک چهارم) تنزل نخواهد کرد.

3- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ قَالَ: دَفَعَ إِلَيَّ صَفْوَانُ كِتَاباً لِمُوسَى بْنِ بَكْرٍ فَقَالَ لِي: هَذَا سَمَاعِي مِنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ وَ قَرَأْتُهُ عَلَيْهِ ، فَإِذَا فِيهِ مُوسَى بْنُ بَكْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ زُرَارَةَ. قَالَ: هَذَا مِمَّا لَيْسَ فِيهِ اخْتِلافٌ عِنْدَ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام أَنَّهُمَا سُئِلَا عَنِ امْرَأَةٍ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ أُمَّهَا وَ ابْنَتَيْهَا، فَقَالَ:

لِلزَّوْج الرّبعُ وَلِلْأُمُ السُّدُسُ وَلِلإِبْنَتَيْنِ مَا بَقِيَ لِأَنَّهُمَا لَوْ كَانَا رَجُلَيْنِ لَمْ يَكُنْ لَهُمَا شَيْءٍ إِلَّا مَا بَقِيَ وَ لا تُزَادُ الْمَرْأَةُ أَبَداً عَلَى نَصِيبِ الرَّجُل لَوْ كَانَ مَكَانَهَا. وَإِن تَرَكَ الْمَيِّتُ أُمّاً وَ أَبَاً وَ امْرَأَةٌ وَ ابْنَةٌ فَإِنَّ الْفَرِيضَةَ مِنْ أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ سَهْماً لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنُ ثَلاثَةُ أَسْهُم مِنْ أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ وَلِأَحَدِ الْأَبَوَيْنِ السُّدُسُ أَرْبَعَةُ أَسْهُم وَلِلإِبْنَةِ النِّصْفُ اثْنَا عَشَرَ سَهْماً وَبَقِيَ خَمْسَةُ أَسْهُم هِيَ مَرْدُودَةٌ عَلَى سِهَامٍ الِابْنَةِ وَ أَحَدِ الْأَبَوَيْنِ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمَا وَ لَا يُرَدُّ عَلَى الْمَرْأَةِ شَيْءٌ.

3- حسن بن محمد بن سماعه گوید: صفوان بن یحیی کتابی به من داد و گفت این احادیث را از موسی بن بکر شنیده ام و احادیث آن را نزد او خوانده ام. در آن دفتر نوشته بود که موسی بن بکر از علی بن سعید، از زراره روایت کرده است که این مسائل مورد اتفاق اصحاب ماست که آنها را از امام صادق و امام باقر علیهم السلام روایت کرده اند: اگر زنی بمیرد و وارثان او منحصر باشند به شوهر و مادر و دو دختر برای شوهر یک چهارم، برای مادر یک ششم و آنچه باقی بماند سهم دو دختر خواهد بود؛ زیرا اگر به جای این دو دختر، دو پسر فرض شوند باز همین بقیه سهام را صاحب می.شوند. هیچ گاه سهم دختر از سهم پسر تجاوز نخواهد کرد گرچه پسر در جای دختر قرار بگیرد.

و اگر کسی بمیرد و مادر پدر با همسر و یک دختر وارثان او باشند، میراث را بیست و چهار قسمت می کنند سهم همسر یک هشتم معادل با سه سهم از بیست و چهار سهم و سهم یک دختر نصف میرا راث معادل با دوازده سهم از بیست و چهار سهم خواهد بود و باقی مانده میراث که پنج سهم از بیست و چهار است باید به همین تناسب بین دختر و پدر یا دختر و مادر تقسیم شود. در این موارد از مازاد میراث به همسر نخواهد رسید.

وَإِنْ تَرَكَ أَبَوَيْنِ وَ امْرَأَةٌ وَ بِنْتَا فَهِيَ أَيْضاً مِنْ أَرْبَعَةٍ وَ عِشْرِينَ سَهُما لِلْأَبَوَيْنِ السُّدُسَانِ ثَمَانِيَةُ أَسْهُم لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَرْبَعَةُ أَشْهُم وَ لِلْمَرْأَةِ الثَّمُنُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَلِلإِبنَةِ النَّصْفُ اثْنَا عَشَرَ سَهْماً وَ بَقِيَ سَهُمْ وَاحِدٌ مَرْدُودٌ عَلَى الْإِبْنَةِ وَ الْأَبَوَيْنِ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمْ وَ لَا يُرَدُّ عَلَى الْمَرْأَةِ شَيْءٌ . وَإِن تَرَكَ أَبَاً وَ زَوْجاً وَ ابْنَةٌ فَلِلْأَبِ سَهْمَانِ مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ وَ هُوَ السُّدُسُ وَ لِلزَّوْجِ الرُّبُعُ ثَلاثَةُ أَسْهُم مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ وَ لِلإِبْنَةِ النِّصْفُ سِتَّةُ أَسْهُم مِنِ اثْنَيْ عَشَرَ وَ بَقِيَ سَهُمْ وَاحِدٌ مَرْدُودٌ عَلَى الِابْنَةِ وَ الْأَبِ عَلَى قَدْرِ سِهَامِهِمَا وَ لَا يُرَدُّ عَلَى الزَّوْجِ شَيْءٌ.

وَ لَا يَرِثُ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ مَعَ الْوَلَدِ إِلَّا الْأَبَوَانِ وَ الزَّوْجُ وَ الزَّوْجَةُ.

و اگر مردی بمیرد و پدر و مادر و همسر و دختر او صاحبان ارث باشند، بازهم میراث را به بیست و چهار قسمت می کنند برای پدر و مادر دو ششم، معادل هشت سهم از بیست و چهار سهم؛ برای هر یک چهار سهم از بیست و چهار سهم برای همسر یک هشتم، معادل سه سهم از بیست و چهار سهم؛ و برای دختر نصف آن، معادل دوازده سهم از بیست و چهار سهم؛ باقی ماندۀ میراث که یک سهم از بیست و چهار سهم است به همین نسبت بین دختر و پدر و مادر تقسیم می شود و از مازاد سهام چیزی به همسر تعلق نمی گیرد.

و اگر زنی بمیرد و پدر و شوهر و یک دختر از او بر جا بمانند سهم پدر معادل دو سهم از دوازده سهم خواهد بود که همان یک ششم است سهم شوهر یک چهارم، معادل سه سهم از دوازده سهم و سهم دختر نصف میراث معادل شش سهم از دوازده سهم خواه- بود و مابقی سهام که یک از دوازده است،سهم به همین نسبت بین دختر و پدر تقسیم می شود و به شوهر چیزی نمی رسد و با فرض وجود فرزند، هیچ مخلوقی ارث نمی برد جز پدر و مادر و زن و شوهر.

فَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَ كَانَ وَلَدُ الْوَلَدِ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثًا فَإِنَّهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ وَ وَلَدُ الْبَنِينَ بِمَنْزِلَةِ الْبَنِينَ يَرِثُونَ مِيرَاثَ الْبَنِينَ وَ وَلَدُ الْبَنَاتِ بِمَنْزِلَةِ الْبَنَاتِ يَرِثُونَ مِيرَاثَ الْبَنَاتِ وَ يَحْجُبُونَ الْأَبَوَيْنِ وَ الزَّوْجَ وَ الزَّوْجَةَ عَنْ سِهَامِهِمُ الْأَكْثَرِ وَ إِنْ سَفَلُوا بِبَطْنَيْنِ وَ ثَلاثَةٍ وَأَكْثَرَ يَرِثُونَ مَا يَرِثُ وَلَدُ الصُّلْبِ وَ يَحْجُبُونَ مَا يَحْجُبُ وَلَدُ الصُّلْب.

بخش بیستم

میراث پدر و مادر با شوهر وزن

(20)

بَابُ مِيرَاثِ الْأَبَوَيْنِ مَعَ الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فِي زَوْجِ وَ أَبَوَيْنِ.

قَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ وَلِلأُمِّ الثَّلُثُ وَلِلأَبِ مَا بَقِي.

