متن و ترجمه فروع کتاب نفیس کافی

مشخصات کتاب

سرشناسه: کلینی، محمدبن یعقوب، - 329ق.

عنوان قراردادی: الکافی. فروع. فارسی - عربی

عنوان و نام پديدآور: متن و ترجمه کتاب نفیس فروع کافی [کتاب]/تالیف محمدبن یعقوب‌بن اسحاق کلینی‌رازی؛ ترجمه گروه مترجمان ؛ اشراف و ویرایش محمدحسین رحیمیان.

مشخصات نشر: قم: قدس،1391.

مشخصات ظاهری: 10ج.

شابک: 600000ریال: دوره:978-964-2549-79-5 ؛ 800000 ریال ( دوره ده جلدی، چاپ چهارم) ؛ ج.1، چاپ چهارم:978-964-2549-69-6 ؛ ج.2، چاپ چهارم: 978-964-2549-70-2 ؛ ج.3، چاپ چهارم: 978-964-2549-71-9 ؛ ج.4، چاپ چهارم:978-964-2549-72-6 ؛ ج.5، چاپ چهارم: 978-964-2549-73-3 ؛ ج.6، چاپ چهارم: 978-964-2549-74-0 ؛ ج.7، چاپ چهارم: 978-964-2549-75-7 ؛ ج.8، چاپ چهارم: 978-964-2549-76-4 ؛ ج.9، چاپ چهارم: 978-964-2549-77-1 ؛ ج.10، چاپ چهارم: 978-964-2549-78-8

يادداشت: فارسی-عربی.

يادداشت:ج.1( چاپ سوم).

يادداشت:ج.2و3( چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.6-10(چاپ سوم:1391).

يادداشت:ج.1-10 ( چاپ چهارم: 1393).

يادداشت:ج.6-10(چاپ پنجم:1394).

موضوع: احادیث شیعه -- قرن 4ق.

شناسه افزوده: رحیمیان،محمدحسین، 1345 -، ویراستار

رده بندی کنگره: BP129/ک8ک26041 1391

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 3166368

متن و ترجمه کتاب نفیس

فروع کافی جلد پنجم

تأليف

محدّث عالی مقام ثقة الاسلام محمد یعقوب کلینی رازی رحمه الله.

ترجمه: گروه مترجمان

اشراف و ویرایش: محمد حسین رحیمیان

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشريف) شهرستان بروجن.

ویراستار دیجیتالی: سمانه جاوید.

اشاره

فهرست موضوعات

کتاب جهاد و مبارزه (19- 154)

بخش یکم

فضیلت و ارزش جهاد ... 21

بخش دوّم

جهاد مرد و زن ... 32

بخش سوم

انواع جهاد و مبارزه ... 32

بخش چهارم

جهاد بر چه افرادی واجب و بر چه کسانی واجب نیست؟ ... 39

بخش پنجم

جنگیدن با مردم در صورت بیم به اسلام ... 55

بخش ششم

جهاد واجب به همراه چه کسی انجام می گیرد؟ ... 59

بخش هفتم

رفتن عمرو بن عبید و معتزلیان نزد امام صادق علیه السلام ... 62

بخش هشتم

وصیت رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و امیر مؤمنان علیه السلامدر مورد سریه ها ... 72

بخش نهم

امان دادن ... 81

بخش دهم

[سیره و روش جنگی] ... 83

بخش یازدهم

[چند روایت نکته دار] ... 88

بخش دوازدهم

مبارز طلبیدن ... 89

بخش سیزدهم

مدارا با اسیر و غذا دادن به او ... 91

بخش چهاردهم

فراخوانی به اسلام پیش از جنگیدن ... 93

بخش پانزدهم

سفارش های امیرمؤمنان علی علیه السلام هنگام جنگ ... 95

بخش شانزدهم

[پس گرفتن مال و فرزند مسلمان از کافر] ... 105

بخش هفدهم

برای مسلمان حلال نیست که در سرزمین جنگ منزل کند ... 107

بخش هیجدهم

تقسیم غنیمت ... 108

بخش نوزدهم

[چند روایت نکته دار] ... 113

بخش بیستم

[دعای پیش از جنگ] ... 115

بخش بیست و یکم

شعار جنگی ... 117

بخش بیست و دوم

ثواب در اختیار قرار دادن اسباب برای کارهای جنگی، راندن اسبان و تیراندازی ... 119

بخش بیست و سوم

مرد می تواند دزد را از خود و خانواده اش دفع کند ... 125

بخش بیست و چهارم

کسی که مظلومانه کشته شود ... 126

بخش بیست و پنجم

فضیلت شهادت ... 129

بخش بیست و ششم

[چند روایت نکته دار] ... 131

بخش بیست و هفتم

[یک روایت جالب] ... 134

بخش بیست و هشتم

امر به معروف و نهی از منکر ... 134

بخش بیست و نهم

انکار کردن کار منکر و زشت با قلب ... 146

بخش سی ام

[چند روایت نکته دار] ... 149

بخش سی و یکم

کسی که به خاطر جلب رضایت مخلوق، خالق را خشمگین کند ... 150

خش سی و دوم

کراهت دست زدن مؤمن به کاری که طاقت آن را ندارد ... 152

کتاب معیشت و آداب زندگی (155- 680)

بخش اول

مباحثه صوفیان با امام صادق علیه السلام در مورد طلب روزی ... 157

بخش دوم

معنای زهد ... 170

بخش سوم

کمک گرفتن از دنیا برای جهان آخرت ... 171

بخش چهارم

میزان وجوب اقتدا به امامان علیهم السلام در طلب -

رزق و روزی ... 176

بخش پنجم

تشویق به رفتن در پی رزق و روزی ... 186

بخش ششم

کم ترین مقدار کار برای طلب رزق و روزی ... 191

بخش هفتم

حد نهایی کسب رزق و روزی ... 192

بخش هشتم

رزق و روزی از جایی که حساب نمی شود ... 198

بخش نهم

کراهت خوابیدن و بیکاری ... 201

بخش دهم

کراهت کسالت و تنبلی ... 201

بخش یازدهم

کار کردن مرد در خانه اش ... 204

بخش دوازدهم

اصلاح مال و برنامه ریزی برای امور زندگانی ... 205

بخش سیزدهم

کسی که برای خانواده خود زحمت بکشد ... 208

بخش چهاردهم

کسب روزی حلال ... 209

بخش پانزدهم

به دست آوردن خوراک لازم ... 210

بخش شانزدهم

کراهت اجیر شدن ... 211

بخش هفدهم

انجام کارها با دست خود ... 213

بخش هیجدهم

خرید و فروش باغ و بستان ... 214

بخش نوزدهم

قرض و بدهکاری ... 217

بخش بیستم

پرداخت بدهکاری ... 223

بخش بیست و یکم

قصاص بدهی ... 229

بخش بیست و دوم

هرگاه کسی بمیرد زمان بدهی اش فرا رسد ... 231

بخش بیست و سوم

کسی که قرض کند ولی قصد پرداخت بدهی نداشته باشد ... 232

بخش بیست و چهارم

فروش قرض به قرض ... 233

بخش بیست و پنجم

آداب پرداخت بدهکاری ... 234

بخش بیست و ششم

بدهکاری که از پرداخت بدهی خود خودداری کند ... 237

بخش بیست و هفتم

میهمان شدن نزد طلبکار ... 238

بخش بیست و هشتم

هدیه دادن به طلبکار ... 239

بخش بیست و نهم

کفالت و حواله دادن ... 241

بخش سی ام

کار برای پادشاه و گرفتن جایزه و پاداش او ... 244

بخش سی و یکم

شرط امامان علیهم السلام برای اجازه کار در دستگاه حکومتی ... 257

بخش سی و دوم

فروش سلاح به دشمنان ... 263

بخش سی و سوم

شغل ها و حرفه ها ... 265

بخش سی و چهارم

مزد حجامت گر ... 270

بخش سی و پنجم

اجرت نوحه گری ... 274

بخش سی و ششم

مزد آرایشگری ... 277

بخش سی و هفتم

مزد آوازخوان و خرید و فروش آن ... 280

بخش سی و هشتم

اجرت معلم ... 283

بخش سی و نهم

فروختن قرآن ها ... 284

بخش چهلم

قمار و برد و باخت مسابقه ... 286

بخش چهل و یکم

کسب و کارهای حرام ... 290

بخش چهل و دوم

سحت ... 294

بخش چهل و سوم

خوردن مال یتیم ... 297

بخش چهل و چهارم

آن چه قیم (و سرپرست) او حلال است ... 300

بخش چهل و پنجم

کاسبی با دارایی یتیم و قرض گرفتن از آن ... 304

بخش چهل و ششم

ادای امانت ... 308

بخش چهل و هفتم

برادشتن پدر از مال پسر و بالعکس ... 315

بخش چهل و هشتم

برداشتن زن از مال شوهرش و بالعكس ... 318

بخش چهل و نهم

اشیا و حیوانات گم شده ... 320

بخش پنجاهم

هديه ... 329

بخش پنجاه و یکم

ریا ... 335

بخش پنجاه و دوم

بین مرد و فرزندش و مملوکش، ربا نیست ... 341

بخش پنجاه و سوم

تجارت و مراقبت بر آن ... 343

بخش پنجاه و چهارم

آداب تجارت و خرید و فروش ... 348

بخش پنجاه و پنجم

فضیلت حساب کردن و نوشتن ... 358

بخش پنجاه و ششم

پیشی گرفتن در رفتن به بازار ... 359

بخش پنجاه و هفتم

کسی که در بازار به یاد خدا باشد ... 360

بخش پنجاه و هشتم

دعا هنگام خرید جنس برای تجارت ... 362

بخش پنجاه و نهم

کسی که معامله و معاشرت با او کراهت دارد ... 364

بخش شصتم

فروش به اندازه و کم فروشی ... 367

بخش شصت و یکم

غش و خیانت در معامله ... 369

بخش شصت و دوم

سوگند یاد کردن در خریدن و فروش ... 372

بخش شصت و سوم

قیمت ها ... 375

بخش شصت و چهارم

احتكار ... 378

بخش شصت و پنجم

[چند روایت نکته دار] ... 381

بخش شصت و ششم

فضلیت خریدن گندم و آرد ... 383

بخش شصت و هفتم

کراهت خرید تخمینی و فضیلت وزن کردن ... 384

بخش شصت و هشتم

انجام معاملات سودآور ... 386

بخش شصت و نهم

در استقبال فروشنده ... 387

بخش هفتادم

گذاشتن شرط و خیار (اختیار بر هم زدن) در معامله ... 388

بخش هفتاد و یکم

کسی که حیوانی را بخرد و از شیر آن بخورد و بخواهد آنرا پس بدهد ... 397

بخش هفتاد و دوم

اختلاف نظر بین خریدار و فروشنده ... 398

بخش هفتاد و سوم

خرید و فروش میوه ها ... 399

بخش هفتاد و چهارم

خرید و فروش آرد ... 409

بخش هفتاد و پنجم

مردی آرد می خرد و پیش از تحویل گرفتن، قیمت تغییر می کند ... 414

بخش هفتاد و ششم

فضیلت پیمانه و ترازوها ... 416

بخش هفتاد و هفتم

مردی چند نوع آرد دارد و برخی با برخی دیگر مخلوط می نماید ... 419

بخش هفتاد و هشتم

خرید و فروش فقط با پیمانه و ترازوی مرسوم شهر ... 421

بخش هفتاد و نهم

خرید پیش از موعد گندم ... 422

بخش هشتادم

عوض کردن گندم (معامله گندم به گندم) ... 428

بخش هشتاد و یکم

معامله حیوان، لباس و چیزهای دیگر ... 437

بخش هشتاد و دوم

برخی از معاملات جنس به جنس ... 440

بخش هشتاد و سوم

فروش شمارشی، تخمینی و فروش چیز نامشخص ... 444

بخش هشتاد و چهارم

خرید و فروش کالا ... 450

بخش هشتاد و پنجم

خرید و فروش سودآور ... 453

بخش هشتاد و ششم

خرید و فروش کالا به صورت نسیه ... 457

بخش هشتاد و هفتم

فروش چیزی که موجود نیست ... 459

بخش هشتاد و هشتم

فضیلت فروختن جنس خوب و مرغوب ... 464

بخش هشتاد و نهم

عینه (خرید گران به طور نسیه و فروش ارزان به طور نقد) ... 465

بخش نودم

دو نوع شرط برای یک کالا ... 473

بخش نود و یکم

آشکار شدن عیب، پس از انجام معامله کالا ... 474

بخش نود و دوم

فروش نسیه ... 476

بخش نود و سوم

خرید برده ... 476

بخش نود و چهارم

حکم مملوک فروخته شده ای که مال دارد ... 489

بخش نود و پنجم

حکم برده خریداری شده معیوب ... 490

بخش نود و ششم

چند روایت نکته دار ... 499

بخش نود و هفتم

جدا کردن غلام و کنیزهایی که خویشاوند هستند ... 502

بخش نود و هشتم

غلامی از صاحبش می خواهد که او را به شرطی بفروشد که خودش نیز مقداری به او بدهد ... 505

بخش نود و نهم

پیش فروش حیوانات و بردگان ... 506

بخش صدم

بخش دیگری از معاملات ... 513

بخش صدو يكم

حکم پرداخت گوسفند به عنوان مالیات ... 515

بخش صد و دوم

حكم فروش انسان پیدا شده و زنازاده ... 517

بخش صد و سوم

مواردی که خرید و فروش آنها حلال یا حرام است ... 520

بخش صد و چهارم

خرید و فروش کالاهای دزدی و خیانتی ... 524

بخش صد و پنجم

حکم کسی که گندم (یا مواد غذایی) گروهی را بدون رضایت آنان می خرد ... 528

بخش صد و ششم

کسی که چیزی را بخرد و آن را تغییر دهد ... 528

بخش صد و هفتم

خرید و فروش عصاره و شراب ... 530

بخش صد و هشتم

حکم بیعانه در معامله ... 536

بخش صد و نهم

رهن ... 537

بخش صد و دهم

اختلاف در مورد گرو ... 548

بخش صد و یازدهم

ضمانت عاریه و امانت ... 550

بخش صد و دوازدهم

ضمانت مضاربه و سود و خسارات آن ... 554

بخش صد و سیزدهم

ضمانت صنعتگران ... 558

بخش صد و چهاردهم

ضمانت شترداران، کرایه دهندگان و کشتی داران ... 561

بخش صد و پانزدهم

صرافي ... 565

بخش صد و شانزدهم

بخش دیگر ... 584

بخش صد و هفدهم

رایج کردن درهم های مخلوط و آلیاژدار ... 585

بخش صد و هیجدهم

مردی درهم هایی را قرض می دهد و بهتر از آن را پس می گیرد ... 586

بخش صد و نوزدهم

قرضی که موجب استفاده شود ... 590

بخش صد و بیستم

کسی که درهم هایی را به کسی می دهد و در سرزمین های دیگری آنها را پس می گیرد ... 592

بخش صد و بیست و یکم

سفر دریایی برای تجارت ... 594

بخش صد و بیست و دوم

از خوشبختی مرد آن است که کسب و کارش در شهر خودش باشد ... 597

بخش صد و بیست و سوم

مصالحه کردن ... 599

بخش صد و بیست و چهارم

فضیلت کشاورزی ... 613

بخش صد و بیست و پنجم

بخش دیگر ... 606

بخش صد و بیست و ششم

دعا هنگام کشت و درختکاری ... 609

بخش صد و بیست و هفتم

چیزهایی که می توان با آن زمین را اجاره می دهد کرد و چیزهایی که نمی توان ... 613

بخش صد و بیست و هشتم

پذیرش زمین و مزارعه براساس نصف، یک سوم و یک چهارم ... 618

بخش صد و بیست و نهم

شریک شدن کافر ذمّی در مزارعه و شرط های بین دو طرف ... 622

بخش صد و سی ام

کرایه کردن زمین اهل ذمه، ماليات اهل ذمه و کرایه زمین از حکومت ... 625

بخش صد و سی و یکم

کسی که زمینی را اجاره می دهد سپس، پیش از سررسید می فروشد یا می میرد و پیش از سررسید آن را ارث می برند .. 628

بخش صد و سی و دوم

مردی زمین یا خانه ای را اجاره می کند و بیش از مقداری که اجاره کرده اجاره می دهد ... 631

بخش صد و سی و سوم

مردی انجام کاری را پذیرا می شود، سپس آن را به دیگری واگذار کرده سود می برد .. 637

بخش صد و سی و چهارم

فروش کشتزار سبز و جو سبز و نظایر آن ... 638

بخش صد و سی و پنجم

فروش چراگاه ... 642

بخش صد و سی و ششم

فروش آب و جلوگیری از رفتن آب از بیابان ها و سیلاب ها ... 645

بخش صد و سی و هفتم

احیاء زمین موات (بی حاصل) ... 648

بخش صد و سی و هشتم

شُفعه ... 651

بخش صد و سی و نهم

حکم خرید زمین خراجی از پادشاه با نارضایتی صاحبان زمین و خرید آن از اهل آن جا ... 656

بخش صد و چهلم

ورود به روستائیان ... 659

بخش صد و چهل و یکم

دلالی کردن در معامله و مزد دلال و مزد سمسار ... 661

بخش صد و چهل و دوم

شریک شدن با کافر ذمّی ... 664

بخش صد و چهل و سوم

درخواست کم کردن قیمت از فروشنده پس از دست دادن ... 665

بخش صد و چهل و چهارم

تخمین زدن مقدار محصول ... 666

بخش صد و چهل و پنجم

اجاره و مزد اجیر و وظیفه او ... 667

بخش صد و چهل و ششم

کراهت به کارگیری اجیر پیش از توافق بر سر مزد و تأخیر پرداخت مزد پس از انجام کار ... 670

بخش صد و چهل و هفتم

حکم کسی که چهار پایی را کرایه می کند و از جایی که شرط کرده بود فراتر می رود یا پیش از رسیدن به آن جا آن را باز می گرداند ... 673

بخش صد و چهل و هشتم

مردی که ساختمان یا کشتی را کرایه می کند ... 680

کتاب جهاد و مبارزه (19- 154)

اشاره

كِتَابُ الْجِهَادِ

کتاب جهاد و مبارزه

بخش یکم

اشاره

(1)

بَابُ فَضْلِ الْجِهَادِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم:

الْخَيْرُ كُلُّهُ فِي السَّيْفِ، وَ تَحْتَ ظِلُّ السَّيْفِ، وَ لا يُقِيمُ النَّاسَ إِلَّا السَّيْفُ، وَ السُّيُوفُ مَقَالِيدُ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه واله وسلم:

لِلْجَنَّةِ بَابٌ يُقَالُ لَهُ: بَابُ الْمُجَاهِدِينَ يَمْضُونَ إِلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ مَفْتُوحٌ وَ هُمْ مُتَقَلِّدُونَ بِسُيُوفِهِمْ وَالْجَمْعُ فِي الْمَوْقِفِ وَ الْمَلَائِكَةُ تُرَجِّبُ بِهِمْ.

فضیلت و ارزش جهاد

1- عمر بن ابان گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید: رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرمود:

همه خوبی ها در شمشیر و زیر سایه آن است؛ مردم را چیزی جز شمشیر به راه راست وا نمی دارد و شمشیرها کلیدهای بهشت و دوزخ هستند.

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرمود:

بهشت دری به نام در مجاهدان دارد، که جهادگران به سوی آن می روند و آن در باز می شود. آنها در حالی که شمشیرها را بر خود بسته اند به سمت آن در می آیند و مردم برای حسابرسی ایستاده اند و فرشتگان به آنان خوش آمد می گویند.

ثُمَّ قَالَ:

فَمَنْ تَرَكَ الْجِهَادَ أَلْبَسَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ ذلاً وَ فَقْراً فِي مَعِيشَتِهِ وَ مَحْقاً فِي دِينِهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَغْنَى أُمَّتِي بِسَنَابِكِ خَيْلِهَا وَ مَرَاكِزِ رِمَاحِهَا.

3- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه واله وسلم:

خُيُولُ الْغُزَاةِ فِي الدُّنْيَا خُيُولُهُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَإِنَّ أَرْدِيَةَ الْغُزَاةِ لَسُيُوفُهُمْ.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه واله وسلم: أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ علیه السلام بِأَمْرِ قَرَّتْ بِهِ عَيْنِي وَ فَرِحَ بِهِ قَلْبِي قَالَ: يَا مُحَمَّدُ! مَنْ غَزَا مِنْ أُمَّتِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَصَابَهُ قَطْرَةٌ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ صُدَاعٌ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ شَهَادَةٌ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ قَالَ:

آن گاه حضرتش فرمود:

هرکس جهاد و مبارزه را رها کند خداوند لباسی از خواری و فقر در زندگانی او و نابودی در دینش بر او می پوشاند. در واقع خداوند عزوجل امت مرا، با سم اسبان و نوک نیزه هایشان بی نیاز فرمود.

3- به همین سند آن حضرت فرمود: رسول خدا صلى الله عليه واله وسلم فرمود:

اسبان جنگجویان در دنیا در بهشت نیز از آن آنان خواهند بود؛ و به راستی عبای جنگجویان، شمشیرهای آنان خواهد بود.

پیامبر صلى الله عليه واله وسلم فرمود:

جبرئیل چیزی را برایم گزارش داد که چشمم روشن شد و دلم شاد گشت. او گفت: ای محمد! هر کدام از امت تو در راه خدا مبارزه کند و در این راه قطره بارانی از آسمان بر او فرو ریزد یا در سرش دردی احساس کند خداوند عزوجل برایش [ثواب] شهادت را می نویسد.

4- راوی گوید: -

كَتَبَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِي رِسَالَةٍ إِلَى بَعْضٍ خُلَفَاءِ بَنِي أُمَيَّةَ :

وَ مِنْ ذَلِكَ مَا ضَيَّعَ الْجِهَادَ الَّذِي فَضَّلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى الْأَعْمَالِ وَ فَضَّلَ عَامِلَهُ عَلَى الْعُمَّالِ تَفْضِيلاً فِي الدَّرَجَاتِ وَ الْمَغْفِرَةِ وَ الرَّحْمَةِ، لِأَنَّهُ ظَهَرَ بِهِ الدِّينُ وَ بِهِ يُدْفَعُ عَنِ الدِّينِ وَ بِهِ اشْتَرَى اللَّهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِالْجَنَّةِ بَيْعاً مُفْلِحاً مُنْجِحاً، اشْتَرَطَ عَلَيْهِمْ فِيهِ حِفْظَ الْحُدُودِ وَ أَوَّلُ ذَلِكَ الدُّعَاءُ إِلَى طَاعَةِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ طَاعَةِ الْعِبَادِ وَ إِلَى عِبَادَةِ اللهِ مِنْ عِبَادَةِ الْعِبَادِ وَ إِلَى وَلايَةِ اللهِ مِنْ وَلايَةِ الْعِبَادِ.

امام باقر علیه السلام در نامه ای خطاب به یکی از پادشاهان اموی نوشت:

از آن جمله ضایع شدن جهاد است که خداوند عزوجل آن را بر دیگر کارها ترجیح داده جهادگر را بر دیگر افراد فزونی بخشیده و درجات و مغفرت و رحمت خود را بر جهادگران افزون کرده است؛ چون به وسیله جهاد و خدا مبارزه دین پیروز و آشکار می شود و خطرات از دین دور می شود به واسطهٔ جهاد و مبارزۀ مؤمنان خداوند از آنان جانها و دارایی های آنها را می خرد و در مقابل بهشت را به آنان می دهد و رستگار و موفق می گردند.

خداوند در جهاد و مبارزه با مؤمنان شرط کرده است که حدود الهی را حفظ کنند که نخستین حد الهی در این مورد دعوت و فراخوانی بندگان خدا به اطاعت او و فراخوانی به پرستش خدا به جای پرستش بندگان و پذیرش سرپرستی خداوند به جای پذیرش مردم است.

فَمَنْ دُعِيَ إِلَى الْجِزْيَةِ فَأَبَى قُتِلَ وَ سُبِيَ أَهْلُهُ وَ لَيْسَ الدُّعَاءُ مِنْ طَاعَةِ عَبْدِ إِلَى طَاعَةِ عَبْدٍ مِثْلِهِ، وَ مَنْ أَقَرَّ بِالْجِزْيَةِ لَمْ يُتَعَدَّ عَلَيْهِ وَ لَمْ تُخْفَرْ ذِمَّتُهُ وَ كُلَّفَ دُونَ طَاقَتِهِ.

وَكَانَ الْفَيْءُ لِلْمُسْلِمِينَ عَامَّةٌ غَيْرَ خَاصَّةٍ، وَ إِنْ كَانَ قِتَالٌ وَ سَبْيٍّ سِيرَ فِي ذَلِكَ بِسِيرَتِهِ وَ عُمِلَ فِي ذَلِكَ بِسُنَّتِهِ مِنَ الدِّينِ ثُمَّ كَلَّفَ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجَ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ عَلَى الْجِهَادِ بَعْدَ عُذْرِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ إِيَّاهُمْ وَ يُكَلِّفُ الَّذِينَ يُطِيقُونَ مَا لا يُطِيقُونَ، وَإِنَّمَا كَانُوا أَهْلَ مِصْرِ يُقَاتِلُونَ مَنْ يَلِيهِ يُعْدَلُ بَيْنَهُمْ فِي الْبُعُوثِ. فَذَهَبَ ذَلِكَ كُلُّهُ حَتَّى عَادَ النَّاسُ رَجُلَيْنِ : أَجِيرٌ مُؤْتَجِرٌ بَعْدَ بَيْعِ اللهِ، وَ مُسْتَأْجِرٌ صَاحِبَهُ غَارِمٌ وَ بَعْدَ عُذْرِاللَّهِ.

وَ ذَهَبَ الْحَجِّ فَضُيْعَ وَ افْتَقَرَ النَّاسُ فَمَنْ أَعْوَجُ مِمَّنْ عَوَّجَ هَذَا؟ وَ مَنْ أَقْوَمُ مِمَّنْ أَقَامَ هَذَا؟ فَرَدَّ الْجِهَادَ عَلَى الْعِبَادِ وَ زَادَ الْجِهَادَ عَلَى الْعِبَادِ، إِنَّ ذَلِكَ خَطَةٌ عَظِيمٌ.

بدین ترتیب اگر کسی اسلام را نپذیرد و جزیه را در مقابل عدم پذیرش اسلام ندهد باید کشته شود و خانواده اش اسیر گردند. در مبارزه نباید فراخوانی به پرستش بنده ای به جای بنده ای مانند او شود و اگر کسی اسلام نیاورد؛ ولی جزیه را پذیرفت، باید او را رها کرد و نباید پیمان و حرمتش را شکست و نباید بیش از طاقت او از او خواست.

فی برای عموم مسلمانان است و اختصاص به کسی ندارد هم چنین اگر وظیفه شد که کسی را بکشند و اهلش را اسیر کنند در این مورد نیز باید به سنت اسلامی رفتار کنند. با این که می بینیم در زمان شما شخص کور و لنگ نمی توانند به جنگ بروند با آن که خدا برای آنان عذر قرار داده است، مجبور به پرداخت چیزی برای جنگ شده اند.

هم چنین کسانی که طاقت کاری را نداشتند مجبور به انجام آن کار شدند. در حالی که اینان شهروندانی بودند که باید به طور عادلانه، مانند دیگر شهروندان در جنگ شرکت می کردند این کارها انجام شد تا آن که مردم به دو دسته تقسیم شدند یکی اجیری که پس از فروش خدا به اجاره گرفته شد و دیگری مستأجری که عذر الهی داشت ولی صاحب او زیان دید.

حج نیز ضایع شد و مردم محتاج شدند، چه کسی منحرف تر از کسی که چنین انحرافی داشته باشد و چه کسی پایدارتر از کسی که این را اقامه کرد؟ و آن یکی جهاد را از دوش مردم برداشت و دیگری جهاد را بر مردم افزود. در واقع این اشتباهی بزرگ (از جانب خلیفه) بود.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَ عَنْ حَيْدَرَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الْجِهَادَ أَفْضَلُ الْأَشْيَاءِ بَعْدَ الْفَرَائِضِ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَلَوِيِّ وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ جَمِيعًا عَنْ أَبِي رَوْحٍ فَرَجِ بْنِ قُرَّةَ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَانِ السُّلَمِيِّ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ:

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ وَ سَوَّغَهُمْ كَرَامَةٌ مِنْهُ لَهُمْ وَ نِعْمَةٌ ذَخَرَهَا. وَ الْجِهَادُ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَى، وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِينَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ.

فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلُّ وَ شَمِلَهُ الْبَلاءُ وَ فَارَقَ الرِّضَا وَ دُيَّتَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالْأَسْدَادِ وَ أُدِيلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ وَ سِيمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصَفَ.

5- حیدره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

جهاد و مبارزه پس از فرایض واجبات با فضیلت ترین کارهاست.

6- أبو عبد الرحمان سلمی گوید: امیر المؤمنين علیه السلام فرمود:

اما بعد؛ واقعیت آن است که جهاد و مبارزه دری از درهای بهشت است که خداوند برای دوستان خاص خود گشوده است و احترام و نعمتی برای آنان قرار داده و ذخیره کرده است.

جهاد؛ همان لباس تقوا سپر محکم الهی و بهشت تضمین شده اوست. پس هر که آن را ترک کند خداوند به او لباس ذلّت و عبایی از بلا و مصیبت می پوشاند و پیوسته ناخشنود خواهد بود، و کوچک و بی ارزش می شود و راه ها بر قلب او بسته می شود و نمی داند باید از کدام راه برود و چون جهاد را ضایع کرده است از دشمنش شکست می خورد و حکومت از او گرفته می شود و به ذلت و خواری گرفتار شده و به عدالت با او رفتار نمی شود.

الا وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَى قِتَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَيْلاً وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَإِعْلاناً وَ قُلْتُ لَكُمْ: اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْرُوكُمْ.

فَوَ اللَّهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا فَتَوَاكَلْتُمْ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّى شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الْأَوْطَانُ.

هَذَا أَخُو غَامِدٍ قَدْ وَرَدَتْ خَيْلُهُ الْأَنْبَارَ وَ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ وَ أَزَالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا.

وَ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ، وَالْأُخْرَى الْمُعَاهَدَةِ فَيَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلْبَهَا وَ قَلائِدَهَا وَ رِعَاثَهَا، مَا تُمْنَعُ مِنْهُ إِلَّا بِالإِسْتِرْجَاعِ وَ الإِسْتِرْحَامِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِينَ مَا نَالَ رَجُلاً مِنْهُمْ كَلْمٌ وَ لا أُرِيقَ لَهُ دَم.

فَلَوْ أَنَّ أَمْرَاً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً، بَلْ كَانَ عِنْدِي بِهِ جَدِيراً.

فَيَا عَجَباً عَجَباً وَ اللهِ، يَمِيتُ الْقَلْبَ وَيَجْلِبُ الهَمَّ مِنِ اجْتِمَاعِ هَؤُلاءِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقَّكُمْ.

بدانید! من شما را شبانه روزی به جنگ و مبارزه با این قوم فرا خواندم و آشکارا و پنهانی از شما خواستم که بجنگید و گفتم پیش از آن که آنها به جنگ شما بیایند، شما به نبرد آنها بشتابید.

به خدا سوگند! مردمی در درون شهر خود مورد هجوم قرار نگرفته اند، جز آن که شکست خورده اند!

پس شما اظهار ناتوانی کردید و به جنگ نرفتید تا آن که سرانجام دشمنان از هر سو بر شما حمله کردند و دیارتان را از شما گرفتند.

این شخص، غامدی است که سپاهش وارد شهر انبار شده اند و حسّان بن حسان بكرى را کشتند و مرزبانان و نگاهبانان را از بین بردند.

به من گزارش رسیده است که برخی از این دشمنان به زنان مسلمان و زنان اهل کتاب - که در پناه اسلام بوده اند - حمله کرده زیور آلات آنها را گرفته اند و جز با گریه زاری و التماس مردم، از این کار دست بر نمی داشته اند. سپس این افراد با پیروزی و غنیمت هایی که گرفتند، برگشتند. حتی یکی از آنها هم مجروح نشد و خون هیچ یک ریخته نشد. اگر مرد مسلمانی پس از شنیدن این خبر از شدت ناراحتی بمیرد سرزنش نمی شود؛ بلکه به نظر من، شایسته است که بمیرد.

شگفتا! به خدا سوگند! دل انسان آب می شود و انسان اندوهگین می گردد از این که می بیند این باطل گرایان با هم اتحاد دارند ولی شما که حق گرا هستید، پراکنده می شوید.

فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً حِينَ صِرْتُمْ غَرَضاً يُرْمَى يُغَارُ عَلَيْكُمْ وَ لَا تُغِيرُونَ وَ تُغْزَوْنَ وَ لَا تَغْرُونَ وَ يُعْصَى اللَّهُ وَ تَرْضَوْنَ، فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي أَيَّامِ الْحَرُ قُلْتُمْ: هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْطِ أَمْهِلْنَا حَتَّى يُسَبَّحَ عَنَّا الْحَرُّ.

وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي الشَّتَاءِ قُلْتُمْ، هَذِهِ صَبَارَّةُ الْقُرِّ أَمْهِلْنَا حَتَّى يَنْسَلِخَ عَنَّا الْبَرْدُ

كُلُّ هَذَا فِرَاراً مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرْ، فَإِذَا كُنتُمْ مِنَ الْحَرَّ وَ الْقُرِّ تَفِرُّونَ فَأَنْتُمْ وَ اللَّهِ، مِنَ السَّيْفِ أَفَرُ

يَا أَشْبَاءَ الرِّجَالِ وَ لا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ، لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةٌ وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ ذَمّاً.

قَاتَلَكُمُ اللهُ لَقَدْ مَلأُتُمْ قَلْبِي قَيْحاً، وَ شَحَنْتُمْ صَدْرِي غَيْظاً، وَ جَرَّعْتُمُونِي نُغَبَ التَهمَام أَنْفَاساً، وَأَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلانِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْسٍ: إِنَّ ابْنَ أَبِي طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ، وَلَكِنْ لا عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْبِ.

چه قدر زشت کردار هستید؟! نابود شوید و مرگتان باد که هدف تیرها قرار گرفتید و شما را می کشند و اموالتان را می برند ولی خودتان نیز به این کار راضی هستید. به جنگ شما می آیند و نمی جنگید و خدا را معصیت می کنند شما راضی هستید و جلوگیری نمی کنید.

وقتی در فصل گرما شما را به جنگ با آنان فرا می خوانم می گویید: اکنون هوا خیلی گرم است و وسط تابستان است کمی صبر کن تا گرمی هوا بر طرف شود و هوا ملایم تر گردد. و هنگامی که در فصل زمستان شما را به جنگ با آنها فرا می خوانم می گویید حال فصل سرماست کمی صبر کن تا سرما بر طرف شود و هوا کمی معتدل گردد. همه این ها بهانه است و می خواهید از جنگ فرار کنید؛ شما که از سرما و گرما می گریزید، به خدا سوگند! از شمشیر بیشتر می گریزید.

ای شبیه به مردان، که مرد نیستید، پایداری تان بچه گانه است و فکرتان دنبال زنان در حجله های عروسی است!

ای کاش من شما را نمی دیدم و هرگز نمی شناختم به خدا سوگند! پشیمان و غمگین شده ام. خدا مرگتان بدهد و شما را بکشد؛ قلبم را جریحه دار کردید و سینه ام را پر از خشم کردید و غم و اندوه را جرعه جرعه به من خوراندید و تدبیرها و نظریه های مرا به سرپیچی و عدم اطاعت تان از من از بین برده و تباه کردید تا جایی که قریشیان گفتند: پسر ابی طالب شخص شجاعی است ولی از فنون نظامی بی اطلاع است!!

للِهِ أَبُوهُمْ وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً وَ أَقْدَمُ فِيهَا مَقَاماً مِنِّي؟ لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ، وَ هَا أَنَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَى السِّتِّينَ، وَ لَكِنْ لا رَأْيَ لِمَنْ لا يُطَاعُ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ أَبِي حَفْصِ الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَ رَسُولَهُ بِالْإِسْلامِ إِلَى النَّاسِ عَشْرَ سِنِينَ، فَأَبَوْا أَنْ يَقْبَلُوا أَمَرَهُ بِالْقِتَالِ فَالْخَيْرُ فِي السَّيْفِ وَ تَحْتَ السَّيْفِ وَ الْأَمْرُ يَعُودُ كَمَا بَدَأَ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيُّ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي بِأَمْرِ قَرَّتْ بِهِ عَيْنِي وَ فَرِحَ بِهِ قَلْبِي قَالَ: يَا مُحَمَّدُ! مَنْ غَرَا غَزَاةٌ فِي سَبِيلِ اللهِ مِنْ أُمَّتِكَ، فَمَا أَصَابَهُ قَطْرَةٌ مِنَ السَّمَاءِ أَوْ صُدَاعٌ إِلَّا كَانَتْ لَهُ شَهَادَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

شگفتا! کدامیک از ایشان بیشتر از من تدبیرها و چاره های نظامی را می داند و این کار را کرده است؟ و کدامیک بیش از من به جنگ رفته و بر من پیشی گرفته است؟

من هنوز بیست سال نداشتم که دست به قیام و نبرد زده ام و تا به حال که به شصت سالگی رسیده ام در میدان های نبرد بوده ام؛ ولی مشکل این است کسی که از او فرمان نبرند نظری برای گفتن ندارد.

7- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

خداوند عزوجل، به واسطهٔ پیامبرش اسلام را برای مردم فرستاد و تا ده سال از پذیرفتن آن سرباز زدند تا آنگاه که خداوند به او دستور مبارزه و جنگ داد.

بنابراین خیر و صلاح در شمشیر و در زیر (سایه) آن است و این کار (یعنی پذیرش اسلام) همان گونه که در ابتدا با شمشیر و جنگ به دست آمد دوباره نیز (در زمان امام قائم علیه السلام) تکرار خواهد شد.

8- أبو البختری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

جبرئیل برای من خبری آورد که چشم من روشن شد و دلم باز شد و شادمان شدم؛ جبرئیل گفت: ای محمد! هر کدام از امت تو در راه خدا به نبردی برود و بجنگد هر قطره آبی که از آسمان بر سرش بریزد یا اگر سرش درد کند به طور حتم در روز قیامت برایش شهادت به حساب می آید.

9- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ بَلْغَ رِسَالَةَ غَازِ كَانَ كَمَنْ أَعْتَقَ قَبَةً وَ هُوَ شَرِيكُهُ فِي ثَوَابِ غَزْوَتِهِ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم:

مَنِ اغْتَابَ مُؤْمِناً غَازِياً أَوْ آذَاهُ أَوْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ بِسُوءٍ نُصِبَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَسْتَغْرِقُ حَسَنَاتِهِ ثُمَّ يُرْكَسُ فِى النَّارِ إِذَا كَانَ الْغَازِي فِي طَاعَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ.

11- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فَرَضَ الْجِهَادَ وَ عَظْمَهُ وَ جَعَلَهُ نَصْرَهُ وَ نَاصِرَهُ. وَ اللَّهِ مَا صَلَحَتْ دُنْيَا وَ لا دِينُ إِلَّا بِهِ.

12- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم:

اغْرُوا تُورِثُوا أَبْنَاءَكُمْ مَجْداً.

9- بنا بر همین سند رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هرکس نامۀ جنگجویی را برساند همانند کسی خواهد بود که بنده ای را آزاد کرده باشد و روز قیامت نیز در ثواب جنگ با او شریک خواهد بود.

10- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام گوید: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هرکس از مؤمن جنگجویی غیبت و بدگویی کند یا او را بیازارد یا هنگامی که در جنگ شرکت دارد با خانواده اش بدرفتاری کند در روز قیامت تمام کارهای نیکش تباه می شود سپس خودش در آتش می افتد؛ البته به شرطی که آن جنگجو، در راه اطاعت خداوند عزوجل به نبرد پرداخته باشد.

11- ابن محبوب در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

در واقع خداوند عزوجل جهاد و مبارزه را فرض (واجب حتمی) قرارداد و آن را کاری عظیم به حساب آورد و یاری و یاور خود قرار داد.

به خدا سوگند! هیچ کار دنیایی جز با مبارزه و جهاد اصلاح نمی شود.

12- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

بجنگید، تا برای فرزندان خود مجد و افتخار به ارث بگذارید.

13- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ: أَنَّ أَبَا دُجَانَةَ الْأَنْصَارِيَّ اعْتَمَّ يَوْمَ أُحُدٍ بِعِمَامَةٍ لَهُ وَ أَرْخَى عَذَبَةَ الْعِمَامَةِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ حَتَّى جَعَلَ يَتَبَخْتَرُ.

فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: إِنَّ هَذِهِ لَمِشْيَةٌ يُبْغِضُهَا اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَّا عِنْدَ الْقِتَالِ فِي سبيل الله.

14- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيٌّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

جَاهِدُوا تَغْنَمُوا

15- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَجَّالِ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

الْخَيْرُ كُلُّهُ فِي السَّيْفِ وَ تَحْتَ السَّيْفِ وَفِي ظِلِّ السَّيْفِ.

قَالَ: وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: إِنَّ الْخَيْرَ كُلَّ الْخَيْرِ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

13- بنابر همین سند ابودجانه انصاری در جنگ اُحد، عمامه ای بر سر گرفت و سررشته عمامه را بین دو کتف خود قرار داد و در راه رفتن حالت تکبر به خود گرفت.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: خداوند از این طرز راه رفتن خشمگین می شود مگر در هنگام مبارزه در راه خدا!

14- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود جهاد و مبارزه کنید غنیمت به دست می آورید.

15- معمر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

تمام خیرها در شمشیر و زیر شمشیر و در زیر سایه آن است.

معمر می افزاید: هم چنین شنیدم که آن حضرت می فرمود: واقعیت آن است که تمام خیرها تا روز قیامت در پیشانی اسب ها بسته شده است.

بخش دوّم

(2)

بَابُ جِهَادِ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفِ عَن الْأَصْبَغ بن نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

كَتَبَ اللهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ فَجِهَادُ الرَّجُل بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللهِ، وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ.

وَ فِي حَدِيثٍ آخَرَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعَل.

بخش سوم

اشاره

(3)

بَابُ وُجُوهِ الْجِهَادِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَلِيَّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ جَمِيعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيٌّ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ قَالَ: -

بخش دوم جهاد مرد و زن

1- اصبغ بن نباته گوید: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

خداوند جهاد را بر مردان و زنان واجب فرمود؛ جهاد مرد، بخشش از مال و ثروت و جان اوست تا آنگاه که در راه خدا کشته شود.

و جهاد زن آن است که بر آزار و غیرت شوهرش صبر و شکیبایی ورزد.

در حدیث دیگری آمده است جهاد زن، خوب شوهرداری کردن است.

بخش سوم انواع جهاد و مبارزه

1- فضیل بن عیاض گوید: -

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ الْجِهَادِ سُنَّةٌ أَمْ فَرِيضَةٌ؟

فَقَالَ: الْجِهَادُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهِ: فَجِهَادَانِ ،فَرْضٌ وَ جِهَادٌ سُنَّةٌ لا يُقَامُ إِلَّا مَعَ الْفَرْضِ.

فَأَمَّا أَحَدُ الْفَرْضَيْنِ فَمُجَاهَدَةُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ هُوَ مِنْ أَعْظَمِ الْجِهَادِ، وَ مُجَاهَدَةُ الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ فَرْضٌ.

وَ أَمَّا الْجِهَادُ الَّذِي هُوَ سُنَّةٌ لا يُقَامُ إِلَّا مَعَ فَرْضِ، فَإِنَّ مُجَاهَدَةَ الْعَدُوِّ فَرْضٌ عَلَى جَمِيع الْأُمَّةِ وَ لَوْ تَرَكُوا الْجِهَادَ لَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ. وَ هَذَا هُوَ مِنْ عَذَابِ الْأُمَّةِ وَ هُوَ سُنَّةٌ عَلَى الْإِمَام وَحْدَهُ أَنْ يَأْتِيَ الْعَدُوَّ مَعَ الْأُمَّةِ فَيُجَاهِدَهُمْ.

وَأَمَّا الْجِهَادُ الَّذِي هُوَ سُنَّةٌ فَكُلُّ سُنَّةٍ أَقَامَهَا الرَّجُلُ وَ جَاهَدَ فِي إِقَامَتِهَا وَ بُلُوغِهَا وَ إِحْيَائِهَا، فَالْعَمَلُ وَ السَّعْيِ فِيهَا مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ، لِأَنَّهَا إِحْيَاءُ سُنَّةٍ.

از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا جهاد، سنت است یا فریضه (واجب)؟

فرمود: جهاد، چهار نوع است: دو جهاد، واجب است و یک جهاد سنت است که جز با فریضه انجام نمی شود (و یک جهاد نیز فقط است).

اما یکی از جهادهای واجب آن است که مرد در مورد معصیت ها نسبت به خداوندعزوجل با خود بجنگد که بهترین جهادهاست یکی دیگر از جهادهای واجب جهاد با کافرانی است که در مقابل شما جبهه گرفتند.

جهادی که سنت است و جز با فریضه انجام نمی شود جهاد با دشمن است که بر تمامی امت اسلامی فرض و واجب است و اگر آن را رها کنند گرفتار عذاب می شوند و این عذاب، در مورد امت اسلامی است نه امام علیه السلام، ولی برای امام علیه السلام سنت است که به همراه اُمّت به جنگ برود و با دشمن مبارزه کند.

اما جهادی که سنت است هر سنتی را به پا دارد و در راه عمل به آن مبارزه و جهاد کند و برای رسانیدن آن به مردم و زنده کردن سنت بجنگد؛ بدین ترتیب سعی و تلاش و کار برای انجام آن چه گفته شد از با ارزش ترین کارها است؛ چرا که زنده شدن سنت را در پی دارد.

وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ سَنَّ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ فَلَهُ أَجْرُهَا وَ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُنْقَصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ.

2- وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْمِنْقَرِيٌّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلَ رَجُلٌ أَبِي صلى الله عليه وسلم عَنْ حُرُوبٍ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَكَانَ السَّائِلُ مِنْ مُحِبِّينَا.

فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلى الله عليه وسلم بِخَمْسَةِ أَسْيَافٍ: ثَلَاثَةٌ مِنْهَا شَاهِرَةٌ فَلَا تُعْمَدُ حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا، وَ لَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا، فَإِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا آمَنَ النَّاسُ كُلُّهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمَانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْراً، وَ سَيْفَ مِنْهَا مَكْفُوفٌ، وَسَيْفٌ مِنْهَا مَعْمُودٌ سَلَّهُ إِلَى غَيْرِنَا وَ حُكْمُهُ إِلَيْنَا.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرموده است: هر کس کار نیکی را آغاز کند و دیگران بدان عمل کنند، پاداش آن کار و پاداش تمام کسانی که تا روز قیامت آن کار را انجام دهند، بدون این که چیزی از پاداش آنها کاسته شود برای او نیز خواهد بود.

2- حفص بن غیاث گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی از پدر بزرگوارم علیه السلام در مورد جنگ های امیر مؤمنان علیه السلام پرسید.

امام باقر علیه السلام به او فرمود:

خداوند حضرت محمد صلى الله عليه وسلم را با پنج شمشیر فرستاد که سه تای آنها شاهره یعنی عریان و بیرون از غلاف هستند و تا آن زمان که جنگ خاموش شود و پایان یابد این شمشیرهای شاهره از غلاف بیرون خواهند ماند جنگ نیز پایان نمی یابد مگر آن زمان که خورشید از مغرب طلوع کند که اگر خورشید از مغرب طلوع کند تمام مردم در آن روز ایمان خواهند آورد. در این هنگام ایمان کسی که از پیش ایمان نیاورده باشد یا در ایمان خود کسب خیری نکرده باشد، فایده ای برایش ندارد.

یک شمشیر نیر مکفوف است و شمشیر دیگر نیز در غلاف اوست و فردی آن را می کشد ولی باید به دستور ما زده شود.

وَ أَمَّا السُّيُوفُ الثَّلاثَةُ الشَّاهِرَةُ فَسَيْفٌ عَلَى مُشْرِكِي الْعَرَبِ قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا) يَعْنِي آمَنُوا وَ أَقَامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ فَهَؤُلَاءِ لَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِي الْإِسْلامِ وَأَمْوَالُهُمْ وَ ذَرَارِيُّهُمْ سَبْيٌّ عَلَى مَا سَنَّ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم، فَإِنَّهُ سَبَى وَ عَفَا وَ قَبِلَ الْفِدَاءَ.

وَ السَّيْفُ الثَّانِي عَلَى أَهْلِ الذِّمَّةِ، قَالَ اللهُ تَعَالَى: (وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً).

نزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الذَّمَّةِ. ثُمَّ نَسَخَهَا قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: (قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ لا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللهُ وَرَسُولُهُ وَلا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الكِتابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجُزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ).

شمشیرهای سه گانه شاهره (آماده ضربه): شمشیری برای مبارزه با مشرکان عرب است؛ خداوند عزوجل می فرماید: «مشرکان را هر جا یافتید بکشید و آنان را دستگیر کرده محاصره کنید و تمام راهها را بر آنها ببندید؛ پس اگر توبه کردند» یعنی ایمان آوردند نماز را به پا داشتند و زکات دادند؛ «پس برادران دینی شما هستند» اینان کسانی هستند که خداوند برای آنها دو راه قرار داده است یا کشته شدن یا اسلام آوردن؛ و دارایی و فرزندان آنها به غنیمت و اسارت در می آید هم چنان که روش رسول خدا صلی الله علیه وسلم چنین بود؛ و آن حضرت آنها را به غنیمت گرفت و نیز بخشید و پذیرفت که مالیات بپردازند و آزاد باشند.

شمشیر دوم در مورد اهل ذمه است؛ خداوند تعالی می فرماید: «و به مردم نیک بگویید» این آیه در مورد اهل ذمه نازل شد آنگاه آیه دیگران را نسخ کرد، آنجا که می فرماید: «آن دسته از اهل کتاب را که به خدا و روز جزا ایمان نمی آورند و حرام خدا را حرام نمی شمارند و به دین حق رفتار نمی کنند بکشید تا آنگاه که مالیات را به طور نقدی و با حال خواری و حقارت بپردازند».

فَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ فِي دَارِ الْإِسْلامِ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا الْجِزْيَةَ أَوِ الْقَتْلُ وَ مَالُهُمْ فَيْء وَذَرَارِيُّهُمْ سَبْيٍّ، وَإِذَا قَبِلُوا الْجِزْيَةَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ حُرِّمَ عَلَيْنَا سَبْيْهُمْ وَ حُرِّمَتْ أَمْوَالُهُمْ وَ حَلَّتْ لَنَا مُنَاكَحَتُهُمْ وَ مَنْ كَانَ مِنْهُمْ فِي دَارِ الْحَرْبِ حَلَّ لَنَا سَبْيُهُمْ وَ أَمْوَالُهُمْ وَ لَمْ تَحِلَّ لَنَا مُنَاكَحَتُهُمْ وَ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُمْ إِلَّا الدُّخُولُ فِي دَارِ الْإِسْلامِ أَوِ الْجِزْيَةُ أَوِ الْقَتْلُ. وَ السَّيْفُ الثَّالِثُ، سَيْفٌ عَلَى مُشْرِكِي الْعَجَمِ - يَعْنِي التَّرْكَ وَالدَّيْلَمَ وَ الْخَزَرَ - قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الَّتِي يَذْكُرُ فِيهَا: (الَّذِينَ كَفَرُوا) فَقَصَّ قِصَّتَهُمْ، ثُمَّ قَالَ: (فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَنْخَتْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَها).

هر یک از اهل کتاب که در سرزمین اسلامی هستند چاره ای جز پرداخت جزیه ندارند و اگر نپردازند باید کشته شوند غنیمتی هم به آنها نمی رسد و فرزندانشان اسیر می شوند؛ ولی اگر پرداخت جزیه را پذیرفتند اسیر کردن آنان و مصادره اموال آنها بر ما حرام است و ازدواج با آنان حلال می شود.

هر کدام از آنان که در سرزمینهایی هستند که با کشور اسلامی سر جنگ دارند برای ما اسیر کردن آنان و برداشتن اموالشان حلال است اما ازدواج با آنان حلال نیست و جز سه راه فرا روی ایشان نیست اسلام آوردن یا پرداخت جزیه و یا کشته شدن.

شمشیر سوم؛ شمشیری است که بر ضد مشركان عجم (غير عرب) یعنی ترکان دیلمیان و خزریان (ایرانیان) استفاده میشود؛ خداوند عزوجل در آغاز سوره ای که کفر ورزان را یاد میکند می فرماید: «پس گردن هایشان را بزنید تا آنگاه که آنان را درهم بکوبید و بر آنان درشتی کنید در این هنگام اسیران را محکم ببندید، سپس یا بر آنان منت گذارید (و آزادشان کنید) یا در برابر آزادی فدیه بگیرید تا جنگ بار سنگین خود را بر زمین نهد».

فَأَمَّا قَوْلُهُ: (فَإِمَّا مَنَّا بَعْدُ) يَعْنِي: بَعْدَ السَّبْي مِنْهُمْ (وَ إِمَّا فِدَاءً) يَعْنِي: الْمُفَادَاةَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ أَهْلِ الْإِسْلامِ فَهَؤُلاءِ لَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَتْلُ أَوِ الدُّخُولُ فِي الْإِسْلامِ وَلا يَحِلُّ لَنَا مُنَا كَحَتْهُمْ مَا دَامُوا فِي دَارِ الْحَرْبِ.

وَ أَمَّا السَّيْفُ الْمَكْفُوفُ، فَسَيْفَ عَلَى أَهْلِ الْبَغْيِ وَ التَّأْوِيلِ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: (وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرِىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللهِ).

فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم: إِنَّ مِنْكُمْ مَنْ يُقَاتِلُ بَعْدِي عَلَى التَّأْوِيلِ كَمَا قَاتَلْتُ عَلَى التَّنْزِيلِ.

فَسُئِلَ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم: مَنْ هُوَ؟

فَقَالَ: خَاصِفُ النَّعْلِ، يَعْنِي أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام.

این که می فرماید: «پس منت گذاردن بعد» از اسیر کردن از آنهاست و این که فرمود فدیه گرفتن به این معناست که پرداخت فدیه و بهای اسیران به مسلمانان این افراد چاره ای جز این ندارند که یا کشته شوند یا مسلمان شوند؛ و ازدواج با آنان تا زمانی که در سرزمینی که در حال جنگ با اسلام است ساکن هستند برای ما حلال نیست.

شمشیر مكفوف؛ (یعنی هم اکنون برای مبارزه آماده نشده است) شمشیری است که بر ضد اهل بغى و تأویل قرآن به کار میرود؛ خداوند عزوجل می فرماید: «و اگر دو طائفه از مؤمنان با یکدیگر جنگیدند بین آنها اصلاح کنید اگر یکی از آن دو طائفه به دیگری ستم روا داشت با آن که ستم میکند بجنگید تا به امر خدا بر گردند».

وقتی این آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

پس از من کسی خواهد آمد که همان گونه که من بر سر تنزیل و فرود آمدن قرآن جنگیدم او بر سر تأویل آن خواهد جنگید.

پرسیده شد: ای رسول خدا! آن شخص کیست؟

فرمود: همان کسی که در حال تعمیر کفش خویش .است یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام.

فَقَالَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ: قَاتَلْتُ بِهَذِهِ الرَّايَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَلاثاً وَ هَذِهِ الرَّابِعَةُ وَ اللَّهِ، لَوْ ضَرَبُونَا حَتَّى يَبْلَغُوا بِنَا السَّعَفَاتِ مِنْ هَجَرَ لَعَلِمْنَا أَنَّا عَلَى الْحَقُّ وَ أَنَّهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ.

وَ كَانَتِ السِّيرَةُ فِيهِمْ مِنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام مَا كَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَ فَتْح مَكَّةَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَسْبٍ لَهُمْ ذُرِّيَّةً وَ قَالَ:

مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ. وَ مَنْ أَلْقَى سِلاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ.

وَكَذَلِكَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَوْمَ الْبَصْرَةِ، نَادَى فِيهِمْ:

لا تَسْبُوا لَهُمْ ذُرِّيَّةً وَ لا تُجْهَرُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ لَا تَتَّبَعُوا مُدْبِراً وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ وَ أَلْقَى سِلاحَهُ فَهُوَ آمِنٌ.

وَ أَمَّا السَّيْفُ الْمَعْمُودُ، فَالسَّيْفُ الَّذِي يَقُومُ بِهِ الْقِصَاصُ، قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ:

(النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ).

عمار بن یاسر گفت: من سه بار همراه رسول خدا صلى الله عليه وسلم با این پرچم جنگیده ام، و این چهارمین جنگ است. به خدا سوگند! اگر ما را بزنند و وادار به عقب نشینی کنند تا به نخلستان های سرزمین بحرین برسیم باز هم یقین داریم که ما بر حق هستیم و آنان (دشمنان) باطل هستند.

روش امیر المؤمنین علیه السلام با آنان همان روش رسول خدا صلى الله عليه وسلم بود که در زمان فتح مکه خانواده آنها را اسیر نکرد و فرمود:

هر کس در خانه خود را ببندد و هر کس اسلحه خود را زمین بگذارد در امان است.

امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز در روز جنگ بصره (جمل)، دستور داد که ذریه آنها را اسیر نکنید مجروحان را نکشید و فراریان را تعقیب نکنید، هر کس درب خانه اش را بست و سلاح خود را بر زمین گذاشت، در امان خواهد بود.

اما آن شمشیری که در غلاف است همان شمشیری است که قصاص با آن جاری می شود، خداوند عزوجل می فرماید: «در ازای جان ( یعنی کشتن شخص) جان گرفته می شود؛ و در ازای چشم چشم را قصاص می کنند».

فَسَلُهُ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمَقْتُولِ وَ حُكْمُهُ إِلَيْنَا.

فَهَذِهِ السُّيُوفُ الَّتِي بَعَثَ اللهُ بِهَا مُحَمَّداً صلی الله علیه وسلم فَمَنْ جَحَدَهَا أَوْ جَحَدَ وَاحِداً مِنْهَا أَوْ شَيْئاً مِنْ سِيَرِهَا وَ أَحْكَامِهَا فَقَدْ كَفَرَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وسلم.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ: مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ.

قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ؟

قَالَ: جِهَادُ النَّفْسِ.

بیرون کشیدن این شمشیر یا در غلاف کردن آن حق اولیای شخصی است که کشته شده است؛ و حکم آن در دست ماست (یعنی باید با حکم ما قصاص انجام شود).

این شمشیر هایی است که خداوند حضرت محمد صلی الله علیه وسلم را با آنها برانگیخت؛ پس هر کس اینها را انکار کند یا یکی از آنها یا بخشی از مأموریت یا احکام آنها را انکار نماید نسبت به آن چه خداوند بر حضرت محمد صلى الله عليه وسلم فرستاده کافر شده است.

3- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه وسلم لشکریانی را برای کاری فرستاد وقتی بازگشتند، فرمود:

آفرین بر گروهی که جهاد کوچکتر را انجام دادند؛ و حال آن که جهاد بزرگتر باقی مانده است.

گفته شد ای رسول خدا جهاد بزرگتر چیست؟

فرمود: جهاد و مبارزه با نفس (خویشتن).

بخش چهارم

اشاره

(4)

بَابُ مَنْ يَجِبُ عَلَيْهِ الْجِهَادُ وَ مَنْ لَا يَجِبُ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدِ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ وَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِهِ أَهْوَ لِقَوْمٍ لَا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ وَ لا يَقُومُ بِهِ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ أَمْ هُوَ مُبَاحٌ لِكُلِّ مَنْ وَحْدَ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَ آمَنَ بِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَ مَنْ كَانَ كَذَا فَلَهُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِلَى طَاعَتِهِ، وَ أَنْ يُجَاهِدَ فِي سَبيلِهِ.

فَقَالَ علیه السلام: ذَلِكَ لِقَوْمٍ لا يَحِلُّ إِلَّا لَهُمْ وَ لَا يَقُومُ بِذَلِكَ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ:

قُلْتُ: مَنْ أُولَئِكَ؟

جهاد بر چه افرادی واجب و بر چه کسانی واجب نیست؟

1- أبو عمر و زبیری گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم آیا دعوت به اسلام و جهاد در راه خدا تنها اختصاص به یک گروه دارد و جز برای آنان جایز نیست، یا آن که هر کس خدا را به یگانگی بشناسد و به رسول او ایمان آورده باشد میتواند به دین خدا و اطاعت او فرابخواند و در راه خدا بجنگد؟

آن حضرت علیه السلام فرمود: این مورد اختصاص به گروهی دارد و جز برای آنها حلال نیست.

پرسیدم: آن گروه کیانند؟

قَالَ: مَنْ قَامَ بِشَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي الْقِتَالِ وَ الْجِهَادِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ، فَهُوَ الْمَأْذُونُ لَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ، وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَائِمَاً بِشَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي الْجِهَادِ عَلَى الْمُجَاهِدِينَ فَلَيْسَ بِمَأْذُونٍ لَهُ فِي الْجِهَادِ وَ لَا الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ فِي نَفْسِهِ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ شَرَائِطَ الْجِهَادِ.

قُلْتُ: فَبَيِّنْ لِي يَرْحَمُكَ اللَّهُ!

قَالَ: إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَخْبَرَ [ نَبِيَّهُ ] فِي كِتَابِهِ الدُّعَاءَ إِلَيْهِ وَ وَصَفَ الدُّعَاةَ إِلَيْهِ فَجَعَلَ ذَلِكَ لَهُمْ دَرَجَاتٍ يُعَرِّفُ بَعْضُهَا بَعْضاً ، وَ يُسْتَدَلُّ بِبَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، فَأَخْبَرَ أَنَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَوَّلُ مَنْ دَعَا إِلَى نَفْسِهِ وَ دَعَا إِلَى طَاعَتِهِ وَ اتَّبَاعِ أَمْرِهِ فَبَدَأَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ: (وَ اللهُ يَدْعُوا إِلى دَارِ السَّلامِ وَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ).

فرمود: هر که به شرایط الهی در مورد کشتار دشمنان و جهاد که برای مجاهدان قرار داده است عمل کند چنین کسی می تواند به سوی خداوند عزوجل بخواند؛ اما کسی که شرایط الهی مبارزه مجاهدان رعایت نکند اجازه جنگ ندارد و نیز نمی تواند به سوی خدا فرا بخواند تا آن زمان که شرایط مبارزۀ الهی را بر خود واجب بداند و رعایت کند.

گفتم: این مطلب را برایم بیشتر روشن کن؛ خدا شما را مورد رحمت خویش قرار دهد!

فرمود: به راستی خداوند تبارک و تعالی در کتاب خود (قرآن) به پیامبرش خبر داده است که به سوی او فرا بخواند و فرا خوانان به سوی خود را توصیف کرده و این کار را برای فرا خوانان درجاتی به حساب آورده است که برخی برخی دیگر را تعریف می کنند و یا بعضی بر بعضی دیگر استدلال می کنند.

خبر داده که به راستی خود او تبارک و تعالی نخستین کسی است که به سوی خویش فرامی خواند و دعوت به اطاعت خود و تبعیت از امر خویش می نماید. هموست که آغاز می کند و می فرماید: «و خداست که به دار السلام (خانه امنیت) فرا می خواند و هر کس را بخواهد به راه راست هدایت می فرماید».

ثُمَّ ثَنَّى بِرَسُولِهِ فَقَالَ: ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ يَعْنِي بِالْقُرْآنِ، وَ لَمْ يَكُنْ دَاعِياً إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ اللَّهِ وَ يَدْعُو إِلَيْهِ بِغَيْرِ مَا أُمِرَ [بِهِ] فِي كِتَابِهِ، وَالَّذِي أَمَرَ أَنْ لا يُدْعَى إِلَّا بِهِ.

وَ قَالَ فِي نَبِيَّهِ صلی الله علیه وسلم: (وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ) يَقُولُ: تَدْعُو.

ثُمَّ تَلْكَ بِالدُّعَاءِ إِلَيْهِ بِكِتَابِهِ أَيْضاً فَقَالَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: (إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ) أَيْ يَدْعُو وَ يُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ.

ثُمَّ ذَكَرَ مَنْ أَذِنَ لَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَيْهِ بَعْدَهُ وَ بَعْدَ رَسُولِهِ فِي كِتَابِهِ فَقَالَ: (وَ لَتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).

ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ مِمَّنْ هِيَ وَ أَنَّهَا مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْمَاعِيلَ مِنْ سُكَّانِ الْحَرَمِ مِمَّنْ لَمْ يَعْبُدُوا غَيْرَ اللهِ قَطُّ الَّذِينَ وَجَبَتْ لَهُمُ الدَّعْوَةُ دَعْوَةُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ مِنْ أَهْلِ الْمَسْجِدِ الَّذِينَ أَخْبَرَ عَنْهُمْ فِي كِتَابِهِ أَنَّهُ:

آن گاه رسولش را در مرتبۀ دوم یاد کرده و می فرماید به راه پروردگارت با حکمت و موعظة نيكو فرا بخوان و با آن شیوه ای که نیکوتر است با آنها مجادله کن یعنی با قرآن. و کسی که با دستور خدا مخالفت کند و بخواهد با راهی غیر از آن چه خدا در کتابش فرموده و دستور داده که جز با آن فرا خوانده نشود؛ به سوی او دعوت کند؛ چنین کسی فرا خواننده به سوی خداوند عزوجل نیست!! خدا به پیامبرش صلی الله علیه وسلم می فرماید: «به راستی که تو به راه راست هدایت می کنی».

