حقانیت در اوج مظلومیت بررسی عمیق و جامع کلامی حدیثی و تاریخی در موضوع امامت جلد 2

پشيمانى، دليل عدم استحقاق··· 89

طعن هفتم : تسلّط شيطان بر ابوبكر··· 92

طعن هشتم : آتش زدن خانه وحى··· 97

احراق بيت در منابع شيعى··· 105

طعن نهم : تعيين خليفه براى خود !··· 108

طعن دهم : جهل خليفه··· 115

جهل ابوبكر به معناى « أب »··· 115

تحريف بخارى··· 119

علّت منع خلفاء از نقل حديث··· 121

جهل ابوبكر و عمر به معناى « كلاله »··· 126

تعداد روايات منقول از خليفه !··· 130

جهل ابوبكر و عمر به ميراث جدّه··· 137

طعن يازدهم : قتل مالك بن نويره··· 141

1 . رضايت بر قتل و غارت مسلمين··· 144

توجيه قتل مالك بن نويره !··· 145

2 . تضييع حدود الهى··· 147

باب دوم : مطاعن عمر بن خطاب··· 153

طعن اوّل : حديث دوات و قلم ( رزيّة يوم الخميس )··· 153

مكتوب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چه بود؟··· 169

طعن دوّم : انكار شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 171

طعن سوّم : تحريم متعه حج و متعه نساء··· 174

فتاواى عجيب !··· 180

طعن چهارم : عدم اجراى حدّ بر مغيره··· 183

طعن پنجم : انكار حكم تيمّم··· 187

طعن ششم : جهل به حكم مهريه زنان··· 191

طعن هفتم : سنگسار زن حامله··· 194

طعن هشتم : نماز تراويح··· 198

طعن نهم : ماجراى شورا··· 201

طعن دهم : حسرت در وقت احتضار··· 208

طعن يازدهم : تغيير مقام ابراهيم عليه‌السلام ··· 211

طعن دوازدهم : سه طلاق در مجلس واحد··· 212

طعن سيزدهم : نهى از منكر كردن خليفه··· 212

طعن چهاردهم : تقسيم ناعادلانه بيت المال··· 213

طعن پانزدهم : منع خمس اهل‌بيت عليهم‌السلام ··· 214

مطاعن خليفه دوّم از بيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام ··· 214

باب سوم : مطاعن عثمان بن عفان··· 219

طعن اول : مسلط كردن كافران و فاسقان بر مسلمانان··· 219

طعن دوّم : باز گرداندن طريد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مدينه··· 220

طعن سوّم : شكنجه و تبعيد ابوذر··· 221

طعن چهارم : قتل ابن مسعود··· 222

طعن پنجم : ضرب و شتم عمّار··· 223

طعن ششم : حيف و ميل كردن بيت المال··· 224

طعن هفتم : اجتماع صحابه بر قتل عثمان··· 229

طعن هشتم : گواهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر فسق عثمان··· 231

طعن نهم : عدم تجهيز جنازه عثمان توسط مردم··· 232

باب چهارم : مطاعن عايشه بنت ابى‌بكر··· 237

طعن اوّل : مركز فتنه و كفر خانه عايشه است !··· 239

طعن دوّم : قذف ماريه قبطيّه··· 240

طعن سوم : خيانت و آزار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 242

توبيخ و تهديد عائشه و حفصه در قرآن··· 243

طعن چهارم : دشمنى با اهل‌بيت عليهم‌السلام ··· 244

طعن پنجم : بى‌توجّهى به هشدار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 248

طعن ششم : جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام ··· 250

طعن هفتم : منع دفن جنازه امام مجتبى عليه‌السلام و تيرباران كردن آن··· 258

طعن هشتم : اباطيل عائشه··· 260

طعن نهم : رضاع كبير··· 263

طعن دهم : جزع عايشه وقت احتضار··· 264

باب پنجم : مطاعن معاوية بن ابى‌سفيان··· 267

طعن اوّل : نسب معاويه··· 267

طعن دوّم : شرك معاويه··· 268

طعن سوّم : معاويه در كلام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 270

طعن چهارم : لعن و نفرين معاويه توسط پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 272

طعن پنجم : جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام ··· 273

طعن ششم : لعن و سبّ اميرالمؤمنين عليه‌السلام ··· 276

طعن هفتم : شهادت امام مجتبى عليه‌السلام ··· 280

طعن هشتم : وليعهدى يزيد··· 280

طعن نهم : قتل مهاجرين و انصار··· 286

طعن دهم : شرب خمر··· 288

اعتراف بزرگان علماى عامه··· 288

فضائل دروغين !··· 289

تكميل بحث··· 290

فصل چهارم : امامت سائر ائمه عليهم‌السلام / 297

مقدمه··· 299

دلائل امامت سائر ائمّه عليهم‌السلام ··· 301

باب اوّل : نص بر امامت سائر امامان عليهم‌السلام ··· 303

دليل اول : آيه اولى الأمر··· 303

دليل دوّم : روايات··· 305

حديث لوح··· 310

دليل سوّم··· 314

دليل چهارم··· 315

دليل پنجم··· 316

دليل ششم··· 316

دليل هفتم··· 318

دليل هشتم··· 318

توضيح و تكميل مقدمه دوم··· 320

باب دوم : معجزه سائر امامان عليهم‌السلام ··· 329

باب سوم : افضليّت سائر ائمّه عليهم‌السلام ··· 333

باب چهارم : دلائل امامت امام زمان عليه‌السلام ··· 347

پاسخ به برخى شبهات مهدويت··· 353

اما تأليفات علماى خاصّه··· 353

اما تأليفات علماى عامّه··· 354

غيبت صغرى و غيبت كبرى··· 361

فصل پنجم : شيعه معتقد است / 365

رجعت··· 367

امكان رجعت··· 371

آيات رجعت··· 371

روايات رجعت··· 374

پاسخ به شبهات درباره رجعت··· 380

1 . استحاله اعاده معدوم··· 380

2 . آكل و مأكول··· 385

3 . بازگشت فعل به قوّه··· 385

بازگشت فعل به قوّه و جواب كامل‌تر··· 387

4 . تناسخ··· 389

5 . اجماع منقول··· 389

6 . خبر واحد··· 390

7 . استبعاد··· 392

8 . اجتماع دو امام··· 393

9 . آثار سوء··· 393

10 . بطلان قيامت··· 395

11 . اوّل يوم من الآخره··· 395

فصل ششم : وهابى معتقد است / 397

باب اوّل : بنيان وهّابيّون و سلفيّون··· 399

منع مروان از زيارت قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 400

منع حجّاج از زيارت قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم··· 405

زيارت و توسل و تبرك در قرآن··· 408

باب دوم : تبرك··· 411

ادله جواز تبرّك··· 413

فتاوى علماى عامه درباره تبرك··· 427

اختلاف نظر وهّابيّون در مسئله تبرّك··· 429

تبرك از ديدگاه شيعه··· 432

باب سوم : توسل··· 435

توسل در قرآن··· 441

توسل در روايات··· 448

و سخن آخر اينكه ...··· 459

فصل سوم : مطاعن غاصبين خلافت

اشاره

اين فصل مشتمل بر يك مقدمه و پنج باب است

مقدّمه

اميرالمؤمنين على عليه‌السلام فرمودند :

اعلموا أنّكم لن تعرفوا الرّشد حتى تركوا الّذي تركه ، و لن تأخذوا بميثاق الكتاب حتى تعرفوا الّذي نقضه ، و لن تمسّكوا به حتى تعرفوا الّذي نبذه ، فالتمسوا ذلك من عند أهله ، فإنّهم عيش العلم و موت الجهل ؛⁽¹⁾

بدانيد كه شما رشد و تكامل را نمى‌شناسيد تا آن‌كه ( بشناسيد و ) ترك كنيد كسى را كه آن را ترك كرده است و به عهد و ميثاق كتاب ( خدا ) چنگ نمى‌زنيد تا آن‌كه بشناسيد كسى كه آن را نقض كرده و شكسته است و به آن تمسّك نمى‌جوئيد تا بشناسيد كسى را كه آن را دور انداخته است ، پس آن را از نزد اهلش بجوئيد و بطلبيد ؛ زيرا آن‌ها ( سبب ) حيات و زندگى علم و ( باعث ) نيستى و مرگ جهل هستند .

به مقتضاى اين حديث مى‌گوييم :

آنچه درباره خلفاى سه‌گانه در منابع تاريخى شيعه و اهل‌خلاف ذكر شده نه تنها موجب خدشه در ايمان و عدالت است بلكه بيانگر عدم اسلام و ايمان و اثبات كفر

1) . نهج البلاغه : خطبه 145 .

و الحاد آن‌ها است ! و اين مطاعن به قدرى زياد است كه اين رساله بلكه هيچ كتابى گنجايش توضيح و تفصيل آن‌ها را ندارد ، بلكه اگر آسمان‌ها كاغذ و درياها مركب و جنّيان حسابگر و انسان‌ها نويسنده باشند ، نمى‌توانند مطاعن و مثالب آن‌ها را بنويسند و احصاء نمايند .

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمودند :

فمساويه و مساوى صاحبه أكثر من أن تُحصى أو تُعدّ ؛⁽¹⁾

عيب‌ها و رفتارهاى زشت عمر و رفيقش ( ابوبكر ) بيش از آن است كه قابل شمارش باشد .

ما در اين جا به قطره‌اى از اقيانوس آن اشاره مى‌كنيم و وقوف بر همه آن‌ها بر ظهور مولاى غريب و مظلوم ما حجة بن الحسن العسكرى - روحى و ارواح العالمين لتراب مقدمه الفداء - توقّف دارد ، تا براى همگان به وضوح معلوم شود كه آن‌ها چه ظلم‌هايى بر بشريت كرده‌اند و چقدر مردم را از چشمه‌هاى زلال و شيرين معارف آسمانى - كه حاملين آن محمدّ و آل محمّد عليهم‌السلام هستند - محروم نمودند و زحمات فخر انبياء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را - كه دعوت به ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود - از بين بردند - چنان كه امام باقر عليه‌السلام فرمودند :

إنّ عليّاً عليه‌السلام آية لمحمّد و إنّ محمداً يدعو إلى ولاية علىّ عليه‌السلام ؛⁽²⁾

اميرالمؤمنين عليه‌السلام آيه و نشانه براى حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است ، و همانا آن حضرت به ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام دعوت مى‌كرد .

بلكه زحمات تمام انبياء را هدر دادند ، همان‌طور كه امام صادق عليه‌السلام فرمودند :

« إنّ اللّه جعل ولايتنا اهل‌البيت قطب القرآن و قطب جميع الكتب ... ؛⁽³⁾

1) . كتاب سليم بن قيس : 2 / 684 ، ارشاد القلوب : 2 / 400 .

2) . بصائر الدرجات : 1 / 72 ، بحار الانوار : 35 / 370 .

3) . تفسير العياشى : 1 / 5 ، بحار الانوار : 89 / 27 .

خداوند ولايت ما اهل‌بيت را قطب قرآن و قطب همه كتاب‌هاى آسمانى قرار داد .

و امام كاظم عليه‌السلام فرمودند :

ولاية علىّ مكتوبة فى جميع صحف الانبياء و لن يبعث اللّه نبيّاً إلا بنبوّة محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ولاية وصيّه علىّ عليه‌السلام ؛⁽¹⁾

ولايت على عليه‌السلام در تمام كتاب‌هاى پيامبران نوشته شده است و خداوند هيچ پيامبرى را نفرستاده مگر با دعوت به نبوّت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و وصىّ بودن على عليه‌السلام .

تا روشن شود كه آن‌ها خلفاى غاصب و كذّاب و ظالم بر حق اهل‌بيت عليهم‌السلام بودند ، و بغض و برائت از آن‌ها ضرورى و واجب است . ما به اندازه وسع خود و اقتضاى اين كتاب به برخى از مطاعن سه خليفه اول و معاويه و عايشه اشاره مى‌كنيم تا روشن شود كسانى كه خلافت و امامت اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام را نپذيرفتند به ذلّت تبعيّت از چه كسانى افتادند .

1) . بصائر الدرجات : 1 / 72 .

باب اول : مطاعن ابوبكر بن ابى‌قحافه

طعن اول : تخلّف از لشكر اُسامه

• طعن اول : تخلّف از لشكر اُسامه⁽¹⁾

تخلّف ابوبكر از سپاه اُسامه به اخبار متواتر قطعى ثابت شده است ، و نيز به اخبار متواتر قطعى ، متخلّفان از جيش اُسامه به زبان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعن گرديدند ، چنان كه فرمود :

لعن اللّه من تخلّف عن جيش اُسامة » ؛⁽²⁾

ملل و نحل شهرستانى : 1 / 29 ، شرح ابن ابى الحديد ، طبع قديم : 2 / 21 ، طبقات ابن سعد : 2 / 41 ، كامل ابن‌اثير : 2 / 129 ، تاريخ طبرى : 3 / 188 ، كنزالعمال : 5 / 312 .

خدا لعنت كند هر كه را از لشكر اُسامه سر پيچى نمايد .

1) . قال أصحابنا - رضوان اللّه عليهم - كان ابوبكر وعمر وعثمان من جيش أسامه وقد كرّر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - لمّا اشتدّ مرضه - الأمر بتجهيز جيش اُسامة ولعن المتخلّف عنه فتأخّروا عنه واشتغلوا بعقد البيعة في سقيفة بنيساعدة وخالفوا أمره وشملهم اللّعن ، وظهر أنّهم لا يصلحون للخلافة . قالوا : «ولو تنزّلنا عن هذا المقام و قلنا بما ادّعاه بعضهم من عدم كون أبي بكر من الجيش ، نقول : لا خلاف في أنّ عمر منهم و قد منعه ابوبكر من النفوذ معهم» ، وهذا كالأوّل في كونه معصية و مخالفة للرّسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . أمّا أنّهم كانوا من جيش اُسامة ، فلما ذكره السيّد الأجلّ في الشافي من أنّ كون أبي بكر في جيش اُسامة قد ذكره أصحاب السّيَر و التواريخ . قال : روي البلاذري في تاريخه - وهو معروف ثقة كثير الضبط وبريء من ممالأة الشيعة - أنّ أبابكر و عمر كانا معا في جيش اُسامة . ثمّ ذكر العلامة المجلسى رحمه‌الله الأخبار الواردة من طرق العامة في ذلك . بحارالانوار : ج 30 ص 427 - 442

2) بحار الانوار : 30 / 428 الثانى : التّخلف عن جيش اُسامه ، اثبات الهداة : 3 / 371 - 372 و 413 ، منهاج البرائة فى شرح نهج البلاغة : 5 / 100 و ج 12 / 255 .

و اين مضامين در تواريخ و سِيَر و كتب معتبره خاصّه و عامّه ذكر شده است . توضيح مطلب اين است كه : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در واپسين روزهاى حيات مبارك خود دستور داد لشكرى آماده شود و « اُسامة بن زيد » را - كه در سنّ جوانى بود⁽¹⁾-سردار آن لشكر قرار داد و جمعى از صحابه را امر فرمود كه او را همراهى كرده و از حكم او پيروى كنند و تأكيد فرمود كه متوجّه جنگ با روم شوند . ابوبكر و عمر از جمله مأمورين و از كسانى بودند كه اُسامه امير آن‌ها بود و بايد از او تبعيت مى‌كردند ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چندين بار هر كسى را كه از لشكر اسامه تخلّف نمايد ، لعنت كرد .

ابوبكر و عمر براى غصب خلافت از لشكر اسامه تخلّف نموده و مستحق لعن رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شدند و به قرائن حاليه معلوم بود كه غرض آن حضرت از اين دستور و نفوذ جيش اُسامة و تأكيد در سرعت خروج ايشان ، آن بود كه مدينه از منافقان خالى شود و خلافت حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام تثبيت شود .

ابن ابى الحديد از كتاب احمد بن عبد العزيز جوهرى روايت كرده است از عبداللّه بن عبد الرحمن كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مرض موت خود ، اُسامه را امير كرد بر لشكرى

1) . از عظمت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام آن است كه : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله او را در هيچ لشكرى تحت فرمان كسى قرار نداد و در هر لشكرى كه او را مى‌فرستاد ، فرمانده بود . در سپاهى كه براى فتح خيبر ابوبكر و سپس عمر را فرمانده كرد و آن‌ها پا به فرار نهادند ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام نبود . امّا فردا كه فرمود : « عَلَم جنگ را به كسى مى‌دهم كه فرّار نيست و كرّار است و محبّ و محبوب خدا و رسول‌خدا است » و به على عليه‌السلام داد و او را فرمانده نمود ، ابوبكر و عمر را در زير لواى آن حضرت مأمور كرد . در سريّه اُسامة بن زيد كه وجوه و اعلام مهاجرين و انصار را تحت فرمان و مأمور امر اُسامه نمود ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مأمور نكرد ، و اين بدان جهت بود كه به همه نشان دهد اُسامه هفده ساله - و يا هجده ساله و يا نوزده ساله و يا بيست ساله ، و هيچ كس بيشتر از اين مقدار نگفته است - را فرمانده كرده و ديگران را از قابليّت فرماندهى انداخته است .

كه در آن مهاجرين و انصار داخل بودند و از جمله آن‌ها ابوبكر و عمر و ابوعبيده بن جرّاح و عبدالرحمن بن عوف و طلحه و زبير بودند ... .⁽¹⁾

واقدى و بلاذرى و محمد بن اسحاق و زهرى و بلال بن عامر و اكثر مورّخين و محدّثين عامّه گفته‌اند كه ابوبكر و عمر داخل لشكر اسامه بودند⁽²⁾و نقل كرده‌اند كه چون ابوبكر خبر خلافت خود را براى اُسامه فرستاد ، اسامه گفت :

من و لشكرى كه با من هستند تو را ولىّ نكرده‌اند .⁽³⁾و حضرت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مرا بر شما امير كرد و عزل نكرد و شما را بر من امير نكرد تا از دنيا رفت . و تو و رفيقت عمر ، بى‌رخصت من برگشتيد و امرى بر حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مخفى نبود . و مرا و شما را مى‌شناخت ، مرا بر شما امير كرد و شما را بر من امير نكرد .⁽⁴⁾

پس از اين جواب منطقى و دندان‌شكن اُسامه ، ابوبكر ( با هياهوى ظاهرى ) خواست خود را از خلافت خلع كند ، اما عمر نگذاشت . پس اُسامه برگشت و بر در مسجد ايستاد و فرياد زد :

تعجب مى‌كنم از مردى كه حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مرا بر او امير كرد . او مرا عزل كرده و ادعاى امير بودن بر من مى‌كند !!⁽⁵⁾

1) . شرح نهج البلاغة ، ابن أبى الحديد : 6 / 52 .

2) . « ابوبكر و عمر فى جيش اُسامة » فلاحظ : الطبقات الكبرى ، ابن‌سعد : 2 / 190 و ج 4 / 66 ، تاريخ اليعقوبى : 2 / 93 ط الغرى و ج 2 / 74 ط بيروت ، الكامل ، ابن‌اثير : 2 / 317 ، شرح نهج‌البلاغة ، ابن ابى‌الحديد : 1 / 53 و ج 2 / 21 ط 1 و ج 1 / 159 و ج 6 / 52 بتحقيق ابوالفضل ، كنزالعمال : 5 / 312 ط 1 و ج 10 / 570 ط حلب ، انساب الاشراف للبلاذرى : 1 / 474 ، تهذيب ابن‌عساكر : 2 / 391 ، اسد الغابة : 1 / 68 ، السيرة الحلبية : 3 / 234 .

3) . « اسامة بن زيد لم يبايع إلى أن مات و قال : إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امّرنى عليكم فمن أمّرك عَلَىّ يا أبابكر ». نهج الحق و كشف الصدق : 276 ، غرر الاخبار : 108 .

4) . الصراط المستقيم : 2 / 297 نقلاً عن العقد الفريد ، بحارالانوار : 30 / 432 . و در كتاب احتجاج طبرسى : 1 / 114 نامه ابوبكر به اسامه و جواب اسامه به ابوبكر آمده است . و نيز زمخشرى در كتاب ربيع الابرار به لفظ ديگر روايت كرده و متقى در كنزالعمال : 3 / 270 اعتراف خليفه دوم را بر اين امارت ذكر نموده است .

5) . كامل البهائى فى السقيفة : 1 / 382 ، إعلام الورى بأعلام الهدى : 139 ، الصوارم المهرقة فى ردّ الصواعق المحرقة : 290 . « فَلَمّا قَدِمَ المدينة قام على باب المسجد ثمّ صاح يا معشر المسلمين ! عجباً لرجل استعملنى عليه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فتأمّر عَلَىَّ و عزلنى ».

اين واقعه از جهات متعدد دليل بر بطلان خلافت ابوبكر و عمر و عثمان است .

1 . اين افراد مأمور و تابع اُسامه بودند و اسامه امير بر آن‌ها بوده و تا زمانى كه غرض رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در انفاذ جيش محقق نشده ، اُسامه همچنان بر آن‌ها امير و رئيس بود و ابوبكر امارتى بر اُسامه نداشته است و به اتّفاق علما ، « خلافت » رياست عامه است كه متضمّن حكم بر تمام امت است ؛ پس خلافت ابوبكر با اين بيان باطل شده و با بطلان خلافت ابوبكر ، خلافت عمر هم باطل مى‌شود ؛ زيرا خلافت او به نصّ ابوبكر بود و با بطلان خلافت عمر ، خلافت عثمان هم باطل مى‌شود ؛ زيرا خلافت عثمان مبتنى بر شورايى بود كه عمر بر پا كرد .

علاوه بر اين‌كه كسى در ميان امت پيدا نمى‌شود كه خلافت ابوبكر را باطل بداند ، اما خلافت عمر و عثمان را صحيح بداند . پس با بطلان خلافت ابوبكر ، خلافت آن دو هم باطل مى‌شود ، و گرنه ، مخالفت اجماع مركّب لازم مى‌آيد .⁽¹⁾

اول : بطلان خلافت ابوبكر و عمر و عثمان . دوم : صحت خلافت آن‌ها . و احدى از امت قائل نيست به بطلان خلافت ابوبكر و صحت خلافت عمر و عثمان . پس قول به تفصيل بين ابوبكر ، و بين عمر و عثمان را احدى از امت قائل نيست .

تقرير دليل اول به بيان ديگر : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اُسامه را بر آن‌ها امير گردانيد و عزلش نكرد و آن‌ها در تحت حكومت و امارت اُسامه بودند تا آن حضرت از دنيا رحلت نمودند . اگر آن سه نفر رعيت و مأمور باشند كه از اُسامه اطاعت كنند ، و اُسامه هم به اتّفاق كل خليفه نبود بلكه بر او واجب بود كه از كسى كه خليفه باشد اطاعت كند ، پس خلافت و امامت آن‌ها باطل خواهد شد .

2 . آن سه نفر از لشكر اسامه تخلّف نمودند و هر كس از لشكر اسامه تخلّف نمود ، به فرموده رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ملعون است و مستحق لعنِ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله براى امامت صلاحيت ندارد و ملعون بودن با خلافت جمع نمى‌شود .

3 . آن‌ها - با بازگشت و تخلّف خود از لشكر اُسامه - عملاً انكار و اعتراض

1) . يعنى : مجموع امت مردّد ميان دو قول هستند ، و قائل به غير از اين دو قول ، مخالف تمام امّت است :

بر امر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كردند و هر كس چنين كند مؤمن نيست ، چنان‌كه حق‌تعالى در قرآن كريم فرمود :

« وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ » ؛⁽¹⁾

مى‌گويند : به خدا و رسول ايمان آورديم و اطاعت ايشان كرديم و با وجود اين ، گروهى از آن‌ها بعد از اين رو مى‌گردانند و اطاعت نمى‌كنند . و اين جماعت مؤمن نيستند .

و غير مؤمن هرگز امير و خليفه مؤمنين نخواهد بود .

4 . ردّ كلام رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - چنان‌كه از ابوبكر و عمر صادر شده - و عدم انقياد امر آن حضرت ( با توجّه به تأكيدات فراوان پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ) اذيت و ايذاء آن حضرت است و خداوند متعال مى‌فرمايد :

« إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهِيناً » ؛⁽²⁾

كسانى كه خدا و رسولش را اذيت مى‌كنند ، خداوند در دنيا و آخرت لعنت خويش را بر آنان مى‌فرستد و برايشان عذابى خوار كننده آماده مى‌كند .

و مى‌فرمايد :

« الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ » ؛⁽³⁾

آنان كه رسول خدا را اذيت مى‌كنند عذابى شديد خواهند داشت .

طعن دوم : عزل از ابلاغ آيات سوره برائت

• طعن دوم : عزل از ابلاغ آيات سوره برائت⁽⁴⁾

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برخى از امور را به صحابه واگذار مى‌كردند و هيچ امرى را به

1) . النور : 47 .

2) الاحزاب : 57

3) التوبة : 61 .

4) 4 . ما ذكره أصحابنا أنّ النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لم يولّ أبابكر شيئا من الأعمال مع أنّه كان يولّيها غيرَه . ولمّا أنفذه لأداء سورة براءة إلى أهل مكة عزله وبعث عليّا عليه‌السلام ليأخذها منه ويقرأها على النّاس ، ولمّا رجع ابوبكر إلى النّبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال له : « لا يؤدّي عنّي إلا أنا أو رجل منّي » . والحاصل ، أنّ أبابكر ما تولّى عملاً مدّة حياة النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سوى أنّه بعثه إلى خيبر فرجع منهزماً ، و أعطاه سورة برائة و بعثه إلى الحجّ ليقرأها فى الموسم فنزل جبرئيل عليه‌السلام و أمره بردّه و عزله .

فمن لم يصلح لأداء سورة واحدة إلى بلدة كيف يصلح للرئاسة العامّة المتضمّنة لأداء جميع الأحكام إلى عموم الرعايا في سائر البلاد . فلاحظ هذا الطعن : بحار الانوار : ج 30 ص 411 - 427 ، ج 35 ص 309 - 313

ابوبكر تفويض ننمود مگر خواندن آيات سوره برائت را براى اهل مكّه ! !⁽¹⁾و چون روانه شد ، جبرئيل نازل شد و گفت : « حق تعالى مى‌فرمايد كه رسالت تو را ادا نمى‌كند مگر تو يا كسى كه از تو باشد . »⁽²⁾آنگاه بود كه حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام رفت

و آيات را از ابوبكر گرفت و او را بر گرداند و خود ، آيات را در موسم حج براى اهل مكه خواند .⁽³⁾

واضح است كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كارى را بدون وحى الهى انجام نمى‌داد .⁽⁴⁾پس اين‌كه حق تعالى امر كرد كه آيات را به ابوبكر بدهد و بعد از او بگيرد ، حكمتى در آن ظاهر نيست به غير آن‌كه معلوم شود كه ابوبكر صلاحيت براى هيچ امرى را ندارد ، چه رسد به خلافت و امارت .

كسى كه صلاحيت مأموريّت ابلاغ چند آيه از قرآن را ندارد ، چگونه صلاحيت امرى بزرگ مثل مسئله امامت و خلافت از رسول كه تالى مرتبه نبوت است ، را دارد ؟ !

احمد حنبل و ديگر اعلام محدثين و تاريخ نگاران اهل‌خلاف ، از خود ابوبكر نقل كردند⁽⁵⁾كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نخست او را به رفتن مكه و شركت در مراسم حج و ابلاغ

1) . بلى فقط در خيبر ابوبكر را - بخاطر مصالحى - فرمانده قرار داد و شكست خورده بر گشت .

2) . مسند أحمد : 1 / 3 ، كنز العمال : 2 / 417 حديث 4389 ، البيان و التعريف : 1 / 168 طبع حلب سنة 1329 ، بحار الانوار : 35 / 298 ، نقلاً عن كشف الغمة من مسند أحمد بن حنبل . « قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فى تبليغ البرائة : اُمِرتُ أن لا يبلغه إلا أنا أو رجل منّى ».

3) . مصادرش به زودى ذكر خواهد شد .