و اگر فرزندان میت زنده نباشند، نوادگان او، چه دختر و چه پسر به جای فرزندان او می نشینند فرزندان پسر، چه دختر و چه پسر، به جای پسر قرار می گیرند و میراث پسر می برند و فرزندان دختر، چه دختر و چه پسر، به جای دختر قرار می گیرند و میراث دختر می برند؛ و مانند وارثان اصلی سهم پدر و مادر و سهم زن و شوهر را از سهم اول به سهم دوم تنزل می دهند. حتی اگر دو نسل و سه نسل و احیاناً بیشتر از سه نسل از میت دور باشند، عیناً میراث فرزندان میت را می برند و مانند فرزندان دست اول سهم پدر و مادر و زن و شوهر را تنزل می دهند.

بخش بیستم

میراث پدر و مادر با شوهر و زن

1- اسماعيل جعفی گوید: امام باقر علیه السلام درباره زنی که بمیرد و شوهر و پدر و مادرش وارثان او باشند فرمود:

برای شوهر نصف میراث و برای مادر یک سوم میراث منظور می شود و آنچه باقی بماند به پدر اختصاص دارد.

وَقَالَ فِي امْرَأَةٍ مَعَ أَبَوَيْنِ قَالَ : لِلْمَرْأَةِ الرُّبُعُ وَلِلْأُمُ الثَّلْتُ وَ مَا بَقِيَ فَلِلْأَبِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ بْنِ دَرَّاحٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْجُعْفِيَّ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام فِي زَوْجِ وَ أَبَوَيْنِ.

قَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ وَلِلأُمِّ الثَّلْتُ وَ مَا بَقِيَ فللاب.

3- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَنَّ أَبَا جَعْفَرٍ أَقْرَأَهُ صَحِيفَةَ الْفَرَائِضِ الَّتِي أَمْلاهَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ خَطَّ عَلِيٌّ لا بِيَدِهِ ، فَقَرَأْتُ فِيهَا:

امْرَأَةٌ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ أَبَوَيْهَا فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَلِلْأُمِّ سَهْمَانِ النُّلْتُ تَامّاً وَ لِلْأَبِ السُّدُسُ سَهُمْ.

و درباره کسی که بمیرد و زن و پدر و مادرش وارثان او باشند فرمود برای زن یک چهارم و برای مادر یک سوم منظور می شود و آنچه باقی بماند ویژه پدر خواهد بود.

2- اسماعيل بن عبدالرحمان جعفی گوید: امام باقر علیه السلام در باره زنی که از دنیا رفته و شوهر و پدر و مادرش وارثان او باشند، فرمود:

برای شوهر یک نیمۀ میراث و برای مادر یک سوم میراث منظور می شود و بقیه به پدر اختصاص می یابد.

3۔ محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام کتاب ارثی را که به خط علی و املای رسول خدا صلی الله وعلیه واله بود در اختیار من نهاد در آن کتاب چنین خواندم:

اگر زنی بمیرد و شوهر و پدر و مادر او زنده باشند، برای شوهرش یک نیمۀ میراث، معادل سه سهم از شش سهم، برای مادرش یک سوم میراث، معادل دو سهم از شش سهم، منظور می شود و بقیه میراث، که یک سهم از شش سهم است، نصیب پدر خواهد بود.

4- وَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِرُرَارَةَ: إِنَّ أُنَاساً قَدْ حَدَّثُونِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِأَشْيَاءَ فِي الْفَرَائِضِ فَأَعْرِضُهَا عَلَيْكَ فَمَا كَانَ مِنْهَا بَاطِلاً فَقُلْ هَذَا بَاطِلٌ وَ مَا كَانَ مِنْهَا حَقًّا فَقُلْ هَذَا حَقٌّ وَ لا تَرْوِيهِ وَاسْكُتْ.

فَحَدَّثْتُهُ بِمَا حَدَّثَنِي بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ فِي الزَّوْجِ وَ الْأَبَوَيْنِ.

قَالَ: وَ اللَّهِ هُوَ الْحَقُّ.

5- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ وَضَّاحِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي امْرَأَةٍ تُوُفِّيَتْ وَ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ أُمَّهَا وَ أَبَاهَا، قَالَ:

هِيَ مِنْ سِتَّةِ أَسْهُم لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلاثَةُ أَسْهُم وَلِلْأُمُ النُّلْتُ سَهْمَانِ وَلِلْأَبِ السُّدُسُ سَهم.

4- عمر بن آذینه گوید: به زراره گفتم: گروهی از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام سهام ارث را روایت کرده اند من روایت آنان را بر تو عرضه می دهم؛ هر روایتی که باطل باشد، بگو این روایت باطل است و هر روایتی که حق باشد بگو این روایت حق است؛ اما شخصاً روایت مکن و ساکت بمان.

سپس روایت محمد بن مسلم را در مورد «ارث شوهر با پدر و مادر» مطرح کردم زراره گفت: به خدا سوگند که این روایت حق است.

5- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام در مورد زنی که بمیرد و شوهر و مادر و پدرش وارث او باشند، فرمود:

میراث را به شش سهم تقسیم کنند و به شوهر یک نیمۀ میراث، معادل سه سهم از شش سهم به مادر یک سوم میراث، معادل دو سهم از شش سهم و به پدر یک ششم میراث می پردازند.

قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَادَانَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: وَ مِنَ الدِّلِيلِ عَلَى أَنَّ لِلْأُمِّ الثُّلُثَ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ أَنَّ جَمِيعَ مَنْ خَالَفَنَا لَمْ يَقُولُوا فِي هَذِهِ الْفَرِيضَةِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَإِنَّمَا قَالُوا لِلأُم ثُلُثُ مَا بَقِيَ وَ ثُلُثُ مَا بَقِيَ هُوَ السُّدُسُ وَ لَكِنَّهُمْ لَمْ يَسْتَجِيزُوا أَنْ يُخَالِفُوا لَفْظَ الْكِتَابِ فَأَثْبُتُوا لَفْظَ الْكِتَابِ وَ خَالَفُوا حُكْمَهُ وَ ذَلِكَ خِلَافٌ عَلَى اللَّهِ وَ عَلَى كِتابه.

وَكَذَلِكَ مِيرَاثُ الْمَرْأَةِ مَعَ الْأَبَوَيْنِ لِلْمَرْأَةِ الرُّبُعُ وَلِلْأُمُ الثُّلُثُ كَامِلاً وَ مَا بَقِيَ فَلِلْأَبِ ؛ لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِكْرُهُ قَدْ سَمَّى فِي هَذِهِ الْفَرِيضَةِ وَ فِي الَّتِي قَبْلَهَا لِلْمَرْأَةِ الرُّبعَ وَ لِلزَّوْجِ النِّصْفَ وَلِلأُمِّ الثَّلُثَ وَ لَمْ يُسَمَّ لِلْأَبِ شَيْئًا وَإِنَّمَا قَالَ: «وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلْث»، وَ كَانَ مَا بَقِيَ بَعْدَ ذَهَابِ السِّهَامِ لِلْأَبِ، فَإِنَّمَا يَرِثُ الْأَبُ مَا بَقِيَ.

فضل بن شاذان درباره این مسأله گوید: از دلیل هایی که اقامه شده که برای مادر یک سوم از همۀ مال داده می شود این است که همه مخالفان ما نگفته اند که در این مورد برای مادر یک ششم ارث می رسد؛ بلکه آنان گفته اند برای مادر یک سوم باقی مانده اموال می رسد که همان یک ششم است؛ ولی آنان روا ندانسته اند که با متن کتاب خدا مخالفت کنند؛ بلکه متن کتاب خدا را حفظ کرده اند و با حکم آن مخالفت کرده اند و چنین روشی در واقع خلاف خدا وكتاب اوست.

هم چنین است درباره میراث زن با پدر و مادر که یک چهارم به زن می رسد و یک سوم به طور کامل به مادر می رسد و باقی مانده از آن پدر خواهد بود؛ چرا که خداوند متعال در این میراث سهم هر کدام را بیان فرموده است و در مورد پیشین برای زن یک چهارم برای شوهر نصف برای مادر یک سوم می رسد؛ ولی برای پدر چیزی بیان نشده است؛ فقط فرموده: « وارثان او پدر و مادر باشند برای مادرش یک سوم خواهد بود» و باقی مانده میراث پس از پایان یافتن سهام از آن پدر خواهد بود چرا که پدر فقط باقی مانده ارث را می برد.