سپس در مرتبه سوم دعوت به سوی خدا به واسطۀ کتابش است پس خداوند تبارک و تعالی می فرماید: «همانا این قرآن به آن چیزی که محکم تر است، هدایت می کند».

آن گاه از کسانی یاد می کند که اجازه دعوت به سوی خدا را پس از خدا و رسول به او داده است، که در قرآن می فرماید: «و باید امت و گروه هایی از شما باشند که به خیر و خوبی فرا می خوانند به انجام کار شایسته دستور می دهند و از کار زشت و ناپسند باز می دارند؛ و اینان همان رستگارانند».

سپس در مورد این اُمّت و گروه نیز خبر می دهد و مشخص می کند که آنان از فرزندان ابراهیم علیه السلام و اسماعیل علیه السلام هستند که ساکن حرم الهی باشند و هرگز کسی جز خدا را نپرستیده اند بر اینان واجب است که به سوی خدا فرا بخوانند فرا خواندن حضرت ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام از اهل مسجد کسانی که خداوند در کتابش خبر داده است که:

(أَذْهَبَ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَهُمْ تَطْهِيراً) الَّذِينَ وَصَفْنَاهُمْ قَبْلَ هَذَا فِي صِفَةِ أُمَّةِ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي يَعْنِي أَوَّلَ مَنِ اتَّبَعَهُ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ وَ التَّصْدِيقِ لَهُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الْأُمَّةِ الَّتِي بُعِثَ فِيهَا وَ مِنْهَا وَ إِلَيْهَا قَبْلَ الْخَلْقِ مِمَّنْ لَمْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ قَطُّ وَ لَمْ يَلْبِسُ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ وَ هُوَ الشَّرْكُ.

ثُمَّ ذَكَرَ أَتْبَاعَ نَبِيَّهِ صلی اللهِ علیه واله وَ أَتْبَاعَ هَذِهِ الْأُمَّةِ الَّتِي وَصَفَهَا فِي كِتَابِهِ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَ جَعَلَهَا دَاعِيَةٌ إِلَيْهِ وَ أَذِنَ لَهَا فِي الدُّعَاءِ إِلَيْهِ فَقَالَ: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللهُ وَ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ).

ثُمَّ وَصَفَ أَتْبَاعَ نَبِيِّهِ صلی لله علیه وسلم مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ عَزَّوَجَلَّ: (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَاناً سِيَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَ مَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ).

«رجس و پلیدی را از آنان دور کرده است و به طور کامل و حقیقی آنها را پاک نموده» و پیش از این نیز در توصیف امت ابراهیم علیه السلام آنان را وصف کردیم، و مقصود خدا در این آیه نیز آنها هستند که «از روی بصیرت و روشن بینی تنها من و پیروانم به سوی خدا فرامی خوانم».

اولین کسی که با ایمان به او از وی پیروی کرد و دینی که از جانب خدا آورده بود را تصدیق نمود از امتی که مبعوث شد در میان آنها و از زمره آنها بود و به سوی آنها برانگیخته شد. همان کسی که هرگز برای خدا شریک نیاورد و ایمان خود را با هیچ ستمی (یعنی شرک) آلوده نساخت.

در مرتبه بعدی نیز پیروان پیامبرش صلی لله علیه وسلم و پیروان این امت را که در قرآن بازگو کرده و فرموده است که امر به معروف و نهی از منکر می کنند و این امت را فرا خواننده به سوی خود معرفی فرموده است و اجازه فرا خواندن به سوی خود را در مورد ایشان صادر فرموده که: «ای پیامبر خدا! برای تو کافی است و نیز مؤمنانی که از تو پیروی کردند».

آن گاه پیروان مؤمن پیامبرش صلی لله علیه وسلم را توصیف کرده می فرماید: «محمد رسول و فرستاده خداست و کسانی که با او هستند نسبت به کافران سخت گیرند. در حالی که با یکدیگر مهربانند آنان در حال رکوع و سجده فضل و رضوانی از خدا می خواهند؛ در سیمایشان اثر سجده پیداست؛ مثل این افراد در تورات و در انجیل آمده است».

وَ قَالَ: (يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَىٰ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ يَعْنِي أُولَئِكَ الْمُؤْمِنِينَ).

وَ قَالَ: (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ).

ثُمَّ حَلَّاهُمْ وَ وَصَفَهُمْ كَيْ لا يَطْمَعَ فِي اللُّحَاقِ بِهِمْ إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْهُمْ فَقَالَ فِيَما حَلَّاهُمْ بِهِ وَ وَصَفَهُمْ: (الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ * وَ الَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ) إلَى قَوْلِهِ: (أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ * الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ).

وَ قَالَ فِي صِفَتِهِمْ وَ حِلْيَتِهِمْ أَيْضاً: (الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهَا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَاماً يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً).

هم چنین فرموده است: «روزی که خداوند پیامبر و کسانی را که به او ایمان آوردند خوار نمی کند در حالی که نورشان در پیش روی و جانب راست آنها است. یعنی تنها این افراد، مؤمن هستند».

و نیز فرمود: «به تحقیق مؤمنان رستگار شدند».

سپس آنان را ستایش و توصیف کرده تا هیچ کس جز آن که از آنان باشد، خیال ملحق کردن خود به ایشان را نداشته باشد در ضمن این توصیف ها آمده است:

«کسانی که با حالت خشوع نماز می خوانند؛ و کسانی که از لغو و بیهوده روی گردانند تنها این گونه افراد وارثان هستند؛ همان کسانی که فردوس را به ارث می برند و در آن جا، جاودانه خواهند بود».

در توصیف و ستایش آن افراد نیز چنین فرمود:

«کسانی که با خداوند خدای دیگری را نمی خوانند و نفسی را که خداوند حرام کرده است جز به حق، نمی کشند و زنا نمی کنند و هر کس این کار را بکند در روز قیامت عذابش چند برابر می شود و با خواری و توهین، در عذاب جاودانه خواهد بود».

ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّهُ (اشْتَرَى مِنْ الْمُؤْمِنِينَ) وَ مَنْ كَانَ عَلَى مِثْلِ صِفَتِهِمْ (أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَاهُمْ بِأَنَّ هُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ).

ثُمَّ ذَكَرَ وَفَاءَهُمْ لَهُ بِعَهْدِهِ وَ مُبَايَعَتِهِ فَقَالَ: (وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمْ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).

فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (إِنَّ اللهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَاهُمْ بِأَنَّ هُمُ الْجَنَّةَ) قَامَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللهِ! أَرَأَيْتَكَ الرَّجُلُ يَأْخُذُ سَيْفَهُ فَيُقَاتِلُ حَتَّى يُقْتَلَ إِلَّا أَنَّهُ يَقْتَرِفُ مِنْ هَذِهِ الْمَحَارِمِ أَشَهِيدٌ هُوَ؟

فَأَنْزَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى رَسُولِهِ: (التَّانِبُونَ الْعَابِدُونَ الْخَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ التَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ).

سپس می فرماید که خداوند از این مؤمنان و کسانی که همانند آنها چنین صفاتی را دارند، «جان ها و دارایی هایشان را می خرد، تا در مقابل آنها بهشت بر ایشان باشد. در راه خدا می کشند و در نتیجه خود نیز کشته می شوند این عهدی بر خداست که در تورات و انجیل و قرآن بیان شده است».

آن گاه خداوند وفای خود به عهد و پیمانش با این افراد را نیز یادآور می شود و می فرماید: «چه کسی از خداوند متعال در وفای به عهدش بالاتر است؟! پس بشارت بگیرید برای این چیزی که آن را فروختند؛ و آن رستگاری و کامیابی بزرگ است».

پس از نزول این آیه شریفه مردی برخاست و از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسید: ای پیامبر خدا! آیا چنین می فرمایی که اگر کسی شمشیر خود را برگیرد و آن قدر مبارزه کند تا خود نیز کشته شود، ولی پیش از آن کار حرام نیز انجام می داده است آیا چنین شخصی شهید است؟

در آن هنگام خداوند متعال آیه را نازل فرمود: «توبه کنندگان پرستنده ستایشگر روزه دار (یا معتکف)، رکوع کننده سجده کننده امر به معروف و نهی از منکر کننده و کسانی که حدود الهی را مراقبت می کنند و مؤمنان را بشارت بده».

فَفَسَّرَ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم الْمُجَاهِدِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَتُهُمْ وَ حِلْيَتُهُمْ بِالشَّهَادَةِ وَ الْجَنَّةِ وَ قَالَ : التَّائِبُونَ مِنَ الذُّنُوبِ الْعَابِدُونَ الَّذِينَ لَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا يُشْرِكُونَ بِهِ شَيْئاً، الْحَامِدُونَ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ فِي الشِّدَّةِ وَ الرَّخَاءِ، السَّائِحُونَ وَ هُمُ الصَّائِمُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الَّذِينَ يُوَاظِبُونَ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَ الْحَافِظُونَ لَهَا وَ الْمُحَافِظُونَ عَلَيْهَا بِرُكُوعِهَا وَ سُجُودِهَا وَ فِي الْخُشُوع فِيهَا وَ فِي أَوْقَاتِهَا الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ بَعْدَ ذَلِكَ وَ الْعَامِلُونَ بِهِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْمُنْتَهُونَ عَنْهُ.

قَالَ: فَبَشِّرْ مَنْ قُتِلَ وَ هُوَ قَائِمٌ بِهَذِهِ الشُّرُوطِ بِالشَّهَادَةِ وَ الْجَنَّةِ.

ثُمَّ أَخْبَرَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنَّهُ لَمْ يَأْمُرْ بِالْقِتَالِ إِلَّا أَصْحَابَ هَذِهِ الشُّرُوطِ فَقَالَ عَزَّوَجَلَّ:

پیامبر صلی الله علیه وسلم مجاهدان مؤمن را که دارای این صفت ها و آراستگی ها هستند، به شهادت و بهشت بشارت داد.

توبه کنندگان از گناهان پرستش کنندگانی که جز خدا را نمی پرستند و هیچ چیز را شریک او نمی دانند؛ ستایش گرانی که خدا را در هر حال در حال سختی و راحتی، می ستایند؛ سائحان که همان روزه دارانند؛ رکوع کنندگان سجده کننده، که مواظب نمازهای پنجگانه هستند و آن را حفظ می کنند و با رکوع و سجده نمازها، و خاشع بودن در حال نمازها و به جا آوردن آنها در وقت های آنها نمازهای خود را محافظت و نگهداری می کنند، امر به معروف کنندگان پس از آن که خود نیز رفتار پسندیده (معروف) دارند و نهی از منکر کنندگان که خود نیز منکر و کار زشت را انجام نمی دهند.

آن حضرت کسی را که این شرط ها را رعایت کرده و کشته شود، بشارت به شهادت و بهشت داد.

آن گاه خداوند تبارک و تعالی نیز بازگو می کند که جز به کسانی که دارای این شرط ها باشند، دستور جهاد و کشتن دشمنان را نداده است.

(أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرُ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقِّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللهُ)، وَ ذَلِكَ أَنَّ جَمِيعَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ لِلَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِأَتْبَاعِهِمَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الصِّفَةِ، فَمَا كَانَ مِنَ الدُّنْيَا فِي أَيْدِي الْمُشْرِكِينَ وَ الْكُفَّارِ وَ الظُّلَمَةِ وَ الْفُجَّارِ مِنْ أَهْلِ الْخِلافِ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ الْمُوَلِّي عَنْ طَاعَتِهِمَا مِمَّا كَانَ فِي أَيْدِيهِمْ ظَلَمُوا فِيهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ الصَّفَاتِ

وَغَلَبُوهُمْ عَلَيْهِ مِمَّا أَفَاءَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ فَهُوَ حَقَّهُمْ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ رَدَّهُ إِلَيْهِمْ.

وَإِنَّمَا مَعْنَى الْفَيْءِ كُلُّ مَا صَارَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ رَجَعَ مِمَّا كَانَ قَدْ غُلِبَ عَلَيْهِ أَوْ فِيهِ فَمَا رَجَعَ إِلَى مَكَانِهِ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ فَقَدْ فَاءَ مِثْلُ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: وَلِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاقُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ) أَيْ رَجَعُوا.

«به کسانی که قتال می کنند چون مظلوم واقع شده اند اجازه داده شده و خداوند به طور حتم برای یاری آنان تواناست؛ همانان که از سرزمین خود به ناحق بیرون رانده شدند فقط بدین جهت که گفتند: پروردگار ما تنها خداست».

توضیح این که چون تمام چیزهایی که بین زمین و آسمان قرار دارد برای خدا و رسول خدا صلى الله عليه وسلم و پیروان با ایمان خدا و رسول صلى الله عليه وسلم است؛ مؤمنانی که دارای آن ویژگی ها باشند.

بنابراین آن بخش از دنیا که در اختیار مشرکان، کافران، ستمکاران و فاجران که با رسول خدا صلى الله عليه وسلم مخالف هستند و از طاعت خدا و رسول سرباز می زنند به مؤمنان دارای این ویژگی ها ستم کرده اند و چیزهایی را که در اختیار دارند از مؤمنان گرفته اند.

معنای «فیء» نیز همین است و بس؛ چیزهایی که به دست مشرکان رسیده است، آن گاه در اثر نبرد مسلمانان به آنان بازگشته است. سخن و کارهایی که به جای خود برمی گردد، فی شده است یعنی بازگشت کرده است؛ برای نمونه، خداوند عزوجل می فرماید «کسانی که زنانشان را ایلاء می کنند تا چهار ماه می توانند توقف کنند و منتظر بمانند؛ پس اگر در این مدت «فيء» کردند پس خداوند بسیار بخشنده مهربان است». «فی» کردند، یعنی بازگشتند.

ثُمَّ قَالَ: وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.

وَ قَالَ: (وَ إِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللهِ) أَيْ تَرْجِعَ (فَإِنْ فَاءَتْ) أَيْ رَجَعَتْ (فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ).

يَعْنِي بِقَوْلِهِ: «تَفِيءَ» تَرْجِعَ .

فَذَلِكَ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْفَيْءَ كُلُّ رَاجِعِ إِلَى مَكَانٍ قَدْ كَانَ عَلَيْهِ أَوْ فِيهِ وَ يُقَالُ لِلشَّمْسِ إِذَا زَالَتْ: قَدْ فَاءَتِ الشَّمْسُ حِينَ يَفِيءُ الْفَيْءُ عِنْدَ رُجُوعِ الشَّمْسِ إِلَى زَوَالِهَا.

وَ كَذَلِكَ مَا أَفَاءَ اللهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، فَإِنَّمَا هِيَ حُقُوقُ الْمُؤْمِنِينَ رَجَعَتْ إِلَيْهِمْ بَعْدَ ظُلْمِ الْكُفَّارِ إِيَّاهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا مَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ أَحَقُّ بِهِ مِنْهُمْ).

سپس می فرماید و اگر قصد کردند در آینده او را طلاق بدهند در حقیقت خداوند بسیار شنوای داناست.

نیز می فرماید: «و اگر دو طایفه از مسلمانان با یکدیگر جنگ و کشتار کردند پس بین آنان اصلاح کنید؛ اگر یکی از آن دو طایفه بر دیگری ستم روا داشته است، با آن طایفه ای که ستم می کند بجنگید تا به دستور و امر خدا برگردد؛ پس اگر بازگشت با عدالت بین آن دو را اصلاح بدهید و عدالت پیشه کنید؛ همانا خداوند عدالت پیشگان را دوست می دارد».

منظور خداوند از این که فرمود: «تفيء» یعنی «برگردد و رجوع کند»؛ و این دلیل است بر آن که «فی» به معنای هر چیزی است که به مکانی که در آن قرار داشته یا به مکانی که بوده است برگردد. هم چنین وقتی خورشید زایل می شود (یعنی هنگام ظهر) وقتی سایه بر می گردد می گویند: «خورشید برگشت»؛ چون خورشید دوباره به حالت زوال خود بازگشته است.

به همین شکل چیزهایی که خداوند به مؤمنان از کفّار می دهد و آن «فیء» حق واقعی مؤمنان بوده است و به کفار ربطی نداشته است و پس از ستم کافران به مؤمنان که حق مؤمنان را گرفته بودند این حقوق به مؤمنان بازگشت داده شده است.

این معنای سخن خداست که می فرماید: «به کسانی که (مؤمنانی) می جنگند، چون مورد ستم واقع شدند اجازه داده شد آنان ستم کرده اند چون چیزی را گرفته بودند که مؤمنان از آنان سزاوارتر بودند».

وَإِنَّمَا أُذِنَ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَامُوا بِشَرَائِطِ الْإِيمَانِ الَّتِي وَصَفْنَاهَا.

وَ ذَلِكَ أَنَّهُ لا يَكُونُ مَأْذُوناً لَهُ فِي الْقِتَالِ حَتَّى يَكُونَ مَظْلُوماً، وَ لا يَكُونُ مَظْلُوماً حَتَّى يَكُونَ مُؤْمِناً وَ لا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتَّى يَكُونَ قَائِمَاً بِشَرَائِطِ الْإِيمَانِ الَّتِي اشْتَرَطَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدِينَ.

فَإِذَا تَكَامَلَتْ فِيهِ شَرَائِطُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ كَانَ مُؤْمِناً، وَإِذَا كَانَ مُؤْمِناً كَانَ مَظْلُوماً، وَ إِذَا كَانَ مَظْلُوماً كَانَ مَأْذُونَاً لَهُ فِى الْجِهَادِ لِقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ).

وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَكْمِلاً لِشَرَائِطِ الْإِيمَانِ فَهُوَ ظَالِمٌ مِمَّنْ يَبْغِي وَ يَجِبُ جِهَادُهُ حَتَّى يَتُوبَ وَ لَيْسَ مِثْلُهُ مَأْذُونَا لَهُ فِي الْجِهَادِ وَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمَظْلُومِينَ الَّذِينَ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْقُرْآنِ فِي الْقِتَالِ.

البته تنها به مؤمنانی این اجازه داده شده است که آن شرایط ایمان را - که پیش از این بیان کردیم - رعایت کرده باشند.

توضیح این که مؤمن اجازۀ جهاد و کشتار ندارد مگر آن زمانی که مظلوم واقع شده باشد و مظلوم به حساب نمی آید مگر آن کسی که ایمان داشته باشد و مؤمن به حساب نمی آید مگر شرایط ایمان را - که خداوند عزوجل بر مؤمنان و مجاهدان قرار داده است - به پا دارد و رعایت کند.

بدین سان اگر شرایط خداوند عزوجل به طور کامل در آن شخص موجود باشد، مؤمن خواهد بود و هنگامی که مؤمن باشد، مظلوم خواهد بود و هنگامی که مظلوم به حساب آید، اجازه جهاد دارد؛ چرا که خداوند عزوجل می فرماید:

«به کسانی که می جنگند چون مورد ستم واقع شدند اجازه داده شد و به طور حتم خداوند برای یاری آنان تواناست».

ولی اگر شرایط ایمان به طور کامل در او موجود نباشد خودش ستمگر و از کسانی است که اهل بغی و ستم است و جهاد با او واجب است تا آنگاه که توبه کند.

چنین شخصی اجازه جنگیدن و فراخواندن به سوی خداوند را ندارد؛ چون از مؤمنان مظلوم و ستم دیده ای نیست که خداوند عزوجل به آنان در قرآن اجازه جنگیدن داده است.

فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا فِي الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أَخْرَجَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ أُحِلَّ لَهُمْ جِهَادُهُمْ بِظُلْمِهِمْ إِيَّاهُمْ وَ أَذِنَ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ) فَقُلْتُ: فَهَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْمُهَاجِرِينَ بِظُلْمٍ مُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ لَهُمْ فَمَا بَالُهُمْ فِي قِتَالِهِمْ كِسْرَى وَ قَيْصَرَ وَ مَنْ دُونَهُمْ مِنْ مُشْرِكِي قَبَائِلِ الْعَرَبِ؟

فَقَالَ: لَوْ كَانَ إِنَّمَا أُذِنَ لَهُمْ فِي قِتَالِ مَنْ ظَلَمَهُمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَقَطْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ إِلَى قِتَالِ جُمُوع كِسْرَى وَ قَيْصَرَ وَ غَيْرِ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ سَبِيلٌ، لِأَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوهُمْ غَيْرُهُمْ وَإِنَّمَا أُذِنَ لَهُمْ فِي قِتَالِ مَنْ ظَلَمَهُمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ لِإِخْرَاجِهِمْ إِيَّاهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍ.

وَ لَوْ كَانَتِ الْآيَةُ إِنَّمَا عَنَتِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ ظَلَمَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ كَانَتِ الْآيَةُ مُرْتَفِعَةَ الْفَرْضِ عَمَّنْ بَعْدَهُمْ إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَ الْمَظْلُومِينَ أَحَدٌ وَكَانَ فَرْضُهَا مَرْفُوعاً عَنِ النَّاسِ بَعْدَهُمْ [إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنَ الظَّالِمِينَ وَالْمَظْلُومِينَ أَحَدٌ].

هنگامی که این آیه: «به کسانی که می جنگند، - چون مورد ستم واقع شدند - اجازه داده شد در مورد مهاجرانی که مکیان برای این مهاجران حلال شد (چون به مهاجران ستم کرده بودند) و اجازۀ جنگ و کشتن مکیان به ایشان داده شد».

راوی گوید: من گفتم این آیه در مورد مهاجران به جهت ستم مشرکان مگه نسبت به ایشان نازل شد؛ پس چرا به جنگ و کشتار کسرای ایران قیصر روم و نیز دیگر مشرکان قبیله های عربی پرداختند؟

فرمود: اگر تنها اجازه کشتار ستمکاران مکی را داشتند اجازه نداشتند به کشتار و جنگ کسرا و قیصر و عرب های غیر مکی بپردازند؛ چرا که این افراد به آنها ستم روا نداشته بودند بلکه غیر ایشان، (یعنی مکیان) بودند و بنابر فرض تنها اجازه مبارزه با مکیان ستمکار را داشتند چون مکیان آنها را به ناحق از سرزمینشان بیرون رانده بودند.

در صورتی که این آیه شریفه تنها مهاجرانی را که اهل مکه به آنها ستم کرده بودند شامل می شد دیگر این آیه شامل کسانی که پس از این مهاجران می آمدند، نمی شد (آن زمان که هیچ یک از مهاجران مظلوم و مکیان ظالم باقی نمانده باشد) و هیچ یک از مردم پس از این مهاجران را نیز شامل نمی شد.

وَ لَيْسَ كَمَا ظَنَنْتَ وَ لا كَمَا ذَكَرْتَ، وَ لَكِنَّ الْمُهَاجِرِينَ ظُلِمُوا مِنْ جِهَتَيْنِ:

ظَلَمَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ بِإِخْرَاجِهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ وَ أَمْوَالِهِمْ فَقَاتَلُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ .

وَ ظَلَمَهُمْ كِسْرَى وَ قَيْصَرُ وَ مَنْ كَانَ دُونَهُمْ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ بِمَا كَانَ أَيْدِيهِمْ مِمَّا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ أَحَقَّ بِهِ مِنْهُمْ فَقَدْ قَاتَلُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لَهُمْ فِي ذلك.

وَ بِحُجَّةِ هَذِهِ الْآيَةِ يُقَاتِلُ مُؤْمِنُو كُلِّ زَمَانٍ، وَإِنَّمَا أَذِنَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ قَامُوا بِمَا وَصَفَهَا اللهُ عَزَّوَجَلَّ مِنَ الشَّرَائِطِ الَّتِي شَرَطَهَا اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي الْإِيمَانِ وَ الْجِهَادِ وَ مَنْ كَانَ قَائِماً بِتِلْكَ الشَّرَائِطِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ وَ هُوَ مَظْلُومٌ وَ مَأْذُونُ لَهُ فِي الْجِهَادِ بِذَلِكَ الْمَعْنَى.

ولی آن گونه که تو گمان کردی و گفتی نیست؛ بلکه این مهاجران به دو شکل مورد ستم واقع شدن.

مکیان که به آنان ستم کردند و از سرزمین و اموالشان بیرونشان راندند؛ و در نتیجه مهاجران نیز با آنان جنگیدند و این کار را با اجازه الهی انجام دادند.

كسرا و قیصر و دیگر مشرکان عرب و عجم نیز به آنان ستم کردند؛ چون دنیا را که مؤمنان برای استفاده از آن سزاوارتر بودند، به دست گرفته بودند؛ و در نتیجه، مؤمنان با اجازه الهی (که در این آیه داده شده است) با آنان نیز نبرد کردند (وحق خود را بازگرداندند).

به دلیل همین ،آیه مؤمنان در هر زمانی به جنگ و کشتار (مشرکان) می پردازند. خداوند نیز تنها به مؤمنان اجازه چنین جنگ و کشتاری را داده است که شرایط بازگو شده از جانب خداوند بر مؤمنان در مورد ایمان و جهاد را رعایت کنند؛ و هر کس آن شرایط را رعایت کند چنین شخصی مؤمن و مظلوم است و اجازه جهاد به آن معنا را دارد.

وَ مَنْ كَانَ عَلَى خِلافِ ذَلِكَ فَهُوَ ظَالِمٌ وَ لَيْسَ مِنَ الْمَظْلُومِينَ وَلَيْسَ بِمَأْذُونٍ لَهُ الْقِتَالِ وَ لا بِالنَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ ذَلِكَ وَلَا مَأْذُونٍ لَهُ فِي الدُّعَاءِ إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ، لِأَنَّهُ لَيْسَ يُجَاهِدُ مِثْلُهُ.

وَ أُمِرَ بِدُعَائِهِ إِلَى اللهِ وَ لا يَكُونُ مُجَاهِداً مَنْ قَدْ أُمِرَ الْمُؤْمِنُونَ بِجِهَادِهِ وَ حَظَرَ الْجِهَادَ عَلَيْهِ وَ مَنَعَهُ مِنْهُ وَلا يَكُونُ دَاعِياً إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ مَنْ أَمِرَ بِدُعَاءِ مِثْلِهِ إِلَى التَّوْبَةِ وَ الْحَقِّ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لَا يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ مَنْ قَدْ أُمِرَ أَنْ يُؤْمَرَ بِهِ وَ لا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ مَنْ قَدْ أُمِرَ أَنْ يُنْهَى عَنْهُ.

فَمَنْ كَانَتْ قَدْ تَمَّتْ فِيهِ شَرَائِطُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ الَّتِي وُصِفَ بِهَا أَهْلُهَا مِنْ أَصْحَاب النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَ هُوَ مَظْلُومٌ فَهُوَ مَأْذُونٌ لَهُ فِي الْجِهَادِ، كَمَا أُذِنَ لَهُمْ فِي الْجِهَادِ لِأَنَّ حُكْمَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ وَ فَرَائِضَهُ عَلَيْهِمْ سَوَاءٌ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ أَوْ حَادِثٍ يَكُونُ .

اما هر کس که این ویژگی را نداشته باشد، ظالم است و از مظلومان نیست و اجازه جنگ و کشتار نهی از منکر و امر به معروف ندارد؛ چرا که خود او اهل این کار نیست (یعنی از مؤمنان به حساب نمی آید) و اجازه فراخوانی دیگران به سوی خداوند را ندارد؛ چرا که نمی تواند با کسی که مانند خود اوست (یعنی ظالم است) بجنگد در حالی که مؤمنان مأمور شده اند تا خود را فرا بخوانند و کسی که به مؤمنان دستور جهاد با او داده شده است، مجاهد (در راه خدا) به حساب نمی آید و جهاد کردن او (در سپاه اسلام) ممنوع است و از آن جلوگیری شده است و کسی که دستور فراخوانی افراد همانند او به توبه و حق و امر به معروف و نهی از منکر صادر شده است او نمی تواند به سوی خدا دعوت کند و کسی که دستور داده شده تا خود را امر به معروف و نهی از منکر کند.

بدین سان، هر کس شرایط الهی که خداوند اصحاب پیامبر صلى الله عليه وسلم را با آنها توصیف فرموده است، به طور کامل رعایت کند و مظلوم واقع شده باشد؛ چنین شخصی اجازه جهاد دارد، همان گونه که به اصحاب پیامبر صلى الله عليه وسلم نیز اجازه جهاد داده شده بود؛ زیرا حکم خدا در مورد مؤمنان صدر اسلام و زمان های پس از آن یکسان است و چیزهایی که خداوند بر هر دو واجب کرده است نیز یکسان است مگر آن که علت یا پیش آمدی باشد که موجب استثنا شود.

وَالْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ أَيْضاً فِي مَنْعِ الْحَوَادِثِ شُرَكَاءُ وَ الْفَرَائِضُ عَلَيْهِمْ وَاحِدَةٌ يُسْأَلُ الْآخِرُونَ عَنْ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ عَمَّا يَسْأَلُ عَنْهُ الْأَوَّلُونَ وَيُحَاسَبُونَ عَمَّا بِهِ يُحَاسَبُونَ.

وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ عَلَى صِفَةِ مَنْ أَذِنَ اللهُ لَهُ فِي الْجِهَادِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ وَ لَيْسَ بِمَأْذُونٍ لَهُ فِيهِ حَتَّى يَفِيءَ بِمَا شَرَطَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَيْهِ.

فَإِذَا تَكَامَلَتْ فِيهِ شَرَائِطُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ فَهُوَ مِنَ الْمَأْذُونِينَ لَهُمْ فِي الْجِهَادِ. فَلْيَتَّقِ اللهَ عَزَّوَجَلَّ عَبْدٌ وَ لَا يَغْتَرُّ بِالْأَمَانِيِّ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَنْهَا مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الْكَاذِبَةِ عَلَى اللهِ الَّتِي يُكَذِّبُهَا الْقُرْآنُ وَ يَتَبَرَّأُ مِنْهَا وَ مِنْ حَمَلَتِهَا وَ رُوَاتِهَا وَ لا يَقْدَمُ عَلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ بِشُبْهَةٍ لَا يُعْذَرُ بِهَا، فَإِنَّهُ لَيْسَ وَرَاءَ الْمُتَعَرِّضِ لِلْقَتْلِ فِي سَبِيلِ اللهِ مَنْزِلَةٌ يُؤْتَى اللَّهُ مِنْ قِبَلِهَا، وَ هِيَ غَايَةُ الْأَعْمَالِ فِي عِظَم قَدْرِهَا فَلْيَحْكُم امْرُؤٌ لِنَفْسِهِ وَلْيُرِهَا كِتَابَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ لا أَحَدَ أَعْرَفُ بِالْمَرْءِ مِنْ نَفْسِهِ فَإِنْ وَجَدَهَا قَائِمَةً بِمَا شَرَطَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الْجِهَادِ فَلْيُقْدِمْ عَلَى الْجِهَادِ.

مؤمنان صدر اسلام و زمانهای بعدی در جلوگیری از حوادث نیز هر دو یکسان هستند و فرایض و واجبات نیز یکی است و همان گونه که مسلمانان صدر اسلام در مورد ادای فرایض بازخواست میشوند و محاسبه می گردند.

مسلمانان پس از آنها نیز چنین خواهند بود و هر کس ویژگی های مؤمنانی را که اجازه الهی برای جهاد دارند نداشته باشد از اهل جهاد و مبارزه به حساب نمی آید و اجازه چنین کاری را ندارد تا آن گاه که به شرایط الهی بازگردد و هنگامی که به طور کامل آن شرایط را در خود به وجود آورد اجازه جهاد خواهد یافت.

بنابراین باید بنده از خدا بترسد و پرهیزگار باشد و به آرزوها مغرور نشود که خدا از آنها نهی فرموده است و در احادیثی که ساختگی است و بر خداوند دروغ بسته اند و قرآن، آنها را دروغ می شمارد و از آن حدیث ها و حاملان و راویان آنها برائت و بیزاری می جوید. زیرا منزلتی پس از منزلت کسی که خود را برای کشته شدن در راه خدا عرضه می کند، وجود ندارد تا از آن راه به سوی خداوند بروند؛ و چنین منزلتی بالاترین و نهایی ترین کارها و اعمال است چرا که ارزش و قدرش بسیار بزرگ و عظیم است. پس باید هر مردی (شخصی) نفس خویش کنترل کند و کتاب خداوند عزوجل را به او بنمایاند و خود را در برابر قرآن عرضه کند؛ چون هیچ کس بهتر از خود انسان خود را نمی شناسد. پس اگر دید شرایطی را که خداوند برای جهاد قرار داده است داراست اقدام به جهاد کند.

وَإِنْ عَلِمَ تَقْصِيراً فَلْيُصْلِحْهَا وَلْيُقِمْهَا عَلَى مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهَا مِنَ الْجِهَادِ، ثُمَّ لْيُقْدِمْ بِهَا وَ هِيَ طَاهِرَةٌ مُطَهَّرَةٌ مِنْ كُلِّ دَنَسٍ يَحُولُ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ جِهَادِهَا. وَ لَسْنَا نَقُولُ لِمَنْ أَرَادَ الْجِهَادَ وَ هُوَ عَلَى خِلافِ مَا وَصَفْنَا مِنْ شَرَائِطِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُجَاهِدِينَ لا تُجَاهِدُوا وَ لَكِنْ نَقُولُ : قَدْ عَلَّمْنَاكُمْ مَا شَرَطَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى أَهْلِ الْجِهَادِ الَّذِينَ بَايَعَهُمْ وَ اشْتَرَى مِنْهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِالْجِنَانِ فَلْيُصْلِحِ امْرُؤٌ مَا عَلِمَ مِنْ نَفْسِهِ مِنْ تَفْصِيرٍ عَنْ ذَلِكَ وَ لْيَعْرِضْهَا عَلَى شَرَائِطِ اللَّهِ.

فَإِنْ رَأَى أَنَّهُ قَدْ وَفَى بِهَا وَ تَكَامَلَتْ فِيهِ، فَإِنَّهُ مِمَّنْ أَذِنَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ فِي الْجِهَادِ، فَإِنْ أَبَى أَنْ لا يَكُونَ مُجَاهِداً عَلَى مَا فِيهِ مِنَ الْإِصْرَارِ عَلَى الْمَعَاصِي وَ الْمَحَارِمِ وَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْجِهَادِ بِالتَّخْبِيطِ وَ الْعَمَى وَ الْقُدُومِ عَلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ بِالْجَهْلِ وَ الرِّوَايَاتِ الْكَاذِبَةِ.

و اگر متوجه شد که کمبودهایی دارد باید خویشتن را اصلاح کند و وادار به انجام واجبات الهی در مورد جهاد کند و پس از آن اقدام به جهاد کند در حالی که از هر پلیدی و گناهی که بین نفس او و جهاد حایل شده بود، پاک شده است.

ما به هر کس که قصد جهاد دارد ولی شرایط را که بیان کردیم در خود نمی بیند نمی گوییم جهاد کنید بلکه می گوییم:

شرایط خداوند را بر اهل جهاد و مبارزه که با آنان وارد معامله شده و جانها و اموالشان را در مقابل پرداخت بهشت خریده است برای شما بازگو کردیم و دانستید؛ پس هر کس در خویش بنگرد و کمبودها و کوتاهی های خویشتن را اصلاح کند و خود را بر شرایط الهی عرضه کند و اگر دید که به طور کامل آن شرایط را دارا شده است (بداند که) از کسانی است که خداوند عزوجل به آنها اجازه جنگیدن در راه خدا را داده است پس اگر کسی سرپیچی کرد و گفت باید به جهاد بروم با آن که اصرار بر معصیت ها و کارهای حرام دارد بدون معرفت و چشم بسته به جهاد رفته و با جهل و نادانی و روایات دروغین به سوی خدا رفته است.

فَلَقَدْ لَعَمْرِي جَاءَ الْأَثَرُ فِيمَنْ فَعَلَ هَذَا الْفِعْلَ: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَنْصُرُ هَذَا الدِّينَ بِأَقْوَام لا خَلاقَ لَهُمْ فَلْيَتَّقِ اللهَ عَزَّوَجَلَّ امْرُؤٌ وَلْيَحْذَرْ أَنْ يَكُونَ مِنْهُمْ فَقَدْ بَيَّنَ لَكُمْ وَ لا عُذْرَ لَكُمْ بَعْدَ الْبَيَانِ فِي الْجَهْلِ، وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ حَسْبُنَا اللَّهُ عَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ:

قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: يَا عَبْدَ الْمَلِكِ ! مَا لِي لا أَرَاكَ تَخْرُجُ إِلَى هَذِهِ الْمَوَاضِع الَّتِي يَخْرُجُ إِلَيْهَا أَهْلُ بِلادِكَ؟

قَالَ: قُلْتُ: وَ أَيْنَ؟

فَقَالَ: جُدَّةً وَ عَبَّادَانُ وَ الْمَصِّيصَةُ وَ قَزْوِينُ.

فَقُلْتُ: انْتِظَاراً لِأَمْرِكُمْ وَالِاقْتِدَاءِ بِكُمْ.

چنین شخصی به جان خودم سوگند در موردش این اثر (حدیث) وارد شده است و کار چنین اشخاصی را بیان فرموده است:

«خداوند این دین را با گروه هایی یاری می کند که نصیبی ندارند».

بنابراین، باید هر شخصی تقوای الهی را پیشه کند و از این که جزو چنین گروهی (که نصیبی از جنگشان ندارند) باشد حذر کند و بترسد.

در حقیقت برای شما بیان شد و پس از بیان عذری ندارید که بگویید نمی دانستیم.

هیچ قوت و نیرویی جز به واسطۀ خداوند نیست و او برای ما بس است؛ تنها بر او توکل کردیم و بازگشت (همه) تنها به سوی اوست.

2- عبدالملک بن عمرو گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای عبدالملک! چرا نمی بینم که تو به سوی این مواضعی که اهل سرزمینت می روند، بروی؟

گفتم: کجا؟

فرمود: جدّه آبادان، مصیصیه (از نواحی شام) و قزوین.

عرض کردم: در انتظار امر (حکومت) شما و اقتدا به شما هستم.

فَقَالَ: إِي وَ اللهِ، لَوْ كَانَ خَيْراً مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ.

قَالَ: قُلْتُ لَهُ: فَإِنَّ الزَّيْدِيَّةَ يَقُولُونَ: لَيْسَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ جَعْفَرٍ خِلافٌ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَرَى الْجِهَادَ.

فَقَالَ: أَنَا لا أَرَاهُ، بَلَى وَ اللَّهِ، إِنِّي لَأَرَاهُ، وَ لَكِنْ أَكْرَهُ أَنْ أَدَعَ عِلْمِي إِلَى جَهْلِهِمْ.

بخش پنجم

اشاره

(5)

بَابُ الْغَزْوِ مَعَ النَّاسِ إِذَا خِيفَ عَلَى الْإِسْلَامِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَمْرَةَ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: إِنِّي كُنْتُ أُكْثِرُ الْغَزْوَ وَ أَبْعُدُ فِي طَلَبِ الْأَجْرِ وَ أُطِيلُ الْغَيْبَةَ فَحُجِرَ ذَلِكَ عَلَيَّ فَقَالُوا: لا غَزْوَ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ فَمَا تَرَى أَصْلَحَكَ اللَّهُ!

فرمود: آری! به خدا سوگند، اگر این کار خیر بود به هیچ وجه آنها بر ما پیشی نمی گرفتند.

گفتم: طایفهٔ زیدیه می گویند تنها اختلاف ما با جعفر علیه السلام این است که او نظر به جهاد ندارد.

فرمود: من نظر به جهاد ،ندارم چرا به خدا سوگند! من نظر به جهاد دارم، ولی خوش نمی دارم که علم و دانش خود را به سوی جهل و نادانی آنها ببرم.

جنگیدن با مردم در صورت بیم به اسلام

1- ابو عمره سلمی گوید: مردی از امام صادق علیه السلام پرسید: من بسیار به جنگ می رفتم و در پی مرد نبودم و مدت طولانی پنهان می شدم؛ حال به من گفته شده است که جز به همراه امام عادل نمی توان به جنگ رفت. نظر شما در این مورد چیست، خداوند خیرخواه تو باشد!؟

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنْ شِئْتَ أَنْ أَجْمِلَ لَكَ أَجْمَلْتُ، وَإِنْ شِئْتَ أَنْ أُلَخْصَ لَكَ لخَمْتُ.

فَقَالَ: بَلْ أَجْمِلْ.

قَالَ: إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ يَحْشُرُ النَّاسَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

قَالَ: فَكَأَنَّهُ اشْتَهَى أَنْ يُلَخُصَ لَهُ.

قَالَ: فَلَخُصْ لِي أَصْلَحَكَ اللَّهُ!

فَقَالَ: هات.

فَقَالَ الرَّجُلُ : غَزَوْتُ فَوَاقَعْتُ الْمُشْرِكِينَ فَيَنْبَغِي قِتَالُهُمْ قَبْلَ أَنْ أَدْعُوَهُمْ. فَقَالَ: إِنْ كَانُوا غَزَوْا وَ قُوتِلُوا وَ قَاتَلُوا، فَإِنَّكَ تَجْتَرِئُ بِذَلِكَ وَ إِنْ كَانُوا قَوْماً لَمْ يَغْرُوا وَ لَمْ يُقَاتِلُوا فَلا يَسَعُكَ قِتَالُهُمْ حَتَّى تَدْعُوَهُمْ.

امام علیه السلام فرمود: اگر بخواهی کوتاه پاسخ می دهم و اگر بخواهی پاسخ را شرح می دهم.

گفت: بهتر است به طور کوتاه پاسخ دهید.

فرمود: در واقع خداوند عزوجل مردم را در روز قیامت بر اساس نیت هایشان محشور می کند.

راوی گوید: گویا مشتاق بود که برایش شرح داده شود و گفت: برایم بیشتر توضیح بدهید خداوند خیرخواه تو باشد.

حضرت فرمود: بپرس.

مرد گفت: من به جنگ رفتم و با مشرکان مقابله کردم؛ آیا کشتن آنها پیش از فراخوانی به اسلام جایز و سزاوار است؟

فرمود: اگر آنان نیز به جنگ آمده اند و کشته شده و کشته اند، پس تو با جنگیدنت ثواب می بری ولی اگر گروهی بودند که به جنگ نیامده و به کشتار نپرداخته اند، تو اجازه کشتن آنها را پیش از فراخوانی به اسلام نداری.

قَالَ الرَّجُلُ: فَدَعَوْتُهُمْ فَأَجَابَنِي مُجِيبٌ وَأَقَرَّ بِالْإِسْلَامِ فِي قَلْبِهِ وَ كَانَ فِي الْإِسْلامِ فَجِيرَ عَلَيْهِ فِي الْحُكْمِ وَ انْتَهَكَتْ حُرْمَتُهُ وَأُخِذَ مَالُهُ وَ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ فَكَيْفَ بِالْمَخْرَجِ وَ أَنَا دَعَوْتُهُ؟

فَقَالَ: إِنَّكُمَا مَأْجُورَانِ عَلَى مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ وَ هُوَ مَعَكَ يَحُوطُكَ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِكَ وَ يَمْنَعُ قِبْلَتَكَ وَ يَدْفَعُ عَنْ كِتَابِكَ وَ يَحْقُنُ دَمَكَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَلَيْكَ يَهْدِمُ قِبْلَتَكَ وَ يَنْتَهِكُ حُرْمَتَكَ وَ يَسْفِكُ دَمَكَ وَ يُحْرِقُ كِتَابَكَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ رَجُلاً مِنْ مَوَالِيكَ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً يُعْطِي السَّيْفَ وَ الْفَرَسَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَأَتَاهُ فَأَخَذَهُمَا مِنْهُ وَ هُوَ جَاهِلْ بِوَجْهِ السَّبِيلِ ثُمَّ لَقِيَهُ أَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ السَّبِيلَ مَعَ هَؤُلَاءِ لَا يَجُوزُ وَ أَمَرُوهُ بِرَدِّهِمَا.

فَقَالَ: فَلْيَفْعَلْ.

آن مرد گفت: من آنها را فرا خواندم و دعوت مرا کسی اجابت کرد و پذیرفت و در قلب خود نیز اسلام آورد و در زمرۀ مسلمانان آمد، ولی بر او ستم شد و هتک حرمت شد و مالش از او گرفته شد و مورد تجاوز قرار گرفت (یعنی حاکم جائر، این کار را کرد...) پس در حالی که من او را فرا خوانده ام چگونه از این مشکل بیرون بیاییم؟

فرمود: هر دو نفرتان ثواب می یابید و این که او با تو باشد و احترامت را نگه دارد قبله ات را مواظبت کند کتابت را حمایت کند و خونت را حفظ کند، بهتر از آن است که بر ضد تو باشد و قبله ات را ویران، حرمتت را هتک، خونت را ریخته و کتابت را بسوزاند.

2- یونس گوید: به امام رضا علیه السلام و عرض کردم: فدایت شوم! یکی از دوستان شما با خبر شد که شخصی در راه خدا شمشیر و اسب میداد و نزد او رفت و از او گرفت، ولی نمیدانست که برای چه راهی این ها را می دهد آن گاه دوستانش او را دیدند و گفتند که همراهی با این افراد جایز نیست و نباید با این افراد همراه شد و باید اسب و شمشیر را به او بازگرداند.

حضرت فرمود: باید همین کار را بکند.

قَالَ: قَدْ طَلَبَ الرَّجُلَ فَلَمْ يَجِدْهُ وَ قِيلَ لَهُ قَدْ شَخَصَ الرَّجُلُ. قَالَ: فَلْيُرَابِطْ وَ لَا يُقَاتِلْ.

قَالَ: فَفِي مِثْلِ قَزْوِينَ وَ الدَّيْلَمِ وَعَسْقَلانَ وَ مَا أَشْبَهَ هَذِهِ النُّغُورَ؟

فَقَالَ: نَعَمْ فَقَالَ لَهُ: يُجَاهِدُ؟

قَالَ: لا، إِلَّا أَنْ يَخَافَ عَلَى ذَرَارِيِّ الْمُسْلِمِينَ.

[فَقَالَ:] أَرَأَيْتَكَ لَوْ أَنَّ الرُّومَ دَخَلُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَنْبَغِ لَهُمْ أَنْ يَمْنَعُوهُمْ.

قَالَ: يُرَابِطُ وَ لا يُقَاتِلُ وَإِنْ خَافَ عَلَى بَيْضَةِ الْإِسْلَامِ وَ الْمُسْلِمِينَ قَاتَلَ فَيَكُونُ قِتَالُهُ لِنَفْسِهِ وَ لَيْسَ لِلسُّلْطَانِ.

قَالَ: قُلْتُ: فَإِنْ جَاءَ الْعَدُوُّ إِلَى الْمَوْضِع الَّذِي هُوَ فِيهِ مُرَابِطُ كَيْفَ يَصْنَعُ؟

قَالَ: يُقَاتِلُ عَنْ بَيْضَةِ الْإِسْلامِ لا عَنْ هَؤُلاءِ لِأَنَّ فِي دُرُوسِ الْإِسْلَامِ دُرُوسَ دِينِ مُحَمد صلی الله علیه وسلم.

عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي عِمْرَانَ عَنْ يُونُسَ عَنِ الرَّضَاءَ علیه السلام نَحْوَهُ.

یونس گفت: به جست و جوی آن مرد رفتم، ولی او را نیافتم و گفتند که آن مرد رفته است.

فرمود: تنها به مرزداری بپردازد و به جنگ نرود.

یونس گفت: در مرزهایی همانند قزوین، دیلم و عسقلان و مانند این مرزها؟

فرمود: آری! عرض کرد آیا بجنگد؟

فرمود: نه، مگر آن که خطری برای فرزندان مسلمانان در میان باشد.

عرض کرد: آیا نظر شما این است که اگر سپاه روم بر مسلمانان حمله کردند مسلمانان نمی توانند آنان را از نظر تصرف سرزمین شان باز دارند؟

فرمود: به مرزداری بپردازد ولی نجنگد، ولی اگر خطری برای بیضة الاسلام و مسلمانان باشد، بجنگد و در این صورت جنگ و کشتار او برای دفاع از خودش خواهد بود، و برای سلطان نجنگیده است.

یونس پرسید: اگر دشمن به جایی که او مشغول مرزداری است آمد، چه کاری انجام بدهد؟

فرمود: از سرزمین اسلامی دفاع کند، نه از این افراد (حکومت)؛ چرا که با نابودی (سرزمین) اسلام دین محمد صلی الله علیه وسلم به طرف نابودی می رود.

یونس نظیر این روایت را به سند دیگری از امام رضا علیه السلام نقل نموده است.

بخش ششم

اشاره

(6)

بَابُ الْجِهَادِ الْوَاجِبِ مَعَ مَنْ يَكُونُ؟

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَقِيَ عَبَّادٌ الْبَصْرِيُّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیهما السلام فِي طَرِيقِ مَكَّةَ فَقَالَ لَهُ: يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ تَرَكْتَ الْجِهَادَ وَ صُعُوبَتَهُ وَ أَقْبَلْتَ عَلَى الْحَجِّ وَ لِينَتِهِ؟! إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ: (إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفىٰ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمْ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ).

فَقَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام: أَتِمُّ الْآيَةَ؟

جهاد واجب به همراه چه کسی انجام می گیرد؟

1- سماعه گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید:

عباد بصری حضرت امام سجاد علیه السلام را در راه مکه ملاقات کرد و گفت: ای علی بن الحسين! جهاد را رها کرده ای و از سختی آن رسته ای و به حج روی آورده ای که آسان تر است؟! خداوند عزوجل می گوید: «در واقع در راه خدا می جنگند و می کشند و کشته می شود؛ و عده ای حق بر خداست در تورات، انجیل و قرآن و چه کسی از خداوند نسبت به عهد با وفاتر است؟ پس بشارت باد بر شما در مورد معامله ای که انجام داده اید؛ و آن همانا کامیابی عظیم است».

امام سجاد علیه السلام فرمود: آیه را ادامه بده و به پایان برسان!.

فَقَالَ: (التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ التَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ).

فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام: إِذَا رَأَيْنَا هَؤُلاءِ الَّذِينَ هَذِهِ صِفَتُهُمْ فَالْجِهَادُ مَعَهُمْ

أَفْضَلُ مِنَ الْحَجِّ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ قَالَ:

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لِلرِّضَا علیه السلام وَ أَنَا أَسْمَعُ: حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ عَنْ آبَائِهِ أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِهِمْ: إِنَّ فِي بِلادِنَا مَوْضِعَ رِبَاطٍ يُقَالُ لَهُ: «قَزْوِينُ» وَ عَدُوّاً يُقَالُ لَهُ: «الدَّيْلَمُ» فَهَلْ مِنْ جِهَادٍ أَوْ هَلْ مِنْ رِبَاطٍ؟

عباد گفت: «توبه کنندگان، عبادت کاران، سپاسگویان، سیاحت کنندگان (روزه داران)، رکوع کنندگان، سجده کنندگان، آمران به معروف، نهی کنندگان از منکر و حافظان مرزهای خدا و به (چنین) مؤمنان مژده بده».

امام سجاد علیه السلام فرمود: هرگاه چنین مؤمنان را با این ویژگی ها ببینیم، جهاد به همراه آنان برتر از حج است.

2- عبد الله بن مغیره گوید: من می شنیدم که محمد بن عبدالله به امام رضا علیه السلام عرضه داشت: پدرم از خاندانش از پدرانش نقل کرد که به یکی از اهل بیت علیهم السلام گفت: در کشور ما مرزی به نام قزوین و دشمنی به نام دیلم وجود دارد می توان با آنان جهاد کرد یا در آن جا مرزبانی نمود؟

فَقَالَ: عَلَيْكُمْ بِهَذَا الْبَيْتِ، فَحُجُوهُ.

فَأَعَادَ عَلَيْهِ الْحَدِيثَ.

فَقَالَ: عَلَيْكُمْ بِهَذَا الْبَيْتِ فَحُجُوهُ. أَمَا يَرْضَى أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ فِي بَيْتِهِ يُنْفِقُ عَلَى عِيَالِهِ مِنْ طَوْلِهِ يَنْتَظِرُ أَمْرَنَا ، فَإِنْ أَدْرَكَهُ كَانَ كَمَنْ شَهِدَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَدْراً، وَ إِنْ مَاتَ مُنْتَظِراً لِأَمْرِنَا كَانَ كَمَنْ كَانَ مَعَ قَائِمِنَا علیه السلام هَكَذَا فِي فُسْطَاطِهِ - وَ جَمَعَ بَيْنَ السَّبَّابَتَيْن - وَ لا أَقُولُ هَكَذَا وَ جَمَعَ بَيْنَ السَّبَّابَةِ وَ الْوُسْطَى - فَإِنَّ هَذِهِ أَطْوَلُ مِنْ هَذِهِ.

فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام: صَدَقَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّاطَرِيُّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سُوَيْدٍ الْقَلانِسِي عَنْ بَشِيرٍ الدُّهَانِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ أَنِّي قُلْتُ لَكَ إِنَّ الْقِتَالَ مَعَ غَيْرِ الْإِمَامِ الْمَفْرُوضِ طَاعَتُهُ حَرَامٌ مِثْلَ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ، فَقُلْتَ لِي: هُوَ كَذَلِكَ.

فرمود: بر شما باد به زیارت این خانه، پس خانه خدا را حج او سخن خود را تکرار کرد نمایید.

فرمود: بر شما باد به زیارت این خانه پس خانه خدا را حج نمایید! آیا یکی از شما خوشنود نمی شود که در خانه خود بنشیند و در طول زندگی خویش به خانواده اش انفاق کند و منتظر امر (دولت) ما شود. اگر آن را دریافت به سان کسی خواهد بود که در جنگ بدر در رکاب پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم بوده و اگر در انتظار دولت ما بمیرد همانند کسی خواهد بود که همانند این در خیمه قائم ما علیه السلام خواهد بود حضرتش انگشت سبابه (اشاره) دست راست و چپ خود را در کنار هم قرار داد سپس ادامه داد: نمی گویم این گونه او با این سخن انگشت اشاره دست خود را با انگشت میانی که در کنار آن است کنار هم قرار داد و فرمود: چون این انگشت (یعنی وسطی) از دیگری (یعنی اشاره) بزرگتر است.

آن گاه امام رضا علیه السلام (پس از پایان سخن محمّد بن عبدالله) فرمود: راست می گوید.

3- بشیر دهان گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم:

من در عالم خواب دیدم که به شما عرض کردم در واقع جنگیدن به همراه کسی غیر از امام مفروض الطاعه - که خدا اطاعتش را واجب فرموده است - حرام است و حکم آن مانند حکم خوردن گوشت مردار خون و گوشت خوک است و شما به من فرمودی همین طور است.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: هُوَ كَذَلِكَ هُوَ كَذَلِكَ.

بخش هفتم

اشاره

(7)

بَابُ دُخُولِ عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ وَ الْمُعْتَزِلَةِ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ عُتْبَةَ الْهَاشِمِي قَالَ:

كُنتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام بِمَكَّةَ إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ أُنَاسٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ فِيهِمْ عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ وَ وَاصِلُ بْنُ عَطَاءٍ وَ حَفْصُ بْنُ سَالِمٍ مَوْلَى ابْنِ هُبَيْرَةَ وَ نَاسٌ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ وَ ذَلِكَ حِدْثَانُ قَتْلِ الْوَلِيدِ وَ اخْتِلافِ أَهْلِ الشَّامِ بَيْنَهُمْ فَتَكَلَّمُوا وَأَكْثَرُوا وَ خَطَبُوا فَأطَالُوا.

فَقَالَ لَهُمْ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّكُمْ قَدْ أَكْثَرْتُمْ عَلَيَّ فَأَسْنِدُوا أَمْرَكُمْ إِلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ وَ لْيَتَكَلَّمْ بِحُجَحِكُمْ وَ يُوجِزُ.

امام صادق علیه السلام فرمود: همین طور است، همین طور است.

رفتن عمرو بن عبید و معتزلیان نزد امام صادق علیه السلام

1- عبد الکریم بن عتبه هاشمی :گوید در مکه نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که ناگاه گروهی از معتزلیان از جمله عمرو بن عبید، واصل بن عطاء، حفص بن سالم (غلام ابن هبیره) و گروهی از رؤسای آنان وارد شدند و در آن موقع تازه ولید بن عبدالملک اموی کشته شده بود و شامیان نیز در بین خود اختلاف داشتند.

آن افراد، شروع به سخن و سخنرانی کردند و بسیار آن را طول دادند.

امام صادق علیه السلام به آنان فرمود: شما چند نفری شروع به سخن با من کردید بسیار سخن گفتید سخنان خود را به یکی از خودتان بسپارید و او نیز به طور کوتاه دلیل ها و سخنان شما را برایم بگوید.

فَأَسْنَدُوا أَمْرَهُمْ إِلَى عَمْرِو بْنِ عُبَيْدٍ ، فَتَكَلَّمَ فَأَبْلَغَ وَ أَطَالَ فَكَانَ فِيمَا قَالَ أَنْ قَالَ: قَدْ قَتَلَ أَهْلُ الشَّامِ خَلِيفَتَهُمْ وَ ضَرَبَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ وَ شَتَّتَ اللهُ أَمْرَهُمْ، فَنَظَرْنَا فَوَجَدْنَا رَجُلاً لَهُ دِينٌ وَ عَقْل وَ مُرْوَّةٌ وَ مَوْضِعٌ وَ مَعْدِنٌ لِلْخِلافَةِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ الْحَسَنِ، فَأَرَدْنَا أَنْ نَجْتَمِعَ عَلَيْهِ فَنُبَايِعَهُ ثُمَّ نَظْهَرَ مَعَهُ فَمَنْ كَانَ بَايَعَنَا فَهُوَ مِنَّا وَ كُنَّا مِنْهُ وَ مَنِ اعْتَزَلَنَا كَفَفْنَا عَنْهُ وَ مَنْ نَصَبَ لَنَا جَاهَدْنَاهُ وَنَصَبْنَا لَهُ عَلَى بَغْيِهِ وَ رَدِّهِ إِلَى الْحَقِّ وَأَهْلِهِ وَ قَدْ أَحْبَيْنَا أَنْ نَعْرِضَ ذَلِكَ عَلَيْكَ فَتَدْخُلَ مَعَنَا، فَإِنَّهُ لا غِنِّي بِنَا عَنْ مِثْلِكَ لِمَوْضِعِكَ وَكَثْرَةِ شِيعَتِكَ.

فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السلام: أَكُلُكُمْ عَلَى مِثْلِ مَا قَالَ عَمْرُو؟

قَالُوا: نَعَمْ.

آنها نیز عمر و بن عبید را به عنوان نماینده خود انتخاب کردند.

وی شروع به سخن کرد و سخن بسیار گفت و کلامش طولانی شد. از جمله گفت: شامیان خلیفه خود را کشتند و خداوند نیز بین آنها اختلاف انداخت و برخی را به وسیله برخی دیگر زد و در حکومت آنها تفرقه انداخت و آن را از هم گسیخت.

ما دقت کردیم و مردی را یافتیم که دین عقل و تدبیر دارد و جایگاه و منبع راستین خلافت است و او محمد بن عبد الله بن حسن است اراده کرده ایم که گرد او بیاییم و با او بیعت کنیم و به همراهش ظهور کنیم آن گاه هر کس با ما بیعت کرد از ما باشد و ما از او و هر کس از ما کناره بگیرد کاری به او نداشته باشیم و هر کس به مخالفت با ما برخیزد به جنگ او برویم و به خاطر این که به ما ستم کرده است با او مخالفت کنیم و او را به سوی حق و حقیقت و اهل آن بازگردانیم.

دوست داشتیم که این مطلب را بر تو نیز عرضه کنیم و تو نیز با ما باشی؛ چرا که ما از کسی مانند تو که دارای موقعیت اجتماعی عالی و پیروان فراوان هستی بی نیاز نیستیم.

پس از آن که سخنان عمرو تمام شد حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: آیا همه شما در سخنانی که عمرو و گفت با او هم عقیده هستید؟

همگی گفتند: آری!

فَحَمِدَ اللهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ وَ صَلَّى عَلَى النَّبِيِّ صلی الله علیه وسلم. ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا نَسْخَطُ إِذَا عُصِيَ اللَّهُ، فَأَمَّا إِذَا أُطِيعَ رَضِينَا . أَخْبِرْنِي يَا عَمْرُوا لَوْ أَنَّ الْأُمَّةَ قَلَّدَتْكَ أَمْرَهَا وَ وَلَّتْكَ بِغَيْرِ قِتَالٍ وَ لا مَتُونَةٍ وَ قِيلَ لَكَ وَ لِّهَا مَنْ شِئْتَ مَنْ كُنْتَ تُوَلِّيهَا؟

قَالَ: كُنْتُ أَجْعَلُهَا شُورَى بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ؟

قَالَ: بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: بَيْنَ فُقَهَائِهِمْ وَ خِيَارِهِمْ؟

قَالَ: نَعَمْ

قَالَ: قُرَيْشٍ وَ غَيْرِهِمْ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: وَ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ؟

آن گاه امام صادق علیه السلام حمد و ثنای الهی را به جای آورد و بر پیامبر صلی الله علیه وسلم درود فرستاد و فرمود:

ما تنها هنگامی که معصیت خداوند صورت پذیرد خشمگین و غضبناک می شویم ولی اگر او اطاعت بشود ما راضی هستیم.

ای عمرو! برای من بازگو کن که اگر امت حکومت خود را به گردن تو بیندازد و بدون جنگ و خونریزی و سختی تو را حاکم خود گرداند و به تو گفته شود هر کس را می خواهی وليعهد خود قرار بده چه کسی را به ولایت عهدی خودت می رسانی؟

عمرو گفت: اگر چنین می شد آن را در یک شورا بین مسلمانان قرار می دادم.

حضرت فرمود: بین تمام مسلمانان؟

عرض کرد: آری.

فرمود: بین فقیهان و برگزیدگان (بهترین افراد) اُمت؟

گفت: آری.

فرمود: قریش و غیر قریش؟

گفت: آری.

فرمود: عرب و عجم؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: أَخْبِرْنِي يَا عَمْرُوا أَتَتَوَلَّى أَبَا بَكْرٍ وَ عُمَرَ أَوْ تَتَبَرَّأُ مِنْهُمَا؟

قَالَ: أَتَوَلَّا هُمَا.

فَقَالَ: فَقَدْ خَالَفْتَهُمَا مَا تَقُولُونَ أَنْتُمْ تَتَوَلَّوْنَهُمَا أَوْ تَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمَا؟

قَالُوا: نَتَوَلَّا هُمَا.

قَالَ: يَا عَمْرُوا إِنْ كُنْتَ رَجُلاً تَتَبَرَّأُ مِنْهُمَا، فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَكَ الْخِلافُ عَلَيْهِمَا وَإِنْ كُنْتَ تَتَوَلَّاهُمَا فَقَدْ خَالَفْتَهُمَا قَدْ عَهِدَ عُمَرُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَبَايَعَهُ وَ لَمْ يُشَاوِرْ فِيهِ أَحَداً، ثُمَّ رَدَّهَا أَبُو بَكْرِ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُشَاوِرْ فِيهِ أَحَداً ثُمَّ جَعَلَهَا عُمَرُ شُورَى بَيْنَ سِتَّةٍ وَ أَخْرَجَ مِنْهَا جَمِيعَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ غَيْرَ أُولَئِكَ السُّتَّةِ مِنْ قُرَيْشٍ وَأَوْصَى فِيهِمْ شَيْئاً لا أَرَاكَ تَرْضَى بِهِ أَنْتَ وَ لا أَصْحَابُكَ إِذْ جَعَلْتَهَا شُورَى بَيْنَ جَمِيعِ الْمُسْلِمِينَ

قَالَ: وَ مَا صَنَعَ؟

گفت: آری.

فرمود: ای عمرو برای من بازگو کن که آیا ابابکر و عمر را دوست می داری و آنها را ولی خود می دانی یا آن که از آن دو تن بیزاری می جویی؟

عمرو گفت: آنها را ولی خود می دانم.

حضرت فرمود: در واقع تو با آن دو تن مخالفت کرده ای شما چه طور؟ آیا آن دو را ولی خود می دانید یا آن که از آنها بیزارید؟

گفتند: آنها را ولی خود می دانیم.

آن حضرت فرمود: ای عمرو! اگر تو مردی بودی که از آن دو بیزاری می جستی برایت جایز بود که برخلاف آنها رفتار کنی و به مخالفتشان برخیزی و اگر مردی باشی که آنها را ولی خود می دانی به حقیقت، با آن دونفر مخالفت کرده ای؛ عمر حکومت ابابکر را پذیرفت و با او بیعت کرد و در این زمینه با هیچ کس مشورت نکرد، و ابابکر نیز آن را به عمر سپرد و با کسی مشورت نکرد؛ آن گاه عمر خلافت را در شورا بین شش نفر قرار داد و تمام مهاجران و انصار غیر از آن شش تن که از قریش بودند، همه را بیرون کرد و آنها نیز به گونه ای وصیت کرد که به نظر من، نه تو و نه اصحابت اگر شورایی بین مسلمانان قرار بدهید، به آن چیزی که عمر وصیت کرد راضی نخواهید شد و آن کار را انجام نخواهید داد.