4) . خداوند متعال در قرآن مى‌فرمايد : « و ما ينطق عن الهوى إن هو إلا وحى يُوحى » . سوره نجم آيه 3 - 4

5) . الغدير : 6 / 483 . « ابوبكر بن ابى قحافة قال : إنّ النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بعثه ببراءة إلى أهل مكة لا يحجّ بعد العام مشرك ، و لا يطوف بالبيت عريان ... فلمّا قدم على النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أبوبكر بكى ، فقال : يا رسول اللّه ! حدث فىّ شى‌ء ؟ قال : ما حدث فيك إلا خير و لكن اُمرتُ أن لا يبلّغه إلا أنا أو رجل منّى » . مسند احمد : 1 / 7 حديث 4 ، كنز العمّال : 2 / 417 ، حديث 4389 ، كفاية الطالب : 254 ، مختصر تاريخ دمشق : 18 / 6 ، البداية و النهاية : 7 / 394 حوادث سنة 40

تعدادى از آيات سوره برائت - مبنى بر برائت و بيزارى خدا و رسولش از مشركين ، ممنوعيت مشركين از شركت در مراسم حج ، ممنوعيت آن‌ها از طواف كعبه مقدّسه در حال عريانى و برهنگى ... - مأمور فرمود . آن‌گاه پس از سه روز از رفتن ابوبكر به سمت مكه براى انجام اين مأموريت ، حضرت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را مأمور كرد به سوى مكه برود و آيات را از ابوبكر بگيرد و عزل شدن ابوبكر را به او اطلاع دهد و خود ، آيات برائت را براى مشركين در مكه بخواند و چون ابوبكر برگشت و به خدمت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسيد ، با ناراحتى و گريه از علّت اين عزل و نصب سؤال كرد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

اُمرت أن لا يبلّغها إلاّ أنا أو رجل منّي ؛⁽¹⁾

به من امر شد كه مأموريت - مذكور - را كسى انجام ندهد مگر خود من يا كسى كه از من باشد .

اين اتفاق را غير از ابوبكر دوازده نفر از بزرگان صحابه روايت كرده‌اند .⁽²⁾

بارى ، به اعتراف خود ابوبكر ، او از يك مأموريت ساده كه ابلاغ آيات برائت بود ، از طرف رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به امر الهى معزول شد و همان مأموريت به امام اميرالمؤمنين

1) . مسند احمد حنبل : 1 / 3 ، حديث 4 . كفاية الطالب ، گنجى شافعي : 254 ، باب 62 ، به نقل از احمد حنبل و حافظ ابو نعيم و ابن عساكر . تاريخ ابن كثير : 7 / 357 - 358 . البيان والتعريف ، سيد ابراهيم حسين حنفى دمشقي : 1 / 168 ، طبع حلب ، به نقل از احمد حنبل ، ابن خزيمه ، ابوأبانه و ...

2) . قال العلامة الأمينى رحمه‌الله فى الغدير : 6 / 480 - 492 : « أسلفنا ترجمة كثير من هؤلاء الأعلام فى الجزء الأوّل : 73 - 151 ، تنتهى أسانيدهم فى مأثرة أذان البراءة و تبليغها إلى جمع من الصحابة الأوّلين منهم : 1 - علىّ اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، 2 - أبوبكر بن أبى قحافة ، 3 - ابن عبّاس ، 4 - جابر بن عبداللّه الانصارى ، 5 - انس بن مالك ، 6 - ابوسعيد الخدرى ، 7 - ابورافع ، 8 - سعد بن ابى وقّاص ، 9 - ابوهريرة ، 10 - عبد اللّه بن عمر ، 11 - حبشى بن جنادة ، 12 - عمران بن حصين ، 13 - أبوذرّ الغفارى .

على عليه‌السلام واگذار شد و آن حضرت عليه‌السلام هم آن را به بهترين وجهى انجام داد ، پس چگونه قبول كنيم كه مسئوليت سنگين خلافت بر دوش ابوبكر قرار بگيرد ؟ !

علامه امينى رحمه‌الله در كتاب شريف « الغدير » فرمودند :

حداقل 72 نفر از علما و مفسّرين و تاريخ نويسان عامّه ماجراى اين عزل و نصب را ثبت و نقل كرده‌اند .⁽¹⁾همچنين تعداد زيادى از علما و نويسندگان عامه در كتاب «ملحقات احقاق الحق» نيز معرفى شده‌اند كه اين ماجرا را نقل كرده‌اند .⁽²⁾

از عجايب اين است كه نيابت امامت جماعت را - كه ثابت نيست كه به امر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده بلكه خلافش معلوم است و بر فرض صحت ، به اعتقاد آن‌ها هر فاجرى مى‌تواند امامت در نماز كند ، - دليل بر خلافت ابوبكر مى‌دانند . اما عزل ابوبكر و دادن آيات را به اميرالمؤمنين عليه‌السلام به امر خداوند نه تنها دليل بر خلافت نمى‌دانند بلكه از فضائل آن حضرت نيز به شمار نمى‌آورند !

طعن سوم : غصب خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

• طعن سوم : غصب خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام ⁽³⁾

مهم‌ترين دليل عامه بر خلافت ابوبكر و عمر و عثمان اين است كه مى‌گويند: «جميع صحابه بر خلافت ايشان اجماع كرده‌اند⁽⁴⁾و اجماع حجّت است ؛ پس بايد خلافت او حق باشد» . اما جالب اينجاست كه در تعريف اجماع گفته‌اند :

1) . به جهت آگاهى بر تفصيل اين بحث و مصادر فراوان آن به : الغدير : 2 / 338 - 350 ، مراجعه شود ، آن مرحوم حدود 73 مورد در جلد : 6 / 477 - 480 ، ذكر نمودند .

2) . فهرست ملحقات احقاق الحق : ص 17 .

3) . در بيان ظلم و ستمى كه ابوبكر با عمر و ساير منافقان بر اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام در غصب خلافت نمودند ، علامه مجلسى ماجراى غصب خلافت را از مدارك شيعى و مخالفين در كتاب « حق اليقين » بيان كرده است و براى عدم تطويل كلام ، اكنون ذكر نمى‌شود . حق اليقين : ص 163 - 198 .

4) . شرح المقاصد : ج 2 ص 286 ، المنهاج ابن تيمية : ج 4 ص 231 - 230 . البداية والنهاية : ج 5 ص 250 . الصواعق المحرقة : ج 1 ص 65 .

« اتفاق جميع علما و مجتهدان يك عصر بر امرى از امور در وقت واحد را اجماع مى‌گويند » .⁽¹⁾

عرّفه الآمدي بقوله : عبارة عن اتّفاق جملة أهل الحلّ والعقد من اُمّة محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله في عصر من الأعصار على واقعة من الوقائع .

وعرّفه النظام من المعتزلة بقوله : هو كلّ قول قامت حجّته حتّى قول الواحد .

وعرّفه سراج الدين الأرموي في « التحصيل » بقوله : هو اتّفاق المسلمين المجتهدين في أحكام الشرع على أمر ما من اعتقاد أو قول أو فعل . ( تعليقة تفسير الثعلبي : 1 / 224 ، ولاحظ : البرهان ، امام الحرمين : 1 / 670 ، البحر المحيط للزركشى : 4 / 435 ، الاحكام في الاصول الاحكام ، الآمدى : 1 / 179 ، سلاسل الذهب للزركشى : 337 ، التمهيد للأسنوي : 451 ، نهاية السؤل : 3 / 237 ، زوائد الاصول : 362 ، منهاج العقول : 2 / 377 . )

اشكال اين نظريّه اهل خلاف ، بسيار است از جمله :

اوّلاً : علماى عامه در كتاب‌هاى اصول خود در اين مسئله اختلاف بسيار دارند كه ريشه آن اختلافات به موارد ذيل منتهى مى‌شود :⁽²⁾

1 . آيا چنين اتفاقى در طول تاريخ امكان دارد ؟ !

2 . بر فرض امكان ، آيا تاكنون در امرى از امور محقق شده ؟ !

3 . بر فرض تحقق ، آيا دليل بر حقانيت و حجّت شرعى مى‌شود ؟ !

4 . بر فرض حجّت بودن ، آيا شرط است كه به حد تواتر برسد يا نه ؟ !

5 . آيا در حجّيت اجماع شرط است آن‌ها كه بر اين رأى متفق شده‌اند تا موقع مرگ بر اين رأى باقى بمانند يا نه ؟ !

6 . آيا اجماع به تنهايى حجّت است يا بايد مستندى داشته باشد و آن مستند حجّت است ؛ و مستندى هم كه ذكر كرده‌اند ، قياس فقهى است كه رياست دين و دنيا را به نماز قياس كرده‌اند⁽³⁾و آن هم با دلايل بسيار باطل است .⁽⁴⁾

با دستور رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود! بلكه به امر عايشه بود و وقتى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از اين توطئه ننگين مطلع گرديد با آن بيمارى و ضعف در حالى كه بر اميرالمؤمنين عليه‌السلام و فضل بن عباس تكيه داده بود از خانه به مسجد آمد و ابوبكر را از محراب دور كرد و خود نشسته با مردم نماز خواند ، چنان‌كه در صحيح بخارى از عروه نقل كرده است . بحارالانوار : ج 28 ص 138

دليل دوم : حجّيت «قياس» ممنوع است چنان‌كه علماى شيعه و ظاهريّه از عامه و جمهور معتزله، قياس را حجت نمى‌دانند و دلايل كافى بر بطلان آن بيان كرده‌اند .

دليل سوم : بر فرض حجت بودن قياس ، حجّيت آن در جايى است كه علتى در اصل باشد و فرع با اصل در آن علت مساوى باشد . در اين‌جا اين امر مفقود است بلكه فرق واضح بين خلافت و امامت در نماز وجود دارد . زيرا آنها امامت نماز را براى هر نيكوكار و بدكار و عادل و فاسق جايز مى‌دانند ، اما در مسئله خلافت ، عدالت و شجاعت و قرشى بودن و شرايط ديگر را شرط مى‌دانند . همچنين امامت جماعت امرى است كه در آن علم بسيار و شجاعت و تدبيرات امور رعيت در آن معتبر نيست . اما چون خلافت ، سلطنت و رياست در امور دين و دنيا است ، در آن علم بسيار و شرايط بى‌شمار معتبر است كه هيچ كدام در ابوبكر و عمر و عثمان وجود نداشت و جهل آنان در هر امرى آشكار مى‌شد و به حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ساير صحابه مراجعه مى‌كردند . بعضى از متعصبين عامه ادعا كرده‌اند كه حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ابوبكر را براى دين ما ( يعنى نماز ) اختيار كرده ، پس چرا ما او را براى امور دنياى خود ( يعنى خلافت ) اختيار نكنيم !! « إنّ الصلاة من اُمور الدّين والخلافة من اُمور الدنيا » كه اين سخن كذب و افتراى محض است ؛ زيرا علماى آنان مانند قوشچى ( در شرح تجريد ) و غير او ... ، امامت را به « حكومت عامه در امور دين و دنيا » تعريف كرده‌اند ، چنان‌كه اين چنين بايد باشد . با اين‌كه اصل - كه مسئله امامت نماز باشد - باطل و دروغ است چنان‌كه گذشت .

از سوى ديگر بايد گفت : اگر اين دليل بر امامت قابل عرضه است ، چرا آن را در برابر انصار نگفتند و به قرابت و خويشاوندى با پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله استدلال كردند !

دليل چهارم : اگر قياس حجت باشد ، در مسائل فروع دين حجت است و در مسائل اصول دين حجت نيست و بر فرض تسليم جميع اين امور مى‌گوييم : «اين امر با خليفه قرار دادن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضرت امير عليه‌السلام را در غزوه تبوك در مدينه و عدم عزل ايشان معارض است . هر گاه حضرت امير عليه‌السلام بر مدينه خليفه باشد ، خليفه بر همه بلاد خواهد بود ؛ زيرا كسى قائل به تفصيل نيست يعنى كسى قائل نيست كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر مدينه امير است اما بر غير آن‌جا امير نيست ، بلكه هر كس امير مى‌داند بر همه بلاد امير مى‌داند ، و هر كس منكر است مطلقا منكر است . و اين دليل از دليل آن‌ها قوى‌تر است ؛ زيرا خلافت مدينه ، خلافت در امور دين و دنيا بود . به خلاف خلافت و امامت در نماز .

1) . عرّفه الرازي في « المحصول » والاجماع اصطلاحا بأنّه : عبارة عن اتّفاق أهل الحلّ والعقد من اُمّة محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علىأمر من الأمور .

2) . علامه مجلسى در كتاب بحار الانوار : 28 / 360 تفصيلاً به بيان اين موارد پرداخته است .

3) . براى اطلاع از جريان نماز ابوبكر مراجعه كنيد به: بحار الانوار : ج 28 ص 130 .

4) . دليل اول : علماى شيعه با احاديث بسيار از طريق خاصه و عامه اثبات كرده‌اند كه نماز ابوبكر در مسجد

در هر يك از اين موارد نزاع و مشاجره بسيارى هست . پس اثبات امامت ابوبكر به دليل «اجماع» ، توقف بر اثبات همه اين مراتب دارد و كسانى كه به اين امور قائل نيستند ، چگونه به اين دليل ( يعنى اجماع ) مى‌توانند استدلال كنند ؟!!

ثانياً : چگونه اجماع بر خلافت ابوبكر محقق بود در حالى كه سعد بن عباده و اصحابش همه خارج از اجماع بودند و مطلقا با ابوبكر بيعت نكردند و به ادّعاى علماى عامه اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ساير بنى هاشم تا شش ماه بيعت ننمودند⁽¹⁾

با ابوبكر بيعت كردند ، مطابق نقل طبرى و ابن اثير : « فقالت الأنصار أو بعض الأنصار : لا نبايع إلا عليّا ؛ همه انصار و يا جمعى از طائفه انصار گفتند : ما جز با على بيعت نخواهيم كرد » . ( تاريخ طبرى : 3 / 202 ، كامل ابن اثير : 2 / 325 . )

و آن‌ها كه ظاهرا بيعت كردند تا آتش درب خانه اهل بيت رسالت عليهم‌السلام نيانداختند و شمشيرهاى برهنه نديدند ، بيعت نكردند .⁽²⁾

بنا بر مبناى اهل خلاف ، هر ظالمى كه مسلّط شود و جمعى از فسّاق و فجّار به طمع مال و منال و مقام و هواى نفس با او موافقت كنند ، بايد خليفه خداوند باشد و اطاعتش بر همه اهل علم و فضل و صلاح ، لازم باشد ! ! و معلوم نيست كه بيعت بُخت النّصر و شدّاد و نمرود و مسيلمه كذّاب به اين رسوائى شده باشد .

اگر كسى بگويد : اجماع در اوّل امر محقق نشد ، امّا بعد از شش ماه كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام بيعت كرد ، اجماع محقّق شد .

مى‌گوئيم : - علاوه بر اين‌كه امير المؤمنين عليه‌السلام هرگز با ابوبكر بيعت نكرد ؛ زيرا خود را خليفه منصوص خداوند مى‌دانست ، و تظلّمات آن حضرت از آن‌ها ، تا آخر حياتش در كتب خاصّه و عامّه متواتر است .⁽³⁾و آنچه آن حضرت در جواب معاويه نوشت ، صريح است در آن‌كه به اختيار خود بيعت نكرد⁽⁴⁾- اين كلام هم نادرست است ؛ زيرا سعد بن عباده و اولادش هرگز در اين بيعت داخل نشدند ، چنان‌كه ابن عبدالبرّ

1) . در سقيفه هنگامى كه عمر و عدّه‌اى از حاضران طبق برنامه قبلى

2) . تاريخ طبرى : 3 / 203 ، و 208 .

3) . بحار الانوار : 28 / 373 . شرح نهج البلاغة ، ابن أبيالحديد : 9 / 306 ، 307 ، و ج 10 / 286 .

4) . إنّ معاوية كتب إلى عليّ عليه‌السلام يؤنبه بذلك حيث يقول : إنّك كنت تقاد كما يقاد الجمل المخشوش . وكتب عليه‌السلام في جوابه : وقلت إنّي كنت أقاد كما يقاد الجمل المخشوش حتّى أبايع ، ولعمر اللّه لقد أردت أن تذمّ فمدحت ، وأن تفضح فافتضحت . وما على المسلم من غضاضة في أن يكون مظلوما ما لم يكن شاكّا في دينه أو مرتابا في يقينه . وهذه حجّة عليك وعلى غيرك ... ومن الغرايب ، أنّهم اتّفقوا جميعا على صحّة الحديث عن النبيّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أنّه قال : « عليّ مع الحقّ والحقّ مع عليّ يدور معه حيث ما دار » . بحار الانوار : 28 / 368

در استيعاب⁽¹⁾در ترجمه ابوبكر نوشت : در روزى كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنيا رفت ( يعنى روز دوشنبه ) در سقيفه بنى‌ساعده با ابوبكر بيعت به خلافت كردند . و روز ديگر كه روز سه شنبه بود بيعت عمومى نمودند و از بيعت او سعد بن عباده و طايفه‌اى از قبيله خزرج و فرقه‌اى از قريش تخلّف كردند .

نيز ابن عبدالبّر در كتاب استيعاب⁽²⁾و ابن حجر عسقلانى در كتاب الاصابه⁽³⁾گفته‌اندكه : سعد با هيچ يك از ابوبكر و عمر بيعت نكرد و نتوانستند او را مجبور بر بيعت كنند ، چنان‌كه ديگران را مجبور كردند ؛ زيرا اقوام او از قبيله خزرج بسيار بودند و خلفا از فتنه او احتراز كردند ... ⁽⁴⁾و اخبار ديگرى كه در كتب آن‌ها بر بيعت نكردن سعد بن عباده و اتباعش آمده است ، بسيار است و ما فقط اشاره كرديم .

ثالثاً : بر فرض كه بپذيريم كه بعد از شش ماه اميرالمؤمنين عليه‌السلام بيعت كرد ،⁽⁵⁾پس چرا ابوبكر پيش از تحقق بيعت آن حضرت ( و قبل از تحقق اجماع ) در اين مدت طولانى بدون هيچ حجّتى در نفوس و فروج و دماء و اموال مسلمانان ، تصرّف مى‌كرد و لشكرها به اطراف و نواحى مى‌فرستاد ؟

علاوه بر اين‌كه آن‌ها در تعريف اجماع مى‌گويند : « اتّفاق اهل يك زمان بر يك امر » بنابر اين ، اگر در يك وقت نباشد ، ممكن است شخص متقدّم ، پيش از موافقت شخص متأخّر از رأى قبلى‌اش بر گردد . پس اجماع تدريجى بر خلافت ابوبكر و عمر چه نفع دارد ؟!

از عجايب اين است كه : اكثر متأخرين علماى عامه ، مثل ملا سعد تفتازانى⁽⁶⁾

1) الاستيعاب : 2 / 655

2) الاستيعاب : 1 / 333 رقم 2337 .

3) الاصابة : 2 / 27 ط مصر

4) بحار الانوار : 28 / 366 ، مراجعه شود .

5) . و ما بحسب ادله قطعى معتقديم كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اصحابش بعد از شش ماه هم بيعت نكرده‌اند .

6) . تفتازاني مى‌گويد : تنعقد الإمامة بطرق : أحدها : بيعة أهل الحلّ والعقد من العلماء والرؤساء و وجوه الناس من غير اشتراط عدد ولا اتّفاق الكلّ من سائر البلاد ، بل لو بايع واحد مطاع ، كفت بيعته . ثمّ قال : طريق ثبوت الإمامة عندنا وعند المعتزلة والخوارج والصّالحية خلافا للشيعة ، اختيار أهل الحلّ والعقد وبيعتهم من غير أن يشترط اجماعهم على ذلك و لا عدد محدود بل ينعقد بعقد واحد منهم ، ولهذا لم يتوقّف ابوبكر إلى انتشار الأخبار في الأقطار ولم ينكر عليه أحد . وقال عمر لأبي عبيده : ابسط يدك لأبايعك . فقال : أتقول هذا وابوبكر حاضر ، فبايع ابابكر ... . شرح المقاصد : 2 / 271 و 272

و صاحب مواقف و سيّد شريف و ديگران چون ديدند كه تمسّك كردن به اين چنين اجماعى موجب رسوايى است ، دست از اجماع بر داشتند و گفتند :

هر گاه حصول امامت به اختيار و بيعت ثابت شد ، پس احتياج به اجماع جميع اهل حل و عقد نيست ؛ زيرا دليلى بر آن - از عقل و نقل - قائم نشده ، بلكه بيعت يكى و دو نفر از اهل حلّ و عقد در ثبوت امامت و وجوب متابعت امام بر اهل اسلام كافى است ! ! زيرا ما مى‌دانيم كه صحابه با صلابتى كه در دين داشتند ، به همين قدر در امامت اكتفاء كرده‌اند . مانند بيعت عمر براى ابوبكر ، و بيعت عبدالرحمن از براى عثمان . آنان حتى در انعقادش اجماع مردم مدينه را شرط نكردند ، چه رسد به اجماع علماى امت ، و كسى بر آن‌ها انكارى نكرده است ! و بر اين امر ( يعنى بر اكتفا يك نفر و دو نفر در انعقاد امامت ) اهل عصرهاى بعد از آن ، تا اين زمان ، اتّفاق كرده‌اند ، انتهى كلامه.⁽¹⁾

همچنين فخررازى در نهاية العقول⁽²⁾مى‌گويد :

اجماع بر خلافت ابوبكر در زمان خودش منعقد نشد بلكه بعد از فوت او در زمان خلافت عمر كه سعد بن عباده مُرد ، اجماع منعقد شد ! !⁽³⁾

1) . قال صاحب المواقف وشارحه السيّد شريف : واذا ثبت حصول الإمامة بالاختيار والبيعة ، فاعلم أنّ ذلك الحصول لا يفتقر إلى الاجماع من جميع أهل الحلّ والعقد ؛ إذ لم يقم عليه دليل من العقل والسمع بل الواحد و الاثنان من أهل الحلّ والعقد كاف في ثبوت الإمامة و وجوب اتّباع الإمام على أهل الإسلام ؛ وذلك لعلمنا بأنّ الصحابة مع صلابتهم في الدين اكتفوا في عقد الإمامة بذلك ، كعقد عمر لأبي بكر وعقد عبد الرّحمن بن عوف لعثمان . ولم يشترطوا في عقدها اجتماع من في المدينة من أهل الحلّ والعقد ، فضلاً عن إجماع الاُمة من علماء الأمصار . هذا ولم ينكر عليهم أحد ، و عليه أي على الاكتفاء بالواحد والإثنين في عقد الإمامة ، انطوت الأعصار بعدهم إلى وقتنا هذا . انتهى . شرح المواقف : 2 / 467 ط دارالطباعة القاهرة ، بحارالانوار 28 / 363

2) . بحار الانوار : 28 / 365 نقلاً عن كتاب نهاية العقول . قال فخر الدين الرازى : لم ينعقد الاجماع على خلافة أبى‌بكر فى زمانه ، بل إنّما تمّ انعقاده بموت سعد بن عبادة و كان ذلك فى خلافة عمر و نحن نتمسّك بهذا الاجماع » أقول : هذا منه عجيب جدّاً .

3) . علامه مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 28 / 365 بعد از نقل اين كلام از فخر رازى ، مى‌فرمايد : فعلى أحكام هؤلاء السفهاء المدّعين للانخراط في سلك العلماء فليضحك الضاحكون وفي وقاحتهم وقلة حيائهم فليتحيّر المتحيّرون . أخزاهم اللّه ماذا يصنعون بعهد اللّه وكيف يلعبون بدين اللّه ! وهل يذعن عاقل بانّه يكفي لرياسة الدّين والدنيا والتصرف في نفوس جميع الاُمّة وأموالهم وأعراضهم بيعة واحد أو اثنين من آحاد الاُمّة ممّن لا يجري حكمه على نفسه ولم يثبت عصمته ولا تقبل شهادته في درهم ولا في نصف درهم . أقول : للّه درّه ، ونعم ما أفاد . حشره اللّه و حشرنا مع الأطياب عليهم‌السلام .

واقعا تعصّب و لجاجت ، عقل‌شان را از آن‌ها گرفته و شقاوت و كورى را نصيب‌شان كرده و فقط مى‌خواهند براى انحراف و الحادشان توجيهى و راه فرارى پيدا كنند ، ولو ممّا يضحك به الثكلى .

هر گاه اجماع محقق نشد پس از كجا معلوم مى‌شود حجّت بودن اين بيعت ، كه بنايش بر تعصّب و معانده قبيله اوس و خزرج بود و توطئه‌اى كه ميان ابوبكر و عمر شده بود كه او ابوبكر را خليفه كند و ابوبكر بعد از خود ، او را خليفه گرداند . چنان‌كه اين مطلب از اخبار سقيفه معلوم مى‌شود .

آيا عجيب نيست كه جمعى از فُضَلا با ادّعاى علم و زيركى و انصاف و ديانت ، در تحقّق رياست دين و دنيا و وجوب اطاعت تمام خلايق ، به بيعت يك نفر - اگر چه تمام اهل علم و فضل و صلاح مخالفت كنند و در طرف ديگر باشند - اكتفا مى‌كنند !؟ در حالى كه اگر كسى شهادت دهد كه يك نفر از ديگرى درهمى طلب دارد ، شهادتش را قبول نمى‌كنند ! چگونه در تحقّق امامت و خلافت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، به بيعت يك نفر كه معصوم نيست و اين همه اخبار در مذمت او رسيده ، اكتفا مى‌نمايند و به همين سبب يزيد پليد و وليد عنيد كه قرآن را تير باران كردند ،⁽¹⁾خليفه واجب الاطاعه خلق مى‌دانند ؟

اگر مى‌خواهيد در قيامت بنا بر مضمون « يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ »⁽²⁾با چنين امامى محشور شويد و در وزر و وبال او شريك باشيد اختيار داريد .

1) . حق اليقين ، علامه مجلسى رحمه‌الله : 188 . و ناسخ التواريخ نوشته است كه : وليد بن عبد الملك در تفأل به قرآن ، مسأله‌اى او را خوش نيامد ، قرآن را تير باران كرد ! !

2) . الاسراء : 71 .

حاصل آن‌كه ، در صحاح عامّه ذكر شده است كه تا شش ماه احدى از بنى هاشم و اهل‌بيت عليهم‌السلام بيعت نكردند .⁽¹⁾و اجماع اهل‌بيت عليهم‌السلام هم حجّت است به اعتبار آيه تطهير : « إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً »⁽²⁾و حديث متواتر ثقلين : « إنّي تارك فيكم الثّقلَين »⁽³⁾و حديث مشهور سفينة : « مَثَلُ أهل بيتي كسفينة نوح » .⁽⁴⁾

1) . بخارى در صحيح : 5 / 82 - 83 ، مى‌نويسد : حضرت على عليه‌السلام در مدّت حيات حضرت فاطمه علیهاالسلام با ابوبكر بيعت نكرده بود و پس از شش ماه كه آن حضرت وفات يافت ، على عليه‌السلام به سراغ مصالحه و بيعت با ابوبكر رفت . و مطابق نقل ابن اثير حضرت على عليه‌السلام ، بنى هاشم ، زبير ، خالد بن سعيد ، و سعد بن عباده بيعت نكردند ، و همه اين افراد - جز سعد - پس از وفات حضرت فاطمه علیهاالسلام بيعت كردند كه شش ماه پس از وفات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود . اسد الغابة : 3 / 228

2) . سوره احزاب : 33 . در اين‌كه مراد از اهل‌البيت در آيه تطهير ، خمسه طيّبه هستند ، رجوع شود به : صحيح مسلم ، كتاب فضائل الصحابة ، باب فضايل أهل بيت النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، حديث 1 ، سنن ترمذى : 5 / 141 ، حديث 3216 ، و صفحه 142 ، حديث 3217 . در تفسير الدرّ المنثور : 6 / 603 - 607 ، ذيل تفسير آيه 33 سوره احزاب ، در بيش از ده طريق از روايات تصريح شده است كه مراد از « اهل البيت » اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و حسنين عليهم‌السلام هستند . مسند احمد : 1 / 331 ، و ج 3 / 259 ، و ج 4 / 107 ، و ج 6 / 292 ، 298 ، 304 . مستدرك حاكم : 2 / 416 .

3) مصادر حديث ثقلَين از كتب عامّه : صحيح مسلم ، كتاب فضائل الصحابة ، باب فضائل عليّ بن ابي طالب عليهماالسلام ، حديث 9 ، مسند احمد : 3 / 14 ، 26 ، 39 ، و ج 4 / 367 ، و ج 5 / 182 ، و 189 ، سنن دارمى : 2 / 432 ، سنن ترمذى : 5 / 329 ، حديث 3876 ، سنن الكبرى بيهقى : 2 / 147 ، و ج 7 / 30 ، مجمع الزوائد هيثمى : 9 / 162 ، و 163 ، سنن الكبرى نسائى : 5 / 51 ، صحيح ابن خزيمه : 4 / 63 ، كنز العمّال : 1 / 172 ، حديث 870 - 872 ، و صفحه 173 ، حديث 873 ، و صفحه 178 ، حديث 898 ، و صفحه 185 ، احاديث 943 - 946 ، و صفحه 187 ، احاديث 951 - 953 . الصواعق المحرقة : 148 ، ابن حجر عسقلانى كه تعصّب خاصّى در ردّ مناقب اهل‌بيت عليهم‌السلام دارد ، در صواعقش اعتراف مى‌كند به اين كه : « حديث لزوم تمسّك به ثقلين به طرق گوناگون از بيست و اندى از صحابه نقل شده است . و براى اطلاع از نقل اين حديث از طرق اماميّه به بحار الانوار : 23 / 106 - 147 ، رجوع شود .