بخش بیست و یکم

حکم کلاله

(21)

بَابُ الْكَلالَة

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْن زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

إِذَا تَرَكَ الرَّجُلُ أَبَاهُ أَوْ أُمَّهُ أَوِ ابْنَهُ أَوِ ابْنَتَهُ إِذَا تَرَكَ وَاحِداً مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ فَلَيْسَ هُمُ الَّذِينَ عَلَى اللهُ عزوَجل «قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ».

2- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ حَمْزَةَ بْن حُمْرَانَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْكَلَالَةِ فَقَالَ: مَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَ لَا وَالِدٌ.

بخش بیست و یکم

حکم کلاله

1- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

اگر کسی بمیرد و پدر یا مادر یا پسر و یا دختر خود را بر جای بگذارد ارث آنان با این نیست که خداوند می فرماید: «بگو: خداوند حکم کلاله را بیان می کند».

2- حمزة بن حمران گوید از امام صادق علیه السلام درباره حکم کلاله پرسیدم.

فرمود: در صورتی است که میت نه فرزندی داشته باشد و نه پدرش زنده باشد.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام قَالَ:

الْكَلَالَةُ مَا لَمْ يَكُنْ وَلَدٌ وَ لا وَالِدٌ.

بخش بیست و دوم

میراث برادران و خواهران با فرزندان

(22)

بَابُ مِيرَاثِ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ مَعَ الْوَلَدِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ:

وَقَعَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي عَمِّي مُنَازَعَةٌ فِي مِيرَاثٍ فَأَشَرْتُ عَلَيْهِمَا بِالْكِتَابِ إِلَيْهِ ذَلِكَ لِيَصْدُرَا عَنْ رَأْيِهِ.

فَكَتَبَا إِلَيْهِ جَمِيعاً : جَعَلَنَا اللهُ فِدَاكَ! مَا تَقُولُ فِي امْرَأَةٍ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ ابْنَتَهَا لِأَبِيهَا وَ أُمَّهَا؟

3- عبدالرحمان بن حجاج نظیر این روایت را از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

بخش بیست و دوم

میراث برادران و خواهران با فرزندان

1 - محمد بن حسن اشعری گوید: میان دو تن از عموزادگانم بر سر میراث نزاع شد. من به آنان اشاره کردم تا نامه ای به امام علیه السلام بنویسند و دستور آن حضرت را به کار بندند. آن دو باهم در نامه خود چنین نوشتند خداوند ما را فدای شما گرداند! اگر زنی بمیرد و وارثان او فقط شوهر و دخترش با یک خواهر تنی که از یک پدر و مادر متولد شده اند، باشند (چه باید کرد؟).

وَ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُجِيبَنَا بِمُرِّ الْحَقُّ.

فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا كِتَابٌ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَانِ الرَّحِيمِ، عَافَانَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمَا أَحْسَنَ عَافِيَةٍ فَهِمْتُ كِتَابَكُمَا ذَكَرْتُمَا أَنَّ امْرَأَةٌ مَاتَتْ وَتَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ ابْنَتَهَا وَأُخْتَهَا لِأَبِيهَا وَأُمِّهَا فَالْفَرِيضَةُ لِلزَّوْجِ الرُّبُعُ وَ مَا بَقِيَ فَلِلابْنَةِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحْرز قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: رَجُلٌ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ.

فَقَالَ: الْمَالُ كُلُّهُ لِلإِبْنَةِ وَ لَيْسَ لِلأُخْتِ مِنَ الْأَبِ وَ الأُم شَيْءٌ.

فَقُلْتُ: فَإِنَّا قَدِ احْتَجْنَا إِلَى هَذَا وَ الْمَيْتُ رَجُلٌ مِنْ هَؤُلاءِ النَّاسِ وَأُخْتُهُ مُؤْمِنَةٌ عَارِفَةٌ.

قَالَ: فَخُذِ النّصْفَ لَهَا، خُذُوا مِنْهُمْ كَمَا يَأْخُذُونَ مِنْكُمْ فِي سُنَّتِهِمْ وَ قَضَايَاهُمْ. قَالَ ابْنُ أُذَيْنَةَ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِزُرَارَةَ.

خداوند ما را فدایتان گرداند اگر صلاح بدانید حکم حق را بیان نمایید، گرچه تلخ و ناگوار باشد.

پاسخ نامه آنان به این صورت واصل شد: «بسم الله الرحمن الرحيم، خداوند بر ما و شما بهترین عافیت دهد! نوشته شما را .فهمیدم نوشته بودید که زنی از دنیا رفته و وارثان او فقط شوهر و دختر و خواهر تنی او هستند. در این صورت سهم شوهر او یک چهارم میراث است و آن چه بماند سهم تنها دختر اوست».

2- عبد الله بن محرز گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم وارث مردی دختر و خواهر پدری و مادری خود اوست.

فرمود: همه اموال ارثی برای دختر است و خواهر پدر و مادری ارثی ندارد عرض کردم به راستی که ما به این حکم نیاز داریم؛ چرا که مرده مردی از اهل تسنن است اما خواهرش زنی با ایمان و شیعه است.

فرمود: بنا بر این نصف ارث را برای او بردار از آنان بگیرید؛ همان طور که آنان در سنت ها و احکامشان از شما می گیرند.

ابن اذینه گوید: این ماجرا را برای زراره تعریف نمودم.

فَقَالَ: إِنَّ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ ابْنُ مُحْرِزِ لَنُوراً.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قَالَ زُرَارَةُ: النَّاسُ وَ الْعَامَّةُ فِي أَحْكَامِهِمْ وَ فَرَائِضِهِمْ يَقُولُونَ قَوْلاً قَدْ أَجْمَعُوا عَلَيْهِ وَهُوَ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ يَقُولُونَ فِي رَجُلٍ تُوُفِّيَ وَ تَرَكَ ابْنَتَهُ أَوِ ابْنَتَيْهِ وَ تَرَكَ أَخَاهُ لِأَبِيهِ وَأُمِّهِ أَوْ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ أَوْ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ أَوْ أَخَاهُ لِأَبِيهِ إِنَّهُمْ يُعْطُونَ الِابْنَةَ النَّصْفَ الثُّلُتَيْنِ وَ يُعْطُونَ بَقِيَّةَ الْمَالِ أَخَاهُ لِأَبِيهِ وَ أُمِّهِ أَوْ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ أَوْ أُخْتَهُ لِأَبِيهِ وَ أو ابْنَتَيْهِ أُمِّهِ دُونَ عَصَبَةٍ بَنِي عَمِّهِ وَ بَنِي أَخِيهِ وَ لَا يُعْطُونَ الْإِخْوَةَ لِلْأُمِّ شَيْئاً. قَالَ: فَقُلْتُ لَهُمْ: فَهَذِهِ الْحُجَّةُ عَلَيْكُمْ، إِنَّمَا سَمَّى اللَّهُ لِلْإِخْوَةِ لِلْأُمِّ أَنَّهُ يُورَثُ كَلالَةٌ فَلَمْ تُعْطُوهُمْ مَعَ الاِبْنَةِ شَيْئاً وَ أَعْطَيْتُمُ الأُخْتَ لِلأَبِ وَ الْأُمِّ وَ الْأُخْتَ لِلْأَبِ بَقِيَّةَ الْمَالِ دُونَ الْعَمْ وَ الْعَصَبَةِ ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُمُ اللهُ كَ كَلالَةٌ كَمَا سَمَّى الْإِخْوَةَ لِلْأُمُ كَلالَةٌ، فَقَالَ عزوجل مِنْ قَائِل: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ»، فَلِمَ فَرَّقْتُمْ بَيْنَهُمَا؟

زراره گفت: به راستی حکمی که پسر محرز آورده دارای نوری است عمر بن اذینه گوید زراره گفت: اهل تسنن در مورد احکام و فریضه های خود سخنی اجماعی می گویند که این سخن، حجت علیه آنان است آنان درباره میتی که بازماندگان او یک یا دو دختر و برادر یا خواهر پدر و مادری و یا خواهر و یا برادر پدری اش هستند می گویند: به دختر نصف اموال را می دهند یا به دو دختر دو سوم می دهند و بقیه اموال میت را به برادر پدر و مادری یا خواهر پدری و یا برادر پدری می دهند؛ غیر از خویشاوندان پسر عمو و پسر برادر میت، اما به برادران مادری چیزی نمی دهند.