عمرو گفت: مگر چه کار کرد؟

قَالَ: أَمَرَ صُهَيْباً أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وَ أَنْ يُشَاوِرَ أُولَئِكَ السِّتَّةَ لَيْسَ مَعَهُمْ أَحَدٌ إِلَّا ابْنُ عُمَرَ يُشَاوِرُونَهُ، وَ لَيْسَ لَهُ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ وَأَوْصَى مَنْ بِحَضْرَتِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ إِنْ مَضَتْ ثَلَاثَةٌ أَيَّامٍ قَبْلَ أَنْ يَفْرُغُوا أَوْ يُبَايِعُوا رَجُلاً أَنْ يَضْرِبُوا أَعْنَاقَ أُولَئِكَ السَّتَّةِ جَمِيعاً، فَإِنِ اجْتَمَعَ أَرْبَعَةٌ قَبْلَ أَنْ تَمْضِيَ ثَلاثَةُ أَيَّامٍ وَخَالَفَ اثْنَانِ أَنْ يَضْرِبُوا أَعْنَاقَ الإِثْنَيْنِ، أَفَتَرْضَوْنَ بِهَذَا أَنْتُمْ فِيمَا تَجْعَلُونَ مِنَّ السُّورَى فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ؟

قَالُوا: لا.

ثُمَّ قَالَ: يَا عَمْرُوا دَعْ ذَا أَرَأَيْتَ لَوْ بَايَعْتُ صَاحِبَكَ الَّذِي تَدْعُونِي إِلَى بَيْعَتِهِ ثُمَّ اجْتَمَعَتْ لَكُمُ الْأُمَّهُ فَلَمْ يَخْتَلِفْ عَلَيْكُمْ رَجُلانِ فِيهَا فَأَفَضْتُمْ إِلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لا يُسْلِمُونَ وَ لا يُؤَدُّونَ الْجِزْيَةَ أَكَانَ عِنْدَكُمْ وَ عِنْدَ صَاحِبِكُمْ مِنَ الْعِلْمِ مَا تَسِيرُونَ بِسِيرَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمُشْرِكِينَ فِي حُرُوبِهِ؟

فرمود: به صهيب بن سنان دستور داد تا سه روز با مردم نماز جماعت را به پا دارد و آن شش نفر نیز در این سه روز با یکدیگر مشورت کنند و غیر از فرزند عمر با هیچ کس مشورت نکنند ولی فرزند عمر نیز حق به حکومت رسیدن را نداشته باشد. به تمام مهاجران و انصاری که در حضور او بودند نیز وصیت کرد که اگر آن شش تن بیش از سه روز به مشورت خود ادامه دادند و در این مدت مشورتشان تمام نشد یا با یک نفر از خودشان بیعت نکردند، گردن تمام آن شش نفر را بزنند. هم چنین اگر چهار نفر از آن شش نفر پیش از تمام شدن سه روز با یکدیگر هم نظر شدند تنها گردن دو نفری را که با آن چهار نفر هم نظر نشده اند بزنند آیا شما راضی به چنین چیزی هستید که در مورد شورایی که در مسلمانان می گذارید رفتار شود؟

همگی گفتند: نه.

آن گاه حضرت فرمود: ای عمرو! این را رها کن به نظر تو اگر با دوستت - که مرا به بيعتش فرا می خوانی - بیعت کند، سپس امت نیز گرد شما بیایند و حتی دو نفر از امت نیز با شما مخالفت نکنند و پس از آن به سوی مشرکانی که اسلام نمی آورند و جزیه هم نمی پردازند سرازیر شوید (حمله کنید) آیا شما و دوستتان این علم و دانش را دارید که به سیره رسول الله صلى الله عليه وسلم که در جنگ هایش با مشرکان داشت رفتار کنید؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: فَتَصْنَعُ مَا ذَا؟

قَالَ: نَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَإِنْ أَبَوْا دَعَوْنَاهُمْ إِلَى الْجِزْيَةِ.

قَالَ: وَ إِنْ كَانُوا مَجُوسَاً لَيْسُوا بِأَهْلِ الْكِتَابِ؟

قَالَ: سَوَاءٌ.

قَالَ: وَ إِنْ كَانُوا مُشْرِكِي الْعَرَبِ وَ عَبَدَةَ الْأَوْثَانِ؟

قَالَ: سَوَاءٌ.

قَالَ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْقُرْآنِ تَقْرَؤُهُ؟

قَالَ: نَعَمْ.

گفت: آری.

فرمود: چه کار می کنید؟

گفت: آنها را به اسلام فرا می خوانیم و اگر سرپیچی کردند از آنها درخواست پرداخت جزیه می کنیم.

امام علیه السلام فرمود: اگر مجوسی (آتش پرست) باشند و اهل کتاب نباشند چه طور؟

گفت: فرقی ندارد.

فرمود: اگر مشرکان عرب و بت پرستان باشند چه طور؟

گفت: فرقی ندارد.

فرمود: برای من بگو بدانم آیا قرآن را قرائت می کنی؟

گفت: آری.

قَالَ: اقْرَأْ: (قَاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَ لا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ) فَاسْتِثْنَاءُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَاشْتِرَاطُهُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ فَهُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يُؤْتَوُا الْكِتَابَ سَوَاءٌ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: عَمَّنْ أَخَذْتَ ذَا؟

قَالَ: سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ.

قَالَ: فَدَعْ ذَا، فَإِنْ هُمْ أَبَوُا الْجِزْيَةَ فَقَاتَلْتَهُمْ فَظَهَرْتَ عَلَيْهِمْ كَيْفَ تَصْنَعُ بِالْغَنِيمَةِ؟

قَالَ: أَخْرِجُ الْخُمُسَ وَ أَقْسِمُ أَرْبَعَةَ أَخْمَاسٍ بَيْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَيْهِ.

قَالَ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْخُمُسِ مَنْ تُعْطِيهِ؟

آن حضرت فرمود: بخوان: «کسانی را از اهل کتاب که به خدا و روز آخرت ایمان نیاورده اند و آن چه را خدا و رسولش حرام کرده اند نیز حرام نمی شمارند و به دین حق رفتار نمی کنند بکشید تا آن گاه که (بپذیرند) جزیه را با دست خود و با خواری و کوچکی بپردازند».

آیا این که خداوند اهل کتاب را استثنا کرده و جزیه را در مورد آنها شرط نموده است آیا اهل کتاب با غیر اهل کتاب مساوی هستند؟

گفت: آری.

فرمود: این را از چه کسی آموخته ای؟

گفت: از مردم شنیده ام که چنین می گویند.

حضرت فرمود: این را کنار بگذار (رها کن)؛ پس اگر غیر اهل کتاب نیز از پرداخت جزیه نیز سرپیچی کردند و به جنگ آنها رفتی و بر ایشان پیروز شدی با غنیمت ها چه کار می کنی؟

گفت: یک پنجم آن را بر می گیرم و چهار قسمت دیگر را بین کسانی که همراه من جنگیده تقسیم می کنم.

فرمود: برای من بازگو کن بدانم که خمس را به چه کسانی می پردازی؟

قَالَ: حَيْثُما سَمَّى اللهُ.

قَالَ: فَقَرَأَ (وَاعْلَمُوا أَنَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ اللَّهَ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبِي وَ الْيَتَامَىٰ وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ).

قَالَ: الَّذِي لِلرَّسُولِ مَنْ تُعْطِيهِ وَ مَنْ ذُو الْقُرْبَى؟

قَالَ : قَدِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْفُقَهَاءُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: قَرَابَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُ بَيْتِهِ، وَ قَالَ بَعْضُهُمُ الْخَلِيفَةُ.

وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: قَرَابَةُ الَّذِينَ قَاتَلُوا عَلَيْهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ.

قَالَ: فَأَيَّ ذَلِكَ تَقُولُ أَنْتَ؟

قَالَ: لَا أَدْرِي.

قَالَ: فَأَرَاكَ لَا تَدْرِي فَدَعْ ذَا.

ثُمَّ قَالَ: أَرَأَيْتَ الْأَرْبَعَةَ أَحْمَاسِ تَقْسِمُهَا بَيْنَ جَمِيعِ مَنْ قَاتَلَ عَلَيْهَا؟

قَالَ: نَعَمْ.

گفت: همان گونه که خداوند فرموده است.

آن حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «و بدانید آنچه به غنیمت می گیرید، در واقع یک پنجم از آن برای خدا رسول، ذى القربى (خویشاوندان او)، یتیمان، مسکینان و در راه ماندگان است».

آن گاه فرمود: آن که برای رسول است را به چه کسی می دهی و ذى القربي (خويشان رسول الله صلى الله عليه وسلم) چه کسانی هستند؟

عمرو بن عبید گفت: فقیهان در این مورد اختلاف کرده اند؛ برخی گفته اند که دی القربی، خویشان و اهل بیت پیامبر صلى الله عليه وسلم هستند؛ و برخی می گویند که منظور، خلیفه است؛ برخی نیز می گویند که خویشان جنگجویان مسلمانی هستند که به جنگ رفته اند.

حضرت فرمود: خود تو کدام یک را پذیرفته ای؟

گفت: نمی دانم.

فرمود: می بینم که نمی دانی پس این سخنان را رها کن.

آن گاه فرمود: آیا به نظر تو، باید چهار قسمت باقی ماندۀ غنیمت را بین تمام کسانی که در آن جنگ مبارزه و قتال شرکت کرده اند تقسیم کنی؟

گفت: آری.

قَالَ: فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي سِيرَتِهِ بَيْنِي وَبَيْنَكَ فُقَهَاءُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَشِيخَتُهُمْ فَاسْأَلْهُمْ، فَإِنَّهُمْ لا يَخْتَلِفُونَ وَ لا يَتَنَازَعُونَ فِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا صَالَحَ الْأَعْرَابَ عَلَى أَنْ يَدَعَهُمْ فِي دِيَارِهِمْ وَ لَا يُهَاجِرُوا عَلَى إِنْ دَهِمَهُ مِنْ عَدُوِّهِ دَهُمْ أَنْ يَسْتَنْفِرَهُمْ فَيُقَاتِلَ بِهِمْ وَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْغَنِيمَةِ نَصِيبٌ وَأَنْتَ تَقُولُ بَيْنَ جَمِيعِهِمْ فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي كُلِّ مَا قُلْتَ فِي سِيرَتِهِ فِي الْمُشْرِكِينَ وَ مَعَ هَذَا مَا تَقُولُ فِي الصَّدَقَةِ؟

فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْآيَةَ: (إِنَّا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَ الْعَامِلِينَ عَلَيْهَا ...) إِلَى آخِرِ الْآيَةِ. قَالَ: نَعَمْ فَكَيْفَ تَقْسِمُهَا؟

قَالَ: أَقْسِمُهَا عَلَى ثَمَانِيَةِ أَجْزَاء فَأُعْطِي كُلَّ جُزْءٍ مِنَ الثَمَانِيَةِ جُزْءاً.

قَالَ: وَ إِنْ كَانَ صِنْفٌ مِنْهُمْ عَشَرَةَ آلافٍ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ رَجُلاً وَاحِداً أَوْ رَجُلَيْنِ أَوْ ثَلاثَةٌ جَعَلْتَ لِهَذَا الْوَاحِدِ مِثْلَ مَا جَعَلْتَ لِلْعَشَرَةِ آلافٍ؟

آن حضرت فرمود: تو با رسول خدا صلى الله عليه وسلم مخالفت کرده ای؛ بین من و تو، فقیهان مدینه و پیروان آن قضاوت کنند؛ از آنان بپرس هیچ یک اختلافی در این ندارند و با یکدیگر دعوایی ندارند در این که رسول خدا صلى الله عليه وسلم با اعراب مصالحه کرد که در شهرهای خودشان بمانند و مجبور به مهاجرت نباشند، به شرط آن که اگر دشمنان فراوانی به آن حضرت حمله کردند از افراد آنها اعراب مذکور سپاه برگیرد و با کمک آنها به جنگ دشمنان بپردازد، ولی سهم و نصیبی از غنیمت جنگی نداشته است؛ این همه در حالی است که تو می گویی بین همگی آنان تقسیم می کنم.

به تحقیق تو با رسول خدا صلى الله عليه وسلم مخالفت کرده ای در تمام آن چه در مورد سیره رسول خدا صلى الله عليه وسلم نه نسبت به مشرکان گفتی، با آن حضرت مخالفت کرده ای؛ با این وجود (با این همه مخالفت ها) در مورد صدقه چه می گویی؟

عمر بن عبید، این آیه را قرائت کرد: «صدقات تنها برای فقیران، مسکینان و کارمندان گرفتن صدقات... است» تا آخر آیه زکات را تلاوت کرد.

آن حضرت فرمود: آری حالا چگونه آن را تقسیم می کنی؟

گفت آن را هشت قسمت می کنم و به هر یک از آن هشت گروه نیز یک قسمت را می پردازم.

فرمود و اگر یک صنف از آن هشت صنف، ده هزار نفر باشند و صنف دیگر یک مرد یا دو مرد یا سه مرد چه می کنی؟ آیا به این یک نفر به اندازۀ آن ده هزار نفر می پردازی؟

قَالَ: نَعَمْ.

قَالَ: وَ تَجْمَعُ صَدَقَاتِ أَهْلِ الْحَضَرِ وَ أَهْلِ الْبَوَادِي فَتَجْعَلُهُمْ فِيهَا سَوَاءً؟

قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَقَدْ خَالَفْتَ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي كُلِّ مَا قُلْتَ فِي سِيرَتِهِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْسِمُ صَدَقَةَ أَهْلِ الْبَوَادِي فِي أَهْلِ الْبَوَادِي وَ صَدَقَةَ أَهْلِ الْحَضَرِ فِي أَهْلِ الْحَضَرِ وَ لا يَقْسِمُهُ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ، وَإِنَّمَا يَقْسِمُهُ عَلَى قَدْرِ مَا يَحْضُرُهُ مِنْهُمْ وَ مَا يَرَى وَلَيْسَ ذَلِكَ شَيْءٌ مُوَفَّتٌ مُوَظَّف وَ إِنَّمَا يَصْنَعُ ذَلِكَ بِمَا يَرَى عَلَى قَدْرِ مَنْ يَحْضُرُهُ مِنْهُمْ فَإِنْ كَانَ فِي نَفْسِكَ مِمَّا.

عَلَيْهِ فِي

قُلْتُ: شَيْءٌ فَالْقَ فُقَهَاءَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، فَإِنَّهُمْ لا يَخْتَلِفُونَ فِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَذَا كَانَ يَصْنَعُ.

ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى عَمْرِو بْنِ عُبَيْدِ، فَقَالَ لَهُ:

گفت: آری.

حضرت فرمود: و (آیا) صدقات (زکات های) شهرنشینان و بادیه نشینان را گرد آوری می کنی و همه را در آن یکسان می داری؟

گفت: آری.

فرمود: در همه آن چه به سیره رسول خدا صلى الله عليه وسلم نسبت دادی با آن حضرت و سیره او مخالفت کردی همیشه رسول خدا الله صلى الله عليه وسلم این گونه رفتار می کرد که صدقه بادیه نشینان را بین بادیه نشینان تقسیم می کرد و صدقه شهر نشینان را بین شهرنشینان تقسیم می فرمود و همه این اموال را یکسان تقسیم نمی فرمود.

شیوۀ آن حضرت این بود که به اندازه هر کس نزد او حاضر می شد و صلاح می دانست تقسیم می فرمود و قانون و زمان خاصی در این مورد نگذاشته بود؛ تقسیم زکات، تنها به اندازه صلاح دید حضرت و به قدر کسانی از آنان انجام می شد که نزد آن حضرت حاضر می شدند.

اگر در مورد آن چه گفتم شکی داری، فقیهان اهل مدینه را ملاقات کن؛ آنها هیچ گونه اختلافی در این مورد ندارند که رسول خدا صلى الله عليه وسلم چنین رفتاری داشته است.

آن گاه حضرت به عمرو بن عبید رو کرد و به او فرمود:

اتَّقِ اللهَ وَ أَنْتُمْ أَيُّهَا الرَّهْطُ، فَاتَّقُوا اللهَ فَإِنَّ أَبِي حَدَّثَنِي وَ كَانَ خَيْرَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمَهُمْ بِكِتَابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «مَنْ ضَرَبَ النَّاسَ بِسَيْفِهِ وَ دَعَاهُمْ إِلَى نَفْسِهِ وَ فِي الْمُسْلِمِينَ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ مِنْهُ فَهُوَ ضَالٌ مُتَكَلّف».

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النِّعْمَانِ عَنْ سُوَيْدٍ الْقَلانِسِيُّ عَنْ بَشِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: إِنِّي رَأَيْتُ فِي الْمَنَامِ أَنِّي قُلْتُ لَكَ إِنَّ الْقِتَالَ مَعَ غَيْرِ الْإِمَامِ الْمُفْتَرَضِ طَاعَتُهُ حَرَامٌ مِثْلُ الْمَيْتَةِ وَالدَّمِ وَ لَحْمِ الْخِنْزِيرِ فَقُلْتَ لِي: نَعَمْ هُوَ كَذَلِكَ؟

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: هُوَ كَذَلِكَ هُوَ كَذَلِكَ.

تقوای الهی پیشه کن (از خدا بترس) هم چنین شما ای گروه از خدا بترسید.

به راستی پدرم - که بهترین مردم روی زمین بود و از همه نسبت به کتاب خداوند عزوجل و سنت پیامبرش صلى الله عليه وسلم داناتر و عالم تر بود - برایم حدیث کرد که رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

«هر کس با شمشیر خود مردم را بزند و آنان را به سوی خویش فرا بخواند در حالی که در بین مسلمانان کسی عالم تر از او وجود داشته باشد پس چنین شخصی گمراه است و خود را به زحمت انداخته است».

2- بشیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم در خواب دیدم که به شما می گویم حقيقتاً جنگیدن در (رکاب) غیر امام مفترض الطاعه حرام است و همانند (خوردن) مردار، خون و گوشت خوک حرام است آن گاه شما به من فرمودی آری همین طور است.

امام صادق علیه السلام فرمود: همین طور است، همین طور است.

بخش هشتم

اشاره

(8)

بَابُ وَصِيَّةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي السَّرَايَا

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ: أَظُنُّهُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَبْعَثَ سَرِيَّةً دَعَاهُمْ فَأَجْلَسَهُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ ثُمَّ يَقُولُ:

سِيرُوا بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ لا تَغُلُوا وَ لا تُمَتِّلُوا وَ لا تَغْدِرُوا وَ لا تَقْتُلُوا شَيْخاً فَانِياً وَلا صَبِيّاً وَلا امْرَأَةٌ وَلَا تَقْطَعُوا شَجَراً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَيْهَا وَ أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَدْنَى الْمُسْلِمِينَ أَوْ أَفْضَلِهِمْ نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ جَارٌ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللهِ، فَإِنْ تَبِعَكُمْ فَأَخُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ إِنْ أَبَى فَأَبْلِغُوهُ مَأْمَنَهُ وَاسْتَعِينُوا بِاللَّهِ عَلَيْهِ.

وصیت رسول خدا صلی الله علیه واله وسلم و امیر مؤمنان علیه السلام در مورد سریه ها

1- ابو حمزه ثمالی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وسلممی خواست سپاهی را بفرستد آنان را فرا می خواند و پیش روی خود می نشاند و می فرمود:

به نام خدا به کمک خدا در راه خدا و بر ملت و آیین رسول خدا حرکت کنید؛ خیانت در غنیمت نکنید و کسی را مثله (جدا کردن اعضا) نکنید بی وفایی ننمایید و پیری را که از کار افتاده است نکشید و کودکان و زنان را به قتل نرسانید هیچ درختی را قطع نکنید مگر آن که به این کار مجبور شوید؛ و هر یک از مسلمانان از پایین ترین افراد تا برترین آنان که نسبت به یکی از مردان مشرک نظر دلسوزانه کرد، آن مرد در امان و پناه خواهد بود تا آن که کلام شما را بشنود اگر از شما پیروی کرد برادر دینی شماست و اگر نپذیرفت باید او را به جای امنی (که خود دارد) برسانید و از خداوند بر ضد او کمک بخواهید.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

نَهَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُلْقَى السَّمُّ فِي بِلادِ الْمُشْرِكِينَ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ صُهَيْبٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

مَا بَيَّتَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم عَدُوّاً قَطُّ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَيْهِ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ وَ قَالَ لِي: يَا عَلِيُّ! لا تُقَاتِلَنَّ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ وَ ايْمُ اللهِ! لَأَنْ يَهْدِيَ اللهُ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلاً خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ وَلَاؤُهُ يَا عَلِيُّ !

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام می فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم از این که مواد سمی در سرزمین مشرکان ریخته شود، نهی فرمود.

3- عباد بن صهیب گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم هرگز به دشمنی شبیخون نزده است.

4- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم مرا به یمن فرستاد و فرمود علی جان با هیچ کس قتال و مبارزه مکن مگر آن گاه که او را به (اسلام) فرا بخوانی (و او رد کند) به خدا سوگند! به یقین اگر خداوند با دستان تو یک مرد را هدایت کند برایت از آن چه خورشید بر آن طلوع و غروب کرده است بهتر است؛ و ولایت او نیز تنها برای تو خواهد بود ای علی!

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لا يُقَاتِلُ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ وَ يَقُولُ:

تُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ تُقْبِلُ الرَّحْمَةُ وَيَنْزِلُ النَّصْرُ وَ يَقُولُ: هُوَ أَقْرَبُ إِلَى اللَّيْلِ وَ أَجْدَرُ أَنْ يَقِلُّ الْقَتْلُ وَ يَرْجِعَ الطَّالِبُ وَ يُفْلِتَ الْمُنْهَزِمُ.

6- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيٌّ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ مَدِينَةٍ مِنْ مَدَائِنِ أَهْلِ الْحَرْبِ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يُرْسَلَ عَلَيْهِمُ الْمَاءُ وَ تُحْرَقَ بِالنَّارِ أَوْ تُرْمَى بِالْمَجَانِيقِ حَتَّى يُقْتَلُوا وَ فِيهِمُ النِّسَاءُ وَ الصَّبْيَانُ وَ الشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَ الْأُسَارَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ التَّجَّارُ؟

5- یحیی بن ابی العلاء گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام تا خورشید زوال نمی کرد (یعنی تا ظهر فردا نمی رسید) شروع به جنگ نمی کرد و می فرمود در این هنگام درهای آسمان گشوده می شود و رحمت الهی رو می آورد، و نصر و پیروزی نازل می شود و می فرمود ظهر به شب نزدیک تر است، و برای این که افراد کمتری کشته شوند و کسانی که بخواهند (از تاریکی شب استفاده کنند) و برگردند و آنان که می خواهند نیز بگریزند.

6- حفص بن غیاث گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد شهری از شهرهای دشمنان (که با ما سر جنگ دارند) پرسیدم که آیا جایز است آب بر آنان روانه کنیم، یا شهر را آتش بزنیم یا با منجنیق بر آنها تیراندازی کنیم تا کشته شوند در حالی که زنان و کودکان و پیرهای از کار افتاده و اسیران مسلمان و تاجران در آن جا هستند؟

فَقَالَ: يُفْعَلُ ذَلِكَ بِهِمْ وَ لا يُمْسَك عَنْهُمْ لِهَؤُلاءِ وَ لَا دِيَةَ عَلَيْهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ وَلَا كَفَّارَة.

وَ سَأَلْتُهُ عَن النِّسَاءِ كَيْفَ سَقَطَتِ الْجِزْيَةُ عَنْهُنَّ وَ رُفِعَتْ عَنْهُنَّ؟

فَقَالَ: لِأَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ قِتَالِ النِّسَاءِ وَ الْوِلْدَانِ فِي دَارِ الْحَرْبِ إِلَّا أَنْ يُقَاتِلُوا، فَإِنْ قَاتَلَتْ أَيْضاً فَأَمْسِكَ عَنْهَا مَا أَمْكَنَكَ وَ لَمْ تَخَفْ خَلَلاً فَلَمَّا نَهَى عَنْ قَتْلِهِنَّ فِي دَارِ الْحَرْبِ كَانَ فِي دَارِ الْإِسْلامِ أَوْلَى وَ لَوِ امْتَنَعَتْ أَنْ تُؤَدِّيَ الْجِزْيَةَ لَمْ يُمْكِنْ قَتْلُهَا فَلَمَّا لَمْ يُمْكِنْ قَتْلُهَا رُفِعَتِ الْجُزْيَةُ عَنْهَا.

وَ لَوِ امْتَنَعَ الرَّجَالُ أَنْ يُؤَدُّوا الْجِزْيَةَ كَانُوا نَاقِضِينَ لِلْعَهْدِ وَ حَلَّتْ دِمَاؤُهُمْ وَ قَتْلُهُمْ، لأَنَّ قَتْلَ الرِّجَالِ مُبَاحٌ فِي دَارِ الشِّرْكِ وَكَذَلِكَ الْمُقْعَدُ مِنْ أَهْل الذِّمَّةِ وَ الْأَعْمَى وَالشَّيْخُ الْفَانِي وَ الْمَرْأَةُ وَ الْوِلْدَانُ فِي أَرْضِ الْحَرْبِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ رُفِعَتْ عَنْهُمُ الْجِزْيَةُ.

فرمود: با آنان می توان چنین رفتاری کرد و این افراد باعث در امان ماندن دشمنان نمی شوند و دیه آنان و کفاره نیز برعهده مسلمانان نیست.

هم چنین از آن حضرت پرسیدم که چگونه جزیه از زنان گرفته نمی شود؟

فرمود: چون رسول خدا صلى الله عليه وسلم از کشتن زنان و فرزندان در سرزمین جنگی (کافران) نهی فرمود مگر آن که زنان و کودکان نیز به جنگ بیایند اگر زنان نیز به جنگ آمدند تا میتوانی از کشتن زنان خودداری کن و هرگز ترس به خود راه ،مده و در حالی که زنان در سرزمین کفار از کشتنشان نهی شده بطریق اولی نکشتن آنها در سرزمین مسلمانان سزاوارتر است. و اگر از پرداخت جزیه خودداری کرد نیز نمی توان او را کشت از آن جایی که کشتن زنان اهل کتاب (ذمه) جایز نیست دریافت جزیه نیز از آنان جایز نیست.

ولی اگر مردان از پرداخت جزیه سرباز زدند و پیمان را شکستند خونشان حلال است کشتن آنها جایز است؛ چون کشتن مردان در سرزمین شرک، جایز و مباح است و به همین قاعده در مورد اهل ذمه کور پیرمرد از کار افتاده، زن و کودکان در سرزمین مشرکان (جنگی) رفتار می شود و به همین خاطر جزیه از آنان گرفته نمی شود.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ دَعَا لَهَا.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا بَعَثَ أَمِيراً لَهُ عَلَى سَرِيَّةٍ أَمَرَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِي خَاصَّةِ

نَفْسِهِ ثُمَّ فِي أَصْحَابِهِ عَامَّةً. ثُمَّ يَقُولُ:

اغْرُ بِسْمِ اللهِ وَ فِي سَبِيلِ اللهِ قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِاللهِ وَ لا تَغْدِرُوا وَ لا تَغُلُوا وَ تُمَتِّلُوا وَلا تَقْتُلُوا وَلِيداً وَ لا مُتَبَلاً فِي شَاهِقٍ وَ لا تُحْرِقُوا النَّخْلَ وَلَا تُغْرِقُوهُ بِالْمَاءِ وَلا تَقْطَعُوا شَجَرَةٌ مُثْمِرَةً وَ لا تُحْرِقُوا زَرْعاً لِأَنَّكُمْ لا تَدْرُونَ لَعَلَّكُمْ تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَ لَا تَعْقِرُوا مِنَ الْبَهَائِمِ مِمَّا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ إِلَّا مَا لا بُدَّ لَكُمْ مِنْ أَكْلِهِ.

7- سکونی گوید امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که پیامبر می خواست افرادی را برای انجام جنگی بفرستد برای آن فرا می خواند.

8- مسعدة بن صدقه :گوید امام صادق علیه السلام فرمود هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرماندهی را برای انجام جنگی میفرستاد او را دستور به رعایت ترس و تقوای الهی در خصوص خودش، سپس در مورد عموم یارانش می فرمود. آن گاه می فرمود:

به نام خدا و در راه خدا با هر کس که به خدا کافر شد بجنگید، خیانت نکنید، کسی را مثله نکنید، نوزاد (کودک) را به قتل نرسانید راهبانی را که از دنیا بریده اند (و به کوهی پناه برده اند) نکشید درختان خرما را آتش نزنید و آب بر آن روان نکنید که غرق شود، درخت میوه ای را قطع نکنید و کشتزاری را آتش نزنید؛ چون شما چه خبر دارید شاید در آینده بدان محتاج شوید چارپایان (حلال گوشت) را مکشید مگر آن مقدار که برای استفاده از گوشتش نیاز دارید.

وَ إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوّاً لِلْمُسْلِمِينَ فَادْعُوهُمْ إِلَى إِحْدَى ثَلَاثٍ، فَإِنْ هُمْ أَجَابُوكُمْ إِلَيْهَا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كَفُّوا عَنْهُمْ ادْعُوهُمْ إِلَى الْإِسْلامِ فَإِنْ دَخَلُوا فِيهِ فَاقْبَلُوهُ مِنْهُمْ وَكُفُوا عَنْهُمْ وَ ادْعُوهُمْ إِلَى الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْإِسْلامِ فَإِنْ فَعَلُوا فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ وَ كُفُّوا عَنْهُمْ وَإِنْ أَبَوْا أَنْ يُهَاجِرُوا وَ اخْتَارُوا دِيَارَهُمْ وَ أَبَوْا أَنْ يَدْخُلُوا فِي دَارِ الْهِجْرَةِ كَانُوا بِمَنْزِلَةِ أَعْرَابِ الْمُؤْمِنِينَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ مَا يَجْرِي عَلَى أَعْرَابِ الْمُؤْمِنِينَ وَ لَا يَجْرِي لَهُمْ في الْفَيْءِ وَلا فِي الْقِسْمَةِ شَيْءٌ إِلَّا أَنْ يُهَاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

فَإِنْ أَبَوْا هَاتَيْنِ فَادْعُوهُمْ إِلَى إِعْطَاءِ الْجِزْيَةِ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صَاغِرُونَ، فَإِنْ أَعْطَوا الْجِزْيَةَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ، وَ إِنْ أَبَوْا فَاسْتَعِنِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ عَلَيْهِمْ وَجَاهِدْهُمْ فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَ إِذَا حَاصَرْتَ أَهْلَ حِصْنٍ فَأَرَادُوكَ عَلَى أَنْ يَنْزِلُوا عَلَى حُكْمِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فَلا تَنْزِلْ لَهُمْ وَ لَكِنْ أَنْزِلْهُمْ عَلَى حُكْمِكُمْ ثُمَّ اقْضِ فِيهِمْ بَعْدُ مَا شئتم.

و هر گاه به کسی که دشمن مسلمانان است رسیدید آنها را به یکی از این سه چیز فرا بخوانید اگر پذیرفتند از آنها قبول کنید و از آنان دست بردارید یا اسلام بیاورند اگر این کار را کردند از آنان قبول کنید و دست از آنان بردارید و آنها را پس از اسلام دعوت کنید که (به مدینه) هجرت نمایند اگر این کار را کردند بپذیرید و دست بردارید و اگر نپذیرفتند و خواستند در شهر خود بمانند و نخواستند که به «دار الهجرة» بیایند، همان مؤمنان بادیه نشین هستند و همان حکمی که در مورد اینها اجرا میشود در مورد آنان نیز اجرا می شود و چیزی از غنیمت جنگی و زکات به آنها نمی رسد مگر آن که در راه خدا هجرت کنند.

اگر از این دو امر سر باز زدند آنها را به پرداخت جزیه فرا بخوانید که با دست خود و با خواری و کوچکی بپردازند اگر جزیه را پرداختند از آنها بپذیر و دست از آنها بردار و اگر از این نیز سرباز زدند از خداوند عزوجل بر آنان کمک بخواه و با آنها در اه خدا آن چنانکه حق جهاد الهی است بجنگ.

اگر ساکنان قلعه ای را محاصره کردی و از تو خواستند که صبر رکنی حکم خداوند عزوجل در موردشان فرود آید از آنان مپذیر، ولی بر اساس حکم و داوری خودتان با آنان رفتار کن و بین ایشان حکم کن.

فَإِنَّكُمْ إِنْ تَرَكْتُمُوهُمْ عَلَى حُكْمِ اللهِ لَمْ تَدْرُوا تُصِيبُوا حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ أَمْ لَا وَ إِذَا حَاصَرْتُمْ أَهْلَ حِصْنٍ فَإِنْ آذَنُوكَ عَلَى أَنْ تُنْزِلَهُمْ عَلَى ذِمَّةِ اللَّهِ وَ ذِمَّةِ رَسُولِهِ فَلَا تُنْزِلْهُمْ، وَ لَكِنْ أَنْزِلْهُمْ عَلَى ذِمَمِكُمْ وَ ذِمَمِ آبَائِكُمْ وَ إِخْوَانِكُمْ فَإِنَّكُمْ إِنْ تُخْفِرُوا ذِمَمَكُمْ وَ ذِمَمَ آبَائِكُمْ وَ إِخْوَانِكُمْ كَانَ أَيْسَرَ عَلَيْكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ أَنْ تُخْفِرُوا ذِمَّةَ اللهِ وَ ذِمَّةً رَسُولِهِ صلی الله علیه وسلم.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ وَ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجِ كِلَاهُمَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةٌ دَعَا بِأَمِيرِهَا فَأَجْلَسَهُ إِلَى جَنْبِهِ وَ أَجْلَسَ أَصْحَابَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ.

چون اگر آنها را رها کنید که حکم خداوند در موردشان بیاید نمی دانید که آیا حکم خدا را در این مورد می یابید یا نه.

هنگامی که اهل قلعه ای را محاصره کردید و از تو اجازه خواستند که در ذمه و امان خدا و رسول او باشند از ایشان نپذیر؛ ولی بر سر خود و پدران و برادران پیمان ببند. چون اگر پیمان و امان دادی خودتان و برادران و پدرانتان را بشکنید در روز قیامت برایتان آسان تر از آن خواهد بود که امان و ذمۀ خدا و رسولش صلى الله عليه وسلم را شکسته باشید.

9- محمد بن حمران و جمیل ابن دراج گویند: امام صادق فرمود:

هنگامی که رسول خدا صلى الله عليه وسلم سپاهی را برای جنگی میفرستاد فرمانده آن را فرامی خواند و او را در کنار خود مینشانید و یارانش را در برابرش می نشاند و می فرمود:

ثُمَّ قَالَ: سِيرُوا بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ عَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم لَا تَغْدِرُوا وَلا تَغْلُوا وَ لا تُمَتِّلُوا وَ لا تَقْطَعُوا شَجَرَةً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَيْهَا وَ لَا تَقْتُلُوا شَيْخاً فَانِياً وَ لا صَبِيّاً وَلا امْرَأَةٌ، وَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَدْنَى الْمُسْلِمِينَ وَ أَفْضَلِهِمْ نَظَرَ إِلَى أَحَدٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ جَارٌ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللهِ، فَإِذَا سَمِعَ كَلامَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَإِنْ تَبِعَكُمْ فَأَخُوكُمْ فِي دِينِكُمْ وَإِنْ أَبَى فَاسْتَعِينُوا بِاللَّهِ عَلَيْهِ وَ أَبْلِغُوهُ مَأْمَنَهُ.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ:

وَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ نَظَرَ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فِي أَقْصَى الْعَسْكَرِ وَأَدْنَاهُ فَهُوَ جَارٌ.

به نام خدا و به کمک خدا و در اه خدا و بر ملت (و آیین) رسول خدا صلى الله عليه وسلم بروید؛ خیانت نکنید، عضو کسی را نبرید درختی را قطع مکنید مگر آن که مجبور به این شوید، پیر فرتوت و کودک و زن را نکشید و هر یک از مسلمانان (از پایین ترین درجه تا بالاترین درجه) نسبت به یکی از مشرکان دلسوزی کرد آن مشرک در امان خواهد بود تا آنگاه که کلام خداوند عزوجل را بشنود و هنگامی که شنید اگر از شما پیروی کرد برادر دینی شما خواهد بود و اگر سرپیچی کرد علیه او از خدا کمک بخواهید و او را به منزل و جای امن خودش برسانید.

نظیر این روایت را جمیل از امام صادق علیه السلام این نقل می کند که حضرتش افزود: اگر یکی از سپاهیان مسلمان خواه پایین ترین درجه یا بالاترین درجه باشد، نسبت به مشرکی دلسوزی کرد او در امان خواهد بود.

بخش نهم

اشاره

(9)

بَابُ إِعْطَاءِ الْأَمَانِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيٌّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: يَسْعَى بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ؟

قَالَ: لَوْ أَنَّ جَيْشَاً مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَاصَرُوا قَوْماً مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَأَشْرَفَ رَجُلٌ. فَقَالَ: أَعْطُونِي الْأَمَانَ حَتَّى أَلْقَى صَاحِبَكُمْ وَأَنَاظِرَهُ، فَأَعْطَاهُ أَدْنَاهُمُ الْأَمَانَ وَجَبَ عَلَى أَفْضَلِهِمُ الْوَفَاءُ بِهِ.

2- عَلِيٌّ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ عَلِيّاً علیه السلام أَجَازَ أَمَانَ عَبْدٍ مَمْلُوكٍ لِأَهْلِ حِصْنِ مِنَ الْحُصُونِ وَ قَالَ: هُوَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.

امان دادن

1- سکونی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم معنای فرمایش پیامبر صلی الله علیه وسلم که فرمود: «پایین تر درجۀ مسلمانان در مورد امان آنان تلاش میکند» چیست؟

فرمود: اگر سپاهی از مسلمانان گروهی از مشرکان را محاصره کردند و مردی آمد و گفت: به من امان بدهید تا حاکم و صاحب اختیار شما را ببینم و با او مناظره و تبادل نظر کنم و پایین ترین سرباز مسلمان به او امان داد بر بالاترین مقام لشکر واجب است که به آن پامان وفا کند.

2- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

حضرت علی علیه السلام اجازه داد بنده زر خریدی اهل یک قلعه را امان دهد، و از او پذیرفت و فرمود او یکی از مؤمنان است.

3- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْن سُلَيْمَانَ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ: مَا مِنْ رَجُلٍ آمَنَ رَجُلاً عَلَى ذِمَّةٍ ثُمَّ قَتَلَهُ إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُ لِوَاءَ الْغَدْرِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام - أَوْ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام - قَالَ:

لَوْ أَنَّ قَوْماً حَاصَرُوا مَدِينَةٌ فَسَأَلُوهُمُ الْأَمَانَ، فَقَالُوا: لَا، فَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَالُوا: نَعَمْ، فَنَزَلُوا إِلَيْهِمْ كَانُوا آمِنِينَ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِيهِ علیه السلام قَالَ:

3- عبد الله بن سلیمان گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود:

هیچ مردی نیست که به مرد دیگر امان بدهد سپس او را بکشد مگر آن که روز قیامت در حالی میآید که لوای خیانت را به دوش میکشد.

4- محمد بن الحکم :گوید امام صادق علیه السلام - یا امام کاظم علیه السلام - فرمود:

اگر گروهی شهری را محاصره کردند و اهل آن شهر امان خواستند، و اینان گفتند نه امان نمی دهیم؛ ولی مردم گمان کردند که گفته اند آری و نزد سپاهیان آمدند، در امان خواهند بود.

5- طلحة بن زید گوید: امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدر بزرگوارش نقل می فرماید که حضرتش فرمود:

قَرَأْتُ فِي كِتَابِ لِعَلِيْ علیه السلام: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَاً بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ مَنْ لَحِقَ بِهِمْ مِنْ أَهْلِ يَثْرِبَ:

أَنَّ كُلَّ غَازِيَةٍ غَرَتْ بِمَا يُعَقِّبُ بَعْضُهَا بَعْضاً بِالْمَعْرُوفِ وَ الْقِسْطِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّهُ لا يَجُوزُ حَرْبٌ إِلَّا بِإِذْنِ أَهْلِهَا، وَ إِنَّ الْجَارَ كَالنَّفْسِ غَيْرَ مُضَارٌ وَ لَا أَثِم وَ حُرْمَةَ الْجَارِ عَلَى الْجَارِ كَحُرْمَةِ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ لا يُسَالِمُ مُؤْمِنٌ دُونَ مُؤْمِنٍ فِي قِتَالٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَّا عَلَى عَدْلٍ وَ سَوَاءٍ.

بخش دهم

اشاره

(10)

بَابُ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

در کتاب حضرت علی علیه السلام خواندم که رسول خدا صلی الله علیه وسلم کتاب و پیمانی بین مهاجران و انصار و آن دسته از اهل یثرب که بدان ها پیوسته بودند این گونه نوشت:

هر گروهی که بجنگد و سپاهیان از رؤسا تبعیت می کنند باید نیکی و برابری بین مسلمانان باشد و جایز نیست بجنگند مگر به اجازه رؤسای سپاه و کسی که پناه داده شده مانند نفس (مؤمن) است مادام که ضرر نرسانده و مجرم و گناهکار نشود، احترام پناه داده شده بر شخصی که پناه داده همانند احترام پدر و مادر وی است و در جنگ الهی، نباید هیچ مؤمنی جدای از دیگر مؤمنان بر چیزی مصالحه کند و باید براساس عدل و برابری باشد.

[سیره و روش جنگی]

1- طلحة بن زید گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

كَانَ أَبِي علیه السلام يَقُولُ: إِنَّ لِلْحَرْبِ حُكْمَيْنِ إِذَا كَانَتِ الْحَرْبُ قَائِمَةً لَمْ تَضَعْ أَوْزَارَهَا وَ لَمْ يُنْخَنْ أَهْلُهَا فَكُلُّ أَسِيرٍ أُخِذَ فِي تِلْكَ الْحَالِ، فَإِنَّ الْإِمَامَ فِيهِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ ضَرَبَ عُنُقَهُ وَ إِنْ شَاءَ قَطَعَ يَدَهُ وَ رِجْلَهُ مِنْ خِلافٍ بِغَيْرِ حَسْم وَ تَرَكَهُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ حَتَّى يَمُوتَ وَهُوَ قَوْلُ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ: (إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَاداً أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيا وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ).

أَلَا تَرَى أَنَّ الْمُخَيَّرَ الَّذِي خَيْرَ اللهُ الْإِمَامَ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ وَ هُوَ الْكُفْرُ وَ لَيْسَ هُوَ عَلَى أَشْيَاءَ مُخْتَلِفَةٍ.

فَقُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: قَوْلُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (أَوْ يُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ).

همیشه پدرم علیه السلام این گونه می فرمود: جنگ دو حکم دارد: اگر جنگ بر پا باشد و هنوز پایان نیافته و اسلحه ها بر زمین گذاشته نشده باشد و جنگجویان پیروز نشده باشند، هر اسیری که در چنین حالتی گرفته شود امام علیه السلام در موردش اختیار دارد اگر بخواهد می تواند گردن او را بزند و اگر بخواهد میتواند دست و پایش را به طور عکس قطع کند و او را طوری قرار دهد که خونش جاری شود و رهایش کند تا در خونش دست و پا بزند و بمیرد؛ و این همان آیه شریفه است که می فرماید: «تنها سزای کسانی که با خدا و رسولش میجنگند و در زمین برای فساد تلاش می کنند آن است که کشته شوند، یا به دار آویخته شوند یا دستان و پاهایشان به طور عکس بریده شود یا از سرزمین خود تبعید شوند؛ این خواری و ذلتشان در دنیاست و در جهان آخرت نیز عذابی عظیم دارند».

نمی بینی که خداوند امام را در مورد یک چیز مخیر فرموده است و آن کفر است ⁽¹⁾و در مورد چیزهای گوناگون نیست.

از امام صادق علیه السلام ما در مورد آیه «یا از سرزمین خود تبعید شوند» پرسیدم.

قَالَ: ذَلِكَ الطَّلَبُ أَنْ تَطْلُبَهُ الْخَيْلُ حَتَّى يَهْرُبَ، فَإِنْ أَخَذَتْهُ الْخَيْلُ حُكِمَ عَلَيْهِ بِبَعْضِ الْأَحْكامِ الَّتِي وَصَفْتُ لَكَ وَ الْحُكْمُ الْآخَرُ إِذَا وَضَعَتِ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا وَأُنْخِنَ أَهْلُهَا، فَكُلُّ أَسِير أُخِذَ فِي تِلْكَ الْحَالِ فَكَانَ فِي أَيْدِيهِمْ فَالْإِمَامُ في فِيهِ بِالْخِيَارِ إِنْ شَاءَ مَنَّ عَلَيْهِمْ فَأَرْسَلَهُمْ، وَ إِنْ شَاءَ فَادَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَ إِنْ شَاءَ اسْتَعْبَدَهُمْ فَصَارُوا عبيداً.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ حَفْصِ بْن غِيَاثٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الطَّائِفَتَيْنِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إِحْدَاهُمَا بَاغِيَةٌ وَالْأُخْرَى عَادِلَةٌ فَهَزَمَتِ الْعَادِلَةُ الْبَاغِيَةَ.

فَقَالَ: لَيْسَ لِأَهْلِ الْعَدْلِ أَنْ يَتْبَعُوا مُدْبِراً وَ لا يَقْتُلُوا أَسِيراً وَ لَا يُجْهِزُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ هَذَا إِذَا لَمْ يَبْقَ مِنْ أَهْلِ الْبَغْيِ أَحَدٌ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا، فَإِذَا كَانَ لَهُمْ فِئَةٌ يَرْجِعُونَ إِلَيْهَا، فَإِنَّ أَسِيرَهُمْ يُقْتَلُ وَ مُدْبِرَهُمْ يُتْبَعُ وَ جَرِيحَهُمْ يُجْهَزُ.

فرمود: آن به معنای طلب (تعقیب) است؛ یعنی سواران به دنبال او بروند و تعقیبش کنند تا فرار کند ولی اگر او را دستگیر کردند نیز یکی از همان احکامی که پیش از این بازگو کردم را اجرا می فرماید.

حکم دیگر جنگ مربوط به زمانی است که جنگ پایان یافته سپاهیان پیروز باشند در چنین حالی هر اسیری گرفته شد و در دست مسلمانان قرار داشت، امام اختیار دارد که با آنان این سه کار را انجام بدهد یا بر آنها منت نهد و آزاد ،کند یا فدیه (و بهای آنان را بستاند و رها کند یا آن که آنان را بنده قرار دهد که در این صورت غلام خواهند شد.

2- حفص بن غیاث گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد دو طایفه از مؤمنان سؤال کردم که یکی ستمگر و دیگری عادل است و طایفه ،عادل طایفه ستمگر را فراری داده باشد.

آن حضرت فرمود: اهل عدالت، نمی توانند فراریان را تعقیب کنند و اسیری را بکشند، و به کشتن مجروحان (بدون این که آنان مبارزه را ادامه بدهند) مبادرت کنند. البته این در صورتی است که احدی از گروه ستمگر باقی نمانده باشد و مرکز و قرارگاهی نداشته باشند که به سوی آنان بازگشته و بتوانند خطرساز باشند در این صورت اسیرانشان کشته فراری هایشان تعقیب و مجروهانشان کشته می شوند.

3- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْثَمَالِيُّ قَالَ:

قُلْتُ لِعَلِيَّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام: إِنَّ عَلِيّاً علیه السلام سَارَ فِي أَهْلِ الْقِبْلَةِ بِخِلَافِ سِيرَةِ رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم فِي أَهْل الشِّرْكِ.

قَالَ: فَغَضِبَ ثُمَّ جَلَسَ.

ثُمَّ قَالَ: سَارَ وَ اللهِ فِيهِمْ بِسِيرَةِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْفَتْحِ. إِنَّ عَلِيّاً علیه السلام كَتَبَ إِلَى مَالِكٍ وَ هُوَ عَلَى مُقَدِّمَتِهِ يَوْمَ الْبَصْرَةِ بِأَنْ لا يَطْعُنَ فِي غَيْرِ مُقْبِلِ وَ لَا يَقْتُلَ مُدْبِراً وَ لا يُجِيزَ عَلَى جَرِيحٍ وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ.

فَأَخَذَ الْكِتَابَ فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ عَلَى الْقَرَبُوسِ مِنْ قَبْل أَنْ يَقْرَأَهُ. ثُمَّ قَالَ: اقْتُلُوا! فَقَتَلَهُمْ حَتَّى أَدْخَلَهُمْ سِكَكَ الْبَصْرَةِ ثُمَّ فَتَحَ الْكِتَابَ فَقَرَأَهُ ثُمَّ أَمَرَ مُنَادِياً فَنَادَى بِمَا فِي الْكِتَابِ.

3- ابو حمزه ثمالی گوید: به امام سجاد علیه السلام عرض کردم حضرت علی علیه السلام در مورد اهل قبله مسلمانان در (جنگ جمل) به خلاف روش رسول خدا صلی الله علیه وسلم که در مورد مشرکان رفتار کرده بود، عمل کرد.

آن حضرت خشمگین شد آنگاه نشست سپس فرمود: به خدا وگند! روش آن سود حضرت همانند روش رسول خدا صلی الله علیه وسلم در جریان فتح مکه بود. به راستی که حضرت على علیه السلام به مالك - که در جنگ بصره (جمل) فرمانده خط مقدم سپاه بود - این گونه دستور :نوشت به افرادی که به طرف سپاه حمله نمیکنند حمله نکند فراریان را نکشد مبادرت به کشتن مجروح نکند و هر کس در خانه اش را بست در امان است.

مالک نیز نامه را گرفت و پیش روی خود روی نوك زين اسبش قرار داد و پیش از آن که آن را بخواند دستور داد بکشید!

با این اقدام سپاه شروع به کشتن افراد دشمن کرد تا آنها را به کوچه های بصره وارد کرد، آنگاه نامه را باز کرد دستور را خواند سپس دستور داد که یک منادی آن دستور را با صدای بلند برای سپاهیان بخواند.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيَّ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ:

لَسِيرَةُ عَلِي علیه السلام فِي أَهْلِ الْبَصْرَةِ كَانَتْ خَيْراً لِشِيعَتِهِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّ لِلْقَوْمِ دَوْلَةً فَلَوْ سَبَاهُمْ لَسْبِيَتْ شِيعَتُهُ.

قُلْتُ: فَأَخْبِرْنِي عَنِ الْقَائِمِ علیه السلام يَسِيرُ بِسِيرَتِهِ؟

قَالَ: لا، إِنَّ عَلِيّاً علیه السلام سَارَ فِيهِمْ بِالْمَنْ لِلْعِلْمِ مِنْ دَوْلَتِهِمْ، وَ إِنَّ الْقَائِمَ عَجَلَ اللَّهُ خَوجة يَسِيرُ فِيهِمْ بِخِلافِ تِلْكَ السِّيرَةِ، لِأَنَّهُ لا دَوْلَةَ لَهُمْ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِيكٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

لَمَّا هُزِمَ النَّاسُ يَوْمَ الْجَمَلِ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: لا تَتَّبَعُوا مُوَلِّياً وَ لا تُجِيرُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ مَنْ أَغْلَقَ بَابَهُ فَهُوَ آمِنٌ.

4- ابوبکر حضرمی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

سیره و روش حضرت علی علیه السلام در مورد اهل بصره (در جنگ جمل) برای شیعیانش از آن چه خورشید بر آن تابیده سودمندتر و بهتر بود؛ آن حضرت می دانست که آن گروه دوست دارند که آنان را اسیر کند و با چنین کاری دولت آنها نیز شیعیان او را به اسارت خواهند گرفت.

گفتم: در مورد قائم علیه السلام برایم بازگو کن که آیا او نیز همین روش را در پیش خواهد گرفت؟

فرمود: نه، در واقع حضرت علی علیه السلام بر آنان منت نهاد چون از دولت آنان آگاه بود ولی قائم برخلاف این شیوه عمل می کند چون آنان دولت ندارند.

5- عبدالله بن شریک از پدرش نقل می کند که او گوید:

هنگامی که مردم در روز جنگ جمل ،گریختند امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: هیچ فراری را تعقیب نکنید مبادرت به کشتن مجروحان نکنید و هر کس در خانه اش را بست در امان است.

فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ صِفِّينَ قَتَلَ الْمُقْبِلَ وَ الْمُدْبِرَ وَ أَجَازَ عَلَى جَرِيح.

فَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَرِيكَ: هَذِهِ سِيرَتَانِ مُخْتَلِفَتَانِ؟

فَقَالَ: إِنَّ أَهْلَ الْجَمَل قَتَلَ طَلْحَةَ وَ الزُّبَيْرَ، وَ إِنَّ مُعَاوِيَةَ كَانَ قَائِماً بِعَيْنِهِ وَ كَانَ قَائِدَهُمْ.

بخش یازدهم

اشاره

(11)

بَابٌ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كَانَ يَقُولُ:

مَنْ فَرَّ مِنْ رَجُلَيْنِ فِي الْقِتَالِ مِنَ الزَّحْفِ فَقَدْ فَرَّ وَ مَنْ فَرَّ مِنْ ثَلَاثَةٍ فِي الْقِتَالِ مِنَ الزَّحْفِ فَلَمْ يَفِرَّ.

ولی هنگامی که جنگ صفین پیش ،آمد حمله کنندگان و فراریان همگی کشته می شدند و مبادرت به کشتن مجروحان می شد.

ابان بن تغلب به عبدالله بن شریک :گفت این دو روش متفاوت است!؟

وی گفت: واقعیت آن است که اهل جمل طلحه و زبیر (رئیس خود) را کشتند؛ ولی معاویه خودش ایستاده بود و رهبری آنان را به دست گرفته بود.

[چند روایت نکته دار]

حسن بن صالح گوید: امام صادق علیه السلام همواره می فرمود:

هرکس در هنگام جنگ از دو نفر بگریزد (و آنان را زیاد به حساب آورد) فراری است، ولی اگر از سه نفر بگریزد (و جنگیدن با سه نفر برایش زیاد باشد) فراری نخواهد بود.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ مِسْمَع بْن عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَمَّا بَعَثَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بِبَرَاءَةَ مَعَ عَلِي علیه السلام بَعَثَ مَعَهُ أُناساً وَ قَالَ: رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَن اسْتَأْسَرَ مِنْ غَيْرِ حِرَاحَةٍ مُثْقِلَةٍ فَلَيْسَ مِنَّا.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ:

مَنِ اسْتَأْسَرَ مِنْ غَيْرِ جِرَاحَةٍ مُثْقِلَةٍ فَلا يُفْدَى مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَ لَكِنْ يُفْدَى مِنْ مَالِهِ إِنْ أَحَبُّ أَهْلُهُ.

بخش دوازدهم

اشاره

(12)

بَابُ طَلَبِ الْمُبَارَزَةِ

1- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْخَشَّابِ عَنِ ابْنِ بَكَّاحٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

2- مسمع گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که رسول خدا صلى الله عليه وسلم سوره برائت را به همراه علی علیه السلام برای اهل مکه فرستاد، گروهی را نیز با او روانه کرد و رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هر کس بدون داشتن جراحت سنگین اسیر شود از ما نیست.

3- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امير المؤمنين علیه السلام فرمود:

هر کس بدون داشتن جراحت سنگین در بدنش اسیر شود، از بیت المال برای آزادی او بهایی پرداخت نخواهد شد، بلکه از مال خودش - اگر خاندانش دوست بدارند - بهایش پرداخت و آزاد می شود.

مبارز طلبیدن

1- عمرو بن جمیع گوید:

سُئِلَ عَنِ الْمُبَارَزَةِ بَيْنَ الصَّفَّيْنِ بَعْدَ إِذْنِ الْإِمَامِ علیه السلام.

قَالَ: لا بَأْسَ، وَلَكِنْ لَا يُطْلَبُ إِلَّا بِإِذْنِ الْإِمَامِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

دَعَا رَجُلٌ بَعْضَ بَنِي هَاشِمٍ إِلَى الْبِرَازِ، فَأَبَى أَنْ يُبَارِزَهُ.

فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: مَا مَنَعَكَ أَنْ تُبَارِزَهُ؟

قَالَ: كَانَ فَارِسَ الْعَرَبِ وَ خَشِيتُ أَنْ يَغْلِبَنِي.

فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: فَإِنَّهُ بَغَى عَلَيْكَ وَ لَوْ بَارَزْتَهُ لَغَلَبْتَهُ، وَ لَوْ بَغَى جَبَلْ عَلَى جَبَلٍ لَهُدَّ الْبَاغِي.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِي علیهما السلام دَعَا رَجُلاً إِلَى الْمُبَارَزَةِ.

فَعَلِمَ بِهِ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَقَالَ : لَئِنْ عُدْتَ إِلَى مِثْلِ هَذَا لَأُعَاقِبَنَّكَ وَ لَئِنْ دَعَاكَ أَحَدٌ إِلَى مِثْلِهَا فَلَمْ تُجِبْهُ لَأُعَاقِبَنَّكَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهُ بَغْي؟

از امام صادق علیه السلام در مورد مبارز طلبیدن بین دو لشکر پس از اذن و اجازه امام علیه السلامسؤال شد.

فرمود: اشکالی ندارد ولی جز با اذن و اجازه امام نمی توان مبارز طلبید.

2- ابن قداح گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی یکی از بنی هاشم را دعوت به مبارزه کرد و آن شخص از مبارزه با او خودداری نمود و امیر مؤمنان علیه السلام به او فرمود: چرا با او مبارزه نکردی؟

عرض کرد: او جنگجوی نامی عرب است و ترسیدم بر من پیروز شود (مرا بکشد).

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: در واقع او به تو ستم روا داشته است و اگر با او مبارزه می کردی به طور حتم بر او پیروز می شدی او را (می کشتی)؛ و اگر کوهی بر کوه دیگر ستم کند، کوهی که ستم کرده است منهدم و خرد خواهد شد.

در ادامه امام صادق علیه السلام فرمود: حسین بن علی علیهما السلام مردی را به مبارزه طلبید.

امیرالمؤمنین علیه السلام از این جریان با خبر شد و فرمود: اگر دیگر چنین کاری بکنی و اگر کسی تو را به مبارزه طلبید و جواب ندادی مجازات خواهم کرد، ⁽¹⁾مگر نمی دانی که او ستم کار است؟!

بخش سیزدهم

اشاره

(13)

بَابُ الرِّفْقِ بِالْأَسِيرِ وَ إِطْعَامِهِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ عَنِ الْأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام قَالَ:

إِذَا أَخَذْتَ أَسِيراً فَعَجَزَ عَنِ الْمَشْيِ وَ لَيْسَ مَعَكَ مَحْمِلٌ فَأَرْسِلْهُ وَ لَا تَقْتُلْهُ فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا حُكْمُ الْإِمَامِ فِيهِ.

قَالَ: وَ قَالَ: الْأَسِيرُ إِذَا أَسْلَمَ فَقَدْ حُقِنَ دَمُهُ وَ صَارَ فَيْئاً.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قال:

إِطْعَامُ الْأَسِيرِ حَقٌّ عَلَى مَنْ أَسَرَهُ، وَ إِنْ كَانَ يُرَادُ مِنَ الْغَدِ قَتْلُهُ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُطْعَمَ وَيُسْقَى وَ [يُظَلَّ] وَ يُرْفَقَ بِهِ كَافِرًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.

مدارا با اسیر و غذا دادن به او

1- زهری گوید: علی بن الحسين صلوات الله عليهما فرمود:

اگر اسیری را گرفتی و توان راه رفتن نداشت و چیزی برای بردن او نداشتی رهایش کن ولی او را به قتل نرسان چون تو نمی دانی حکم امام علیه السلام در مورد او چیست!

هم چنین فرمود: اگر اسیر مسلمان شد خونش محفوظ و جزو غنیمت های جنگی به حساب می آید.

2- زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

غذا دادن به اسیر حق اسیر است که بر گردن اسیر کننده می باشد، و اگر اراده شده اسیری فردا کشته شود شایسته است که غذا و آب به او داده شود و در سایبانی قرار داده شود و با او مدارا شود؛ خواه کافر باشد یا کافر نباشد.

3- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ حَمْدَانَ الْقَلانِسِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الْأَسِيرُ طَعَامُهُ عَلَى مَنْ أَسَرَهُ حَقٌّ عَلَيْهِ، وَ إِنْ كَانَ كَافِرًا يُقْتَلُ مِنَ الْغَدِ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَرْزُفَهُ وَ يُطْعِمَهُ وَ يَسْقِيَهُ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَرَّاحِ الْمَدَائِنِي قَالَ:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي طَعَامِ الْأَسِيرِ. فَقَالَ:

إِطْعَامُهُ حَقٌّ عَلَى مَنْ أَسَرَهُ وَ إِنْ كَانَ يُرِيدُ قَتْلَهُ مِنَ الْغَدِ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُطْعَمَ وَ يُسْقَى وَ يُظَلَّ وَ يُرْفَقَ بِهِ كَافِراً كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.

3- منصور بن حازم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

غذای اسیر به گردن کسی است که او را اسیر کرده است و اگر کافری باشد که فردا باید کشته شود سزاوار است که با او مهربانی کند و به او غذا و آب بدهد.

4- جراح مدائنی گوید: امام صادق علیه السلام در مورد اطعام اسیر فرمود:

غذا دادن به اسیر به گردن اسیر کننده اوست و اگر می خواهد فردا او را بکشد سزاوار است که غذا و آب به او داده شود و محل استراحت برایش قرار داده و با او مدارا شود خواه کافر باشد یا کافر نباشد.

بخش چهاردهم

اشاره

(14)

بَابُ الدُّعَاءِ إِلَى الْإِسْلَامِ قَبْلَ الْقِتَالِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ:

دَخَلَ رِجَالٌ مِنْ قُرَيْشٍ عَلَى عَلِيَّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام فَسَأَلُوهُ كَيْفَ الدَّعْوَةُ إِلَى الدِّينِ قَالَ: تَقُولُ:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، أَدْعُوكُمْ إِلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ إِلَى دِينِهِ وَ جِمَاعُهُ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا مَعْرِفَةُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الْآخَرُ الْعَمَلُ بِرِضْوَانِهِ، وَ إِنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَنْ يُعْرَفَ بِالْوَحْدَانِيَّةِ وَالرَّأْفَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْعِزَّةِ وَ الْعِلْم وَ الْقُدْرَةِ وَ الْعُلُو عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَأَنَّهُ النَّافِعُ الضَّارُّ الْقَاهِرُ لِكُلِّ شَيْءٍ الَّذِي لا تَدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ.

فراخوانی به اسلام پیش از جنگیدن

1- زهری گوید: چند نفر از بزرگان قریش نزد على بن الحسین علیهما السلام آمدند و از او پرسیدند: چگونه به اسلام فرا بخوانیم؟

فرمود: می گویی:

به نام خداوند بخشایشگر مهربان شما را به سوی خداوند عزوجل و دین او فرا می خوانم. همراه این نیز دو چیز هست.

یکی شناخت خداوند عزوجل.

و دیگری عمل به آن چه مورد رضایت و خشنودی اوست.

معرفت و شناخت الهی آن است که او را به یگانگی رأفت و مهربانی، و مهرورزی، عزت و شکوهمندی، دانش، قدرت و توان برتری نسبت به همه چیز و این که سودبخش و زیان بخش اوست بشناسد و نیز به این که بر همه چیز پیروز است، چشم ها او را نمی بینند، ولی او چشم ها را درک می کند و او دارای لطف و آگاهی است.

وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ فَإِذَا أَجَابُوا إِلَى ذَلِكَ فَلَهُمْ مَا لِلْمُسْلِمِينَ وَ عَلَيْهِمْ مَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: لَمَّا وَجَّهَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ. قَالَ:

يَا عَلِيُّ! لا تُقَاتِلْ أَحَداً حَتَّى تَدْعُوَهُ إِلَى الْإِسْلامِ وَ ايْمُ اللهِ، لَأَنْ يَهْدِيَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَى يَدَيْكَ رَجُلاً خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ غَرَبَتْ وَ لَكَ ولاوُه.

هم چنین این که محمد صلى الله عليه وسلم بنده و فرستاده اوست و هرچه او آورده است حقیقت دارد و از جانب خداوند عزوجل آمده و هرچه جز آن است، باطل است.

اگر این مطالب را پذیرفتند هرچه مسلمانان دارند آنها نیز دارند و هر حکمی بر مسلمانان باشد برای آنان نیز خواهد بود.

2- مسمع بن عبد الملک گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر المؤمنين علیه السلام فرمود: وقتی رسول خدا صلى الله عليه وسلم مرا به یمن فرستاد فرمود:

علی جان! هیچ کس را تا به اسلام فرانخوانده ای به قتل نرسان؛ به خدا سوگند! اگر خداوند عزوجل با دستان تو کسی را هدایت کند به طور حتم از آن چه خورشید بر آن طلوع و غروب کرده است برایت بهتر است و ولایت و سرپرستی او نیز تنها برای تو خواهد بود.

بخش پانزدهم

اشاره

(15)

بَابُ مَا كَانَ يُوصِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِهِ عِنْدَ الْقِتَالِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ عَقِيلٍ الْخُزَاعِيُّ:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ إِذَا حَضَرَ الْحَرْبَ يُوصِي لِلْمُسْلِمِينَ بِكَلِمَاتٍ فَيَقُولُ:

تَعَاهَدُوا الصَّلاةَ وَ حَافِظُوا عَلَيْهَا وَ اسْتَكْثِرُوا مِنْهَا وَ تَقَرَّبُوا بِهَا، فَإِنَّهَا كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً وَ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ الْكُفَّارُ حِينَ سُئِلُوا (مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ). وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا مَنْ طَرَقَهَا وَ أُكْرِمَ بِهَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَا يَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زَيْنُ مَتَاعِ وَ لا قُرَّةُ عَيْنٍ مِنْ مَالٍ وَ لا وَلَدٍ. يَقُولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ).