4) العمدة ابن البطريق : 306 ، ذخائر العقبى : 20 ، المستدرك ، الحاكم النيسابورى : 3 / 151 ، مجمع الزوائد الهيثمى : 9 / 168 ، المعجم الأوسط ، الطبرانى : 4 / 10 ، و ج 5 / 355 ، المعجم الصغير الطبرانى : 2 / 22 ، الصراط المستقيم : 2 / 101 ، بحار الانوار : 23 / 104 ، باب فضائل اهل‌البيت عليهم‌السلام والنّص عليهم جملة من خبر الثقلين والسفينة وباب حطّة وغيرها .

رابعاً : وقتى با احاديث بسيار و اقرار مشاهير علماى عامّه معلوم شد كه در مدّت زيادى كه اقل آن شش ماه است ، ميان حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ابوبكر و عمر در خلافت نزاع بود ، و آن حضرت آن‌ها را به ظلم و ستم و جور نسبت مى‌داد ،⁽¹⁾و قدح و عيب در آن‌ها و در خلافت‌شان مى‌كرد .

از دو حال خارج نيست :

يا بايد قائل شوند به آن‌كه بناى خلافت ابوبكر بر باطل و ظلم و ستم بود و يا بايد بگويند كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اين مدت كه بيعت نكرده بود ، بر باطل بود و عاق امام زمان خود بود و - العياذ باللّه - از روى تعصّب ، انكار امامتِ امام حق مى‌كرد .⁽²⁾

با توجّه به دو حالت فوق ، يا حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و يا ابوبكر بايد كه اهليت خلافت را نداشته باشند . اكثر بزرگان عامّه تصريح كرده‌اند به صحيح بودن اين حديث كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود :

عليّ مع الحقّ والحقّ مع عليّ يدور معه حيث ما دار ؛⁽³⁾

على با حق است و حق با على است ، حق با او مى‌گردد هر جا كه بگردد .

1) . صحيح مسلم : 3 / 143 كتاب الجهاد باب حكم الفى‌ء ، بخارى : 3 / 287 كتاب النفقات باب 3 .

2) . در اين‌جا سؤال‌هاى ديگرى نيز مطرح مى‌شود از جمله : چرا اميرالمؤمنين عليه‌السلام از يك امر مشروع بلكه واجب و بلكه اهم واجبات - در نظر عامّه - عقب ماند ؟ اگر آن حضرت عليه‌السلام وصى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نبود ، لااقل صحابى عادل كه بود . علّت تأخير او به مدّت شش ماه ، از اين امر مشروع چه بود ؟ و نيز بيعت نكردن دختر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تا لحظه شهادت - با توجّه به حديث « من مات و لم يعرف امام زمانه ... » - چگونه قابل توجيه است ؟

3) . روته العامّة والخاصّة متواترا عن النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بالألفاظ والتعابير المختلفة . رواه العلامة الأميني رحمه‌الله في الغدير : 3 / 177 و 178 عن مصادر كثيرة . ورواه في ذيل إحقاق الحقّ : 5 / 623 و 636 ، و 637 ، و ج 16 / 389 و 390 . ورواه ابن قتيبة في الإمامة والسياسة : 73 . رواه الخوارزمي في المناقب كما في كشف الغمّة : 1 / 143 و 146 . رواه الخطيب في تاريخ بغداد : 14 / 320 ، رقم 7643 . رواه ابن عساكر في ترجمة الامام عليّ بن أبيطالب عليهماالسلام من تاريخ دمشق : 3 / 153 رقم 1172 . رواه الهيثمي في مجمع الزوائد : 7 / 235 . وغيرهم . وقد ورد عن النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : عليّ مع القرآن والقرآن معه ، لا يفترقان حتّى يردا عليّ الحوض . كما رواه الخوارزمي في المناقب : 110 ، في الفصل الثاني من الفصل السادس عشر . ورواه الحاكم في المستدرك : 3 / 124 . ورواه في ذيل إحقاق الحقّ : 16 / 398 عن مصادر متعدّدة . ورواه الطبراني في المعجم الصغير : 1 / 255 . ورواه الهيثمي في مجمع الزوائد : 9 / 134 . ورواه الإربلي في كشف الغمّة : 1 / 148 . ورواه ابن حجر في صواعقه : 74 كما في فضائل الخمسة : 2 / 127 . ورواه الشبلنجي في نور الأبصار : 80 .

اين حديثِ صحيحِ متواتر ، يكى از بزرگ‌ترين دلائل حقانيت مذهب شيعه است كه بر طبق آن ، هر كس مخالف اميرالمؤمنين على عليه‌السلام باشد مخالفِ حق و بر باطل است ، پس ابوبكر باطل و ظالم و عاق امام زمانش بود .

غزّالى با آن تعصّب در كتاب احياء العلوم مى‌گويد :

« لم يذهب ذوبصيرة ما إلى تخطئة على عليه‌السلام قطّ ؛⁽¹⁾

هرگز صاحب بصيرتى على را در هيچ امرى نسبت به خطاء نداده است .

و ديگران از علما و بزرگان عامّه در جميع صحاح و اصول خود روايت كرده‌اند كه :

كان عليّ ديّان هذه الاُمّة بعد النّبي ؛⁽²⁾

على بعد از پيامبر ، ديّان اين امت است ، ( يعنى قاضى و حاكم اين امت است ) .

ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه از يحيى بن سعيد حنبلى روايت كرده است كه گفت :

من حاضر بودم نزد اسماعيل بن على حنبلى كه پيشواى حنابله بغداد بود و مردى حنبلى كه مقدارى پول از مردى از اهل كوفه طلب داشت به نزد اسماعيل آمد ، اسماعيل از او پرسيد كه با بدهكار خود چه كردى ؟ آيا طلب خود را از او گرفتى ؟ گفت : از طلب خود بيزار شدم ، من در روز غدير به نزد قبر اميرالمؤمنين على عليه‌السلام رفتم كه شايد طلب خود را از او بگيرم ، از آن‌ها اقوال زشت و شنيع و سبّ و لعن صحابه آشكارا - بدون هيچ ترس و خوفى -

1) . احياء علوم الدين ، مع تخريج الحافظ العراقى : 1 / 223 لم يذهب إلى تخطئة علىّ ذوتحصيل اصلاً . احياء علوم الدين ، من كتاب قواعد : 1 / 115 ، قواعد العقائد : 1 / 104 . اختيار معرفة الرجال : 1 / 215 مع تعليقات ميرداماد ، بحار الانوار : 28 / 368 .

2) . النهاية ابن اثير : 2 / 148 ، اساس البلاغة : 200 ، تاج العروس : 18 / 214 ، الفائق : 1 / 390 ، تهذيب اللغة :4 / 680 ، لسان العرب : 13 / 164 . « مادة د ى ن »

مشاهده كردم كه طلب خود را فراموش كردم ! اسماعيل گفت : آن‌ها چه گناه دارند ، واللّه كه اين راه را نگشود و ايشان را بر اين فضيحت‌ها و اقوال زشت ، جرأت نداد مگر صاحب آن قبر . آن مرد پرسيد : صاحب آن قبر كيست ؟ گفت : على عليه‌السلام . آن مرد از روى تعجّب و استبعاد گفت : او ايشان را جرأت بر اين امر داده است ؟ اسماعيل گفت : بلى واللّه . آن مرد گفت : اگر على عليه‌السلام در اين امر حق بود ، پس چرا ما اعتقاد به امامت ابوبكر و عمر داشته باشيم ؟ و اگر باطل باشد ، پس چرا او را امام بدانيم ؟

راوى گفت : چون اسماعيل اين سخن را شنيد ، برخاست و كفش پوشيد و گفت : خدا لعنت كند اسماعيل ولد الزنا را اگر جواب اين مسئله را بداند ، و داخل خانه خود شد !!⁽¹⁾

خامساً : با در نظر گرفتن اين مطلب كه « اجماع » مهم‌ترين دليل عامّه بر خلافت خلفا است ، ما به همين احاديث كه مستند اجماع آن‌هاست ، عدم استحقاق امامت آن‌ها بلكه كفر و نفاق‌شان را اثبات مى‌كنيم ؛ زيرا به اخبار خاصّه و عامّه معلوم است كه عمر به امر ابوبكر يا به رضاى او قصد سوزاندن خانه اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام نمود ،⁽²⁾همان خانه‌اى كه مهبط وحى و محلّ نزول ملائكه مقرّبين بود و اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حضرت فاطمه علیهاالسلام و حسنين عليهماالسلام در آن خانه بودند و او ايشان را استخفاف و تهديد و ايذاء نمود و آن‌ها را به خشم آورد ، بلكه بنا بر روايات وارده با تازيانه⁽³⁾و غلاف

1) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابي الحديد : 9 / 307 - 308 .

2) . الامامة و السياسة ، ابن قتيبة : 1 / 30 : « إنّ أبابكر تفقّد قوماً تخلّفوا عن بيعته عند علىّ عليه‌السلام فبعث إليهم عمر فجاء فناداهم و هم فى دار علىّ( عليه‌السلام ) فأبوا أن يخرجوا فدعا بالحطب و قال : والذى نفس عمر بيده لتخرجنّ أو لأحرقنّها على من فيها ، فقيل له : يا أباحفص ! إنّ فيها فاطمة ، قال : و إن ! فخرجوا فبايعوا إلا عليّاً( عليه‌السلام ) » . در اثبات الوصية مسعودى : 143 نوشت : « فوجّهوا إلى منزله فهجموا عليه ... » و ديگر مصادر كه به زودى ذكر خواهد شد - إن شاء اللّه تعالى - .

3) . الهداية الكبرى : 179 و طبع آخر : 408 ، حسين بن حمدان خصيبى متوفّى : 334 ) ، بحار الانوار : 30 / 348 : « فأخذ عمر السوط من يد قنفذ مولى أبى‌بكر فضرب به عضدى فالتوى السوط على عضدى حتّى صار كالدُّملُج ... » ، كتاب مختصر البصائر : 449 ، بحار الانوار : 53 / 14 : « ضرب يدَ صديقةِ الكبرى فاطمةَ بالسوط ... » ، بحار الانوار : 30 / 293 : « فضربتُ كفّيها بالسوط فألَّمها فسمعتُ لها زفيراً و بكاء ... »، كتاب سليم : 2 / 594 - 584 : « فضربها قنفذ بالسوط على ظهرها و جنبها إلى أنهكها ... »، مؤتمر علماى بغداد : 137 - 135 ، مقاتل ابن عطيّة متوفّى : 525 ، عوالم : 11 / 582 : « فالتفت عمر من حوله و قال : اضربوا فاطمة فانهالت السياط على حبيبة رسول اللّه ... » ، كتاب سليم : 2 / 868 - 862 ، بحار الانوار : 28 / 299 ، و ج 43 / 197 : « فرفع السوط فضرب به ذراعها فصاحت يا أبتاه ... »

شمشير⁽¹⁾به بدن مطهّر حضرت زهرا علیهاالسلام زدند و او را مجروح نمودند و فرزند او سقط شد⁽²⁾و در اثر آن ضربت‌ها به شهادت رسيد ،⁽³⁾و از آن‌ها غضبناك و دل آزرده از دنيا رفت ،⁽⁴⁾

1) . كتاب سليم : 2 / 862 - 868 ، بحار الانوار : 28 / 299 و ج 43 / 197 : « فرفع السيف و هو فى غمده فوجاً به جنبها فصرخت ... فصاحت يا ابتاه ... » ، دلائل الامامة : 134 ابوجعفر محمد بن طبرى ، متوفّى قرن 4 ، بحار الانوار : 43 / 170 : « و كان سبب وفاتها انّ قنفذاً مولى عمر نكزها بنعل السيف بأمره ... » .

2) . ميزان الاعتدال : 1 / 139 ذهبى ، متوفّى 748 : « إنّ عمر رفس فاطمة حتّى اسقطت بمحسن ... » و نيز در لسان الميزان : 1 / 268 ( ابن حجر عسقلانى متوفّى 825 ) مشابه همين تعبير آمده است . در الهداية الكبرى : 392 - 407 - 417 (حسين بن حمدان الخصيبى ، متوفّى 334 ) و بحار الانوار : 53 / 19 چنين آمده : « و صاح اميرالمؤمنين عليه‌السلام بفضّة يا فضّة مولاتك فاقبلى منها ما تقبله النساء فقد جائها المخاض من الرفسة و ردّ الباب فاسقطت محسناً ... » ، در الهداية الكبرى : 417 ، عوالم : ج 11 ( قسم دوم ) ص 567 چنين آمده : « و لا كيوم محنتنا بكربلاء و إن كان يوم السقيفة و إحراق النار على باب اميرالمؤمنين و فاطمة و الحسن و الحسين و زينب و امّ‌كلثوم عليهم‌السلام و فضّة و قتل محسن بالرفسة ، أعظم و أمرّ ، لأنّه أصل يوم العذاب ».

3) . اصول كافى : 1 / 458 ، مسائل على بن جعفر عليهماالسلام : 325 : « عن علىّ بن جعفر عن أخيه أبى الحسن عليهم‌السلام قال : إنّ فاطمة علیهاالسلام صدّيقة شهيدة ... » در من لا يحضره الفقيه : 2 / 573 و تهذيب الاحكام : 6 / 10 ، در زيارة آن حضرت چنين آمده : « السلام عليكِ ايّتها الصديقة الشهيدة » و در المزار ابن‌مشهدى : 82 و مهذّب قاضى ابن برّاج : 1 / 277 چنين آمده : « السلام على البتولة الشهيدة ابنة نبىّ الرحمة » ، مرحوم ابن شاذان در الفضائل : 10 و طبرى در بشارة المصطفى : 200 - 197 و صدوق در امالى : 176 ، نوشتند : « قال النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ... فتكون اوّل من يلحقنى من أهل‌بيتى فتقدم عَلَىّ محزونة مكروبة مغمومة مغصوبة مقتولة ... » و در كتاب سليم : 151 و احتجاج : 1 / 109 آمده است : « عن سلمان و عبداللّه بن العباس : ... فلم تزل صاحبة فراش حتى ماتت من ذلك شهيدة »

4) . الإمامة و السياسة ، ابن قتيبة : 1 / 31 : « فقال عمر لأبى بكر : انطلق بنا إلى فاطمة فإنّا قد أغضبناها ... فلم تأذن لهما ... قالت : فإنّى اُشهد اللّه والملائكة أنّكما أسخطتمانى و ما أرضيتمانى و لئن لقيتُ النبىَّ لأشكونَّكما إلى ... » در مسند احمد بن حنبل : 1 / 6 ، صحيح بخارى : 4 / 42 حديث 2862 ، السنن الكبرى : 6 / 300 ، السيرة النبويّة : 4 / 567 ، البداية و النهاية : 5 / 306 ، فتح البارى : 6 / 139 ، آمده است : « فغضبت فاطمة بنت رسول اللّه فهجرت أبابكر فلم تزل مهاجرته حتّى توفّيت ... »

در حالى كه رسول گرامى اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حق دخترش فرمودند :

فاطمة بضعة منّي فمن أغضبها أغضبني ؛⁽¹⁾

فاطمه پاره تن من است ، هر كس او را به خشم آورد ، مرا خشمگين كرده است .

و فرمودند :

يا فاطمة ! إنّ اللّه يغضب لغضبك و يرضى لرضاك ؛⁽²⁾

اى فاطمه ! خدا با خشم تو خشمگين و با خشنودى تو ، خشنود مى‌شود .

و فرمودند :

فاطمة بضعة منّي يغضبني من أغضبها و يسرّني من سرّها ، و إنّ اللّه يغضب لغضبها و يرضى لرضاها ؛⁽³⁾

فاطمه پاره تن من است هر كس او را به خشم آورد ، مرا به خشم آورده ، و هر كس او را خوشحال كند ، مرا خوشحال كرده است و به درستى كه خداوند براى غضب فاطمه غضبناك مى‌شود و براى خشنودى او خشنود مى‌شود .

اين سه حديث از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حق حضرت فاطمه علیهاالسلام حاكى از عصمت و طهارت او از گناه است⁽⁴⁾و به سبب داشتن چنين مقامى ، او بانو و سرور زنان عالم است،

1) . كنز العمال ، متقى : 6 / 220 ، فيض القدير ، مناوى : 4 / 421 ، خصائص نسايى : 35 ، فتح البارى در شرح صحيح بخارى : 7 / 84 ، صحيح بخارى بخش علامات نبوّت : 6 / 491 ، و ج 8 / 110 در اواخر المغازى .

2) . مستدرك حاكم : 3 / 154 ، حاكم در كتاب مستدرك احاديثى را مى‌آورد كه جامع شرايطى است كه بخارى و مسلم در صحّت حديث ، آن‌ها را لازم دانسته‌اند . مجمع الزوائد : 9 / 203 ، اسد الغابة ، ابن‌اثير : 5 / 522 ، الاصابة ، ابن‌حجر : 8 / 159 ، تهذيب التهذيب : 12 / 441 ، كنزالعمال ، متقى : 6 / 219 و ج 7 / 111 ، ميزان الاعتدال ، ذهبى : 2 / 72 ، ذخاير العقبى : 39 .

3) . صحيح بخارى : 5 / 92 طبع بيروت ، و 4 / 579 با اختلاف مختصر . علامه امينى رحمه‌الله در كتاب فاطمة الزهرا علیهاالسلام نام 50 تن از علماى عامّه كه اين حديث را ذكر كرده‌اند ، آورده است و در كتاب شريف « الغدير » نام 70 نفر از آنان را ذكر نموده است .

4) . زيرا اگر معصيت از حضرت زهرا علیهاالسلام صادر شود ايذاى او بلكه اقامه حد و تعزير بر او لازم خواهد بود ، و رضاى آن حضرت در آن معصيت موجب رضاى خدا و رسول نخواهد بود .

چنان‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در حق او فرمود :

يا فاطمة ! ألا ترضين أن تكون سيدة نساء العالمين و سيّدة نساء هذه الاُمّة و سيّدة نساء المؤمنين ؛⁽¹⁾

اى فاطمه ! آيا به اين كرامتى كه خدا به تو داده راضى نمى‌شوى كه تو ، سرور زنان جهان و سرور زنان اين امّت و سرور زنان با ايمان باشى .

امّا چه كسى حضرت زهرا علیهاالسلام را آزرده و اذيتش كرده است ؟ و چه كسى بر او سيلى زد ؟ و چه كسى به خانه‌اش حمله كرد و درب آن خانه را سوزاند ؟

عايشه مى‌گويد :

فوجدتْ فاطمة على أبي بكر في ذلك فهجرتْه فلم تكلّمه حتّى توفّيت و عاشت بعد النبي ستة أشهر فلمّا توفّيت دفنها زوجها عليّ ليلاً و لم يؤذن بها أبابكر ؛⁽²⁾

پس حضرت فاطمه در آن مسئله ( ميراث رسول خدا و مسئله فدك ) بر ابوبكر غضبناك شد ، پس از او دورى كرد و با او سخن نگفت تا از دنيا رفت و بعد از پيامبر شش ماه زندگى كرد ، پس وقتى از دنيا رفت همسرش على او را شبانه دفن كرد و اين مطلب را به ابوبكر اطلاع نداد .

مسعودى در اثبات الوصيّة نقل مى‌كند كه :

فتوجّهوا إلى منزله فهجموا عليه و أحرقوا بابه و استخرجوه كرها و ضغطوا سيّدة النساء بالباب حتّى أسقطت محسنا ... ؛⁽³⁾

پس به سوى خانه على رفتند و به آن حمله كردند و درب خانه‌اش را

1) . مستدرك حاكم : 3 / 156 ، ولاحظ : العمدة ابن البطريق : 388 ، شرح إحقاق الحق ، السيّد المرعشى : 10 / 87 ، أخرجه الحاكم ، و شرح إحقاق الحق : 19 / 25 ، رواه البخارى و مسلم عن فاطمة الزهراء علیهاالسلام عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، كشف الغمة : 2 / 80 .

2) . صحيح بخارى : 5 / 177 و ج 8 / 3 .

3) . اثبات الوصية : 142 .

آتش زدند و به زور و اكراه آن حضرت را از خانه‌اش بيرون آوردند و حضرت فاطمه سرور و بانوى زنان دو عالم را بين در و ديوار فشار دادند تا فرزندش محسن را سقط نمود ... .

اين حديث دلالت دارد بر اين‌كه ، عمر و ابوبكر حضرت زهرا علیهاالسلام را اذيت كردند و درب خانه‌اش را آتش زدند ، و آن حضرت را بين در و ديوار فشار دادند تا اين‌كه حضرت محسن عليه‌السلام سقط شد . و مضمون اين حديث ، به حدّ متواتر در كتب عامّه نقل شده است .⁽¹⁾پس كسى كه حضرت زهرا علیهاالسلام را اذيت و ايذا نموده ، خدا و رسول‌خدا را اذيت نموده است و خداوند در قرآن كريم مى‌فرمايد :

به درستى كسانى كه خدا و رسولش را اذيت مى‌كنند ، خداوند در دنيا و آخرت لعنت‌شان كرده و براى آنان عذابى خوار كننده مهيّا كرده است .

و در آيه ديگر مى‌فرمايد :

« وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ » ؛⁽³⁾

آنان كه رسول خدا را آزار مى‌دهند ، براى آنان عذاب دردناكى است .

1) . الامامة و السياسة : 1 / 12 ، أنساب الأشراف : 1 / 586 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 123 ، تاريخ الأمم والملوك : 2 / 443 ، العقد الفريد : 5 / 13 - 14 ، المعجم الكبير الطبرانى : 1 / 62 ، الاستيعاب في معرفة الأصحاب : 3 / 975 ، الملل والنحل : 1 / 57 . شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد : 2 / 45 ، 50 ، 51 ، 56 ، 57 و ج 6 / 48 ، 51 ، و ج 17 / 164 ، 168 . و ج 20 / 16 ، 17 . در كتاب « السبعة من السلف فيروز آبادى : 16 نوشتند : المقصد الأوّل في ما ورد في أبي بكر ، باب أنّ فاطمة من أغضبها أغضب اللّه و رسوله وقد أغضبها أبوبكر و عمر ، فهجرتهما حتى توفّيت . أمّا المطلب الثالث و هو أنّ أبابكر و عمر قد أغضبا فاطمة علیهاالسلام فهجرتهما حتّى توفّيت . فقد جاء فيه أخبار كثيرة أيضا لا يبعد بلوغها حدّ التواتر » سپس پنج حديث را با ذكر مصادر آن و ابواب مناسب با اين بحث را ذكر كرد .

2) . سوره احزاب : 57 .

3) . سوره توبه : 61 .

اميرالمؤنين عليه‌السلام در بسيارى از خطبه‌ها و نامه‌هاى خويش از تعدّى و ستمى كه به آن حضرت شد ، شكوه دارند و از اين‌كه نگذاشتند امر خلافت بر محور خويش قرار گيرد و به صاحب و ولىّ امر سپرده شود ، ناله مى‌كنند و بر گمراهى اين امّتِ اعراض نموده از كتاب خدا و سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، مى‌گريند . يك جا مى‌فرمايد :

حَتَّى إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ رَجَعَ قَوْمٌ عَلَى الْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ السُّبُلُ

وَ اتَّكَلُوا عَلَى الْوَلاَئِجِ وَ وَصَلُوا غَيْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِي أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَصِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ مَعَادِنُ كُلِّ خَطِيئَةٍ وَ أَبْوَابُ كُلِّ ضَارِبٍ فِي غَمْرَةٍ قَدْ مَارُوا فِي الْحَيْرَةِ وَ ذَهَلُوا فِي السَّكْرَةِ عَلَى سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنْ مُنْقَطِعٍ إِلَى الدُّنْيَا رَاكِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّينِ مُبَايِنٍ ؛⁽¹⁾

وقتى خداوند پيامبرش را به سوى خويش فرا خواند ، گروهى به عقب برگشتند و اختلاف و پراكندگى آن‌ها را هلاك ساخت ، و تكيه بر غير خدا كردند و با غير خويشاوندان ( يعنى با غير اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ) ارتباط بر قرار كردند و از آنچه كه دستور داده شده بودند كه به آن مودّت ورزند ، كناره گرفتند و بناء و اساس ( ولايت و ) رهبرى را از محل خويش برداشته در غير آن نصب كردند . اين‌ها معادن تمام خطاها و درهاى همه گمراهان و عقيده‌داران به باطل هستند . آن‌ها در حيرت و سرگردانى غوطه‌ور شدند و در مستى و نادانى ، ديوانه‌وار بر روش « آل‌فرعون » فرو رفتند ، گروهى فقط به دنيا پرداختند و به آن تكيه كردند يا آشكارا از دين جدا گشتند . »

همچنين حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در نامه‌اى به مالك اشتر مى‌نويسد:

فَوَ اللَّهِ مَا كَانَ يُلْقَى فِي رُوعِي وَ لاَ يَخْطُرُ عَلَى بَالِي أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ لاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّي مِنْ بَعْدِهِ

1) . نهج البلاغة ، صبحى صالح : 209 خطبه 150 ، شرح نهج البلاغة لابن أبى‌الحديد : 9 / 132 ، بحار الانوار : 29 / 616 .

فَمَا رَاعَنِي إِلاَّ انْثِيَالُ النَّاسِ عَلَى فُلاَنٍ يُبَايِعُونَهُ فَأَمْسَكْتُ بِيَدِي حَتَّى رَأَيْتُ رَاجِعَةَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الاْءِسْلاَمِ يَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دِينِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؛⁽¹⁾

به خدا سوگند هرگز فكر نمى‌كردم و به خاطرم خطور نمى‌كرد كه عرب بعد از پيامبر ، امر امامت و رهبرى را از اهل‌بيت او بازگردانند ( و در جاى ديگر قرار دهند و باور نمى‌كردم ) آن‌ها آن را از من دور سازند ، تنها چيزى كه مرا ناراحت كرد اجتماع مردم اطراف ابوبكر بود كه با او بيعت كنند ، دست بر روى دست گذاردم تا اين‌كه با چشم خود ديدم گروهى از اسلام بازگشته و مى‌خواهند دين محمّد را نابود سازند .

و در خطبه شقشقيه مى‌فرمايد :

فَرَأيتُ أنَّ الصّبرَ عَلَى هاتا أحجى فَصَبَرْتُ و فى العين قذىً و فى الحلق شجاً أرى تُراثى نَهْباً ... ؛⁽²⁾

پس ديدم صبر كردن بر اين شدّت ظلمت از خردمندى است ، پس صبر كرده و محاربه را رها نمودم در حالى كه در چشمم خاشاك و غبار بود كه آزارم مى‌داد و در گلويم استخوان گرفته بود كه عيش مرا تيره و تار كرده بود ، ميراث خود كه خلافت باشد را تاراج شده مى‌ديدم .

و در احاديث متواتره نيز وارد شده است كه اذيت و ايذاء حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، اذيت و ايذاء حضرت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است و اذيت و ايذاء رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، اذيت و ايذاء خداوند است .⁽³⁾

1) . نهج البلاغه ، صبحى صالح : 451 ، نامه 62 ، بحار الانوار : 33 / 596 ، حديث 743 .

2) . نهج البلاغة ، صبحى صالح : 48 خطبه 3 .

3) . استيعاب : 3 / 1101 ، احقاق الحق : 16 / 598 و 599 ، ترجمة الامام عليّ عليه‌السلام من تاريخ مدينة دمشق : 1 / 425 ، تفسير امام حسن عسكرى عليه‌السلام : 137 ، تحف العقول : 459 ، تأويل الآيات الظاهرة : 2 / 466 ، العدد القويّة : 248 ، مناقب ابن شهر آشوب : 3 / 244 و 245 .

پس ثابت و معلوم شد كه عمر و ابوبكر و ... كه باعث ظلم و اذيت پيامبر و اهل‌بيت عليهم‌السلام شده‌اند در دنيا و آخرت ملعون و محارب با خدا و رسول و از اهل كفر و شقاق و نفاق هستند ، پس چگونه صلاحيت امامت را داشته باشند ؟ !