زراره گوید: پس به اهل تسنن گفتم: این حکم حجت علیه خودتان می شود؛ همانا خداوند سهم برادران مادری را مشخص نموده که ارث کلاله ای دارند. از همین رو با وجود دختر میت، چیزی به آنان نداده اید و باقی مانده میراث را به خواهر پدر و مادری و خواهر پدری داده اید اما به عمو و عصبه چیزی نداده اید؟ در حالی که خداوند آنان را کلاله نامیده است؛ همان طور که برادران مادری را کلاله نامید و از جانب گوینده ای فرمود: «از تو فتوا می خواهند؛ بگو: خداوند حکم کلاله را به شما بیان می کند پس چرا بین آنان فرق گذاشتید؟!

فَقَالُوا: السُّنَّةِ وَ إِجْمَاعِ الْجَمَاعَةِ.

قُلْنَا: سُنَّةِ اللهِ وَ سُنَّةِ رَسُولِهِ، أَوْ سُنَّةِ الشَّيْطَانِ وَ أَوْلِيَائِهِ؟

فَقَالُوا: سُنَّةِ فُلانٍ وَ فُلانٍ.

قُلْنَا: قَدْ تَابَعْتُمُونَا فِي خَصْلَتَيْنِ وَ خَالَفْتُمُونَا فِي خَصْلَتَيْنِ.

قُلْنَا: إِذَا تَرَكَ وَاحِداً مِنْ أَرْبَعَةٍ فَلَيْسَ الْمَيِّتُ يُورَثُ كَلالَةٌ إِذَا تَرَكَ أَبا أَوِ ابْناً، قُلْتُمْ صَدَقْتُمْ.

فَقُلْنَا: أَوْ أَمَا أَوِ ابْنَةً فَأَبَيْتُمْ عَلَيْنَا ثُمَّ تَابَعْتُمُونَا فِي الِابْنَةِ فَلَمْ تُعْطُوا الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ مَعَهَا شَيْئاً، وَخَالَفْتُمُونَا فِي الْأُمِّ فَكَيْفَ تُعْطُونَ الْإِخْوَةَ لِلْأُمِّ الثَّلُثَ مَعَ الْأُمِّ وَ هِيَ حَيَّةٌ، وَإِنَّمَا يَرِثُونَ بِحَقِّهَا وَ رَحِمِهَا وَ كَمَا أَنَّ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ لِلْأَبِ وَالْأُمِّ وَ الْإِخْوَةَ وَالْأَخَوَاتِ لِلْأَبِ لا يَرِثُونَ مَعَ الْأَبِ شَيْئًا؛ لِأَنَّهُمْ يَرِثُونَ بِحَقِّ الْأَبِ كَذَلِكَ الْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ لِلأُمَّ لا يَرِثُونَ مَعَهَا شَيْئاً.

وَأَعْجَبُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّكُمْ تَقُولُونَ: إِنَّ الْإخْوَة مِنَ الْأُمِّ لَا يَرِثُونَ الثَّلُثَ وَ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ عَنِ الثَّلْثِ فَلا يَكُونُ لَهَا إِلَّا السُّدُسُ كَذِباً وَ جَهْلاً وَ بَاطِلاً قَدْ أَجْمَعْتُمْ عَلَيْهِ.

پس اهل تسنن گفتند: این حکم طبق سنت و اجماع گروهی است.

ما گفتیم: سنت خدا و سنت پیامبر او یا سنت شیطان و دوستانش؟!

آنان گفتند: طبق سنت فلانی و فلانی (عمر و ابوبکر).

گفتیم: در دو حکم از ما پیروی نموده اید و در دو حکم مخالفت ما می گوییم هر گاه میت چهار وارث را به جای گذارد ارث کلاله ای ندارد؛ آنگاه پدر یا پسری به جای گذارد. شما می گویید درست است و ما می گوییم یا مادر یا دختری به جای گذارد، اما شما سخن ما را نمی پذیرید.

سپس در خصوص دختر، حکم ما را قبول می کنید و در صورت وجود دختر به برادران مادری ارث نمی دهید اما باز هم در خصوص مادر میت با ما مخالفت دارید پس چگونه در حالی که مادر میت زنده است یک سوم ارث را به برادران مادری می دهید؟! در حالی که آنان فقط از طریق مادر و حق ارث او ارث می برند و همان طور که برادران و خواهران پدر و مادری و برادران و خواهران ،پدری در صورت وجود پدر ارثی نمی برند؛ زیرا آنان از طریق حق ارث پدرشان وارثند؛ هم چنین برادران و خواهران مادری در صورت وجود مادر ارثی نمی برند. و عجیب تر این که می گویید برادران مادری صاحب یک سوم میراث نیستند و مادر را از یک سوم محروم می کنند و او فقط یک ششم می گیرد این حکم از دروغ، جهالت و بطلان است و بر آن اجماع دارید.

فَقُلْتُ لِزُرَارَةَ: تَقُولُ هَذَا بِرَأْيِكَ؟

فَقَالَ: أَنَا أَقُولُ هَذَا بِرَأْيِي ، إِنِّي إِذا لَفَاجِرٌ ، أَشْهَدُ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنَ اللَّهِ وَ مِنْ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ جَمِيعاً عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: امْرَأَةٌ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَإِخْوَتَهَا لِأُمَّهَا وَإِخْوَتَهَا وَأَخَوَاتِهَا لأَبيهَا.

فَقَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلاثَةُ أَسْهُم وَ لِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمُ الثُّلْتُ الذَّكَرُ وَ الْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ وَ بَقِيَ سَهُمْ فَهُوَ لِلْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الأَبِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، لِأَنَّ السَّهَامَ لا تَعُولُ وَلا يُنْقَصُ الزَّوْجُ مِنَ النَّصْفِ وَلَا الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ مِنْ ثُلُثِهِمْ، لِأَنَّ الله عزوجل يَقُولُ: «فَإِن كَانُوا أَكْثَرَ مِن ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثَّلْثِ»، وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةٌ فَلَهَا السُّدُسُ وَالَّذِي عَنَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: «وَ إِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثّلْثِ».

عمر بن اذینه گوید: به زراره گفتم: این سخن را طبق دیدگاه خود می گویی؟ گفت: من این سخن را از خودم می گویم؟ در این صورت من فاجر و گناه کار خواهم بود شهادت می دهم که این حق است از جانب خدا و پیامبر او صلی الله وعلیه واله.

3- بکیر بن اعین گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم اگر زنی بمیرد و شوهرش وارث او باشد با چند برادر مادری و چند خواهر و برادر پدری (ارث آنان چگونه خواهد بود؟)

فرمود: برای شوهر یک نیمۀ میراث منظور می شود معادل سه سهم از شش سهم برای برادران مادری یک سوم معادل دو سهم از شش سهم، و دختر و پسر یکسان سهم می برند؛ و یک سهم باقی مانده ویژه برادران و خواهران پدری است، که حق پدرشان را بر اساس پسر دو برابر دختر تقسیم می کنند. چرا که خداوند می:فرماید: «اگر وارثان بیش از این باشند، در یک سوم شریکند و اگر یک وارث باشد برای او یک ششم خواهد بود و این است آنچه خداوند عزوجل می فرماید: «اگر کلاله مادری بیش از دو تن باشند، فقط یک ششم میراث را صاحب می شوند و اگر بیش از یک فرد باشد آنان در یک سوم شریکند».

إِنَّمَا عَنَى بِذَلِكَ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأُمِّ خَاصَّةٌ، وَقَالَ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ» يَعْنِي أُختاً لِأُمَ وَ أَبِ أَوْ أُخْتَاً لِأَبِ «فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ» «وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالاً وَنِسَاءٌ فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ»، فَهُمُ الَّذِينَ يُزَادُونَ وَيُنْقَصُونَ وَكَذَلِكَ أَوْلَادُهُمْ الَّذِينَ يُزَادُونَ وَيُنْقَصُونَ.