سفارش های امیرمؤمنان علی علیه السلام به هنگام جنگ

1- عقيل خزاعی گوید: هنگام جنگ امیرمؤمنان علی علیه السلام مسلمانان را سفارش به کلماتی می فرمود:

نمازتان را مواظبت و محافظت (بر وقت آن) کنید و بسیار نماز بخوانید و با آن (به خداوند تعالی) نزدیک شوید؛ زیرا نماز در واقع بر مؤمنان دستور حتمی است. بد کاران نیز این را می دانند آن گاه که پرسیده شد: «چه چیزی باعث شد به دوزخ بیایید؟ گفتند: از نمازگزاران نبوده ایم».

و حق نماز را کسی شناخت که در شب نماز گزارد و آن دسته مؤمنان به نماز احترام گذاشتند و آن را بزرگ داشتند که آرایش متاع (دنیا) و نور چشم ها (ثروت و فرزند) آنها را از پرداختن به نماز مشغول نداشت خداوند عزوجل می فرماید:

«مردانی که هیچ تجارت و معامله ای آنها را از یاد خدا و برپای داشتن نماز مشغول به خود نکرد و بازنداشت».

وَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مُنْصِباً لِنَفْسِهِ بَعْدَ الْبُشْرَى لَهُ بِالْجَنَّةِ مِنْ رَبِّهِ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ: (وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا)، َالْآيَةَ فَكَانَ يَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ يُصَبِّرُ عَلَيْهَا نَفْسَهُ.

ثُمَّ إِنَّ الزَّكَاةَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلاةِ قُرْبَاناً لِأَهْلِ الْإِسْلامِ عَلَى أَهْلِ الْإِسْلامِ وَ مَنْ لَمْ يُعْطِهَا طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا يَرْجُو بِهَا مِنَ الثَمَنِ مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْهَا، فَإِنَّهُ جَاهِلٌ بِالسُّنَّةِ مَغْبُونُ الْأَجْرِ ضَالُ الْعُمُرِ طَوِيلُ النَّدَمِ بِتَرْكِ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ الرَّغْبَةِ عَمَّا عَلَيْهِ صَالِحُو عِبَادِ اللهِ. يَقُولُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: (وَ مَنْ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى) مِنَ الْأَمَانَةِ فَقَدْ خَسِرَ مَنْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِهَا وَ ضَلَّ عَمَلُهُ، عُرِضَتْ عَلَى السَّمَاوَاتِ الْمَبْنِيَّةِ وَ الْأَرْضِ الْمِهَادِ وَ الْجِبَالِ الْمَنْصُوبَةِ فَلا أَطْوَلَ وَ لا أَعْرَضَ وَلَا أَعْلَى وَ لَا أَعْظَمَ لَوِ امْتَنَعْنَ مِنْ طُولٍ أَوْ عَرْضٍ أَوْ عِظَمٍ أَوْ قُوَّةٍ أَوْ عِزَّةٍ امْتَنَعْنَ، وَ لَكِنْ أَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَةِ.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم پس از آن که بشارت از جانب پروردگارش در مورد بهشت برایش آمد خود را بسیار به رنج و زحمت می انداخت و بدین سبب خداوند عزوجل فرمود: «خاندانت را به نماز دستور بده و خود نیز بر آن مداومت کن...».

پس از آن حضرتش خاندان خود را به نماز دستور می داد و خود نیز بر آن صبر و مداومت می کرد.

آن گاه زکات در کنار نماز، به عنوان تقرّب و مایه نزدیکی مسلمانان به خداوند قرار داده شد و هر کس زکات را با رضایت خاطر و با امید به دریافت بهای برتر از آن (از سوی خداوند)، نپردازد چنین کسی نسبت به سنت نادان است و در پاداش زیان دیده و در زندگانی گمراه است و به خاطر ترک دستور الهی و روگرداندن از کاری که بندگان صالح خدا می کنند دچار پشیمانی طولانی خواهد بود.

خداوند عزوجل می فرماید: «و هر کس راهی جز راه مؤمنان را پیروی کند، او را با گمراهی که انتخاب کرده تنها می گذاریم» یعنی امانتی که آن را باز نگردانده است.

بنابراین هر کس اهل زکات نباشد زیانکار است و عملش به بیراهه رفته است. امانت الهی بر آسمان های ساخته شده زمین های گسترده و کوه های محکم عرضه شد، ولی با آن که طولانی تر، پهن تر والاتر و بزرگتر از آنها نبود ولی از کیفر ترسیدند.

ثُمَّ إِنَّ الْجِهَادَ أَشْرَفُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِسْلامِ وَ هُوَ قِوَامُ الدِّينِ وَ الْأَجْرُ فِيهِ عَظِيمٌ مَعَ الْعِزَّةِ وَالْمَنَعَةِ وَ هُوَ الْكَرَّةُ فِيهِ الْحَسَنَاتُ وَ الْبُشْرَى بِالْجَنَّةِ بَعْدَ الشَّهَادَةِ وَبِالرِّزْقِ غَداً عِنْدَ الرَّبِّ وَ الْكَرَامَةِ، يَقُولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ) الآيَةَ.

ثُمَّ إِنَّ الرُّعْبَ وَ الْخَوْفَ مِنْ جِهَادِ الْمُسْتَحِقَّ لِلْجِهَادِ وَ الْمُتَوَازِرِينَ عَلَى الضَّلَالِ صَلالٌ فِي الدِّينِ وَ سَلْبٌ لِلدُّنْيَا مَعَ الذُّلِّ وَ الصَّغَارِ، وَ فِيهِ اسْتِيجَابُ النَّارِ بِالْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ عِنْدَ حَضْرَةِ الْقِتَالِ. يَقُولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفَاً فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ).

فَحَافِظُوا عَلَى أَمْرِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ الَّتِي الصَّبْرُ عَلَيْهَا كَرَمْ وَ سَعَادَةٌ وَ نَجَاةٌ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ مِنْ فَظِيعِ الْهَوْلِ وَ الْمَخَافَةِ.

پس از آن، جهاد با شرافت ترین کارها پس از اسلام آوردن به شمار می آید، قوام و پایداری دین است و پاداش این کار بزرگ است علاوه بر این عزّت و حفاظت می آورد و حسنات و نیکی ها در آن صدهزار برابر می شود و بشارت به بهشت پس از شهادت و روزی فردا نزد پروردگار و کرامت الهی است خداوند عزوجل می فرماید: «به هیچ وجه کسانی را که در راه خدا کشته شدند مردگان حساب مکن، بلکه زنده اند و نزد پروردگارشان روزی خوارانند».

از سوی دیگر وحشت و ترس از جهاد کردن با کسی که باید با او جنگید، کسانی که پشتوانه گمراهی باشند گمراهی در دین است و (نعمت های) دنیا را می گیرد و ذلت و خواری به ارمغان می آورد و با فرار از جهاد در صحنه نبرد از ترس هجوم دشمنان آتش جهنم را در پی دارد.

خداوند عزوجل می فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که با کافران روبه رو شدید و دیدید که هجوم آورده اند به آنان پشت نکنید (فرار مکنید)».

پس دستور خداوند عزوجل را در این امور رعایت کنید که صبر و استقامت در آنها موجب کرامت، سعادت و نجات در دنیا و در جهان آخرت از هول و وحشتناک و ترس است.

فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لا يَعْبَأُ بِمَا الْعِبَادُ مُقْتَرِفُونَ لَيْلَهُمْ وَ نَهَارَهُمْ لَطْفَ بِهِ عِلْماً وَكُلُّ ذَلِكَ فِي كِتَابِ لا يَضِلُّ رَبِّي وَ لا يَنْسى فَاصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَ اسْأَلُوا النَّصْرَ وَوَطَّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الْقِتَالِ، وَ اتَّقُوا اللهَ عَزَّوَجَلَّ، فَإِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ.

2- وَ فِي حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي صَادِقٍ قَالَ:

سَمِعْتُ عَلِيّاً علیه السلام يُحَرِّضُ النَّاسَ فِي ثَلاثَةِ مَوَاطِنَ الْجَمَلِ وَ صِفِّينَ وَ يَوْمِ النَّهَر يَقُولُ:

عِبَادَ اللَّهِ اتَّقُوا اللهَ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَاخْفِضُوا الْأَصْوَاتَ وَأَقِلُوا الْكَلامَ وَوَطَّنُّوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الْمُنَازَلَةِ وَ الْمُجَادَلَةِ وَ الْمُبَارَزَةِ وَ الْمُنَاضَلَةِ وَ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُعَانَقَةِ وَ الْمُكَادَمَةِ وَ فَاثْبُتُوا (وَاذْكُرُوا اللهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)، (وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ).

به راستی که خداوند عزوجل به بندگان لطف دارد و از گناهان شبانه روزی آنان باکی ندارد و همه آنها در کتابی خواهد بود پروردگارم نه گمراه می شود و نه فراموش می کند.

پس صبر کنید و در نهایت شکیبایی باشید و از خدا طلب پیروزی کنید و خودتان را برای قتال و مبارزه آماده کنید و تقوای الهی پیشه کنید؛ در واقع خداوند با کسانی است که تقوا داشته باشند و کسانی که نیکوکارند.

2- ابو صادق گوید: از حضرت علی علیه السلام شنیدم که مردم را در سه جنگ جمل، صفین، نهروان تشویق می کرد و می فرمود:

ای بندگان خدا! تقوای الهی پیشه کنید چشم هایتان را برهم نهید، صداهایتان را پایین بیاورید، سخن کم بگویید و خویشتن را مهیای حمله و درگیری و مبارزه و تیراندازی و بر زمین زدن حریف و جنگ تن به تن و پرتاب دشمن کنید و پایدار باشید «خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید» «و با یکدیگر نزاع نکنید که می ترسید و سُست می شوید و نیروی شما از دست می رود و صبر و شکیبایی داشته باشید که خداوند حقیقتاً با صابران است».

3- وَ فِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ جُنْدَبٍ عَنْ أَبِيهِ:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ يَأْمُرُ فِي كُلُّ مَوْطِنٍ لَقِينَا فِيهِ عَدُوَّنَا فَيَقُولُ:

لا تُقَاتِلُوا الْقَوْمَ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ فَإِنَّكُمْ - بِحَمْدِ اللهِ - عَلَى حُجَّةٍ وَ تَرْكُكُمْ إِيَّاهُمْ حَتَّى يَبْدَءُوكُمْ حُجَّةٌ لَكُمْ أُخْرَى فَإِذَا هَزَمْتُمُوهُمْ فَلَا تَقْتُلُوا مُدْبِراً وَ لَا تُجْهِرُوا عَلَى جَرِيحٍ وَ لا تَكْشِفُوا عَوْرَةً وَلَا تُمَتِّلُوا بِقَتِيلِ.

4- وَ فِي حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ أَعْيَنَ قَالَ:

حَرَّضَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام النَّاسَ بِصِفِّينَ فَقَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ دَلَّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ وَ تُشْفِي بِكُمْ عَلَى الْخَيْرِ الْإِيمَانِ بِاللهِ وَ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللهِ وَ جَعَلَ ثَوَابَهُ مَغْفِرَةٌ لِلذَّنْبِ وَ مَسَاكِنَ طَيِّبَةٌ فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ: (إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بنْيَانٌ مَرْصُوصٌ).

3- جندب گوید در هر جایی که با دشمن رو به رو می شدیم، امیر مؤمنان على علیه السلام دستور می داد و می فرمود: با این افراد نجنگید (و صبر کنید) تا آنان با شما وارد جنگ شوند چرا که شما - الحمد لله - حجّت و دلیل دارید و این که (جنگ با) آنها را رها کنید تا آنها آغاز کنند حجت دیگری به نفع شما خواهد بود پس هنگامی که با آنان جنگیدید هیچ شخص فراری را نکشید به کشتن مجروحی مبادرت مکنید عورت، کسی را آشکار مکنید و کشته را قطع عضو مگردانید.

4- مالک بن اعین گوید: امیرالمؤمنین صلوات الله علیه مردم را برای شرکت در جنگ صفین تشویق می نمود و می فرمود:

به راستی که خداوند عزوجل شما را به تجارتی رهنمون شده است که شما را از عذاب دردناک رهایی بخشد و شما را مُشرف به نیکی و خیر کند. ایمان به خدا، و جهاد در راه خدا.

و ثواب آن را نیز بخشش گناه و جایگاه ها و منزلگاه های پاکیزه در بهشت های «عدن» قرار داده و می فرماید: «در واقع خدا کسانی را که در راهش در صفی محکم و به هم چسبیده می جنگند، دوست می دارد».

فَسَووا صُفُوفَكُمْ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ، فَقَدِّمُوا الدَّارِعَ وَأَخُرُوا الْحَاسِرَ وَ عَضُوا عَلَى النَّوَاجِدِ، فَإِنَّهُ أَنْبَأُ لِلسُّيُوفِ عَلَى الْهَامِ وَ الْتَوُوا عَلَى أَطْرَافِ الرِّمَاحِ، فَإِنَّهُ أَمْوَرُ لِلْأَسِنَّةِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ ، فَإِنَّهُ أَرْبَطُ لِلْجَأْشِ وَ أَسْكَنُ لِلْقُلُوبِ.

وَ أَمِيتُوا الْأَصْوَاتَ، فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَأَوْلَى بِالْوَقَارِ وَ لَا تَمِيلُوا بِرَايَاتِكُمْ وَلا تُزِيلُوهَا وَ لا تَجْعَلُوهَا إِلَّا مَعَ شُجْعَانِكُمْ، فَإِنَّ الْمَانِعَ لِلدِّمَارِ وَ الصَّابِرَ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمْ أَهْلُ الْحِفَاظِ وَ لا تُمَتِّلُوا بِقَتِيل.

وَ إِذَا وَصَلْتُمْ إِلَى رِجَالِ الْقَوْمِ فَلا تَهْتِكُوا سِتْراً وَ لا تَدْخُلُوا دَاراً وَ لا تَأْخُذُوا شَيْئاً مِنْ أَمْوَالِهِمْ إِلَّا مَا وَجَدْتُمْ فِي عَسْكَرِهِمْ وَ لا تُهَيِّجُوا امْرَأَةٌ بِأَذًى وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَكُمْ وَ سَبَيْنَ أُمَرَاءَكُمْ وَ صُلَحَاءَكُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضِعَافُ الْقُوَى وَ الْأَنْفُسِ وَ الْعُقُولِ وَ قَدْ كُنَّا نُؤْمَرُ بِالْكَفِّ عَنْهُنَّ وَ هُنَّ مُشْرِكَاتٌ ، وَ إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَتَنَاوَلُ الْمَرْأَةَ فَيُعَيَّرُ بِهَا وَ عَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

پس صف هایتان را همانند بنایی محکم و به هم چسبیده صاف و برابر کنید، کسی را که کلاهخود و زره ندارد در صف های بعدی قرار دهید دندان های کرسی خود را بر هم بفشارید که موجب می شود شمشیر ها محکمتر فرود آید، کناره نیزه ها را بگیرید که برای حرکت دادن آن بهتر است چشم های خود را ببندید که برای پایداری قلب و آرامش آن بهتر است صداهای خود را بمیرانید (آهسته سخن بگویید) که بهتر باعث از بین رفتن ترس می شود و بیشتر موجب سنگین و وقار خواهد بود، پرچم های خود را کج نگیرید (یا میندازید) و آن را بر زمین میفکنید و آنها را جز به دست افراد شجاع مدهید؛ چون تنها این افراد هستند که چیزهایی را که باید نگهداری شود نگاهداری کرده و در هنگام سختی های شدید شکیبا هستند و هیچ کشته ای را قطع عضو مکنید.

هنگامی که به بزرگان قبیلهٔ آنها رسیدید پرده دری مکنید، وارد خانه ها مشوید، چیزی از دارایی های آنها را مگیرید جز آن چیزهایی را که در لشکرشان آورده اند. زنی را با اذیت مترسانید، حتی اگر زنان از شما بدگویی کردند و رؤسا و نیکان شما را دشنام دادند؛ چون زنان از نظر توان جان و عقل ضعیف هستند و ما دستور داشتیم که از (آزار) زنان دست برداریم با این که مشرک بودند و اگر مردی زنی را آزار بدهد برای خودش و فرزندانش پس از او عیب میشود و مردم آنها را بدین عیب یاد می کنند.

وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَهْلَ الْحِفَاظِ هُمُ الَّذِينَ يَحُفُونَ بِرَايَاتِهِمْ وَ يَكْتَنِفُونَهَا وَ يَصِيرُونَ حِفَافَيْهَا وَوَرَاءَهَا وَ أَمَامَها وَلا يُضَيَّعُونَهَا لا يَتَأَخَّرُونَ عَنْهَا فَيُسَلِّمُوهَا وَلا يَتَقَدِّمُونَ عَلَيْهَا فَيُفْرِدُوهَا.

رَحِمَ اللهُ امْرَأَ وَاسَى أَخَاهُ بِنَفْسِهِ وَ لَمْ يَكِلْ قِرْنَهُ إِلَى أَخِيهِ فَيَجْتَمِعَ قِرْنُهُ وَ قِرْنُ أَخِيهِ فَيَكْتَسِبَ بِذَلِكَ اللَّائِمَةَ وَ يَأْتِيَ بِدَنَاءَةٍ وَكَيْفَ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ وَ هُوَ يُقَاتِلُ الإِثْنَيْنِ وَ هَذَا مُمْسِكْ يَدَهُ قَدْ خَلَّى قِرْنَهُ عَلَى أَخِيهِ هَارِباً مِنْهُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ.

وَهَذَا فَمَنْ يَفْعَلْهُ يَمْقُتُهُ اللهُ فَلا تَعَرَّضُوا لِمَقْتِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، فَإِنَّمَا مَمَرُّكُمْ إِلَى اللهِ، وَقَدْ قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذَا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قليلاً).

و بدانید که نگاهبانان واقعی کسانی هستند که دور پرچم هایشان می چرخند و آن را حفظ می کنند و آن را از پشت سر و پیش رو نگاه می دارند و ضایع و تباهش نمی کنند. از آن عقب نمی مانند تا به دست دشمن بیفتد و از آن پیش نمی افتند تا تنها شود.

خداوند رحمت کند کسی را که برادرش را با جان خود برابر بداند و به او کمک برساند، و کسی را که هماورد او در جنگ است به برادرش واگذار نکند تا مبارز او و برادرش هر دو بر او حمله کنند و با این کار موجبات سرزنش و پستی خودش را فراهم کند.

چگونه برادر مؤمن چنین چیزی را رعایت نکند و بگذارد آن برادر با دو نفر بجنگد در حالی که او دست به کاری نزده و گریخته و (دشمنش) را به برادر دینی خود سپرده باشد و او را بنگرد؟

اگر کسی چنین کاری بکند خداوند بر او خشم می کند پس خود را در معرض و خشم الهی قرار مدهید که بازگشت همگی شما به سوی خداست و خداوند عزوجل فرموده است: «اگر از مرگ یا از کشته شدن فرار کنید فرار برای شما سودی ندارد و در چنین حالی جز مدت کمی مهلت نخواهید یافت».

وَ ايْمُ اللَّهِ لَئِنْ فَرَرْتُمْ مِنْ سُيُوفِ الْعَاجِلَةِ لا تَسْلَمُونَ مِنْ سُيُوفِ الْآجِلَةِ فَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصِّدْقِ، فَإِنَّمَا يَنْزِلُ النَّصْرُ بَعْدَ الصَّبْرِ فَجَاهِدُوا فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.

وَ قَالَ علیه السلام حِينَ مَرَّ بِرَايَةٍ لِأَهْلِ الشَّامِ أَصْحَابُهَا لا يَزُولُونَ عَنْ مَوَاضِعِهِمْ. فَقَالَ علیه السلام:

إِنَّهُمْ لَنْ يَزُولُوا عَنْ مَوَاقِفِهِمْ دُونَ طَعْنٍ دِرَاكِ يَخْرُجُ مِنْهُ النَّسِيمُ وَ ضَرْبٍ يَفْلِقُ الْهَامَ وَ يُطِيحُ الْعِظَامَ وَيَسْقُطُ مِنْهُ الْمَعَاصِمُ وَالْأَكْفُ حَتَّى تَصَدَّعَ جِبَاهُهُمْ بِعَمْدِ الْحَدِيدِ وَ تَنَكَّرَ حَوَاجِبُهُمْ عَلَى الصُّدُورِ وَالْأَذْقَانِ.

أَيْنَ أَهْلُ الصَّبْرِ وَ طُلَّابُ الْأَجْرِ؟

فَسَارَتْ إِلَيْهِ عِصَابَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَعَادَتْ مَيْمَنَتُهُ إِلَى مَوْقِفِهَا وَ مَصَافُهَا وَ كَشَفَتْ مَنْ بِإِزَائِهَا فَأَقْبَلَ حَتَّى انْتَهَى إِلَيْهِمْ.

به خدا سوگند! اگر از شمشیرهای فعلی ،بگریزید به طور حتم نمیتوانید از شمشیرهایی که در آینده خواهد آمد بگریزید. پس با شکیبایی و راستی کمک بگیرید که پیروزی پس از صبر به دست خواهد آمد پس در راه خدا آنگونه که شایسته است جهاد کنید و هیچ نیرویی جز از جانب الهی نیست.

آن حضرت هنگامی که پرچم شامیان با مقاومت پرچمداران از جایش حرکت کرد فرمود: آنان هرگز بدون ضربه کارساز نیزه از جایگاه خود زایل نخواهند شد؛ ضربه ای که بوی خوش از بیرون آید که در اثر آن سرها از تنها جدا شوند استخوان ها شکسته شوند، و بازوان و آرنج ها از هم گسسته گردد تا پیشانی آنها با آهن بشکافد و ابروان آنها به سینه و گردنشان فرو ریزد شکیبایان و پاداش خواهان کجا هستند؟

در این هنگام گروهی از مسلمانان در کنار حضرتش حضور یافتند در نتیجه سمت راست پرچم در جایگاه خود قرار گرفت و درون آن آشکار شد و به آنان روی آورد و فرمود:

وَ قَالَ علیه السلام: إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ جَوْلَتَكُمْ وَ انْحِيَازَكُمْ عَنْ صُفُوفِكُمْ تَحُوزُكُمُ الْجُفَاةُ وَالطُّغَاةُ وَأَعْرَابُ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَنْتُمْ لَهَامِيمُ الْعَرَبِ وَ السَّنَامُ الْأَعْظَمُ وَ عُمَّارُ اللَّيْلِ بِتِلاوَةِ الْقُرْآنِ وَ دَعْوَةِ أَهْلِ الْحَقُّ إِذْ ضَلَّ الْخَاطِئُونَ.

فَلَوْ لَا إِقْبَالُكُمْ بَعْدَ إِدْبَارِكُمْ وَ كَرُكُمْ بَعْدَ انْحِيَازِكُمْ لَوَجَبَ عَلَيْكُمْ مَا يَجِبُ عَلَى الْمُوَلَّى يَوْمَ الزَّحْفِ دُبُرَهُ وَكُنتُمْ فِيمَا أَرَى مِنَ الْهَالِكِينَ.

وَ لَقَدْ هَوْنَ عَلَيَّ بَعْضَ وَجْدِي وَ شَفَى بَعْضَ حَاجِ صَدْرِي إِذَا رَأَيْتُكُمْ حُزْتُمُوهُمْ كَمَا حَازُوكُمْ فَأَزَلْتُمُوهُمْ عَنْ مَصَافُهِمْ كَمَا أَزَالُوكُمْ وَأَنْتُمْ تَضْرِبُونَهُمْ بِالسُّيُوفِ حَتَّى رَكِبَ أَوَّلُهُمْ آخِرَهُمْ كَالْإِبِلِ الْمَطْرُودَةِ الْهِيمِ الْآن.

فَاصْبِرُوا نَزَلَتْ عَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ وَ ثَبَّتَكُمُ اللهُ بِالْيَقِينِ وَ ليَعْلَمَ الْمُنْهَزِمُ بِأَنَّهُ مُسْخِط رَبِّهِ وَ مُوبِقُ نَفْسِهِ، إِنَّ فِي الْفِرَارِ مَوْجِدَةَ اللهِ وَ الذُّلُّ اللَّازِمَ وَ الْعَارَ الْبَاقِيَ وَ فَسَادَ الْعَيْشِ عَلَيْهِ.

من جولان و نبرد شما را دیدم و نظم و تربیت صفوف شما که جفاکاران و طغیانگران و اعراب شامیان را احاطه کردید مشاهده کردم شما بزرگان عرب و افراد شریف و بزرگوار هستید و شب را با تلاوت قرآن سپری می کنید و آن گاه که خطاکاران گمراه شوند شما فراخوان اهل حق هستید.

اگر هماوردی و رویایی شما پس از عقب نشینی و حملات پی در پی شما پس از جنگتان نبود بر شما واجب می شد که آنچه در روز جنگ بر فراریان واجب می شد و شما در آن هنگام از هلاک شوندگان می شدید.

به راستی آنگاه که حملات شماها را دیدم که صفوف دشمنان را از هم شکستید اندکی از سختی ها برایم آسان شد و سینه ام به هیجان آمد، چنان آنها را با شمشیر مورد حمله قرار دادید که به سان شتران تشنه با فریاد پیش قراولان به آخر لشکر فرار کردند.

از این پایداری کنید تا سکینه و وقار بر شما فرود آید و خداوند با یقین گام های شما را استوار گرداند تا دشمن شکست خورده متوجه شود که مورد خشم پروردگارش قرار گرفته و خود را به هلاکت و نابودی افکنده است به راستی که فرار از جنگ موجب خشم خداوند و خواری همیشگی و ننگ و عار ماندگار و فساد زندگی است.

وَ إِنَّ الْفَارُ لَغَيْرُ مَزِيدٍ فِي عُمُرِهِ وَلا مَحْجُوزٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ يَوْمِهِ وَ لَا يَرْضَى رَبُّهُ وَ لَمَوْتُ الرَّجُلِ مَحْقاً قَبْلَ إِتْيَانِ هَذِهِ الْخِصَالِ خَيْرٌ مِنَ الرِّضَا بِالتَّلْبِيسِ بِهَا وَالْإِقْرَارِ عَلَيْهَا.

وَ فِي كَلام لَهُ آخَر وَإِذَا لَقِيتُمْ هَؤُلاءِ الْقَوْمَ غَداً فَلا تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ، فَإِذَا بَدَءُوا بِكُمْ فَانْهُدُوا إِلَيْهِمْ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةَ وَ الْوَقَارَ وَ عَضُوا عَلَى الْأَضْرَاسِ، فَإِنَّهُ أَنْبَأُ لِلسُّيُوفِ عَنِ الْهَامِ وَ غُضُّوا الْأَبْصَارَ وَمُدُّوا جِبَاهَ الْخُيُولِ وَ وُجُوهَ الرَّجَالِ وَ أَقِلُوا الْكَلامَ، فَإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ وَ أَذْهَبُ بِالْوَهَلِ وَ وَطَّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الْمُبَارَزَةِ وَ الْمُنَازَلَةِ وَالْمُجَادَلَةِ وَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللهَ عَزَّوَجَلَّ كَثِيراً.

فَإِنَّ الْمَانِعَ لِلذَّمَارِ عِنْدَ نُزُولِ الْحَقَائِقِ هُمْ أَهْلُ الْحِفَاظِ الَّذِينَ يَحُفُونَ بِرَايَاتِهِمْ وَ يَضْرِبُونَ حَافَتَيْهَا وَ أَمَامَهَا.

وَ إِذَا حَمَلْتُمْ فَافْعَلُوا فِعْلَ رَجُلٍ وَاحِدٍ وَ عَلَيْكُمْ بِالتَّحَامِي، فَإِنَّ الْحَرْبَ سِجَالٌ لا يَشُدُّونَ عَلَيْكُمْ كَرَّةً بَعْدَ فَرَّةٍ وَ لا حَمْلَةٌ بَعْدَ جَوْلَةٍ، وَ مَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَاقْبَلُوا مِنْهُ وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ بَعْدَ الصَّبْرِ النَّصْرَ مِنَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّ الْأَرْضَ اللَّهَ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ.

تدافع حمله کنید چرا که جنگ به سان زنجیری است که بسته نمی گردد و گاهی شما پیروزید و گاهی دشمن و هیچ حمله ای پس از حمله ای نیست و هرکه سخن از صلح و آشتی به میان آورد از او بپذیرید و با شکیبایی یاری طلبید، چرا که پیروزی از خداوند متعال پس از صبر و شکیبایی است به راستی که زمین از آن خداوند است به هر که از بندگانش خواهد به ارث می گذارد و سرانجام نیک از آن پرهیزکاران است.

و به راستی که کسی که از جبهه جنگ فرار می کند نه عمرش به درازا خواهد کشید و نه آن روز از دیدگانش فراموش خواهد شد و پروردگارش از او راضی نخواهد شد و در واقع مرگ زود هنگام انسان بیش از این ویژگی ها برای او بهتر از خوشنودی به تلبیس به آن و اقرار به آن است.

حضرتش در سخن دیگری فرمود:

آن گاه که فردا با این گروه رو به رو شدید جنگ را آغاز نکنید تا آنان دست به شمشیر ببرند و آنگاه که جنگ را آغاز کردند با آرامش و وقار ،برخیزید دندان هایتان را بفشارید؛ چرا که ضربه شمشیر را بر سر آنان محکم تر مینماید و دیدگانتان را فرو بندید و پیشانی اسبان و صورت های مردان را ببندید و کمتر سخن گویید، چرا که سستی و ناتوانی را می برد و خود را آماده مبارزه و کارزار و نبرد کنید و ثابت قدم باشید و خداوند متعال را بسیار یاد کنید.

5- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ الْأَصَمَّ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام لأَصْحَابِهِ:

إِذَا لَقِيتُمْ عَدُوَّكُمْ فِي الْحَرْبِ فَأَقِلُوا الْكَلامَ وَاذْكُرُوا اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فَتُسْخِطُوا اللهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى وَ تَسْتَوْجِبُوا غَضَبَهُ، وَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْ إِخْوَانِكُمْ الْمَجْرُوحَ وَ مَنْ قَدْ نُكُلَ بِهِ أَوْ مَنْ قَدْ طَمِعَ عَدُوُّكُمْ فِيهِ فَقُوهُ بِأَنْفُسِكُمْ.

بخش شانزدهم

اشاره

(16)

بَابٌ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

5- مفضل بن عمر و محمد بن مسلم :گویند امام صادق علیه السلام فرمود:

امیرمؤمنان علی علیه السلام به اصحابش فرمود:

آن گاه که با دشمن رو به رو شدید کمتر سخن بگویید و به یاد خداوند باشید و پشت به دشمن نکنید تا خداوند متعال به شما خشم گیرد و مستوجب خشم الهی شوید. و هرگاه دیدی که از برادران شما زخمی شده یا را بر او بسته شده یا مورد هدف دشمن قرار گرفته با جانتان از او دفاع کنید.

[پس گرفتن مال و فرزند مسلمان از کافر]

1- بعضی از یاران امام صادق علیه السلام گوید:

في السَّبِي يَأْخُذُهُ الْعَدُوُّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْقِتَالِ مِنْ أَوْلادِ الْمُسْلِمِينَ أَوْ مِنْ مَمَالِيكِهِمْ فَيَحُوزُونَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ بَعْدُ قَاتَلُوهُمْ فَظَفَرُوا بِهِمْ وَ سَبَوْهُمْ وَ أَخَذُوا مِنْهُمْ مَا أَخَذُوا مِنْ مَمَالِيكِ الْمُسْلِمِينَ وَ أَوْلادِهِمُ الَّذِينَ كَانُوا أَخَذُوهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَيْفَ يُصْنَعُ بِمَا كَانُوا أَخَذُوهُ مِنْ أَوْلَادِ الْمُسْلِمِينَ وَ مَمَالِيكِهِمْ.

قَالَ: فَقَالَ: أَمَّا أَوْلادُ الْمُسْلِمِينَ فَلا يُقَامُونَ فِي سِهَامِ الْمُسْلِمِينَ وَلَكِنْ يُرَدُّونَ إلَى أَبِيهِمْ أَوْ أَخِيهِمْ أَوْ إِلَى وَلِيِّهِمْ بِشُهُودٍ.

وَ أَمَّا الْمَمَالِيكُ فَإِنَّهُمْ يُقَامُونَ فِي سِهَامِ الْمُسْلِمِينَ فَيُبَاعُونَ وَ يُعْطَى مَوَالِيهِمْ قِيمَةَ أَثْمَانِهِمْ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِينَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَقِيَهُ الْعَدُوُّ وَ أَصَابَ مِنْهُ مَالاً أَوْ مَتَاعاً ثُمَّ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ أَصَابُوا ذَلِكَ كَيْفَ يُصْنَعُ بِمَتَاعِ الرَّجُلِ؟

امام صادق علیه السلام در مورد به اسارت گرفتن فرزند یا بردگان مسلمانان در جنگ که اگر مسلمانان در جنگ های بعدی با دشمنان بجنگند و پیروز شوند و اسیرشان کنند و فرزندان یا غلامان مسلمانان را از دشمن پس بگیرند با این ها چه کار کنند فرمود:

فرزندان مسلمانان که پس گرفته شده اند جزو غنیمت ها نیستند و بین مسلمانان تقسیم نمی شوند بلکه به پدر یا مادر یا ولی شان برگشت داده می شوند. اما بردگان جزو غنیمت ها هستند و جزو سهم مسلمانان می باشند و فروخته می شوند و بهای آنها نیز از بیت المال به صاحبانشان پرداخت می شود.

2- حلبی گوید:

از امام صادق علیه السلام در مورد مردی که دشمنی با او رو در رو شد و مال یا کالایی را از او برداشت،

سپس مسلمانان آنها را پس گرفتند با کالاهای این مرد چه طور رفتار می شود؟

فَقَالَ: إِذَا كَانَ أَصَابُوهُ قَبْلَ أَنْ يَحُوزُوا مَتَاعَ الرَّجُلِ رُدَّ عَلَيْهِ، وَ إِنْ كَانَ أَصَابُوهُ بَعْدَ مَا حَازُوهُ فَهُوَ فَيْءٌ لِلْمُسْلِمِينَ وَ هُوَ أَحَقُّ بِالشُّفْعَةِ.

بخش هفدهم

اشاره

(17)

بَابُ أَنَّهُ لا يَحِلُّ لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَنْزِلَ دَارَ الْحَرْبِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

بَعَثَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشَاً إِلَى خَثْعَم فَلَمَّا غَشِيَهُمُ اسْتَعْصَمُوا بِالسُّجُودِ فَقُتِلَ بَعْضُهُمْ.

فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَقَالَ أَعْطُوا الْوَرَثَةَ نِصْفَ الْعَقْلِ بِصَلَاتِهِمْ.

وَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: أَلَا إِنِّي بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ نَزَلَ مَعَ مُشْرِكٍ فِي دَارِ الْحَرْبِ.

فرمود: اگر پیش از آن که در آنها تصرف کنند پس گرفته شده به او برگردانده می شود و در غیر این صورت غنیمت مسلمانان است و خودش سزاوارتر است.

برای مسلمان حلال نیست که در سرزمین جنگ منزل کند

1- سکونی :گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلی الله علیه وسلم سپاهیانی را به منطقه کوهستانی «خَثْعَم» فرستاد. هنگامی که سپاه آنان

را محاصره کردند آنان به سجده افتادند پس برخی کشته شدند.

خبر به پیامبر صلی الله علیه وسلم رسید و فرمود: نیمی از دیه را بپردازید (به خاطر اینکه نماز خواندند). و فرمود بدانید که من از مسلمانی که در سرزمین دشمن به منزل مشرکی برود بیزار هستم.

بخش هیجدهم

اشاره

(18)

بَابُ قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام : السَّرِيَّةُ يَبْعَثُهَا الْإِمَامُ فَيُصِيبُونَ غَنَائِمَ كَيْفَ تُقْسَمُ؟

قَالَ: إِنْ قَاتَلُوا عَلَيْهَا مَعَ أَمِيرٍ أَمَّرَهُ الْإِمَامُ عَلَيْهِمْ أُخْرِجَ مِنْهَا الْخُمْسُ لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ قُسِمَ بَيْنَهُمْ أَرْبَعَةُ أَخْمَاسٍ وَ إِنْ لَمْ يَكُونُوا قَاتَلُوا عَلَيْهَا الْمُشْرِكِينَ كَانَ كُلُّ مَا غَنِمُوا لِلْإِمَامِ يَجْعَلُهُ حَيْثُ أَحَبَّ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَلِيَّ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ:

تقسیم غنیمت

1- معاوية بن وهب گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اگر امام علیه السلام افراد را به سریه (جنگی که امام شخصاً حاضر نمیشود) بفرستد و غنیمت هایی به دست آورند چگونه تقسیم می شود؟

فرمود: اگر به فرماندهی کسی که امام علیه السلام او را منصوب فرموده است جنگیده اند، باید یک پنجم- که سهم خدا و رسول است - جدا شود و چهار پنجم آن را بین خودشان تقسیم اگر در آن جنگ به جنگ مشركان نرفته اند هر چه غنیمت گرفته اند برای امام علیه السلام است و هر طور دوست بدارد با آن رفتار میکند.

2- حفص بن غیاث گوید:

كَتَبَ إِلَيَّ بَعْضُ إِخْوَانِي أَنْ أَسْأَلَ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ مَسَائِلَ مِنَ السُّنَنِ، فَسَأَلْتُهُ - أَوْ كَتَبْتُ بِهَا إِلَيْهِ - فَكَانَ فِيمَا سَأَلْتُهُ: أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَيْشِ إِذَا غَزَا أَرْضَ الْحَرْبِ فَغَنِمُوا غَنِيمَةً ثُمَّ لَحِقَهُمْ جَيْشُ آخَرُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجُوا إِلَى دَارِ السَّلامِ وَ لَمْ يَلْقَوْا عَدُوّاً حَتَّى خَرَجُوا إِلَى دَارِ السَّلَامِ هَلْ يُشَارِكُونَهُمْ؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

وَ عَنْ سَرِيَّةٍ كَانُوا فِي سَفِينَةٍ وَ لَمْ يَرْكَبْ صَاحِبُ الْفَرَسِ فَرَسَهُ كَيْفَ تُقْسَمُ الْغَنِيمَةُ بَيْنَهُمْ؟

فَقَالَ: لِلْفَارِسِ سَهْمَانِ وَ لِلرَّاجِلِ سَهُمْ.

فَقُلْتُ: وَ إِنْ لَمْ يَرْكَبُوا وَ لَمْ يُقَاتِلُوا عَلَى أَفْرَاسِهِمْ؟

فَقَالَ: أَرَأَيْتَ لَوْ كَانُوا فِي عَسْكَرِ فَتُقَدَّمُ الرُّجالُ فَقَاتَلُوا وَ غَنِمُوا كَيْفَ كَانَ يُقْسَمُ بَيْنَهُمْ أَلَمْ أَجْعَلْ لِلْفَارِسِ سَهْمَيْنِ وَ لِلرَّاجِلِ سَهْمَا وَ هُمُ الَّذِينَ غَنِمُوا دُونَ الْفُرْسَانِ؟

یکی از برادران دینیم طی نامه ای از من خواست که پرسش هایی را از امام صادق علیه السلام بپرسم - از حضرتش پرسیدم یا برای آن بزرگوار نوشتم برایم بازگو بفرمایید که اگر سپاهی در سرزمین مشرکان (که با اسلام جنگ دارند) جنگید و غنیمت هایی به دست آورد، سپس سپاهیانی نیز در بین راه پیش از رسیدن به سرزمین اسلامی به آنها پیوستند و دیگر با دشمنی نیز رو به رو و درگیر نشدند و به سرزمین اسلامی برگردند، آیا آن دسته دوم با دسته اول در غنیمت ها شریک اند؟

فرمود: آری.

هم چنین در مورد سریه ای پرسیدم که در کشتی بوده اند و سوارکاران بر اسب خود سوار نشده اند چگونه غنیمت بینشان تقسیم می شود؟

فرمود: (مانند بقیه جنگ ها) برای سواره نظام دو سهم و برای پیاده نظام یک سهم خواهد بود.

گفتم: اگر اسبان را سوار نشدهاند و نجنگیده اند چه طور؟

فرمود: اگر در لشکری بودند و می آمدند و جنگ می کردند و غنیمت می گرفتند، به نظر تو چگونه تقسیم می شد؟ آیا برای سواره نظام دو سهم و برای پیاده نظام یک سهم نبود؟

3- أبو عَلِيَّ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

إِذَا كَانَ مَعَ الرَّجُلِ أَفْرَاسٌ فِي الْغَزْوِ لَمْ يُسْهَمْ لَهُ إِلَّا لِفَرَسَيْنِ مِنْهَا.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

يُؤخَذُ الْخُمْسُ مِنَ الْغَنَائِمِ فَيُجْعَلُ لِمَنْ جَعَلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ وَ يُقْسَمُ أَرْبَعَةُ أَحْمَاسِ بَيْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَيْهِ وَ وَلِيَ ذَلِكَ.

قَالَ: وَ لِلْإِمَامِ صَفْرُ الْمَالِ أَنْ يَأْخُذَ الْجَارِيَةَ الْفَارِهَةَ وَ الدَّابَّةَ الْفَارِهَةَ وَ الثَّوْبَ وَ الْمَتَاعَ مِمَّا يُحِبُّ وَ يَشْتَهِي فَذَلِكَ لَهُ قَبْلَ قِسْمَةِ الْمَالِ وَ قَبْلَ إِخْرَاجِ الْخُمُسِ.

3- حسین بن عبدالله از پدرش و او از جدش این گونه نقل میکند: امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

اگر مردی چند اسب در جنگی به همراه داشته باشد برای بیش از دو اسب سهم نمی گیرد.

4- راوی گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود:

یک پنجم - که حق خدا و رسول است - از غنیمت ها برداشته می شود؛ و چهار پنجم آن نیز بین کسانی که در آن جنگ جنگیده اند و فرمانده بوده اند تقسیم می شود.

حضرتش فرمود: غنیمت های ویژه برای امام است و کنیز بسیار خوشرو، اسب تندرو و لباس و کالایی را که دوست بدارد و بخواهد بر میدارد و این پیش از تقسیم غنیمت ها صورت می پذیرد و حتی پیش از آن که خمس از غنیمت برداشته شود.

قَالَ: وَ لَيْسَ لِمَنْ قَاتَلَ شَيْءٌ مِنَ الْأَرَضِينَ وَ لا مَا غَلَبُوا عَلَيْهِ إِلَّا مَا احْتَوَى عَلَيْهِ الْعَسْكَرُ وَ لَيْسَ لِلْأَعْرَابِ مِنَ الْغَنِيمَةِ شَيْءٌ وَ إِنْ قَاتَلُوا مَعَ الْإِمَامِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَالَحَ الْأَعْرَابَ أَنْ يَدَعَهُمْ فِي دِيَارِهِمْ وَ لا يُهَاجِرُوا عَلَى أَنَّهُ إِنْ دَهِمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عَدُوِّهِ دَهُمْ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ فَيُقَاتِلَ بِهِمْ وَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْغَنِيمَةِ نَصِيبٌ وَ سُنَّةٌ جَارِيَةٌ فِيهِمْ وَ فِي غَيْرِهِمْ.

وَ الْأَرْضُ الَّتِي أُخِذَتْ عَنْوَةً بِخَيْلٍ أَوْ رِكَابٍ فَهِيَ مَوْقُوفَةٌ مَتْرُوكَةٌ فِي يَدَيْ مَنْ يَعْمُرُهَا وَ يُحْيِيهَا وَ يَقُومُ عَلَيْهَا عَلَى مَا يُصَالِحُهُمُ الْوَالِي عَلَى قَدْرِ طَاقَتِهِمْ مِنَ الْحَقُّ النّصْفِ وَالثُّلُثِ وَالثَّلْتَيْنِ عَلَى قَدْرِ مَا يَكُونُ لَهُمْ صَالِحاً وَلا يَضُرُّهُمْ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْأَعْرَابِ عَلَيْهِمْ جِهَادٌ؟

کسی که جنگیده است سهمی از زمین ها ندارد. جز آن چه را که در لشکر به دست گرفته است. اعراب (بادیه نشین) سهمی از غنیمت ندارند حتی اگر به همراه امام علیه السلام بجنگند؛ چرا که رسول خدا صلى الله عليه وسلم با آنان مصالحه کرد بر سر این که آنها در سرزمین های خودشان بمانند و مهاجرت نکنند و در مقابل اگر دشمن به رسول الله صلى الله عليه وسلم هجوم آورد، از آن اعراب لشکر بگیرد و به کمکشان بجنگد و نصیبی از غنیمت نیز نداشته باشند، و این سنت در مورد آنان و دیگر کسانی که مهاجرت نکرده اند جاری خواهد بود.

سرزمینی که بدون جنگ فتح شده باشد نیز در دست کسانی که پیش از فتح آن را آباد کرده بودند باقی خواهد ماند مگر آن که موات باشد و والی نیز به قدر طاقت آنها نصف یا یک سوم یا یک ششم به طوری که ضرر نکنند و به نفعشان باشد از آنها خواهد گرفت.

5- هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم آیا بر اعراب (بادیه نشینان) جهاد واجب است؟

قَالَ: لا، إِلَّا أَنْ يُخَافَ عَلَى الْإِسْلامِ فَيُسْتَعَانَ بِهِمْ.

قُلْتُ: فَلَهُمْ مِنَ الْجِزْيَةِ شَيْءٌ؟

قَالَ: لا.

6- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام عَنْ عَلِي علیه السلام فِي الرَّجُلِ يَأْتِي الْقَوْمَ وَ قَدْ غَنِمُوا وَ لَمْ يَكُنْ شَهِدَ الْقِتَالَ.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: هَؤُلاءِ الْمَحْرُومُونَ وَ أَمَرَ أَنْ يُقْسَمَ لَهُمْ.

7- مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَالَتَهُ عَنِ الغَنِيمَةِ.

فَقَالَ: يُخْرَجُ مِنْهَا خُمُسٌ لِلَّهِ وَ خُمُسٌ لِلرَّسُولِ وَ مَا بَقِيَ قُسِمَ بَيْنَ مَنْ قَاتَلَ عَلَيْهِ وَ وَلِيَ ذَلِكَ.

فرمود: نه، مگر آن که برای اسلام خطری پیش بیاید و نیاز به سپاه باشد که در این صورت از آنها کمک گرفته می شود.

گفتم: آیا از جزیه سهمی به آنها می رسد؟

فرمود: نه.

6- طلحة بن زید گوید: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام این چنین نقل فرمود: حضرت علی علیه السلام در مورد مردی که در جنگ حاضر نبوده و نزد سپاهیان می آید، فرمود: این افراد از (پاداش) محروم هستند؛ و (آن گاه) دستور داد تا از غنیمت به آنها سهم داده شود.

7- هشام بن سالم گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد غنیمت پرسیدم.

فرمود: یک پنجم - که برای خدا و رسولش صلى الله عليه وسلم است - از آن جدا می شود، و باقی مانده بین کسانی که در جنگ شرکت کرده اند و فرماندهان، تقسیم می شود.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ جَمِيعاً عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ:

إِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ بِالنِّسَاءِ فِي الْحَرْبِ حَتَّى يُدَاوِينَ الْجَرْحَى وَ لَمْ يَقْسِمْ لَهُنَّ مِنَ الْفَيْءِ شَيْئًا وَ لَكِنَّهُ نَفْلَهُنَّ.

بخش نوزدهم

اشاره

(19)

بَابٌ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مِهْرَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

خَيْرُ الرُّفَقَاءِ أَرْبَعَةٌ وَ خَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ وَ خَيْرُ الْعَسَاكِرِ أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَلَا يُغْلَبُ عَشْرُ آلافٍ مِنْ قِلَّةٍ.

2- مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ خَيْثَمِ عَنْ جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

سماعه گوید: امام (باقر یا امام صادق علیهما السلام) فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم در یکی از جنگ ها زنان را نیز همراه سپاه برد تا به کار مداوای مجروحان بپردازند ولی از غنیمت ها سهمی برای آنها قرار نداد؛ ولی چیزی به آنها بخشید.

[چند روایت نکته دار]

1- عمرو بن ابی نصر می گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

بهترین رفیقان رفیقان چهار نفری هستند و بهترین سریه ها (جنگ ها) آن است که چهارصد نفر باشند بهترین لشکرها آن است که چهار هزار نفر باشند، و اگر سپاهی ده هزار نفر باشد از نظر تعداد کاستی ندارد و شکست نمی خورد.

2- فضیل بن خیثم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: -

لا يُهْزَمُ جَيْشُ عَشَرَةِ آلافٍ مِنْ قِلَّةٍ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيُّ قَالَ:

أَخْبَرَنِي النَّضْرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبَلْخِيُّ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْثَمَالِيِّ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ:

قَالَ لِيَ الْحَجَّاجُ وَ سَأَلَنِي عَنْ خُرُوجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَشَاهِدِهِ.

فَقُلْتُ: شَهِدَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بَدْراً فِي ثَلاثِمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ وَ شَهِدَ أُحَداً فِي سِتِّمَائَةٍ وَ شَهِدَ الْخَنْدَقَ فِي تِسْعِمِائَةٍ.

فَقَالَ: عَمَّنْ؟

قُلْتُ: عَنْ جَعْفَر بْن مُحَمَّدٍ علیهما السلام.

فَقَالَ: ضَلَّ وَ اللهِ، مَنْ سَلَكَ غَيْرَ سَبِيلِهِ.

سپاهی که ده هزار نفر باشند تعدادشان کم نیست و به خاطر کمی نفرات شکست نمی خورند.

3- شهر بن حوشب گوید: حجاج بن یوسف ثقفی در مورد کیفیت رفتن پیامبر صلى الله عليه وسلم به جنگ هایش از من پرسید.

گفتم: در جنگ بدر با سیصد و سیزده نفر شرکت کرد در جنگ اُحد با ششصد نفر حاضر شد و در جنگ خندق نهصد نفر به همراه داشت.

گفت: این را از قول چه کسی می گویی؟

گفتم: از جعفر بن محمد علیهما السلام.

گفت: به خدا سوگند! هر کس جز راه او (جعفر علیه السلام) را بپیماید گمراه است.

بخش بیستم

اشاره

(20)

بَابٌ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِيهِ مَيْمُونٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ إِذَا أَرَادَ الْقِتَالَ.

قَالَ: هَذِهِ الدَّعَوَاتِ:

اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَعْلَمْتَ سَبِيلاً مِنْ سُبُلِكَ جَعَلْتَ فِيهِ رِضَاكَ وَ نَذَبْتَ إِلَيْهِ أَوْلِيَاءَكَ وَ جَعَلْتَهُ أَشْرَفَ سُبُلِكَ عِنْدَكَ ثَوَاباً وَ أَكْرَمَهَا لَدَيْكَ ماباً وَ أَحَبَّهَا إِلَيْكَ مَسْلَكاً ثُمَّ اشْتَرَيْتَ فِيهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْكَ حَقّاً.

[دعای پیش از جنگ]

1- ابن قداح از پدرش میمون نقل می کند که امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السلام می خواست به جنگ بپردازد، این دعاها را می خواند:

بارالها! تو راهی از راه های خودت را مشخص کردی که رضایت خود را در آن قرار دادی و دوستانت را به آن سفارش کردی و آن را با شرافت ترین راه هایت از نظر ثواب و پاداش، با کرامت ترین راه هایت از نظر بازگشت و دوست داشتنی ترین شیوه آمدن به سوی تو قراردادی آنگاه در این راه از مؤمنان جان ها و مال هایشان را خریدی که در مقابل بهشت برایشان باشد در راه خدا می کُشند و کشته می شوند این پیمانی راستین است که برخودت قرار داده ای.

فَاجْعَلْنِي مِمَّنْ اشْتَرَى فِيهِ مِنْكَ نَفْسَهُ ثُمَّ وَفَى لَكَ بِبَيْعِهِ الَّذِي بَايَعَكَ عَلَيْهِ غَيْرَ نَاكِثٍ وَلَا نَاقِضِ عَهْداً وَلا مُبَدِّلاً تَبْدِيلاً بَلِ اسْتِيجَابِاً لِمَحَبَّتِكَ وَ تَقَرُّباً بِهِ إِلَيْكَ. فَاجْعَلْهُ خَاتِمَةَ عَمَلِي وَ صَيْرْ فِيهِ فَنَاءَ عُمُرِي وَ ارْزُقْنِي فِيهِ لَكَ وَ بِهِ مَشْهَدا تُوجِبْ لِي بِهِ مِنْكَ الرّضَا وَ تَحُطُّ بِهِ عَنِّي الْخَطَايَا وَ تَجْعَلُنِي فِي الْأَحْيَاءِ الْمَرْزُوقِينَ بِأَيْدِي الْعُدَاةِ وَ الْعُصَاةِ تَحْتَ لِوَاءِ الْحَقِّ وَ رَايَةِ الْهُدَى مَاضِياً عَلَى نُصْرَتِهِمْ قُدُماً غَيْرَ مُوَلٍ دُبُراً وَ لَا مُحْدِثٍ شَكّاً.

اللَّهُمَّ وَأَعُوذُ بِكَ عِنْدَ ذَلِكَ مِنَ الْجُبْنِ عِنْدَ مَوَارِدِ الْأَهْوَالِ وَ مِنَ الضَّعْفِ عِنْدَ مُسَاوَرَةِ الْأَبْطَالِ وَ مِنَ الذَّنْبِ الْمُحْبِطِ لِلأَعْمَالِ فَأَحْجُمَ مَنْ شَكٌّ أَوْ مَضَى بِغَيْرِ يَقِينٍ فَيَكُونَ سَعْيِي فِي تَبَابٍ وَ عَمَلِي غَيْرَ مَقْبُولٍ.

پس مرا از کسانی قرار بده که در آن راه جانش را از او خریداری کنی و آن گاه به بیعتی که با تو بسته وفا کند و آن را نشکند و پیمانش را نقض نکند و دگرگون نسازد، بلکه برای سزاوار شدن دوستی تو و نزدیک شدن به تو رفتار کند.

آن را پایان کار من قرار بده و پایان زندگانیم را در آن بگذار و برای خودت و به واسطه این جهاد شهادتی روزی من گردان که با آن رضایت و خشنودی خود را بر من واجب گردانی و خطایا را از من پاک کنی و مرا جزو زندگانی قرار بده که روزی آنها به دست دشمنان و عصیان کنندگان می رسد و در زیر عَلَم حق و پرچم هدایت هستند، که رو به یاری ایشان گذارند و عقب نشینی نکنند و شکی در آنها پدید نیاید.

بارالها! و دراین هنگام از ترس در موارد وحشت انگیز و از ضعف و شستی به هنگام حملۀ پهلوانان جنگجو و نیز از گناهی که اعمال را نابود می کند که شک کنم یا بدون یقین رفتار نمایم و تلاشم نابود و عملم نا مقبول باشد به تو پناه می آورم.

بخش بیست و یکم

اشاره

(21)

بَابُ الشَّعَارِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

شِعَارُنَا: «يَا مُحَمَّدُ يَا مُحَمَّدُ» وَ شِعَارُنَا يَوْمَ بَدْرٍ: «يَا نَصْرَ اللَّهِ اقْتَرِبْ اقْتَرِبْ» وَ شِعَارُ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ: «يَا نَصْرَ اللَّهِ اقْتَرِبْ».

وَ يَوْمَ بَنِي النَّضِيرِ: «يَا رُوحَ الْقُدُسِ أَرِحْ» وَ يَوْمَ بَنِي قَيْنُقَاعَ: «يَا رَبَّنَا لَا يَغْلِبَنَّكَ» وَ يَوْمَ الطَّائِفِ: «يَا رِضْوَانُ».

وَ شِعَارُ يَوْمِ حُنَيْنٍ: «يَا بَنِي عَبْدِ اللَّهِ [يَا بَنِي عَبْدِ اللَّهِ]» وَ يَوْمِ الْأَحْزَابِ: «حم لا يُبْصِرُونَ» وَ يَوْمِ بَنِي قُرَيْظَةَ: «يَا سَلامُ أَسْلِمْهُمْ» وَ يَوْمِ الْمُرَيْسِيعِ وَ هُوَ يَوْمُ بَنِي الْمُصْطَلِقِ: «أَلَا إِلَى اللَّهِ الْأَمْرُ».

شعار جنگی

1- معاوية بن عمار :گوید امام صادق علیه السلام فرمود:

شعار ما: «يا محمد! یا محمد» است شعار ما در جنگ بدر «ای یاری الهی! نزدیک شو نزدیک شو» بود. شعار مسلمانان در جنگ احد: «ای یاری خدا! نزدیک شو» در جنگ بنی نضیر: «ای روح القدس کمک کن» در جنگ بنی قینقاع «ای پروردگار ما! این ها به طور حتم نمی توانند بر تو پیروز شوند» در جنگ طائف: «ای رضوان و خشنودی الهی»، در جنگ حنين: «ای فرزندان عبدالله [ای فرزندان عبدالله]»، در جنگ احزاب: «حم، آنان نمی بینند» در جنگ بنی قریظه: «ای (خداوند) سلام! آنها را مسلمان کن» و در جنگ مریسیع - که همان جنگ بنی المصطلق بود - «آگاه باشید که امر به سوی خداست» بوده است.

وَ يَوْمِ الْحُدَيْبِيَةِ: «أَلَا لَعْنَةُ اللهِ عَلَى الظَّالِمِينَ» وَ يَوْمِ خَيْبَرَ يَوْمِ الْقَمُوصِ: «يَا عَلِيُّ آتِهِمْ مِنْ عَلُ» وَ يَوْمِ الْفَتْح: «نَحْنُ عِبَادُ اللهِ حَقًّا حَقَّاً».

وَ يَوْمِ تَبُوكَ: «يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ»، وَ يَوْمِ بَنِي الْمَلُوح: «أَمِتْ أَمِتْ».

وَ يَوْمِ صِفِّينَ: «يَا نَصْرَ اللهِ» وَ شِعَارُ الْحُسَيْنِ علیه السلام: «يَا مُحَمَّدُ» وَ شِعَارُنَا: «يَا مُحَمَّدُ».

2- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَدِمَ أُنَاسٌ مِنْ مُزَيْنَةَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: مَا شِعَارُكُمْ؟

قَالُوا: حَرَامٌ. قَالَ: بَلْ شِعَارُكُمْ حَلالٌ.

وَ رُوِيَ أَيْضاً: أَنَّ شِعَارَ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ: «يَا مَنْصُورُ أَمِتْ» وَ شِعَارَ يَوْمٍ أُحُدٍ لِلْمُهَاجِرِينَ: «يَا بَنِي عَبْدِ اللَّهِ يَا بَنِي عَبْدِ الرَّحْمَانِ» وَ لِلْأَوْسِ: «يَا بَنِي عَبْدِ اللَّهِ».

در جنگ حدیبيه (صلح حديبيه): «هان! لعنت خدا بر ستمگران» در جنگ خیبر «ای علی از بالا بر آنان حمله کن» در فتح مکه: «ما بندگان خداییم به راستی به حقیقت»، در جنگ تبوک: «ای یکتا! ای بی نیاز!» در جنگ بنی ملوح: «بمیر، بمیر» و در جنگ صفین: «ای یاری الهی» بوده است.

و شعار امام حسین علیه السلام: «ای محمد!» بود و شعار ما نیز: «ای محمد!» می باشد.

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: گروهی از مزینه نزد پیامبر صلى الله عليه وسلم آمدند، فرمود: شعار شما چیست؟

گفتند: حرام است.

فرمود: بلکه شعار دادن شما حلال است.

هم چنین روایت شده است که شعار مسلمانان در جنگ بدر «ای یاری شونده بکش» و در جنگ احد نیز شعار مهاجران: «ای فرزندان عبدالله! ای فرزندان عبدالرحمان» و شعار قبیله اوس: «ای فرزندان عبدالله» بوده است.

بخش بیست و دوم

اشاره

(22)

بَابُ فَضْلِ ارْتِبَاطِ الْخَيْلِ وَ إِجْرَائِهَا وَ الرَّمْي

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ الْخَيْلَ كَانَتْ وُحُوشاً فِي بِلادِ الْعَرَبِ فَصَعِدَ إِبْرَاهِيمُ وَ إِسْمَاعِيلُ علیهما السلام عَلَى جَبَلِ عِيَادٍ. ثُمَّ صَاحَا: أَلا هَلا أَلا هَلْ.

قَالَ: فَمَا بَقِيَ فَرَسٌ إِلَّا أَعْطَاهُمَا بِيَدِهِ وَ أَمْكَنَ مِنْ نَاصِيَتِهِ.

2- عَنْهُ عَنْ عَلِيَّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ الله صلی الله علیه وسلم:

الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

ثواب در اختیار قرار دادن اسباب برای کارهای جنگی، راندن اسبان و تیراندازی

1- زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

اسبان حیواناتی وحشی در سرزمین های عربی بودند، که ابراهیم و اسماعیل علیهما السلام برفراز کوه جیاد (نزدیک مکه) رفتند و بر اسبان بانگ زدند که نزدیک شوند و هیچ اسبی باقی نماند مگر آن که دست خود را بر آنان سپرد و خود را در اختیار آنان قرار داد.

2- عمر بن ابان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

در پیشانی های اسبان، خیر و نیکی تا روز قیامت بسته شده است.

3- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: الْخَيْرُ كُلُّهُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِي الْخَيْلِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

4- عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيَى عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ جَعْفَرٍ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَقُولُ:

مَنْ رَبَطَ فَرَساً عَتِيقاً مُحِيَتْ عَنْهُ ثَلاثُ سَيِّئَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ كُتِبَ لَهُ إِحْدَى عَشْرَةَ حَسَنَةً وَ مَنِ ارْتَبَطَ هَجِينًا مُحِيَتْ عَنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَيِّئَتَانِ وَ كُتِبَ لَهُ سَبْعُ حَسَنَاتٍ.

وَ مَنِ ارْتَبَطَ بِرْدَوْناً يُرِيدُ بِهِ جَمَالاً أَوْ قَضَاءَ حَوَائِجَ أَوْ دَفْعَ عَدَةٍ عَنْهُ مُحِيَتْ عَنْهُ كُلَّ يَوْمٍ سَيِّئَةٌ وَاحِدَةً وَ كُتِبَ لَهُ سِتُّ حَسَنَاتٍ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْن عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ أَبِيهِ علیه السلام:

3- معمر گوید از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: تمام خیر و خوبی در پیشانی اسبان تا روز قیامت قرار دارد.

4- يعقوب بن ابراهیم جعفری گوید: از ابا الحسن علیه السلام شنیدم که می فرمود:

هر کس یک اسب عتیق (نجیب) را در اختیار جنگ قرار دهد در هر روز سه گناه از (نامۀ عمل) او پاک می شود و یازده حسنه نوشته می شود و اگر کسی یک اسب هجین را - که مادرش ترکی و پدرش عربی است - در اختیار سپاه اسلام قرار بدهد در هر روز دو گناه از او پاک و برایش ده حَسَنه نوشته می شود و هر کس یک اسب ترکی را برای بارکشی در اختیار سپاه اسلام بگذارد و آن را انجام کارها یا دفع دشمنان از او آورده باشد، در هر روز یک گناه از او پاک می شود و شش حسنه برایش ثبت می گردد.

5- طلحة بن زيد گوید: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام این گونه نقل فرمود:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَجْرَى الْخَيْلَ الَّتِي أُضْمِرَتْ مِنَ الْحَفْيَاءِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِي زُرَيْقٍ وَ سَبَّقَهَا مِنْ ثَلاثِ نَخَلاتٍ فَأَعْطَى السَّابِقَ عَزْقاً وَ أَعْطَى الْمُصَلِّيَ عَذْقاً وَأَعْطَى الثَّالِثَ عَزْقاً.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مِثْلَهُ سَوَاءً.

6- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:

لا سَبَقَ إِلَّا فِي خُفْ أَوْ حَافِرٍ أَوْ نَصْلِ. يَعْنِي النِّضَالَ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ غِيَاتِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْن علیهما السلام:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَجْرَى الْخَيْلَ وَ جَعَلَ سَبَقَهَا أَوَاقِيُّ مِنْ فِضَّةٍ.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم مسابقه اسب دوانی را اجرا کرد و از منطقه حیفاء (در نزدیکی مدینه) تا مسجد بنی زریق (انصاری) اسب دوانی کردند و سه درخت خرما ی میوه دهنده را جایزه آن قرار داد و به هر یک از نفرات اول تا سوم یک درخت خرمای میوه دار اعطا فرمود.

6- عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: مسابقه جز در این سه مورد جایز نیست: اسب دوانی، تیراندازی.

7- غياث بن ابراهیم گوید: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام نقل فرمود که امام سجاد علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم یک مسابقه اسب دوانی اجرا کرد و جایزه اش را چند اوقیه ⁽¹⁾نقره قرار داد.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: إِذَا حَرَنَتْ عَلَى أَحَدِكُمْ دَابَّةٌ - يَعْنِي أَقَامَتْ فِي أَرْضِ الْعَدُوِّ أَوْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ - فَلْيَذْبَحْهَا وَلا يُعَرْقِبْهَا.

9- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لَمَّا كَانَ يَوْمُ مُؤْتَةَ كَانَ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام عَلَى فَرَسٍ. فَلَمَّا الْتَقَوْا نَزَلَ عَنْ فَرَسِهِ فَعَرْقَبَهَا بِالسَّيْفِ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ عَرْقَبَ فِي الْإِسْلامِ.

10- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَيْسَ شَيْءٌ تَحْضُرُهُ الْمَلائِكَةُ إِلَّا الرَّهَانَ وَ مُلاعَبَةَ الرَّجُلِ أَهْلَهُ.

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام قَالَ:

الرَّمْيُ سَهُم مِنْ سِهَامِ الْإِسْلامِ.

8- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

اگر چهارپای شما در اثر سواری یا بارکشی زیاد - یعنی در سرزمین دشمن - از حرکت ایستاد آن را بکشید ولی زانوی آن را قطع نکنید (که بی استفاده بماند).

9- علی بن ابراهیم باسناد خودش گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در جنگ موته جعفر بن ابی طالب علیهما السلام بر اسبی سوار بود هنگامی که با دشمن درگیر شدند از اسبش پیاده شد و زانوی آن را با شمشیر زد او نخستین کسی است که در اسلام چنین کاری را کرد.

10 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در هیچ موردی (تفریحی) فرشتگان حاضر نمی شوند مگر در مسابقه (اسب دوانی) و بازی مرد با زنش.

11- طلحة بن زید گوید: امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود:

تیراندازی یکی از نصیب های اسلام است.

12- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ عِمْرَانَ بْنِ مُوسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ طَرِيفٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ رَفَعَهُ قَالَ:

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي قَوْلِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ: وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الخيل.

قَالَ: الرَّمْي.

13- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم.

ارْكَبُوا وَ ارْمُوا وَ إِنْ تَرْمُوا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ تَرْكَبُوا.

ثُمَّ قَالَ: كُلُّ لَهْوِ الْمُؤْمِنِ بَاطِلٌ إِلَّا فِي ثَلاثِ فِي تَأْدِيبِهِ الْفَرَسَ وَ رَمْيِهِ عَنْ قَوْسِهِ وَ مُلاعَبَتِهِ امْرَأَتَهُ، فَإِنَّهُنَّ حَقٌّ أَلا إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَيُدْخِلُ فِي السَّهْمِ الْوَاحِدِ الثَّلاثَةَ الْجَنَّةَ عَامِلَ الْخَشَبَةِ وَ الْمُقَوِّيَ بِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الرَّامِيَ بِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

14- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

12- عبدالله بن مغیره در حدیث مرفوعه ای گوید: رسول خدا صلى الله عليه وسلم در مورد آیه ای که می فرماید: «و هر نیرویی در توان دارید برای مقابله با آنان آماده کنید» فرمود: منظور تیراندازی است.

13 - علی بن اسماعیل در حدیث مرفوعه گوید: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: سوارکاری و تیراندازی کنید ولی تیراندازی شما نزد من از سوار کاریتان محبوب تر است.

آن گاه فرمود: هرگونه لهو و خوشگذرانی برای مؤمن باطل است مگر در سه مورد آموزش دادن اسب (برای مسابقه) تیراندازی از کمانش و بازی کردن او با زنش این سه چیز حق هستند.هان خداوند عزوجل سه نفر را با یک تیر به بهشت می برد کسی که روی آن چوب کار کرده و تیر ساخته است کسی که آن را در راه خدا خریده و داده است و کسی که در راه خدا با آن تیراندازی کرده است.

14- حفص گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

لا سبق إلا في خُفْ أَوْ حَافِرٍ أَوْ نَصْلٍ يَعْنِي النَّضَالَ.

15- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِي عَنْ أَبِي عبد الله علیه السلام:

أَنَّهُ كَانَ يَحْضُرُ الرَّمْيَ وَ الرَّهَانَ.

16- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

أَغَارَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى سَرْحِ الْمَدِينَةِ فَنَادَى فِيهَا مُنَادٍ: يَا سُوءَ صَبَاحَاهُ!

فَسَمِعَهَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَيْلِ فَرَكِبَ فَرَسَهُ فِي طَلَبِ الْعَدُوِّ وَ كَانَ أَوَّلَ أَصْحَابِهِ لَحِقَهُ أَبُو قَتَادَةَ عَلَى فَرَسٍ لَهُ، وَ كَانَ تَحْتَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَرْجٌ دَفَتَاهُ لِيفٌ لَيْسَ فِيهِ أَشَرٌ وَ لا بَطَرٌ فَطَلَبَ الْعَدُوَّ فَلَمْ يَلْقَوْا أَحَداً وَ تَتَابَعَتِ الْخَيْلُ.

فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ: يَا رَسُولَ اللهِ! إِنَّ الْعَدُوَّ قَدِ انْصَرَفَ فَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ نَسْتَبِقَ؟

جز در این سه مورد نمی توان مسابقه برگزار کرد: شتر سواری، اسب سواری و تیراندازی.

15- حفص بن بختری گوید: امام صادق علیه السلام در مسابقه تیراندازی و اسب دوانی حاضر می شد.

16- طلحة بن زید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مشرکان به اطراف مدینه شبیخون زدند و یکی ندا داد: ای بد چهره! بیا.

رسول خدا صلى الله عليه وسلم که در بین سواران بود این سخن را شنید و بر اسب خود سوار شد و به جست و جوی دشمن تاخت و اولین کسی از یارانش نزد آن حضرت آمد ابو قتاده بود که بر اسبش سوار بود رسول خدا صلى الله عليه وسلم زینی بر اسب داشت که بالیف خرما درست شده بود و آراسته (شیک) نیز نبود. آن حضرت در پی دشمن رفت ولی او را نیافت و سواران نیز در رسیدند.

ابو قتاده گفت: ای رسول خدا! دشمن گریخته است اگر صلاح می دانی مسابقه اسب سواری بگذاریم؟

فَقَالَ: نَعَمْ.

فَاسْتَبَقُوا فَخَرَجَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم سَابِقاً عَلَيْهِمْ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: أَنَا ابْنُ الْعَوَاتِكِ مِنْ قُرَيْشٍ، إِنَّهُ لَهُوَ الْجَوَادُ الْبَحْرُ يَعْنِي فَرَسَهُ.

بخش بیست و سوم

اشاره

(23)

بَابُ الرَّجُلِ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ اللَّصَّ

1- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ فَزَارَةَ عَنْ أَنَسٍ أَوْ هَيْئَمَ بْنِ الْبَرَاءِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام: اللصُّ يَدْخُلُ فِي بَيْتِي يُرِيدُ نَفْسِي وَ مَالِي.

قَالَ: اقْتُلْ فَأَشْهِدُ اللهَ وَ مَنْ سَمِعَ أَنَّ دَمَهُ فِي عُنُقِي.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

حضرت فرمود: آری (موافق هستم).

آنان مسابقه ای برگزار کردند و رسول خدا صلى الله عليه وسلم بر همه پیشی گرفت و فرمود: من فرزند عواتک از قریش هستم اسبم (نیز) اسب (نجیب) تندرویی است.

مرد می تواند دزد را از خود و خانواده اش دفع کند

1- انس - یا هیثم بن براء - گوید از امام باقر علیه السلام (پرسیدم) اگر دزد به خانه ام بیاید و قصد جان من و ثروتم را داشته باشد چه کار کنم؟

فرمود: او را بکش؛ خدا و هر کس را که شنید شاهد و گواه می گیرم که خونش به گردن من باشد (یعنی کشتن او جایز است).

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: -

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَيَمْقُتُ الرَّجُلَ يَدْخُلُ عَلَيْهِ اللَّصُّ فِي بَيْتِهِ فَلَا يُحَارِبُ.

3- وَ بِإِسْنَادِهِ أَنْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ لِصّاً دَخَلَ عَلَى امْرَأَتِي فَسَرَقَ حُلِيَّهَا.

فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: أَمَا إِنَّهُ لَوْ دَخَلَ عَلَى ابْنِ صَفِيَّةَ لَمَا رَضِيَ بِذَلِكَ حَتَّى يَعُمَّهُ بالسَّيْفِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

إِذَا دَخَلَ عَلَيْكَ اللَّصُّ الْمُحَارِبُ فَاقْتُلْهُ فَمَا أَصَابَكَ فَدَمُهُ فِي عُنُقِي.

بخش بیست و چهارم

اشاره

(24)

بَابُ مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَته

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ نَجْرَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

خداوند عزوجل بر مردی که دزد به خانه اش بیاید ولی با آن دزد نجنگد به شدت خشم می کند.

3- علی بن ابراهیم به اسناد خود گوید: مردی نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! دزدی زیور آلات همسر مرا دزدیده است. حضرت فرمود: آگاه باش اگر از پسر صفیه دزدی کرده بود تن به این کار نمی داد و آن دزد را با شمشیر می زد.

4- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

اگر دزد با حال جنگ برتو وارد شد او را بکش و اگر گرفتار شدی خونش را من به گردن می گیرم.

کسی که مظلومانه کشته شود

1- عبدالله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَتِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ.

2- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَتِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ.

ثُمَّ قَالَ: يَا أَبَا مَرْيَمَ! هَلْ تَدْرِي مَا دُونَ مَظْلِمَتِهِ؟

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ الرَّجُلُ يُقْتَلُ دُونَ أَهْلِهِ وَ دُونَ مَالِهِ وَأَشْبَاءِ ذَلِكَ.

فَقَالَ: يَا أَبَا مَرْيَمَ! إِنَّ مِنَ الْفِقْهِ عِرْفَانَ الْحَقِّ.

3- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يُقَاتِلُ دُونَ مَالِهِ.

فَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الشَّهِيدِ.

قُلْتُ: أَيْقَاتِلُ أَفْضَلُ أَوْ لَمْ يُقَاتِلُ؟

قَالَ: أَمَّا أَنَا لَوْ كُنْتُ لَمْ أُقَاتِلْ وَ تَرَكْتُهُ.

هر کس مظلومانه کشته شود، شهید است.

2- ابی مریم گوید امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هرکس مظلومانه کشته شود شهید است. آن گاه امام باقر علیه السلام فرمود: ای ابا مریم! آیا می دانی مظلومانه کشته شدن یعنی چه؟

عرض کردم: فدایت شوم یعنی این که مردی در دفاع از خانواده اش و دارایی اش و نظیر این ها کشته شود.

فرمود: ای ابا مریم! بخشی از فقه، شناخت حقیقت است.

3- حسين بن ابی العلاء گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد مردی که به خاطر دفاع از ثروتش می جنگد (و کشتار می کند یا کشته می شود) پرسیدم.

فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: هر کس در دفاع از مالش کشته شود به منزله شهید است.

عرض کردم: آیا اگر بجنگد بهتر است یا اگر (به خاطر مال) نجنگد؟

فرمود: اگر من باشم (به خاطر مال تنها) نمی جنگم (و دزد را نمی کشم) و او را رها می کنم.

4- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَرْطَاةَ بْنِ حَبِيبٍ الْأَسَدِيُّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام قَالَ:

مَنِ اعْتُدِيَ عَلَيْهِ فِي صَدَقَةِ مَالِهِ فَقَاتَلَ فَقُتِلَ فَهُوَ شَهِيدٌ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الرِّضَا علیه السلام:

عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ فِي السَّفَرِ وَ مَعَهُ جَارِيَةٌ لَهُ فَيَجِيءُ قَوْمٌ يُرِيدُونَ أَخْذَ جَارِيَتِهِ أَيَمْنَعُ جَارِيَتَهُ مِنْ أَنْ تُؤْخَذَ وَإِنْ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ الْقَتْلَ؟

قَالَ: نَعَمْ

قُلْتُ: وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَتْ مَعَهُ امْرَأَةٌ؟

قَالَ: نَعَمْ.

قُلْتُ: وَكَذَلِكَ الْأُمُّ وَ الْبِئْتُ وَ ابْنَةُ الْعَمِّ وَ الْقَرَابَةُ يَمْنَعُهُنَّ وَإِنْ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ الْقَتْلَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

4- راوی گوید: امام سجاد علیه السلام فرمود:

اگر عده ای بخواهند از کسی که زکات بر او واجب نیست زکات بگیرند (یا آنها اهلیت برای زکات گرفتن نداشته باشند) و او با آنها بجنگد و کشته شود، شهید است.

5- راوی گوید: از امام رضا علیه السلام در مورد مردی که به سفر رفته است و کنیزی نیز با خود دارد پرسیدم که اگر گروهی بیایند و بخواهند آن کنیز را از او بگیرند آیا باید از بردن کنیزش جلوگیری کند حتی اگر ترس جانش را داشته باشد؟

فرمود: آری.

عرض کردم: اگر زن همراهش باشد نیز همین طور است؟

فرمود: آری.

عرض کردم: اگر مادرش، دخترش، دختر عمویش و زنی از بستگان نزدیکش همراهش باشد نیز همین طور است؟

فرمود: آری.

[قلتُ:] وَكَذَلِكَ الْمَالُ يُرِيدُونَ أَخْذَهُ فِي سَفَرٍ فَيَمْنَعُهُ وَإِنْ خَافَ الْقَتْلَ؟

قَالَ: نَعَمْ.

بخش بیست و پنجم

اشاره

(25)

بَابُ فَضْلِ الشَّهَادَةِ

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: «وَ اللَّهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّيْفِ أَهْوَنُ مِنْ مَوْتٍ عَلَى فِرَاشِ».

قَالَ: فِي سَبِيلِ اللهِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

عرض کردم: مال و دارایی که در سفر به همراه دارد و می خواهند از او بستانند (اگر از کشته شدن خود بترسد) نیز همین طور است؟

فرمود: آری.

فضیلت شهادت

1- سعد بن سعد گوید: از امام رضا علیه السلام در مورد فرمایش امیر مؤمنان على علیه السلام که می فرماید: «به خدا سوگند! هزار ضربه که با شمشیر بر من وارد شود برایم از مرگ در بستر آسان تر است». پرسیدم.

فرمود: (البته منظور آن است که آن ضربه ها) در راه خدا باشد.

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمود:

فَوْقَ كُلِّ ذِي بِرٌ بِرٌ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَإِذَا قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَيْسَ فَوْقَهُ بر.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ عَنْبَسَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیهما السلام كَانَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَا مِنْ قَطْرَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ قَطْرَةِ دَم فِي سَبِيلِ اللهِ.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ رَفَعَهُ:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام خَطَبَ يَوْمَ الْجَمَلِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَى عَلَيْهِ.

ثُمَّ قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي أَتَيْتُ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ وَ دَعَوْتُهُمْ وَ احْتَجَجْتُ عَلَيْهِمْ فَدَعَوْنِي إِلَى أَنْ أَصْبِرَ لِلْجِلادِ وَ أَبْرُزَ لِلطَّعَانِ فَلأُمِّهِمُ الْهَبَلُ وَقَدْ كُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ وَ لا أَرْهَبُ بِالضَّرْبِ أَنْصَفَ الْقَارَةَ مَنْ رَامَاهَا فَلِغَيْرِي فَلْيُبْرِقُوا وَ لْيُرْعِدُوا.

بالاتر از هر نیکوکاری نیکی دیگری نیز وجود دارد تا آن گاه که انسان در راه خدا کشته شود که در این صورت اگر در راه خدا کشته شود بالاتر از آن دیگر نیکی وجود ندارد.

3- ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود:

به راستی امام سجاد علیه السلام همیشه می فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم می فرماید: هیچ قطره ای نزد خدای عزوجل دوست داشتنی تر از قطره خونی که در راه خدا ریخته شود نیست.

4- ابن محبوب در روایت مرفوعه ای گوید: همانا امير مؤمنان على علیه السلام در روز جنگ جمل خطبه ای ایراد نمود و پس از حمد و ثنای الهی فرمود:

ای مردم! من به طرف این گروه آمدم و آنان را فرا خواندم و دلیل و برهان برای آنان آوردم تا قانع شوند ولی آنان مرا فرا خواندند به این که صبر کنم تا شمشیر بکشم و یکدیگر را بکشیم. مادرشان به مرگشان دچار شود مرا کسی نمی تواند تهدید به جنگ کند و وحشتی از ضربه شمشیر ندارم. آن که به هدف می زند منصف است. پس کسی جز مرا تهدید کنند و غرش نمایند.

فَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ الَّذِي فَلَلْتُ حَدَّهُمْ وَ فَرَّقْتُ جَمَاعَتَهُمْ وَ بِذَلِكَ الْقَلْبِ أَلْقَى عَدُوِّي وَأَنَا عَلَى مَا وَعَدَنِي رَبِّي مِنَ النَّصْرِ وَالتَّابِيدِ وَ الظَّفَرِ وَإِنِّي لَعَلَى يَقِينِ مِنْ رَبِّي وَغَيْرِ شبهةٍ مِنْ أَمْرِي.

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنَّ الْمَوْتَ لا يَفُوتُهُ الْمُقِيمُ وَ لا يُعْجِزُهُ الْهَارِبُ لَيْسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِيصٌ وَ مَنْ لَمْ يَمُتُ يُقْتَلْ وَإِنَّ أَفْضَلَ الْمَوْتِ الْقَتْلُ.

وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّيْفِ أَهْوَنُ عَلَيَّ مِنْ مِيتَةٍ عَلَى فِرَاشِ.

وا عَجَبًا لِطَلْحَةَ أَلَّبَ النَّاسَ عَلَى ابْنِ عَفَّانَ حَتَّى إِذَا قُتِلَ أَعْطَانِي صَفْقَتَهُ بِيَمِينِهِ طَائِعاً ثُمَّ نَكَثَ بَيْعَتِي. اللَّهُمَّ خُذْهُ وَ لا تُمْهِلْهُ وَإِنَّ الزُّبَيْرَ نَكَثَ بَيْعَتِي وَ قَطَعَ رَحِمِي وَ ظَاهَرَ عَلَيَّ عَدُوِّي فَاكْفِنِيهِ الْيَوْمَ بِمَا شِئْتَ.

من همان أبو الحسن هستم که تیزی ایشان را شکستم و همبستگی آنها را از هم پاشیدم و با همان قلب، امروز به رویارویی با دشمنم می پردازم و وعده پروردگارم را که یاری و تأیید و پیروزی است دارم، و یقین کامل از جانب پروردگارم دارم و هیچ شبهه ای در کار خود ندارم.

ای مردم! واقعیت آن است که هر کسی که بایستد از مرگ در امان است و نه کسی که از آن بگریزد مرگ را ناتوان می کند؛ چاره ای از مردن نیست و هر کس نمیرد کشته خواهد شد و با فضیلت ترین انواع مرگ، کشته شدن است.

به آن که جانم در دست اوست به طور قطع هزار ضربه با شمشیر (که بر من وارد شود)

برایم از مردن در بستر آسان تر است.

شگفتا! از طلحه که بیشتر از هر کسی افراد را بر پسر عفان (عثمان) می شوراند تا بالاخره او کشته شده و به دلخواه خود با من بیعت کرد سپس بیعت مرا شکست.

بارالها! طلحه را مجازات کن و مهلتش مده.

در واقع زبیر نیز بیعت را شکست و خویشاوندی مرا برید (رعایت نکرد) و به یاری و پشتیبانی دشمنم بر ضد من شتافت؛ (بارالها!) پس امروز هر طور که میخواهی مرا از زبیر نیز در امان بدار.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: مَا بَالُ الشَّهِيدِ لَا يُفْتَنُ فِي قَبْرِهِ؟

فَقَالَ [النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم]: كَفَى بِالْبَارِقَةِ فَوْقَ رَأْسِهِ فِتْنَةٌ.

6- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعْدَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ أبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

مَنْ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَمْ يُعَرِّفْهُ اللَّهُ شَيْئًا مِنْ سَيِّئَاتِهِ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ سُوَيْدٍ الْقَلانِسِيُّ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

قُلْتُ لأَبي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَيُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ؟

قَالَ: مَنْ عُقِرَ جَوَادُهُ وَ أُهَرِيقَ دَمُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

5- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

به رسول خدا صلى الله عليه وسلم عرض شد چرا شهید در قبرش آزمایش نمی شود؟

فرمود: شمشیرها و برق آنها بالای سرش (در زمان جنگ) برای آزمایش او کافی است.

6- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس در راه خدا کشته شود خداوند هیچ یک از بدی ها و گناهانش را به رخ او نمی کشد (و او را از آنها آگاه نمی کند).

7- ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم چه جنگی با فضیلت تر از جهادهای دیگر است؟

فرمود: این که کسی در راه خدا اسبش کشته شود و خون خودش نیز ریخته شود.

بخش بیست و ششم

اشاره

(26)

بَابٌ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ عَنِ الْأَصْبَغ بن نُبَاتَةَ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

يَضْحَكُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى رَجُلٍ فِي كَتِيبَةٍ يَعْرِضُ لَهُمْ سَبْعٌ أَوْ لِضٌ فَحَمَاهُمْ أَنْ يَجُوزُوا.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

عَوْنُكَ الضَّعِيفَ مِنْ أَفْضَل الصَّدَقَةِ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ مُثَنَّى عَنْ فِطْرِ بْنِ خَلِيفَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

[چند روایت نکته دار]

1-اصبغ بن نباته گوید: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل به مردی می خندد (او را دوست می دارد) که در بین سپاهیانی باشد و درنده یا دزدی به ایشان حمله کند، و دوستان خود را از دفاع در مقابل آن باز دارد و خودش شر آن درنده یا دزد را دفع کند.

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

کمک کردن تو، به شخص ناتوان، از با فصیلت ترین صدقه هاست.

3- فطر بن خلیفه گوید: امام باقر علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل می کند که امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

مَنْ رَدَّ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَادِيَةَ مَاءٍ أَوْ نَارٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ.

بخش بیست و هفتم

(27)

بَابٌ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يَحْيَى الطَّوِيلِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

مَا جَعَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بَسْطَ النِّسَانِ وَ كَفَّ الْيَدِ وَ لَكِنْ جَعَلَهُمَا يُبْسَطَانِ مَعاً وَيُكَفَّان معاً.

بخش بیست و هشتم

اشاره

(28)

بَابُ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ بِشْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عِصْمَةَ قَاضِي مَرْوَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

هر کس از گروهی از مسلمانان شر آب یا آتشی را دور کند بهشت بر او واجب می شود.

بخش بیست و هفتم

[یک روایت جالب]

1- یحیی بن طویل گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

خداوند عزوجل دستور به حرف زدن تنها و یا بازداشتن دست به تنهایی را نداده است، بلکه یا باید هر دو گشوده شوند یا هر دو بازداشته شوند.

امر به معروف و نهی از منکر

1- جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ يُتَّبَعُ فِيهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ يَتَقَرَّءُونَ وَ يَتَنَسَّكُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لا يُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْياً عَنْ مُنْكَرِ إِلَّا إِذَا أُمِنُوا الضَّرَرَ، يَطْلُبُونَ لأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِيرَ، يَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عَمَلِهِمْ يُقْبِلُونَ عَلَى الصَّلاةِ وَالصَّيَام وَ مَا لا يَكْلِمُهُمْ فِي نَفْسٍ وَ لا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلاةُ بِسَائِرِ مَا يَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا كَمَا رَفَضُوا أَسْمَى الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا.

إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ.

هُنَالِكَ يَتِمُّ غَضَبُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَيْهِمْ فَيَعُمُهُمْ بِعِقَابِهِ فَيُهْلَكَ الْأَبْرَارُ فِي دَارِ الْفُجَّارِ وَ الصِّغَارُ فِي دَارِ الْكِبَارِ.

إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ سَبِيلُ الْأَنْبِيَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِيضَةٌ عَظِيمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَكَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ وَيُنْتَصَفُ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ يَسْتَقِيمُ الْأَمْرُ.

در آخر الزمان گروهی به وجود می آیند که در بین خود از فرقه ای پیروی می کنند که ریاکار، قاری قرآن، اهل انجام عبادات دارای حالتی زهدگونه، تازه به دوران رسیده و سفیه و نادان اند. امر به معروف و نهی از منکر را واجب نمی دانند مگر در صورتی که از ضرری در امان باشند برای خودشان رخصت و بهانه می جویند و از لغزش های علما و بد عملی آنها پیروی می کنند به نماز و روزه و چیزهایی که به جاه و مالشان لطمه ای نزند روی می آورند و اگر نماز و دیگر کار هایی را که انجام می دهند نیز به مال و جانشان ضرری برساند، آن را هم همانند فریضه ها و واجبات بزرگ دیگری که ترک کردند رها می کنند.

در واقع امر به معروف و نهی از منکر فریضه و واجب عظیم و بزرگی است که فرایض و واجبات، تنها با آنها بر پا می شود.

این جاست که غضب الهی بر این افراد تمام و کامل می شود و همه را به کیفر خود گرفتار می کند و نیکان را نیز در سرزمین بدکاران و کوچک ها را در سرزمین بزرگان هلاک و نابود می کند.

امر به معروف و نهی از منکر در حقیقت راه انبیا روش روشن صالحان و فریضه ای است بزرگ که فرایض با آن زنده و پا برجا می شود و مسلک های دین با آنها (از بدعت ها) در امان می ماند تجارت ها حلال می شود آن چه به ستم گرفته شده باز می گردد و زمین آباد می شود و از دشمنان انتقام گرفته می شود و امور (دین و دنیا) به راه راست کشیده می شود.

فَأَنْكِرُوا بِقُلُوبِكُمْ وَ الْفِظُوا بِأَلْسِنَتِكُمْ وَصُكُوا بِهَا جِبَاهَهُمْ وَ لَا تَخَافُوا فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لائِم.

فَإِنِ اتَّعَظُوا وَ إِلَى الْحَقِّ رَجَعُوا فَلا سَبِيلَ عَلَيْهِمْ، (إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ) هُنَالِكَ فَجَاهِدُوهُمْ بِأَبْدَانِكُمْ وَ أَبْغِضُوهُمْ بِقُلُوبِكُمْ غَيْرَ طَالِبِينَ سُلْطَاناً وَ لا بَاغِينَ مَالاً وَ لا مُرِيدِينَ بِظُلْمٍ ظَفَراً حَتَّى يَفِيثُوا إِلَى أَمْرِ اللَّهِ وَ يَمْضُوا عَلَى طَاعَتِهِ.

قَالَ: وَأَوْحَى اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى شُعَيْبِ النَّبِيِّ صلی الله علیه وسلم: أَنِّي مُعَذِّبٌ مِنْ قَوْمِكَ مِائَةَ أَلْفِ أَرْبَعِينَ أَلْفاً مِنْ شِرَارِهِمْ وَسِتِّينَ أَلْفاً مِنْ خِيَارِهِمْ.

فَقَالَ علیه السلام: يَا رَبِّ هَؤُلَاءِ الْأَشْرَارُ فَمَا بَالُ الْأَخْيَارِ؟

فَأَوْحَى اللَّهُ عَزْوجلْ إِلَيْهِ: دَاهَنُوا أَهْلَ الْمَعَاصِي وَ لَمْ يَغْضَبُوا لِغَضَبِي.

پس، با دلهایتان منکر و کار بد را انکار کنید و زشت ،بدانید و بازبانهای خود این مطلب را بگویید و به شدت بر روی آنها بزنید و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای مترسید.

پس اگر پند گرفتند و به حق بازگشتند دیگر اجازۀ آزار آنها را ندارید (و راهی نیست) بلکه: «اجازه تنها در مورد کسانی است که به مردم ستم می کنند و در زمین به ناحق طلب و درخواست می کنند؛ عذابی دردناک برای اینان خواهد بود».

در چنین موردی با بدن هایتان به جهاد با آنها بپردازید و با دلهایتان بر آنان خشم بگیرید بدون این که در پی حکومت یابی باشید و یا مالی را به ستم بگیرید یا بخواهید با ستمگری (و بدون عدالت) بر آنان پیروز شوید؛ این کار را بکنید تا به دستور الهی بازگردند و مشغول اطاعت و فرمانبرداری از او شوند.

خدای عزوجل به شعیب پیامبر صلی الله علیه وسلم وحی کرد: «من یکصد هزار نفر از قوم تو را عذاب می کنم چهل هزار نفر از بدهایشان و شصت هزار نفر از بهترین هایشان را».

شعیب علیه السلام عرض کرد: ای پروردگار من! اینان ،اشرارند ولی نیکان به چه سبب؟

خداوند عزوجل به او وحی فرمود: با معصیت کاران کنار آمدند و به خاطر خشم و غضب من خشمگین نشدند.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مَا قُدَّسَتْ أُمَّةٌ لَمْ يُؤْخَذْ لِضَعِيفِهَا مِنْ قَوِيَّهَا بِحَقِّهِ غَيْرَ مُتَعْتَعِ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَقُولُ:

لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ أَوْ لَيُسْتَعْمَلَنَّ عَلَيْكُمْ شِرَارُكُمْ فَيَدْعُو خِيَارُكُمْ فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَر علیه السلام وَ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

وَيْلٌ لِقَوْمٍ لَا يَدِينُونَ اللَّهَ بِالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ

5- وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام:

2- جماعتی از شیعیان گویند: امام صادق علیه السلام فرمود:

امتی که حق ضعیفش را از نیرومندش (بی آن که ناتوان آزار بیند و مضطرب شود) نگیرد رستگار نمی شود.

3- محمد بن عمر بن عرفه گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود:

تأکید می کنم که شما باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گرنه بدترین های شما بر شما گماشته شوند و در چنین شرایطی نیکان شما دعا می کنند و مستجاب نمی شود.

4- أبو سعيد زهری گوید: امام باقر و امام صادق علیهما السلام فرمودند:

وای بر گروهی که با انجام امر به معروف و نهی از منکر به دین الهی رفتار نمی کنند.

5- محمد بن یحیی با سند خود می گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ يَعِيبُونَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ!

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ عَنْ حَسَنٍ قَالَ:

خَطَبَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَ قَالَ:

اَما بَعْدُ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ حَيْثُ مَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِي وَ لَمْ يَنْهَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِكَ وَإِنَّهُمْ لَمَّا تَمَادَوْا فِي الْمَعَاصِي وَ لَمْ يَنْهَهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبَارُ عَنْ ذَلِكَ نَزَلَتْ بِهِمُ الْعُقُوبَاتُ فَأُمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ.

وَاعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَمْ يُقَرِّبَا أَجَلاً وَ لَمْ يَقْطَعَا رِزْقاً إِنَّ الْأَمْرَ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ كَقَطْرِ الْمَطَرِ إِلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهَا مِنْ زِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ، فَإِنْ أَصَابَ أَحَدَكُمْ مُصِيبَةٌ فِي أَهْلِ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ وَ رَأَى عِنْدَ أَخِيهِ غَفِيرَةٌ فِي أَهْلِ أَوْ مَالٍ أَوْ نَفْسٍ فَلَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِ فِتْنَةٌ.

آن قومی که امر به معروف و نهی از منکر را عیب بشمارند، چه بد مردمی هستند!

6- حسن گوید: امیرمؤمنان علی علیه السلام خطبه ای ایراد کرد و پس از حمد و ثنای الهی فرمود:

اما بعد، واقعیت آن است که پیشینیان شما زمانی هلاک شدند که معصیت ها را انجام دادند ولی ربّانیان و اخبار آنان را از معصیت باز نداشتند و در پی این جریان ها، کیفرها و عذاب های الهی بر آنان فرود آمد.

پس امر به معروف و نهی از منکر کنید بدانید که امر به معروف و نهی از منکر نه مرگی را نزدیک می گرداند و نه رزق و روزی را می کاهد دستورات از آسمان به زمین می آید همانند قطره های باران که فرود می آیند و به هر جانداری هر آن قدر که خداوند برایش قرار داده کم یا زیاد - می رسد - . پس اگر مصیبتی در خاندان مال و ثروت و یا جانتان به یکی از شما رسید، ولی مشاهده کرد که برادر دینی او سهم فراوانی در خاندان و ثروت و جان خود دارد، این مسأله موجب فتنه آن شخص (مصیبت دیده) نشود.

فَإِنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ لَبَرِيءٌ مِنَ الْخِيَانَةِ مَا لَمْ يَغْشَ دَنَاءَةٌ تَظْهَرُ فَيَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُكِرَتْ وَ يُغْرَى بِهَا لِئَامُ النَّاسِ كَانَ كَالْفَالِجِ الْيَاسِرِ الَّذِي يَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَةٍ مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ وَ يُدْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَمُ.

وَ كَذَلِكَ المَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِيءُ مِنَ الْخِيَانَةِ يَنْتَظِرُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ إِمَّا دَاعِيَ اللهِ فَمَا عِنْدَ اللهِ خَيْرٌ لَهُ وَ إِمَّا رِزْقَ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْلِ وَ مَالٍ وَمَعَهُ دِينُهُ وَ حَسَبُهُ، إِنَّ الْمَالَ وَ الْبَنِينَ حَرْتُ الدُّنْيَا وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْتُ الْآخِرَةِ وَ قَدْ يَجْمَعُهُمَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ.

فَاحْذَرُوا مِنَ اللهِ مَا حَذَرَكُمْ مِنْ نَفْسِهِ، وَاخْشَوْهُ خَشْيَةً لَيْسَتْ بِتَعْذِيرٍ وَ اعْمَلُوا فِي غَيْرِ رِيَاءِ وَ لا سُمْعَةٍ، فَإِنَّهُ مَنْ يَعْمَلْ لِغَيْرِ اللهِ يَكِلْهُ اللهُ إِلَى مَنْ عَمِلَ لَهُ. نَسْأَلُ اللهَ مَنَازِلَ الشُّهَدَاءِ وَ مُعَايَشَةَ السُّعَدَاءِ وَ مُرَافَقَةَ الْأَنْبِيَاءِ.

چون مسلمان تا وقتی که به نیستی روی نیاورده از خیانت بیزار است و هنگامی که از آن یاد شود می ترسد ولی مردم پست می خواهند خیانت گسترش یابد همانند قماربازی که برنده می شود و منتظر اولین پیروزی خود است که از تیرهای خود (که بر سر آن قمار می کنند) بهره ای ببرد و ضرر از او دفع شود.

هم چنین مسلمان بیزار از خیانت منتظر است که یکی از دو سرانجام نیک را از خداوند دریافت کند یا به واسطۀ فراخوانی الهی بمیرد که آن چه نزد خداست برای او بهتر است، و یا آن که روزی و رزقی از خدا به او برسد و دارای اهل و مال شود و دین شرافتش را نیز داشته باشد. در واقع ثروت و فرزندان کشت دنیا هستند و عمل صالح و نیکو کشت جهان آخرت است و گاهی نیز خدا هر دو را برای گروهی جمع می کند.

پس از خدا بیم داشته باشید همان گونه که شما را از خود بر حذر داشته است، و از او به گونه ای بترسید که کوتاهی نکرده باشید و بدون ریا و خودنمایی و سمعه رفتار کنید؛ چون هر کس برای غیر خدا کار کند خداوند او را به همان کسی واگذار می کند که برایش کار کرده است.

از خدای بزرگ می طلبیم که منزلگاه های شهیدان زندگانی سعادت مندان و رفاقت و دوستی با پیامبران علیهم السلام را نصیب ما بنماید.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِي عَنْ بَعْضٍ رِجَالِهِ قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ أَوْحَى إِلَى دَاوُدَ علیه السلام أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ ذَنْبَكَ وَ جَعَلْتُ عَارَ ذَنْبِكَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ.

فَقَالَ: كَيْفَ يَا رَبِّ! وَ أَنْتَ لَا تَظْلِمُ؟

قَالَ: إِنَّهُمْ لَمْ يُعَاجِلُوكَ بِالنَّكَرَةِ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ بَعَثَ مَلَكَيْنِ إِلَى أَهْلِ مَدِينَةٍ لِيَقْلِبَاهَا عَلَى أَهْلِهَا فَلَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الْمَدِينَةِ وَجَدَا رَجُلاً يَدْعُو اللَّهَ وَ يَتَضَرَّعُ.

فَقَالَ أَحَدُ الْمَلَكَيْن لِصَاحِبِهِ: أَمَا تَرَى هَذَا الدَّاعِيَ؟

فَقَالَ: قَدْ رَأَيْتُهُ وَ لَكِنْ أَمْضِي لِمَا أَمَرَ بِهِ رَبِّي.

7- راوی گوید: حضرتش فرمود: خداوند عزوجل به داوود علیه السلام وحی فرستاد که من به حقیقت گناه تو را بخشیدم و ننگ گناه تو را بر بنی اسرائیل قرار دادم.

عرض کرد: ای پروردگار من! با این که تو اهل ستم نیستی چگونه چنین چیزی ممکن است؟

فرمود: آنان در نهی از منکرات با تو شتاب و همکاری نکردند.

8- یکی از شیعیان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: به راستی خداوند دو فرشته را به سوی اهل شهری فرستاد تا آن شهر را بر اهلش واژگون کنند هنگامی که آن دو تن به شهر رسیدند مردی را دیدند که خدا را فرا می خواند و تضرع و زاری می کرد. یکی از آن دو فرشته به دوستش گفت: آیا این دعا کننده را نمی بینی؟!

گفت: من هم او را دیدم، ولی همان کاری را انجام خواهم داد که پروردگارم مرا بدان مأمور فرموده است.

فَقَالَ: لا، وَ لَكِنْ لا أُحْدِثُ شَيْئاً حَتَّى أُرَاجِعَ رَبِّي.

فَعَادَ إِلَى اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنِّي انْتَهَيْتُ إِلَى الْمَدِينَةِ فَوَجَدْتُ عَبْدَكَ فُلاناً يَدْعُوكَ وَ يَتَضَرَّعُ إِلَيْكَ.

فَقَالَ: امْضِ بِمَا أَمَرْتُكَ بِهِ، فَإِنَّ ذَا رَجُلٌ لَمْ يَتَمَعَّرُ وَجْهُهُ غَيْظاً لِي قَطُّ.

9- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ رَجُلاً مِنْ خَثْعَم جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَخْبِرْنِي مَا أَفْضَلُ الإسلام؟

قَالَ: الْإِيمَانُ بِاللَّهِ.

قَالَ: ثُمَّ مَا ذَا؟

قَالَ: ثُمَّ صِلَةُ الرَّحِمِ.

قَالَ: ثُمَّ مَا ذَا؟

او گفت: نه من هیچ کاری نخواهم کرد تا به پروردگارم مراجعه کنم.

آن فرشته به سوی خدای تبارک و تعالی بازگشت و گفت: پروردگارا! من به شهر رسیدم و فلان بنده ات را دیدم که تو را فرا می خواند و زاری می کند!

خداوند فرمود: کاری را که دستور دادم انجام بده؛ چون آن شخص، مردی است که هرگز به خاطر خشم من، رنگ چهره اش تغییر نکرده است (و بر کسی خشمگین نشده است).

9- عبد الله بن محمد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی از خثعم (نام محلی است) خدمت رسول خدا صلى الله عليه وسلم شرفیاب شد و عرض کرد: ای رسول خدا! برای من بازگو کن که با فضیلت ترین (مرحله) اسلام چیست؟

فرمود: ایمان به خدا.

مرد گفت: پس از آن چه؟

فرمود: رابطه با خویشاوندان.

عرض کرد: سپس چه؟

قَالَ: الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ.

قَالَ: فَقَالَ الرَّجُلُ : فَأَيُّ الْأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَى اللَّهِ؟

قَالَ: الشِّرْكُ بِاللهِ.

قَالَ: ثُمَّ مَا ذَا؟

قَالَ: قَطِيعَةُ الرَّحِمِ.

قَالَ: ثُمَّ مَا ذَا؟

قَالَ: الْأَمْرُ بِالْمُنْكَرِ وَ النَّهْي عَنِ الْمَعْرُوفِ.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

أَمَرَنَا رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَلْقَى أَهْلَ الْمَعَاصِي بِوُجُوهِ مُكْفَهِرَّةٍ.

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ رَفَعَهُ قَالَ:

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

فرمود: امر به معروف و نهی از منکر.

مرد گفت: کدام کارها از همه بیشتر خدا را خشمگین می کند؟

فرمود: شرک قرار دادن شریک برای خدا.

عرض کرد: سپس چه؟

فرمود: قطع ارتباط با خویشاوندان.

عرض کرد: پس از آن چیست؟

فرمود: دستور دادن به منکر، کار زشت و بازداشتن از معروف (کار نیک).

10- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم به ما دستور دادند که با معصیت کاران با چهره هایی عبوس ملاقات کنیم.

11- یعقوب بن یزید در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ. فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ.

12- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ غِيَاتِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ:

كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ يَخْتَصِمُونَ لا يَجُوزُهُمْ حَتَّى يَقُولَ ثَلَاثَاً: اتَّقُوا اللَّهَ يَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ.

13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرَّضَا علیه السلام يَقُولُ:

كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ: إِذَا أُمَّتِي تَوَاكَلَتِ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَلْيَأْذَنُوا بِوفَاعِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.

14- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةٌ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

امر به معروف و نهی از منکر دو مخلوق از مخلوقات الهی هستند؛ هر کس آن دو را یاری کند خدا او را عزیز می گرداند و هر کس آن دو را خوار نماید خدا نیز آن شخص را خوار خواهد کرد.

12- غياث بن ابراهیم گوید: شیوۀ امام صادق علیه السلام آن بود که هرگاه از کنار گروهی می گذشت که با یکدیگر مخاصمه و دعوا داشتند از نزد آنان نمی گذشت مگر آن که سه مرتبه با صدای بلند می فرمود: از خدا بترسید و تقوا پیشه کنید!

13- محمد بن عرفه گوید: شنیدم که امام رضا علیه السلام می فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم همیشه می فرمود:

آن گاه که امت من امر به معروف و نهی از منکر را واگذاشتند (و به عهده یکدیگر نهادند) پس منتظر مصیبت شدید یا جنگی از جانب خدای تعالی باشند.

14- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم: كَيْفَ بِكُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُكُمْ وَ فَسَقَ شَبَائِكُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ؟

فَقِيلَ لَهُ: وَ يَكُونُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟

فَقَالَ: نَعَمْ، وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ كَيْفَ بِكُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْكَرِ وَ نَهَيْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ.

فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَ يَكُونُ ذَلِكَ؟

قَالَ: نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِكَ كَيْفَ بِكُمْ إِذَا رَأَيْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْكَراً وَ الْمُنْكَرَ مَعْرُوفاً.

15- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم:

إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَيُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِيفَ الَّذِي لَا دِينَ لَهُ.

فَقِيلَ لَهُ: وَ مَا الْمُؤْمِنُ الَّذِي لَا دِينَ لَهُ؟

قَالَ: الَّذِي لَا يَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ.

پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود: چه حالی خواهید داشت وقتی که زنانتان فاسد شوند و جوان هایتان فاسق و بدکار شوند و امر به معروف و نهی از منکر نکنید؟!

عرض کردند: ای رسول خدا! آیا واقعاً چنین اتفاقی خواهد افتاد؟

فرمود: آری و بدتر آن نیز خواهد شد. چه حالی خواهید داشت هنگامی که دستور به کار منکر و زشت بدهید و از کار معروف و نیک بازدارید؟

به آن حضرت عرض شد: ای رسول خدا! آیا چنین اتفاقی خواهد افتاد؟

فرمود: آری، بدتر از این هم خواهد شد. چه حالی دارید آنگاه که معروف و نیک به نظر شما بد و منکر شود و منکر به نظر شما نیک باشد؟!

15- به همین سند حضرتش فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: در واقع خداوند بر مؤمن ناتوانی که دین ندارد خشم می کند.

عرض شد: مؤمنی که دین ندارد چگونه مؤمن است؟

فرمود: کسی که نهی از منکر نکند.

16- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

وَسُئِلَ عَنِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَنِ الْمُنْكَرِ أَوَاجِبٌ هُوَ عَلَى الْأُمَّةِ جَمِيعاً؟

فَقَالَ: لا.

فَقِيلَ لَهُ: وَ لِمَ؟

قَالَ: إِنَّمَا هُوَ عَلَى الْقَوِيِّ الْمُطَاعِ الْعَالِم بِالْمَعْرُوفِ مِنَ الْمُنْكَرِ لَا عَلَى الضَّعِيفِ الَّذِي لَا يَهْتَدِي سَبِيلاً إِلَى أَي؟ مِنْ أَيَّ يَقُولُ؟ مِنَ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ.

وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ كِتَابُ اللهِ عَزَّوَجَلَّ قَوْلُهُ: (وَ لتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ).

فَهَذَا خَاصٌ غَيْرُ عَامَ، كَمَا قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (وَ مِنْ قَوْمِ مُوسَىٰ أُمَّةً يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ) وَ لَمْ يَقُلْ: «عَلَى أُمَّةٍ مُوسَى» وَ لا «عَلَى كُلِّ قَوْمِهِ» وَ هُمْ يَوْمَئِذٍ أُمَمٌ مُخْتَلِفَةٌ وَ الْأُمَّةُ وَاحِدَةٌ فَصَاعِداً، كَمَا قَالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: (إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتَاً لله).

16- با همین سند گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که از حضرتش پرسیده شد: آیا امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است؟

فرمود: نه.

عرض شد: چرا؟

فرمود: تنها بر شخص توانا و نیرومندی که از او اطاعت کنند و بپذیرند واجب است که معروف و نیک را بشناسد و از منکر تشخیص بدهد نه بر ناتوان ضعیفی که را خودش هدایت نشده است و مردم را از حق به باطل می برد.

دلیل براین مطالب نیز در کتاب خداوند عزوجل آمده است که می فرماید: «و باید از میان شما گروهی باشند که دعوت و فراخوان به کار خیر کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند».

پر واضح است که این معنا خاص است و عام نیست چنان که خداوند عزوجل می فرماید: «و از قوم موسی اُمّت (و گروهی) بودند که (مردم را) به حقیقت هدایت و راهنمایی می کردند و بین آنان حق و عدالت را اجرا می کردند».

و نفرمود: «بر امت موسی»؛ و نفرمود: «بر تمام قوم موسی»؛ که در آن هنگام امت های گوناگون بودند، در حالی که امت به معنای یک نفر و بیش از آن آمده است، آن جا که خداوند عزوجل می فرماید: «در واقع ابراهیم یک امت بود و ازخداوند اطاعت می کرد».

يَقُولُ: مُطِيعاً لِلَّهِ عَزّوجل. وَ لَيْسَ عَلَى مَنْ يَعْلَمُ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْهُدْنَةِ مِنْ حَرَجٍ إِذَا كَانَ لا قُوَّةَ لَهُ وَلا عُذْرَ وَلا طَاعَةَ.

قَالَ مَسْعَدَةُ: وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ: وَ سُئِلَ عَنِ الْحَدِيثِ الَّذِي جَاءَ عَنِ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم: «إِنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ مَا مَعْنَاهُ؟».

قَالَ: هَذَا عَلَى أَنْ يَأْمُرَهُ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ، وَ هُوَ مَعَ ذَلِكَ يُقْبَلُ مِنْهُ وَإِلَّا فَلَا.

بخش بیست و نهم

اشاره

(29)

بَابُ إِنْكَارِ الْمُنْكَرِ بِالْقَلْبِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ يَحْيَى الطَّوِيلِ صَاحِبِ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

حَسْبُ الْمُؤْمِنِ عِزَّاً إِذَا رَأَى مُنْكَراً أَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ مِنْ قَلْبِهِ إِنْكَارَهُ.

می فرماید: او نسبت خداوند عزوجل مطیع بود البته در این زمان که ما با ستمکاران در حال صلح و آتش بس هستیم بر دانایی اگر توان ندارد و بهانه ای ندارد و کسی نیز از او فرمان نمی برد خرجی نیست و لازم نیست.

مسعدة گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد این حدیث که از پیامبر صلی الله علیه وسلم وارد شده است: «در واقع با فضیلت ترین جهاد سخن عدلی است که نزد پیشوایی جائر و ستمگر گفته شود» پرسیده شد.

شنیدم که آن حضرت فرمود: معنای این سخن چنین است که وقتی فهمید به آن جائر دستور بدهد و امر به حق کند به شرطی که او نیز بپذیرد وگرنه چنین رفتار نکند.

انکار کردن کار منکر و زشت با قلب

1- يحيى طويل صاحب منقری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

برای عزت مؤمن همین بس که وقتی منکری را مشاهده کرد خداوند انکار قلبی او را بداند.

2 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

إِنَّمَا يُؤْمَرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يُنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ مُؤْمِنٌ فَيَتَّعِظُ، أَوْ جَاهِلٌ فَيَتَعَلَّمُ، وَأَمَّا صَاحِبُ سَوْطٍ أَوْ سَيْفَ فَلا.

3- عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ لِي:

يَا مُفَضَّلُ مَنْ تَعَرَّضَ لِسُلْطَانٍ جَائِرٍ فَأَصَابَتْهُ بَلِيَّةٌ لَمْ يُؤْجَرْ عَلَيْهَا وَ لَمْ يُرْزَقِ الصَّبْرَ عَلَيْهَا.

4- عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ غِيَاثِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ:

كَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ يَخْتَصِمُونَ لَمْ يَجُزُهُمْ حَتَّى يَقُولَ ثَلاثاً: اتَّقُوا اللَّهَ! اتَّقُوا اللَّهَ يَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَحْفُوظٍ الْإِسْكَافِ قَالَ:

2- به همین سند گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

امر به معروف و نهی از منکر تنها در این مورد می تواند باشد یا مؤمن را امر و نهی می کنند و پند می گیرد یا ناآگاه را امر و نهی می کنند و یاد می گیرد، و در مورد تازیانه به دست یا شمشیر به دست نه (نباید امر و نهی کرد).

3- مفضل بن یزید گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود:

ای مفضّل! هر کس با سلطان ستمگری رویارویی کرد (و متعرضش شد) و گرفتار بلا و مصیبت گشت اجر و ثوابی برای این کار به دست نمی آورد و صبر و شکیبایی بر آن بلا نیز روزي او نمی شود.

4- غياث بن ابراهیم گوید: همواره هنگامی که امام صادق علیه السلام از کنار گروهی می گذشت که در حال مخاصمه و دعوا بودند سه بار با صدای بلند می فرمود:

از خدا بترسید، تقوا داشته باشید.

5- محفوظ اسکاف گوید:

رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَ انْصَرَفَ فَمَشَيْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ كَالْمُطَرِّقِ لَهُ فَإِذَا رَجُلٌ أَصْفَرُ عَمْرَكِيٌّ قَدْ أَدْخَلَ عُودَةٌ فِي الْأَرْضِ شِبْهَ السَّابِحَ وَ رَبَطَهُ إِلَى فُسْطَاطِهِ وَ النَّاسُ وُقُوفٌ لا يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يَمُرُّوا.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: يَا هَذَا اتَّقِ اللهَ، فَإِنَّ هَذَا الَّذِي تَصْنَعُهُ لَيْسَ لَكَ.

قَالَ: فَقَالَ لَهُ الْعَمْرَكِيُّ: أَمَا تَسْتَطِيعُ أَنْ تَذْهَبَ إِلَى عَمَلِكَ؟ لَا يَزَالُ الْمُكَلِّفُ الَّذِي لا يُدْرَى مَنْ هُوَ يَجِيتُنِي فَيَقُولُ: يَا هَذَا اتَّقِ اللَّهَ؟

قَالَ: فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام بِخِطَامٍ بَعِيرٍ لَهُ مَقْطُوراً فَطَأْطَأَ رَأْسَهُ فَمَضَى وَ تَرَكَهُ الْعُمْرَكِي الأَسْوَدُ

امام صادق علیه السلام را دیدم که به جمره عقبه سنگ زد و رفت و من نیز در برابر آن حضرت می رفتم و راه را باز می کردم ناگاه مردی زرد پوست عمرکی را دیدم که چوبی را همانند چوب ماهیگیری در زمین فرو کرده و آن را (با ریسمانی) به خیمه اش بسته است و مردم ایستاده اند و نمی توانند از آن جا بگذرند.

امام صادق علیه السلام به او فرمود: ای شخص! از خدا بترس تو حق این کار را نداری.

آن شخص به امام علیه السلام گفت: نمی توانی دنبال کار خودت بروی؟ پیوسته کسانی که معلوم نیست کیستند می آیند و به من دستور می دهند و می گویند: ای شخص! از خدا بترس!

راوی گوید: امام صادق علیه السلام زمام شتر را کشید و سر مبارک خود را تکان داد و رفت (و از پاسخ دادن به آن مرد شقی، خودداری کرد).

بخش سی ام

اشاره

(30)

بَابٌ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً) جَلَسَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يَبْكِي وَ قَالَ: أَنَا عَجَزْتُ عَنْ نَفْسِي كُلِّفْتُ أَهْلِي؟! فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم: حَسْبُكَ أَنْ تَأْمُرَهُمْ بِمَا تَأْمُرُ بِهِ نَفْسَكَ وَ تَنْهَاهُمْ عَمَّا تَنْهَى عَنْهُ نَفْسَكَ.

2- عَنْهُ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً).

[چند روایت نکته دار]

1- عبدالاعلی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که این آیه نازل شد که می فرماید: ای کسانی که ایمان آوردید! خود و خانواده تان را از آتش حفظ کنید مردی از مسلمانان نشست و شروع به گریه کرد و گفت: من در مورد خودم ناتوان بودم (چگونه) خانواده ام را به تکلیف و ادارم؟!

رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: همین که آنان را به چیزی دستور دهی که خودت را به آن دستور می دهی کافی است و همین که از چیزهایی که خودت را باز می داری آنها را نهی کنی کفایت می کند.

2- ابو بصیر گوید: از حضرتش در مورد آیه ای که می فرماید: «خود و خانواده تان را از آتش حفظ کنید» پرسیدم:

قُلْتُ: كَيْفَ أَقِيهِمْ؟

قَالَ: تَأْمُرُهُمْ بِمَا أَمَرَ اللهُ وَ تَنْهَاهُمْ عَمَّا نَهَاهُمُ اللهُ، فَإِنْ أَطَاعُوكَ كُنْتَ قَدْ وَقَيْتَهُمْ وَ إِنْ عَصَوْكَ كُنْتَ قَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي بصير عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ نَاراً) كَيْفَ نَقِي أَهْلَنَا؟

قَالَ: تَأْمُرُونَهُمْ وَ تَنْهَوْنَهُمْ.

بخش سی و یکم

اشاره

(31)

بَابُ مَنْ أَسْخَطَ الْخَالِقَ فِي مَرْضَاةِ الْمَخْلُوقِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.

گفتم: چگونه خانوده ام را حفظ کنم؟

فرمود: هرچه را که خدا دستور داده است به آنها دستور بدهی، و از هر آن چه که خداوند نهی کرده است نیز بازشان بداری اگر از تو اطاعت کردند، آنها را حفظ کرده ای و اگر اطاعت نکردند نیز وظیفه ات را انجام داده ای.

3- ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد آیه ای که می فرماید: «خود و خانواده تان را از آتش حفظ کنید» پرسیدم که چگونه خانواده مان را حفظ کنیم؟

فرمود: آنها را امر (به معروف) و نهی (از منکر) کنید.

کسی که به خاطر جلب رضایت مخلوق، خالق را خشمگین کند

1- جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسُ ذَامّاً.

وَ مَنْ أَثَرَ طَاعَةَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ بِمَا يُغْضِبُ النَّاسَ كَفَاهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُةٍ وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاعْ، وَكَانَ اللَّهُ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

مَنْ أَرْضَى سُلْطَاناً بِسَخَطِ اللَّهِ خَرَجَ عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ.

3- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللهَ عَزَّوَجَلَّ كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَاماً.

هرکس بخواهد خشنودی مردم را با چیزی که موجب خشم و غضب خداوند عزوجل است به دست آورد آن کسی که (از مردم) باید او را ستایش کند مذمتش می کند.

و هرکس اطاعت خداوند عزوجل را بر چیزی که موجب خشم مردم می شود ترجیح بدهد، خداوند عزوجل او را از دشمنی هر دشمن، حسادت هر حسود و ستم هر ستمگر در امان می دارد و خداوند یاور و پشتیبان او خواهد بود.

2- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هر کس سلطانی را با خشمگین ساختن خداوند راضی و خشنود کند از دین اسلام خارج شده است.

3- به همین سند گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

هرکس بخواهد خشنودی مردم را با چیزی که موجب خشم خداوند می شود کسب کند همان مردمی که باید او را بستانید، سرزنشش می کنند.

بخش سی و دوم

اشاره

(32)

بَابُ كَرَاهَةِ التَّعَرُّضِ لِمَا لا يُطِيقُ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَحْمَسِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ كُلَّهَا وَ لَمْ يُفَوِّضُ إِلَيْهِ أَنْ يَكُونَ ذَلِيلاً. أَمَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ: (وَاللَّهَ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ؟) فَالْمُؤْمِنُ يَكُونُ عَزِيزاً وَ لَا يَكُونُ ذَلِيلاً.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَعَزُّ مِنَ الْجَبَلِ. إِنَّ الْجَبَلَ يُسْتَقَلَّ مِنْهُ بِالْمَعَاوِلِ، وَ الْمُؤْمِنَ لَا يُسْتَقَلَ مِنْ دِينِهِ شَيْءٌ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

کراهت دست زدن مؤمن به کاری که طاقت آن را ندارد

1- ابو الحسن احمسی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

به راستی که خداوند عزوجل تمام کارهای مؤمن را به خودش واگذار کرده است، ولی این اختیار را به او نداده است که خود را ذلیل و خوار شود مگر نشنیده ای که خداوند عزوجل می فرماید: «عزت تنها برای خدا و رسولش و مؤمنان است».

بنابراین مؤمن عزیز است و ذلیل نمی شود.

آن گاه فرمود: در واقع مؤمن از کوه هم محکم تر است چرا که از کوه با بیل و کلنگ کم می شود، ولی مؤمن چیزی از دینش کاسته نمی گردد.

2- سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: -

إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِن أُمُورَهُ كُلَّهَا وَ لَمْ يُفَوِّضُ إِلَيْهِ أَنْ يُذِلُّ نَفْسَهُ. أَلَمْ تَسْمَعْ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: (وَاللهَ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ) فَالْمُؤْمِنُ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ عَزِيزاً وَ لا يَكُونَ ذَلِيلاً يُعِزُّهُ اللهُ بِالْإِيمَانِ وَ الْإِسْلامِ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ كُلَّ شَيْءٍ إِلَّا إِذْلالَ نَفْسِهِ.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ دَاوُدَ الرَّفِّيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

لا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِن أَنْ يُذِلُّ نَفْسَهُ.

قِيلَ لَهُ: وَكَيْفَ يُذِلُّ نَفْسَهُ؟

قَالَ: يَتَعَرَّضُ لِمَا لَا يُطِيقُ.

خداوند عزوجل تمامی کارهای مؤمن را به خودش سپرده است ولی این اجازه را به او نداده است که خود را خوار و ذلیل کند؛ مگر نشنیده ای که خداوند عزوجل می فرماید: «عزت، تنها برای خدا و رسولش و مؤمنان است».

بنابراین، شایسته و صحیح است که مؤمن عزیز باشد و ذلیل نگردد. خداوند او را با ایمان و اسلام عزیز می گرداند.

3- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

همانا خدای تبارک و تعالی هر چیزی جز خوار و ذلیل ساختن خویشتن را به مؤمن سپرده است.

4- داوود رقی گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

شایسته نیست مؤمن خویشتن را ذلیل و خوار کند.

گفته شد مگر چگونه خویش را ذلیل و خوار می گرداند؟

فرمود: دست به کاری بزند که توان و طاقت انجامش را ندارد.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُفَضَّل بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِن أَنْ يُذِلُّ نَفْسَهُ.

قُلْتُ: بِمَا يُذِلُّ نَفْسَهُ؟

قَالَ: يَدْخُلُ فِيمَا يَتَعَذَّرُ مِنْهُ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّلْتِ عَنْ يُونُسَ عَنْ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ كُلَّهَا وَ لَمْ يُفَوِّضُ إِلَيْهِ أَنْ يُذِلُّ نَفْسَهُ. أَلَمْ يَرَ قَوْلَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ هَاهُنَا (وَ للَّهَ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ) وَ الْمُؤْمِنُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَكُونَ عَزِيزاً وَ لا يَكُونَ ذَلِيلاً.

تَمَّ كِتَابُ الْجِهَادِ مِنَ «الْكَافِي» وَ يَتْلُوهُ كِتَابُ التِّجَارَةِ.

5- مفضل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

شایسته نیست که مؤمن، خویشتن را ذلیل و خوار گرداند.

گفتم: چگونه خود را ذلیل می کند؟

فرمود: وارد کاری شود که توان انجام آن را ندارد.

6- سماعه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

در واقع خداوند عزوجل تمام کارهای مؤمن را به خودش واگذار کرده است، ولی این حق را به او نسپرده است که خود را ذلیل و خوار گرداند. مگر گفتار خداوند عزوجل را در این جا نمی بیند که می فرماید: «عزّت، تنها برای خدا و رسولش و مؤمنان است».

و مؤمن شایسته است که عزیز باشد، و ذلیل نمی گردد.

پایان کتاب جهاد از کتاب «کافی» و کتاب تجارت نیز در پی آن خواهد آمد.

کتاب معیشت و آداب زندگی (155- 680)

اشاره

كِتَابُ الْمَعِيشَة

کتاب معیشت و آداب زندگی

بخش اوّل

اشاره

(1)

بَابُ دُخُولِ الصُّوفِيَّةِ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ احْتِجَاجِهِمْ عَلَيْهِ فِيمَا يَنْهَوْنَ النَّاسَ عَنْهُ مِنْ طَلَبِ الرِّزْقِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْن صَدَقَةً قَالَ:

دَخَلَ سُفْيَانُ التَّوْرِيُّ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام فَرَأَى عَلَيْهِ ثِيَابَ بِيضِ كَأَنَّهَا غِرْقِيٌّ الْبَيْضِ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ هَذَا اللُّبَاسَ لَيْسَ مِنْ لِبَاسِكَ.

فَقَالَ لَهُ: اسْمَعْ مِنِّي وَع مَا أَقُولُ لَكَ، فَإِنَّهُ خَيْرٌ لَكَ عَاجِلاً وَ أَجِلاً إِنْ أَنْتَ مِتَّ عَلَى السُّنَّةِ وَالْحَقِّ وَ لَمْ تَمُتْ عَلَى بِدْعَةٍ أُخْبِرُكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي زَمَانٍ مُقْفِرٍ جَدْبٍ. فَأَمَّا إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا فَأَحَقُّ أَهْلِهَا بِهَا أَبْرَارُهَا لَا فُجَّارُهَا وَ مُؤْمِنُوهَا لَا مُنَافِقُوهَا وَ مُسْلِمُوهَا لا كُفَّارُهَا.

مباحثه صوفیان با امام صادق علیه السلام در مورد طلب روزی

1- مسعدة بن صدقه گوید: سفیان ثوری نزد امام صادق علیه السلام آمد و مشاهده کرد لباس سفیدی به سفیدی پوست تخم مرغ (یا سفید آن که پخته شده و خورده می شود) بر تن آن حضرت است.

در این حال به امام صادق علیه السلام الله گفت: این لباس، شایسته شما نیست.

آن حضرت علیه السلام فرمودند: از من بشنو و آن چه را برایت میگویم به خاطر بسپار، که برایت در این دنیا و نیز آخرت بهتر است؛ به شرطی که بر سنت پیامبر صلى الله عليه وسلم و آیین حق بمیری و بدعت گذار از دنیا نروی برایت گزارش می کنم که رسول خدا صلى الله عليه وسلم در زمانی زندگی می فرمود که خشکسالی و قحطی بود ولی هنگامی که دنیا روی آورد، سزاوارترین مردم دنیا برای استفاده از آن نیکان هستند نه فاجران و مؤمنان هستند نه منافقان و مسلمانان هستند نه کافران.

فَمَا أَنْكَرْتَ يَا ثَوْرِيُّ فَوَ اللهِ، إِنَّنِي لَمَعَ مَا تَرَى مَا أَتَى عَلَيَّ مُذْ عَقَلْتُ صَبَاحٌ وَ لا مَسَاءٌ وَ لِلَّهِ فِي مَالِي حَقٌّ أَمَرَنِي أَنْ أَضَعَهُ مَوْضِعاً إِلَّا وَضَعْتُهُ.

قَالَ: فَأَتَاهُ قَوْمٌ مِمَّنْ يُظْهِرُونَ الزُّهْدَ وَ يَدْعُونَ النَّاسَ أَنْ يَكُونُوا مَعَهُمْ عَلَى مِثْلِ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ مِنَ التَّقَسُّفِ فَقَالُوا لَهُ: إِنَّ صَاحِبَنَا حَصِرَ عَنْ كَلامِكَ وَ لَمْ تَحْضُرْهُ حججه.

فَقَالَ لَهُمْ: فَهَاتُوا حُجَجَكُمْ.

فَقَالُوا لَهُ: إِنَّ حُجَجَنَا مِنْ كِتَابِ اللهِ.

فَقَالَ لَهُمْ: فَأَدْلُوا بِهَا، فَإِنَّهَا أَحَقُّ مَا اتَّبِعَ وَ عُمِلَ بِهِ.

فَقَالُوا: يَقُولُ اللهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مُخْبِراً عَنْ قَوْمٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: (وَيُؤْثِرُونَ

عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ).

ای ثوری! این چیزی که بر من خرده گرفتی به خدا سوگند واقعیت این است که با این وضعی که دارم از زمانی که به یاد دارم هیچ صبح و شبی بر من نیامده است که در مال و ثروت من حقی از خدا باقی مانده باشد که باید آن را به مصرفی می رساندم، مگر آن که آن را به جا مصرف کردم.