طعن چهارم : غصب فدك

اشاره

• طعن چهارم : غصب فدك⁽¹⁾

ماجراى فدك تنها مسئله مِلك و زمين نيست بلكه مسئله ظلم به حضرت زهرا علیهاالسلام ، تضييع حق و عدم احترام به او ، بلكه مسئله اذيت و به خشم آوردن آن حضرت است و با توجّه به آيات قرآن نظير آيه « تطهير » و حديث متواتر « ثقلين » و « سفينه » ما شيعيان اعتقاد داريم تكذيب حضرت صديقه كبرى علیهاالسلام و نپذيرفتن سخن او ، خود به تنهايى يكى از بزرگ‌ترين مطاعن براى غاصبين حق آن حضرت است .

فدك از جمله بلاد و مناطقى بود كه بدون جنگ به تصرّف رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در آمد ؛ زيرا هنگامى كه خيبر توسط حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام فتح گرديد ، اهل فدك و ساير قراى اطراف آن ، دانستند كه تاب مقاومت در برابر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را ندارند ، لذا خودشان و اموالشان را بدون جنگ تسليم كردند و آيات كريمه قرآن نازل شد كه : « چون بدون جنگ گرفته‌اند مال حضرت رسول است »⁽²⁾بعد از آن ، اين آيه نازل شد : «« وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ » ؛⁽³⁾به خويشاوند خود حق او را بده » . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از جبرئيل

1) . علامه مجلسى رحمه‌الله تفصيل مسئله فدك و نيز خطبه فدكيه را در حق اليقين : مطاعن ابوبكر ، طعن چهارم، ص 310 ، از طريق شيعه و مخالفين بيان كرده است . غصب فدك و منع كردن حضرت فاطمه علیهاالسلام از ارث پدرش با حديثى بى‌اصل و دروغ و مخالف با قرآن ( كه ما گروه انبياء ميراث نمى‌گذاريم و هر چه از ما مى‌ماند صدقه است ! ) مصيبت عظما و جنايت كبرايى است كه از ابوبكر و عمر بر اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام واقع شد ، و اين خود بهترين دليل است بر اين‌كه آن‌ها استحقاق خلافت و امامت را ندارند ، بلكه ظالم و غاصب و كافر بودند .

2) . سوره حشر : 6 . « وَ مآ اَفآءَ اللّه‌ُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَ لا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللّه‌َ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللّه‌ُ عَلى كُلِّ شَى‌ءٍ قَدِيرٌ » .

3) . سوره اسراء : 26 .

پرسيد كه : ذاالقربى كيست و حقّ او چيست ؟ گفت : ذاالقرى فاطمه است و حقّ او فدك است .⁽¹⁾پس پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدك را به امر خداوند به فاطمه علیهاالسلام داد كه براى او و ذرّيه او باشد و فرمود :

اين‌ها بدون جنگ گرفته شده و مخصوص من است و به امر خدا به تو دادم ، بگير ، اين‌ها از براى تو و فرزندان تو تا روز قيامت است .⁽²⁾

سيوطى در الدرّ المنثور⁽³⁾در ذيل آيه « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ »⁽⁴⁾مى‌نويسد :

أخرج البزاز و ابويعلي و ابن أبيحاتم و ابن مردويه عن أبي سعيد الخدري قال : لما نزلت هذه الآية « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ » دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاطمة فأعطاها فدكا . ( قال ) : و أخرج ابن مردويه عن ابن عباس قال : لما نزلت « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ » أقطع⁽⁵⁾رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاطمة فدكا .

هيثمى نيز از ابى سعيد نقل كرد كه گفت :

لما نزلت « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ »⁽⁶⁾دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاطمة فأعطاها فدكا . قال : رواه الطبرانى . انتهى .⁽⁷⁾

1) . الكافى : 1 / 543 حديث 5 ، تهذيب الاحكام : 4 / 148 حديث 36 ، المقنعة : 289 .

2) . تحف العقول : 430 ، عيون الاخبار : 1 / 233 ، بحار الانوار : 25 / 225 و ج 29 / 105 - 106 . « هذه فدك ممّا هى لم يُوجَف عليه بالخَيْل و لا ركابٍ و هى لى خاصّةً دون المسلمين و قد جَعَلتُها لَكِ لِما أمرنى اللّه‌ُ تعالى به فخذيها لكِ و لوُلدكِ ».

3) . الدر المنثور فى التفسير بالمأثور : 4 / 177 . همچنين حاكم ، طبَرانى ، ابن‌النجّار ، هيثمى ، ذهبى ، متّقى هندى و ديگران نيز از راويان اين حديث محسوب مى‌شوند .

4) . سوره اسراء : 26 .

5) . أقطع له قطعة من المال : أي أفرزها له .

6) . سوره اسراء : 26 .

7) . مجمع الزوائد : 7 / 49 .

متّقى در كنزالعمال از ابى سعيد نقل كرد كه گفت :

لمّا نزلت « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ »قال النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله يا فاطمة ! لكِ فدك . ( قال ) أخرجه الحاكم في تاريخه و ابن النجار .⁽¹⁾

ذهبى در ميزان الاعتدال حديث مسند و صحيح از ابى سعيد نقل كرد كه گفت :

لمّا نزلت « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ » دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فاطمة علیهاالسلام فأعطاها فدكا .⁽²⁾

حاصل معناى اين چند حديث اين است كه : وقتى آيه « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ » نازل شد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حضرت فاطمه علیهاالسلام را خواند و فدك را به او عطا كرد .

بسيارى از علما و بزرگان اهل‌خلاف اقرار دارند كه فدك در زمان حيات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مِلك حضرت فاطمه علیهاالسلام بوده و به عنوان عطيّه‌اى از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فاطمه زهرا علیهاالسلام شناخته مى‌شده است .

در باره ماجراى غصب فدك - و بلكه غير فدك - توسّط خلفاى غاصب ، روايات بسيارى در منابع شيعى و اهل‌خلاف نقل شده كه نمونه‌هايى ذكر خواهد شد :

هيثمى در مجمع الزوائد مى‌نويسد :

عن عمر قال : لمّا قبض رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جئت انا و أبوبكر إلى عليّ عليه‌السلام فقلنا : ما تقول فيما ترك رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قال : نحن أحق الناس برسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله . قال : فقلت : والذي بخيبر ، قال : والذي بخبير . قلت : والذي بفدك ، قال : والذي بفدك . فقلت : أما واللّه حتّى تخرّوا رقابنا بالمناشير ، فلا . قال : رواه الطبراني في الأوسط ؛⁽³⁾

عمر گفت : چون رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنيا رفت ، من و ابوبكر پيش على عليه‌السلام آمديم

1) . كنز العمال : 2 / 158 .

2) . ميزان الاعتدال : 2 / 228 .

3) . مجمع الزوائد : 9 / 39 .

و گفتيم نظرت در ما ترك رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ( يعنى آنچه حضرت باقى گذاشته است ) چيست ؟ فرمود : ما سزاوارترين اشخاص به پيامبريم . گفتم : آنچه از خيبر ماند ؟ فرمود : آنچه از خيبر ماند . گفتم : آنچه از فدك ماند ؟ فرمود : آنچه از فدك ماند .

پس گفتم : به خدا قسم ( نمى‌گذاريم ) تا گردن‌هاى ما با ارّه‌ها ( و شمشيرها ) پايين بيايد .

فخر رازى در تفسير خود مى‌نويسد :

هنگامى كه پيامبراكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنيا رفت ، فاطمه مدّعى بود كه پدرش منطقه « فدك » را به او بخشيده است . ابوبكر به وى گفت : تو از لحاظ احتياج از همه كس نزد من عزيزتر و از نظر بى‌نيازى ، از همه محبوبترى ، اما چون يقين به درستى و صحت سخن تو ندارم ،⁽¹⁾نمى‌توانم آن را به تو بدهم !!

سپس فخر رازى مى‌گويد :

امّ ايمن و غلام پيامبر⁽²⁾، دعوى فاطمه را گواهى كردند ، ولى ابوبكر از فاطمه خواست تا شاهدى اقامه كند كه قبول شهادت او در شرع جايز باشد و چنين شاهدى هم نبود !⁽³⁾

ابن حجر مكّى در « الصواعق » مى‌نويسد :

إنّ أبابكر انتزع من فاطمة فدكاً ؛⁽⁴⁾

ابوبكر فدك را از فاطمه گرفت .

1) . آيا واقعا بعد از ادّعاى حضرت صدّيقه علیهاالسلام و گواهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ام ايمن ، ابوبكر در صحت قول دختر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شك داشت ؟ به خدا قسم چنين نيست !!

2) . شاهد ديگرِ حضرت زهرا علیهاالسلام كه با امّ ايمن اقامه كرد ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بود ، و اين مطلبى بود كه همه مى‌دانستند ، ولى چون فخررازى نخواسته ردّ گواهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام را نقل كند ، لذا نام حضرت را به احترام او و ابوبكر ، صريحا ذكر نكرده است . لذا به طور كنايه گفته است : غلام پيامبر !!!

3) . تفسير مفاتيح الغيب : 8 / 125 ، سوره حشر ذيل آيه شريفه : « فى‌ء »

4) . الصواعق المحرقة : 31 .

مخفى نماند كه امامان اهل‌بيت عليهم‌السلام و شيعيان آن‌ها ، هيچ ترديدى نداشتند كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ملك خالصه « فدك » را به دخترش فاطمه علیهاالسلام بخشيد و هم‌چنان در تصرّف آن حضرت بود ، تا اين‌كه غاصبين از وى گرفتند .

كافى است كه خواننده ، گفتار اميرالمؤنين عليه‌السلام را كه به استاندار خود در بصره ( عثمان بن حنيف ) نوشته است ، به نظر آورد كه مى‌فرمايد :

بلى كانت في أيدينا فدك من كلّ ما أظلّته السّماء ، فشحّت عليها نفوس قوم و سخت عنها نفوسُ قومٍ آخرين و نِعمَ الحَكَمُ اللّه‌ُ ؛⁽¹⁾

آرى ، تنها از ( مجموع مال دنيا و ) آنچه آسمان بر آن سايه افكنده ، فدك در دست ما بود ، ولى گروهى بر آن بخل ورزيدند و مورد طمع‌شان واقع شد و برخى ديگر سخاوت‌مندانه از آن چشم پوشيدند و رها كردند ( و از دست ما خارج گرديد ) ، و چه نيكو حاكمى است خداوند ... .

به همين مضمون نيز روايات متواتر و مسلّمى از ائمّه اطهار عليهم‌السلام رسيده است .⁽²⁾

بخارى به دو طريق روايت كرد كه :

حضرت زهرا ميراثش را از ابوبكر خواست و او امتناع كرد ، لذا حضرت زهرا بر ابوبكر غضب كرد و با او قهر و دورى كرد و با وى سخن نگفت تا اين‌كه از دنيا رفت و اميرالمؤمنين على او را شبانه دفن كرد و ابوبكر را بر تجهيزش دعوت نكرد .⁽³⁾

حقير مى‌گويد : اگر اين رفتار حضرت زهرا علیهاالسلام و امير المؤمنين على عليه‌السلام صحيح نباشد ، لازمه‌اش اين است كه پيامبراكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خاندانش را به طريق صحيح و صراط مستقيم هدايت نكرده باشد ، كه در اين صورت بايد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با امر خداوند

1) . نهج البلاغة ، صبحى صالح : 417 ، نامه 45 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 208 .

2) . فلاحظ : نهج الحق و كشف الصدق : 357 ، مناواة فاطمة و غصب فدك ، بحارالانوار : 29 / 521 و ص 346 - 351 .

3) . بخارى : 5 / 177 ، و ج 8 / 3 .

« وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ »⁽¹⁾مخالفت كرده باشد كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام و فاطمه علیهاالسلام و حسنين عليهماالسلام و هيچ كدام از بنى‌هاشم و زنانش و ساير مسلمانان را از ارث نگذاشتن خودش آگاه نكرده باشد . علاوه بر اين‌كه آيه تطهير ، و حديث متواتر ثقلَين و حديث متواتر سفينه ، بر عصمت و طهارت و صدق و حقانيت اهل‌بيت عليهم‌السلام دلالت دارند .

از جمله دلائل واضح و محكم كه از طريق عامّه بر غصب فدك وارد شده است ، خطبه مشهوره حضرت فاطمه علیهاالسلام است ، چنان‌كه متن و علوّ مضمون آن خطبه ، شهادت بر حقّانيت آن مى‌دهد .

ابن ابى‌الحديد در شرح نهج البلاغه در شرح نامه‌اى كه حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عثمان بن حنيف نوشت مى‌گويد : جميع آنچه در اين فصل ايراد مى‌كنم از سقيفه ابوبكر احمد بن عبد الرحمن جوهرى است ، پس به سه سند اين خطبه را روايت كرده است از زينب دختر اميرالمؤمنين عليه‌السلام و از امام محمّد باقر عليه‌السلام و از عبداللّه بن حسن .⁽²⁾

قال عبد الحميد بن أبي الحديد في شرح كتابه عليه‌السلام إلى عثمان بن حنيف عند ذكر الأخبار الواردة في فدك ، حيث قال : الفصل الأوّل فيما ورد من الأخبار والسير المنقولة من أفواه أهل الحديث وكتبهم لا من كتب الشيعة و رجالهم . و جميع ما نورده في هذا الفصل من كتاب أبي بكر أحمد بن عبد العزيز الجوهري في السقيفة و فدك . و أبوبكر الجوهري هذا ، عالم محدّث كثير الأدب ثقة ورع أثنى عليه المحدّثون ، و رووا عنه مصنّفاته وغير مصنّفاته . ثمّ قال : قال ابوبكر : حدثني محمّد بن زكريّا ، عن جعفر بن محمد بن عمارة ، عن أبيه ، عن الحسن بن صالح ، قال : حدّثني ابن خالات من بني هاشم عن زينب بنت عليّ بن ابي طالب عليهم‌السلام .

قال : و قال جعفر بن محمد بن عمارة حدّثني أبي ، عن جعفر بن محمّد بن علي بن حسين عن ابيه .

قال أبوبكر : و حدّثني عثمان بن عمران العجيفي ، عن نائل بن نجيح ، عن عمرو بن شمر ، عن جابر الجعفي ، عن أبي جعفر محمد بن عليّ عليهماالسلام .

قال ابوبكر : و حدّثني أحمد بن محمّد بن زيد ، عن عبداللّه بن محمد بن سلميان ، عن أبيه ، عن عبد اللّه بن الحسن . قالوا جميعا لمّا بلغ فاطمة إجماع أبي بكر على منعها فدك ، لاثت خمارها وأقبلت في لمّة من حفدتها ونساء قومها ، تطأ ذيولها ما تخرم مشيتها مشية رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله حتّى دخلت على أبي بكر وقد حشد الناس من المهاجرين والأنصار فضربت بينهم وبينها ريطة بيضاء ... . بحار الأنوار : 29 / 216 ، شرح نهج البلاغة ، ابن أبيالحديد : 16 / 211

1) . الشعراء : 214 .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 16 / 210 ، السقيفة و فدك : 100 .

و صاحب كشف الغمة نيز از كتاب جوهرى روايت كرده است .⁽¹⁾مسعودى در كتاب مروج الذهب اشاره به اين خطبه كرده است .⁽²⁾سيّد مرتضى رحمه‌الله در شافى به سندهاى عامّه از عايشه روايت كرده است .⁽³⁾و سيّد بن طاووس از طريق عامّه روايت كرده است .⁽⁴⁾سيّد احمد بن ابى‌طاهر در كتاب بلاغات النساء به چندين سند روايت كرده است .⁽⁵⁾ابن اثير در كتاب نهايه اكثر الفاظش را روايت كرده است .⁽⁶⁾و خطبه با اين اشتهار را كسى نمى‌تواند انكار كند .⁽⁷⁾البتّه خطبه آن حضرت به مسائلى فراتر از فدك مربوط است ولى مقدارى از آن خطبه كه متعلق به « فدك » است اين است كه :

چون ابوبكر عزم كرد بر آن‌كه فدك را از فاطمه علیهاالسلام منع كند ، و اين خبر به حضرت فاطمه علیهاالسلام رسيد ، مقنعه را بر سر بست و چادر عصمت را در بر كرد و با گروهى از خدمتكاران و زنان خويشان خود به سمت مسجد روانه شد . هنگامى كه

1) . كشف الغمة : 2 / 108 .

2) . مروج الذهب : 2 / 304 .

3) . الشّافي في الإمامة : 4 / 170 .

4) . طرائف : 264 .

5) . بلاغات النساء : 26 .

6) . ابن اثير در مواضع مختلف از نهايه به مناسبت الفاظ خطبه ، آن را ذكر كرده است .

7) . خطابه حضرت زهرا علیهاالسلام با سندهاى زيادى نقل شده است . اسنادى كه تاكنون به دست ما رسيده و خطبه كامل حضرت را براى ما نقل كرده باشد ، 22 سند است كه اين اسناد از 17 منبع مهم استخراج شده است و آن منابع عبارتند از : دلائل الإمامة : 109 - 129 ، الاحتجاج : 1 / 131 - 146 ، كشف الغمة : 2 / 105 - 120 ، الشافي في الإمامة : 4 / 69 - 78 ، شرح نهج البلاغة ابن ميثم : 5 / 105 ، الطرائف : 263 - 266 ، الدّر النظيم : 465 - 483 ، الكتاب المبين : 190 ، شرح الأخبار : 3 / 34 - 40 ، أنوار اليقين في امامة اميرالمؤمنين عليه‌السلام : 27 ، 276 - 278 ، امالى شيخ طوسى : 384 ، معانى الأخبار : 2 / 295 - 296 ، و ج 1 / 384 - 385 ، شرح نهج البلاغة ابن ابي الحديد : 16 / 211 - 215 ، 233 - 234 ، بلاغات النساء : 12 - 14 ، التذكرة الحمدونية : 6 / 255 - 259 ، حديث 628 ، نثر الدّر : 4 / 8 - 15 ، منال الطالب : 501 - 507 ، 528 - 529 ، الفاضل في صفة الأدب الكامل : 210 - 213 ، نسخه علامه قزوينى در كتاب فدك : 145 ، نسخه علامه مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 29 / 311 . و مخفى نماند كه در معانى الأخبار و امالى طوسى و نسخه علامه مجلسى در بحار الانوار قسمت‌هايى از اين خطبه را نقل كرده است .

وارد مسجد شد خطاب به ابوبكر فرمود :

... گمان مى‌كنى من از پدرم ارث نمى‌برم ؟ ... اى پسر ابوقحافه ! آيا در كتاب خداست كه تو از پدرت ارث ببرى و من از پدرم ارث نبرم ؟ ! عجب افترايى به خدا بسته‌اى ... . امروز فدك را بدون هيچ معارض و منازعى بگير تا روز حشر تو را ملاقات كنم و در مقام حساب از تو سؤال كنند كه خداوند نيكو حكم كننده است ، و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله طلب كننده حق خواهد بود و قيامت وعده‌گاه ماست ... .

خطبه فدكيه با عبارات مختلف در منابع خاصّه و عامّه ذكر شده است ، از جمله : حافظ ابن مردويه به اسنادش از عايشه نقل كرده كه او سخن حضرت فاطمه علیهاالسلام به ابوبكر را نقل كرد ، تا اين‌كه آن حضرت در آخر كلامش فرمود :

آيا شما گمان مى‌كنيد كه ما ارث نمى‌بريم ؟ اى پسر ابى قحافه ! آيا در كتاب خدا آمده است كه تو از پدرت ارث ببرى ولى من از پدرم ارث نبرم ؟ چه دروغ بزرگى ! بدان كه مُهر اين گناه به گردن توست تا روزى كه محشور شوى و از قبرت بر خيزى كه در آن هنگام ، حاكم خداست و محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اقامه حكم مى‌كند و وعده گاه قيامت است . در آن وقت است كه اهل باطل ضرر و زيان خواهند كرد .⁽¹⁾

واقدى و ديگر علماى عامه در بيان ماجراى بخشش و غصب منطقه فدك گفته‌اند : هنگامى كه خيبر فتح شد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله يكى از روستاهاى آنجا را به خود اختصاص داد . در اين هنگام جبرئيل نازل شد و آيه : « وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ »⁽²⁾را آورد . حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسيد : « ذاالقربى » كيست و حقّش چيست ؟ جبرئيل گفت : ذاالقربى فاطمه علیهاالسلام است . آن‌گاه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدك و منطقه عوالى را به فاطمه علیهاالسلام داد . فاطمه علیهاالسلام نيز آن‌ها را تحت اختيار داشت تا اين‌كه پدر بزرگوارش دار فانى را وداع كرد . وقتى كه

1) . شواهد التنزيل : 1 / 335 .

2) . الاسراء : 26 .

با ابوبكر بيعت شد ، آن مناطق را از او گرفت ، لذا حضرت زهرا علیهاالسلام آمد و به او اعتراض كرد . ابوبكر گفت : « از آنچه كه پدرت به تو داده منعت نمى‌كنيم » خواست چيزى بنويسد كه عمر او را باز داشت و گفت : او زن است ، و بايد براى ادّعاى خود دليل بياورد !! ابوبكر شاهد از فاطمه علیهاالسلام خواست ، كه ايشان حضرت على عليه‌السلام و حسنين عليهماالسلام و امّ‌ايمن و اسماء بنت عميس را به عنوان شاهد آورد . ولى ابوبكر شهادت آن‌ها را نپذيرفت و گفت : اما على عليه‌السلام براى نفع خودش شهادت مى‌دهد و حسنين عليهماالسلام فرزندان تو هستند . و ام ايمن و اسماء هم زن مى‌باشند !! در اين هنگام حضرت فاطمه علیهاالسلام بر او غضب نمود و سوگند خورد كه با او سخن نگويد تا اين كه پدرش را ملاقات كند و از او شكايت نمايد .⁽¹⁾

حقير گويد : علاوه بر اين‌كه ذرّه‌اى از اسلام در دل آن‌ها نبود ، اين قضيه بر نهايت جهل ابوبكر بر احكام دلالت مى‌كند ، آيا جايز است كسانى را كه خداى تعالى به نصّ قرآن ، پاك و طاهر خوانده و از اهل بهشت بلكه سادات بهشتيان باشند ، با هم دروغ ببافند و براى جلب منافع خود هم دست شوند و اموال مسلمانان را غصب كرده باشند و ابوبكر بخواهد آنان را به راه راست هدايت كند و اموال را به بيت المال بازگرداند ؟ !

در حالى كه اعاظم عامه در كتاب‌هاى شان تصريح نموده‌اند كه حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و حضرت زهرا علیهاالسلام و حسنين عليهماالسلام مصداق آيه « تطهير » و معصوم مى‌باشند ، چنان كه ابن عقده كوفى به سندش از امّ‌سلمه - زوجه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روايت مى‌كند :

قالت : نزلت هذه الآية فى بيتها : « إنّما يُريدُ اللّه لِيُذْهِبَ عنْكُمُ الرِّجْسَ أهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً »⁽²⁾أمرنى رسولُ اللّه أن أرسل إلى علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين ، فلمّا أتوه اعتنق عليّاً بيمينه و الحسن

1) . شواهد التنزيل ، حسكانى : 1 / 338 ، الدّر المنثور : 4 / 177 .

2) . الاسراء : 26 .

بشماله و الحسين على بطنه و فاطمة عند رجليه ، ثمّ قال : اللّهمّ هؤلاء أهلى و عترتى فاذهب عنهم الرجس و طهّرهم تطهيراً ، قالها ثلاث مرّات ، قلتُ : فأنا يا رسول اللّه ؟ فقال : إنّك على خير إن شاء اللّه ؛⁽¹⁾

امّ‌سلمه گفت : اين آيه ( تطهير ) در خانه‌ام نازل شد . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من دستور داد بگو اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين بيايند ، وقتى آن‌ها آمدند پيامبر به دست راستش حضرت على را در آغوش گرفت و با دست چپش امام حسن را در بغل گرفت و به سينه چسباند ، و امام حسين روى شكم و حضرت فاطمه نزديك پاهايش بودند ، پس سه بار عرض كرد : خدايا ! اين‌ها اهل و عترت من مى‌باشند پس رجس و پليدى را از آن‌ها دور كن و آن‌ها را پاك و پاكيزه گردان . گفتم : يا رسول اللّه ! من هم از آنان هستم ؟ فرمود : تو بر خير و نيكى هستى إن شاء اللّه ( اما در زمره اين گروه نيستى ) .

و غير از آيه تطهير ، روايات ديگرى هم در منابع عامّه هست كه به صراحت بر عصمت حضرت زهرا علیهاالسلام دلالت دارد از جمله اين‌كه : مسلم در صحيح‌اش به دو طريق از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روايت كرده كه :

فاطمة الزّهراء بضعة منّى ، يؤذينى من آذاها ؛⁽²⁾

فاطمه پاره تن من است ، هر كس او را اذيت كند ، مرا اذيت كرده است .

1) . فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، احمد بن محمد ابن عقدة كوفى : 209 ، حديث 217 ، ترجمة الامام الحسين عليه‌السلام من تاريخ دمشق : 97 / 97 . أقول : أجمع حفّاظ و حملة الحديث النبوى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله على نزول الآية الكريمة فى حق علىّ عليه‌السلام و فاطمة و الحسن والحسين عليهم‌السلام خاصّة ، و رووا فى هذا الشأن أحاديث متينة الاسناد واضحة الدلالة ، منهم : احمد بن حنبل فى المسند : 1 / 331 و الترمذى فى سننه : 5 / 351 حديث 3205 - 3207 و النسائى فى خصائص علىّ بن ابى‌طالب عليهماالسلام : 44 / 9 و الطبرى فى تفسيره : 22 / 5 و الحاكم فى المستدرك : 3 / 158 حديث 4705 - 4709 ، و حسكانى در شواهد التنزيل مفصلاً : 2 / 18 - 139 حديث 637 - 774 ، محقق محمودى ، محمد باقر ، طبع سال 1411 .

2) . صحيح مسلم ، الجزء السابع ، باب فضل فاطمة علیهاالسلام : 140 - 141 ، العمدة ابن البطريق : 384 .

و بخارى هم در صحيح‌اش نقل كرده كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود :

فاطمة بضعة منّي ، من أبغضها فقد ابغضنى ؛⁽¹⁾

فاطمه پاره تن من است ، هر كس او را خشمگين كند ، مرا به خشم آورده است .

اين روايات دليل بر عصمت آن حضرت است ؛ زيرا كه اگر معصيت از او صادر شود ، ايذاى او بلكه اقامه حدّ و تعزير بر او لازم خواهد بود ، و رضاى او در آن معصيت ، موجب رضاى خدا و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نخواهد بود .

چه كفر و الحادى بدتر از اين‌كه غصب فدك از حضرت زهرا علیهاالسلام شود و با وجود اين‌كه فدك در دست آن حضرت و در تصرّف او بود ، از او شاهد خواسته شود ، و پس از آن‌كه شاهدى مثل على بن ابى‌طالب عليهماالسلام آمد و ام‌ايمن هم گواه آن حضرت بود ، و آيه تطهير ، ضامن عصمت و طهارت حضرت زهرا علیهاالسلام بود ، ادعاى آن حضرت را ردّ و انكار كنند و بگويند : دو شاهد مرد مى‌خواهيم . و حديث وضع كنند كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است : « ما گروه پيامبران چيزى به ميراث نمى‌گذاريم ، آنچه از ما بماند صدقه

و خيرات است » .⁽²⁾

و نيز قصدش اين بود كه اهل‌بيت عليهم‌السلام ضعيف گردند كه مردم به طرف آن‌ها ميل نكنند و ايشان نتوانند با او در خلافت منازعه كنند و همين براى تهمت كافى است . و اين متهم بودن ابوبكر به جرّ نفع از جهتى اقوى از تهمت جرّ نفعى است كه ابوبكر در شهادت دادن اميرالمؤمنين عليه‌السلام ذكر كرده . و بقيه تصديق كنندگان او همه شريك در آن صدقه بوده و به عداوت اهل‌بيت عليهم‌السلام معروف بوده و تهمت در آن‌ها نيز ظاهر بود .

1) . صحيح البخارى ، كتاب المناقب ، الباب 11 . السنن الكبرى نسائى : 5 / 97 ، المعجم الكبير طبرانى : 22 / 404 - 405 ، مسند احمد : 4 / 7 ، سنن ترمذى : 5 / 656 ، شرح الاخبار : 3 / 30 - 31 ، امالى صدوق : 92 ، كفاية الاثر : 65 ، دلائل الامامة : 46 ، و 52 ، امالى مفيد : 260 ، امالى طوسى : 24 ، عيون المعجزات : 56 .