وَلَوْ أَنَّ امْرَأَةٌ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَإِخْوَتَهَا لِأُمَّهَا وَأُخْتَيْهَا لِأَبِيهَا كَانَ لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلاثَةُ أَشْهُم وَلِلْإِخْوَةِ مِنْ الْأُمِّ سَهْمَانِ وَ بَقِيَ سَهُمْ فَهُوَ لِلْأُخْتَيْنِ لِلْأَبِ.

وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةٌ فَهُوَ لَهَا؛ لِأَنَّ الْأُخْتَيْنِ لِأَبِ لَوْ كَانَتَا أَخَوَيْنِ لِأَبِ لَمْ يُزَادَا عَلَى مَا بَقِيَ وَ لَوْ كَانَتْ وَاحِدَةً أَوْ كَانَ مَكَانَ الْوَاحِدَةِ أُخٌ لَمْ يُزَدْ عَلَى مَا بَقِيَ وَ لَا يُزَادُ أُنْثَى مِنَ الْأَخَوَاتِ وَ لا مِنَ الْوَلَدِ عَلَى مَا لَوْ كَانَ ذَكَرا لَمْ يُزَدْ عَلَيْهِ.

در این مورد فقط خواهران و برادران مادری مطرح شده اند در آخر سورۂ نساء می فرماید: «از تو فتوا می طلبند بگو خداوند حکم کلاله را بیان میکند که اگر مردی بمیرد و فرزندی نداشته باشد و خواهری خواهر پدر و مادری یا خواهر پدری از او بر جای بماند، سهم آن خواهر یک نیمه میراث است؛ و آن برادر وارث خواهرش خواهد بود؛ اگر فرزندی نداشته باشد»...

«و اگر وارث برادران و خواهران باشند و زنان و مردانی را تشکیل بدهند، برای یک مرد برابر دو زن ارث می رسد» و سهم اینان نوسان دارد گاهی ارث بیشتری می برند و گاهی کمتر، هم چنین پسران و دخترانشان نیز سهم نوسانی دارند که گاهی کم می شود و گاهی زیاد.

و اگر زنی بمیرد و وارثان او ،شوهر برادران مادری و دو خواهر پدری او باشند، برای شوهر یک نیمۀ میراث که معادل دو سهم از شش سهم است می رسد و یک سهم باقی مانده از آن دو خواهر پدری خواهد بود.

و اگر به جای این دو خواهر پدری یک خواهر پدری باشد، باز همان یک سهم باقی مانده را خواهد برد؛ چرا که آن دو خواهر پدری دو برادر پدری اگر دو برادر پدری باشند آنان نیز از همان یک سهم باقی مانده افزون تر نخواهد بود؛ یا اگر یک خواهر پدری یا یک برادر پدری باشد باز همان یک سهم باقی مانده را خواهد برد و هیچ گاه خواهران و یا دختران میت از سهم برادران خود افزون تر نخواهند برد.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ بُكَيْرٍ قَالَ:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام فَسَأَلَهُ عَنِ امْرَأَةٍ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَإِخْوَتَهَا لِأُمَّهَا وَأُخْتَهَا لِأَبِيهَا.

فَقَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَلِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ الثُّلُثُ سَهْمَانِ وَلِلْأُخْتِ مِنَ الآب السُّدُسُ سَهم.

فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: فَإِنَّ فَرَائِضَ زَيْدٍ وَفَرَائِضَ الْعَامَّةِ وَ الْقُضَاةِ عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ يَا أَبَا جَعْفَرٍ! يَقُولُونَ لِلْأُخْتِ مِنَ الْآبِ ثَلاثَةُ أَسْهُم تَصِيرُ مِنْ سِتَّةٍ تَعُولُ إِلَى ثَمَانِيَةٍ.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: وَلِمَ قَالُوا ذَلِكَ؟

قَالَ: لأَنَّ اللهَ عزوجل يَقُولُ: «وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ».

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: فَإِنْ كَانَتِ الْأُخْتُ أَحَاً؟

قَالَ: فَلَيْسَ لَهُ إِلَّا السُّدُسُ.

4- بکیر گوید: مردی به خدمت امام باقر علیه السلام آمد و پرسید اگر زنی بمیرد و وارثان او فقط شوهر، برادران مادری و یک خواهر پدری باشند، (ارث آنان چگونه خواهد بود؟)

فرمود: نصف میراث از آن شوهر است، معادل سه سهم از شش سهم و یک سوم میراث از آن برادران مادری است معادل دو سهم از شش سهم و یک ششم باقی مانده از آن خواهر پدری است.

آن مرد عرض کرد: ای ابا جعفر علیه السلام! سهام ارثی زید و اهل سنت و قاضیان آنان چنین نیست. آنان می گویند در این مورد برای خواهر پدری سه سهم از میراث است تا محاسبه از 6 به 8 ارتقا یابد.

امام باقر علیه السلام فرمود: چرا چنین گفته اند؟

عرض کرد: از آن رو که خداوند عزوجل می فرماید: اگر کسی بمیرد و بازمانده او یک خواهر باشد یک نیمۀ میراث از آن او خواهد بود».

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر فرض کنیم که در عوض این یک خواهر پدری، یک برادر پدری باشد، ارث او چگونه خواهد بود؟

عرض کرد: در این صورت ارث او فقط یک ششم خواهد بود.

فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: فَمَا لَكُمْ نَقَصْتُمُ الْأَخَ إِن كُنتُمْ تَحْتَجُونَ لِلْأُخْتِ النَّصْفَ بِأَنَّ اللَّهَ سَمَّى لَهَا النِّطْفَ، فَإِنَّ اللهَ قَدْ سَمَّى لِلْأَحَ الْكُلَّ وَ الْكُلُّ أَكْثَرُ مِنَ النِّصْفِ ، لِأَنَّهُ قَالَ عزوجل: «فَلَهَا النِّصْفُ» وَ قَالَ لِلْأَخ : «وَهُوَ يَرِثُهَا» يَعْنِي جَمِيعَ مَالِهَا «إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ» فَلا تُعْطُونَ الَّذِي جَعَلَ اللهُ لَهُ الْجَمِيعَ فِي بَعْضِ فَرَائِضِكُمْ شَيْئاً وَ تُعْطُونَ الَّذِي جَعَلَ اللهُ لَهُ النِّصْفَ تَامّاً.

فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: أَصْلَحَكَ اللهُ! فَكَيْفَ نُعْطِي الْأُخْتَ النَّصْفَ وَ لا تُعْطِي الذَّكَرَ لَوْ كَانَتْ هی ذَكَراً شَيْئاً؟

قَالَ: تَقُولُونَ فِي أُمِّ وَزَوْجِ وَإِخْوَةِ لأُمَ وَأُخْتِ لِأَبِ يُعْطُونَ الزَّوْجَ النِّصْفَ وَالْأُمَّ السُّدُسَ وَالْإخْوَة مِنَ الْكُمُ الثَّلَثَ وَالْأُخْتَ مِنَ الأَبِ النَّصْفَ ثَلَاثَةَ فَيَجْعَلُونَهَا مِنْ تِسْعَةٍ وَهِيَ مِنْ سِتَّةٍ فَتَرْتَفِعُ إِلَى تِسْعَةٍ.

قَالَ: وَكَذَلِكَ تَقُولُونَ.

قَالَ فَإِنْ كَانَتِ الْأُخْتُ ذَكَراً أَحَاً لِأَبِ؟

قَالَ: لَيْسَ لَهُ شَيْءٌ.

امام باقر علیه السلام فرمود: از چه روسهم برادر او را می کاهید؟ اگر برای ارث خواهر با استناد به این آیه نصف میراث را می دهید؛ چرا که خداوند برای برادر همه میراث را قرار داده و همه اموال از نصف آن بیشتر است چرا که خداوند فرموده برای خواهر نصف آن» و برای برادر فرموده: «همه اموال را به ارث می برد اگر فرزندی نداشته باشد».