راوی می افزاید: در این حال گروهی که تظاهر به زهد و ترک دنیا میکردند و مردم را نیز خواستند مردم همانند آنان کثیف و بدحال باشند. نیز به کار خود فرا می خواندند و می آمدند و به آن حضرت عرض کردند:

رئیس ما از سخنان تو عاجز و درمانده شد ولی دلیل هایش را به یاد نداشت تا بگوید. آن حضرت فرمود: دلیل هایتان را بگویید.

گفتند: دلیل های ما از کتاب خداست.

فرمود: دلیل های خود را بیاورید که درستترین چیزی که از آن پیروی و بدان عمل می شود قرآن است.

گفتند: خدای تعالی از گروهی از اصحاب پیامبر صلى الله عليه وسلم به گزارش می کند و می فرماید: «و ایثار میکنند حتی اگر خودشان تنگدست باشند و هر کس از بخل خویشتن را بازدارد تنها اینان رستگار می شوند».

فَمَدَحَ فِعْلَهُمْ وَ قَالَ فِي مَوْضِعِ آخَرَ وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِياً وَأَسِيراً، فَنَحْنُ نَكْتَفِي بِهَذَا.

فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْجُلَسَاءِ إِنَّا رَأَيْنَاكُمْ تَزْهَدُونَ فِي الْأَطْعِمَةِ الطَّيِّبَةِ وَ مَعَ ذَلِكَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْخُرُوج مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَتَّى تَمَتَّعُوا أَنْتُمْ مِنْهَا.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: دَعُوا عَنْكُمْ مَا لا تَنْتَفِعُونَ بِهِ أَخْبِرُونِي أَيُّهَا النَّفَرُ! أَلَكُمْ عِلْمٌ بِنَاسِحَ الْقُرْآنِ مِنْ مَنْسُوخِهِ وَ مُحْكَمِهِ مِنْ مُتَشَابِهِهِ الَّذِي فِي مِثْلِهِ ضَلَّ مَنْ ضَلَّ وَ هَلَكَ مَنْ هَلَكَ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ؟

فَقَالُوا لَهُ: أَوْ بَعْضِهِ فَأَمَّا كُلُّهُ فَلا.

فَقَالَ لَهُمْ: فَمِنْ هُنَا أُتِيتُمْ وَكَذَلِكَ أَحَادِيثُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَّا مَا ذَكَرْتُمْ مِنْ إِخْبَارِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ إِيَّانَا فِي كِتَابِهِ عَنِ الْقَوْمِ الَّذِينَ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِحُسْنِ فَعَالِهِمْ فَقَدْ كَانَ مُبَاحاً جَائِزاً وَ لَمْ يَكُونُوا نُهُوا عَنْهُ وَ ثَوَابُهُمْ مِنْهُ عَلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ .

خداوند کار این دسته را ستوده است؛ و در جای دیگری نیز می فرماید: «و غذا را به خاطر دوستی خداوند به مسکین و یتیم و اسیر می دهند».

مردی از حاضران مجلس گفت: ما شما را میبینیم که از خوردن غذاهای پاکیزه خودداری می کنید و با این وجود به مردم دستور می دهید از دارایی های خودشان دست بردارند تا شما از اموالشان بهره مند گردید!

امام صادق علیه السلام فرمود: این دلیلی که برایتان بی فایده است (و نمی توان بر مدعای شما بدان استدلال کرد) رها کنید؛ ای گروه آیا ناسخ قرآن را از منسوخ تشخیص می دهید، و محکم را از متشابه آن می شناسید که در مورد این چیزهاست که افراد این امت گمراه و هلاک می شوند!؟

گفتند: برخی را می دانیم، ولی همه را نمی دانیم.

فرمود: از این جاست که بلاگیر و مصیبت زده شده اید.

احادیث رسول خدا صلى الله عليه وسلم نیز چنین است، اما این که گفتید خداوند عزوجل در کتابش از گروهی خبر داده و کارشان را نیکو شمرده است، مباح و جایز است و از این کار نهی نشده اند و ثواب کارشان را از خداوند عزوجل می گیرند.

وَ ذَلِكَ أَنَّ اللهَ جَلَّ وَ تَقَدَّسَ أَمَرَ بِخِلافِ مَا عَمِلُوا بِهِ فَصَارَ أَمْرُهُ نَاسِخاً لِفِعْلِهِمْ وَكَانَ نَهَى اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى رَحْمَةً مِنْهُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ نَظَراً لِكَيْلَا يُضِرُّوا بِأَنْفُسِهِمْ وَعِيَالَاتِهِمْ مِنْهُمُ الضَّعَفَةُ الصَّغَارُ وَالْوِلْدَانُ وَ الشَّيْخُ الْفَانِي وَ الْعَجُوزُ الْكَبِيرَةُ الَّذِينَ لا يَصْبِرُونَ عَلَى الْجُوعِ فَإِنْ تَصَدَّقْتُ بِرَغِيفِي وَلَا رَغِيفَ لِي غَيْرُهُ ضَاعُوا وَ هَلَكُوا جوعاً.

فَمِنْ ثَمَّ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: «خَمْسُ تَمَرَاتٍ أَوْ خَمْسُ قُرَصٍ أَوْ دَنَانِيرُ أَوْ دَرَاهِمُ يَمْلِكُهَا الْإِنْسَانُ وَ هُوَ يُرِيدُ أَنْ يُمْضِيَهَا فَأَفْضَلُهَا مَا أَنْفَقَهُ الْإِنْسَانُ عَلَى وَالِدَيْهِ ثُمَّ الثَّانِيَةُ عَلَى نَفْسِهِ وَ عِيَالِهِ ثُمَّ الثَّالِثَةُ عَلَى قَرَابَتِهِ الْفُقَرَاءِ ثُمَّ الرَّابِعَةُ عَلَى جِيرَانِهِ الْفُقَرَاءِ ثُمَّ الْخَامِسَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ هُوَ أَخَسُّهَا أَجْراً».

و این بدان سبب است که خداوند امری را تجلیل و تقدیس نموده که شما بر خلاف آن عمل می کنید و کارشان منسوخ شده است، و به خاطر رحم و مهربانی اش نسبت به مؤمنان از این کار نهی فرموده تا به خود، خانواده و نان خورهایشان که در زمره ایشان بچه های کوچک، کودکان و پیرمردان فرتوت و پیرزنان کهن سال قرار دادند و صبر بر گرسنگی ندارند ضرری نرسد؛ چون اگر من قرص نانم را - که جز آن ندارم - صدقه بدهم، این افراد (نان خورها) از گرسنگی ضایع و هلاک می شوند.

به همین خاطر رسول خدا الله صلى الله عليه وسلم فرمود: اگر انسان پنج دانه خرما، یا پنج قرص نان، یا پنج دینار یا در هم داشته باشد و بخواهد آن ها را خرج کند برترین مرتبه در درجه اول به پدر و مادر خود اتفاق کند، و در درجه دوم بر خودش و زن و بچه اش، و در درجه سوم به خویشاوندان فقیرش و در درجهٔ چهارم به همسایگان فقیرش بدهد، و در درجه پنجم - که ثوابش از همه کمتر است - آن است که در راه خدا به افراد دیگر بدهد.

وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم لِلْأَنْصَارِيِّ حِينَ أَعْتَقَ عِنْدَ مَوْتِهِ خَمْسَةٌ أَوْ سِتَّةٌ مِنَ الرَّقِيقِ وَ لَمْ يَكُنْ يَمْلِكُ غَيْرَهُمْ وَ لَهُ أَوْلادٌ صِغَارٌ: «لَوْ أَعْلَمْتُمُونِي أَمْرَهُ مَا تَرَكْتُكُمْ تَدْفِنُوهُ مَعَ الْمُسْلِمِينَ يَتْرُكُ صِبْيَةٌ صِغَاراً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ».

ثُمَّ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ: «ابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ الْأَدْنَى فَالْأَدْنَى». ثُمَّ هَذَا مَا نَطَقَ بِهِ الْكِتَابُ رَدَاً لِقَوْلِكُمْ وَ نَهْيَاً عَنْهُ مَفْرُوضاً مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ قَالَ: (وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَاماً).

أَفَلا تَرَوْنَ أَنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَالَ غَيْرَ مَا أَرَاكُمْ تَدْعُونَ النَّاسَ إِلَيْهِ مِنَ الْأَثَرَةِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ سَمَّى مَنْ فَعَلَ مَا تَدْعُونَ النَّاسَ إِلَيْهِ مُسْرِفاً؟

وَ فِي غَيْرِ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللهِ يَقُولُ: (إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ).

رسول خدا صلى الله عليه وسلم در مورد فرد انصاری که هنگام مرگش پنج یا شش برده را - که جز آن چیزی نداشت - آزاد کرد در حالی که بچه های خردسالی داشت (چیزی برای آن ها باقی نماند) فرمود: اگر گزارش کارش را به من می دادید نمی گذاشتم او را به همراه مسلمانان (در قبرستان آنان) دفن کنید؛ چون بچه های خردسالی را رها کرده تا غذایشان را از مردم گدایی کنند!

آن گاه امام صادق علیه السلام فرمود: پدرم برایم بازگو فرمود که رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمود: «از نان خوران خودت (در انفاق کردن) شروع کن و به ترتیب به هر کس نزدیک تر از دیگری است انفاق کن».

این گفتار کتاب الهی نیز گفتار شما را رد و از آن نهی می کند و باز می دارد و یک فرض و واجب الهی است آنجا که می فرماید: «و کسانی به هنگام انفاق و بخشش اسراف نمی نمایند و کم نیز نمی گذارند و حدّی بین این دو (اسراف و بخل) را رعایت میکنند».

آیا نمی بینید که خدای تبارک و تعالی چیزی جز آن می فرماید که شما در نظر دارید و مردم را بدان فرا می خوانید و می گویید که بر خودشان سخت بگیرند و به دیگران ببخشند و کسی را که کاری را که شما مردم را بدان فرا می خوانید انجام دهد اسراف کننده نامیده است.

خدا در آیه دیگری از کتاب خود می فرماید: «به راستی که خداوند، اسراف کاران را دوست ندارد.»

فَنَهَاهُمْ عَنِ الْإِسْرَافِ وَ نَهَاهُمْ عَنِ التَّقْتِيرِ، وَ لَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ لَا يُعْطِي جَمِيعَ مَا عِنْدَهُ. ثُمَّ يَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهُ فَلا يَسْتَجِيبُ لَهُ لِلْحَدِيثِ الَّذِي جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم: إِنَّ أَصْنَافاً مِنْ أُمَّتِي لَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ دُعَاؤُهُمْ:

رَجُلٌ يَدْعُو عَلَى وَالِدَيْهِ؛

وَ رَجُلٌ يَدْعُو عَلَى غَرِيم ذَهَبَ لَهُ بِمَالٍ فَلَمْ يَكْتُبْ عَلَيْهِ وَ لَمْ يُشْهِدْ عَلَيْهِ؛

وَ رَجُلٌ يَدْعُو عَلَى امْرَأَتِهِ وَ قَدْ جَعَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ تَخْلِيَةَ سَبِيلِهَا بِيَدِهِ؛

وَ رَجُلٌ يَقْعُدُ فِي بَيْتِهِ وَ يَقُولُ: رَبِّ ارْزُقْنِي وَ لا يَخْرُجُ وَ لا يَطْلُبُ الرِّزْقَ.

فَيَقُولُ اللهُ عَزّوجل لَهُ: عَبْدِي أَلَمْ أَجْعَلْ لَكَ السَّبِيلَ إِلَى الطَّلَبِ وَ الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ بِجَوَارِحَ صَحِيحَةٍ فَتَكُونَ قَدْ أُعْذِرْتَ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ فِي الطَّلَبِ لإِتِّبَاعِ أَمْرِي وَ لِكَيْلا تَكُونَ كَلَّا عَلَى أَهْلِكَ، فَإِنْ شِئْتُ رَزَقْتُكَ وَ إِنْ شِئْتُ قَتَرْتُ عَلَيْكَ وَأَنْتَ غَيْرُ مَعْذُورٍ عِنْدِي.

وَ رَجُلٌ رَزَقَهُ اللهُ مَالاً كَثِيراً فَأَنْفَقَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ يَدْعُو: يَا رَبِّ! ارْزُقْنِي.

و بدین سان مردم را از اسراف بازداشته و از بخیل بودن نیز نهی کرده و چیزی بین این دو معنا را خواسته است؛ یعنی هرچه را دارد نبخشد و آنگاه از خدا بخواهد که به او روزی دهد پس خدا نیز دعایش را مستجاب نگرداند؛ چون در حدیثی آمده که پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود:

«گروه هایی از امّت من دعایشان مستجاب نمی شود

مردی که به پدر و مادرش نفرین کند؛

مردی که بدهکاری را نفرین کند که مال او را گرفته و برده ولی نوشته ای از او نگرفته و شاهدی بر قرض دادن خود به او نگرفته است؛

مردی که به زنش نفرین کند در حالی که خداوند عزوجل طلاق را در دست او قرار داد تا راهش را باز کند؛

مردی که در خانه اش بنشیند و بگوید: پروردگارا! به من رزق و روزی بده در حالی که به جست و جو و طلب رزق و روزی نمی رود خداوند به او می فرماید: بنده ام! آیا راه به دست آوردن روزی را قرار ندادم که در زمین با اعضای سالمت به کار بپردازی تا بهانه ای بین من و خودت قرار بدهی و دستور مرا اطاعت کرده باشی و سربار اطرافیانت نباشی؟ من اگر بخواهم به تو روزی میدهم و اگر نخواهم به تو روزی نمیدهم و تو حقی به گردن من نداری؛

هم چنین دعای مردی مستجاب نمی شود که خداوند به او رزق و روزی فراوان داده است ولی او آن مال را به دیگری بخشید سپس آمده و دعا میکند و می گوید ای پرردگار من به من رزق و روزی عطا کن.

فَيَقُولُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: أَلَمْ أَرْزُقُكَ رِزْقاً وَاسِعاً؟ فَهَلًا اقْتَصَدْتَ فِيهِ كَمَا أَمَرْتُكَ وَ لِمَ تُسْرِفُ وَ قَدْ نَهَيْتُكَ عَنِ الْإِسْرَافِ.

وَ رَجُلٌ يَدْعُو فِي قَطِيعَةِ رَحِم.

ثُمَّ عَلَّمَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ يُنْفِقُ، وَ ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَتْ عِنْدَهُ أُوقِيَّةٌ مِنَ الذَّهَبِ فَكَرِهَ أَنْ يَبِيتَ عِنْدَهُ فَتَصَدَّقَ بِهَا فَأَصْبَحَ وَ لَيْسَ عِنْدَهُ شَيْءٌ وَ جَاءَهُ مَنْ يَسْأَلُهُ فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُعْطِيهِ فَلامَهُ السَّائِلُ وَاغْتَمَ هُوَ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُعْطِيهِ وَكَانَ رَحِيماً رَقِيقاً.

فَأَدَّبَ اللهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم بِأَمْرِهِ فَقَالَ: (وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةٌ إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطُهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً).

يَقُولُ: إِنَّ النَّاسَ قَدْ يَسْأَلُونَكَ وَ لا يَعْذِرُونَكَ فَإِذَا أَعْطَيْتَ جَمِيعَ مَا عِنْدَكَ مِنَ الْمَالِ كُنْتَ قَدْ حَسَرْتَ مِنَ الْمَالِ.

چون خدای عزوجل نیز می فرماید: مگر من به تو رزق و روزی زیاد نبخشیدم؟ چرا در آن میانه روی نکردی و به دستور من رفتار نکردی؟ چرا اسراف کردی در حالی که من تو را از آن بازداشته بودم؟ هم چنین دعای مردی که برای قطع رحم و جدا شدن از خویشاوندان دعا کند، مستجاب نمی گردد».

امام صادق علیه السلام افزودند:

سپس خدای عزوجل به پیامبرش صلى الله عليه وسلم می آموزد که چگونه انفاق کند؛ جریان از این قرار بوده که سپس یک اوقیه (هفت مثقال) طلا نزد آن حضرت بود، و خوش نداشت که شب نزدش بماند و شبانه آن را انفاق فرمود و صبح هنگام چیزی نداشت و هنگامی که فقیری آمد و چیزی از آن حضرت خواست برای بخشش به او چیز در دست نداشت و آن فقیر، آن حضرت را ملامت نمود.

پیامبر صلى الله عليه وسلم از این که چیزی برای بخشیدن نداشته است غمگین و اندوهناك شد و این در حالی است که آن حضرت بسیار رحیم و دل نازک بود خدای تعالی پیامبرش صلى الله عليه وسلم را با کلام خود تأدیب فرمود:

«نه دستت را به گردنت بینداز (که انفاق مکنی) و نه به طور کامل هرچه داری ببخش که مردم تو را ملامت کنند و حسرت بخوری».

می فرماید: مردم از تو درخواست می کنند و تو را معذور نمیدارند پس اگر همه اموالت را ببخشی دستت از اموال نهی می شود.

فَهَذِهِ أَحَادِيثُ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم يُصَدِّقُهَا الْكِتَابُ، وَ الْكِتَابُ يُصَدِّقُهُ أَهْلُهُ مِنَ

الْمُؤْمِنِينَ.

وَ قَالَ أَبُو بَكْرِ عِنْدَ مَوْتِهِ حَيْثُ قِيلَ لَهُ: أَوْصِ.

فَقَالَ: أُوصِي بِالْخُمُسِ وَ الْخُمُسُ كَثِيرٌ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ رَضِيَ بِالْخُمُسِ فَأَوْصَى بِالْخُمْسِ وَ قَدْ جَعَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ الثَّلَثَ عِنْدَ مَوْتِهِ. وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّ النُّلْتَ خَيْرٌ لَهُ أَوْصَى بِهِ.

ثُمَّ مَنْ قَدْ عَلِمْتُمْ بَعْدَهُ فِي فَضْلِهِ وَ زُهْدِهِ سَلْمَانُ وَ أَبُو ذَرِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا.

فَأَمَّا سَلْمَانُ فَكَانَ إِذَا أَخَذَ عَطَاهُ رَفَعَ مِنْهُ قُوتَهُ لِسَنَتِهِ حَتَّى يَحْضُرَ عَطَاؤُهُ مِنْ قابل.

فَقِيلَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ! أَنْتَ فِي زُهْدِكَ تَصْنَعُ هَذَا وَ أَنْتَ لا تَدْرِي لَعَلَّكَ تَمُوتُ الْيَوْمَ أَوْ غَداً؟

این ها حدیث های پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم هستند که قرآن آن را تصدیق می کند و قرآن را اهل خود مؤمنان تصدیق می کنند.

و هنگامی که ابوبکر در زمان مرگش به او گفتند: وصیت کن!

گفت: «به یک پنجم وصیّت میکنم و یک پنجم نیز زیاد است، زیرا خداوند به یک پنجم راضی است».

پس به یک پنجم وصیت کرد در حالی که خداوند حق اختیار یک سوم را در زمان مرگ برای او قرار داده بود. و اگر می دانست یک سوم برایش بهتر است به آن وصیت می نمود.

سپس کسی را که پس از پیامبر صلى الله عليه وسلم در فضل و زهد می شناسید سلمان علیه السلام و ابوذر علیه السلام هستند.اما سلمان عادتش این بود که هرگاه سهمش را می گرفت نفقه سالش را بر می داشت تا سهم سال آینده اش فرا رسد.

پس به او می گفتند: ای ابا عبدالله! تو با این زهدی که داری چنین میکنی در حالی که نمی دانی شاید امروز یا فردا از دنیا بروی؟!

فَكَانَ جَوَابَهُ أَنْ قَالَ: مَا لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِي الْبَقَاءَ كَمَا خِفْتُمْ عَلَيَّ الْفَنَاءَ ۚ أَمَا عَلِمْتُمْ يَا جَهَلَةُ! أَنَّ النَّفْسَ قَدْ تَلْتَاتُ عَلَى صَاحِبِهَا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مِنَ الْعَيْشِ مَا يَعْتَمِدُ عَلَيْهِ فَإِذَا هِيَ أَحْرَزَتْ مَعِيشَتَهَا اطْمَأَنَّتْ.

وَ أَمَّا أَبُو ذَرٌ فَكَانَتْ لَهُ نُوَيْقَاتٌ وَ شُوَيْهَاتٌ يَحْلُبُهَا وَ يَذْبَحُ مِنْهَا إِذَا اشْتَهَى أَهْلُهُ اللَّحْمَ أَوْ نَزَلَ بِهِ ضَيْفَ أَوْ رَأَى بِأَهْلِ الْمَاءِ الَّذِينَ هُمْ مَعَهُ خَصَاصَةٌ نَحَرَ لَهُمُ الْجَزُورَ أَوْ مِنَ الشَّيَاءِ عَلَى قَدْرِ مَا يَذْهَبُ عَنْهُمْ بِقَرَمِ اللَّحْمِ فَيَقْسِمُهُ بَيْنَهُمْ وَ يَأْخُذُ هُوَ كَنَصِيبِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَا يَتَفَضَّلُ عَلَيْهِمْ.

وَ مَنْ أَزْهَدُ مِنْ هَؤُلاءِ. وَ قَدْ قَالَ فِيهِمْ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مَا قَالَ؟ وَ لَمْ يَبْلُغْ مِنْ أَمْرِهِمَا أَنْ صَارًا لا يَمْلِكَانِ شَيْئاً الْبَتَّةَ كَمَا تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْقَاءِ أَمْتِعَتِهِمْ وَ شَيْئِهِمْ وَ يُؤْثِرُونَ بِهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَ عِيَالَاتِهِمْ.

پاسخ سلمان چنین بود چرا شما به زندگی مرا امید ندارید آن سان که بر من از مرگ بیم دارید؟! ای نادانان آیا نمی دانید که نفس انسان اگر قوت روزمره نداشته باشد که به آن تکیه کند صاحب خود را از انجام عبادات کُند و در بند می کند و از صاحب خود اطاعت نمی کند؟ پس اگر روزی اش را به دست آورد اعتماد به نفس پیدا می کند.

و اما ابوذر؛ پس او چند شتر و چند رأس گوسفند داشت که از آنان شیر می دوشید و هرگاه که خانواده اش هوس گوشت می کردند یا مهمانی برایش می رسید یا می دید یارانش در تنگدستی هستند شتر یا گوسفند ذبح می نمود به اندازه ای که اشت های گوشتشان برطرف شود. و گوشت را بین آنان تقسیم می نمود و خود نیز سهمی مانند آنان - نه بیشتر - بر می داشت و چه کسی از چنین افرادی زاهدتر است در حالی که پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم درباره آنان فرمود آن چه را که فرمود؟! و کارشان هیچ گاه به جایی نرسید که بدون مال و اموال شوند همان طور که شما مردم را سفارش می کنید که اموالشان را دور بیندازند، اما بر خود و خانواده شان سخت می گرفتند.

وَاعْلَمُوا أَيُّهَا النَّفَرُ أَنِّي سَمِعْتُ أَبِي يَرْوِي عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ يَوْماً.

«مَا عَجِبْتُ مِنْ شَيْءٍ كَعَجَبِي مِنَ الْمُؤْمِنِ إِنَّهُ إِنْ قُرْضَ جَسَدُهُ فِي دَارِ الدُّنْيَا بِالْمَقَارِيضِ كَانَ خَيْراً لَهُ وَ إِنْ مَلَكَ مَا بَيْنَ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا كَانَ خَيْراً لَهُ وَ كُلُّ مَا يَصْنَعُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ».

فَلَيْتَ شِعْرِي هَلْ يَحِيقُ فِيكُمْ مَا قَدْ شَرَحْتُ لَكُمْ مُنْذُ الْيَوْمِ أَمْ أَزِيدُكُمْ؟

أَمَا عَلِمْتُمْ أَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ قَدْ فَرَضَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ أَنْ يُقَاتِلَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ عَشَرَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُوَلِّي وَجْهَهُ عَنْهُمْ وَ مَنْ وَلَّاهُمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ فَقَدْ تَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ثُمَّ حَوَّلَهُمْ عَنْ حَالِهِمْ رَحْمَةً مِنْهُ لَهُمْ فَصَارَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ عَلَيْهِ أَنْ يُقَاتِلَ رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تَخْفِيفاً مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لِلْمُؤْمِنِينَ فَنَسَخَ الرَّجُلانِ الْعَشَرَةَ؟

ای مردم! بدانید من از پدرم شنیدم از پدرانش روایت می نمود که روزی پیامبر صلى الله عليه وسلم فرمود:

«از چیزی در شگفت نشدم مانند شگفتی که از مؤمن شدم که اگر بدن او را در دنیا با قیچی ها پاره پاره کنند برایش بهتر است و اگر مالک آن چه که بین مشرق و مغرب است باشد باز هم برایش بهتر است و هر رفتاری که خداوند با او انجام دهد برایش نیکوتر است».

کاش می دانستم مطالبی را که امروز برای شما بیان کردم آیا شما را کفایت می کند یا باز هم شرح دهم؟!

آیا نمی دانید که خداوند عزوجل در ابتدا بر مؤمنان واجب کرده بود که هر کدام از آنان با ده نفر از مشرکان بجنگد و حق ندارد از آنان فرار کند و هرکس در نبرد فرار نماید جایگاهش را پر از آتش نموده است. سپس اوضاعشان را با رحمت خود نسبت به مؤمنان تغییر داد و بر هر مردی واجب شد که با دو مشرک بجنگد که تخفیفی از جانب خداوند عزوجل برای مؤمنان بود. پس حکم قتال با دو نفر حکم قتال با ده نفر را نسخ کرد.

وَ أَخْبِرُونِي أَيْضاً عَنِ الْقُضَاةِ، أَجَوَرَةٌ هُمْ حَيْثُ يَقْضُونَ عَلَى الرَّجُلِ مِنْكُمْ نَفَقَةً امْرَأَتِهِ إِذَا قَالَ: إِنِّي زَاهِدٌ وَإِنِّي لا شَيْء لِي، فَإِنْ قُلْتُمْ: جَوَرَةٌ ظَلَّمَكُمْ أَهْلُ الْإِسْلامِ. وَ إِنْ قُلْتُمْ: بَلْ عُدُولٌ خَصَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَ حَيْثُ تَرُدُّونَ صَدَقَةَ مَنْ تَصَدَّقَ عَلَى الْمَسَاكِينِ عِنْدَ الْمَوْتِ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلث.

أَخْبِرُونِي لَوْ كَانَ النَّاسُ كُلُّهُمْ كَالَّذِينَ تُرِيدُونَ زُهَاداً لا حَاجَةَ لَهُمْ فِي مَتَاعِ غَيْرِهِمْ فَعَلَى مَنْ كَانَ يُتَصَدَّقُ بِكَفَّارَاتِ الْأَيْمَانِ وَ النُّذُورِ وَ الصَّدَقَاتِ مِنْ فَرْضِ الزَّكَاةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَ التمْرِ وَ الرَّبِيبِ وَ سَائِرِ مَا وَجَبَ فِيهِ الزَّكَاةُ مِنَ الْإِبِلِ وَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ وَ غَيْرِ ذَلِكَ؟

و هم چنین در مورد قضات به من خبر دهید اگر یکی از شما در مورد نفقه مردی قضاوت کنند که نفقه همسرش را بپردازد در صورتی که مرد گفته است: من زاهدم و چیزی ندارم تا نفقه دهم. اگر در این صورت بگویید قاضیان ستمکارند؟ مسلمانان شما را به ستم منسوب می کنند.

و اگر بگویید بلکه عادلند با خودتان مخاصمه کرده اید به گونه ای که صدقه بر بینوایان را به هنگام مرگ به بیشتر از یک سوم رد می کنید؟

به من خبر دهید اگر همه مردم زاهد باشند - مانند کسانی که شما می خواهید - که هیچ نیازی به مال دیگران نداشته باشند پس به چه کسی صدقه داده شود با کفاره های سوگندها، نذرها و صدقات واجب یعنی زکات طلا، نقره، خرما، زبیب و بقیه چیزهایی که زکات در آن واجب است از شتر گاو و گوسفند و بقیه موارد به چه کسی داده شود؟!

إِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُونَ لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَحْبِسَ شَيْئاً مِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا إِلَّا قَدَّمَهُ وَإِنْ كَانَ بِهِ خَصَاصَةٌ.

فَبِئْسَمَا ذَهَبْتُمْ إِلَيْهِ وَ حَمَلْتُمُ النَّاسَ عَلَيْهِ مِنَ الْجَهْلِ بِكِتَابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ صلی الله علیه وسلم وَ أَحَادِيثِهِ الَّتِي يُصَدِّقُهَا الْكِتَابُ الْمُنْزَلُ وَ رَدَّكُمْ إِيَّاهَا بِجَهَالَتِكُمْ وَتَرْكِكُمُ النَّظَرَ فِي غَرَائِبِ الْقُرْآنِ مِنَ التَّفْسِيرِ بِالنَّاسِخِ مِنَ الْمَنْسُوخِ وَ الْمُحْكَمِ وَالْمُتَشَابِهِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ.

وَ أَخْبِرُونِي أَيْنَ أَنْتُمْ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ علیه السلام حَيْثُ سَأَلَ اللَّهَ مُلْكَاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ فَأَعْطَاهُ اللهُ جَلَّ اسْمُهُ ذَلِكَ وَكَانَ يَقُولُ الْحَقُّ وَيَعْمَلُ بِهِ.

ثُمَّ لَمْ نَجِدِ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ عَابَ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَلَا أَحَداً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ دَاوُدَ النَّبِيِّ علیه السلام قَبْلَهُ فِي مُلْكِهِ وَ شِدَّةٍ سُلْطَانِهِ.

اگر جریان همان طوری باشد که شما می گویید برای هیچ کس سزاوار نیست که چیزی از کالای دنیا را نگه دارد مگر این که آن را ببخشد گرچه به آن نیاز داشته باشد.

پس عقیده شما چه زشت است که مردم را به سوی آن و اداشته اید که نادانی نسبت به کتاب خدا و سنت پیامبر او صلی الله علیه وسلم و احادیث ایشان که قرآن آنها را تأیید کرده است. و عدم پذیرش شما آن را به خاطر نادانی که دارید و ترک نظر در غرائب قرآن که عبارت از تفسیر ناسخ از منسوخ، محکم و متشابه و امر و نهی باشد.

و به من خبر دهید که نظر شما درباره سلیمان بن داوود علیه السلام چیست؟ آن جا که از خداوند درخواست سلطنتی نمود که پس از او برای هیچ کس سزاوار نباشد. پس خداوند - که نامش بلند مرتبه است - آن را به او بخشید و سلیمان علیه السلام با آن سلطنتش همیشه حق می گفت و به آن عمل می نمود.

پس از آن ما ندیدیم که خداوند عزوجل این سلطنت را بر او و هم چنین بر هیچ کدام از مؤمنان عیب گیرد.

و چه می گویید درباره داوود پیامبر علیه السلام که پیش از سلیمان علیه السلام در پادشاهی و عظمت سلطنتش چنین بود.

ثُمَّ يُوسُفَ النَّبِيِّ علیه السلام حَيْثُ قَالَ لِمَلِكِ مِصْرَ: (اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ). فَكَانَ مِنْ أَمْرِهِ الَّذِي كَانَ أَنِ اخْتَارَ مَمْلَكَةَ الْمَلِكِ وَ مَ-ا حَوْلَهَا إِلَى الْيَمَنِ وَ كَانُوا يَمْتَارُونَ الطَّعَامَ مِنْ عِنْدِهِ لَمجَاعَةٍ أَصَابَتْهُمْ وَكَانَ يَقُولُ الْحَقَّ وَ يَعْمَلُ بِهِ فَلَمْ نَجِدْ أَحَداً عَابَ ذَلِكَ عَلَيْهِ.

ثُمَّ ذُو الْقَرْنَيْنِ عَبْدٌ أَحَبَّ اللهَ فَأَحَبَّهُ اللهُ وَ طَوَى لَهُ الْأَسْبَابَ وَ مَلَّكَهُ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبَهَا وَ كَانَ يَقُولُ الْحَقَّ وَ يَعْمَلُ بِهِ. ثُمَّ لَمْ نَجِدْ أَحَداً عَابَ ذَلِكَ عَلَيْهِ. فَتَأَدَّبُوا أَيُّهَا النَّفَرُا بِآدَابِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ اقْتَصِرُوا عَلَى أَمْرِ اللَّهِ وَ نَهْيِهِ وَ دَعُوا عَنْكُمْ مَا اشْتَبَهَ عَلَيْكُمْ مِمَّا لا عِلْمَ لَكُمْ بِهِ وَ رُدُّوا الْعِلْمَ إِلَى أَهْلِهِ تُوجَرُوا وَ تُعْذَرُوا عِنْدَ اللهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ كُونُوا فِي طَلَبِ عِلْم نَاسِحَ الْقُرْآنِ مِنْ مَنْسُوخِهِ وَ مُحْكَمِهِ مِنْ مُتَشَابِهِهِ وَ مَا أَحَلَّ اللهُ فِيهِ مِمَّا حَرَّمَ، فَإِنَّهُ أَقْرَبُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ وَأَبْعَدُ لَكُمْ مِنَ الْجَهْلِ وَ دَعُوا الْجَهَالَةَ لِأَهْلِهَا. فَإِنَّ أَهْلَ الْجَهْلِ كَثِيرٌ وَ أَهْلَ الْعِلْمِ قَلِيلٌ وَ قَدْ قَالَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: (وَ فَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ).

سپس نظر شما در مورد یوسف پیامبر ما چیست آنجا که به پادشاه مصر فرمود: «مرا خزانه دار گنجینه های زمین قرار ده که من نگهبانی دانا هستم». پس کارش به جایی رسید که پادشاهی مملکت پادشاه مصر و اطراف آن تا يمن را در دست گرفت و مردم از نزد او برای گرسنگان غذا می بردند و یوسف علیه السلام همیشه حق می گفت و به آن عمل می نمود و کسی را ندیدیم که آن را بر یوسف علیه السلام ایراد گیرد.

سپس چه می گویید در مورد ذوالقرنین علیه السلام که بنده ای بود که خداوند او را دوست داشت و لوازم پادشاهی را برای او فراهم نمود و او را بر مشرق و مغرب زمین سلطنت داد و او نیز حق می گفت و به آن عمل می نمود پس کسی را ندیدیم که آن را بر ذوالقرنین علیه السلام ایراد گیرد.

بنابراین ای گروه به آداب خدا که به مومنان مقرر فرموده متأدب شوید و به امر و نهی خداوند اکتفا کنید و واگذارید آن چه را که بر شما مشتبه شده است واگذارید قضایایی که به آن آگاهی ندارید و دانش آن را به اهل آن برگردانید تا در نزد خداوند صاحب اجر شوید و معذور باشید و در پي آگاهی به ناسخ قرآن از منسوخش و محکم آن از متشابه آن و آن چه که خداوند در قرآن حلال کرده از آن چه که حرام کرده است، باشید، زیرا آن شما را به خداوند نزدیکتر می کند و از نادانی دورتر می نماید و نادانی را برای اهل آن واگذارید زیرا نادانان بسیارند و اهل علم و دانش اندک که خداوند فرموده است و بالاتر از هر دانایی دانای دیگری است.

بخش دوم

اشاره

(2)

بَابُ مَعْنَى الزُّهْدِ

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيُّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ: مَا الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا؟

قَالَ: وَيْحَكَ حَرَامَهَا فَتَنَكَّبْهُ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنِ الْجَهْمِ بْنِ الْحَكَم عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِم قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لَيْسَ الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا بِإِضَاعَةِ الْمَالِ وَ لا تَحْرِيمِ الْحَلَالِ بَلِ الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَا تَكُونَ بِمَا فِي يَدِكَ أَوْثَقَ مِنْكَ بِمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ مَعْرُوفِ بْنِ خَرَّبُونَ عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ: سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَقُولُ:

معنای زهد

1- سکونی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: زهد در دنیا یعنی چه؟

فرمود: همان که حرام آن را مصیبت بدانی و از آن دوری کنی.

2- اسماعیل بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

زهد در دنیا بدین معنا نیست که مال و ثروت را از بین ببری یا چیزی را که حلال است بر خود حرام کنی؛ بلکه بدین معناست که به آن چه در دست داری بیش از آنچه نزد خداست اعتماد و اطمینان نداشته باشی.

3- ابو الطفيل گوید: از امیر مؤمنان علی علیه السلام شنیدم که می فرمود:

الزُّهْدُ فِي الدُّنْيَا قَصْرُ الْأَمَلِ وَ شُكْرُ كُلِّ نِعْمَةٍ وَ الْوَرَعُ عَنْ كُلِّ مَا حَرَّمَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ.

بخش سوم

اشاره

(3)

بَابُ الإِسْتِعَانَةِ بِالدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيَّ عَنِ السَّكُونِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیهما السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم:

نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ الْغِنَى.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ: (رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً): رِضْوَانُ اللَّهِ وَ الْجَنَّةُ فِي الْآخِرَةِ وَ الْمَعَاشُ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ فِي الدُّنْيَا.

زهد در دنیا، کوتاه کردن آرزو و سپاسگزاری از هرگونه نعمت و پارسایی از هرچه خداوند عزوجل حرام گردانیده است.

کمک گرفتن از دنیا برای جهان آخرت

1- سکونی گوید: امام صادق علیه السلام به نقل از پدران بزرگوارشان علیهما السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

ثروتمندی به تقوای الهی بهترین یاور است.

2- جميل بن صالح گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد این که سؤال شد که می فرماید: «پروردگارا! در دنیا به ما حَسَنه ای بده و در جهان آخرت نیز حسنه ای عطا کن». فرمود:

یعنی (رضوان و خشنودی) خدا و بهشت در جهان آخرت و زندگی راحت و اخلاق نیکو در دنیا.

3- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُعَلَّى عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

قَالَ: قِيلَ لَهُ: مَا بَالُ أَصْحَابِ عِيسَى علیه السلام مَا كَانُوا يَمْشُونَ عَلَى الْمَاءِ وَ لَيْسَ ذَلِكَ فِي أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه وسلم؟

قَالَ: إِنَّ أَصْحَابَ عِيسَى علیه السلام كُفُوا الْمَعَاشَ، وَإِنَّ هَؤُلَاءِ ابْتُلُوا بِالْمَعَاشِ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَلُوا اللهَ الْغِنَى فِي الدُّنْيَا وَ الْعَافِيَةَ وَ فِي الْآخِرَةِ الْمَغْفِرَةَ وَ الْجَنَّةَ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ:

3- قاسم بن محمد در روایت مرفوعه ای گوید: به امام صادق علیه السلام عرض شد: چرا أصحاب عيسى علیه السلام بر روی آب راه می رفتند ولی یاران محمد صلی الله علیه وسلم چنین کاری نمی کنند؟

فرمود: زندگانی اصحاب عیسی تأمین شده بود (چون از آسمان برایشان غذا می آمد) ولی اینان گرفتار کسب روزی بودند.

4- عبدالاعلی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

از خداوند درخواست بی نیازی و ثروت و عافیت در دنیا کنید و برای جهان آخرت نیز بخشش و بهشت بخواهید.

5- عمرو بن جمیع گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: -

لا خَيْرَ فِي مَنْ لا يُحِبُّ جَمْعَ الْمَالِ مِنْ حَلالٍ يَكُفُ بِهِ وَجْهَهُ وَ يَقْضِي بِهِ دَيْنَهُ وَ يَصِلُ بِهِ رَحِمَهُ.

6- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ فِي وَصِيَّتِهِ لِلْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

اسْتَعِينُوا بِبَعْضِ هَذِهِ عَلَى هَذِهِ وَلَا تَكُونُوا كُلُولاً عَلَى النَّاسِ.

7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي الْخَزْرَجِ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ غُرَابٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ.

8- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ ذَرِيحِ بْنِ يَزِيدَ الْمُحَارِبِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ.

در کسی که گردآوری مال و ثروت حلال را دوست ندارد تا آبروی خود را با آن حفظ کند قرضش را بدهد و با خویشاوندانش صله رحم کند خیری نیست.

6- قاسم بن ربیع در وصیتش به مفضّل بن عمر گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

از بعضی از این (دنیا) بر بعضی دیگر کمک بگیرید و سربار مردم نباشید.

7- علی بن غراب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

کسی که بار خود را بر دوش مردم بیفکند، ملعون است.

ذريح بن یزید محاربی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

دنیا کمک خوبی برای جهان آخرت است.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ ذَرِيحَ الْمُحَارِبِيُّ عَنْ عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى الْآخِرَةِ الدُّنْيَا.

10- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ:

قَالَ رَجُلٌ لأبي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: وَاللهِ، إِنَّا لَنَطْلُبُ الدُّنْيَا وَ نُحِبُّ أَنْ نُؤْتَاهَا.

فَقَالَ: تُحِبُّ أَنْ تَصْنَعَ بِهَا مَا ذَا.

قَالَ: أَعُودُ بِهَا عَلَى نَفْسِي وَ عِيَالِي وَ أَصِلُ بِهَا وَأَتَصَدَّقُ بِهَا وَأَحُجُّ وَأَعْتَمِرُ.

فَقَالَ علیه السلام: لَيْسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْيَا هَذَا طَلَبُ الْآخِرَةِ.

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عبد الله علیه السلام:

غِنِّى يَحْجُرُكَ عَنِ الظُّلْمِ خَيْرٌ مِنْ فَقْرٍ يَحْمِلُكَ عَلَى الْإِثْمِ.

9- ذريح بن یزید محاربی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: برای جهان آخرت، دنیا کمک خوبی است.

10- عبدالله بن ابی یعفور گوید: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: به خدا سوگند! ما دنیا طلب هستیم و دوست می داریم که (نعمت های) دنیا به ما داده شود.

فرمود: دوست داری با آن چه کار کنی؟

گفت: برای خودم و خانواده ام راحتی فراهم کنم صله رحم به جا آورم صدقه بدهم و حج و عمره انجام دهم.

فرمود: این دنیا طلبی نیست؛ این آخرت طلبی است.

11- احمد بن محمد بن خالد در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

ثروتی که تو را از ستم کاری در امان بدارد بهتر از فقری است که تو را به گناه درافکند.

12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

يُصْبِحُ الْمُؤْمِنُ أَوْ يُمْسِي عَلَى تُكْلِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يُصْبِحَ أَوْ يُمْسِيَ عَلَى حَرَبٍ فَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْحَرَبِ.

13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيٌّ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

بَارِكْ لَنَا فِي الْخُبْزِ وَ لا تُفَرِّقُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ فَلَوْ لا الْخُبْرُ مَا صَلَّيْنَا وَلَا صُمْنَا وَلا أَدَّيْنَا فَرَائِضَ رَبَّنَا.

14- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ عَلِقٍ الْأَحْمَسِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْيَا عَلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ.

12- عده ای از شیعیان گویند امام صادق علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

اگر مؤمن بامدادان و شامگاهان را درحالی که به مرگ عزیزانش آغاز کند بهتر از آن است که صبح یا شبش را در فقر بگذراند پس از فقر به خدا پناه می بریم.

13- ابو البختری در حدیث مرفوعه ای گوید: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

(خدایا!) به نان ما برکت بده و بین ما و آن جدایی میفکن. اگر نان نباشد نمی توانیم نماز و روزه به جای آوریم و واجبات پروردگارمان را انجام بدهیم.

14- راوی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: دنیا برای به دست آوردن آخرت، کمک کار خوبی است.

15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ.

بخش چهارم

اشاره

(4)

بَابُ مَا يَجِبُ مِنَ الْإِقْتِدَاءِ بِالْأَئِمَّةِ فِي التَّعَرُّضِ لِلرِّزْقِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْكَدِرِ كَانَ يَقُولُ: مَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ علیهما السلام يَدَعُ خَلَفاً أَفْضَلَ مِنْهُ حَتَّى رَأَيْتُ ابْنَهُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِي علیهما السلام فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِظَهُ. فَوَعَظَنِي.

فَقَالَ لَهُ: أَصْحَابُهُ بِأَيِّ شَيْءٍ وَعَظَكَ؟

15- نظیر این روایت را ذریح محاربی از امام صادق علیه السلام نقل می کند.

میزان وجوب اقتدا به امامان علیهم السلام در طلب رزق و روزی

1- عبد الرحمان بن حجّاج گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

محمد بن منکر می گفت هیچ گاه گمان نمی کردم که علی بن الحسین علیهما السلام فرزندی بهتر از خود داشته باشد و جانشین او باشد تا آن گاه که پسرش محمد بن علی علیهما السلام را دیدم و خواستم او را پند دهم ولی او مرا پند داد.

دوستانش گفتند: چه پندی به تو داد؟

قَالَ: خَرَجْتُ إِلَى بَعْضٍ نَوَاحِي الْمَدِينَةِ فِي سَاعَةٍ حَارَّةٍ فَلَقِيَنِي أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِي علیهما السلام وَكَانَ رَجُلاً بَادِنَا ثَقِيلاً وَ هُوَ مُتَّكِيٌّ عَلَى غُلَامَيْنِ أَسْوَدَيْنِ أَوْ مَوْلَيَيْنِ.

فَقُلْتُ في نَفْسِي : سُبْحَانَ اللهِ شَيْخٌ مِنْ أَشْيَاحَ قُرَيْشٍ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا أَمَا لَأَعِظَنَّهُ.

فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيَّ السَّلامَ بِنَهْرٍ وَ هُوَ يَتَصَابُ عَرَقاً فَقُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللهُ شَيْخٌ مِنْ أَشْيَاحَ قُرَيْشٍ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا أَرَأَيْتَ لَوْ جَاءَ أَجَلُكَ وَأَنْتَ عَلَى هَذِهِ الْحَالِ مَا كُنْتَ تَصْنَعُ؟

فَقَالَ: لَوْ جَاءَنِي الْمَوْتُ وَأَنَا عَلَى هَذِهِ الْحَالِ جَاءَنِي وَ أَنَا فِي [طَاعَةٍ مِنْ] طَاعَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ أَكْفُ بِهَا نَفْسِي وَ عِيَالِي عَنْكَ وَ عَنِ النَّاسِ، وَ إِنَّمَا كُنْتُ أَخَافُ أَنْ لَوْ جَاءَنِي الْمَوْتُ وَ أَنَا عَلَى مَعْصِيَةٍ مِنْ مَعَاصِي اللَّهِ.

فَقُلْتُ: صَدَقْتَ يَرْحَمُكَ اللهُ أَرَدْتُ أَنْ أَعِظَكَ فَوَعَظْتَنِي.

گفت: در ساعتی از روز که بسیار گرم بود به یکی از نواحی مدینه رفتم و ابو جعفر محمد بن علی علیهما السلام مرا دید آن حضرت مرد فربه و سنگین بود و بر دو نوجوان سیاه یا دو غلام تکیه کرده بود با خود گفتم سبحان الله چرا یکی از بزرگان قریش در این ساعت گرم از روز با این حالت در پی کسب دنیا می رود؟ باید او را نصیحت کنم.

نزدیک او رفتم و بر او سلام کردم و پاسخم را درحالی که نفس نفس می زد (و به سختی) فرمود و عرق از سر و رویش جاری بود گفتم: خدا خیرت بدهد! (چه طور) یکی از بزرگان قریش در این ساعت گرم و سوزان با این حال به طلب دنیا آمده است؟ اگر در این حالی که داری عمرت به پایان برسد، چه کار می کنی؟

فرمود: اگر در این حالت مرگ به سراغم بیاید درحالی آمده است که من به اطاعت خداوند مشغول هستم و خودم و خانواده ام را از تو و مردم بی نیاز می گردانم، من تنها از این بیم دارم که وقتی مرگ به سراغم می آید در حال انجام یکی از معصیت های الهی باشم.

گفتم: راست می گویی؛ خدا تو را رحمت کند من خواستم تو را پند دهم ولی تو مرا نصیحت کردی.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ شَرِيفِ بْنِ سَابِقٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِي قُرَّةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْهِ يَضْرِبُ بِالْمَرِّ وَ يَضْرِبُ بِالْمَرِّ وَ يَسْتَخْرِجُ الْأَرَضِينَ.

وَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَمَصُّ النَّوَى بِفِيهِ وَيَغْرِسُهُ فَيَطْلُعُ مِنْ سَاعَتِهِ. وَ إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوكٍ مِنْ مَالِهِ وَكَدٌ يَدِهِ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الدِّهْقَانِ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامِ قَالَ:

اسْتَقْبَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام فِي بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِينَةِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ شَدِيدِ الْحَرَّ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! حَالُكَ عِنْدَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَقَرَابَتُكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ أَنْتَ تُجْهِدُ لِنَفْسِكَ فِي مِثْلِ هَذَا الْيَوْمِ.

فَقَالَ: يَا عَبْدَ الْأَعْلَى خَرَجْتَ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ لِأَسْتَغْنِيَ عَنْ مِثْلِكَ.

2- فضل بن ابی قره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امير المؤمنین علیه السلام زمین را بیل می زد و آن را گود می کرد رسول خدا صلى الله عليه وسلم نیز هسته ها را با آب در دهان مبارکش خیس می کرد و در زمین می کاشت و همان ساعت سبز می شد.

امیر مؤمنان على علیه السلام هزار برده را از مال خود و با دسترنج خویش آزاد کرد.

3- عبدالاعلی (غلام آل سام) گوید: در روز گرم و سوزان و در یکی از راه های مدینه به استقبال امام صادق علیه السلام رفتم و عرض کردم:

جانم فدای شما شود با وجود ارزش و مقام و حالتی که نزد خداوند عزوجل و خویشاوندی که با رسول الله صلى الله عليه وسلم داری، باز هم این گونه خود را در چنین روز گرمی به زحمت و رنج می افکنی؟

فرمود: ای عبدالاعلی برای کسب رزق و روزی بیرون آمده ام، تا از امثال تو بی نیاز شوم.

4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ وَ سَلَمَةَ صَاحِبِ السَّابِرِي عَنْ أَبِي أَسَامَةَ زَيْدِ الشَّحَّامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوكٍ مِنْ كَلٌّ يَدِهِ.

5- أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ شَرِيفِ بْنِ سَابِقِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِي قُرَّةَ عَنْ أَبِي عبد الله علیه السلام:

أَنْ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام قَالَ: أَوْحَى اللهُ عَزَّوَجَلَّ إِلَى دَاوُدَ أَنَّكَ نِعْمَ الْعَبْدُ لَوْ لَا أَنَّكَ تَأْكُلُ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ وَ لَا تَعْمَلُ بِيَدِكَ شَيْئاً.

قَالَ: فَبَكَى دَاوُدُ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً.

فَأَوْحَى اللهُ عَزّوجلّ إِلَى الْحَدِيدِ: أَنْ لِنْ لِعَبْدِي دَاوُدَ.

فَأَلَانَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ الْحَدِيدَ فَكَانَ يَعْمَلُ كُلَّ يَوْمٍ دِرْعاً فَيَبِيعُهَا بِأَلْفِ دِرْهَمٍ فَعَمِلَ ثَلَاثَمِائَةٍ وَ سِتِّينَ دِرْعاً فَبَاعَهَا بِثَلاثِمِائَةٍ وَسِتِّينَ أَلْفاً وَ اسْتَغْنَى عَنْ بَيْتِ الْمَالِ.

4- ابو اسامه زید شحّام گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علیه السلام از دسترنج خویش یکهزار برده را آزاد کرد.

5- فضل بن ابی قره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان على علیه السلام فرمود:

خداوند عزوجل به داوود علیه السلام وحی کرد که تو بنده خوبی هستی (ولی حیف این است که) از بیت المال ارتزاق می کنی و با دست خودت کاری انجام نمی دهی.

داوود علیه السلام چهل صبح گریست و پس از آن خداوند عزوجل به آهن وحی کرد و فرمود: برای بنده ام داوود نرم شو.

بدین سان خداوند آهن را برای داوود علیه السلام نرم کرد و هر روز یک زره می ساخت و آن را هزار درهم می فروخت. وی سیصد و شصت زره ساخت و سیصد و شصت هزار درهم درآمد کسب کرد و بدین ترتیب از مصرف بیت المال بی نیاز شد.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

لَقِيَ رَجُلٌ أُمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَ تَحْتَهُ وَسْقُ مِنْ نَوًى فَقَالَ لَهُ: مَا هَذَا يَا أَبَا الْحَسَنِ تَحْتَكَ؟

فَقَالَ: مِائَةُ أَلْفِ عَذْقٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

قَالَ: فَغَرَسَهُ فَلَمْ يُغَادَرْ مِنْهُ نَوَاةٌ وَاحِدَةٌ.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ عَنْ عَمَّارٍ السِّجِسْتَانِيُّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ أَبِيهِ علیه السلام:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَضَعَ حَجَراً عَلَى الطَّرِيقِ يَرُدُّ الْمَاءَ عَنْ أَرْضِهِ فَوَ اللَّهِ، مَا نَكَبَ بَعِيراً وَ لَا إِنْسَاناً حَتَّى السَّاعَةِ.

8- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِم قَالَ:

6- زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: مردی امیر مؤمنان علی علیه السلام را ملاقات کرد، درحالی که آن حضرت روی شصت صاع (به اندازه یک بار شتر) هسته خرما، نشسته بود. آن مرد گفت: ای ابا الحسن! این چیست که بر روی آن نشسته ای؟

فرمود: ان شاءالله یکصد هزار درخت خرما (ی میوه دار) است.

آن حضرت هسته ها را کاشت و حتی یک هسته از آنها را رها نکرد (همه آن هسته ها تبدیل به درخت خرما شد).

7- عمار سجستانی گوید: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام نقل فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم سنگی را در راه قرار داده بود تا آب را از زمین آن حضرت برگرداند. به خدا سوگند! تا این ساعت آن سنگ مزاحم هیچ شتر یا انسانی نشده است.

8- اسباط بن سالم گوید:

دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَسَأَلَنَا عَنْ عُمَرَ بْنِ مُسْلِمٍ مَا فَعَلَ؟

فَقُلْتُ: صَالِحٌ وَ لَكِنَّهُ قَدْ تَرَكَ التَّجَارَةَ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: عَمَلُ الشَّيْطَانِ ثَلاثاً أَمَا عَلِمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى عِيراً أَتَتْ مِنَ الشَّامِ فَاسْتَفْضَلَ فِيهَا مَا قَضَى دَيْنَهُ وَ قَسَمَ فِي قَرَابَتِهِ يَقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: (رِجَالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ) ... إِلَى آخِرِ الْآيَةِ.

يَقُولُ الْقُصَّاصُ: «إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ يَكُونُوا يَتَّجِرُونَ»، كَذَبُوا، وَ لَكِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَدَعُونَ الصَّلاةَ فِي مِيقَاتِهَا وَ هُوَ أَفْضَلُ مِمَّنْ حَضَرَ الصَّلاةَ وَ لَمْ يَتَّجِرْ.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَانَ يَخْرُجُ وَ مَعَهُ أَحْمَالُ النَّوَى.

فَيُقَالُ لَهُ: يَا أَبَا الْحَسَنِ مَا هَذَا مَعَكَ؟

خدمت امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم و از ما در مورد عمر بن مسلم پرسید که چه کار می کند؟

گفتم: مرد نیکوکاری است لیکن تجارت (کار) را رها کرده است.

حضرت فرمود: این کار شیطان است (و این را سه بار تکرار فرمود)؛ آیا او نمی داند که رسول خدا صلى الله عليه وسلم یک قافله شتر که غذا از شام آورده بودند را خریداری فرمود و با سود آن قرضش را ادا کرد و بین خویشاوندانش نیز تقسیم فرمود.

خدای عزوجل می فرماید: «مردانی که تجارت و معامله آنها را از یاد خدا باز نمی دارد...».

قصه پردازان (راویان سنّی) می گویند: مسلمانان تجارت نمی کرده اند.

دروغ می گویند لیکن درست آن است که تجارت (و کاسبی) باعث نمی شده است که از خواندن نماز در وقت آن باز بمانند ولی با این حال کسی که تجارت کند و نماز اول وقت نخواند از کسی که به نماز جماعت اول وقت برود ولی تجارت نکند بهتر است.

9- عبد الله بن سنان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرمؤمنان علی علیه السلام بیرون می رفت درحالی که بارهایی از هسته خرما همراه داشت؛ به آن حضرت عرض می شد؛ ای ابا الحسن! این چیست که با خود داری؟

فَيَقُولُ: نَخْلُ إِنْ شَاءَ اللهُ.

فَيَغْرِسُهُ فَلَمْ يُغَادَرْ مِنْهُ وَاحِدَةٌ.

10- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْجَامُورَانِي عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَعْمَلُ فِي أَرْضِ لَهُ قَدِ اسْتَنْقَعَتْ قَدَمَاهُ فِي الْعَرَقِ فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَا أَيْنَ الرَّجَالُ؟

فَقَالَ: يَا عَلِيُّ ! قَدْ عَمِلَ بِالْيَدِ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي فِي أَرْضِهِ وَ مِنْ أَبِي.

فَقُلْتُ لَهُ: وَ مَنْ هُوَ؟ فَقَالَ: رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ وَ آبَائِي علیهم السلام كُلُّهُمْ كَانُوا قَدْ عَمِلُوا بِأَيْدِيهِمْ وَ هُوَ مِنْ عَمَلِ النَّبِيِّينَ وَ الْمُرْسَلِينَ وَ الْأَوْصِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ.

11- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ عَن ابْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: أَتَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَإِذَا هُوَ فِى حَائِطٍ لَهُ بِيَدِهِ مِسْحَاةٌ وَ هُوَ يَفْتَحُ بِهَا الْمَاءَ وَ عَلَيْهِ قَمِيصُ شِبْهَ الْكَرَابِيسِ كَأَنَّهُ مَحِيطٌ عَلَيْهِ مِنْ ضِيقِهِ.

می فرمود: درخت خرما است، اگر خدا بخواهد.

آن گاه آنها را می کاشت و حتی یک هسته را نیز رها نمی کرد.

10- علی بن ابی حمزه گوید: ابا الحسن علیه السلام را دیدم که درحال کار بر روی زمین بود و قدم هایش (خاک زیر پایش) از عرق خیس شده بود عرض کردم: فدایت شوم کارگران کجایند؟ فرمود: ای علی کسانی با دست خود کار کردند که در روی زمین از من و پدرم بهتر بود.

عرض کردم: آنها کیانند؟

فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم، امیر مؤمنان علی علیه السلام و پدران بزرگوارم علیهم السلام همه اینان با دست خویش به کار پرداختند چنین کاری از عمل پیامبران، مرسلین، اوصیا و صالحان است.

11- اسماعیل بن جابر گوید: نزد امام صادق علیه السلام رفتم و آن حضرت را دیدم که درون باغی که داشت بیلی به دست گرفته بود و راه آب را با آن باز می کرد و پیراهنی نیز شبیه کرباس به تن داشت که از بس تنگ بود گویا بر تنش دوخته شده است.

12- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

أَعْطَى أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَبِي أَلْفَاً وَ سَبْعَمِائَةِ دِينَارٍ فَقَالَ لَهُ: اتَّجِرْ بِهَا.

ثُمَّ قَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ لِي رَغْبَةٌ فِي رِبْحِهَا، وَ إِنْ كَانَ الرَّبْحُ مَرْغُوباً فِيهِ وَ لَكِنِّي أَحْبَبْتُ أَنْ يَرَانِيَ اللَّهُ عَزْوجِلٌ مُتَعَرِّضاً لِفَوَائِدِهِ.

قَالَ: فَرَبِحْتُ لَهُ فِيهَا مِائَةَ دِينَارٍ ثُمَّ لَقِيتُهُ فَقُلْتُ لَهُ: قَدْ رَبِحْتُ لَكَ فِيهَا مِائَةَ دِينَارٍ.

قَالَ: فَفَرِحَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام بِذَلِكَ فَرَحاً شَدِيداً فَقَالَ لِي: أَثْبِتْهَا فِي رَأْسِ مَالِي.

قَالَ: فَمَاتَ أَبِي وَ الْمَالُ عِنْدَهُ، فَأَرْسَلَ إِلَيَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام، فَكَتَبَ:

عَافَانَا اللَّهُ وَ إِيَّاكَ ! إِنَّ لِي عِنْدَ أَبِي مُحَمَّدٍ أَلْفاً وَ ثَمَانَمِائَةِ دِينَارٍ أَعْطَيْتُهُ يَتَّجِرُ بِهَا فَادْفَعْهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ.

12- عذافر گوید: امام صادق علیه السلام به پدرم هزار و هفتصد دینار داد و فرمود که با آن تجارت کن آن گاه فرمود بدان که من اشتیاقی به سود آن ندارم گرچه سود تجارت خوب است، بلکه دوست می دارم که خداوند عزوجل ببیند که من خود را در معرض استفاده ها و سودهای او قرار داده ام.

این تجارت برای امام صادق علیه السلام یکصد دینار سود آورد آن گاه که حضرتش را ملاقات کردم و عرض کردم یکصد دینار برایت سود به دست آوردم. امام صادق علیه السلام بسیار خوشحال شد و فرمود: این یکصد دینار را نیز جزو اصل مالم قرار بده (و با آن تجارت کن).

راوی گوید: پدرم (برای امام علیه السلام تجارت کرد) از دنیا رفت و آن پوله ا نزدش بود. امام صادق علیه السلام برایم نامه ای فرستاد و در آن نوشته بود:

امیدوارم خداوند ما و تو را عافیت و سلامتی ببخشد، واقعیت آن است که من نزد ابا محمد (پدرت) یکهزار و هشتصد دینار دارم که به او داده ام تا برایم با آن مال تجارت کند، آن را به عمر بن یزید بسپار.

قَالَ: فَنَظَرْتُ فِي كِتَابٍ أَبِي فَإِذَا فِيهِ لِأَبِي مُوسَى عِنْدِي أَلْفَ وَ سَبْعُمِائَةِ دِينَارٍ وَ اتُجِرَ لَهُ فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ عَبْدُ اللهِ بْنُ سِنَانٍ وَ عُمَرُ بْنُ يَزِيدَ يَعْرِفَانِهِ.

13- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ حَدَّثَنِي جَمِيلُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ قَالَ:

رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَ بِيَدِهِ مِسْحَاةٌ وَ عَلَيْهِ إِزَارٌ غَلِيظٌ يَعْمَلُ فِي حَائِطِ لَهُ وَالْعَرَقُ يَتَصَابُ عَنْ ظَهْرِهِ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَعْطِنِي أَكْفِكَ.

فَقَالَ لِي: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَتَأَذَى الرَّجُلُ بِحَرِّ الشَّمْسِ فِي طَلَبِ الْمَعِيشَةِ.

14- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:

إِنَّ رَجُلاً أَتَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَقَالَ: إِنِّي لا أُحْسِنُ أَنْ أَعْمَلَ عَمَلَا بِيَدِي وَ لا أُحْسِنُ أَنْ أَتَّجِرَ وَأَنَا مُحَارَفٌ مُحْتَاجٌ.

راوی می افزاید: من به وصیت نامه پدرم مراجعه کردم و دیدم نوشته است که پدر موسی علیهما السلام نزد من یکهزار و هفتصد دینار دارد که آن را برای تجارت به من سپرده است و با آن برایش یکصد دینار استفاده آورده ام عبدالله بن سنان و عمربن یزید از این جریان باخبر هستند.

13- ابی عمر و شیبانی گوید: امام صادق علیه السلام را دیدم که بیلی به دست داشت و پیراهن بلند و ضخیمی بر تن داشت و در باغ خود مشغول کار کردن بود و عرق می ریخت.

گفتم: فدایت شوم بیل را به من بده تا کار را برایت انجام بدهم.

به من فرمود: راستش من دوست دارم که مرد در گرمای آفتاب برای کسب مخارج زندگی اش اذیت شود و زحمت بکشد.

14- زراره گوید: مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و گفت من خوش ندارم که کاری را با دست خود انجام بدهم و دوست ندارم تجارت کنم و شخصی نیازمند و فقیری هستم.

فَقَالَ: اعْمَلْ فَاحْمِلْ عَلَى رَأْسِكَ وَاسْتَغْنِ عَنِ النَّاسِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ حَمَلَ حَجَراً عَلَى عَاتِقِهِ فَوَضَعَهُ فِي حَائِطٍ لَهُ مِنْ حِيطَانِهِ، وَإِنَّ الْحَجَرَ لَفِي مَكَانِهِ وَ لا يُدْرَى كَمْ عُمْقُهُ إِلَّا أَنَّهُ ثَمَّ [بِمُعْجِزَتِهِ].

15- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْن عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ:

إِنِّي لَأَعْمَلُ فِي بَعْضِ ضِيَاعِي حَتَّى أَعْرَقَ وَإِنَّ لِي مَنْ يَكْفِينِي لِيَعْلَمَ اللهُ عزوجل أَنِّي أَطْلُبُ الرِّزْقَ الْحَلالَ.

16- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

دَفَعَ إِلَيَّ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام سَبْعَمِائَةِ دِينَارٍ وَ قَالَ: يَا عُذَافِرًا اصْرِفْهَا فِي شَيْءٍ، أَمَّا عَلَى ذَاكَ مَا بِي شَرَهُ، وَ لَكِنْ أَحْبَبْتُ أَنْ يَرَانِيَ اللَّهُ عَزْوجِلٌ مُتَعَرِّضاً لِفَوَائِدِهِ.

فرمود: کار کن و بار را بر سرت بگذار و ببر تا از مردم بی نیاز شوی. رسول خدا صلى الله عليه وسلم سنگی را بر گردن خود گذاشت و حمل کرد و آن را در یکی از باغ های خود قرار داد. آن سنگ هنوز در جایش است (و از بس بزرگ است) و معلوم نیست چه قدر حجم دارد؛ در اثر معجزه آن حضرت هنوز آن سنگ سر جایش است.