2) . اين ادّعا مخالف آيات كريمه در ميراث بردن حضرت يحيى عليه‌السلام از ذكريّا عليه‌السلام است « قال تعالى - فيما اقتصّ من خبر يحيى بن ذكريّا عليهماالسلام : « فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْك وليّاً يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً »مريم : 5 » و مخالف آيه ميراث بردن سليمان عليه‌السلام از داود عليه‌السلام است « قال تعالى : « وَ وَرِثَ سليمانُ داودَ » النمل : 16 » علاوه بر اين‌كه مخالف با آيات ميراث است « قال تعالى : « اُولُوا الأرحام بعضُهم أولى ببعض فى كتاب اللّه »الانفال : 75 » چنان كه حضرت زهرا علیهاالسلام به اين آيات احتجاج و استدلال نمودند . و چگونه نبوّت موجب محروميت اقارب از ميراث مى‌گردد ؟ ! مضافا به اين‌كه شهادت ابوبكر به روايت ، متضمّن جرّ نفع است و متّهم مى‌باشد به اين جهت كه مى‌خواست اين اموال در تصرّف او باشد كه به هر كه بخواهد بدهد و از هر كه خواهد منع كند .

و چه رسوايى زشت‌تر از اين‌كه علماى عامّه كه روزى به حديث « لا نورّث »⁽¹⁾استناد مى‌كردند ، مدّعى شدند كه دفن ابوبكر و عمر در حجره رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اين دليل بوده كه حجره از حق الارث عايشه و حفصه بود و به اذن ايشان دفن كردند ! ! كه اين كلام مناقض با ادّعاى فوق است كه پيامبران چيزى به ميراث نمى‌گذارند . و بعضى از آن‌ها هم مى‌گويند : « صداق و مهريه عايشه بود » و يك بار هم از عايشه شاهد و بينّه‌اى در اين باب نخواستند .

آرى ، بعد از آن‌كه حضرت زهرا علیهاالسلام و اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليهماالسلام با دلايل وافى اثبات حق خود كردند و ابوبكر كاغذى نوشت كه فدك را به فاطمه علیهاالسلام ردّ كنند ، عمر پس از مطلع شدن ، كاغذ را از دست حضرت زهرا علیهاالسلام گرفت و پاره كرد و با ضربه سيلى ( آه آه ! اى كاش براى اين مصيبت جانسوز كه بر قلب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اميرالمؤمنين و حسنين و بقيه ائمّه عليهم‌السلام فرود آمده و اشك‌هاى‌شان را جارى ساخته ، جان مى‌دادم و مى‌مُردم و اين مطلب را نمى‌شنيدم ! اى بشكند آن دست ناپاك و نجس و حرامزاده و در آتش دوزخ بسوزد ) به آن بانوى بهشتى كه به فرموده پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله انسيّه

حوراء بود ، جسارت كرد .⁽²⁾و حال آن‌كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است كه :

هر كه فاطمه را اذيت كند ، مرا اذيت كرده است و هركه مرا اذيت كند ، خدا را اذيت كرده است .

1) . با اين‌كه حديث مذكور بى‌اصل و دروغ است و منافى آيات قرآن است .

2) . الاختصاص : 184 - 185 ، بحار الانوار : 29 / 192 . « قال الصادق عليه‌السلام : ... فخرجت و الكتاب معها فلقيها عمر ، فقال : يا بنت محمّد ! ما هذا الكتاب الذى معك ؟ فقالت : كتاب كتب لى أبوبكر بردّ فدك ، فقال : هلمّيه إلىّ فأبت أن تدفعه إليه ... ثمّ رفسها ... ثمّ لطمها ... ثمّ أخذ الكتاب فخرقه ... » در اصول كافى : 1 / 543 : « ... فخرجت والكتاب معها فلقيها عمر فقال : ما هذا معكِ يا بنت محمّد ؟ قالت : كتاب كتب لى ابن أبى‌قحافة ، قال : أرِينيهِ فأبَتْ فانتزعه من يدها ونظر فيه ثمّ تفل فيه ومحاهُ وخرقه ... ».

و خداوند متعال در قرآن مى‌فرمايد :

« إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهِيناً » ؛⁽¹⁾

آنان كه خدا و رسولش را اذيت مى‌كنند ، خداوند آن‌ها را در دنيا و آخرت لعنت كرده و براى آنان عذابى با ذلّت و خوارى مهيّا ساخته است .

دلايلى بر كفر غاصب فدك

با اندك تأمّل و تفكّر در ماجراى فدك ، مى‌توان زواياى ناپيدايى از اين واقعه اسفناك را متوجه شد كه به راحتى اثبات كننده كفر غاصبان است ، از جمله :

1 . چنان‌كه از اخبار خاصّه و عامّه ظاهر مى‌شود ، حضرت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام ، ابوبكر و عمر را در اين واقعه منافق و ظالم و غاصب و عاصى مى‌دانستند⁽²⁾و آن‌ها هم اين دو بزرگوار را دروغ‌گو و مدّعىِ ناحق خلافت مى‌دانستند . و شكى نيست كه يكى از اين دو بايد حق باشند و ديگرى باطل ، با آن‌كه علماى عامّه در كتب صحاح خود به طرق بسيار روايت كرده‌اند كه : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند :

الحق مع علىّ و علىّ مع الحق يدور معه حيث دار ؛⁽³⁾

حق با على و على با حق است ، حق دور مى‌زند با على هر جا كه او دور مى‌زند .

1) . سوره احزاب : 57 .

2) . صحيح مسلم : 3 / 284 كتاب الجهاد باب حكم الفى‌ء .

3) . راجع احقاق الحق : 5 / 623 فقد خرّج مصادره و طرقه من كتب العامّة ، صحيح الترمذى : 2 / 298 ، مستدرك الحاكم : 3 / 124 ، الملل و النحل : 1 / 103 ، تاريخ بغداد : 14 / 321 ، مجمع الزوائد : 7 / 232 ، و مسند احمد : 2 / 114 ، غاية المرام : 5 / 282 ، باب چهل و پنجم . والحاصل أنّ هذا الحديث ممّا تلقته الخاصّة و العامة بالقبول و أخرجوه فى كتبهم .

و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمودند :

على مع القرآن و القرآن معه و هو آية الحق ؛⁽¹⁾

على با قرآن است و قرآن با على ، و على نشانه حق است .

و به طرق متواتر در كتب صحاح عامّه روايت شده است كه :

هر كس بميرد و در گردنش بيعت امامى نباشد به مرگ جاهليت مرده است .⁽²⁾

و واضح است كه حضرت فاطمه علیهاالسلام از ابوبكر راضى نشد و او را بر بطلان و ضلالت مى‌دانست تا از دنيا رفت .⁽³⁾

پس هر كس به امامت ابوبكر معتقد است ، بايد قائل شود كه سيّده زنان عالميان و كسى كه خداوند او را از هر رجس و پليدى پاك گردانيده است ، به مرگ جاهليّت و كفر و ضلالت از دنيا رفته است و هيچ ملحد و زنديقى به اين قول نمى‌تواند معتقد باشد ، و آن را بر زبان آورد !

بنابراين ، يا بايد خلافت ابوبكر باطل باشد و در اخذ فدك ، ظالم و غاصب و ستمگر بوده ، و در روايت كردن حديث ارث از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، دروغ‌گو باشد و يا - العياذ باللّه -

1) . نور الابصار : 89 ، و راجع احقاق الحق : 5 / 639 - 645 ، فقد خرّج مصادره و طرقه من كتب العامّة . و در غاية المرام : 5 / 287 ، باب 46 ، يازده حديث از طرق خاصه به اين مضمون ذكر شده است .

2) . صحيح بخارى : 6 / 2588 ، صحيح مسلم : 3 / 1475 ، مستدرك حاكم : 1 / 203 - 206 و 583 و ج 3 / 112 ، سنن ترمذى : 5 / 137 ، سنن ابى داود : 3 / 246 ، مسند احمد : 2 / 180 و 410 و 642 و ج 3 / 543 و 544 و ج 5 / 214 .

3) . در صحاح‌شان به حدّ متواتر روايت كرده‌اند : « إنّها علیهاالسلام انصرفت من عند أبيبكر ساخطة و ماتت عليه واجدة ؛ حضرت زهرا علیهاالسلام از پيش ابى‌بكر غضبناك برگشت ، و از دنيا رفت در حالى‌كه بر او خشمگين بود » اين حديث نزد عامّه و خاصّه مسلّم و ثابت است . مراجعه كنيد به : صحيح مسلم : 2 / 72 ، مسند احمد : 1 / 6 و 9 ، تاريخ الطبرى : 3 / 202 ، سنن البيهقى : 6 / 300 ، كفاية الطالب : 226 ، تاريخ ابن كثير : 5 / 285 ، ج 6 / 333 ، مستدرك الحاكم : 3 / 163 ، اُسد الغابة : 5 / 254 ، الاستيعاب : 2 / 751 ، مقتل الخوارزمى : 1 / 83 ، الاصابة : 4 / 378 ، 380 ، تاريخ الخميس : 1 / 313 ، الامامة والسياسة : 1 / 14 ، رسائل الجاحظ : 300 - 301 ، اعلام النساء : 3 / 1215 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 16 / 253 ، الغدير : 7 / 77 و 174 و 226 و 227 .

حضرت زهرا علیهاالسلام و اميرالمؤمنين عليه‌السلام با وجود عصمت و طهارت و جدا نبودن از حق ، ظالم و عاصى و عاق امام خود باشند ؟ ! ! و وقتى دوّمى باطل شد كه طبق برهان قطعى و روايات فراوان متفق عليه چنين است ، اوّلى اثبات مى‌شود كه همان بطلان خلافت ابوبكر است .

2 . دشمنى و عداوت با امير المؤمنين على عليه‌السلام علامت كفر و نفاق است چنان‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود :

لا يبغضك مؤمن و لا يحبّك منافق .⁽¹⁾

و ذهبى از بعضى صحابه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل نموده كه مى‌گفتند :

ما كنّا نعرف المنافقين إلا ببغض عليّ ؛⁽²⁾

منافقين را جز به بغض على نمى‌شناختيم .

كدام عداوت و دشمنى شديدتر است از آنچه در واقعه فدك ( و غير آن ) نسبت به آن حضرت انجام شد ، اين دشمنى چنان ظاهر و علنى شد كه ابوبكر و ديگر همفكران او حتى از دشنام دادن و تمسخر اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام در مجامع عمومى و مسجد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم ابا نداشتند .

حتى ابن ابى‌الحديد از كتاب سقيفه جوهرى روايت كرده است :

وقتى ابوبكر سخنان فاطمه علیهاالسلام را در باره فدك شنيد ، بر منبر رفت و گفت : اى مردم ! اين چه گوش دادن به هر سخنى است ؟ اين آرزوها چرا در زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبود ؟ اين قصه روباهى است كه گواهش دُم او بود ! ! و او ( يعنى

اميرالمؤمنين عليه‌السلام ) ملازم جميع فتنه‌هاست ، مى‌خواهد فتنه پير شده را جوان كند ، او از ضعيفان استعانت مى‌جويد و از زنان يارى مى‌خواهد ، مانند ام‌طحال كه محبوب‌ترين اشخاص نزد او زناكاران بودند ... اى گروه انصار !

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 18 / 173 ، الغدير : 3 / 262 ، احقاق الحق : 7 / 190 ، و جلد 17 / 211 ، از مصادر زيادى از طيق عامه ذكر نمودند .

2) . سير أعلام النبلاء الخلفاء : 236 .

سخنان سفيهان شما به من رسيده است ، و من دست و زبان نمى‌گشايم تا كسى مستحق مجازات نشود !

ابن ابى الحديد مى‌گويد :

من به ابوجعفر نقيب ( استاد خويش ) گفتم : ابوبكر اين كنايه‌ها را نسبت به چه كسى مى‌گفت ؟ پاسخ داد : كنايه نيست بلكه صريح است ، و مرادش على بن ابي طالب است . من با تعجّب گفتم : آيا اين‌گونه با وى سخن مى‌گفت ؟ گفت : آرى ، ابوبكر پادشاه بود و هر چه مى‌خواست مى‌گفت و مى‌كرد . او وقتى ديد انصار برخاسته‌اند ، ترسيد كه ايشان حضرت اميرالمؤمنين را يارى نمايند ، با تهديد ايشان را ساكن گردانيد . نقيب گفت : امّ‌طحال زن زناكارى در جاهليت بود كه به زناى او مثل مى‌زدند .⁽¹⁾

اى طالب حق و يقين ! در اين خبر تأمل كن و انصاف بده ، كسى كه نسبت به سيد اوصياء و پسر عمّ و برادر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و صاحب آن همه مناقب و فضائل كه دوست و دشمن روايت كرده‌اند ، و نسبت به دختر رسول‌خدا و سيده زنان عالميان اين طور سخن بگويد ، آيا چنين شخصى اهليّت خلافت را دارد و از اسلام بهره‌اى برده است ؟

3 . چگونه مى‌شود تكذيب حضرت زهرا علیهاالسلام و اميرالمؤمنين عليه‌السلام نمود و حال آن‌كه عصمت آن‌ها به نصّ آيه تطهير⁽²⁾و حديث ثقلين⁽³⁾و حديث سفينه⁽⁴⁾و ...

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 16 / 215 . ابوبكر گفت : إنّما هو ثعالة شهيدة ذنبه ، مربّ لكلّ فتنة ، هو الذييقول كروها جذعة بعد ما هرمت ، يستعينون بالضعفة و يستنصرون بالنّساء كأمّ طحال أحبّ أهلها إليها البغي ... .

2) . ابو سعيد خدرى مى‌گويد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : « نزلت هذه الآية في خمسة : فيّ و في عليّ و حسن و حسين و فاطمة « انّما يريد اللّه » » الآية . تفسير طبرى : 22 / 5 ، شواهد التنزيل : 2 / 769 ، فرائد السمطين : 2 / 10 حديث 356 ، الصّواعق المُحرقة : 221 ، تفسير ابن كثير : 3 / 485 ، مختصر تاريخ دمشق : 7 / 13 ، مجمع الزّوائد : 9 / 67 ، درّ المنثور : 5 / 198 ، ينابيع المودّة : 294 .

3) . احاديثى كه در صحاح عامه وارد شده است كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « من در ميان شما دو امانت گران‌بها مى‌گذارم : كتاب خدا و اهل بيت من ، اگر از آن‌ها متابعت كنيد گمراه نمى‌شويد . » مسند احمد : 3 / 59 ، سنن ترمذى : 5 / 328 ، مستدرك حاكم : 3 / 110 ، المعجم الأوسط : 1 / 135 ، نيل الأوطار : 2 / 328 .

4) . از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل شده است كه : « مَثَل اهل بيت من ، مَثَل كشتى نوح است ، هر كه در آن سوار شود نجات يابد ، و هر كه از آن تخلّف كند هلاك شود . » مستدرك حاكم : 2 / 373 ، ج 3 / 163 ، المعجم الكبير : 3 / 45 ، المعجم الصغير : 139 .

ثابت شده است ؟ واحاديث بسيار در صحاح آن‌ها نقل شده است كه اميرالمؤمنين و حضرت فاطمه و حسنين عليهم‌السلام ، اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هستند . و هر گاه متابعت ايشان موجب نجات و مخالفت ايشان سبب هلاك باشد ، پس بايد گفتار ايشان حق و صدق و كردار ايشان متّبع باشد و از جميع گناهان قولاً و فعلاً معصوم بوده باشند و مخالفت

ايشان موجب هلاكت و گمراهى و ضلالت بوده باشد .

اگر روايتى را اميرالمؤمنين و حضرت زهرا عليهماالسلام باطل و دروغ بدانند ، چگونه مى‌شود احتمال صحت آن باشد - با وجود آيه تطهير و حديث ثقلين و حديث سفينه و تصريح پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اين‌كه « عليّ مع الحقّ و الحقّ مع عليّ »⁽¹⁾- چه رسد به اين‌كه آن حديث ، مخالف با نصّ كتاب خدا باشد ؟

و از اخبار مستفيض دانسته مى‌شود كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام اين خبر « نحن معاشر الانبياء لا نورّث » را دروغ و باطل مى‌دانست چنان‌كه مسلم در صحيح⁽²⁾خود از مالك بن اوس روايت كرد كه عمر بن الخطاب به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و عباس گفت:

فلمّا توفّي رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قال أبوبكر : أنا ولي رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، فجئتما تطلب ميراثك من ابن أخيك و يطلب هذا ميراث إمراءته عن أبيها ، فقال ابوبكر قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : ما نورّث ما تركنا صدقة ، فرأيتماه كاذبا

آثما ، غادرا خائنا ، واللّه يعلم إنّه لصادق بارّ راشد تابع للحق . ثمّ توفّي أبوبكر و أنا ولي رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و وليّ أبيبكر فرأيتماني كاذبا آثما غادرا خائنا ؛⁽³⁾

تذكّر : از اين روايات استفاده مى‌شود كه حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و عباس بن عبدالمطلب - عموى پيامبر اكرم - حكومت ابوبكر و عمر را حكومت بر اساس دروغ و خيانت ، و ظلم و نيرنگ مى‌دانستند .

1) . الغدير : 3 / 176 - 180 .

2) . صحيح مسلم : 3 / 1377 حديث 49 ، جامع الاصول : 3 / ذيل حديث 1202 ، طبع الأرناووط : 2 / 702 - 703 .

3) . صحيح مسلم : 3 / 143 كتاب الجهاد ، باب حكم الفي . بخارى : 3 / 287 كتاب النفقات باب 3 حبس نفقةالرجل قوت سنته على أهله ، و ج 4 / 262 كتاب الاعتصام بالكتاب و السنة ، باب ما يكره من التعمّق و التنازع ، و ج 4 / 165 كتاب فرائض ، باب قول النبي لا نورث ، و ج 2 / 187 ، و كتاب الخمس : 2 / 187 باب فرض الخمس .

وقتى كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از دنيا رفت ، ابوبكر گفت : من ولىّ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هستم ، شما دو نفر آمديد و تو ( اى عباس ) ميراث خود را طلب كردى و تو ( اى على ) ميراث همسرت از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را در خواست كردى . ابوبكر گفت : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود كه : « ما ارث نمى‌گذاريم و هر چه از ما مى‌ماند صدقه است » اما شما دو نفر او را دروغگو و مكّار و خائن و گناهكار دانستيد و حال آن‌كه خدا مى‌داند كه او راستگو و نيكوكار و تابع حق بود ! ! آنگاه ابوبكر مُرد ، و من ولى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ابوبكر شدم ، پس مرا دروغ‌گو و مكّار و خائن و گناهكار دانستيد .

در صحيح بخارى نيز مثل اين را روايت كرده است⁽¹⁾

بخارى در باب خُمس و نفقات و الاعتصام و فرائض ، روايت را نقل كرده ولى در آن تصرّف نموده و تغيير داده است، در كتاب نفقات گفته است: تزعمان أنّ أبابكر كذا و كذا. و در فرائض گفته است: ثمّ جئتماني و كلمتكما واحدة.

لاحظ : صحيح البخارى كتاب الجهاد والسير باب فرض الخمس : 5 / 3 - 10 ، جامع الاصول : 2 / 701 ذيل حديث 1202 ، كتاب الاموال ابى عبيد : 11 ، سنن البيهقى : 6 / 299 ، معجم البلدان : 6 / 343 ، تفسير ابن كثير : 4 / 335 ، تاريخ ابن كثير : 5 / 288 ، تاج العروس : 7 / 166 ، الغدير : 7 / 194 .

و ابن ابى‌الحديد معتزلى نيز اين مضمون را به چندين سند از كتاب سقيفه « ابوبكر جوهرى » روايت كرده است .⁽²⁾

و با توجّه به روايات صحيحى كه از فريقين نقل شده : « عليّ مع الحقّ و الحقّ مع عليّ »⁽³⁾كه حق از علىّ عليه‌السلام جدا نمى‌شود ، و آيه تطهير و اخبار ثَقَلَين و اخبار سفينه

1) . صحيح بخارى : 4 / 178 حديث 3 . لازم به تذكّر است كه بخارى همين حديث را در بيش از چهار موضع از كتاب خود آورده ، ولى اين عبارت - دروغگو ، خائن ، پيمان شكن و گناهكار - را حذف كرده است و به جاى آن عبارت : كذا و كذا ، و يا عبارت : كلمتكما واحدة ، را آورده است ، تا مخالفت اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با حكومت ابوبكر و عمر معلوم نشود .

2) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 16 / 221 - 222 .

3) . الغدير : 3 / 176 - 180 .

و غير اين‌ها⁽¹⁾و هم‌چنين انكار اين حديث دروغين ( كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ميراثى نگذاشت ) توسّط حضرت زهرا علیهاالسلام حجت قاطع بر بطلان آن است .

4 . اگر حديثى كه درباره ميراث جعل كردند حق و صحيح بود ، بايد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اين حكم را به سيده زنان عالم ، معصومه كبرى فاطمه زهرا علیهاالسلام تعليم نمايد تا ادّعاى ناحق نكند ، و نيز به باب مدينه علم و معدن آن و وصىّ به حق خود علىّ بن ابى طالب عليهماالسلام اين حكم را بفهماند تا او ادعاى ناحق نكند . و هيچ عاقلى احتمال نمى‌دهد كه سيده نساء عالميان اين حكم را از پدرش شنيده باشد و با اين حال اين قدر مبالغه و تظلّم در اين باب كند و به جمع مهاجر و انصار آيد و به اين تندى با كسى كهخود را خليفه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌داند برخورد و محاجّه كند و اين خطابات و عتاب‌هاى تند را به او بزند و نسبت ظلم و جور به او بدهد و مردم را تحريص و تحريك بر قتال بفرمايد و اين باعث شود كه جمع بسيارى از مسلمانان ، ابوبكر را ظالم و غاصب بدانند و تا روز قيامت او و اعوانش را لعنت كنند !

اگر اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌دانست كه حضرت زهرا علیهاالسلام حقّى ندارد و حق با ابوبكر است ، هرگز اجازه اين امر را نمى‌داد و بعد از شهادت حضرت صديقه علیهاالسلام هرگز با

عباس در ميراث منازعه⁽²⁾نمى‌كرد .⁽³⁾

آيا هيچ مسلمانى نسبت به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم احتمال اين چنين مسامحه و مساهله در امور دين و تبليغ احكام الهى خصوصا نسبت به اهل بيت خود و برادر خود و پاره تن خود مى‌نمايد كه اين حكم را براى آن‌ها بيان نكرده باشد ؟!

1) . الغدير : 2 / 301 ، و ج 3 : 65 - 80 ، 297 ، و ج 10 / 278 .

2) . براى اطلاع بر منازعه اميرالمؤمنين عليه‌السلام با عباس در ميراث رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، به بحار الانوار : 29 / 67 ، « باب 6 منازعة اميرالمؤمنين عليه‌السلام العباس فى الميراث » مراجعه كنيد .

3) . صحيح مسلم : 5 / 152 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 221 - 222 . « قال عباس : يا اميرالمؤمنين ! اقض بينى و بين هذا - يعنى عليّاً عليه‌السلام - تا اين كه عمر التفات كرد به سوى على عليه‌السلام و عباس و گفت : شما گمان مى‌كنيد كه : إنّ أبابكر فيها ظالم فاجر ؟ واللّه يعلم أنّه لصادق ... ».

پس همه اين‌ها دلايل قاطع و محكم است كه حديث « نحن معاشر الأنبياء لا نورّث و ... » افتراى محض و كذب است .

از سوى ديگر ، عادت مردم بر اين جارى است كه امرى را كه خلاف معهود و متعارف باشد را بسيار روايت كنند ، و معلوم است كه سنّت « ميراث » بين انبياء از زمان حضرت آدم عليه‌السلام تا حضرت خاتم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جارى بوده است و در هر عصرى جمعى از انبياء بوده‌اند ؛ با وجود اين‌كه مردم در ضبط احوال انبياء و سيره آن‌ها و احوال اولادشان و امورى كه از مختصات آن‌هاست اهتمام بسيار دارند ، پس چه شد كه چنين امر عظيمِ غير متعارفى در هيچ كتابى از كتب انبياء و تاريخى از تواريخ ايشان ذكر نشده ، و به غير از ابوبكر به تنهايى و يا دو سه منافق ديگر ، بر اين امر غريب احدى مطلع نشد و احدى نقل نكرده كه عصاى حضرت موسى عليه‌السلام و يا سلاح فلان پيامبر را به صدقه به فلان شخص دادند ؟ ! پس براى هر كسى كه اندك شعورى باشد واضح است كه اين حديث جعلى و دروغ است .

شيعه مى‌پرسد ...

شيعيان درباره ابعاد مختلف ماجراى فدك ، سؤالات بى‌جواب بسيار زيادى دارند ، از جمله :

1 . مسلَّم است كه فدك در دست حضرت زهرا علیهاالسلام بود و ابوبكر آن را گرفت .⁽¹⁾سؤال اين است كه : چرا و به چه دليل آن را جسورانه گرفت ؟ اگر فرض كنيم ابوبكر نمى‌دانست كه فدك مِلك حضرت زهرا علیهاالسلام بوده و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را به ايشان بخشيده و وى را مالك فدك قرار داده است ، آيا پيش از گرفتن فدك از حضرت فاطمه علیهاالسلام نبايستى در اين باره از وى سؤال كند ؟

1) . انظر : الصواعق المحرقة ، هيثمى : 38 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 274 .

2 . اگر ابوبكر نمى‌دانست كه حضرت فاطمه علیهاالسلام مالك فدك است ، آيا نبايد شهادت شاهدين را بپذيرد ؟

3. به اتفاق همه فقهاء خواستن شاهد از حضرت زهرا علیهاالسلام خلاف قاعده و قانون « يد » است . وقتى فدك در دست حضرت فاطمه علیهاالسلام است و مدّعى آن ابوبكر است ، بنا بر قوانين قضا ، آيا نبايد مدّعى شاهد بياورد نه حضرت فاطمه علیهاالسلام كه صاحب يد و منكر است ؟

4 . بر فرض كه بتواند شاهد بخواهد ، به شهادت مسلّم تاريخ اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و ... بر مالكيّت فاطمه علیهاالسلام شهادت داده است ، پس چرا نبايد شهادت او پذيرفته شود ؟

در كتب عامّه براى دفاع از ابوبكر در اين مسئله گفته شد :

لعلّه من اجتهاده عدم قبول الشاهد الواحد ، و إن كان يعلم بصدق هذا الشاهد ؛⁽¹⁾

شايد اجتهاد ابوبكر اين بوده كه شهادت يك شاهد تنها را نپذيرد گرچه علم به راستگويى اين شاهد داشته باشد .

اما جواب اين است كه :

آيا شهادت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام از شهادت « خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين » كمتر بود كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شهادتش را مثل شهادت دو نفر قرار داد ؟⁽²⁾علاوه بر اين‌كه در ماجراى فدك ، حسنَين عليهماالسلام و امّ‌ايمن نيز شهادت دادند .

علاوه بر اين‌كه در صحيح بخارى روايت كرده كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در

1) . شرح المواقف : 8 / 356 .

2) . كافى : 7 / 401 باب النوادر ، من لا يحضره الفقيه : 3 / 108 ، المجموع : 20 / 223 ، المبسوط : 16 / 114 ، بحارالانوار : 28 / 213 .

قضيه‌اى كه تنها شاهد آن ، عبداللّه بن عمر بود ، شهادت او را پذيرفته است ،⁽¹⁾ابن‌اثير در جامع الاصول مى‌گويد : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به گواهى شاهدِ تنها - كه عبداللّه بن عمر بود - قضاوت كرده است .⁽²⁾آيا در نظر ابوبكر ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام از عبداللّه بن عمر كمتر است ؟ ! با اين‌كه خودش بر منبر مى‌گفت :

أقيلوني و لستُ بخيركم و علي فيكم ؛⁽³⁾

مرا رها كنيد و بيعت بر خلافت مرا اقاله و فسخ كنيد و پس بگيريد ، كه من بهترين افراد شما نيستم ، در حالى كه على در ميان شما است .

5 . آيا ابوبكر نمى‌توانست از حضرت فاطمه علیهاالسلام براى اثبات ادعايش مطالبه سوگند كند و با يك شاهد ( كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام باشد ) و سوگند ، داورى را تمام كند ؟ چرا چنين نكرد ؟ !⁽⁴⁾در حالى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هميشه به شاهد و سوگند قضاوت مى‌كرد ، چنان‌كه در صحيح ابوداود⁽⁵⁾و صحيح مسلم⁽⁶⁾روايت شده است .