پس چرا شما با محاسبه ارثی خود گاهی همین برادر پدری را که صاحب همۀ میراث معرفی شده، محروم می کنید اما به خواهر پدری، که صاحب نیمۀ میراث است یک نیمه میراث را به طور کامل می پردازید؟

آن مرد عرض کرد خداوند کارهای شما را اصلاح !کند در کدام صورت به خواهر پدری یک نیمه می دهیم و اگر به جای او برادرش قرار بگیرد چیزی به او نمی دهیم؟

فرمود: اگر کسی بمیرد و بازماندگان او فقط به مادر و شوهر و چند برادر مادری و یک خواهر پدری باشد به شوهر او یک نیمۀ میراث معادل سه ششم؛ می دهند، و به مادر او یک ششم و به برادران مادری او یک سوم معادل دو ششم؛ و به خواهر پدری او یک نیمه میراث، معادل سه ششم و مخرج حساب را از شش به نه بالا می برید.

آن مرد عرض کرد: آری همین طور است.

فرمود: حال اگر در همین موضوع به جای یک خواهر پدری یک برادر پدری باشد چه طور؟

فَقَالَ الرَّجُلُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: جَعَلَنِيَ اللهُ فِدَاكَ! فَمَا تَقُولُ أَنْتَ؟

فَقَالَ: لَيْسَ لِلْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ وَلَا الْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ وَلَا الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ مَعَ الأُم شَيْءٌ.

قَالَ عُمَرُ بْنُ أُذَيْنَةً: وَ سَمِعْتُهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِم يَرْوِيهِ مِثْلَ مَا ذَكَرَ بُكَيْرٌ الْمَعْنَى سَوَاءٌ وَلَسْتُ أَحْفَظُهُ بِحُرُوفِهِ وَ تَفْصِيلِهِ إِلَّا مَعْنَاهُ.

قَالَ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِزُرَارَةَ، فَقَالَ: صَدَقَا هُوَ وَ اللَّهِ الْحَقُّ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي امْرَأَةٍ مَاتَتْ وَ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَإِخْوَتَهَا لِأُمِّهَا وَإِخْوَةً وَأَخَوَاتِ لِأَبيهَا؟

آن مرد به امام باقر علیه السلام عرض کرد خداوند مرا فدای شما نماید! هیچ چیزی برای او منظور نشده است. نظر شما چیست؟

فرمود: در صورتی که وارث مادر باشد، برادران پدری و مادری برادران مادری و برادران پدری سهمی ندارند.

عمر بن اذينه می گوید: من این حدیث را از محمد بن مسلم نیز شنیدم، درست مانند همین حدیث بكير بن اعین بود؛ ولی- جز معنای حدیث - الفاظ آن را به طور مفصل حفظ نکرده ام.

من این حدیث را به زراره عرضه نمودم زراره گفت: آن دو راست گفته اند و به خدا سوگند! همان حق است.

5- محمد بن مسلم گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: نظر شما درباره زنی که از دنیا می رود و شوهر و برادران مادری و برادران و خواهران پدری خود را بر جای گذارد چیست؟

فَقَالَ: لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلَاثَةُ أَسْهُم وَلِإِخْوَتِهَا لِأُمِّهَا الثُّلُثُ سَهْمَانِ الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ وَ بَقِيَ سَهُمْ فَهُوَ لِلْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، لأَنَّ السِّهَامَ لا تَعُولُ وَ إِنَّ الزَّوْجَ لا يُنْقَصُ مِنَ النَّصْفِ وَلَا الْإِخْوَةَ مِنَ الْأُمِّ مِنْ تُلْثِهِمْ، لأَنَّ اللهَ عزوجل يَقُولُ: «فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثَّلْتِ وَ إِنْ كَانَ وَاحِداً فَلَهُ السدس».

وَإِنَّمَا عَلَى اللَّهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «وَ إِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ» إِنَّمَا عَنَى بِذَلِكَ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأُمِّ خَاصَّةٌ ، وَقَالَ فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ: «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ» يَعْنِي بِذَلِكَ أُخْتَاً لِأَبِ وَ أُمَ أَوْ أُخْتَاً لِأَبِ «فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الظُّلُمَانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالاً وَنِسَاءٌ فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ» وَهُمُ الَّذِينَ يُزَادُونَ وَ يُنْقَصُونَ.

فرمود: برای شوهر نصف ترکه؛ سه سهم است و برادران مادری یک سوم؛ که دو سهم می شود و پسر و دختر در آن یکسانند و یک سهم می ماند که برای برادران و خواهران پدری است؛ به این صورت که پسر سهمیه دو دختر را دار است؛ زیرا در سهام عول وارد نمیشود و شوهر کمتر از نصف و برادران مادری کمتر از یک سوم ترکه نمی گیرند زیرا خداوند می فرماید: «پس اگر بیش از این باشند، همگی در یک سوم شریکند و اگر یک نفر باشد، یک ششم از آن اوست.»

و همانا منظور خداوند در این فرموده که: «واگر کلاله مردی از او میراث برند یا زنی باشد که دارای برادر یا خواهری باشد، پس برای هر کدام از آنها یک ششم است» تنها برادران و خواهران مادری است.

و در آخر سوره نساء فرمود: «از تو فتوا می خواهند بگو خداوند حکم کلاله را به شما بیان می کند: «اگر مردی بمیرد و بدون فرزند باشد و دارای یک خواهر» پدر و مادری باشد یا خواهر پدری باشد نصف ترکه از آن اوست و در صورتی که این خواهر بدون فرزند باشد آن مرد نیز از او ارث می برد پس اگر دو خواهر باشند دو سوم ترکه از برای آنان است و اگر برادران و خواهرانی باشند پسر، سهمیه دو دختر را دارد و این طایفه کسانی هستند که سهامشان کم و زیاد می شود.

قَالَ: وَ لَوْ أَنَّ امْرَأَةٌ تَرَكَتْ زَوْجَهَا وَ أُخْتَيْهَا لِأُمِّهَا وَأُخْتَيْهَا لِأَبِيهَا كَانَ لِلزَّوْجِ النِّصْفُ ثَلاثَةُ أَسْهُم وَ لِأُخْتَيْهَا لِأُمِّهَا الثَّلْتُ سَهْمَانِ وَلِأُخْتَيْهَا لِأَبِيهَا السُّدُسُ سَهْم وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَهُوَ لَهَا؛ لأنَّ الأُخْتَيْنِ مِنَ الأَبِ لَا يُزَادُونَ عَلَى مَا بَقِيَ وَ لَوْ كَانَ أَخٌ لِأَبِ لَمْ يُزَدْ عَلَى مَا بَقِيَ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَادَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ أُخْتَيْنِ وَ زَوْجِ:

فَقَالَ: النِّصْفُ وَالنِّصْفُ.

فَقَالَ الرَّجُلُ: أَصْلَحَكَ اللهُ قَدْ سَمَّى اللهُ لَهُمَا أَكْثَرَ مِنْ هَذَا لَهُمَا الثُّلُثَانِ.

فَقَالَ: مَا تَقُولُ فِي أَخ وَ زَوْجِ؟

فَقَالَ: النِّصْفُ وَالنِّصَّفُ.

فَقَالَ: أَلَيْسَ قَدْ سَمَّى اللهُ الْمَالَ؟ فَقَالَ: «وَ هُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ».

فرمود: و اگر زنی بمیرد و شوهر و دو خواهر مادری و دو خواهر پدری به جای گذارد شوهر صاحب نصف میراث که سه است خواهد بود و برای خواهران مادری یک سوم؛ دو سهم و برای خواهران پدری یک ششم یک سهم خواهد بود و اگر یک خواهر پدری باشد نیز همین یک سهم را می گیرد؛ زیرا دو خواهر پدری سهمی بیشتر از باقی مانده از میراث نمی گیرند، و اگر برادر پدری باشد باز هم بیشتر از باقی مانده از میراث نخواهد گرفت.

6- بکیر گوید: مردی از امام باقر علیه السلام پرسید:اگر زنی بمیرد و بازماندگان او شوهر و دو خواهرش باشند ارث آنان چگونه خواهد بود؟

فرمود: نصف (از آن شوهر) و نصف (دیگر از آن دو خواهر).