15- ابو بصیر گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

من در برخی از کشتزارها آن قدر کار می کنم که عرق بریزم درحالی که کسی هست که این کارها را برایم انجام بدهد این کار را بدان جهت انجام می دهم که خداوند عزوجل بداند من در پی روزی حلال هستم.

16- عذافر گوید: امام صادق علیه السلام به من هفتصد دینار داد و فرمود: ای عذافر! با این پول تجارت كن! البته بدان که علاقه زیادی هم به سود آن ندارم ولی دوست دارم که خداوند عزوجل ببیند که من در پی فایده و سودهای او هستم.

قَالَ عُذَافِرٌ: فَرَبِحْتُ فِيهَا مِائَةَ دِينَارٍ فَقُلْتُ لَهُ فِي الطَّوَافِ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! قَدْ رَزَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِيهَا مِائَةَ دِينَارٍ.

فَقَالَ: أَثْبِتْهَا فِي رَأْسِ مَالِي.

بخش پنجم

اشاره

(5)

بَابُ الْحَقِّ عَلَى الطَّلَبِ وَ التَّعَرُّضِ لِلرِّزْقِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: رَجُلٌ قَالَ: لَأَقْعُدَنَّ فِي بَيْتِي وَ لَأُصَلِّيَنَّ وَ لَأَصُومَنَّ وَ لَأَعْبُدَنَّ رَبِّي فَأَمَّا رِزْقِي فَسَيَأْتِينِي.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: هَذَا أَحَدُ الثَّلاثَةِ الَّذِينَ لا يُسْتَجَابُ لَهُمْ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

عذافر گوید: با آن پول صد دینار سود کردم به هنگام طواف به حضرتش گفتم قربانت گردم خداوند با آن پول صد دینار روزی کرد.

فرمود: آن را جزو اصل مالم قرار بده.

تشویق به رفتن در پی رزق و روزی

1- عمر بن یزید گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی گوید: من در خانه ام بنشینم و نماز و روزه بگزارم و پروردگارم را پرستش کنم؛ روزی ام برایم خواهد رسید.

امام صادق علیه السلام فرمود: این یکی از سه شخصی است که دعایشان مستجاب نمی شود.

2- عمر بن یزید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً دَخَلَ بَيْتَهُ وَ أَغْلَقَ بَابَهُ أَكَانَ يَسْقُطُ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ السَّمَاءِ؟

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ أَيُّوبَ أَخِي أُدَيْم بَيَّاعِ الْهَرَوِيِّ قَالَ:

كُنَّا جُلُوسًاً عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام إِذْ أَقْبَلَ الْعَلَاءُ بْنُ كَامِلٍ فَجَلَسَ قُدَّامَ أَبِي عَبْدِ الله علیه السلام.

فَقَالَ: ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي فِي دَعَةٍ.

فَقَالَ: لا أَدْعُو لَكَ اطْلُبْ كَمَا أَمَرَكَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي طَالِبٍ الشَّعْرَانِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُعَلَّى بْنِ حُنَيْسٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

سَأَلَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ وَ أَنَا عِنْدَهُ.

فَقِيلَ لَهُ: أَصَابَتْهُ الْحَاجَةُ.

قَالَ: فَمَا يَصْنَعُ الْيَوْمَ؟

آیا به نظر تو اگر مردی به خانه اش برود و در خانه را به روی خود ببندد، از آسمان بر او چیزی فرود خواهد آمد؟!

3- أيوب برادر أديم بياع هروی گوید: نزد امام صادق علیه السلام نشسته بودم که علاء بن کامل آمد و پیش روی مبارک آن حضرت علیه السلام نشست و گفت: از خدا بخواه که مرا رزق و روزی راحت ببخشد.

فرمود: برایت دعا نمی کنم همان گونه که خداوند عزوجل به تو دستور داده است، در پی روزی برو.

4- معلی بن خنیس گوید: امام صادق علیه السلام در مورد مردی پرسید (و من نیز در آن مجلس حاضر بودم). گفته شد: او نیازمند شده است.

فرمود: چه کار می کند؟

قِيلَ: فِي الْبَيْتِ يَعْبُدُ رَبَّهُ.

قَالَ: فَمِنْ أَيْنَ قُوتُهُ؟

قيلَ: مِنْ عِنْدِ بَعْضٍ إِخْوَانِهِ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ : وَ اللَّهِ، لَلَّذِي يَقُوتُهُ أَشَدُّ عِبَادَةً مِنْهُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ ابن أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

مَنْ طَلَبَ [الرِّزْقَ فِي] الدُّنْيَا اسْتِعْفَافاً عَنِ النَّاسِ وَ تَوْسِيعاً عَلَى أَهْلِهِ وَ تَعَطَّفَاً عَلَى جَارِهِ لَقِيَ الله عَزّوجلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ وَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ.

6- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْكُوفِيُّ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً أَفْضَلُهَا طَلَبُ الْحَلالِ.

گفته شد در خانه نشسته و پروردگار را می پرستد.

فرمود: خوراک او از کجا تأمین می شود؟

گفته شد برخی از برادران او را تأمین می کنند.

فرمود: به خدا سوگند! آن که غذای او را می دهد بیش از او خدا را می پرستد.

5- ابو حمزه گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هرکس در دنیا برای بی نیازی از مردم در پیروزی برود و بخواهد زندگی خانواده اش را مرفه کند، به همسایگان نیز چیزی بخشد، روز قیامت درحالی که رویش همانند ماه شب چهاردهم است، خداوند عزوجل را ملاقات می کند.

6- ابو خالد کوفی در حدیث مرفوعه ای گوید: امام باقر علیه السلام فرمود پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

عبادت هفتاد جزو است که با فضیلت ترین آنها طلب روزی حلال است.

7- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمِنْقَرِيِّ عَنْ هِشَامِ الصَّيْدَلانِي قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

يَا هِشَامُ إِنْ رَأَيْتَ الصَّفَّيْنِ قَدِ الْتَقَيَا فَلَا ء طَلَبَ الرِّزْقِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

8- أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِيحٍ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

أَقْرِءُوا مَنْ لَقِيتُمْ مِنْ أَصْحَابِكُمُ السَّلامَ وَ قُولُوا لَهُمْ: إِنَّ فُلانَ بْنَ فُلانٍ يُقْرِتُكُمُ السَّلامَ وَقُولُوا لَهُمْ عَلَيْكُمْ بِتَقْوَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَا يُنَالُ بِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ إِنِّي وَ اللَّهِ، مَا أَمْرُكُمْ إِلَّا بِمَا تَأْمُرُ بِهِ أَنْفُسَنَا فَعَلَيْكُمْ بِالْجِد وَ الإِجْتِهَادِ، وَإِذَا صَلَّيْتُمُ الصُّبْحَ وَانْصَرَفْتُمْ فَبَكَّرُوا فِي طَلَبِ الرِّزْقِ وَ اطْلُبُوا الْحَلالَ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ سَيَرْزُقُكُمْ وَ يُعِينُكُمْ عَلَيْهِ.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ شِهَابٍ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

7- هشام صیدلانی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اى هشام! حتی اگر دیدی که دو صف جنگ رویا رو شده اند در آن روز نیز طلب روزی حلال را ترک مکن.

8- خالد بن نجیح گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید: هریک از دوستان خود را دیدید بر او سلام کنید و به آنها بگویید: فلان بن فلان بر شما سلام می رساند؛ و به آنها بگویید: شما را به تقوی (و ترس) از خداوند عزوجل و آن چیزی که موجب رسیدن به نعمت های الهی می شود سفارش می کنم به خدا سوگند! جز آن چیزی که خودمان را بدان وادار می کنم دستور نمی دهم؛ پس تلاش و کوشش فراوان کنید.

هنگامی که نماز صبح را گزاردید و نماز تمام شد همان صبحگاهان در پی رزق و روزی بروید و روزی حلال بجویید که خداوند عزوجل به سرعت به شما رزق و روزی می دهد و شما را برای کسب روزی حلال کمک خواهد کرد.

9- شهاب بن عبدربه گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: -

إِنْ ظَنَنْتَ أَوْ بَلَغَكَ أَنَّ هَذَا الْأَمْرَ كَائِنٌ فِي غَدٍ فَلا تَدَعَنَّ طَلَبَ الرِّزْقِ، وَ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لا تَكُونَ كَلَّا فَافْعَلْ.

10- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبَانٍ عَنِ الْعَلَاءِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

أَيَعْجِرُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ النَّمْلَةِ؟ فَإِنَّ النَّمْلَةَ تَجُرُّ إِلَى جُحْرِهَا.

11- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ عَنْ كُلَيْبِ الصَّيْدَاوِيِّ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: ادْعُ اللهَ عَزّوجلّ لِي فِي الرِّزْقِ فَقَدِ الْتَاثَتْ عَلَيَّ أُمُورِي.

فَأَجَابَنِي مُسْرِعاً: لا، اخْرُجْ فَاطْلُبْ.

اگر گمان کردی یا این خبر به تو رسید (و یقین کردی) که فردا این امر (ظهور امام زمان علیه السلام) محقق خواهد شد به هیچ وجه از کسب روزی دست برمدار و اگر می توانی سربار دیگران نباشی همین کار را بکن.

10- علاء گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: آیا هریک از شما از این که همانند مورچه که دانه را به لانه اش می برد ناتوان هستید؟

11- كليب صیداوی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: کارهایم به هم پیچیده است برای رزق و روزی من دعا کنید.

حضرتش فوری فرمود: نه، برو و روزی را طلب کن (تا خدایت روزی دهد).

بخش ششم

اشاره

(6)

بَابُ الْإِبْلَاءِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ زِيَادِ الْقَنْدِي عَنِ الْحُسَيْنِ الصَّحَافِ عَنْ سَدِيرٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَيُّ شَيْءٍ عَلَى الرَّجُلِ فِي طَلَبِ الرِّزْقِ؟

فَقَالَ: إِذَا فَتَحْتَ بَابَكَ وَ بَسَطْتَ بِسَاطَكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنِ الطَّيَّارِ قال:

قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: أَيَّ شَيْءٍ تُعَالِجُ؟ أَيَّ شَيْءٍ تَصْنَعُ؟

فَقُلْتُ: مَا أَنَا فِي شَيْءٍ.

کم ترین مقدار کار برای طلب رزق و روزی

1- سدیر گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: کمترین کاری که مردم برای کسب روزی لازم است انجام دهند، چیست؟

فرمود: این که در مغازه ات را بگشایی و بساطت را بگستری؛ در این صورت به وظیفه ات عمل کرده ای.

2- طیّار گوید: ابو جعفر علیه السلام به من فرمود: چه راهی را پیش گرفته ای؟ چکار می کنی؟

گفتم: کاری نمی کنم.

قَالَ: فَخُذْ بَيْتاً وَ اكْنُسْ فِنَاهُ وَ رُشَّهُ وَ ابْسُطْ فِيهِ بِسَاطًا، فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا وَجَبَ عَلَيْكَ.

قَالَ: فَقَدِمْتُ فَفَعَلْتُ فَرُزِقْتُ.

بخش هفتم

اشاره

(7)

بَابُ الْإِجْمَالِ فِي الطَّلَبِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاع.

الا إِنَّ الرُّوحَ الْأَمِينَ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّهُ لا تَمُوتُ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلُ رِزْقَهَا فَاتَّقُوا اللهَ عَزّوجلّ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ وَ لا يَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَيْءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوهُ بِشَيْءٍ مِنْ مَعْصِيَةِ اللهِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَسَمَ الْأَرْزَاقَ بَيْنَ خَلْقِهِ حَلالاً وَ لَمْ يَقْسِمْهَا حَرَاماً.

فرمود: مغازه ای تهیه کن و جلوی آن را تمیز کن و آب بپاش و بساطی در آن جا بگستران. اگر این را انجام دادی وظیفه ای را که بر تو واجب است انجام داده ای.

راوی گوید: من این کار را انجام دادم و رزق و روزی نصیبم شد.

حد نهایی کسب رزق و روزی

1- ابو حمزه ثمالی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم در حجة الوداع فرمود:

بدانید که روح الامین مرا با خبر کرد که هیچ کس تا روزی اش را به طور کامل دریافت نکند نخواهد مرد. پس تقوای الهی پیشه کنید و در طلب رزق و روزی باشید و اگر روزیتان به کندی آمد بر آن مشوید که با انجام معصیت الهی آن را (سریع تر) به دست آورید؛ چون خدای تبارک و تعالی روزی ها را بین خلق خودش به طور حلال تقسیم فرموده است و آن را از راه حرام در نظر نگرفته است.

فَمَنِ اتَّقَى اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَ صَبَرَ أَتَاهُ اللهُ بِرِزْقِهِ مِنْ حِلَّهِ وَ مَنْ هَتَكَ حِجَابَ السِّتْرِ وَ عَجَّلَ فَأَخَذَهُ مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ قُصَّ بِهِ مِنْ رِزْقِهِ الْحَلَالِ وَ حُوسِبَ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرِ علیه السلام قَالَ:

لَيْسَ مِنْ نَفْسٍ إِلَّا وَ قَدْ فَرَضَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لَهَا رِزْقَهَا حَلالاً يَأْتِيهَا فِي عَافِيَةٍ وَعَرَضَ لَهَا بِالْحَرَامِ مِنْ وَجْهِ آخَرَ، فَإِنْ هِيَ تَنَاوَلَتْ شَيْئاً مِنَ الْحَرَامِ فَاصَّهَا بِهِ مِنَ الْحَلالِ الَّذِي فَرَضَ لَهَا وَ عِنْدَ اللهِ سِوَاهُمَا فَضْلُ كَثِيرٌ وَ هُوَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ (وَ سْتَلُوا الله مِنْ فَضْلِهِ).

3- إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي الْبِلادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ نَفَثَ فِي رُوعِي رُوحُ الْقُدُسِ أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَوْفِيَ رِزْقَهَا وَ إِنْ أَبْطَأَ عَلَيْهَا فَاتَّقُوا اللهَ عَزَّوَجَلَّ وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ وَلا يَحْمِلَنَكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَيْءٍ مِمَّا عِنْدَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ أَنْ تُصِيبُوهُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِالطَّاعَةِ.

بدین جهت هر کس از خدا بترسد و شکیبایی کند خداوند رزق و روزی او را از حلال می آورد و اگر کسی که پرده دری کند و شتاب زده عمل نماید آن را از راه غیر حلال به دست آورد خداوند نیز از رزق حلالی که برای او در نظر گرفته است همان مقدار کم می کند و در روز قیامت نیز به خاطر کسب حرام او را باز خواست می کند.

2- ابو البلاد گوید: امام باقر علیه السلام فرمود:

هیچ کسی وجود ندارد مگر آن که خداوند عزوجل برایش روزی حلال را در نظر گرفته است و با عافیت و سلامتی به او می رسد و از طریق دیگری نیز از راه حرام بر انسان عرضه می شود و البته جز این دو نیز خداوند فضل بی شمار دارد؛ این است که خداوند می فرماید: «و از فضل خدا در خواست کنید».

3- ابو البلاد گوید: امام (باقر یا امام صادق علیهما السلام) فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

ای مردم! به راستی که روح القدس به من الهام کرد که هیچ کس نمی میرد تا آن گاه که رزق و روزی اش را به طور کامل دریافت کند حتی اگر به کندی به دستش برسد، پس تقوای الهی پیشه کنید و در طلب روزی اجمال ،کنید و کندی رسیدن روزی الهی شما را بر آن ندارد که با معصیت خداوند در پی آن بروید چون جز با اطاعت از او به دست نمی آید.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَانِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ عَنْ خَدِيجَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لَوْ كَانَ الْعَبْدُ فِي حَجَرٍ لَأَتَاهُ اللهُ بِرِزْقِهِ فَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَب.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السَّنْدِيٌّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللهَ عَزوجل خَلَقَ الْخَلْقَ وَ خَلَقَ مَعَهُمْ أَرْزَاقَهُمْ حَلالاً طَيِّباً. فَمَنْ تَنَاوَلَ شَيْئاً مِنْهَا حَرَاماً قُصَّ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْحَلالِ.

6- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

كَمْ مِنْ مُتَّعِب نَفْسَهُ مُقْتَرِ عَلَيْهِ وَ مُقْتَصِدٍ فِي الطَّلَبِ قَدْ سَاعَدَتْهُ الْمَقَادِيرُ.

7- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْقَمِّيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْقَصِيرِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثَّمَالِي قَالَ:

4- أبو خديجه گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اگر بنده ای در میان سنگی نیز قرار گرفته باشد به طور حتم خداوند عزوجل روزی او را به او می رساند پس در طلب روزی اجمال کنید.

5- اسحاق بن عمّار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

خداوند عزوجل مخلوقات را آفریده و به همراه آنها روزی شان را نیز به طور حلال و پاکیزه آفرید به همین جهت هرکس از راه حرام مقداری از روزی خود را به دست آورد از روزی حلالش همان مقدار کاسته می شود.

6- سهل بن زیاد در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

چه بسیار کسی که خود را به زحمت می اندازد و بر خود تنگ می گیرد و چه بسیار کسی که در طلب کسب روزی میانه روی می کند و مقدرات او را یاری می دهند.

7- ابو حمزه ثمالی گوید: -

ذُكِرَ عِنْدَ عَلِيَّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام غَلَاءُ السَّعْرِ.

فَقَالَ: وَ مَا عَلَيَّ مِنْ غَلَائِهِ؟! إِنْ غَلَا فَهُوَ عَلَيْهِ وَإِنْ رَخُصَ فَهُوَ عَلَيْهِ.

8- عَنْهُ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لِيَكُنْ طَلَبُكَ لِلْمَعِيشَةِ فَوْقَ كَسْبِ الْمُضَيَّع وَ دُونَ طَلَبِ الْحَرِيصِ الرَّاضِي بِدُنْيَاهُ الْمُطْمَئِنُ إِلَيْهَا، وَ لَكِنْ أَنْزِلْ نَفْسَكَ مِنْ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْمُنْصِفِ الْمُتَعَفِّفِ تَرْفَعُ نَفْسَكَ عَنْ مَنْزِلَةِ الْوَاهِنِ الصَّعِيفِ وَ تَحْتَسِبُ مَا لا بُدَّ مِنْهُ إِنَّ الَّذِينَ أُعْطُوا الْمَالَ ثُمَّ لَمْ يَشْكُرُوا لَا مَالَ لَهُمْ.

9- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام كَثِيراً مَا يَقُولُ: اعْلَمُوا عِلْماً يَقِينَا أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمْ يَجْعَلْ لِلْعَبْدِ وَ إِنِ اشْتَدَّ جَهْدُهُ وَ عَظُمَتْ حِيلَتُهُ وَكَثُرَتْ مُكَابَدَتُهُ أَنْ يَسْبِقَ مَا سُمِّيَ لَهُ فِي الذِّكْرِ الْحَكِيم وَ لَمْ يَحُلْ مِنَ الْعَبْدِ فِي ضَعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِيلَتِهِ أَنْ يَبْلُغَ مَا سُمِّيَ لَهُ في الذِّكْرِ الْحَكِيمِ.

از گرانی نزد امام سجاد علیه السلام سخن به میان آمد، فرمود:

مرا به گرانی چه کار؟ اگر گران شود روزی ام بر عهده خداست و اگر ارزان شود نیز بر عهده اوست.

8- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

باید بیش از کسی که تنبل است و کمتر از کسی که در کسب روزی حریص (که به دنیایش خوشنود و مطمئن است) به طلب رزق و روزی بپردازی. باید خودت را در کسب روزی میانه روی که از دیگران در خواست نمی کند و خویشتن را از این که مانند شخصی تنبل و سست باشی خارج کن و آن قدر روزی به دست بیاور که ناچار بدان نیازمند هستی همانا کسانی که ثروت بد آنها داده شد و تشکر نکردند، مالی ندارند (یعنی مالشان گرفته می شود یا از آن سودی نمی یابد).

9- جمهور در روایت مرفوعه ای گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: امیر مؤمنان علی علیه السلام در موارد بسیاری می فرمود:

به طور حتم و یقین بدانید که خداوند عزوجل حتی اگر بنده ای بسیار تلاش کند و نقشه های بزرگ بچیند و رنج فراوان بکشد نمی گذارد از آن چه در «لوح محفوظ» برایش در نظر گرفته شده است پیشی بگیرد و اگر بنده ای ناتوان باشد و تدبیرش اندک باعث نمی شود از آن چه در لوح محفوظ برایش نوشته شده است عقب بماند و بدان دست نیابد.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَنْ يَزْدَادَ امْرُؤٌ نَقِيراً بِحِلْقِهِ وَ لَمْ يَنْتَقِصِ امْرُؤٌ نَقِيراً لِحُمْقِهِ فَالْعَالِمُ لِهَذَا الْعَامِلُ بِهِ أَعْظَمُ النَّاسِ رَاحَةً فِي مَنْفَعَتِهِ وَ الْعَالِمُ لِهَذَا النَّارِكُ لَهُ أَعْظَمُ النَّاسِ شُغُلاً فِي مَضَرَّتِهِ وَ رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ مُسْتَدْرَجِ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَ رُبَّ مَغْرُورٍ فی النَّاسِ مَصْنُوع لَهُ.

فَأَفِقْ أَيُّهَا السَّاعِي مِنْ سَعْيِكَ وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِكَ وَانْتَبِهُ مِنْ سِنَةِ غَفْلَتِكَ وَ تَفَكَّرْ فِيمَا جَاءَ عَنِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ عَلَى لِسَانِ نَبِيَّهِ صلى الله عليه وسلم وَ احْتَفِظُوا بِهَذِهِ الْحُرُوفِ السَّبْعَةِ، فَإِنَّهَا مِنْ قَوْلِ أَهْل الْحِجَى وَ مِنْ عَزَائِمِ اللهِ فِى الذِّكْرِ الْحَكِيم أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَلْقَى اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ بِخَلَّةٍ مِنْ هَذِهِ الْخِلالِ الشِّرْكِ بِاللهِ فِيمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَوْ إِشْفَاءِ غَيْطٍ بِهَلاكِ نَفْسِهِ أَوْ إِقْرَارٍ بِأَمْرٍ يَفْعَلُ غَيْرُهُ أَوْ يَسْتَنْجِحَ إِلَى مَخْلُوقٍ بِإِظْهَارِ بِدْعَةٍ فِي دِينِهِ، أَوْ يَسُرَّهُ أَنْ يَحْمَدَهُ النَّاسُ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ وَ الْمُتَجَبِّرِ الْمُخْتَالِ وَ صَاحِبِ الْأَبْهَةِ وَ الزَّهْو.

ای مردم! هیچ فردی به جهت زیرکی خود هسته خرمایی نیفزود و هیچ فردی به جهت حماقتش هسته خرمایی از دارایی اش کاسته نشد پس آن که از این امر آگاه است آسوده ترین مردم در سود است و آن که ناآگاه است مشغول ترین فرد به زیان آن است. و چه بسا افرادی که به آنان نعمت داده شده و با احسان مورد استدراج قرار گرفته اند و چه بسا فردی مردم عاقل می پندارند و خداوند کار او را می سازد.

پس ای کوششگر! در کوشش خود تقوای خدا پیشه کن و از شتابت بکاه و از خواب غفلت بیدار شو و مطالبی که از جانب خداوند متعال بر زبان پیامبرش صلى الله عليه وسلم جاری شده بیندیش و این حروف هفتگانه را حفظ کن چرا که آنها از گفتار خردمندان و از عزائم خدا در لوح محفوظ است که هیچ کس با این ویژگی خدا را ملاقات نخواهد کرد که در آن چه خدا به او واجب کرده به خدا شرک ورزد یا با هلاک خویش خشم خود را شفا دهد یا به کار دیگری اقرار کند یا به مخلوقی با اظهار بدعتی در دین روی آورد، یا دوست بدارد که مردم او را به کاری که نکرده بستایند و جبار و سرکشی که تکبر می ورزد و صاحب عظمت و شکوه دروغین.

أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الرِّبَاعَ هِمَّتُهَا التَّعَدِّي وَ إِنَّ الْبَهَائِمَ هِ-مَّتُهَا بُطُونُهَا، وَإِنَّ النِّسَاءَ هِمَّتُهُنَّ الرِّجَالُ، وَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُشْفِقُونَ خَائِفُونَ وَجِلُونَ جَعَلَنَا اللَّهُ وَإِيَّاكُمْ مِنْهُمْ.

10- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَم عَنْ رَبِيعِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُسْلِيٌّ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَسَّعَ فِي أَرْزَاقِ الْحَمْقَى لِيَعْتَبِرَ الْعُقَللَاءُ وَ يَعْلَمُوا أَنَّ الدُّنْيَا لَيْسَ يُنَالُ مَا فِيهَا بِعَمَل وَ لا حِيلَةٍ.

11- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَر علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وسلم:

أَيُّهَا النَّاسُ! إِنِّي لَمْ أَدَعْ شَيْئاً يُقَرِّبُكُمْ إِلَى الْجَنَّةِ وَ يُبَاعِدُكُمْ مِنَ النَّارِ إِلَّا وَ قَدْ نَبَّأْتُكُمْ بِهِ. أَلا وَ إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ [قَدْ] نَفَثَ فِي رُوعِي وَ أَخْبَرَنِي أَنْ لَا تَمُوتُ نَفْسٌ حَتَّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا.

ای مردم! همت درندگان تجاوزگری و همت چهارپایان شکم آنهاست. و همت زنان مردان هستند به راستی که مؤمنان ترسان و بیمناک هستند، خداوند ما و شما را از آنان قرار دهد.

10- عبد الله بن سلیمان گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

خدای تبارک و تعالی روزی افراد احمق و کم عقل را گسترش داده تا عاقلان عبرت بگیرند و بدانند که چیزهایی که در دنیا هست (تنها) با کار و حیله (تدبیر) به دست نمی آید.

11- حلبی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود:

ای مردم من هر چیزی را که شما را به بهشت نزدیک می کند و از آتش دور می دارد برای شما گزارش دادم و هیچ چیز را ناگفته نگذاشتم بدانید که روح القدس به قلب من الهام کرد که هیچ کسی تا روزی اش را به طور کامل دریافت نکند از این دنیا نخواهد رفت.

فَاتَّقُوا اللهَ عَزّوجلّ وَ أَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ وَ لا يَحْمِلَنَّكُمُ اسْتِبْطَاءُ شَيْءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ تَطْلُبُوهُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، فَإِنَّهُ لا يُنَالُ مَا عِنْدَ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ إِلَّا بِطَاعَتِهِ.

بخش هشتم

اشاره

(8)

بَابُ الرِّزْقِ مِنْ حَيْثُ لَا يُحْتَسَبُ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَزَّازِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

أَبَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا أَنْ يَجْعَلَ أَرْزَاقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُونَ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقُولُ:

پس از خداوند عزوجل بترسید (بپرهیزید) و در طلب روزی اجمال کنید و کندی آمدن روزی باعث نشود که آن را با معصیت الهی جست و جو کنید و چون چیزهایی که نزد خداوند بزرگ است جز با طاعت و فرمانبرداری از او به دست نمی آید.

رزق و روزی از جایی که حساب نمی شود

1- محمد بن مسلم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند عزوجل روزی های مؤمنان را تنها از جایی که حساب نمی کنند می رساند.

2- ابو جمیله گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: -

كُنْ لِمَا لا تَرْجُو أَرْجَى مِنْكَ لِمَا تَرْجُو، فَإِنَّ مُوسَى علیه السلام ذَهَبَ لِيَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ نَاراً فَانْصَرَفَ إِلَيْهِمْ وَ هُوَ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ أَبِيهِ علیه السلام عَنْ جَدِّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

كُنْ لِمَا لا تَرْجُو أَرْجَى مِنْكَ لِمَا تَرْجُو، فَإِنَّ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ علیه السلام خَرَجَ يَقْتَبِسُ لأَهْلِهِ نَاراً فَكَلَّمَهُ اللهُ عَزَوجِل وَ جَلَّ وَ رَجَعَ نَبِيّاً مُرْسَلاً وَخَرَجَتْ مَلِكَةُ سَبَإٍ فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَيْمَانَ علیه السلام وَ خَرَجَتْ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ يَطْلُبُونَ الْعِزَّ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِينَ.

4- عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْهَزْهَازِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ السَّرِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ اللَّهَ عَزّوجل جَعَلَ أَرْزَاقَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُونَ. وَ ذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا لَمْ يَعْرِفْ وَجْهَ رِزْقِهِ كَثُرَ دُعَاؤُهُ.

نسبت به چیزی که امیدوار نیستی بیش از آن چه امیدوار هستی امیدوار باشد. چون موسی علیه السلام رفت که برای خانواده اش آتشی برگیرد و بیاورد و هنگامی که بازگشت پیامبری مرسل شده بود.

3- عبد الله بن قاسم گوید: امام صادق علیه السلام از پدر و اجداد بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمودند که امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود: نسبت به چیزی که امید نداری بیش از آن چیزی که امیدوار هستی امیدوار باش چون موسی بن عمران علیه السلام رفت تا برای خانواده اش آتشی بیاورد و خداوند عزوجل با او به وسیله درخت سخن گفت و هنگامی که بازگشت پیامبر مرسل شده بود.

هم چنین ملکه سبا از قصرش آمد و در نتیجه به سلیمان ایمان آورد و مسلمان شد و نیز ساحران فرعون رفتند که برای فرعون عزّت بیاورند ولی نتیجه اش آن شد که مؤمن شدند.

4- علی بن سری گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: همانا خداوند عزوجل ارزاق مؤمنان را از راهی که حساب نمی کنند قرار داد و این بدان جهت است که اگر بنده ای نداند روزی اش از چه راهی می آید، دعای بسیار می کند.

5- عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيّ عَنْ هَارُونَ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ:

قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: مَا فَعَلَ عُمَرُ بْنُ مُسْلِم؟

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَقْبَلَ عَلَى الْعِبَادَةِ وَ تَرَكَ التَّجَارَةَ.

فَقَالَ: وَيْحَهُ؟! أَمَا عَلِمَ أَنَّ تَارِكَ الطَّلَبِ لا يُسْتَجَابُ لَهُ إِنَّ قَوْماً مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا نَزَلَتْ: (وَ مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ) أَغْلَقُوا الْأَبْوَابَ وَأَقْبَلُوا عَلَى الْعِبَادَةِ وَقَالُوا: قَدْ كُفِينَا.

فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: مَا حَمَلَكُمْ عَلَى مَا صَنَعْتُمْ؟

قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ! تُكُفْلَ لَنَا بِأَرْزَاقِنَا فَأَقْبَلْنَا عَلَى الْعِبَادَةِ.

فَقَالَ: إِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يُسْتَجَبْ لَهُ عَلَيْكُمْ بِالطَّلَبِ.

5- علی بن عبدالعزیز گوید: امام صادق علیه السلام از من پرسید: عمر بن مسلم چه کار می کند؟

گفتم: قربانت گردم به عبادت روی آورده و کسب و کار را رها کرده است.

فرمود: وای بر او! مگر نمی داند کسی که در پی روزی نرود، دعایش مستجاب نمی شود؟ گروهی از یاران رسول خدا صلى الله عليه وسلم پس از نزول آیه «و هرکس تقوای الهی پیشه کند خداوند برای او راه خروجی قرار می دهد و از جایی که حساب نمی کند روزی اش می دهد». در خانه های خود را بستند و به عبادت روی آوردند و گفتند: روزی ما تأمین می شود.

این خبر به پیامبر صلى الله عليه وسلم رسید و به دنبال آنان فرستاد و فرمود: چه چیزی باعث شد که شما به این کار بپردازید؟

گفتند: ای رسول خدا! روزی ما ضمانت شد و به عهده گرفته شد و ما به عبادت روی آوردیم.

فرمود: به راستی که هرکس چنین کند دعایش مستجاب نمی شود در پی روزی باشید!

بخش نهم

اشاره

(9)

بَابُ كَرَاهِيَةِ النَّوْمِ وَ الْفَرَاغِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

كَثْرَةُ النَّوْم مَذْهَبَةٌ لِلدِّين وَ الدُّنْيَا.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ بَشِيرٍ الدَّهانِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ اللهَ عَزّوجل يُبْغِضُ الْعَبْدَ النَّوَّامَ الْفَارِغَ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُسْكَانَ وَ صَالِحِ النِّيلِي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يُبْغِضُ كُثْرَةَ النَّوْمِ وَكَثْرَةَ الْفَرَاغِ.

کراهت خوابیدن و بیکاری

1- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خواب بسیار، دین و دنیا را می برد.

2- بشیر دهان گوید: از امام کاظم علیه السلام شنیدم که می فرمود: به راستی که خداوند عزوجل با بنده ای که بسیار بخوابد و بیکار باشد دشمن است.

3- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: به راستی که خداوند عزوجل زیاد خوابیدن و زیاد بی کار بودن را دشمن می دارد.

بخش دهم

اشاره

(10)

بَابُ كَرَاهِيَةِ الْكَسَلِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

عَدوُ الْعَمَلِ الْكَسَلُ.

2- سَهْلُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام قَالَ: قَالَ أَبِي علیه السلام لِبَعْضِ وَلدِهِ:

إِيَّاكَ وَ الْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ، فَإِنَّهُمَا يَمْنَعَانِكَ مِنْ حَظِّكَ مِنَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مَنْ كَسِلَ عَنْ طَهُورِهِ وَ صَلاتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ آخِرَتِهِ، وَ مَنْ كَسِلَ عَمَّا يُصْلِحُ بِهِ أَمْرَ مَعِيشَتِهِ فَلَيْسَ فِيهِ خَيْرٌ لِأَمْرِ دُنْيَاهُ.

کراهت کسالت و تنبلی

1- ابن قداح گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دشمن کار، تنبلی و کسالت است.

2- سعد بن ابى خلف گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود: پدرم به یکی از فرزندانش فرمود:

از کسالت و تنبلی و بی حوصلگی بر حذر باش که این دو تو را از بهره وری دنیا و آخرت باز می دارند.

3- زراره گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هرکس از طهارت و نماز تنبلی کند خیری برای آخرت او نیست و هرکس در کاری که موجب اصلاح امور زندگانی او می شود تنبلی کند، خیری در آن برای دنیای او نخواهد بود.

4- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

إِنِّي لأَبْغِضُ الرَّجُلَ أَوْ أَبْغِضُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ كَسْلانَاً [ كَسْلانَ ] عَنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ مَنْ كَسِلَ عَنْ أَمْرِ دُنْيَاهُ فَهُوَ عَنْ أَمْرِ آخِرَتِهِ أَكْسَلُ.

5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام قَالَ:

إِيَّاكَ وَالْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ، فَإِنَّكَ إِنْ كَسَلْتَ لَمْ تَعْمَلْ وَ إِنْ ضَجِرْتَ لَمْ تُعْطِ الْحَقَّ.

6- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ صَالِحٍ بْنِ عُمَرَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا تَسْتَعِنْ بِكَسْلانَ وَلَا تَسْتَشِيرَنَّ عَاجِزاً.

7- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْهَيْثَمِ النَّهْدِي عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَمْرِو الْوَاسِطِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَبِيُّ عَنْ زَيْدٍ الْقَتَاتِ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ الله علیه السلام يَقُولُ:

4- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: من با مردی که برای کار دنیای خود تنبل وکسل باشد دشمن هستم و هرکس دربارۀ دنیایش تنبلی کند در مورد آخرتش تنبل تر است.

5- سماعة بن مهران گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود: از کسالت و بی حوصلگی بپرهیز که اگر تنبلی کنی کار نمی کنی و اگر بی حوصلگی کنی از حقت محروم می شوی.

6- حسن بن عبدالله گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: از تنبل کمک مخواه و با شخص عاجز (سست اندیش) به مشورت منشین.

7- ابان بن تغلب گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: -

تَجَنَّبُوا الْمُنَى ، فَإِنَّهَا تُذْهِبُ بَهْجَةَ مَا خُوِّلْتُمْ وَ تَسْتَصْغِرُونَ بِهَا مَوَاهِبَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَكُمْ وَ تُعْقِبُكُمُ الْحَسَرَاتُ فِيمَا وَهَمْتُمْ بِهِ أَنْفُسَكُمْ.

8- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام:

إِنَّ الْأَشْيَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْكَسَلُ وَ الْعَجْرُ، فَنُتِجَا بَيْنَهُمَا الْفَقْرَ.

9- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً قَالَ:

كَتَبَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَى رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ

اما بَعْدُ، فَلا تُجَادِلِ الْعُلَمَاءَ وَ لا تُمَارِ السُّفَهَاءَ فَيُبْغِضَكَ الْعُلَمَاءُ وَ يَشْتِمَكَ السُّفَهَاءُ، وَلا تَكْسَلْ عَنْ مَعِيشَتِكَ فَتَكُونَ كَلَّا عَلَى غَيْرِكَ أَوْ قَالَ: عَلَى أَهْلِكَ.

بخش یازدهم

اشاره

(11)

بَابُ عَمَلِ الرَّجُلِ فِي بَيْتِهِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

از آرزوها دوری کنید که خوبی و زیبایی و نعمت هایی را که به دست آورده اید میبرد و موهبت هایی را که خداوند تعالی به شما ارزانی داشته است کوچک می شمارید و در آینده نیز حسرت اوهام باطلی را می خورید که در دل می پروراندید.

8- علی بن محمد در روایت مرفوعه ای گوید: امیر مؤمنان علی علیه السلام فرمود: هنگامی که هر چیزی با چیز دیگر ازدواج کرد (همراه شد) کسالت و تنبلی با بی حوصلگی در هم آمیخته و فرزندی به نام فقر و تنگدستی برای صاحب خود به بار آوردند.

9- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام به یکی از دوستان خود نوشت:

اما بعد، با عالمان جدال (درگیری لفظی) مکن و با سفیهان و بی خردان نیز درگیر مشو؛ زیرا عالمان با تو دشمن می شوند و سفیهان و بی خردان نیز به شماتت و دشنام تو می پردازند و در مورد کسب روزیات تنبلی به خود راه مده؛ زیرا در این صورت سربار دیگران می شوی یا آن که فرمود سربار خانواده ات می شوی.

کار کردن مرد در خانه اش

1- هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: -

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَحْتَطِبُ وَ يَسْتَقِي وَ يَكْنُسُ، وَكَانَتْ فَاطِمَةُ علیها السلام تَطْحَنُ وَتَعْجِنُ وَ تَخْبِزُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدَلِ بْنِ مَالِكِ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهُم عَنِ الْكَاهِلِيِّ عَنْ مُعَاذٍ بَيَّاعِ الْأَكْسِيَةِ قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

كَانَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم يَحْلُبُ عَنْزَ أَهْلِهِ.

بخش دوازدهم

اشاره

(12)

بَابُ إِصْلاحِ الْمَالِ وَ تَقْدِيرِ الْمَعِيشَةِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ فِي حِكْمَةِ آلِ دَاوُدَ علیه السلام: يَنْبَغِي لِلْمُسْلِم الْعَاقِلِ أَنْ لَا يُرَى ظَاعِنَا إِلَّا فِي ثلاث:

امیر مؤمنان علی علیه السلام همیشه برای خانه هیزم و آب می آورد و فاطمه علیها السلام نیز آرد و خمیر می ساخت و نان می پخت.

2- معاذ گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

رسول خدا صلى الله عليه وسلم همواره بز خانگی خودشان را می دوشید.

اصلاح مال و برنامه ریزی برای امور زندگانی

1- محمد بن مروان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در حکمت آل داوود علیه السلام آمده است:

برای مسلمان عاقل سزاوار است که جز برای این سه کار در مسافرت دیده نشود:

مَرَمَّةٍ لِمَعَاشِ، أَوْ تَزَوُّدٍ لِمَعَادٍ، أَوْ لَذَّةٍ فِي غَيْرِ ذَاتِ مُحَرَّمٍ.

لِلْمُسْلِم الْعَاقِلِ أَنْ يَكُونَ لَهُ سَاعَةٌ يُفْضِي بِهَا إِلَى عَمَلِهِ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللهِ عَزَّوَجَلٌ.

وَ سَاعَةٌ يُلاقِي إِخْوَانَهُ الَّذِينَ يُفَاوِضُهُمْ وَ يُفَاوِضُونَهُ فِي أَمْرِ آخِرَتِهِ.

وَ سَاعَةٌ يُخَلِّي بَيْنَ نَفْسِهِ وَ لَذَّاتِهَا فِي غَيْرِ مُحَرَّمٍ، فَإِنَّهَا عَوْنٌ عَلَى تِلْكَ السَّاعَتَيْنِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِي عَنْ رَجُل عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

الْكَمَالُ كُلُّ الْكَمَالِ فِي ثَلاثَةٍ وَ ذَكَرَ فِي الثَّلَاثَةِ التَّقْدِيرَ فِي الْمَعِيشَةِ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ ثَعْلَبَةَ وَ غَيْرِهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِصْلَاحُ الْمَالِ مِنَ الْإِيمَانِ.

برای اصلاح وضع مادی یا برای تهیه اندوخته روز معاد و یا برای لذت غیر حرام.

و برای مسلمان عاقل سزاوار است که ساعتی را برای خود مشخص کند که بین خود و خداوند عزوجل به اعمال خود بنگرد و آنها را بررسی کند و ساعتی را قرار دهد که برادرانش را ملاقات کند و در مورد کارهای آخرت با یکدیگر گفت و گو کنند و ساعتی نیز قرار دهد که لذت های غیر حرام برای خودش فراهم کند که این باعث می شود از آن ساعت دیگر نیز بهره وری بهتر کند.

2- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: تمام کمالات در سه چیز هستند.... و برنامه ریزی در زندگانی.

3- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: اصلاح ثروت و دارایی جزو ایمان است.

4 - أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ قَالَ:

رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَكيلُ تَمْراً بِيَدِهِ فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! لَوْ أَمَرْتَ بَعْضَ وُلْدِكَ أَوْ بَعْضَ مَوَالِيكَ فَيَكْفِيكَ؟

فَقَالَ: يَا دَاوُدُ إِنَّهُ لا يُصْلِحُ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ إِلَّا ثَلاثَةُ: التَّفَقُهُ فِي الدِّينِ، وَ الصَّبْرُ عَلَى النَّائِبَةِ، وَ حُسْنُ التَّقْدِيرِ فِي الْمَعِيشَةِ.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ عَنْ ذَرِيحَ الْمُحَارِبِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِذَا أَرَادَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِأَهْلِ بَيْتٍ خَيْراً رَزَقَهُمُ الرِّفْقَ فِي الْمَعِيشَةِ.

6- عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا - قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام:

عَلَيْكَ بِإِصْلاحِ الْمَالِ، فَإِنَّ فِيهِ مَنْبَهَةٌ لِلْكَرِيمِ وَ اسْتِغْنَاءٌ عَنِ اللَّيْيمِ.

4- داوود بن سرحان گوید: امام صادق علیه السلام را دیدم که با دست مبارک خود به وزن کردن خرما پرداخته بود؛ عرض کردم قربانت گردم! به یکی از فرزندان یا غلامان می فرمودید تا انجام دهد.

فرمود: ای داوود! جز این سه چیز چیزی باعث اصلاح شخص مسلمان نمی شود:

تفقه و تحصیل بینش دینی؛ صبر بر مصیبت، اندازه گیری و برنامه ریزی در زندگی.

5- ذریح محاربی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هرگاه خداوندعزوجل، خیر و صلاح افراد خانواده ای را بخواهد مدارا در امور زندگانی (و مصرف) را روزی آنها می کند.

6- یکی از شیعیان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: تو را به اصلاح مال و ثروتت سفارش می کنم؛ چراکه این کار باعث شرافت فرد کریم، و بی نیازی از شخص پست می شود.

بخش سیزدهم

اشاره

(13)

بَابُ مَنْ كَدَّ عَلَى عِيَالِهِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عبد الله علیه السلام قَالَ:

الْكَادُّ عَلَى عِبَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ عَنْ زَكَرِيَّا ابْنِ آدَمَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّضَا علیه السلام قَالَ:

الَّذِي يَطْلُبُ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مَا يَكُفُ بِهِ عِيَالَهُ أَعْظَمْ أَجْراً مِنَ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

کسی که برای خانواده خود زحمت بکشد

1- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که خود را برای (تحصیل روزی) خانواده اش به رنج بیفکند همانند جهادگر در راه خداست.

2- ذکریا بن آدم گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: کسی که در پی فضل خداوند عزوجل (و روزی) است تا مخارج خانواده اش را تأمین کند، پاداش او از جهادگر در راه خداوند عزوجل بزرگتر است.

3- فضیل بن یسار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: -

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ وَلا يَطْلُبُ حَرَاماً فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ.

بخش چهاردهم

اشاره

(14)

بَابُ الْكَسْبِ الْحَلَالِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ علیه السلام: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ يَرْزُقَنِي الْحَلالَ.

فَقَالَ: أَتَدْرِي مَا الْحَلَالُ؟

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! أَمَّا الَّذِي عِنْدَنَا فَالْكَسْبُ الطَّيِّبُ.

فَقَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام يَقُولُ: الْحَلالُ قُوتُ الْمُصْطَفَيْنَ، وَ لَكِنْ قُلْ: أَسْأَلُكَ مِنْ رِزْقِكَ الْوَاسِع.

اگر مردی در سختی و تنگدستی به سر برد و به اندازه تأمین مایحتاج خود و خانواده اش کار کند و نیز در پی حرام نرود چنین شخصی همانند مجاهد در راه خداست.

کسب روزی حلال

1- احمد بن محمد بن ابی نصر گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: قربانت گردم! از خدا می خواهم که روزی حلال نصیبم کند.

فرمود: آیا می دانی حلال چیست؟

عرض کردم: قربانت گردم! چیزی که ما می دانیم این است که کاسبی پاکیزه و درست حلال است.

فرمود: امام سجاد علیه السلام همواره می فرمود: حلال، خوراک بندگان انتخاب شده خداست بلکه باید بگویی: (خدایا) از روزی فراخ و گسترده از تو در خواست می کنم.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّانِي علیه السلام قَالَ:

نَظَرَ أَبُو جَعْفَرِ علیه السلام إِلَى رَجُلٍ وَ هُوَ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ مِنْ رِزْقِكَ الْحَلالِ.

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: سَأَلْتَ قُوتَ النَّبِيِّينَ. قُلِ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ رِزْقاً وَاسِعاً طَيِّباً مِنْ رِزْقِكَ.

بخش پانزدهم

اشاره

(15)

بَابُ إِحْرَازِ الْقُوتِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: سَمِعْتُ الرَّضَا علیه السلام يَقُولُ:

إِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَدْخَلَ طَعَامَ سَنَتِهِ خَفَّ ظَهْرُهُ وَ اسْتَرَاحَ.

2- معمر بن خلاد گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود: امام باقر علیه السلام به مردی نگریست که می گفت خدایا! من از تو روزی حلال درخواست می کنم.

فرمود: تو خوراک پیامبران را در خواست کردی. بگو: بار الها! من روزی فراخ و پاکیزه ای از روزی های تو را در خواست می کنم.

به دست آوردن خوراک لازم

1- حسن بن جهم گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم که می فرمود:

انسان اگر غذای یک سال خود را آماده کرده باشد پشتش سبک می شود و احساس راحتی می کند.

وَ كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیهما السلام يَشْتَرِيَانِ عُقْدَةً حَتَّى يُحْرَزَ إِطْعَامُ سَنَتِهِمَا.

2- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الذَّهْلِي عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْمَدَائِنِي عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَانِ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ النَّفْسَ إِذَا أَحْرَزَتْ قُوتَهَا اسْتَقَرَّتْ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَر علیه السلام قَالَ: قَالَ سَلْمَانُ رضی الله عنه:

إِنَّ النَّفْسَ قَدْ تَلْتَانُ عَلَى صَاحِبِهَا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مِنَ الْعَيْشِ مَا تَعْتَمِدُ عَلَيْهِ، فَإِذَا هيَ أَحْرَزَتْ مَعِيشَتَهَا اطْمَأَنَّتْ.

بخش شانزدهم

اشاره

(16)

بَابُ كَرَاهِيَةِ إجَارَةِ الرَّجُلِ نَفْسَهُ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

و امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام همواره تا خوراک سال خود را نداشتند هیچ بستانی را نمی خریدند.

2- ابن بکیر گوید: ابوالحسن علیه السلام فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: نفس هنگامی که خوراکش را در اختیار داشته باشد، آرام می گیرد.

3- مسعدة بن صدقه گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: سلمان گوید: نفس، اگر به قدری که مطمئن باشد روزی و خوراک نداشته باشد با صاحبش درگیر است و هنگامی که خوراک و ما يحتاج خود را آماده ببیند آرام می شود.

کراهت اجیر شدن

1- مفصل بن عمر گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: -

مَنْ آجَرَ نَفْسَهُ فَقَدْ حَظَرَ عَلَى نَفْسِهِ الرِّزْقَ.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى وَكَيْفَ لا يَحْظُرُهُ وَ مَا أَصَابَ فِيهِ فَهُوَ لِرَبِّهِ الَّذِي آجَرَهُ.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنِ الْإِجَارَةِ.

فَقَالَ: صَالِحٌ لا بَأْسَ بِهِ إِذَا نَصَحَ قَدْرَ طَاقَتِهِ، قَدْ آجَرَ مُوسَى علیه السلام نَفْسَهُ وَ اشْتَرَطَ فَقَالَ: إِنْ شِئْتُ ثَمَانِيَ وَإِنْ شِئْتُ عَشْراً.

فَأَنْزَلَ اللهُ عَزَوجل فِيهِ أَنْ تَأْجْرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ، فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ.

3- أَحْمَدُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ عَمَّارِ السَّابَاطِيُّ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: الرَّجُلُ يَتَّجِرُ فَإِنْ هُوَ أَجَرَ نَفْسَهُ أُعْطِيَ مَا يُصِيبُ فِي تِجَارَتِهِ. فَقَالَ : لا يُؤَاجِرْ نَفْسَهُ، وَ لَكِنْ يَسْتَرْزِقُ اللهَ عَزّوجل وَ يَتَّجِرُ، فَإِنَّهُ إِذَا أَجَرَ نَفْسَهُ حَظَرَ عَلَى نَفْسِهِ الرِّزْقَ.

هرکس خویشتن را اجاره بدهد از رزق و روزی خود جلوگیری کرده است.

و در روایت دیگری نیز آمده است:

و چگونه روزی خود را ممنوع نکرده باشد درحالی که هرچه به دست بیاورد برای کسی است که خود را به او اجاره داده است.

2- عبدالله بن سنان گوید: از امام کاظم علیه السلام در مورد اجیر شدن پرسیدم.

فرمود: خوب است و اشکالی ندارد به شرطی که به قدر طاقت خودش را اجاره بدهد، موسی علیه السلام نیز خود را اجاره داد ولی شرط کرد و گفت اگر می خواهی هشت سال و اگر می خواهی ده سال؛ خداوند عزوجل در این مورد وحی فرستاد که هشت سال در اجاره او باش.. و اگر ده سال را به پایان رساندی از خودت باشد.

3- عمار ساباطی گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مرد بازرگانی کاسبی می کند ولی اگر خودش را اجاره بدهد همان قدر که در کاسبی سود می یابد منفعت نصیبش می شود.

حضرت فرمود: خودش را اجاره ندهد، بلکه از خدا طلب رزق و روزی کند و به تجارت و کاسبی بپردازد؛ زیرا اگر او خود را اجاره بدهد، راه روزی بیشتر خود را مسدود کرده است.

بخش هفدهم

اشاره

(17)

بَابُ مُبَاشَرَةِ الْأَشْيَاءِ بِنَفْسِهِ.

بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ:

بَاشِرْ كِبَارَ أُمُورِكَ بِنَفْسِكَ وَ كِلْ مَا شَفَّ إِلَى غَيْرِكَ.

قُلْتُ: ضَرْبَ أَيِّ شَيْءٍ؟

قَالَ: ضَرْبَ أَشْرِيَةِ الْعَقَارِ وَ مَا أَشْبَهَهَا.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهُم عَنِ الْأَرْقَطِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

لا تَكُونَنَّ دَوَّاراً فِي الْأَسْوَاقِ وَ لَا تَلِي دَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ بِنَفْسِكَ، فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي لِلْمَرْءِ الْمُسْلِم ذِي الْحَسَبِ وَ الدِّينِ أَنْ يَلِيَ شِرَاءَ دَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ بِنَفْسِهِ مَا خَلا ثَلاثَةً أَشْيَاءَ، فَإِنَّهُ يَنْبَغِي لِذِي الدِّينِ وَ الْحَسَبِ أَنْ يَلِيَهَا بِنَفْسِهِ الْعَقَارَ وَ الرَّقِيقَ وَالْإِبِلَ.

انجام کارها با دست خود

1- راوی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: کارهای بزرگت را خودت انجام بده و کارهای کوچک و بی اهمیت خود را به دیگران بسپار.

گفتم: دست به چه تجارت هایی بزند؟

فرمود: خرید بستان و چیزهایی از این قبیل.

2- اَرقط گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: به هیچ وجه به دوره گردی در بازارها (یا دلالی) مپرداز و کارهای کوچک را خودت انجام مده زیرا برای مرد مسلمانی که دارای اعتبار و دین است سزاوار نیست که چیزهای کوچک و کم اهمیت را خودش انجام دهد جز سه چیز که برای شخص دارای اعتبار و دین شایسته است خودش انجام دهد خریداری باغ برده و شتر.

بخش هیجدهم

اشاره

(18)

بَابُ شِرَاءِ الْعَقَارَاتِ وَبَيْعِهَا.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَّادٍ قَالَ:

سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ علیه السلام يَقُولُ: إِنَّ رَجُلاً أَتَى جَعْفَراً علیه السلام شَبِيهَا بِالْمُسْتَنْصِحَ لَهُ فَقَالَ لَهُ: يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ! كَيْفَ صِرْتَ اتَّخَذْتَ الْأَمْوَالَ قِطَعاً مُتَفَرَّقَةً؟ وَ لَوْ كَانَتْ فِي مَوْضِع [وَاحِدٍ] كَانَتْ أُيْسَرَ لِمَنُونَتِهَا وَ أَعْظَمَ لِمَنْفَعَتِهَا؟

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: اتَّخَذْتُهَا مُتَفَرَّقَةٌ، فَإِنْ أَصَابَ هَذَا الْمَالَ شَيْءٍ سَلِمَ هَذَا الْمَالُ وَ الصُّرَّةُ تُجْمَعُ بِهَذَا كُلِّهِ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

مَا يُخَلَّفُ الرَّجُلُ شَيْئاً أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَالِ الصَّامِتِ كَيْفَ يَصْنَعُ بِهِ؟

خرید و فروش باغ و بستان

1- معمر بن خلاد گوید: از امام کاظم علیه السلام شنیدم که می فرمود:

مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و همانند کسی که قصد نصیحت آن حضرت را داشت و گفت ای ابا عبدالله! چگونه است که شما اموال خود را قطعه های پراکنده قرار داده ای درحالی که اگر در یک جا بودند انجام کارهایش راحت تر و منفعت و سودش بیشتر بود!؟

امام صادق علیه السلام فرمود: اموال خود را به صورت قطعه های پراکنده قرار دادم که هرگاه به مالی مشکلی برسد مال دیگر ایمن باشد و کیسه پول همه این ها را گرد می آورد.

2- زراره گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

هیچ فردی مال ساکتی را به جای نمی گذارد که با آن چه کند؟

قَالَ: يَجْعَلُهُ فِي الْحَائِطِ يَعْنِي فِي الْبُسْتَانِ أَوِ الدَّارِ.

3- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ:

دَعَانِي جَعْفَرٌ علیه السلام فَقَالَ: بَاعَ فُلانٌ أَرْضَهُ.

فَقُلْتُ: نَعَمْ

قَالَ: مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّهُ مَنْ بَاعَ أَرْضاً أَوْ مَاءً وَ لَمْ يَضَعْهُ فِي أَرْضِ أَوْ مَاءٍ ذَهَبَ ثَمَتُهُ مَحْقاً

4- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ وَهْبٍ الْحَرِيرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مُشْتَرِي الْعُقْدَةِ مَرْزُوقٌ وَبَائِعُهَا مَمْحُوقٌ.

5- الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ النَّهْدِيِّ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ:

فرمود: پولی است که در خرید بستان یا خانه هزینه می کند.

3- ابان بن عثمان گوید: روزی امام صادق علیه السلام مرا صدا کرد و فرمود: آیا فلان شخص زمینش را فروخت؟

عرض کردم: آری.

فرمود: در تورات نوشته شده است که هرکس زمین یا چاه آب خود را بفروشد و با بهایی که از آن می گیرد زمین یا آبی نخرد پولی که گرفته است بی برکت می شود.

4- وهب حریری گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که بستان را می خرد بهره مند و کسی که آن را می فروشد مالش بی برکت می شود.

5 - مرازم گوید: -

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام لِمُصَادِفٍ مَوْلاهُ: اتَّخِذْ عُقْدَةً أَوْ ضَيْعَةً، فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا نَزَلَتْ بِهِ النَّازِلَةُ أَوِ الْمُصِيبَةُ. فَذَكَرَ أَنَّ وَرَاءَ ظَهْرِهِ مَا يُقِيمُ عِيَالَهُ كَانَ أَسْخَى لِنَفْسِهِ.

6- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يُوسُفَ عَنْ عَبْدِ السَّلامِ عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ علیه السلام قَالَ:

ثَمَنُ الْعَقَارِ مَمْحُوقٌ إِلَّا أَنْ يُجْعَلَ فِي عَقَارِ مِثْلِهِ.

7- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيَّ الْكُوفِيُّ عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لَمَّا دَخَلَ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم الْمَدِينَةَ خَطَّ دَوْرَهَا بِرِجْلِهِ. ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ مَنْ بَاعَ رِبَاعَهُ فَلا تُبَارِكْ لَهُ.

8- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُونٍ عَنِ الْأَصَمُ عَنْ مِسْمَعِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّ لِي أَرْضاً تُطْلَبُ مِنِّي وَ يُرَغْبُونِّي.

امام صادق علیه السلام به غلام خود مصادف فرمود: باغ یا بستان خریداری کن؛ زیرا اگر مصیبت یا بلایی (مرگ) بر مرد وارد شود و به یاد آورد چیزی باقی گذاشته است که خرج خانواده اش را تأمین می کند، راحت تر جان می دهد.

6- هشام بن احمر گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود: بهای باغ و بستان بی برکت است مگر آن که با آن باغی همانند آن خریداری شود.

7- معاوية بن عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه وسلم وارد مدینه شد با پای مبارک خود خانه اش را مشخص کرد و عرض کرد: بارالها! هرکس خانه اش را بفروشد برایش برکت قرار مده.

8- مسمع گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم من زمینی دارم که می خواهند از من بخرند و مرا بدین کار تشویق می کنند.

فَقَالَ لِي: يَا أَبَا سَيَّارٍ! أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ مَنْ بَاعَ الْمَاءَ وَ الطِّينَ ذَهَبَ مَالُهُ هَبَاءً؟!

قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي أَبِيعُ بِالثَمَنِ الْكَثِيرِ وَ أَشْتَرِي مَا هُوَ أَوْسَعُ رُقْعَةً مِمَّا بِعْتُ.

قَالَ: فَلا بَأْسَ.

بخش نوزدهم

اشاره

(19)

بَابُ الدَّيْنِ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

تَعَوَّذُوا بِاللهِ مِنْ غَلَبَةِ الدِّيْنِ وَ غَلَبَةِ الرِّجَالِ وَ بَوَارِ الْأَيْم.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْن مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيُّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ قَالَ:

آن حضرت فرمود: ای ابا سیار! مگر نمی دانی که هرکس آب و خاک را بفروشد مالش تباه می شود؟

عرض کردم: قربانت گردم! من آن را گران می فروشم و خانه ای بزرگتر از آن خریداری می کنم.

فرمود: در این صورت اشکالی ندارد.

قرض و بدهکاری

1- عبد الرحمان بن حجّاج گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: از فراوانی بدهکاری و غلبه مردان و کمی زنان بی شوهر، به خدا پناه ببرید.

2 - معاوية بن وهب گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّهُ ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَجُلاً مِنَ الْأَنْصَارِ مَاتَ وَ عَلَيْهِ دِينَارَانِ دَيْنَا فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، وَ قَالَ: صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ حَتَّى ضَمِنَهُمَا [عَنْهُ بَعْضُ قرَابَتِهِ.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: ذَلِكَ الْحَقُّ.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِيَتَّعِظُوا وَ لِيَرُدُّ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلِئَلَّا يَسْتَخِفُوا بِالدِّيْنِ وَ قَدْ مَاتَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَ مَاتَ الْحَسَنُ علیه السلام وَعَلَيْهِ دَيْنٌ وَ قُتِلَ الْحُسَيْنُ علیه السلام وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ علیه السلام:

مَنْ طَلَبَ هَذَا الرِّزْقَ مِنْ حِلَّهِ لِيَعُودَ بِهِ عَلَى نَفْسِهِ وَ عِبَالِهِ كَانَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ، فَإِنْ غُلِبَ عَلَيْهِ فَلْيَسْتَدِنْ عَلَى اللهِ وَ عَلَى رَسُولِهِ مَا يَقُوتُ بِهِ عِيَالَهُ، فَإِنْ مَاتَ وَ لَمْ يَقْضِهِ كَانَ عَلَى الْإِمَامِ قَضَاؤُهُ، فَإِنْ لَمْ يَقْضِهِ كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهُ.

به امام صادق علیه السلام عرض کردم برای ما گفته اند که مردی از انصار از دنیا رفت و دو دینار بدهکار بود و پیامبر صلى الله عليه وسلم بر او نماز میت نخواند و فرمود خودتان بر دوستتان نماز بخوانید؛ و سرانجام برخی از خویشانش بدهی او را ضامن شدند.

امام صادق علیه السلام فرمود: درست است.

آن گاه فرمود: رسول خدا صلى الله عليه وسلم این کار را تنها بدان جهت انجام داد که آنها پند بگیرند و برخی (بدهی) دیگر را برگردانند و بدهی را سبک نشمارند چرا که رسول خدا صلى الله عليه وسلم هنگام وفات بدهکاری داشت و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام نیز چنین بودند.

3- موسی بن بکر گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود:

هرکس این رزق را به طور حلال کسب کند تا به مخارج خود و خانواده اش بپردازد همانند جهادگر در راه خدا است. اگر باز هم برای خرج و خوراک کمبود داشت به ضمانت خدا و رسولش قرض بگیرد و خوراک خانواده اش را تأمین کند و اگر پیش از پرداخت بدهکاری اش از دنیا رفت پرداخت بدهکاری اش بر عهده امام علیه السلام است و اگر او نیز نپرداخت این بدهکاری برگردن او خواهد ماند و گناهش برگردن اوست.

إِنَّ اللهَ عَزّوجلّ يَقُولُ: إِنما الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَ الْعَامِلِينَ عَلَيْها ... إِلَى قَوْلِهِ: وَ الْغَارِمِينَ فَهُوَ فَقِيرٌ مِسْكِينٌ مُغْرَمٌ.

4- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ حَمْدَانَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْهَمْدَانِي رَفَعَهُ إِلَى بَعْضٍ الصَّادِقِينَ علیهم السلام قَالَ:

إِنِّي لأُحِبُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ دَيْنٌ يَنْوِي قَضَاءَهُ.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْجَزِيرَةِ يُكَنَّى أَبَا مُحَمَّدٍ قَالَ:

سَأَلَ الرَّضَا علیه السلام رَجُلٌ وَ أَنَا أَسْمَعُ فَقَالَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَا إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ: وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ أَخْبِرْنِي عَنْ هَذِهِ النَّظِرَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا اللهُ عَزَّوَجَلَّ فِي كِتَابِهِ لَهَا حَدٌ يُعْرَفُ إِذَا صَارَ هَذَا الْمُعْسِرُ إِلَيْهِ لا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يُنْتَظَرَ وَ قَدْ أَخَذَ مَالَ هَذَا الرَّجُلِ وَأَنْفَقَهُ عَلَى عِبَالِهِ وَ لَيْسَ لَهُ غَلَّةٌ يُنْتَظَرُ إِدْرَاكُهَا وَلَا دَيْنٌ يُنْتَظَرُ مَحِلُّهُ وَ لا مَالٌ غَائِبٌ يُنْتَظَرُ قُدُومُهُ؟

خداوند عزوجل می فرماید: «صدقات تنها برای فقیران و مسکینان و کارمندان زکات گیر و بدهکاران است». چنین شخصی نیز هم فقیر و هم مسکین و هم بدهکار (ورشکسته) است.

4- حمدان همدانی در روایت مرفوعه ای گوید: یکی از ائمه علیهم السلام فرمود:

من دوست دارم که مرد بدهی داشته باشد که قصد پرداخت آن را نیز دارد.

5- ابا محمد گوید در حضور امام رضا علیه السلام بودم که مردی از حضرتش پرسید و گفت:

فدایت شوم! خداوند می فرماید: «و اگر تنگدست بود به او مهلت بدهید تا زمانی که بتواند».