صاحب مواقف و شارح آن در توجيه رفتار ابوبكر مى‌گويند : « لعلّه لم ير الحكم بشاهد و يمين ؛ شايد ابوبكر حكم به شاهد و قسم را قبول نداشت . » اين جواب منشأش عصبيّت و تعصّب به خليفه غاصب است ؛ زيرا اگر چنين باشد پس چرا خود ابوبكر قسم ياد نكرد ؟ كه بايد قسم مى‌خورد ، و حال آن‌كه حضرت زهرا علیهاالسلام همچنان مِلك خود را مطالبه مى‌كرد .

1) صحيح بخارى : 3 / 143 .

2) جامع الاصول : 10 / 557 .

3) . الصواعق المحرقة : 30 ، كنزالعمال : جلد 5 حديث 14051 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 17 / 158 ، الطرائف ابن‌طاوس : 402 .

4) . اين مطلب بر فرضى است كه ابوبكر بتواند در ملكيّت حضرت زهرا علیهاالسلام ترديد كند و فرض شود كه به گواهى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام نيز شك داشته باشد .

5) صحيح ابى داوود : 3 / 419 .

6) صحيح مسلم : 5 / 128 .

همه آنچه گفته شد با قطع نظر از عصمت حضرت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و حسنَين عليهم‌السلام و بهشتى بودن امّ ايمن به شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ،⁽¹⁾و تحقيق بحث به عنوان يك بحث حقوقى با رعايت موازين آن در كتب قضا بوده است .

اما با توجّه به عصمت و ... براى كار ظالمانه ابوبكر ( اخذ فدك و ردّ ادعا و شهادت حضرت زهرا و اميرالمؤمنين عليهماالسلام ) جاى هيچ توجيه و تأويلى باقى نمى‌ماند .

6 . آيا واقعا ابوبكر در شناخت احكام قرآن از اميرالمؤمنين عليه‌السلام و دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آگاه‌تر بود ؟

آيا آن همه فضائل بى‌شمار حضرت زهرا علیهاالسلام و حضرت امير المؤمنين عليه‌السلام - مانند آيه تطهير و حديث ثقلين و حديث سفينه و احاديث مربوط به علوم‌شان ... - نمى‌تواند دليل بر حقانيت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا علیهاالسلام باشد ؟ و آيا خليفه غاصب نمى‌دانست كه اين مدّعى - از لحاظ قداست - در مقامى قرار دارد كه مريم دختر عمران هم با او برابرى نمى‌كند ، بلكه او برتر از مريم است و سرور زنان عالم است ؟⁽²⁾آيا نمى‌دانست كه او و مريم و خديجه و آسيه ، بهترين زنان عالم هستند ؟⁽³⁾آيا نمى‌دانست كه خشنودى او خشنودى رسول خداست ؟⁽⁴⁾

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 220 ، بحار الانوار : 17 / 379 و ج 29 / 116 . راجع صحيح مسلم : 4 / 128 ، معارف ابن قتيبة : 63 ، تهذيب التهذيب : 12 / 459 ، ذخائر العقبى : 36 . « قال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من سرّه أن يتزوّج إمرأة من أهل الجنّة فليتزوّج أم ايمن ».

2) . ترجمة الامام على عليه‌السلام من تاريخ دمشق : 1 / 247 ط بيروت ، مشكل الآثار الطحاوى : 1 / 48 طبع حيدر آباد الدكن ، الطرائف : 269 ، احقاق الحق : 15 / 52 - 53 .

3) . الاستيعاب ابن عبدالبر : 2 / 750 طبع حيد آباد الدكن . در كتاب احقاق الحق : 10 / 43 مفصلاً از طريق عامه ذكر كردند .

4) . الامامة والسياسة ابن‌قتيبة : 1 / 14 ، احقاق الحق : 33 / 368 .

7 . براى داورى ميان دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ابوبكر ، چرا ابوبكر داور و قاضى شد با اين‌كه او طرف دعوا مى‌باشد و بايد شخص سوّمى داور و قاضى باشد ؟

8 . دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، حديث ابوبكر را نادرست و ساختگى دانست ، با اين حال ، چگونه سخن ابوبكر بدون شاهد قبول مى‌شود ، اما سخن دختر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با شهادت اشخاصى مثل اميرالمؤمنين و حسنين عليهم‌السلام ، پذيرفته نمى‌شود با آن‌كه خداوند به صدق و پاكى دختر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در

آيه تطهير شهادت داده است ؟ و چگونه سخن اين يك نفر بر آن صحابى بزرگوار مقدّم مى‌شود ؟

9 . چرا تا آن زمان كسى اين سخن را از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نشنيده بود ؟ و چرا كسى آن را نقل نكرده و تا آن لحظه كسى اين روايت را از خود ابوبكر هم نشنيده بود ؟ و چرا تا آن روز ، هيچ يك از اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام اين حديث را نشنيده بودند ؟ و حتى باب مدينه علم رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از چنين حديثى بى خبر بوده است ؟ ولى ابوبكر به اين حديث عالم بود !!؟

فخر رازى كه از علماى عامه است ، در اين مورد به نكته ظريفى اشاره نموده و مى‌گويد :

إنّ المحتاج إلى معرفة هذه المسألة ما كان إلا فاطمة و علىّ و العبّاس ، و هؤلاء كانوا من أكابر الزهّاد و العلماء و أهل الدين . و أما ابوبكر فإنّه ما كان محتاجاً إلى معرفة هذه المسألة ؛ لأنّه ما كان ممّن يخطر بباله أنّه يورّث من الرسول ، فكيف يليق بالرسول أن يبلّغ هذه المسألة إلى من لا حاجة له إليها ، و لا يبلّغها إلى من له إلى معرفتها أشدّ الحاجة ؟⁽¹⁾

دانستن مسئله ارث پيامبر مورد نياز كسى جز فاطمه و علىّ و عبّاس نبوده است ، و اين‌ها خود از بزرگان علما ، اهل دين و از زاهدان روزگار بوده‌اند .

1) . التفسير الكبير : 9 / 210 .

ولى ابوبكر نيازمند دانستن اين مسئله نبوده و به ذهنش هم خطور نمى‌كرده است كه از رسول‌خدا ارث ببرد ، پس چگونه سزاوار است كه رسول‌خدا اين مسئله را به كسى كه نيازمند آن نيست ، بياموزد و به كسانى كه بيشترين نياز را به دانستن آن دارند نياموزد ؟!

بارى ، اگر اين حديث صحيح بود چرا پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اين نكته را به عزيزترين افرادش تذكّر نداد تا اين غائله عظيم رخ ندهد .

پس اگر اموال رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صدقه بود ، بايد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله طبق آيه « وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ »⁽¹⁾اين حكم را به دختر و داماد خود ابلاغ مى‌كردند .

10 . آيا آنچه در روايات عامه از عايشه نقل شده كه : « هيچ كس در مورد اين حديث ( نحن الانبياء لا نورث ) چيزى نمى‌دانست جز ابوبكر »⁽²⁾، خود شاهد و قرينه بر كذب بودن حديث مذكور نيست ؟

علماى عامّه تصريح نموده‌اند كه تنها ناقل اين حديث ابوبكر است .⁽³⁾دراحاديث ديگر نيز شواهدى بر انفراد ابوبكر در نقل اين حديث وجود دارد⁽⁴⁾و متكلمين هم اعتراف كردند به اين‌كه ابوبكر در نقل اين حديث منفرد است .⁽⁵⁾به همين دليل در بحث حجّيت خبر واحد ، به عنوان مثال و نمونه براى خبر واحد ، همين خبر را نقل و مطرح مى‌كنند .⁽⁶⁾

1) . الشعراء : 214 .

2) . ابن حجر در صواعق ، فصل 5 باب 1 ، كنز العمال .

3) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 227 ، حيث قال : « إنّ أكثر الروايات : أنّه لم يرو هذا الخبر إلا ابوبكر وحده ، ذكر ذلك أغلب المحدّثين حتّى إنّ الفقهاء فى اصول الفقه اطبقوا على ذلك فى احتجاجهم بالخبر الذى يرويه الصحابى الواحد ... » ، الغدير علامه امينى رحمه‌الله : 6 / 190 نوادر الاثر فى علم عمر ، و شيخ مظفر رحمه‌الله در دلائل الصدق : 2 / 32 - 34 ، حديث را در اين جهت تفصيل داده است . و سيّد شرف‌الدين رحمه‌الله در كتاب « ابوهريره » : 137 - 145 ، فصل 20 طبع سوم در اين باره بحث جالب نموده است فلاحظ .

4) . مراجعه شود به كنزالعمال : 12 / 605 حديث 14071 .

5) . شرح المواقف : 8 / 355 و شرح المقاصد : 5 / 278 .

6) . مراجعه شود به المختصر فى علم الاصول ، ابن حاجب : 2 / 59 ، و المحصول فى علم الاصول ، فخر رازى : 2 / 85 ، المستصفى فى علم الاصول ، غزالى : 2 / 121 ، الإحكام فى اصول الأحكام : 2 / 75 ، 348 ، و غير اين از مصادر عامه .

ضمن اين‌كه برخى از علماى عامّه منكر صحت اين حديث شده و گفته‌اند كه ابوبكر هم - حتى به صورت منفرد - از راويان اين حديث نيست بلكه اين سخن ، حديثى جعلى است كه برخى براى دفاع از ابوبكر ساخته‌اند ! حافظ عبد الرحمن بن يوسف بن خَراش مى‌گويد : اين حديث ، حديثى باطل است كه مالك بن اوس بن حدثان آن را جعل كرده است.

ابن عَدى در شرح حال حافظ ابن خَراش مى‌نويسد :

سمعت عبدان يقول : قلتُ لابن خَراش : حديث ما تركناه صدقة ؟ قال : باطل ، اتّهم مالك بن اوس بالكذب ؛⁽¹⁾

از عبدان شنيدم كه مى‌گفت : به ابن خراش گفتم كه درباره حديث ( ما تركناه صدقة ) چه مى‌گويى ؟ گفت : سخن باطلى است ! به نظر من ، مالك بن اوس آن را ساخته و او دروغگو است .

آرى ، علماى عامه چاره‌اى ندارند براى تصحيح مذهب باطل و حفظ امامان غاصب و ظالم‌شان جز اين كه محكمات قرآن و سنّت قطعى و حكم بديهى عقل را با يك حديث جعلى - كه اين حافظ بزرگ آن را باطل دانسته است - كنار بگذارند !

11 . اين حديث مخالف قرآن است ؛ زيرا در قرآن براى برخى انبياء ارث قرار داده شده است ، ولى اين حديث مجعول مى‌گويد : « هيچ پيامبرى ارث نمى‌گذارد » چنان‌كه دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اين اعتراض را مطرح فرمودند .⁽²⁾

1) . الكامل فى الضعفاء : 5 / 518 .

2) . « قالت علیهاالسلام : أترث أباك و لا أرث أبى ؟ أين أنت من قوله تعالى : « وَ وَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ » النمل : 16 و قوله فى زكريا : « يَرِثُنِى وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ » ( مريم : 6 ) ( الصراط المستقيم : 2 / 284 نقلاً عن البخارى ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 212 و ص 250 - 251 ) ، بحارالانوار : 38 / 3 - 4 .

12 . اگر اموال پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ارث نمى‌رسد ، به چه حقّى ابوبكر و عمر در كنار بدن مطهّر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و در خانه او دفن شدند ، اما از دفن ريحانه پيامبر امام مجتبى عليه‌السلام ممانعت كردند ؟⁽¹⁾

سوء استفاده‌هاى شخصى و عملكرد بعضى از همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ( عايشه ) در مورد دفن ابوبكر و عمر در حجره آن حضرت ، با اين حديث تناقض دارد .

دفن شدن در مكان غصبى !

روايت كرده‌اند كه : فضال بن حسن روزى بر مجلسى وارد شد كه ابوحنيفه با جماعت بسيار از شاگردانش نشسته و مشغول افاده بود ، فضال به رفيق خود گفت : واللّه تا ابوحنيفه را خجل نكنم از اين مجلس نمى‌روم ، پس نزديك رفت و سلام كرد و گفت : اى ابوحنيفه ! من برادرى دارم كه اعتقاد دارد بهترين مردم بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم حضرت على عليه‌السلام است ، و من مى‌گويم كه بهترين مردم بعد از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ابوبكر است و بعد از او عمر ، دليلى بگو كه بر او پيروز شوم . ابوحنيفه لحظاتى سر به زير انداخت پس سر برداشت و گفت :

« بس است از براى كرامت و فخر ايشان آن‌كه قبرهاى آن‌ها در جوار قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است ، كدام حجت از اين واضح‌تر مى‌باشد . »

فضال گفت : من اين را به برادرم گفتم ، او گفت : « اگر آن حجره از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، پس ايشان در مكانى دفن شدند كه حقى در آن نداشتند پس مكان دفن آن‌ها غصبى است . و اگر از ايشان بود و به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بخشيده بودند ، بد كردند رجوع در بخشش خود كردند و عهد را شكستند . » ابوحنيفه باز هم سر به زير انداخت ، پس گفت : « ايشان به ازاى مهر دخترهاى خود در آن حجره مدفونند . » فضال گفت : اتفاقاً من همين مطلب را گفتم ولى برادرم گفت : تا پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مهر زنان

1) . تذكرة الخواص : 122 ، مروج الذهب مسعودى : 2 / 136 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 / 18 .

را نمى‌داد بر او حلال نمى‌شدند » چنانكه حق‌تعالى مى‌فرمايد : « إِنّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ »⁽¹⁾، ابوحنيفه گفت : « ابوبكر و عمر به ميراث دخترهاى خود در آنجا مدفونند . » فضال گفت : اين را هم به برادرم گفتم ولى برادرم گفت : « پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه از دنيا رفت ، نُه زن داشت و به مجموع آن‌ها يك هشتم آن حجره مى‌رسيد ، پس يك هشتم آن حجره ( كه شايد حدود يك متر است ) بايد ميان نُه زن تقسيم شود كه به هر كدام بيش از يك وجب نمى‌رسد پس چگونه جنازه به آن بزرگى را دفن كردند ؟ ضمن اين‌كه ايشان فاطمه علیهاالسلام را از ارث محروم كردند و گفتند : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را ميراث نمى‌باشد ؛ چه شد كه عايشه و حفصه ميراث بردند ؟ چون سخن به اين‌جا رسيد ، ابوحنيفه گفت : اين را بيرون كنيد كه خود رافضى است و برادرى ندارد .⁽²⁾

عمر از عايشه اجازه دفن در خانه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفت ! !

از عمرو بن ميمون نقل شده كه گفت : عمر بن خطاب به پسرش عبداللّه گفت برو نزد عايشه ام‌المؤمنين و بگو : عمر به تو سلام ميرساند ، و نگو اميرالمؤنين ؛ چون‌كه من امروز براى مؤمنين امير نيستم ، و بگو عمر بن خطاب اجازه مى‌خواهد كه با دو صاحب و رفيقش دفن شود .

پس عبداللّه بن عمر رفت و سلام كرد و اجازه خواست ، آنگاه داخل شد و ديد كه عايشه نشسته و گريه مى‌كند ، پس گفت : عمر تو را سلام مى‌رساند و اجازه مى‌خواهد كه با دو رفيقش دفن شود . عائشه گفت : من آن را براى خودم مى‌خواستم ، ولى عمر را امروز بر خودم اختيار مى‌كنم . چون عبداللّه بن عمر به سوى او آمد ، گفتند : اين عبداللّه بن عمر است كه مى‌آيد ، پس عمر گفت : مرا بلند كنيد ، مردى

1) . سوره احزاب : 50 .

2) . الفصول المختارة : 74 ، فصل سؤال فضّال الكوفي لأبي حنيفة حول الخلافة ، الاحتجاج : 2 / 382 ، بحار الانوار : 31 / 93 - 94 ، و ج 44 / 155 .

او را به سينه خود تكيه داده و نشانيد ، پس گفت : نزد تو چيست ؟ عبداللّه گفت : چيزى كه اميرمؤمنين دوست دارد ، عايشه اجازه داد . عمر گفت : خدا را شكر ، در نزد من چيزى مهم‌تر از اين خوابگاه نبود ، پس هرگاه من جان دادم مرا حمل كنيد ( سمت مدفن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ) و اگر عايشه مرا طرد كرد ، پس مرا به گورستان مسلمين برگردانيد .⁽¹⁾

علامه امينى رحمة‌الله درباره غصب حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌نويسد :

اى كاش خليفه به ما اعلام مى‌كرد كه جهت اجازه گرفتن از عايشه چيست ؟ آيا عايشه حجره رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را ارث برده بود ؟ پس قول آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - كه پنداشته‌اند - كه فرمود : « نحن معاشر الأنبياء لا نورّث ، ما تركناه صدقة ؛ ما گروه پيامبران ارث نمى‌گذاريم ، آنچه از ما باقى بماند صدقه است » كجاست ؟ در حالى‌كه با تمسّك به همين حديث مجعول فدك را از صديقه طاهره علیهاالسلام منع كردند و با همين حديث موهوم ، ابوبكر عايشه و ساير همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را منع كرد وقتى كه دست جمعى آمدند و مطالبه هشت يك ميراث كردند .⁽²⁾

اگر خليفه از اين عقيده عدول كرده وقتى كه براى او صحيح نبودن روايت معلوم شد ، پس ورثه دختر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اولى به اذن گرفتن بودند ؛ زيرا آن‌ها مالك حقيقى بودند ، ولى عايشه برايش يك نهم از يك هشتم بوده ؛ زيرا كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از دنيا رفت در حالى كه داراى نُه همسر بود ؛ پس آنچه به

1) . صحيح البخارى : 2 / 263 ، 5 / 266 ، و أخرجه جمع كثير من الحفّاظ و أئمّة الحديث . « عن عمرو بن ميمون قال : قال عمر بن الخطّاب لإبنه عبد اللَّه : انطلق إلى عائشة أُمّ المؤنين فقل : يقرأ عليك عمر السّلام ، و لا تقل : أمير المؤنين ، فإنّي لست اليوم للمؤنين أميراً و قل : يستأذن عمر بن الخطّاب أن يدفن مع صاحبيه . فمضى فسلّم و استأذن ثمّ دخل عليها فوجدها قاعدة تبكي ، فقال: يقرأ عليك عمر السلام و يستأذن أن يدفن مع صاحبيه . قالت : كنت أُريده لنفسي و لأوثرنَّ به اليوم على نفسي . فلمّا أقبل قيل : هذا عبد اللَّه بن عمر قد جاء ، فقال : ارفعوني . فأسنده رجل إليه فقال : ما لديك ؟ قال : الذي يحبّ أمير المؤنين أذنت ، قال : الحمد للَّه ما كان شيء أهمّ إليّ من ذلك المضجع ، فإذا أنا قضيت فاحملوني و إن ردّتني فردّوني إلى مقابر المسلمين » .

2) . السيرة الحلبيّة : 3 / 390 .

عايشه مى‌رسيد ، يك نهم از يك هشتم حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده ، و از اين ميراث به او جز يك وجب يا كمتر از دو وجب نمى‌رسيد . و اين مقدار گنجايش دفن بدن خليفه را نداشت ! !

و بر فرض كه عمر سهم دخترش حفصه را نيز به آن منضم مى‌كرد ، باز مكانى براى دفن يك جنازه نبود ، پس تصرّف در اين حجره شريفه بدون رخصت و اجازه مالكش ( از خاندان پاك پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و مادران مؤمنين ) با شرع مقدس سازگار نيست .

سپس علامه امينى رحمة‌الله كلام جمعى از بزرگان عامّه ( مثل ابن بطّال ،⁽¹⁾ابن حجر ،⁽²⁾عينى ،⁽³⁾قسطلانى ،⁽⁴⁾) را ذكر كرده و جواب داده است .⁽⁵⁾

پس از جمله مطاعن ابوبكر و عمر ، دفن آن دو در مكان غصبى است چنان‌كه عمر بن خطاب وصيّت كرد كه در بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفن شود و ابوبكر را هم در آنجا دفن كرد ، و از عجايب اين است كه كسى اين دفن شدن را از مناقب خليفه بشمارد در حالى كه از قانون عمومى اسلام در تصرّف اموال مردم ، غافل باشد .⁽⁶⁾براى تحقيق بيشتر اين بحث به محلش مراجعه شود .⁽⁷⁾

مخفى نماند كه : محقّق اردبيلى رحمه‌الله در حديقة الشيعه ، در فصل هفتم ، بيست و شش مورد ، و علامه سيّد شرف‌الدين رحمه‌الله در كتاب « النّص و الاجتهاد » پانزده مورد ، از مطاعن ابوبكر را ذكر نموده است ، فمن أراد الوقوف عليها فليراجع اليها .

1) . فتح البارى : 3 / 200 .

2) . فتح البارى : 7 / 66 .

3) . عمدة القارى : 15 / 29 .

4) . ارشاد السارى : 7 / 19 حديث 3099 .

5) . الغدير : 6 / 267 - 268 .

6) . علامه امينى رحمه‌الله بعد نقل كلام بعضى از علماى عامّه و جواب از آن‌ها ، فرمود : « والخطب الفظيع عدّ الحفّاظ هذا الاستئذان و هذا الدفن من مناقب الخليفة ذاهلين عن قانون الاسلام العام فى التصرّف فى أموال الناس » . الغدير : 6 / 266 - 268

7) . الغدير : 6 / 267 ، « استئذان الخليفة من عائشة » ، ابهى المراد : 1 / 434 - 439 ، « الطعن السابع عشر : أنّه أوصى بدفنه فى بيت النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ».

13 . چرا ابوبكر زوجات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را از تصرّف در حجره‌هاى خود متمكّن ساخت و نگفت كه آن‌ها صدقه است ؟ و اين مناقض با حكمى است كه در باب فدك و ميراث رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حق حضرت فاطمه علیهاالسلام كرد ؛ زيرا كه انتقال حجره‌ها به آن‌ها يا از جهت ميراث بود كه اين منافى با حديث دروغى است كه آن را جعل كرد و يا از جهت بخشش كه محتاج به ثبوت بود ولى از ايشان گواهى نطلبيد ، چنان‌كه از حضرت فاطمه علیهاالسلام شاهد خواست . پس معلوم شد كه او جز عناد و دشمنى و قصد اضرار به اهل‌بيت عليهم‌السلام هدف ديگرى نداشت .⁽¹⁾

14 . چرا همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عثمان را نزد ابوبكر فرستادند و سهم ارث خود را مطالبه كردند؟⁽²⁾چرا عثمان اين سخن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به آنان يادآورى نكرد ؟ و چرا عثمان نزد ابوبكر رفت و خواسته همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به او گفت ؟ پس معلوم است كه عثمان هم مانند اهل‌بيت عليهم‌السلام و همسران رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از وجود اين حديث « كه پيامبران ارث نمى‌گذارند » بى‌خبر بوده است ؟ !

15 . آيا ابوبكر نمى‌توانست فدك يا قسمتى از آن را در اختيار دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بگذارد همچنان‌كه خود ابوبكر و ديگران اين كار را نسبت به ديگران كردند . مثلاً ابوبكر قسمتى از زمين‌هاى بنى نضير را با درختان آن به زبير واگذار كرد .⁽³⁾همچنان‌كه ديرى نپائيد كه عثمان همين فدك را

1) . به كتاب الغدير : 6 / 266 - 267 ، مراجعه شود .

2) . صحيح البخارى : 5 / 115 ، كتاب المغازى باب حديث بنى النضير ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 220 ، 223 . « أرسل أزواج النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عثمان بن عفان إلى أبى‌بكر يسأل لهنّ ميراثهنّ من رسول اللّه ... ».

3) . فتوح البلدان : 31 .

در اختيار مروان ملعون قرار داد .⁽¹⁾

قال الأميني : أنا لا أعرف كنه هذا الإقطاع و حقيقة هذا العمل فإنّ فدك إن كانت فيئاً للمسلمين - كما ادّعاه أبوبكر فما وجه تخصيصها بمروان ؟ و إن كانت ميراثاً لآل رسول اللَّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كما احتجّت له الصدّيقة الطاهرة في خطبتها ، و احتجّ له أئمّة الهدى من العترة الطاهرة و في مقدّمهم سيّدهم أمير المؤنين عليه‌السلام ، فليس مروان منهم ، و لا كان للخليفة فيها رفع و وضع . و إن كانت نحلة من رسول اللَّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لبضعته الطاهرة فاطمة المعصومة علیهاالسلام كما ادّعته و شهد لها أمير المؤنين و ابناها الإمامان السبطان و أُمّ أيمن المشهود لها بالجنّة فردّت شهادتهم بما لا يُرضي اللَّه و لا رسوله ، و إذا رُدّت شهادة أهل آية التطهير فبأيّ شيء يُعتمد ؟ و على أيّ حجّة يُعوّل ؟ فإن كانت فدك نحلة فأيّ مساس بها لمروان ؟ و أيُّ سلطة عليها لعثمان ؟ حتى يقطعها لأحد . و لقد تضاربت أعمال الخلفاء الثلاثة في أمر فدك فانتزعها أبوبكر من أهل البيت ، و ردّها عمر إليهم ، و أقطعها عثمان لمروان ، ثمّ كان فيها ما كان في أدوار المستحوذين على الأمر منذ عهد معاوية و هلمّ جرّا فكانت تؤذ و تعطى ، و يفعلون بها ما يفعلون بقضاء من الشهوات ، و لم يُعمل برواية أبي بكر في عصر من العصور ، فإن صانعه الملأ الحضور على سماع ما رواه عن رسول اللَّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و حابوه و جاملوه ، فقد أبطله من جاء بعده بأعمالهم و تقلّباتهم فيها بأنحاء مختلفة . بل إنّ أبابكر نفسه أراد أن يبطل روايته بإعطاء الصكّ للزهراء فاطمة ، غير أنّ ابن الخطّاب منعه و خرق الكتاب كما مرّ في الجزء السابع عن السيرة الحلبيّة ، و بذلك كلّه تعرف قيمة تلك الرواية و مقدار العمل عليها و قيمة هذا الإقطاع . الغدير : 8 / 335

ابن ابى الحديد معتزلى مى‌گويد : اين سخنى است كه جواب ندارد .⁽²⁾

16 . بخارى و مسلم از جابر بن عبداللّه انصارى روايت كرده‌اند : هنگامى كه اموال بحرين را نزد ابوبكر آوردند ، جابر نزد او بود و به او گفت : رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من فرموده بود : « هر گاه اموال بحرين بيايد ، مقدارى از آن را به تو مى‌بخشم » ابوبكر به جابر گفت : برو هر اندازه كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به تو وعده داده بود ، بردار » .⁽³⁾

اگر كسى كمترين تأمّل در اين قضيّه كند ظلم و جور و عداوت ابوبكر را با آل اللّه مى‌فهمد ؛ زيرا در حالى‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در قيد حيات نيست ، جابر

1) . ابن ابى الحديد معتزلى مى‌نويسد : و أقطع عثمان مروان فدك ، و قد كانت فاطمة علیهاالسلام طلبتها بعد وفاة أبيها - صلوات اللَّه عليه - تارةً بالميراث و تارةً بالنحلة فدفعت عنها . شرح نهج البلاغه : 1 / 198

2) . شرح نهج البلاغه : 4 / 106 ، شرح نامه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عثمان بن حنيف فرماندار بصره . « بلى كان في أيدينا فدك ».

3) . صحيح بخارى : 3 / 58 ، صحيح مسلم : 7 / 75 .

ادّعا مى‌كند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به او وعده داده است كه « اگر اموال بحرين بيايد فلان مقدار به تو مى‌دهم » حال كه اموال بحرين رسيده است ، ابوبكر جانشين رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شده است و فقط با شنيدن ادّعاى جابر ، سخن او را تصديق مى‌كند و به گفته او ترتيب اثر مى‌دهد و مقدارى را كه جابر ادّعا مى‌كند - بدون هيچ شاهد و دليلى - به او مى‌پردازد .

اگر به فرض محال بپذيريم كه حضرت زهرا علیهاالسلام و اهل‌بيت عليهم‌السلام معصوم نيستند و فاطمه علیهاالسلام نيز پاره تن رسول‌خدا علیهاالسلام نيست و فدك هم در زمان

حيات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در دست او نبوده است ، در اين مطلب كه ايشان يكى از بزرگان صحابه بوده‌اند هيچ شك و ترديدى نيست ، ولى مى‌بينيم چگونه در قضيه‌اى كاملاً مشابه كه درباره يكى ديگر از صحابه رخ داده است ، ابوبكر سخن آن صحابى را مى‌پذيرد و او را تصديق مى‌كند و به سخنش ترتيب اثر مى‌دهد ، ولى به سخن حضرت صديقه كبرى و بضعه قلب مصطفى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - با وجود شاهدى چون اميرالمؤمنين صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - هيچ وقعى نمى‌نهد ؟ « فما لكم كيف تحكمون » .⁽¹⁾

توجيه واقعه جابر از طرف علماى عامه :

الف ) كرمانى در كتاب « الكواكب الدرارى فى شرح البخارى » كه يكى از مشهورترين شرح‌هاى بخارى است در توجيه كار ابوبكر در پذيرش ادعاى جابر درباره وعده رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به او بدون مطالبه هيچ گونه شاهد و سوگندى مى‌گويد :

و أمّا تصديق أبى بكر جابراً فى دعواه ، فلقوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من كذب عَلَىّ متعمّداً فليتبوّء مقعده من النار » فهو وعيد ، و لا يُظنّ بأنّ مثله - مثل جابر - يقدم على هذا ؛⁽²⁾

1) . سوره يونس : 35 .