عرض کرد: خداوند کارهای شما را اصلاح !کند خداوند عزوجل که برای دو خواهر بیش از این؛ دو سوم مقرر کرده است.

امام باقر علیه السلام به او فرمود: نظر تو درباره زنی که وارثان او شوهر و یک برادرش باشند چگونه است؟

عرض کرد: نصف و نصف.

فرمود: مگر خداوند میراث را مقرر نکرده و گفته است: (و برادر وارث خواهرش خواهد بود اگر خواهر فرزندی نداشته باشد)؟

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ لِي زُرَارَةُ : مَا تَقُولُ فِي رَجُلٍ تَرَكَ أَبَوَيْهِ وَإِخْوَتَهُ لِأُمِّهِ؟ فَقُلْتُ: لِأُمِّهِ السُّدُسُ وَلِلْأَبِ مَا بَقِيَ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ. وَ قَالَ: إِنَّمَا أُولَئِكَ الْإِخْوَةُ لِلْأَبِ وَالْإِخْوَةُ لِلْأَبِ وَ الْأُمِّ وَ هُوَ أَكْثَرُ لِنَصِيبَهَا إِنْ أَعْطَوُا الْإِخْوَةَ لِلْأُمِّ الثَّلُثَ وَأَعْطَوْهَا السُّدُسَ وَ إِنَّمَا صَارَ لَهَا السُّدُسُ وَ حَجَبَهَا الإِخْوَةُ لِلأَبِ وَالْإِخْوَةُ مِنَ الْآبِ وَ الْأُمِّ ؛ لِأَنَّ الْأَبَ يُنْفِقُ عَلَيْهِمْ فَوُفِّرَ نَصِيبُهُ وَانْتَقَصَتِ الأُمُّ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ ، فَأَمَّا الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ فَلَيْسُوا مِنْ هَذِهِ فِي شَيْءٍ لا يَحْجُبُونَ أُمَّهُمْ مِنَ الثَّلْثِ.

قُلْتُ : فَهَلْ تَرتُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأُمِّ شَيْئاً؟

قَالَ: لَيْسَ فِي هَذَا شَكٍّ إِنَّهُ كَمَا أَقُولُ لَكَ.

علی بن سعید گوید: زراره به من گفت: درباره مردی که پدر و مادر و برادران مادری اش را بر جای می گذارد چه می گویی؟

گفتم: مادر یک ششم می گیرد و باقی مانده برای پدر است؛ پس اگر میت برادرانی داشته باشند. مادر یک ششم می گیرد.

هم چنین زراره گفت: همانا اینان برادران پدری و برادران مادری هستند که سهم بیشتری دارند اگر به برادران مادری یک سوم دهند و به مادر یک ششم، و همانا به این خاطر به یک ششم تغییر می یابد و برادران پدری و مادری مانع او می گردند که پدر و خرج برادران میت را میدهد بنا بر این سهمش افزون می شود به همین خاطر از سهم مادر کاسته می گردد اما برادران مادری در این مسأله دخالتی ندارند و مانع مادر از یک سوم نمی گردند.

گفتم: بنا بر این برادران مادری از مادر ارثی می برند؟

زراره گفت: در این مسأله هیچ شکی نیست؛ مسأله به همان صورت است که برای تو گفتم.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ:

قُلْتُ لِزْرَارَةَ: إِنَّ بُكَيْراً حَدَّثَنِي عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام أَنَّ الْإِخْوَةَ لِلْأَبِ وَ الْأَخَوَاتِ لِلأَبِ وَ الْأُمُ يُزَادُونَ وَيُنْقَصُونَ، لأَنَّهُنَّ لا يَكُنَّ أَكْثَرَ نَصِيباً مِنَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ لِلأَبِ وَ الْأُمِّ لَوْ كَانُوا مَكَانَهُنَّ، لأَنَّ اللهَ عزوجل يَقُولُ: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ يَقُولُ: يَرِثُ جَمِيعَ مَالِهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ، فَأَعْطَوْا مَنْ سَمَّى اللهُ لَهُ النِّصْفَ كَمَلاً وَ عَمَدُوا فَأَعْطَوُا الَّذِي سَمَّى اللَّهُ لَهُ الْمَالَ كُلَّهُ أَقَلَّ مِنَ النِّصْفِ وَ الْمَرْأَةُ لا تَكُونُ أَبَداً أَكْثَرَ نَصِيباً مِنْ رَجُلٍ لَوْ كَانَ مَكَانَهَا.

قَالَ: فَقَالَ زُرَارَةُ: وَهَذَا قَائِمٌ عِنْدَ أَصْحَابِنَا لا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ جَمِيلِ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: رَجُلٌ تَرَكَ ابْنَتَهُ وَ أُخْتَهُ لأبيهِ وَ أُمِّهِ.

7- موسى بن بکر گوید: به زراره گفتم: برادرت بکیر بن اعین از امام باقر علیه السلام حدیث آورده است که سهام برادران و خواهران پدری با سهام برادران و خواهران پدری و مادری در نوسان است و کاستی و فزونی دارد؛ چرا که خواهران پدری و خواهران پدری و مادری هیچ گاه از برادران پدری و برادران پدری و مادری سهم بیشتری نخواهند گرفت، اگر فرضاً این برادران در جای آن خواهران قرار گیرند؛ زیرا خداوند عزوجل می فرماید: «اگر مردی بمیرد که او را فرزند نباشد و خواهر پدری وارث او باشد، سهم این خواهر یک نیمه میراث است؛ اگر آن خواهر بمیرد این برادر وارث او خواهد بود ،یعنی همۀ میراث او را صاحب می شود در صورتی که خواهرش فرزند نداشته باشد ولی اهل سنت به خواهری که خداوند یک نیمۀ میراث را به طور کامل به او داده و به این برادرش که خداوند تمام میراث را به او داده کمتر از نصف می دهند؛ با آن که هیچ گاه نصیب زنان از نصیب مردان بیشتر نخواهد بود اگر مردان به جای آن زنان قرار بگیرند.

زراره گفت: این حکم در نزد اصحاب ما نیز چنین است که در این مسئله اختلافی ندارند. عبدالله بن محمد گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم بازماندگان مردی دختر و خواهر پدر و مادری اوست.

فَقَالَ: الْمَالُ كُلُّهُ لِابْنَتِهِ.

قَالَ الْفَضْلُ: إِنَّ اللهَ عزوجل إِنَّمَا جَعَلَ لِلْأُخْتِ فَرِيضَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَقَالَ: «إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ»، فَإِذَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَلَيْسَ لَهَا شَيْءٌ فَمَنْ أَعْطَاهَا فَقَدْ خَالَفَ اللهَ وَرَسُولَهُ.

وَكَذَلِكَ وُلْدُ الْوَلَدِ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثًا وَإِنْ سَفَلُوا، فَإِنَّ الْإِخْوَةَ وَ الْأَخَوَاتِ لَا يَرِثُونَ مَعَ الْوَلَدِ وَ كَذَلِكَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ لا يَرِثُونَ مَعَ الْوَالِدَيْنِ وَلَا مَعَ أَحَدِهِمَا.

قَالَ الْفَضْلُ: وَ الْعَجَبُ لِلْقَوْمِ أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلأُخْتِ مَعَ الِابْنَةِ النِّصْفَ وَ هِيَ أَقْرَبُ الْأُخْتِ وَأَحْرَى أَنْ تَكُونَ عَلَى مُخَالَفَةِ الْكِتَابِ وَ لَمْ يَجْعَلُوا لِابْنَةِ الِابْنِ مَعَ الابْنَةِ نِصْفاً وَ هِيَ أَقْرَبُ مِنَ الْأُخْتِ وَأَحْرَى أَنْ تَكُونَ عَصَبَةٌ مِنَ الْأُخْتِ، كَمَا أَنَّ ابْنَ الابْنِ مَعَ الْأخ هُوَ الْعَصَبَةُ دُونَ الْأَخ وَ لا يَجْعَلُونَ أَيْضاً لَهَا الثُّلُثَ حَتَّى كَأَنَّهَا ابْنَةٌ مَعَ ابْنَةِ ابْنِ كَمَا جَعَلُوا لِلْأُخْتِ النَّصْفَ كَأَنَّهَا أَخٌ مَعَ الِابْنَةِ.