درباره این مهلت که خداوند عزوجل در کتاب خود بیان فرموده است برای من بیان بفرما که آیا حدی نیز دارد که تا وقتی این تنگدست به آن حد رسید ناچار باشد کند و طلب صبر خود را نگیرد با توجه به این که این شخص مال طلبکار را گرفته و خرج خانوده خود کرده و خانه و زمین یا غلامی هم ندارد که استفاده آن را بگیرد و طلبی نیز از کسی ندارد که منتظر دریافت آن باشد و مال و ثروتی نیز در جایی دیگر ندارد که منتظر رسیدن آن باشد؟

قَالَ: نَعَمْ، يُنْتَظَرُ بِقَدْرِ مَا يَنْتَهِي خَبَرُهُ إِلَى الْإِمَامِ فَيَقْضِي عَنْهُ مَا عَلَيْهِ مِنْ سَهُم الْغَارِمِينَ، إِذَا كَانَ أَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ، فَإِنَّ كَانَ قَدْ أَنْفَقَهُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ فَلَا شَيْءَ لَهُ عَلَى الْإِمَامِ.

قُلْتُ: فَمَا لِهَذَا الرَّجُلِ الَّذِي اثْتَمَنَهُ وَ هُوَ لا يَعْلَمُ فِيمَا أَنْفَقَهُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ أَمْ فِي مَعْصِيَتِهِ؟

قَالَ: يَسْعَى لَهُ فِي مَالِهِ فَيَرُدُّهُ عَلَيْهِ وَ هُوَ صَاغِرٌ.

6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ [عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ] عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

كُلُّ ذَنْبٍ يُكَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزّوجل إِلَّا الدَّيْنَ لَا كَفَّارَةَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ، أَوْ يَقْضِيَ صَاحِبُهُ، أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ.

7- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنِ الْعَبَّاسِ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

فرمود: آری، به قدری که خبر این جریان به گوش امام برسد و بدهکاری او را از سهم زکات بدهکاران (ورشکستگان) بپردازد. این در صورتی است که آن را در راه اطاعت خدا مصرف کرده باشد؛ ولی اگر در راه معصیت الهی به مصرف رسانده باشد، امام در مورد پرداخت آن وظیفه ای ندارد.

گفتم: حالا این مردی که بر او اعتماد کرده و به او قرض داده است نمی دانست که آیا به مصرف طاعت الهی می رساند یا در معصیت خرج می کند چکار کند؟ او چه گناهی دارد؟

فرمود: باید اموال او را بفروشد و با خواری از او بگیرد.

6- سدیر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: هر گناهی را کشته شدن در راه خداوند می پوشاند (و کفاره آن به حساب می آید) مگر بدهکاری به (مردم) که هیچ کفاره ای جز پرداخت آن (از مالش) یا پرداخت آن توسط ولی شهید و یا بخشش از طرف طلب کار ندارد.

7- راوی گوی: امام صادق علیه السلام فرمود:

الْإِمَامُ يَقْضِي عَنِ الْمُؤْمِنِينَ الدُّيُونَ مَا خَلَا مُهُورَ النِّسَاءِ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيح قَالَ:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَدَّعِي عَلَى الْمُعَلَّى بْنِ حُنَيْسٍ دَيْنَا عَلَيْهِ، فَقَالَ: ذَهَبَ بِحَقِّي.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: ذَهَبَ بِحَقِّكَ الَّذِي قَتَلَهُ؟

ثُمَّ قَالَ لِلْوَلِيدِ: قُمْ إِلَى الرَّجُلِ فَاقْضِهِ مِنْ حَقِّهِ، فَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُبَرِّدَ عَلَيْهِ جِلْدَهُ الَّذِي كَانَ بَارِداً.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ مِنْ أَهْلِ هَمَدَانَ عَنْ أَبِي تُمَامَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرِ الثَّانِي علیه السلام: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَلْزَمَ مَكَّةَ أَوِ الْمَدِينَةَ وَ عَلَيَّ دَيْنٌ فَمَا تَقُولُ؟

امام می تواند بدهکاری مؤمنان را بپردازد، جز مهریه زنان.

8- وليد بن صالح گوید: مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و ادعا داشت که از معلی بن خنیس طلب دارد.

گفت: حق مرا برده است.

فرمود: حق تو را کسی برده است که او را کشته است.

آن گاه به ولید فرمود برخیز و نزد این مرد برو و بدهکاری او را بپرداز من می خواهم پوست خنک او را خنک گردانم.

9- ابی ثمامه گوید: به امام جواد علیه السلام عرض کردم من می خواهم در مکه، یا مدینه بمانم ولی بدهکاری دارم، نظر شما چیست؟

فَقَالَ: ارْجِعْ فَادَّهِ إِلَى مُؤَدَّى دَيْنِكَ وَ انْظُرْ أَنْ تَلْقَى اللَّهَ تَعَالَى وَ لَيْسَ عَلَيْكَ دَيْنٌ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لا يَخُونُ.

10- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُحَمَّدٍ النَّخَعِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ قَالَ:

مَا أُحْصِي مَا سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى يُنْشِدُ:

فَإِنْ يَكُ يَا أُمَيْمُ عَلَيَّ دَيْنٌ *** فَعِمْرَانُ بْنُ مُوسَى يَسْتَدِينُ

11- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنِ ابْنِ الْفَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ آبَائِهِ علیه السلام عَنْ عَلِيَّ علیه السلام قَالَ:

إِيَّاكُمْ وَ الدِّيْنَ، فَإِنَّهُ مَذَلَّةٌ بِالنَّهَارِ وَ مَهَمَّةٌ بِاللَّيْلِ وَ قَضَاءٌ فِي الدُّنْيَا وَ قَضَاءٌ فِي الْآخِرَةِ.

فرمود: برگرد و بدهکاری خود را بپرداز و تصمیم بگیر که خدای تعالی را در حالی ملاقات کنی که بدهکاری نداشته باشی واقعیت آن است که مؤمن خیانت نمی کند.

10- موسی بن بکر گوید از امام کاظم علیه السلام را شنیدم که این بیت را می خواند:

مادر جان! اگر من بدهکاری دارم، موسی بن عمران نیز قرض می گرفت.

11- ابن قداح گوید: امام صادق علیه السلام را از نیاکان گرامیش علیه السلام نقل می کند که حضرت على علیه السلام فرمود:

از قرض گرفتن بپرهیزید؛ چرا که قرض گرفتن در روز موجب خواری و ذلت است و در شب نیز مشکل و اندوهی است و هم در دنیا باید بدهکاری پرداخت شود و هم در جهان آخرت.

بخش بیستم

اشاره

(20)

بَابُ قَضَاءِ الدَّيْنِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ رِبَاطٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

مَنْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَنْوِي قَضَاءَهُ كَانَ مَعَهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ حَافِظَانِ يُعِينَانِهِ عَلَى الْأَدَاءِ عَنْ أَمَانَتِهِ، فَإِنْ قَصَرَتْ نِيَّتُهُ عَنِ الْأَدَاءِ قَصَرَا عَنْهُ مِنَ الْمَعُونَةِ بِقَدْرِ مَا قَصَرَ مِنْ نیته.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ: الرَّجُلُ مِنَّا يَكُونُ عِنْدَهُ الشَّيْءُ يَتَبَلَّعُ بِهِ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَيُطْعِمُهُ عِيَالَهُ حَتَّى يَأْتِيَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِمَيْسَرَةٍ فَيَقْضِيَ دَيْنَهُ أَوْ يَسْتَقْرِضُ عَلَى ظَهْرِهِ فِي حُبْثِ الزَّمَانِ وَ شِدَّةِ الْمَكَاسِبِ أَوْ يَقْبَلُ الصَّدَقَةُ؟

پرداخت بدهکاری

1- حسن بن علی بن رباط گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمود:

هر کس بدهکار باشد و قصد پرداخت آن را داشته باشد از جانب خداوند عزوجل دو محافظ و نگاهبان برای او قرار داده می شود که برای پرداخت بدهی اش کمکش کنند و این کار را به خاطر امانت داری او انجام می دهند.

ولی اگر خیلی به فکر بدهیاش نباشد کمتر کمکش می کنند همان قدر که در تصمیم او نسبت به پرداخت بدهی اش، کاستی وجود دارد.

2- سماعه گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی از (دوستان) ما چیزی در اختیار دارد که با آن گذران زندگی می کند، و بدهکاری نیز دارد؛ حالا آیا با چیزی که در اختیار دارد خوراک خانواده اش را تأمین کند تا خداوند عزوجل او را از تنگدستی بیرون بیاورد و یا قرضش را بپردازد؟ یا آن که دوباره با وجود کساد بودن کاسبی و بدی اوضاع قرض بگیرد؟ یا صدقه (و زکات) قبول کند (و قرض خود را ادا کند)؟

قَالَ: يَقْضِي بِمَا عِنْدَهُ دَيْنَهُ وَ لا يَأْكُلْ أَمْوَالَ النَّاسِ إِلَّا وَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي إِلَيْهِمْ حُقُوقَهُمْ، إِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ يَقُولُ: (لا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةٌ عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ) وَ لا يَسْتَقْرِضْ عَلَى ظَهْرِهِ إِلَّا وَ عِنْدَهُ وَفَاءٌ، وَ لَوْ طَافَ عَلَى أَبْوَابٍ النَّاسِ فَرَدُّوهُ بِاللُّقَمَةِ وَاللُّقْمَتَيْنِ وَ التمْرَةِ وَ التمْرَتَيْنِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلِيٌّ يَقْضِي دَيْنَهُ مِنْ بَعْدِهِ، لَيْسَ مِنَّا مِنْ مَيَّتٍ إِلَّا جَعَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ لَهُ وَلِيّاً يَقُومُ فِي عِدَتِهِ وَ دَيْنِهِ فَيَقْضِي عِدَتَهُ وَ دَيْنَهُ.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْحَلَبِيَّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

لا تُبَاعُ الدَّارُ وَ لا الْجَارِيَةُ فِي الدَّيْنِ، وَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لا بُدَّ لِلرَّجُلِ مِنْ ظِلَّ يَسْكُنُهُ وَخَادِم يَخْدُمُهُ.

4- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ بُرَيْدِ الْعِجْلِيُّ قَالَ: فرمود: با چیزی که در اختیار دارد بدهی اش را بپردازد و اموال مردم را نخورد، مگر آن که سرمایه (یا امکانی) داشته باشد که در آینده قرض آنها را بپردازد؛ در واقع خداوند عزوجل می فرماید: «اموال و داراییتان را به طور باطل نخورید، مگر آن که در اثر تجارتی بین شما و با رضایت به دست آمده باشد».

و نیز دوباره قرض نگیرد مگر آن که بتواند در آینده بپردازد حتی اگر دور خانه های مردم بگردد و یکی دو لقمه و یکی دو خرما به او بدهند مگر آن که ولی (وارث) داشته باشد که پس از او قرضش را بپردازد. هیچ مرده ای از (دوستان) ما نیست مگر آن که خداوند برایش ولی (و وارثی) قرار داده است که وعده ها و قرض های او را می پردازد.

3- حلبی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: خانه و کنیز به خاطر بدهکاری فروخته نمی شود؛ چون مرد به ناچار باید خانه ای برای سکونت و خادمی برای خدمت و انجام کارها داشته باشد.

4- برید عجلی گوید:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِنَّ عَلَيَّ دَيْنَا - وَ أَظُنُّهُ قَالَ - لِأَيْتَامٍ وَأَخَافُ إِنْ بِعْتُ ضَيْعَتِي بَقِيتُ وَ مَا لِي شَيْءٌ فَقَالَ: لَا تَبِعْ ضَيْعَتَكَ وَ لَكِنْ أَعْطِهِ بَعْضاً وَ أَمْسِكَ بَعْضاً.

5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ الْأَحْمَرِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عُمَرَ بْن يَزِيدَ قَالَ:

أَتَى رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام يَقْتَضِيهِ وَ أَنَا حَاضِرٌ فَقَالَ لَهُ: لَيْسَ عِنْدَنَا الْيَوْمَ شَيْءٌ، وَلَكِنَّهُ يَأْتِينَا خِطْرٌ وَ وَسِمَةٌ فَتُبَاعُ وَ نُعْطِيكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ: عِدْنِي.

فَقَالَ: كَيْفَ أَعِدُكَ وَ أَنَا لِمَا لَا أَرْجُو أَرْجَى مِنِّي لِمَا أَرْجُو.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْن أَحْمَدَ عَنْ يُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ عَنْ عَلِيَّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عِيسَى قَالَ:

به امام صادق علیه السلام عرض کردم من بدهکاری دارم - و فکر می کنم گفت - به یتیمان بدهکار هستم و می ترسم که اگر باغم را بفروشم هیچ چیزی برایم نماند.

حضرت فرمود: باغت را مفروش، بلکه مقداری از بدهی ات را بپرداز و مقداری را نگهدار و در آینده بپرداز.

5- عمر بن یزید گوید: مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و طلب خود را در خواست کرد.

آن حضرت فرمود امروز چیزی ندارم ولی مقداری گیاه رنگ مو برای ما می رسد و پس از فروش به تو خواهیم پرداخت. ان شاء الله.

آن مرد گفت: زمانی برایم مقرر بفرما.

فرمود: چگونه برایت وعده بگذارم درحالی که من نسبت به چیزی که امید آن نمی رود امیدوارتر از آنم که امیدش می رود.

6- عباس بن عیسی گوید:

ضَاقَ عَلَى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهم السلام ضِيقَةٌ فَأَتَى مَوْلًى لَهُ فَقَالَ لَهُ: أَقْرِضْنِي عَشَرَةَ آلافِ دِرْهَم إِلَى مَيْسَرَةٍ. فَقَالَ: لا، لِأَنَّهُ لَيْسَ عِنْدِي، وَ لَكِنْ أُرِيدُ وَثِيقَةٌ.

قَالَ: فَشَقَّ لَهُ مِنْ رِدَائِهِ هُدْبَةً.

فَقَالَ لَهُ: هَذِهِ الْوَثِيقَةُ.

قَالَ: فَكَانَ مَوْلاهُ كَرِهَ ذَلِكَ فَغَضِبَ وَ قَالَ: أَنَا أَوْلَى بِالْوَفَاءِ أَمْ حَاجِبُ بْنُ زُرَارَةَ؟

فَقَالَ: أَنْتَ أَوْلَى بِذَلِكَ مِنْهُ.

فَقَالَ: فَكَيْفَ صَارَ حَاجِبٌ يَرْهَنُ قَوْساً وَإِنَّمَا هِيَ خَشَبَةٌ عَلَى مِائَةِ حَمَالَةٍ وَ هُوَ كَافِرٌ فَيَفِي وَ أَنَا لَا أَفِي بِهدْبَةِ رِدَائِي.

قَالَ: فَأَخَذَهَا الرَّجُلُ مِنْهُ وَ أَعْطَاهُ الدَّرَاهِمَ وَ جَعَلَ الْهُدْبَةَ فِي حُقِّ، فَسَهَّلَ اللهُ عَزْوجلْ لَهُ الْمَالَ فَحَمَلَهُ إِلَى الرَّجُل، ثُمَّ قَالَ لَهُ: قَدْ أَحْضَرْتُ مَالَكَ فَهَاتِ وَثِيقَتِي.

امام سجاد علیه السلام تنگدست شده بود از این رو نزد یکی از دوستان خود رفت و در خواست ده هزار درهم قرض کرد تا هروقت توانست آن را پس بدهد.

آن شخص گفت: نه چون (فعلاً) این مقدار را ندارم ولی وثیقه ای هم می خواهم.

حضرت مقداری از عبای خود را پاره کرده به او داد و فرمود: این هم وثیقه.

آن شخص راضی نشد که آن پارچه را به عنوان وثیقه بگیرد.

حضرت خشمگین شد و فرمود آیا من و فادار ترم یا حاجب بن زراره؟

گفت: حتماً شما وفادارتر از او هستید.

فرمود: پس چطور حاجب بن زراره - که کافر بود - یک کمان را که جز چوب نبود در گرو یکصد مورد تاوان گذاشت و به آن و فاکرد و من در مقابل گرو گذاشتن قطعه عبایم و فا نمی کنم؟!

راوی گوید: به این ترتیب آن مرد قطعه عبا را از آن حضرت گرفت و پول ها را داد و آن پارچه را در ظرفی گذاشت پس از مدتی خداوند ثروتی به آن حضرت داد و ایشان پول آن مرد را برایش برد و فرمود پولت را آوردم، آن وثیقه را بیاور.

فَقَالَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! ضَيَّعْتُهَا.

فَقَالَ: إِذَنْ لا تَأْخُذُ مَالَكَ مِنِّى لَيْسَ مِثْلِى مَنْ يَسْتَخِفُ بِذِمَّتِهِ.

قَالَ: فَأَخْرَجَ الرَّجُلُ الْحُقَّ فَإِذَا فِيهِ الْهُدْبَةٌ فَأَعْطَاهَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهم السلام الدَّرَاهِمَ وَأَخَذَ الْهُدْبَةَ فَرَمَى بِهَا وَ انْصَرَفَ.

7- عَنْهُ عَنْ يُوسُفَ بْنِ السُّخْتِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عِيسَى بْن عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

احْتُضِرَ عَبْدُ اللَّهِ فَاجْتَمَعَ عَلَيْهِ غُرَمَاؤُهُ فَطَالَبُوهُ بِدَيْنٍ لَهُمْ.

فَقَالَ: لا مَالَ عِنْدِي فَأَعْطِيَكُمْ، وَلَكِنِ ارْضَوْا بِمَا شِئْتُمْ مِنِ ابْنَيْ عَمِّي عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ علیهما السلام وَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ.

فَقَالَ الْغُرَمَاءُ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ مَلِيٌّ مَطُولٌ وَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ علیهما السلام [رَجُلٌ] لا مَالَ لَهُ صَدُوقٌ وَ هُوَ أَحَبُّهُمَا إِلَيْنَا.

آن مرد گفت: قربانت گردم آن را گم کرده ام.

فرمود: در این صورت پولت را از من نخواهی گرفت، کسی که پیمان خود را سبک بشمارد، مثل من نیست.

آن مرد ظرف را بیرون آورد و مشاهده کرد که آن پارچه درون آن است و امام سجاد علیه السلامپول او را پرداخت و آن پارچه را پس گرفت و آن را دور انداخت و رفت.

7- عیسی بن عبدالله گوید: عبدالله در حال احتضار بود و طلبکارانش گرد او آمدند و بن طلب خود را از او می خواستند.

او گفت: پولی ندارم که بپردازم ولی دو پسر عمویم علی بن الحسين علیه السلام و عبدالله بن جعفر از هرکدام می خواهید طلب مرا بگیرید.

آنها گفتند: عبدالله بن جعفر مردی ثروتمند است وی در پرداخت امروز و فردا می کند ولی علی بن الحسین علیهما السلام ثروتمند نیست ولی بسیار راست گوست و بین این دو نفر علی بن الحسین علیهما السلام را بیشتر دوست می داریم.

فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ.

فَقَالَ: أَضْمَنُ لَكُمُ الْمَالَ إِلَى غَلَّةٍ وَ لَمْ تَكُنْ لَهُ غَلَّةٌ تَجَمُّلاً.

فَقَالَ الْقَوْمُ: قَدْ رَضِينَا وَ ضَمِنَهُ.

فَلَمَّا أَتَتِ الْغَلَّهُ أَتَاحَ اللَّهُ عَزَوجِلٌ لَهُ الْمَالَ فَأَدَّاهُ.

8- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زِيَادٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنَّ لِي عَلَى رَجُلٍ دَيْنَا وَ قَدْ أَرَادَ أَنْ يَبِيعَ دَارَهُ فَیقضِیَنی.

قَالَ: فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أُعِيدُكَ بِاللَّهِ أَنْ تُخْرِجَهُ مِنْ ظِلَّ رَأْسِهِ.

9- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ مُحْرِرٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.

الدِّيْنُ ثَلاثَةُ:

عبدالله در در پی آن حضرت فرستاد و جریان را بازگو کرد.

فرمود: من پرداخت پول شما را ضمانت می کنم و در زمان برداشت غله ها پرداخت کنم.

البته آن حضرت غله ای نداشت بلکه زمان برداشت غله را به عنوان مهلت پرداخت قرار داد. آنها گفتند پذیرفتیم.

آن حضرت ضامن پرداخت بدهی شد و خداوند عزوجل نیز تا زمان برداشت غلات مالی نصیب آن حضرت کرد و بدهکاری عبدالله را پرداخت.

8- عثمان بن زیاد گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم من از مردی پولی طلب دارم و او می خواهد خانه اش را بفروشد و قرضم را بپردازد.

فرمود: از این که او را از سایبانش بیرون می کنی تو را به خدا پناه می دهم.

9- ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

قرض سه نوع است:

رَجُلٌ كَانَ لَهُ فَأَنْظَرَ وَ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ فَأَعْطَى وَ لَمْ يَمْطُلْ فَذَاكَ لَهُ وَلَا عَلَيْهِ.

وَ رَجُلٌ إِذَا كَانَ لَهُ اسْتَوْفَى وَإِذَا كَانَ عَلَيْهِ أَوْفَى فَذَاكَ لا لَهُ وَ لَا عَلَيْهِ.

وَ رَجُلٌ إِذَا كَانَ لَهُ اسْتَوْفَى وَ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ مَطَلَ فَذَاكَ عَلَيْهِ وَ لا لَهُ.

بخش بیست و یکم

اشاره

(21)

بَابُ قِصَاصِ الدَّيْنِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْن خَالِدٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنْ رَجُلٍ وَقَعَ لِي عِنْدَهُ مَالٌ فَكَابَرَنِي عَلَيْهِ وَ حَلَفَ ثُمَّ وَقَعَ لَهُ عِنْدِي مَالٌ فَأَخُذُهُ مَكَانَ مَالِيَ الَّذِي أَخَذَهُ وَ أَجْحَدُهُ وَأَحْلِفُ عَلَيْهِ كَمَا صَنَعَ.

فَقَالَ: إِنْ خَانَكَ فَلا تَخُنْهُ وَ لَا تَدْخُلْ فِيمَا عِبْتَهُ عَلَيْهِ.

کسی که اگر طلبکار باشد مهلت بدهد و اگر بدهکار باشد بپردازد و امروز و فردا نکند؛ چنین شخصی سود می برد.

کسی که اگر طلبکار باشد آن را طلب کند (مهلت ندهد) و هنگامی که بدهکار باشد نیز بپردازد؛ چنین شخصی نیز حق خود را گرفته و به ضررش نیست. کسی که اگر طلبکار باشد آن را طلب کند (مهلت ندهد) ولی اگر بدهکار باشد امروز و فردا کند چنین شخصی به ضررش تمام می شود و به حق رفتار نکرده است.

قصاص بدهی

1- سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد مردی پرسیدم که مالی نزد او دارد ولی او انکار می کند و سوگند نیز یاد کرده است حالا او مالی نزد من دارد؛ آیا من نیز به جای مال خود آن را بردارم و انکار کنم و سوگند یاد کنم؟

فرمود: اگر او به تو خیانت کرده است تو خیانت مکن و کاری را که بر او عیب گرفته ای، انجام مده.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: الرَّجُلُ يَكُونُ لِي عَلَيْهِ الْحَقُّ فَيَجْحَدُنِيهِ ثُمَّ يَسْتَوْدِعُنِي مَالاً أَلِي أَنْ أَخُذَ مَالِي عِنْدَهُ؟

قَالَ: لا، هَذِهِ خِيَانَةٌ.

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرِ الْحَضْرَمِي قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: رَجُلٌ كَانَ لَهُ عَلَى رَجُلٍ مَالٌ فَجَحَدَهُ إِيَّاهُ وَ ذَهَبَ بِهِ ثُمَّ صَارَ بَعْدَ ذَلِكَ لِلرَّجُلِ الَّذِي ذُهِبَ بِمَالِهِ مَالٌ قِبَلَهُ أَيَأْخُذُهُ مِنْهُ مَكَانَ مَالِهِ الَّذِي ذَهَبَ بِهِ مِنْهُ ذَلِكَ الرَّجُلُ؟

قَالَ: نَعَمْ، وَ لَكِنْ لِهَذَا كَلامٌ يَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَخُذُ هَذَا الْمَالَ مَكَانَ مَالِيَ الَّذِي أَخَذَهُ مِنِّي وَإِنِّي لَمْ أَخُذْ مَا أَخَذْتُ مِنْهُ خِيَانَةً وَلا ظُلْماً.

2- معاوية بن عمار گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من حقی (مالی) بر گردن مردی دارم ولی او انکار می کند. پس از مدتی او نیز چیزی (مالی) را نزد من امانت می نهد آیا آن را به جای مال خود بردارم؟

فرمود: نه این خیانت است.

3- أبوبكر حضر می گوید: به امام صادق علیه السلام عرضه داشتم مردی از دیگری طلبی دارد ولی بدهکار آن را انکار می کند و آن را بر می دارد پس از مدتی آن کسی که مالش از دست رفته است نیز نسبت به آن شخص بدهکار می شود آیا می تواند این را به جای مالی که آن مرد از او برده است بردارد؟

فرمود: آری، ولی برای این کار باید این را نیز بگوید:

بار الها! به راستی که من این مال را به جای مال خودم که از من گرفت بر می دارم؛ من این را خائنانه و ستم کارانه از او نمی گیرم.

بخش بیست و دوم

اشاره

(22)

بَابُ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ حَلَّ دَيْنُهُ.

1- أَبُو عَلِي الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي قُرَّةَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ علیه السلام:

إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ حَلَّ مَا لَهُ وَ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدِّيْنِ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

فِي الرَّجُلِ يَمُوتُ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَيَضْمَنُهُ ضَامِنٌ لِلْغُرَمَاءِ.

فَقَالَ: إِذَا رَضِيَ بِهِ الْغُرَمَاءُ فَقَدْ بَرِئَتْ ذِمَّةُ الْمَيِّتِ.

هرگاه کسی بمیرد زمان بدهی اش فرا رسد

1- ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود:

هنگامی که کسی بمیرد زمان طلب و بدهی او فرا می رسد.

2- عبدالله بن سنان گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد کسی که بمیرد و بدهی نیز داشته باشد پرسیدم که آیا کسی می تواند آن را برای طلبکاران ضمانت کند؟

فرمود: اگر طلبکاران بپذیرند بدهی از گردن شخصی که مرده (به گردن ضامن) می رود.

بخش بیست و سوم

اشاره

(23)

بَابُ الرَّجُلِ يَأْخُذُ الدَّيْنَ وَ هُوَ لَا يَنْوِي قَضَاءَهُ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ مَاتَ وَ عَلَيْهِ دَيْنٌ.

قَالَ إِنْ كَانَ أُتِيَ عَلَى يَدَيْهِ مِنْ غَيْرِ فَسَادٍ لَمْ يُؤَاخِذْهُ اللَّهُ [عَلَيْهِ] إِذَا عَلِمَ بِنِيَّتِهِ [الْأَدَاءَ إِلَّا مَنْ كَانَ لا يُرِيدُ أَنْ يُؤَدِّيَ عَنْ أَمَانَتِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ، وَكَذَلِكَ الزَّكَاةُ أَيْضاً، وَكَذَلِكَ مَنِ اسْتَحَلَّ أَنْ يَذْهَبَ بِمُهُورِ النِّسَاءِ.

2- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ صَالِحٍ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

مَن اسْتَدَانَ دَيْناً فَلَمْ يَنْوِ قَضَاهُ كَانَ بِمَنْزِلَةِ السَّارِقِ.

کسی که قرض کند ولی قصد پرداخت بدهی نداشته باشد

1- عبد الغفار جازی گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم کسی که مرده است و بدهی دارد.

فرمود: اگر آن را در راه باطل مصرف نکرده باشد و خدا بداند که او قصد پرداخت داشته است او را مجازات نخواهد کرد؛ مگر کسی که قصد پرداخت آن را نداشته است که چنین فردی همانند دزد است.

زکات نیز به همین شکل است هم چنین کسی که عدم پرداخت مهریه زنان را نیز برای خود حلال می داند به همین صورت است.

2- راوی گوید: امام صادق علیه السلام: فرمود کسی که قرض بگیرد ولی قصد پرداخت آن را نداشته باشد همانند دزد است.

بخش بیست و چهارم

اشاره

(24)

بَابُ بَيْعِ الدَّيْنِ بِالدَّيْنِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم:

لا يُبَاعُ الدِّيْنُ بِالدِّيْنِ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قالَ:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ كَانَ لَهُ عَلَى رَجُلٍ دَيْنٌ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَاشْتَرَاهُ مِنْهُ [بِعَرْضِ] ثُمَّ انْطَلَقَ إِلَى الَّذِي عَلَيْهِ الدِّيْنُ.

فَقَالَ لَهُ: أَعْطِنِي مَا لِفُلانٍ عَلَيْكَ فَإِنِّي قَدِ اشْتَرَيْتُهُ مِنْهُ كَيْفَ يَكُونُ الْقَضَاءُ فِي ذلك؟

فروش قرض به قرض

1- طلحة بن یزید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

قرض را نمی توان در مقابل قرض فروخت.

2 - ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السلام در مورد مردی که از دیگری طلبی دارد پرسیدم که اگر کسی نزد طلبکار برود و طلبش را از او بخرد و برود از بدهکار مطالبه کند و بگوید: طلب فلان شخص را به من بپرداز چون من از او خریده ام؛ چنین کاری چه صورتی دارد؟

فَقَالَ أَبُو جَعْفَر علیه السلام:

يَرُدُّ عَلَيْهِ الرَّجُلُ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ مَالَهُ الَّذِي اشْتَرَاهُ بِهِ مِنَ الرَّجُلِ الَّذِي لَهُ الدِّيْنُ.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى وَ غَيْرُهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ قَالَ:

قُلْتُ لِلرّضَا علیه السلام: رَجُلٌ اشْتَرَى دَيْناً عَلَى رَجُلٍ ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى صَاحِبِ الدَّيْنِ.

فَقَالَ لَهُ: ادْفَعْ إِلَيَّ مَا لِفُلانٍ عَلَيْكَ فَقَدِ اشْتَرَيْتُهُ مِنْهُ.

قَالَ: يَدْفَعُ إِلَيْهِ قِيمَةَ مَا دَفَعَ إِلَى صَاحِبِ الدَّيْنِ وَبَرِيَّ الَّذِي عَلَيْهِ الْمَالُ مِنْ جَمِيعِ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ.

بخش بیست و پنجم

اشاره

(25)

بَابٌ فِي آدَابِ اقْتِصَاءِ الدَّيْنِ.

1- الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِقٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ:

امام باقر علیه السلام فرمود: باید بدهکار طلبش را به طلبکار (اصلی) خود بپردازد.

3- محمد بن فضیل گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: مردی، قرضی را از طلبکاری می خرد و نزد بدهکار رفته می گوید طلب فلان شخص را به من بپرداز؛ چون آن را از او خریده ام. این کار چه صورتی دارد؟

فرمود: قیمت آن چیزی را که به طلبکار پرداخته به آن شخص می دهد، و بدهکار بی حساب می شود.

آداب پرداخت بدهکاری

1- حماد بن عثمان گوید: -

دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَشَكَا إِلَيْهِ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ فَلَمْ يَلْبَتْ أَنْ جَاءَ الْمَشْكُو.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا لِفُلانٍ يَشْكُوكَ؟

فَقَالَ لَهُ: يَشْكُونِي أَنِّي اسْتَقْضَيْتُ مِنْهُ حَقَّي.

قَالَ: فَجَلَسَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام مُغْضَباً. ثُمَّ قَالَ: كَأَنَّكَ إِذَا اسْتَقْضَيْتَ حَقَّكَ لَمْ تُسِئُ أَرَأَيْتَ مَا حَكَى اللهُ عَزّوجلَّ فِي كِتَابِهِ: (يَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ) أَتَرَى أَنَّهُمْ خَافُوا اللَّهَ أَنْ يَجُورَ عَلَيْهِمْ لا وَ اللَّهِ، مَا خَافُوا إِلَّا الْإِسْتِقْضَاءَ، فَسَمَّاهُ اللَّهُ عَزْوجِلٌ سُوءَ الْحِسَابِ فَمَنِ اسْتَقْضَى بِهِ فَقَدْ أَسَاءَ.

2- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى رَفَعَهُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قَالَ لَهُ رَجُلٌ: إِنَّ لِي عَلَى بَعْضِ الْحَسَنِيِّينَ مَالاً وَ قَدْ أَعْيَانِي أَخْذُهُ وَ قَدْ جَرَى بَيْنِي وَبَيْنَهُ كَلامٌ وَ لا أَمَنُ أَنْ يَجْرِيَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فِي ذَلِكَ مَا أَغْتَمُ لَهُ.

مردی نزد امام صادق علیه السلام آمد و از یکی از دوستان آن حضرت شکایت کرد؛ کسی که از او شکایت شده بود نیز پس از چند لحظه آمد.

امام علیه السلام به او فرمود: چرا فلانی از تو شکایت دارد؟

عرض کرد: از این شکایت دارد که من حق خود را از او مطالبه کرده ام.

امام صادق علیه السلام با حالت خشم نشست و فرمود: گویا گمان می کنی که اگر حق خودت را مطالبه کرده باشی خوش حساب هستی؟ آیا دیده ای که خداوند در کتاب خود حکایت می کند که «آنان از بدی حساب می ترسند؟».

آیا به نظر تو اینان از آن می ترسند که خداوند بر آنان جور و ستم کند؟! نه به خدا سوگند! تنها از این می ترسند که قرض خود را از بدهکار طلب کرده اند؛ خداوند نیز آن را بدی حساب نامیده است بنابراین، کسی که طلب خود را (به زور) مطالبه کند، بدحساب است.

2- محمد بن یحیی در روایت مرفوعه ای گوید: مردی به امام صادق علیه السلام عرض کرد: من از یکی از اولاد امام حسن علیه السلام طلبی دارم و زمان دریافت آن رسیده است. بین من و او درگیری لفظی پیش آمده است و فکر نمی کنم بدون نگرانی بتوانم از او بگیرم.

فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: لَيْسَ هَذَا طَرِيقَ التَّقَاضِي، وَ لَكِنْ إِذَا أَتَيْتَهُ أَطِلِ الْجُلُوسَ وَ الْزَمِ السُّكُوتَ.

قَالَ الرَّجُلُ: فَمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ إِلَّا يَسِيراً حَتَّى أَخَذْتُ مَالِي.

3- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَن ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ عَنْ خَضِرِ بْنِ عَمْرٍو النَّخَعِيِّ قَالَ:

قَالَ أَحَدُهُمَا علیهما السلام فِي الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ عَلَى رَجُلٍ مَالٌ فَيَجْحَدُهُ.

قَالَ: إِنِ اسْتَحْلَفَهُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ بَعْدَ الْيَمِينِ شَيْئاً وَ إِنْ تَرَكَهُ وَ لَمْ يَسْتَحْلِفْهُ فهُوَ عَلَى حَقِّهِ.

4- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةً عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

لا وَجَعَ إِلَّا وَجَعُ الْعَيْنِ وَلَا هَمَّ إِلَّا هَمُ الدَّيْنِ.

فرمود: رسم مطالبه قرض این نیست؛ ولی هرگاه نزد او رفتی مدت طولانی بنشین و سكوت اختيار كن.

آن مرد گوید: من مدت زمان اندکی این کار را کردم و طلبم را از او گرفتم.

3- خضر بن عمرو نخعی گوید: امام (باقر یا امام صادق علیهما السلام) در مورد مردی که از دیگری طلبی دارد، ولی بدهکار انکار می کند فرمود:

اگر او را سوگند بدهد پس از آن که او سوگند یاد کرد دیگر نمی تواند چیزی از او بگیرد، ولی اگر او را ( فعلاً) رها کند و سوگندش ندهد حقش بر گردن او باقی است و می تواند آن را در وقت مناسب بگیرد.

4- مسعدة بن صدقه گوید: امام صادق علیه السلام می فرماید: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود:

دردی جز درد چشم (در سختی) وجود ندارد و غم و اندوهی همانند اندوه بدهکاری نیست.

5- وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم:

الدَّيْنُ رِبْقَةُ اللهِ فِي الْأَرْضِ، فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُذِلَّ عَبْداً وَضَعَهُ فِي عُنُقِهِ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ طَلْحَةَ بَيَّاعِ السَّابِرِيِّ وَ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ وَ حَكَمِ الْحَنَّاطِ جَمِيعاً عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام يَقُولُ:

مَنْ حَبَسَ مَالَ امْرِئٍ مُسْلِم وَ هُوَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهُ مَخَافَةَ إِنْ خَرَجَ ذَلِكَ الْحَقُّ مِنْ يَدِهِ أَنْ يَفْتَقِرَ كَانَ اللهُ عَزَوجِلْ أَقْدَرَ عَلَى أَنْ يُفْقِرَهُ مِنْهُ عَلَى أَنْ يُفْنِيَ نَفْسَهُ بِحَبْسِهِ ذَلِكَ الْحَقُّ.

بخش بیست و ششم

اشاره

(26)

بَابُ إِذَا الْتَوَى الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ عَلَى الْغُرَمَاءِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

5- به همین سند حضرتش فرمود: پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم می فرماید:

بدهکاری، قلاده ای است که خداوند در روی زمین دارد و هر گاه بخواهد بنده ای را ذلیل کند آن را بر گردنش می اندازد.

6- ابو حمزه گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: کسی که مال مسلمانی را نگه دارد (و نپردازد) درحالی که می تواند آن را بدو بپردازد، و این کار را از ترس فقیر شدن انجام بدهد (بداند که) خداوند بهتر از او می تواند فقیرش کند فقیر کردن خداوند بدین شکل است که جانش را در مقابل عدم پرداخت حق آن شخص از او می گیرد.

بدهکاری که از پرداخت بدهی خود خودداری کند

1- عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: -

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام يَحْبِسُ الرَّجُلَ إِذَا الْتَوَى عَلَى غُرَمَائِهِ ثُمَّ يَأْمُرُ فَيَقْسِمُ مَالَهُ بَيْنَهُمْ بِالْحِصَصِ، فَإِنْ أَبَى بَاعَهُ فَيَقْسِمُ يَعْنِي مَالَهُ.

2- أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاج عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ:

الْغَائِبُ يُقْضَى عَنْهُ إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ عَلَيْهِ وَيُبَاعُ مَالُهُ وَ يُقْضَى عَنْهُ وَ هُوَ غَائِبٌ وَيَكُونُ الْغَائِبُ عَلَى حُجَّتِهِ إِذَا قَدِمَ وَ لا يُدْفَعُ الْمَالُ إِلَى الَّذِي أَقَامَ الْبَيِّنَةَ إِلَّا بِكُفَلاءَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَلِيّاً.

بخش بیست و هفتم

اشاره

(27)

بَابُ النُّزُولِ عَلَى الْغَرِيم.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ جَرَّاحِ الْمَدَائِنِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

اگر کسی از پرداخت بدهی طلبکارانش خودداری می کرد (و زیر بار نمی رفت) امیر مؤمنان على علیه السلام او را زندانی می کرد سپس دستور می داد مالش را بین طلبکاران تقسیم کنند و اگر طلبکاری گرفتن جنس را نمی پذیرفت آن حضرت جنس را می فروخت و پولش را به طلبکار مذکور می داد.

2- محمد بن مسلم گوید: امام باقر علیه السلام می فرمود:

اگر کسی غایب باشد و دلیلی علیه او در دست باشد بدهی اش را با فروختن بخشی از مالش می پردازند و هنگامی که از سفر برگردد می تواند با آوردن دلیل بر عدم بدهکاری آن را پس بگیرد.

مال نیز به کسی که بر طلبکاری خود دلیل اقامه کرده است پرداخت نمی شود، بلکه با گرفتن وکیل پرداخت می شود.

میهمان شدن نزد طلبکار

1- جراح مدائنی گوید: -

أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يَنْزِلَ الرَّجُلُ عَلَى الرَّجُلِ وَ لَهُ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَ إِنْ كَانَ قَدْ صَرَّهَا لَهُ إِلَّا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ علیه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَنْزِلُ عَلَى الرَّجُلِ وَ لَهُ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَيَأْكُلُ مِنْ طَعَامِهِ.

قَالَ: نَعَمْ يَأْكُلُ مِنْ طَعَامِهِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ثُمَّ لَا يَأْكُلُ بَعْدَ ذَلِكَ شَيْئاً.

بخش بیست و هشتم

اشاره

(28)

بَابُ هَدِيَّةِ الْغَرِيمِ.

1- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ غِيَاتِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

إِنَّ رَجُلاً أَتَى عَلِيّاً علیه السلام فَقَالَ لَهُ: إِنَّ لِي عَلَى رَجُلٍ دَيْنَا فَأَهْدَى إِلَيَّ هَدِيَّةٌ.

امام صادق علیه السلام کراهت داشت که بدهکار بیش از سه روز میهمان طلبکار خود شود، حتی اگر پول او را آماده کرده و در جایی گذاشته است.

2- سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: مردی بدهکار است آیا می تواند به میهمانی طلبکار خود برود و از غذای او بخورد؟

فرمود: آری! می تواند از غذای او تا سه روز بخورد ولی پس از سه روز چیزی نباید از غذای او بخورد.

هدیه دادن به طلبکار

1- غیاث بن ابراهیم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آمد و عرض کرد من از کسی طلبی دارم برای من هدیه ای آورده است.

قَالَ: احْسُبُهُ مِنْ دَيْنِكَ عَلَيْهِ.

2- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ هُذَيْلِ بْنِ حَيَّانَ أَخِي جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ الصَّيْرَفِيَّ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: إِنِّي دَفَعْتُ إِلَى أَخِي جَعْفَرٍ مَالاً فَهُوَ يُعْطِينِي مَا أُنْفِقُهُ وَأَحُجُ مِنْهُ وَأَتَصَدَّقُ وَ قَدْ سَأَلْتُ مَنْ قِبَلَنَا فَذَكَرُوا أَنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ لا يَحِلُّ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ أَنْتَهِيَ إِلَى قَوْلِكَ.

فَقَالَ لِي: أَكَانَ يَصِلُكَ قَبْلَ أَنْ تَدْفَعَ إِلَيْهِ مَالَكَ؟

قُلْتُ: نَعَمْ

قَالَ: فَخُذْ مِنْهُ مَا يُعْطِيكَ فَكُلْ مِنْهُ وَ اشْرَبْ وَ حُجَّ وَ تَصَدَّقُ، فَإِذَا قَدِمْتَ الْعِرَاقَ فَقُلْ: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَفْتَانِي بِهَذَا.

3- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه السلام قَالَ:

فرمود: آن را جزو طلب خودت حساب کن.

2- هذيل بن حيان صيرفي برادر جعفر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من به برادرم جعفر مالی را قرض دادم و او نیز به من پولی می داد که انفاق کنم، حج انجام دهم و صدقه بدهم؛ در این مورد پرسیده ام و گفته اند این کار باطل است و حلال نیست، ولی من دوست دارم به نظر تو عمل کنم.

آن حضرت به من فرمود: آیا پیش از این که مالت را به او قرض بدهی نیز به تو کمک مالی می کرد؟

گفتم: آری.

فرمود: هرچه به تو می بخشد از او بگیر و بخور و بیاشام حج به جای آور و صدقه بده و هنگامی که به عراق رفتی بگو جعفر بن محمّد چنین فتوایی به من داده است.

3- اسحاق بن عمار گوید:

سَأَلْتُهُ عَن الرَّجُل يَكُونُ لَهُ عَلَى رَجُل مَالٌ قَرْضاً فَيُعْطِيهِ الشَّيْءَ مِنْ رِبْحِهِ مَخَافَةٌ أَن يَقْطَعَ ذَلِكَ عَنْهُ فَيَأْخُذَ مَالَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ شَرَطَ عَلَيْهِ.

قَالَ: لا بَأْسَ بِذَلِكَ مَا لَمْ يَكُنْ شَرْطاً.

بخش بیست و نهم

اشاره

(29)

بَابُ الْكَفَالَةِ وَ الْحَوَالَةِ.

1- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِي قَالَ:

أَبْطَاتُ عَن الْحَجِّ.

فَقَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا أَبْطَأَ بِكَ عَنِ الْحَجِّ؟

فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! تَكَفَّلْتُ بِرَجُلٍ فَخَفَرَ بِي.

فَقَالَ: مَا لَكَ وَ الْكَفَالات؟ أَمَا عَلِمْتُ أَنَّهَا أَهْلَكَتِ الْقُرُونَ الْأُولَى.

از امام کاظم علیه السلام در مورد مردی پرسیدم که از دیگری طلبی دارد و بدهکار از ترس این که طلبکار پول خود را از او بگیرد مقداری از سود حاصل از آن مال را به طلبکار می بخشد ولی چنین چیزی را نیز شرط نکرده باشد.

حضرت فرمود اگر شرط نکرده است، اشکالی ندارد.

کفالت و حواله دادن

1- حفص بن بختری گوید: من دیر به حج رسیدم امام صادق علیه السلام پرسید: چرا نتوانستی زود به حج بیایی؟

عرض کردم: من ضامن بدهی، کسی شدم و او پیمان خود را بشکست.

حضرت فرمود: تو را به کفیل و ضامن شدن چه کار؟ مگر نمی دانی که همین کفالت انسان های قرن های آغازین را هلاک کرد؟

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ قَوْماً أَذْنَبُوا ذُنُوباً كَثِيرَةً فَأَشْفَقُوا مِنْهَا وَ خَافُوا خَوْفًا شَدِيداً وَ جَاءَ آخَرُونَ فَقَالُوا: ذُنُوبُكُمْ عَلَيْنَا، فَأَنْزَلَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابَ. ثُمَّ قَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: خَافُونِي وَ اجْتَرَأَتُمْ عَلَيْ

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیهما السلام.

فِي الرَّجُلِ يُحِيلُ الرَّجُلَ بِمَالٍ كَانَ لَهُ عَلَى رَجُلِ آخَرَ فَيَقُولُ لَهُ: الَّذِي احْتَالَ: بَرِئْتَ مِمَّا لِي عَلَيْكَ.

قَالَ: إِذَا أَبْرَأَهُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَيْهِ وَ إِنْ لَمْ يُبْرِتْهُ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الَّذِي أَحَالَهُ.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا علیه السلام مِثْلَهُ.

آن گاه فرمود: گروهی گناهان فراوانی انجام دادند و گناهان برایشان گران آمد و به شدت دچار ترس و وحشت شدند، عده ای دیگر آمدند و گفتند ما گناهان شما را به گردن می گیریم.

خداوند نیز عذاب را بر آنان فرود آورد و فرمود: آنها از من ترسیدند و شما بر من جرأت کردید.

2- زراره گوید: از امام (باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام) در مور مردی که شخص را بر بدهکار خود حواله می دهد و کسی که حواله کرده شده، به این شخص که او را حواله داده می گوید: من از تو دیگر طلبی ندارم. فرمود:

این شخص نمی تواند حق خود را از کسی که او را بر بدهکار خود حواله داده است مطالبه کند ولی اگر نگوید دیگر از تو طلبی ندارم می تواند حق خود را از حواله دهنده طلب کند.

3- حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكِنْدِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِيثَمِي عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ قَالَ:

قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام: رَجُلٌ كَفَلَ لِرَجُلٍ بِنَفْسِ رَجُلٍ فَقَالَ: إِنْ جِئْتَ بِهِ وَ إِلَّا عَلَيْكَ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَم.

قَالَ: عَلَيْهِ نَفْسُهُ وَ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ مِنَ الدَّرَاهِمِ، فَإِنْ قَالَ: عَلَيَّ خَمْسُمِائَةِ لَةِ دِرْهَم إِنْ لَمْ أَدْفَعْهُ إِلَيْكَ.

قَالَ: تَلْزَمُهُ الدَّرَاهِمُ إِنْ لَمْ يَدْفَعْهُ إِلَيْهِ.

4- حُمَيْدٌ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ أَبَانِ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ:

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَا عَنِ الرَّجُلِ يُحِيلُ عَلَى الرَّجُلِ بِالدَّرَاهِم أَيَرْجِعُ عَلَيْهِ؟

قَالَ: لا يَرْجِعُ عَلَيْهِ أَبَداً، إِلَّا أَنْ يَكُونَ قَدْ أَفْلَسَ قَبْلَ ذَلِكَ.

3- أبي العباس گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: مردی کفیل شخص دیگری شده است و آن شخص گفته است اگر او را آوردی که هیچ و اگر نه باید پانصد درهم به من بپردازی.

فرمود: اگر کفیل راجع به پانصد درهم حرفی نزد باید آن شخص را بیاورد، ولی چیزی نیز بر عهده او نیست ولی اگر بگوید که اگر من او را نیاوردم پانصد درهم به تو بدهکار می شوم در این صورت اگر آن شخص را نیاورد باید پانصد درهم را بپردازد.

4- منصور بن حازم گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد مردی پرسیدم که طلبکارانش را به بدهکار خود حواله می دهد، آیا طلبکار دوم می تواند دوباره از طلبکار خود پول را مطالبه کند؟

فرمود: هرگز نمی تواند برگردد مگر در صورتی که پیش از حواله دادن طلبکار اول، بدهکار اول ورشکسته شده باشد.

5- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْن خَالِدٍ قَالَ:

قُلْتُ لأبى الْحَسَن علیه السلام: جُعِلْتُ فِدَاكَ! قَوْلُ النَّاسِ: «الضَّامِنُ غَارِمٌ».

قَالَ: فَقَالَ: لَيْسَ عَلَى الضَّامِن غُرْمُ الْغُرْمُ عَلَى مَنْ أَكَلَ الْمَالَ.

6- مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام قَالَ:

أُتِيَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام بِرَجُلٍ تَكَفَّلَ بِنَفْسِ رَجُلٍ، فَحَبَسَهُ فَقَالَ: اطْلُبْ صَاحِبَكَ.

بخش سی ام

اشاره

(30)

بَابُ عَمَلِ السُّلْطَانِ وَ جَوَائِزِهِمْ.

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام:

5- حسین بن خالد گوید: به امام ابا الحسن علیه السلام عرض کردم: قربانت گردم! مردم می گویند کسی که ضامن من بشود بدهکار است آیا این سخن درستی است؟

فرمود: ضامن بدهکاری ندارد، بدهکار همان کسی است که مال را خورده است.

6- عمار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود:

مردی را نزد امیر مؤمنان علی علیه السلام آوردند که کفیل شخص دیگری شده بود، آن حضرت او را زندانی کرد و فرمود باید دوستت را بیابی (و بیاوری).

کار برای پادشاه و گرفتن جایزه و پاداش او

1- محمد بن عذافر گوید پدرم گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: -

يَا عُذَافِرًا إِنَّكَ تُعَامِلُ أَبَا أَيُّوبَ وَ الرَّبِيعَ فَمَا حَالُكَ إِذَا نُودِيَ بِكَ فِي أَعْوَانِ الظُّلَمَة؟

قَالَ: فَوَجَمَ أَبِي. فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: لَمَّا رَأَى مَا أَصَابَهُ - أَيْ عُذَافِرُ - إِنَّمَا خَوَّفْتُكَ بِمَا خَوَّفَنِي اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ.

قَالَ مُحَمَّدٌ: فَقَدِمَ أَبِي فَلَمْ يَزَلْ مَعْمُوماً مَكْرُوباً حَتَّى مَاتَ.

2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيح قَالَ:

دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فَاسْتَقْبَلَنِي زُرَارَةُ خَارِجاً مِنْ عِنْدِهِ فَقَالَ لِ-ي أَبو عَبْدِ اللهِ : يَا وَلِيدُا أَمَا تَعْجَبُ مِنْ زُرَارَةَ سَأَلَنِي عَنْ أَعْمَالِ هَؤُلَاءِ؟ أَيَّ شَيْءٍ كَانَ يُرِيدُ؟ أَيُرِيدُ أَنْ أَقُولَ لَهُ: لَا ، فَيَرْوِيَ ذَلِكَ عَنِّي؟

ای عذافر! تو با ایوب و ربیع کار می کنی؛ چه حالی داری وقتی تو را (در قیامت) جزو یاران ستمگر ندا دهند؟

محمد گوید: پدرم بسیار اندوهگین شد و گلویش را بغض گرفت و از سخن گفتن باز ایستاد.

امام صادق علیه السلام با مشاهده این حالت او فرمود: ای عذافر! من تنها تو را از چیزی ترساندم که خداوند مرا از آن ترسانیده است.

محمد گوید: پدرم از آن زمان پیوسته غمگین و بدحال بود تا از دنیا رفت.

2- وليد بن صبیح گوید: خدمت امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم که زراره هنگام بیرون آمدن از خدمت آن حضرت به طرف من آمد.

امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای ولید! از زراره تعجب نمی کنی؟ از من در مورد کار درباریان می پرسید؛ چه قصدی داشته است؟ آیا می خواهد بگویم: نه (یعنی کارشان را قبول ندارم) تا آن را از من روایت کند؟!

ثُمَّ قَالَ: يَا وَلِيدُ مَتَى كَانَتِ الشَّيعَةُ تَسْأَلُ عَنْ أَعْمَالِهِمْ؟ إِنَّمَا كَانَتِ الشَّيعَةُ تَقُولُ: يُؤْكَلُ مِنْ طَعَامِهِمْ وَ يُشْرَبُ مِنْ شَرَابِهِمْ وَ يُسْتَظَلُّ بِظِلُّهُمْ مَتَى كَانَتِ الشَّيعَةُ تَسْأَلُ عَنْ هَذَا؟

3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبِ عَنْ حَدِيدٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام يَقُولُ:

اتَّقُوا اللهَ وَ صُونُوا دِينَكُمْ بِالْوَرَعِ وَ قَدُّوهُ بِالتَّقِيَّةِ وَالإِسْتِغْنَاءِ بِاللَّهِ عَزَّوَجَلَّ ، إِنَّهُ مَنْ خَضَعَ لِصَاحِبِ سُلْطَانٍ وَ لِمَنْ يُخَالِفُهُ عَلَى دِينِهِ طَلَبَا لِمَا فِي يَدَيْهِ مِنْ دُنْيَاهُ أَخْمَلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ وَ مَكَّتَهُ عَلَيْهِ وَ وَكَلَهُ إِلَيْهِ ، فَإِنْ هُوَ غَلَبَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ دُنْيَاهُ فَصَارَ إِلَيْهِ مِنْهُ شَيْءٌ نَزَعَ اللهُ جَلَّ وَ عَزَّ اسْمُهُ الْبَرَكَةَ مِنْهُ وَ لَمْ يَأْجُرْهُ عَلَى شَيْءٍ يُنْفِقُهُ فِي حَجَّ وَ لا عِتْقِ [رَقَبَةٍ] وَلَا بِرٌ.

4- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُنْدَارَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ:

آن گاه فرمود: ای ولید! چه وقت شیعیان از کارهای این ها پرسیده اند!؟ شیعیان می گویند از غذا و آب این ها می توان خورد و می توان به خانه هایشان رفت، چه وقت شیعیان در این مورد چیزی پرسیده اند؟!

3- حدید گوید: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود:

تقوای الهی پیشه کنید و دین خود را با ورع حفظ نمایید و آن را با تقیّه و بی نیازی جستن از خداوند تقویت کنید به راستی که هرکس در برابر پادشاه خضوع کند و در مقابل کسی که با او به خاطر دینش مخالفت می کند فروتنی کند، تا از دنیایی که در دست اوست چیزی به دست آورد، خداوند او را ساقط و بی ارزش می کند و به خاطر این کار بر او خشم می کند، و او را به آن حاکم یا به خودش واگذار می کند اگر چیزی از دنیای او به دست آورد خداوند نیز - که نام او جلیل و عزیز است - برکت را از او برمی دارد و هرچه را در راه حج، آزاد کردن بردگان و نیکی به دیگران خرج کند، بدون پاداش می گذارد.

4- علی بن ابی حمزه گوید:

كَانَ لِي صَدِيقٌ مِنْ كُتَابِ بَنِي أُمَيَّةَ فَقَالَ لِي: اسْتَأْذِنْ لِي عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

فَاسْتَأْذَنْتُ لَهُ عَلَيْهِ، فَأَذِنَ لَهُ فَلَمَّا أَنْ دَخَلَ سَلَّمَ وَ جَلَسَ. ثُمَّ قَالَ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! إِنِّي كُنْتُ فِي دِيوَانِ هَؤُلاءِ الْقَوْمِ فَأَصَبْتُ مِنْ دُنْيَاهُمْ مَالاً كَثِيراً وَ أَغْمَضْتُ فِي مطالبه.

فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام: لَوْ لا أَنَّ بَنِي أُمَيَّةَ وَجَدُوا مَنْ يَكْتُبُ لَهُمْ وَ يَجْبِي لَهُمُ الْفَيْءَ وَ يُقَاتِلُ عَنْهُمْ وَ يَشْهَدُ جَمَاعَتَهُمْ لَمَا سَلَبُونَا حَقَّنَا. وَ لَوْ تَرَكَهُمُ النَّاسُ وَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ مَا وَجَدُوا شَيْئاً إِلَّا مَا وَقَعَ فِي أَيْدِيهِمْ.

قَالَ: فَقَالَ الْفَتَى: جُعِلْتُ فِدَاكَ! فَهَلْ لِي مَخْرَجٌ مِنْهُ؟

قَالَ: إِنْ قُلْتُ لَكَ تَفْعَلُ؟

قَالَ: أَفْعَلُ !

قَالَ لَهُ: فَاخْرُجْ مِنْ جَمِيع مَا اكْتَسَبْتَ فِي دِيوَانِهِمْ فَمَنْ عَرَفْتَ مِنْهُمْ رَدَدْتَ عَلَيْهِ مَالَهُ وَ مَنْ لَمْ تَعْرِفْ تَصَدَّقْتَ بِهِ وَ أَنَا أَضْمَنُ لَكَ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْجَنَّةَ.

دوستی داشتم که کاتب دربار بنی امیه بود و به من گفت از امام صادق علیه السلام برای من اجازه ملاقات بگیر.

من نيز برايش اجازه گرفتم هنگامی که آمد سلام کرد و نشست و گفت: قربانت گردم! من در دیوان (دفترداری) این گروه بوده ام و ثروت فراوانی از آنها به دست آورده ام و این موضوع برایم مشکل شده است. (نظر شما در این مورد چیست؟).

فرمود: اگر بنی امیه نویسندگانی که برای آنها بنگارد پیدا نمیکرد و کسانی را در اختیار نداشتند که مالیات برایشان بگیرد و گردآوری کند و برایشان بجنگد و مخالفان را بکشد و در اجتماعاتشان شرکت کند (و سپاهی لشکرشان باشد) به هیچ وجه نمی توانستند حق ما را غصب کنند و اگر مردم آنها را با مال و ثروت و امکاناتشان رها می کردند، بنی امیه نیز چیزی را جز - آن چه (امکاناتی) در دست داشتند - به خود نمی دیدند.

آن جوان گفت: قربانت گردم! آیا راهی برای جبران این کار دارم؟

فرمود: اگر بگویم بدان عمل خواهی کرد؟

عرض کرد: عمل خواهم کرد.

فرمود: از هرچه در اثر شغلی که داشتی به دست آورده ای بدین صورت خارج شو، هرکدام که صاحبش را می شناسی به او باز گردان و هر کس را نمی شناسی از جانبش صدقه بده، و (اگر این کار را بکنی) من نزد خداوند عزوجل ضامن تو برای بهشت هستم.

قَالَ: فَأَطْرَقَ الْفَتَى رَأْسَهُ طَوِيلاً. ثُمَّ قَالَ: قَدْ فَعَلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ!.

قَالَ ابْنُ أَبِي حَمْزَةَ: فَرَجَعَ الْفَتَى مَعَنَا إِلَى الْكُوفَةِ فَمَا تَرَكَ شَيْئاً عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ إِلَّا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّى ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَتْ عَلَى بَدَنِهِ.

قَالَ: فَقَسَمْتُ لَهُ قِسْمَةً وَ اشْتَرَيْنَا لَهُ ثِيَابَاً وَ بَعَثْنَا إِلَيْهِ بِنَفَقَةٍ.

قَالَ: فَمَا أَتَى عَلَيْهِ إِلَّا أَشْهُرٌ قَلائِلُ حَتَّى مَرِضَ فَكُنَّا نَعُودُهُ.

قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ يَوْماً وَ هُوَ فِي السَّوْقِ.

قَالَ: فَفَتَحَ عَيْنَيْهِ ثُمَّ قَالَ لِي: يَا عَلِيُّ وَفَى لِي وَ اللَّهِ، صَاحِبُكَ.

قَالَ: ثُمَّ مَاتَ فَتَوَلَّيْنَا أَمْرَهُ فَخَرَجْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام.

فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيَّ قَالَ: يَا عَلِيُّ ! وَفَيْنَا وَ اللَّهِ، لِصَاحِبِكَ.

قَالَ: فَقُلْتُ: صَدَقْتَ جُعِلْتُ فِدَاكَ هَكَذَا وَ اللَّهِ قَالَ لِي عِنْدَ مَوْتِهِ.

5- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ:

علی بن حمزه گوید: آن جوان مدت زیادی سرش را پایین انداخت، آن گاه گفت: قربانت گردم! حتماً به دستور شما عمل می کنم.

ابن ابی حمزه می افزاید آن جوان با ما به کوفه بازگشت و هرچه بر روی زمین داشت حتی پیراهن خود را که به تن داشت به صاحبانش یا به فقرا داد و من نیز از هریک از دوستان مقداری پول برایش جمع کردم و برایش پیراهن خریدیم و خرجی برایش فرستادیم، سرانجام پس از گذشت چند ماه بیمار شد و ما نیز به عیادت او رفتیم.

روزی نزد او رفتم و دیدم در حال جان کندن است چشمانش را گشود، سپس به من گفت: ای علی! به خدا سوگند! دوستت امام صادق علیه السلام به وعده اش وفا کرد.

آن گاه از دنیا رفت. ما امور کفن و دفن او را انجام دادیم و من به خدمت امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم.

آن حضرت به من فرمود: ای علی! به خدا سوگند! به وعدای که به دوستت داده بودیم وفا کردیم.

من نیز گفتم: جانم فدای شما باد! به خدا سوگند! همین سخن را هنگام مرگش به من گفت.

5- ابو بصیر گوید:

سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ أَعْمَالِهِمْ.

فَقَالَ لِي: يَا أَبَا مُحَمَّدٍا لا وَ لا مَدَّةَ قَلَم، إِنَّ أَحَدَهُمْ لَا يُصِيبُ مِنْ دُنْيَاهُمْ شَيْئًا إِلَّا أَصَابُوا مِنْ دِينِهِ مِثْلَهُ.

أَوْ قَالَ: حَتَّى يُصِيبُوا مِنْ دِينِهِ مِثْلَهُ الْوَهُمُ مِنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ.

6- ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ:

کُنْتُ قَاعِداً عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام عَلَى بَابِ دَارِهِ بِالْمَدِينَةِ فَنَّظَرَ إِلَى النَّاسِ يَمُرُّونَ أَفْوَاجاً فَقَالَ لِبَعْضِ مَنْ عِنْدَهُ: حَدَثَ بِالْمَدِينَةِ أَمْرٌ.

فَقَالَ: جُعِلْتُ فِدَاكَ! وَلَّى الْمَدِينَةَ وَالٍ فَغَدَا النَّاسُ يُهَتِّتُونَهُ.

فَقَالَ: إِنَّ الرَّجُلَ لَيُغْدَى عَلَيْهِ بِالْأَمْرِ تَهَنَّا بِهِ وَ إِنَّهُ لَبَابٌ مِنْ أَبْوَابِ النَّارِ.

7- ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ بَشِيرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ قَالَ:

كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللهِ علیه السلام إِذْ دَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا فَقَالَ لَهُ: أَصْلَحَكَ اللَّهُ! إِنَّهُ رُبَّمَا أَصَابَ الرَّجُلَ مِنَّا الضَّيْقُ أَوِ الشَّدَّةُ فَيُدْعَى إِلَى الْبِنَاءِ يَبْنِيهِ أَوِ النَّهَرِ يَكْرِيهِ أَوِ الْمُسَنَّاةِ يُصْلِحُهَا فَمَا تَقُولُ فِي ذَلِكَ؟

از امام باقر علیه السلام در مورد کار برای بنی امیه پرسیدم.

فرمود: ای ابا محمد! نه (کار برای آنان درست نیست) نه حتی یک بار قلم را کشیدن (یا در جوهر زدن) درست نیست هیچ گاه از کارگزاران آنان مقداری از دنیا را از آنان به دست نمی آورد مگر آن که همانند آن از دینش بر می گیرند.

6- محمد بن مسلم گوید: در کنار درب خانه امام باقر علیه السلام در مدینه در کنار آن حضرت نشسته بودم و آن حضرت مردم را دید که گروه گروه می روند به همین جهت از یکی از کسانی که در کنارش بود پرسید آیا در مدینه اتفاق جدیدی افتاده است؟

گفت: جانم به فدای شما! والی جدیدی برای مدینه آمده است و مردم برای تبریک به نزدش می روند.

فرمود: به راستی که این فرد والی که مردم نزد او می روند تا تبریک بگویند به طور حتم یکی از درهای آتش (جهنم) است.

7- ابن ابی یعفور گوید: در محضر امام صادق علیه السلام نشسته بودم که یکی از دوستان آمد و عرض کرد: خداوند امور شما را اصلاح گرداند گاهی یکی از دوستان ما دچار تنگدستی یا مشکل شدیدی می شود و او را برای ساختن ساختمان یا احداث نهر آب یا تعمیر و اصلاح چیزی دعوت می کنند؛ نظر شما در این کار چیست؟