2) . الكواكب الدرارى فى شرح البخارى : 10 / 125 .

تصديق جابر از سوى ابوبكر ، به دليل سخن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده است كه فرمود : هر كس از روى عمد بر من دروغ ببندد ، پس جايگاهش را از آتش آماده نموده است . و اين يك وعده عذاب است و گمان نمى‌رود كه كسى مثل جابر ، اقدام به چنين كارى كند .

سؤال ما از اين علماى متعصّب عامّه كه در ظلم و جور بر اهل‌بيت عليهم‌السلام - مانند اسلافشان - مشى مى‌كنند ، اين است : شما كه گمان نمى‌كنيد جابر اقدام بر چنين كارى كند و به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دروغ ببندد بلكه بر عكس گمان مى‌كنيد كه او در ادّعايش صادق باشد ، چگونه درباره حضرت زهرا علیهاالسلام - آن هم فقط به عنوان صحابى همانند صحابى ديگر - چنين گمانى را نداريد ؟ ! « تلك إذاً قسمةٌ ضِيزى » .⁽¹⁾

ب ) ابن حجر مى‌گويد :

و فى هذا الحديث دليل على قبول خبر الواحد العدل من الصحابة و لو جرّ ذلك نفعاً لنفسه ؛⁽²⁾

اين حديث دلالت دارد بر اين‌كه خبر واحد عادل صحابى مورد قبول است ، و لو موجب سود و نفعى براى آن صحابى عادل باشد .

سؤال ما اين است : چگونه قول جابر مورد قبول است و لو شاهدى نداشته باشد و ابوبكر هم ادعاى او را پذيرفت ، امّا ادّعاى حضرت صدّيقه علیهاالسلام كه فرمود : « رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدك را به من بخشيده است و مِلك من قرار داده است » و اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم بر آن شهادت داده ، توسط ابوبكر رد مى‌شود ؟ ! به بهانه اين‌كه حضرت زهرا علیهاالسلام شاهدى ندارد ، و شهادت اميرالمؤمنين عليه‌السلام قابل قبول نيست به بهانه اين‌كه آن حضرت در اين شهادت ذى‌نفع است !

ج ) عينى در كتاب « عمدة القارى » مى‌گويد :

إنّما لم يلتمس شاهداً منه - أى من جابر - لأنّه عدل ، بالكتاب و السنّة .

1) . سوره النجم : 22 ، « يعنى : اين يك تقسيم غير عادلانه و نادرستى است »

2) . فتح البارى فى شرح البُخارى : 4 / 375 .

أمّا الكتاب فقوله تعالى : « كنتم خير اُمّة اُخرجت للناس »⁽¹⁾و قوله تعالى : « وكذلك جَعَلناكم اُمةً وسطاً »⁽²⁾فمثل جابر إن لم يكن من خير اُمّة فمن يكون ؟ و أمّا السنّة فلقوله - صلى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - : « من كذب عَلَىّ متعمّداً ... » و لا يظنّ بمسلم فضلاً عن صحابى أن يكذب على رسول اللّه - صلى اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - متعمّداً ؛⁽³⁾

چون جابر به دليل قرآن و سنّت « عادل » است ، لذا ابوبكر از او شاهد نخواسته است . دليل قرآنى بر اين حكم ، اين دو آيه شريفه است ( كه ذكر شد ) . بنا بر اين ، اگر مثل جابر از « خير اُمّة » نباشد ، پس چه كسى چنين است ؟ و دليل از سنّت هم روايتى است كه رسول‌خدا - صلى‌اللّه عليه [ و آله ] و سلّم - فرمودند :

« هر كس از روى عمد بر من دروغ ببندد ، پس جايگاه خود را در آتش آماده نموده است » . بنا بر اين ، گمان نمى‌رود مسلمانى از روى عمد به رسول‌خدا - صلى‌اللّه عليه [ و آله ] و سلّم- دروغ ببندد تا چه رسد به يك صحابى !

از اين علماى متعصّب و ناصبى سؤال مى‌كنيم : چگونه ابوبكر ، جابر را در ادّعايش تصديق مى‌كند ولى حضرت زهرا علیهاالسلام را در ادّعايش تصديق نمى‌كند ؟ آيا حضرت زهرا علیهاالسلام از جابر كمتر است ؟ آيا او از مصاديق « خير اُمة » نيست ؟ آيا گمان مى‌رود كه ايشان به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دروغ ببندد ؟ در حالى كه شما گفتيد نسبت به هيچ مسلمانى - تا چه رسد به يك صحابى - چنين گمانى نداريد !

فرق بين ادّعاى جابر و ادّعاى حضرت صدّيقه علیهاالسلام صرف نظر از همه فضائل و مناقبش بلكه فقط بر اساس اين كه او نيز يكى از صحابه است ، چيست ؟

چگونه خبر واحد آنجا حجت است و قول جابر بدون هيچ شاهد و قَسَمى پذيرفته مى‌شود ؟ ولى ادّعاى حضرت فاطمه علیهاالسلام با وجود قاعده « يد » و شاهدهاى متعدّد

1) . آل عمران : 110 .

2) . بقرة : 143 .

3) . عمدة القارى فى شرح البخارى : 12 / 121 .

و عصمت و ... پذيرفته نمى‌شود ؟ !⁽¹⁾آيا از اين مطالب فهميده نمى‌شود كه در اين جا غرض ديگرى در كار بود و مقصود ابوبكر چيز ديگر بود و همه اين‌ها بهانه بود ؟ !

ابن ابى‌الحديد سخن ظريفى در اين مقام نقل كرده است از على بن فارقى ( يكى از اساتيد مدارس عامّه در بغداد ) كه از او پرسيديم آيا فاطمه علیهاالسلام در دعواى فدك صادق بود ؟ گفت : بلى . گفتم : پس چرا ابوبكر فدك را به او نداد ؟ تبسّم كرد و گفت : اگر آن روز فدك را به محض ادعا به او مى‌داد ، فردا مى‌آمد و ادعاى خلافت براى شوهرش مى‌كرد ، و بعد از آن ابوبكر نمى‌توانست عذر بياورد ؛ چون خودش پيش از اين بدون بيّنه و شهود حكم به صدق او كرده بود . بعد از آن ابن ابى‌الحديد مى‌گويد : اگر چه اين كلام را بر سبيل شوخى و خوش طبعى گفت ، اما راست گفت .⁽²⁾

بلى كسى يارى دختر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نكرد با آن‌كه همه ، مقام و منزلت و جلالت و حقانيت او را مى‌دانستند ، اما وقتى دختر ابوبكر بر عليه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام قيام كرد ، مردم رياست طلب و دنيا طلب براى يارى او برخواستند و غائله جنگ جمل بر پا شده و دهها هزار نفر كشته شدند !

حاصل بحث اين‌كه : حديث « نحن معاشر الأنبياء لا نورّث و ما تركناه صدقه ؛⁽³⁾ما جماعت پيامبران ارثى از خود بجاى نمى‌گذاريم و آنچه از ما مى‌ماند صدقه محسوب مى‌شود ( و به ساير افراد مسلمين مى‌رسد ) » خبر واحد است و راوى آن فاسق و بى‌دين بوده

1) . مراجعه شود به كتاب : مظلوميّت برترين بانو : 75 - 95 .

2) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى‌الحديد : 16 / 284 . « سألت علي بن الفارقي مدرس المدرسة الغربية ببغداد فقلت له أ كانت فاطمة صادقة ؟ قال : نعم . قلتُ : فلِمَ لم يدفع إليها أبوبكر فدك و هي عنده صادقة ؟ فتبسّم ، ثم قال كلاما لطيفا مستحسنا مع ناموسه و حرمته و قلة دعابته ، قال : لو أعطاها اليوم فدك بمجرّد دعواها ، لجاءت إليه غدا و ادعت لزوجها الخلافة ، و زحزحته عن مقامه ، و لم يكن يمكنه الاعتذار و الموافقة بشيء ؛ لأنّه يكون قد أسجل على نفسه أنّها صادقة فيها تدعي كائنا ما كان من غير حاجة إلى بينة و لا شهود . و هذا كلام صحيح و إن كان أخرجه مخرج الدعابة و الهزل . شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد : 16 / 284

3) . صحيح مسلم : 12 / 66 حديث 1758 ، مسند احمد : 1 / 10 ، فتح‌البارى : 12 / 6 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 16 / 224 .

و قرآنِ ناطق ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام و صديقه طاهره علیهاالسلام آن را تكذيب كردند ، ضمن اين‌كه حكمى است بر خلاف كتاب خداوند و آنچه كه انبياء گذشته بر آن مشى نمودند ، و ...

اگر كسى بگويد : در فقه شيعه آمده است كه زنان از زمين ارث نمى‌برند ، پس چرا حضرت صدّيقه علیهاالسلام مطالبه فدك كرد ؟ مى‌گوييم :

اوّلاً ، فدك ميراث نبود بلكه نحله و بخشش بود ، و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فدك را به امر خداوند متعال به دخترش بخشيد ، و در حيات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صديقه طاهره علیهاالسلام آن را قبض نمود .

ثانيا ، آنچه علماى شيعه ذكر كرده‌اند كه زنان از زمين ارث نمى‌برند ، مقصودشان اين است كه : زنان فقط از زمين خانه مسكونىِ شوهر ارث نمى‌برند ، نه از خانه و املاكِ ديگرِ پدر و ساير بستگان .

بيت‌المال يا هدايايى براى عايشه و حفصه ؟ !

چرا امت اسلامى تعجب نمى‌كند از اينكه فدك به راحتى از حضرت فاطمه علیهاالسلام غصب شد و به عنوان نشانى از زهد خلفا انگاشته شد ، اما ابوبكر هر سال دوازده‌هزار درهم از بيت المال مسلمانان به عايشه مى‌داد ، و ده هزار درهم به حفصه دختر عمر مى‌داد ، و ديگر از زنان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر يك را ، اندك چيزى مى‌داد ! و چون ابوبكر مُرد ، عمر به دخترش حفصه نيز دوازده هزار درهم مى‌داد ، چنان‌كه به عايشه مى‌داد ،⁽¹⁾و گفت : « دختر من كمتر از دختر ابوبكر نيست » و چون عمر مُرد ، عثمان هيچ به ايشان نداد و گفت : شما به چه استحقاق ، هزار و هفتصد دينار خراجى از بيت المال بستانيد ؟⁽²⁾

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 12 / 214 ، فتوح البلدان : 549 . انظر : تاريخ الكامل : 2 / 351 ، معالم المدرستين : 2 / 85 - 87 ، اخبار عمر ، للطنطاوى : 122 ، فتوح البلدان للبلاذرى : 435 ، طبقات ابن سعد : 3 / 223 ، الكامل لابن اثير : 2 / 247 ، شرح نهج‌البلاغه لابن ابى‌الحديد : 3 / 153 طبع مصر قديم ، مستدرك الحاكم : 4 / 8 .

2) . راجع شرح منهاج الكرامة فى معرفة الامامة : 3 / 72 « المورد السادس : قال قدّس سرّه : و كان يعطى أزواج النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله من بيت المال أكثر ممّا ينبغى ... ».

در كدام آيه يا روايت آمده است كه عايشه و حفصه هر سال از بيت‌المال دوازده هزار درهم ... بستانند ، ولى فدك را كه ملك دختر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، حضرت فاطمه علیهاالسلام است ، از او بگيرند و به بيت‌المال دهند و درآمد آن را به دختران خويش بدهند ! آيا اين جز دشمنى و عداوت با محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و آل محمّد عليهم‌السلام چيز ديگرى است ؟

عجيب‌تر آن است كه ابوعبيدة بن صالح روايت مى‌كند از ليث بن سعيد از هشام بن سعيد از زيد بن اسلم از پدرش نقل مى‌كند كه گفت : روزى با عمر نشسته بوديم ، زنى اعرابيّه آمد و گفت : يا اميرالمؤنين ! من دختر خفّار بن اسماء هستم و پدر من در حديبيّه با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود . عمر گفت : نسبت نزديك است . دستور داد كه او را طعامى و چند جامه و مبلغى از زر دادند . مردى به عمر گفت : بسيار به او عطا كردى ! گفت : پدر او در حديبيّه حاضر بود ، او را در اين مال حقّى باشد ، من دختر وى را نااميد بازنگردانم و او را از اين مال بدهم .⁽¹⁾

لازم است كه عاقل در اين مطالب تأمّل و انديشه كند و عبرت بگيرد و تعصب را ترك كند تا بفهمد كه چگونه مى‌شود كه اگر عجوزه اعرابيّه‌اى ادّعا كند كه دختر فلان شخص است و پدرش در حديبيّه حاضر بود ، خليفه از وى بپذيرد و گواه نخواهد و چندان از بيت المال به او بدهد كه حتى حاضرين اعتراض كنند و بگويند بسيار به وى دادى ، ولى از دختر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با آن همه قدر و جلالت و عصمت نپذيرند و از او گواه طلب كنند و چون گواه حاضر كند ، قبول نكنند ؟ بر هيچ عاقل با انصافى پوشيده نيست كه اين كار جز ظلم و عداوت با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چيز ديگرى نيست .

ابو عبيده روايت مى‌كند از يزيد بن معاذ از ابن عوف از ابن سيرين كه ابوبكر در حال مرگ به عايشه گفت : من نخواستم از بيت المال چيزى بگيرم ، پسر خطّاب مرا رها نكرد تا من شش هزار دينار از بيت المال گرفتم ، و فلان بُستان كه در فلان موضع قرار دارد را با آن پول خريدم ، چون ابوبكر را دفن كردند عايشه كسى را نزد عمر فرستاد

1) . تبصرة العوام فى معرفة مقالات الانام : 219 .

و اين مطلب را به او خبر داد . عمر گفت : خدا پدرت را رحمت كند كه نخواست مظلمه هيچ مسلمان نزد وى باشد ، من ولىّ امرم و من اين بُستان را به تو بخشيدم .

عجب است كه چگونه جايز است كه ولىّ امر ، شش هزار دينار از بيت‌المال كه بر ذمّه ديگرى است و ردّ مى‌كند ، قبول نكند ، و آن را به ديگرى ببخشد ولى تركه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را به دخترش ندهد و به بيت المال ضميمه كند .

عثمان هم وقتى به امارت نشست « مهزور » را - كه موضعى از بازار مدينه است و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وقف مسلمانان كرده بود - به حارث بن الحكم كه برادر دامادش مروان بود ، بخشيد .⁽¹⁾

ابن‌قتيبه در كتاب « معارف » آورده است كه عثمان بلاد فدك را به اقطاع به مروان داد ،⁽²⁾و مروان چهار دانگ آن را به فرزندش عبدالملك داد و دو دانگ آن را به عبدالعزيز، و عبدالملك از چهار دانگ خود دو دانگ را به فرزندش وليد داد ، و دو دانگ به فرزند ديگرش سليمان بخشيد . و دو دانگ عبدالعزيز به عمر عبدالعزيز رسيد ... .⁽³⁾

و اين قصّه ، سر دراز دارد .

طعن پنجم : اعتراف عمر به عدم صلاحيت ابوبكر

در كتب كلامى و حديثى عامّه و كتب لغت آن‌ها روايت كرده‌اند كه : عمر در ايّام خلافت خود بر منبر رفت و گفت :

كانت بيعة أبي بكر فلتة وقى اللّه المسلمين شرّها فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه ؛⁽⁴⁾

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 1 / 198 . « تصدّق رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بموضع سوق بالمدينة يعرف بمهزور على المسلمين فأقطعه عثمان الحارث بن الحكم أخا مروان الحكم . و أقطع مروان فدك و ... ».

2) . سنن البيهقى : 6 / 301 ، الغدير : 7 / 195 .

3) . تبصرة العوام فى معرفة مقالات الانام : 219 - 220 .

4) . رجوع شود به : صحيح بخارى باب رجم الحبلى : 5 / 208 ، و فى طبع آخر ج 6 / 2506 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 158 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 26 ، أنساب الأشراف : 2 / 275 ، مجمع الزّوائد : 6 / 5 ، الملل و النحل : 30 ، النهاية : 3 / 467 ، كامل ابن اثير : 2 / 327 ، تاريخ الخلفاء للسيوطى : 67 ، السيرة الحلبية : 3 / 363 ، الصواعق المحرقة : 5 ، 8 ، 21 و قال : هذه صحيح . وتاريخ الطبرى : 3 / 210 ورد هكذا : فلتة كفلتات الجاهليّة فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه .

بيعت ابوبكر امرى بود كه بى‌تدبير و مشورت و ناگهانى ( به عبارت ديگر : كارى نسنجيده و بدون دقّت ) واقع شد . خداوند مسلمانان را از شرّ آن نگه داشت پس هر كس مثل آن را تكرار كند ( و به مانند آن بر گردد ) او را بكشيد .

در روايت ديگر آمده است كه عمر گفت :

كانت بيعة الناس لأبي بكر فَلتة من فلتاتِ الجاهلية وقى اللّه المسلمين شرّها فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه ؛⁽¹⁾

بيعت مردم با ابوبكر يكى از كارهاى ناگهانى و بى‌رويّه و بى‌تأمّل زمان جاهليّت بود ، خدا مسلمين را از شرّ آن حفظ نمايد ( يا حفظ كرد ) پس هر كس به سوى آن بر گردد و دوباره چنين كارى انجام دهد ، او را بكشيد .

در كتاب‌هاى مخالفين واژه « فلتة » را « كار فُجْأة و ناگهانى »⁽²⁾معنا كرده‌اند و بعضى هم گفته‌اند : « فلتة » يعنى « فتنه » .

كسى كه اندك انصاف و شعورى داشته باشد ، مى‌داند كه كلامى واضح‌تر از اين در مذمّت ابوبكر و بطلان خلافت او نمى‌توان گفت . پس اگر عمر در اين كلامش راست گفته است ، معلوم مى‌شود ابوبكر اين قدر از اهليّت خلافت دور است كه رهبرى او منشأ ايجاد شرّ بين مسلمين است تا حدّى كه موجب قتل او مى‌شود و اگر دروغ گفته است پس خود عمر شايسته خلافت نيست .⁽³⁾

1) . شرح ابن ابى الحديد : 2 / 23 ، 26 ، ملل و نحل : 1 / 30 ، صواعق ابن حجر : 8 ، سيره ابن هشام قاهره : 4/ 336 ، صحيح بخارى : 8 / 26 .

2) . المصباح المنير فى غريب الشرح الكبير ، الفيّومى : 2 / 480 . « فَلْتَةً : أىْ فَجْأةً حتّى كَأَنّه انْفَلَتَ سَريعاً .

3) . فيلزم منه خطأ أحد الرَّجُلين لإرتكاب أحدهما ما يوجب القتل . و هذا الكلام صريح في كون البيعة له خطأ عظيما يوجب القتل أو أنّه يلزم كذب الخليفة الثاني و عليه فيسقط أحد هما عن لياقة الخلافة البته . وأيضا أنّه لو كان منصوصا عليه لما احتاج إلى البيعة ثمّ و لما كانت البيعة له فلتة ، كما هو واضح .

اگر كسى بگويد : خلافت عمر مبتنى بر خلافت ابوبكر بود ، چگونه مى‌شود كه او با حيله و مكرى كه داشت ، قدح و عيب بر خلافت ابوبكر وارد كند ؟

در پاسخ مى‌گوئيم : چون امر خلافت و سلطنت او مستقرّ شده بود و هيبت و رعب او در دل‌ها جا گرفته بود ، مى‌دانست كه به اين سخنان ، خلافت او به هم نمى‌خورد و كسى جرأت اعتراض بر او را ندارد، و مى‌ترسيد كه خلافت بعد از او به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام برسد ، اين سخن را گفت كه اين راه را ببندد و تدبير شوراى شوم او جارى شود.

چنان‌كه ابن ابى الحديد از حافظ روايت كرده است كه : چون عمر شنيد كه عمّار مى‌گفت : « اگر عمر بميرد من با على عليه‌السلام بيعت مى‌كنم » لهذا اين سخن را گفت .⁽¹⁾بخارى و غير او روايت كرده‌اند كه عمر درخطبه‌اش گفت : شنيدم كه قائلى از شما گفته است : اگر امير المؤمنين ( يعنى خودش ) بميرد ، من با فلان كس⁽²⁾بيعت خواهم كرد . پس به آن مغرور نشويد كه بيعت ابوبكر فلته و ناگهانى و بى‌خبر بود و تمام شد لكن خدا شرّ آن را دفع كرد .⁽³⁾پس معلوم شد كه عداوت امير المؤمنين على عليه‌السلام او را بى‌تاب كرد و اين سخن بر زبانش جارى شد و مطلب و مقصودش ، تهيه قتل آن حضرت بود چنان‌كه عمر درخطبه‌اش به آن تصريح كرده⁽⁴⁾، همان طورى كه در شورى نيز چنين كرد .

بارى ، مراد عمر از اين عبارت : « كانت بيعة أبيبكر فلتة » چيزى جز خطا و لغزش

1) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : 2 / 25 .

2) . در مقدمه فتح البارى : 337 ، به نقل از انساب الاشراف بلاذرى آمده است كه اصل خبر چنين است كه : زبير گفت : « لومات عمر بايعنا عليّا ؛ اگر عمر بميرد با على بيعت خواهيم كرد » . ر . ك : أنساب الاشراف : 1 / 581

3) . صحيح بخارى : 6 / 2505 ، أنساب الأشراف : 2 / 265 ، مسند احمد : 1 / 68 ، تاريخ طبرى : 2 / 235 ، سيره ابن هشام : 2 / 658 ، الصّواعق المحرقة : 18 ، مصنّف عبد الرّزاق : 5 / 439 - 445 حديث 9758 ، صحيح ابن حبّان : 2 / 146 - 151 .

4) . همان مصدر قبل .

نيست و قرينه بر اين مطلب ، قول او « وقى اللّه المسلمين شرّها فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه » است . و معناى فلته - همان‌گونه كه بيان شد - يعنى از كسى كارى صادر شود كه از روى انديشه و تأمّل نباشد و فورى و با عجله و بدون تأمّل و مشورت است و از رأى صحيح نشأت نگرفته باشد .

واضح است كه « فلته » با آنچه علماى عامّه ادّعا مى‌كنند كه بيعت با ابوبكر از روى تأمّل و اختيار ( و يا احيانا از روى نص ) بوده ، تضاد دارد بلكه با وجود تهديد به قتلِ كسى كه مثل اين كار از او سر بزند ، معلوم مى‌شود كه هيچ مذمّت و خطايى براى ابوبكر بالاتر از اين نيست .

پس معلوم شد كه نصب ابوبكر به غير رضاى خدا و رسول ( يعنى به غير نصّ ) بلكه به غير استصواب عُقَلاء و استحسان اتقياء ( يعنى به غير بيعت ) بوده است ؛ چه آن‌كه عمر آن را شرّ گفته و امر كرد به قتل كسى كه مثل اين كار از او صادر شود .

قابل توجّه اين‌كه از اين سخنِ عمر ، خطاى او و خطاى ابوبكر مشتركا لازم مى‌آيد ؛ زيرا يكى از اين دو نفر چيزى را كه موجب قتل است مرتكب شده‌اند .

نقض كلام قوشچى : با آنچه ذكر شد فساد توجيه و تأويل قوشچى دانسته مى‌شود ، قوشچى در شرح تجريد⁽¹⁾مى‌نويسد : تقدير عبارت اين است كه :

كانت بيعة أبيبكر فلتةً وقى اللّه المسلمين عن شرّ الخلاف الّذي كاد أن يظهر عندها ، فمن عاد إلى مثل تلك المخالفة الموجبة للتبديل فاقتلوه ؛

مراد عمر اين است كه قبول امامت ابى‌بكر كار ناگهانى بود و از روى خطا و بى‌تدبيرى واقع شد ، حق‌تعالى مسلمانان را از شرّ خلافى كه نزديك بود هنگام خلافت ابى‌بكر رخ دهد نگه داشت ، اگر كسى برگردد به مثل آن مخالفت كه باعث تبديل خلافت او باشد ( و به آن قسم مخالفتى كه باعث فتنه است ) پس او را بكشيد .

وجه باطل بودن اين تأويل و توجيه آن است كه اولاً : حذف و تقدير بدون دليل خلاف اصل است .

1) . شرح تجريد : 480 .

و ثانياً : غلط است گفته شود : « چون آن خلافت ناگهانى و بدون تدبير و بى‌وجه واقع شد ، خداوند مسلمانان را از شرّ خلاف و برگشتن از آن نگه دارد و كسى كه به آن خلاف و برگشتن عود كند او را بكشيد ؛ زيرا امرى كه بدون تدبير و بى‌وجه و بى‌اساس واقع شد چرا خداوند مسلمانان را از خلاف آن نگه دارد ؟ و چرا كسى كه از آن برگردد و به خلاف آن معتقد شود كشته شود ؟ !

و ثالثاً : اصلاً عود معنا ندارد ؛ زيرا بار ديگرى از آن بر نگشته بودند تا لفظ عود صدق كند !

حاصل اين‌كه : آيا كلامى صريح‌تر از اين مى‌خواهيد كه ابوبكر مستحق امامت و خلافت نبوده و هم‌چنين عمر ؛ زيرا او سبب و باعث امامت ابى‌بكر بود و هر گاه چنين كسى را خليفه و امام سازد و خودش براى او چنين كلامى گويد ، پس نه او صلاحيّت امامت و نيابت پيامبر را دارد و نه رفيقش .⁽¹⁾

طعن ششم : اقاله ابوبكر از خلافت

اشاره

اظهار پشيمانى ابوبكر و اين‌كه خود را لايق خلافت نمى‌دانست و مكرّر اقاله و استعفاى از خلافت مى‌كرد ، مشهور و متواتر است و در كتب اهل خلاف به انحاء مختلف روايت شده است . ابوبكر در ابتداى خلافت خود مى‌گفت :

أقيلوني أقيلوني فلست بخيركم و عليّ فيكم ؛⁽²⁾

1) . فإذا كانت خلافة أبيبكر فلتة فخلافة عمر كانت وليدة الفلتة فهي فلتة في فلتة ، و لهذا بقيت آثارها إلى زماننا هذا . فجميع ما جرى بين المسلمين من الحروب الدّامية و هتك الأعراض و نهب الأموال وليد لبيعة أبى‌بكر في سقيفة بني ساعدة . فما ذكره عمر بن الخطاب من أنّ بيعة أبيبكر فلتة و إن كان صحيحا إلاّ أنّ قوله : وقى اللّه المسلمين شرّها ، غير صحيح بل بقي المسلمون في شرّها إلى زماننا هذا . وكيف لا يخجل عمر من هذا القول و هو الذي أسّس و شيّد خلافة أبى‌بكر يوم السقيفة ؟ ! والمتتبّع للتاريخ يعلم أنّه لو لا عمر لما كان لإبن أبي قحافة أن يعتلي منصّة الخلافة ، فكلامه هذا اعتراف ضمني على أنّه مؤسّس للشرّ .

2) . الامامة والسياسة : 1 / 14 ، الصواعق المحرقة : 30 ، الرياض النضرة : 1 / 175 ، كنزالعمال : 3 / 132 ، شرح ابن ابى الحديد : 1 / 169 ، و ج 6 / 20 ، مجمع هيثمى : 5 / 183 ، تذكرة الخواص : 62 ، تاريخ طبرى : 2 / 446 ، مجمع البحرين : 3 / 420 به نقل از غزالى . احقاق الحق : 8 / 240 ، انساب الاشراف : 2 / 273 - 274 ، كامل ابن‌اثير : 2 / 332 ، التمهيد باقلانى :190 ، 193 ، 195 ، منهاج البرائة للخوئى ؛ : 3 / 57 ، و رواه الحرّ العاملي عن الطبري في تاريخه والبلاذري في أنساب الأشراف والسّمعاني في الفضائل وابوعبيدة . اثبات الهداة : 2 / 366 - 367 .