فرمود: همه اموال برای دختر او است.

فضل گوید: به راستی که خداوند عزوجل هرگاه که میت بدون فرزند باشد، برای خواهر سهمی معین نمود و فرمود: «اگر مردی بمیرد که فرزندی نداشته باشد و دارای خواهری باشد، نصف ترکه از آن خواهرش خواهد بود پس هرگاه میت فرزند داشته باشد خواهر سهمی ندارد. پس هر کس که به این خواهر سهمی بپردازد به راستی که با خدا و رسولش مخالفت نموده است. و هم چنین فرزند ،فرزند چه پسر باشند و چه دختر گرچه- در درجه های پایین باشد- همین حکم را دارند پس برادران و خواهران با وجود فرزند ارثی نخواهند داشت و هم چنین برادران و خواهران با وجود والدین و هم چنین با وجود یکی از والدین- ارث نمی برند. فضل گوید: شگفتا از اهل تسنن که با وجود دختر برای خواهر نصف میراث را قرار داده اند در حالی که دختر از خواهر به میت نزدیکتر است و حکم آنان به مخالفت با قرآن سزاوارتر است؛ ولی با وجود دختر برای دختر ،پسر نصف میراث قرار نداده اند در حالی که دختر پسر از خواهر به میت نزدیکتر است و شایسته است که عصبه خواهر شود، همان طور که با وجود برادر پسر پسر عصبه شمرده می شود؛ نه برادر و هم چنین برای او یک سوم نیز قرار نداده اند به حدی که او مانند دختری همراه دختر پسر است، همان طور که برای خواهر نصف قرار دادند مانند این که او برادری همراه دختر است.

فَلَيْسَ لَهُمْ فِي أَمْرِ الْأُخْتِ كِتَابٌ وَ لا سُنَّةٌ جَامِعَةً وَ لَا قِيَاسٌ. وَابْنَةُ الابْنِ كَانَتْ أَحَقُّ أَنْ تُفَضَّلَ عَلَى الْأُخْتِ مِنَ الْأُخْتِ [ أَنْ تُفَضَّلَ عَلَى ابْنَةِ الِابْنِ إِذَا كَانَتِ ابْنَةُ الابْنِ ابْنَةَ الْمَيِّتِ وَالْأُخْتُ ابْنَةُ الْأُمِّ وَ اللهُ الْمُسْتَعَانُ.

قَالَ: وَ الْإِخْوَةُ وَ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ يَقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتُ لِأَبِ وَأُمِّ وَ يَرِثُونَ كَمَا يَرِثُونَ وَ يَحْجُبُونَ كَمَا يَحْجُبُونَ وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ.

إِنْ مَاتَ رَجُلٌ وَ تَرَكَ أَحَاً لِأَبِ [وَ] أَمْ فَالْمَالُ كُلُّهُ لَهُ وَ كَذَلِكَ إِنْ كَانَا أَخَوَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَالْمَالُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ.

وَإِنْ تَرَكَ أُخْتاً لِأَبِ وَأُمَ فَلَهَا النِّصْفُ بِالتَّسْمِيَةِ وَ الْبَاقِي مَرْدُودٌ عَلَيْهَا لِأَنَّهَا أَقْرَبُ الْأَرْحَامِ وَ هِيَ ذَاتُ سَهُم وَ كَذَلِكَ إِنْ تَرَكَ أُخْتَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَلَهُنَّ الثُّلْتَانِ بِالتَسْمِيَةِ وَ الْبَاقِي يُرَدُّ عَلَيْهِنَّ بِسِهَامِ ذَوِي الْأَرْحَامِ.

وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتٍ لِأَبِ وَ أَمْ فَالْمَالُ بَيْنَهُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنثَيَيْنِ.

پس آنان در باره مسأله خواهر، نه کتابی، نه سنت جامعی و نه قیاسی دارند و دختر پسر از خواهر- اگر بر دختر پسر برتری داده شود- سزاوارتر است که بر او برتری داده شود؛ و خداوند کمک رسان است.

فضل گوید: هرگاه برادران و خواهران پدر و مادری نباشند، برادران و خواهران پدری به جای آنها می نشینند و مانند آنان ارث می برند و مانند آنان مانع ارث می شوند و این مسأله اجماعی است.

اگر مردی بمیرد و برادر پدر و مادری بر جای نهد همه اموال برای اوست و هم چنین اگر دو برادر یا بیشتر باشند اموال به صورت یکسان بین آنها تقسیم می شود. و اگر خواهر پدر و مادری بر جای گذارد، نصف ترکه به واسطه صاحب سهم بودن از آن اوست و بقیه آن به او بازگردانده می شود؛ زیرا نزدیکترین خویشاوند و صاحب سهام است. و هم چنین اگر دو خواهر یا بیشتر بر جای گذارد دو سوم به واسطه صاحب سهام بودن و مابقی به واسطه سهام خویشاوندان به آنان پرداخت می گردد. و اگر برادران و خواهران پدر و مادری باشند، اموال به صورت «سهمیه پسر دو برابر دختر» بین آنان تقسیم می گردد.

وَكَذَلِكَ إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ يَقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ وَ الْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ إِذَا لَمْ يَكُنْ إِخْوَةٌ وَأَخَوَاتٌ لِأَبِ وَأُمّ.

وَإِنْ تَرَكَ أَخاً لِأَبِ وَ أُمّ وَ أَخاً لِأَبِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأَخِ لِلأَبِ وَ الْأُمِّ وَ سَقَطَ الْأَخُ لِلأَبِ وَلا تَرِثُ الإِخْوَةُ مِنْ الْأَبِ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثاً مَعَ الْإِخْوَةِ لِلأَبِ وَ الْأُمِّ ذُكُوراً كَانُوا أَوْ إِنَاثًا فَإِنْ تَرَكَ أُخْتَاً لِأَبِ وَأُمَ وَأُخْتاً لِأَبِ فَالْمَالَ كُلُّهُ لِلْأُخْتِ لِلأَبِ وَالْأُمِّ.

وَإِن تَرَكَ أَخَتَاً لِأَبِ وَأُمَ وَ أَخاً لِأَبِ فَالْمَالُ كُلُّهُ لِلْأُخْتِ لِلْآبِ والأُمِّ يَكُونُ لَهَا اً النَّصْفُ بِالتَسْمِيَةِ وَ يَكُونُ مَا بَقِيَ لَهَا وَهِيَ أَقْرَبُ أُولِي الْأَرْحَامِ لِأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ:

أَعْيَانُ بَنِي الْأَبِ أَحَقُّ بِالْمِيرَاتِ مِنْ وُلْدِ الْعَلَّاتِ.

وَهَذَا مُجْمَعٌ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ الله. وَ إِنْ تَرَكَ أَخاً لِأَبِ وَ أُمّ وَ أَخاً لِأُمّ فَلِلأَخِ لِلْأُمِّ السُّدُسُ وَ مَا بَقِيَ فَلِلْأَخِ لِلْأَبِ وَالْأُم وَإِنَّمَا تَسْقُطُ الإِخْوَةُ مِنَ الْآبِ ، لِأَنَّهُمْ لا يَقُومُونَ مَقَامَ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَالأمْ، إِذَا لَمْ يَكُنْ إِخْوَةٌ لِأَبِ وَ أُمّ كَمَا يَقُومُ الْإِخْوَةُ مِنَ الْأَبِ مَقَامَ الْإِخْوَةِ مِنَ الْأَبِ وَ الْأُمِّ، إِذَا لَمْ يَكُنْ إِخْوَةٌ لِأَبِ وَأُمّ.

و هم چنین برادران و خواهران پدری در زمانی که برادران و خواهران پدر و مادری نباشند به جای آن ها هستند.

و اگر برادر پدر و مادری و برادر پدری بر جای نهد همه اموال برای برادر پدر و مادری است و برادر پدری ساقط می گردد و برادران و خواهران پدری با وجود برادران و خواهران پدر و مادری ارث نمی برند.