مرا رها كنيد ، مرا رها كنيد ( و دست از خلافت و بيعت من برداريد ) زيرا من بهترين فرد شما نيستم در حالى كه على در ميان شما است .⁽¹⁾

وقتى ابوبكر روى منبر ، خود را از خلافت غاصبانه معزول نمود و گفت : « أقيلوني ... » با اقرار خودش عزلش ثابت شد و بعد از آن هم ثابت نشد كه او را خليفه كردند و اگر خليفه هم مى‌نمودند ، خلافتش درست نبود و بر باطل بود؛ زيرا خودش گفت : « فلست بخير منكم » و نيز از كلام او خلافت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ثابت شد كه گفت : « و عليّ فيكم » يعنى على عليه‌السلام كه مستعدّ خلافت و صاحب حق است ، حاضر است ، او را اختيار كنيد .⁽²⁾

آيا شخصى كه مكرّر « سلونى »⁽³⁾گويد با كسى كه « اقيلونى »⁽⁴⁾گويد ، در يك مرتبه و يك درجه مى‌باشند ؟ !

1) . علامه حلّى عليه‌السلام در كشف المراد مى‌فرمايد : هذا وجه آخر في الطعن على أبيبكر و هو أنّه قال يوم السقيفة : أقيلوني فلست بخيركم و عليّ فيكم . و هذا الإخبار إن كان حقا لم يصلح للإمامة لاعترافه بعدم الصّلاحية مع وجود عليّ عليه‌السلام ، و إن لم يكن حقا فعدم صلاحيته للإمامة حينئذ أظهر . أقول : لإشتراط العصمة - فلااقلّ من العدالة - في الإمامة كما لايخفى .

2) . فيمكن أن يستدلّ على عدم جواز تفضيل المفضول بقول أبيبكر : « أقيلوني أقيلوني فإنّي لست بخيركم وعلي فيكم . » و با اين اعترافِ ابوبكر ، نقض مى‌شود آنچه ابن ابى‌الحديد معتزلى در خطبه كتابش شرح نهج‌البلاغة : 1 / 3 ادّعا كرد كه خداوند تقديم مفضول بر افضل - به خاطر مصلحت - نموده است ، و گفت : « الحمد للّه ... قدّم المفضول على الافضل » چنان‌كه خودش در موضع ديگر از كتابش ( شرح نهج البلاغة : 9 / 175 ) اعتراف به قبيح بودن تقديم مفضول بر افضل نموده است .

3) . اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌فرمود : « سلوني فواللّه لا تسئلوني عن شيء إلا أخبرتكم ... ؛ يعنى سؤال كنيد از من ، به خدا قسم كه از هيچ چيز سؤال نكنيد مگر آن‌كه شما را خبر دهم و هر چه بپرسيد بگويم » . احقاق الحق : 7 / 586 ، 587 ، 591

4) . يعنى اقاله كنيد و بيعت مرا فسخ كنيد كه من خود را قابل اين مرتبه نمى‌دانم و شما مرا به زور به اين كار داشته‌ايد .

كسى كه مى‌گويد : « سؤال كنيد از من از كتاب خدا كه به خدا قسم هيچ آيه‌اى نيست مگر اين‌كه مى‌دانم ... » .⁽¹⁾

احقاق الحق : 7 / 586 ، 587 ، 591

با كسى كه گويد : « همه زن‌هاى در خانه‌ها مسائل واجب ضرورى را از من بهتر مى‌دانند »⁽²⁾آيا با هم برابرند ؟ !

جاهلان فرومايه و غاصبان حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام را قابل خلافت و جانشينى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دانستن ، كمتر از آن نيست كه مسيلمه كذّاب را لايق مرتبه نبوّت و مسند پيامبرى دانند ، و شمر و يزيد و ابن زياد را لايق مرتبه خليفة اللّهى و جانشينى

رسول‌خدا بدانند .⁽³⁾

« اقيلونى » دليلى بر عدم وجود نص !

*« اقيلونى » دليلى بر عدم وجود نص !⁽⁴⁾

اين كلام « أقيلونى » دليل ديگرى است بر فقدان نصّ در مورد ابى‌بكر ، و چگونه كسى كه به نصّ رسول - به زعم شما - استحقاق امامت و خلافت را پيدا كرده از آن اقاله مى‌كند و مى‌گويد : مرا از اين مقام برداريد و بيعت با مرا فسخ كنيد و پس بگيريد ! ؟⁽⁵⁾

1) . اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود : اسألوني عن كتاب اللّه فواللّه ما من آية إلا و أنا أعلم أبليل نزلت أم بنهار أم في سهل أم في جبل ، يعنى : سؤال كنيد از من از كتاب خدا كه به خدا قسم هيچ آيه‌اى نيست مگر اين‌كه مى‌دانم كه در شب نازل شد يا در روز ، و در كوه نازل شد يا در دشت ... .

2) . عمر بن الخطاب مى‌گفت : كلّ النساء أفقه من عمر . ( شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 12 / 208 ، سنن الدارمى : 2 / 141 ، سنن ابى‌داود : 1 / 328 ، تفسير ابن كثير : 1 / 467 )

3) . يقول الغزالي - و هو مورد الاعتماد عند العامة - في كتاب سرّ العالمين : لو لاحظتم كلتا العبارتين حيث يقول أحدهما - و هو الخليفة الأوّل - « أقيلوني فإنّي لا علم لي » و الآخر - و هو علي عليه‌السلام - « سلوني قبل أن تفقدوني » فعند ما تقارن بين الجملتين سيتّضح لكم من هو نائب الرّسول و وارث علمه .

4) . نصّى كه بعضى از علماى عامّه براى خلافت ابوبكر ادعا مى‌كنند .

5) . يمكن أن يقال - كما قيل - إنّ مقالة أبي بكر تلك : « أقيلوني فلست بخيركم وعليّ فيكم » فيها إشارة أيضا إلى تحريض المسلمين على قتل أميرالمؤمنين عليّ عليه‌السلام بمعنى أنّ استقالته الأمر بقتل الإمام عليّ عليه‌السلام أي مادام عليّ فيكم موجودا فأنا لست بخيركم فاقتلوه حتّى أكون خليفة بلا منازع . (منهاج البرائة في شرح نهج البلاغة للخوئي رحمه‌الله : 3 / 57)

چنان‌كه ابوبكر در روز سقيفه نيز به عُمَر و ابوعبيده اشاره كرده و گفت :

بايعوا أي الرّجلَين شئتم ؛⁽¹⁾

بيعت كنيد به هر يك از اين دو مرد كه خواستيد .

و ابوبكر در روز مرگش گفت :

وَدَدْتُ أنّي كنتُ سألتُ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن هذا الأمر فيمن هو فكنّا لا ننازعه أهله ؛⁽²⁾

دوست داشتم كه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سؤال مى‌كردم از امر خلافت و امامت كه در چه كسى است ( و مستحق آن كيست ؟ ) تا با اهل آن اختلاف و نزاع نمى‌كرديم.

و نيز عمر بن خطاب گفت :

كانت بيعة أبيبكر فلتة وقى اللّه المسلمين شرّها فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه ؛⁽³⁾

بيعت ابوبكر امرى بود كه بى‌تدبير و مشورت ( و كارى نسنجيده و بدون دقّت ) واقع شد ، خداوند مسلمانان را از شرّ آن نگه داشت پس هر كس به مثل آن عود كند و بر گردد ، او را بكشيد .

و عمر در روز مرگش گفت :

إنْ أسْتَخْلِفْ فقدِ استَخْلَفَ مَن هو خيرٌ منّي - يعني أبابكر - و إن أتْرُكْ

1) . صحيح البخارى باب فضل أبى‌بكر ، تاريخ الطبرى : 3 / 201 و صفحه 209 ، مسند احمد : 1 / 56 ، الإمامة والسياسة : 1 / 7 ، 10 ، و بهذا المضمون في سيرة ابن هشام من حديث السقيفة و تاريخ الخلفاء للسيوطى و الصواعق لابن حجر .

2) . تاريخ الطبرى : 3 / 431 حوادث سنة 13 ، العقد الفريد : 2 / 254 ، مروج الذهب المسعودى : 1 / 141 .

3) . رجوع شود به : صحيح بخارى باب رجم الحبلى : 5 / 208 ، و فى طبع آخر ج 6 / 2506 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 158 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 26 ، أنساب الأشراف : 2 / 275 ، مجمع الزّوائد : 6 / 5 ، الملل والنحل : 30 ، النهاية : 3 / 467 ، كامل ابن اثير : 2 / 327 ، تاريخ الخلفاء للسيوطى : 67 ، السيرة الحلبية : 3 / 363 ، الصواعق المحرقة : 5 ، 8 ، 21 و قال : هذه صحيح . وتاريخ الطبرى : 3 / 210 ورد هكذا : فلتة كفلتات الجاهليّة فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه .

فقد تَرَكَ مَن هو خيرٌ منّي - يعني رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - ؛⁽¹⁾

اگر خليفه معيّن كنم ، كسى كه بهتر از من بود ، ( يعنى ابوبكر ) خليفه تعيين كرد ، و اگر تعيين نكنم ، كسى كه بهتر از من بود ( يعنى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ) خليفه تعيين نكرد .

و احدى از صحابه بر او اعتراض نكرد . اين عبارات و كلمات ، همه دلالت واضح دارند بر اين‌كه نصّى در مورد خلافت ابوبكر وجود نداشت ( چنان‌كه ثابت كرديم كه خلافتش به اجماع و اختيار مردم هم نبود ) .

علاوه بر اين‌كه قبلاً گذشت كه امام بايد معصوم باشد و امكان ندارد كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تصريح به امامتِ كسى كند كه اين صفت ( عصمت ) در او وجود ندارد .

پشيمانى، دليل عدم استحقاق

ابوبكر از قبول خلافت و امامت پشيمان بود و اين دليل است بر اين‌كه او مستحق خلافت نبوده و در قبول خلافت ظالم و ستمگر بود و اين مطلب از اعترافات خود او استفاده مى‌شود . در روزهاى اول خلافت بر منبر رفت و گفت : « أقيلوني فلست بخيركم و عليّ فيكم » و اين سخن دلالت بر ندامت او دارد ، چنان‌كه در روزهاى آخرِ عمرش هم گفت :

ليتني كنت في ظلّة بني ساعدة ضربتُ على يد أحد الرّجلين فكان هو الأمير و كنتُ الوزير ؛⁽²⁾

اى كاش در سقيفه بنى ساعده ، دست بر دست يكى از آن دو كس زده بودم ( و با او بيعت كرده بودم ) و او امير مى‌بود و من وزير ( مقصود از دو كس عمر بن الخطاب و ابوعبيده جراح است ) .

1) . صحيح البخارى : 8 / 129 كتاب الاحكام باب الاستخلاف ، كنزالعمال : 5 / 734 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 185 ، و جلد : 17 / 220 ، مسند احمد : 1 / 322 ، الامامة والسياسة ابن قتيبة : 1 / 23 .

2) . الإمامة والسّياسة ابن قتيبه : 1 / 18 و 19 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 46 ، و ج 17 / 165 ، 20 / 24 ، تاريخ الطبرى : 4 / 52 ، مروج الذهب : 2 / 302 ، العقد الفريد : 2 / 254 ، تاريخ اليعقوبى : 2 / 127 .

چنان‌كه عمر بن خطاب هم از بيعت با ابوبكر و از خلافت و امامت او پشيمان بود ، چنان‌كه گفت : « كانت بيعة أبي بكر فلتة وقى اللّه المسلمين شرّها فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه »⁽¹⁾و عمر در اين كلامش اقرار مى‌كند كه من با بيعت كردن با ابوبكر مرتكب گناه بزرگى شدم .

همچنين سخنانى كه عمر بن خطاب - در روايت طولانى كه مشتمل بر نقص ابوبكر است - به مغيرة بن شعبه و ابوموسى اشعرى گفت :

كان واللّه أحسد قريش كلّها و أعقّ و أظلم » ثمّ قال : « والهفاه على ضئيل⁽²⁾بني تيم بن مرّة لقد تقدّمني ظالما و خرج إليّ منها آثما ... ؛⁽³⁾

به خدا سوگند ، ابوبكر از همه قريش حسودتر و بدتر و ظالم‌تر بود ، اى واى بر او ، كه ظالما بر من جلو افتاده ( و خلافت را گرفته ) و در حال گناه و معصيت از آن خارج شده است ، ( چون بعد از يأس و نوميدى آن را به من واگذار كرد ) .

عمر در اين كلامش به عدم استحقاق ابوبكر ، اعتراف مى‌كند و خودش را سزاوارتر از او مى‌داند ، و معتقد است كه ابوبكر با مكر و نيرنگ خلافت را به دست گرفت .

عمر معتقد بود كه « حسد » ده جزء است ، نُه جزء آن در ابوبكر و يك جزء ديگر آن در تمامى قريش است ، و ابوبكر در آن جزء نيز شريك است .⁽⁴⁾

1) . صحيح بخارى باب رجم الحبلى : 5 / 208 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 158 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 26 ، أنساب الأشراف : 2 / 275 ، مجمع الزّوائد : 6 / 5 .

2) . الضئيل : النحيف و هذه كناية عن أبيبكر ؛ لأنّه كان نحيفا .

3) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 32 ، الشافى : 4 / 132 ، تلخيص الشّافى : 3 / 165 ، بحار الانوار : 30 / 453 ، اشراق اللاهوت : 522 ، المسترشد : 251 .

4) . شرح ابن ابى الحديد : 1 / 30 .

لذا ابوبكر خودش در استحقاق خلافت و امامتش شك داشت و در موقع مرگش مى‌گفت :

ليتني كنتُ سألتُ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هل للأنصار في هذا الأمر حق ؟⁽¹⁾

اى كاش من از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسيده بودم كه آيا انصار را در اين امر ( خلافت ) حقى هست يا نه ؟

معناى اين كلام اين است كه شك دارم در امر خلافت و امامتى كه براى من واقع شده آيا صحيح است يا باطل ؟

حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در خطبه شقشقيه كه خاصّه و عامّه روايت كرده‌اند فرمود :

فيا عجبا بينا هو يستقيلها في حياته إذ عقدها لآخر بعد وفاته لَشدَّ ما تشطّر ضَرعَيْها ... ؛⁽²⁾

چه بسيار عجب بود از ابوبكر كه در حال حيات طلب اقاله از بيعت مى‌كرد و اظهار پشيمانى مى‌نمود ، و در وقت مردن براى ديگرى خلافت را عقد كرد .

خلاصه و محصّل كلام اين است كه : ابوبكر چندين بار از خلافتِ خود اظهار پشيمانى نمود و مكرّر مى‌گفت : « أقيلوني أقيلوني ؛ بار خلافت را از گردن من بر داريد ... » . و بدون اذن خدا و رسول خليفه خلق بود ، و بايد به او گفت : اگر خلافت را كه ربودى به امر خداوند بود ، چگونه مى‌خواهى رها كنى ؟ و اگر به امر خدا نبود چرا ربودى ؟

اين‌جاست كه مانند كلافِ سر درگم متحيّر مى‌شود ؛ چون از طرفى قدرت تحمّل اين بار را ندارد ، و از طرف ديگر هم دلش نمى‌آيد كه از آن بگذرد تا صاحبش بر دارد ،

1) . تاريخ الطبرى : 3 / 431 ، العقد الفريد : 2 / 254 ، الإمامة والسياسة : 1 / 18 ، مروج الذهب : 2 / 302 ، الصراط المستقيم : 2 / 301 ، الغدير : 7 / 170 ، كنزالعمّال فى كتاب الخلافة : 3 / 135 .

2) . نهج البلاغة : 48 ، خطبه شقشقيه ، معانى الاخبار : 361 ، ارشاد مفيد : 1 / 288 ، امالى طوسى : 373 ، احتجاج : 1 / 453 ، الغدير : 7 / 82 - 85 ، تذكرة الخواص : 124 .

« أوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ » .⁽¹⁾

سؤال ديگر اين است كه آيا اقاله امام ( يعنى فسخ بيعت و رها نمودن آن ) جايز است يا نه ؟ اگر جايز نيست پس چرا ابوبكر اقاله كرد ؟ و اگر جايز است پس چرا عثمان با وجود اضطرار اقاله نكرد تا كشته شد و گفت : نمى‌كَنم پيراهنى را كه خدا بر من پوشانيده است و حال آن‌كه اختلافى نيست در اين‌كه اظهار كلمه شرك و خوردن مردار و گوشت خوك با ضرورت و اضطرار جايز است ، بنا بر اين ، قدح و عيب و باطل بودن در يكى از اين دو خليفه لازم مى‌آيد .

هر كس اندك درك و فهمى داشته باشد مى‌فهمد كه همه اين‌ها از شدّت نفاق و محض مكر و حيله و توطئه با يكديگر بود تا مردم را در اين باطل محكم‌تر كنند ، چنان‌كه آن فقره خطبه شقشقيّه - كه ذكر شد - شاهد حق بر اين مطلب است .⁽²⁾

طعن هفتم : تسلّط شيطان بر ابوبكر

ابوبكر بعد از بيعت گفت :⁽³⁾

إنّ لي شيطانا يعتريني فإن استقمت فأعينوني و إن زغت فقوّموني .⁽⁴⁾

الصدق : 3 / 7 ، و كشف المراد ، مراجعه كنيد . چنان‌كه محقّق طوسى رحمه‌الله و علامه حلّى رحمه‌الله در كشف المراد فرمودند : « قال : و لقوله أقيلوني فلست بخيركم و علي فيكم » أقول : هذا وجه آخر في الطعن على أبي بكر و هو أنه قال يوم السقيفة : أقيلوني فلست بخيركم و علي فيكم ، و هذا الإخبار إن كان حقا ، لم يصلح للإمامة لاعترافه بعدم الصلاحية مع وجود علي عليه‌السلام و إن لم يكن حقا فعدم صلاحيته للإمامة حينئذ أظهر .

« قال : و لقوله إنّ له شيطانا يعتريه » أقول : هذا دليل آخر على عدم صلاحيته للإمامة و هو ما روي عنه أنه قال مختارا : وليتكم و لست بخيركم فإن استقمت فاتبعوني ، و إن اعوججت فقوّموني ، فإنّ لي شيطانا عند غضبي يعتريني ، فإذا رأيتموني مغضبا فاجتنبوني لئلا أوثر في إشعاركم و إبشاركم . و هذا يدلّ على اعتراض الشيطان له في كثير من الأحكام و مثل هذا لا يصلح للإمامة .

حقير مى‌گويد : بعبارة اُخرى : لا يخلو إمّا أن يكون صادقا فيه أو كاذبا ، فإن كان كاذبا فلايكون معصوما ، وإن كان صادقا فقد ثبت أنّه كان يعصي فلا يكون معصوما أيضا . الإمامة والسياسة في ضمن خطبة أبيبكر : 1 / 16 ، الصواعق المحرقة ، لإبن حجر في ضمن خطبة أبيبكر : 12 ، شرح نهج البلاغة ابن ابيالحديد : 1 / 20 ، السبعة من السّلف فيروز آبادى : 9 - 12

1) . النور : 40 . « يعنى همچون ظلماتى در يك درياى عميق و پهناور كه موج آن را پوشانده و بر فراز آن موج ديگرى ، و بر فراز آن ابرى تاريك است ، ظلمت‌هايى است يكى بر فراز ديگرى ، آن گونه كه هر گاه دست خود را خارج كند ممكن نيست آن را ببيند ! و كسى كه خدا نورى براى او قرار نداده ، نورى براى او نيست .

2) . قال اميرالمؤمنين عليه‌السلام : « فيا عجبا بينا هو يستقيلها في حياته إذ عقدها لآخر بعد وفاته لَشدَّ ما تشطّر ضَرعَيْها ... » .

3) . در حديقة الشيعة : 1 / 342 فصل هفتم ، مطاعن ابوبكر آمده است : مطاعنى كه اهل‌سنّت در باب ابى‌بكرنقل كرده‌اند : اوّل : ابوبكر بر سر منبر مى‌گفت : إنّ لي شيطانا يعتريني فإن استقمت ... . دوّم : ابوبكر مكرّر بر منبر مى‌گفت : اقيلوني فلست بخيركم ... . مخفى نماند كه : كه مورد اوّل و دوّم ، دو طعن على‌حده است .

4) . تذكّر : در حقيقت ، اين دليل ، غير از دليل قبل يعنى : طعن ششم است . براى روشن شدن آن به دلائل

و به روايت ديگر گفت :

ولّيتكم و لست بخيركم فإن استقمت فاتبعوني ، و إن اعوججت فقوّموني ، فإنّ لي شيطانا عند غضبي يعتريني ، فإذا رأيتموني مغضبا فاجتنبوني لئلا أوثر في إشعاركم و إبشاركم ؛⁽¹⁾

من والى و حاكم شما شدم ، اما بهترينِ شما نيستم ، اگر راست و در مسير صحيح رفتم از من پيروى كنيد ، و اگر كج بروم و در مسير نادرست قدم گذارم ، هدايتم كنيد و به راه راستم بداريد ؛ به درستى كه هنگام غضب ، مرا شيطانى هست كه بر من عارض مى‌شود ، و هر گاه مرا غضبناك بيابيد ، از من اجتناب كنيد تا در موهاى شما و پوست‌هاى شما تأثير نكنم .

اين كلام دلالت دارد بر اين‌كه ابوبكر خود را قابل امامت نمى‌دانست.

ابن سعد نقل مى‌كند :

لما بويع ابوبكر قام خطيبا ... . أمّا بعد فانّي ولّيت هذا الأمر و أنا كاره ... و إنّما أنا بشر و لست بخير من أحد منكم فراعوني فإذا رأيتموني استقمت فاتبعوني و إن رايتموني زغت فقوّموني و أعلموا أنّ لي شيطانا

1) . تاريخ طبرى : 2 / 245 ، الامامة و السياسة : 16 ، كنز العمال : 5 / 590 .

يعتريني فإذا رأيتموني غضبت فاجتنبوني ؛⁽¹⁾

وقتى با ابوبكر بيعت كردند ، ايستاد در حالى كه خطبه مى‌خواند ... اما بعد پس به درستى كه من والى شما شدم در حالى كه كراهت دارم ... و همانا من بشرى هستم و بهترين شما نيستم پس مراقب من باشيد اگر ديديد مرا كه درست رفتم ، از من پيروى كنيد . و اگر ديديد كج رفتم ، مرا به راه راست بر گردانيد و بدانيد به درستى كه مرا شيطانى هست ، عارض من مى‌شود ، پس وقتى ديديد كه عضبناك شدم از من اجتناب و دورى كنيد .

هيثمى به سندش نقل مى‌كند :

قام ابوبكر الغد حين بويع فخطب فقال : أيها الناس إنّي قد أقلتكم رأيكم إنّي لست بخيركم فبايعوا خيركم ... . إنّ لي شيطانا يحضرني ... . فان استقمت فاتبعوني و إن زغت فقوّموني ؛⁽²⁾

ابوبكر فرداى روزى كه با او بيعت كردند ايستاد و خطبه خواند ، پس گفت : اى مردم ! به درستى كه من اقاله كردم رأى شما را ( دست از بيعت من برداريد و مرا رها كنيد ) من بهترين شما نيستم ، پس با بهترين‌تان بيعت كنيد ... به درستى كه براى من شيطانى است پيش من حاضر مى‌شود ... . پس اگر راست رفتم از من پيروى كنيد و اگر كج رفتم مرا به راه راست بداريد .

در مقام استدلال به ابوبكر مى‌گوئيم :

اوّلاً : اين‌كه مى‌گوئى : « اگر از من نيكى سر زد از من پيروى كنيد و اگر بدى سر زد مرا هدايت كنيد » حال كه ميزان صحّت و عمل خود را به دست ما سپردى و ما را در جرح و تعديل آن مخيّر ساختى ، ما امام تو هستيم نه تو امام ما !

علاوه بر اين ما خوبى و بدى را از كجا تشخيص دهيم ؟ اگر از پيش خود و با عقل

1) . الطبقات ابن‌سعد : 3 / 129 قسم 1 . و به اين مضمون روايات بسيار وارد شده است ، از جمله آن‌ها : تاريخ ابن جرير الطبرى : 2 / 440 ، الامامة والسياسة ابن‌قتيبه : 34 ، كنز العمّال : 3 / 136 .

2) . مجمع هيثمى : 5 / 183 . و متقى در كنز العمّال : 3 / 135 با اختلاف كمى و قال : رواه الطبراني في الأوسط .

خود تمييز دهيم ، ديگر محتاج به خليفه نيستيم ، و اگر امام به حق بايد به ما بفهماند در اين صورت همه ما و تو تابع آن امام بايد باشيم و تابع اوامر او گرديم .

مضافاً به اين‌كه مى‌گويى : « من شيطانى دارم كه سراغ من مى‌آيد ، و اگر آمد از من دورى كنيد » چه امامى كه شيطان در وجود او حاكم باشد .⁽¹⁾

ثانيا : ما در معالم دين به امام و مربّى و هادى احتياج داريم ، و بايد اوامر و نواهى خدا و رسول را از تعاليم او بياموزيم. از كجا بدانيم كه اين عمل تو طاعت است و آن عمل معصيت ؟ جز آن‌كه بايد امام و هادى و عالم به احكام و شرايع وجود داشته باشد .

ثالثا : فرضا بخواهيم تو را هدايت كنيم ، مگر تو هدايت مى‌شوى ؟ تو كه راضى نمى‌شوى دست از خلافت غاصبانه‌ات بردارى ، در صورت مخالفت امر خدا و رسول خدا نيز ايستادگى خواهى كرد !⁽²⁾

مگر اميرالمؤمنين عليه‌السلام براى هدايت نمودن‌تو ، مؤاخذه‌ات نكردند و هنگامى كه هنوز جنازه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دفن نشده بود ، توبيخت ننمودند ؟ مگر در مسجد از فضائل و مقامات خود بازگو ننمودند ؟ مگر حضرت صدّيقه علیهاالسلام با آن خطبه غرّاءشان موارد انحراف‌تان را بيان نفرمودند ؟ مگر نفرمودند : « يا أبابكر ! ما أسرع ما أغرتم على أهل بيت رسول‌اللّه » ؟⁽³⁾

1) . من الضروري أنّه لا يمكن أن يكون من يعتريه الشيطان خليفة للرّسول المعصوم الذي لا ينطق عن الهوى بشهادة ربّه تعالى : « وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَى » سوره نجم : 3 - 5 إذ يجب أن يكون خليفة الرّسول مماثلاً له من حيث العلم و العمل و الاخلاق بحيث لو رآه أحد فكأنّما رأى الرّسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فخليفة الرّسول يجب أن يكون من المعصومين . و لا يعقل أن يكون خليفة الرّسول ممّن اتّبع الشيطان و كان للشيطان عليه سلطان كما قال تعالى : « إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنْ الْغَاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ » . ( سوره حجر : 42 - 43 )

2) . فلاحظ رواية تكلّم محمّد بن ابى‌بكر مع أبيه و وعظه له عند موته ، كما روى فى كتاب سليم بن قيس ، و قد ورد فى كتب اهل السنّة أيضاً فقد أورد الغزالى فى أوائل كتابه « سرّ العالمين » : 11 و سبط بن جوزى فى « تذكرة خواصّ الامّة ، الباب الرابع : 62 .

3) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 57 و ج 6 / 49 ، بحارالانوار : 28 / 322 .

مگر از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بارها و بارها نشنيدى كه فرمود : « عليّ يقضي ديني ؛⁽¹⁾على است كه دِيْن مرا ادا مى‌كند » و از عهده بار رسالت و ابلاغ آن بر مى‌آيد ؟ مگر خودت از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روايت نكردى كه : « علي مع الحقّ و الحق مع عليّ » ؟⁽²⁾مگر در روز غدير خمّ به اميرالمؤمنين عليه‌السلام تحيّت بر ولايت نگفتى ؟⁽³⁾تو كه نمى‌توانى بار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بر دوش بگيرى ، به چه مجوّزى به جاى آن حضرت نشستى و حق مسلّم مقام خلافت را غصب كردى ؟

حاصل مطلب اين‌كه : چگونه مى‌تواند امامت و پيشوائى كند كسى كه از مردم راه راست را طلب مى‌كند و مدد مى‌جويد و مى‌گويد : « شيطان مرا مى‌فريبد » پس او در اين گفتار يا صادق بود و يا كاذب ، به هر تقدير ، صلاحيت امامت را نداشت .

ملاعلى قوشچى براى توجيه اين اعتراف⁽⁴⁾ابوبكر گفته است : « اين سخن ابوبكر از باب تواضع و هضم نفس است » !!!⁽⁵⁾

پاسخ اين‌كه اولاً : ابوبكر خودش اعتراف به اغراء و جدا نبودن از شيطان و مسلّط بودن شيطان بر او كرده ، و اين‌ها دخلى در تواضع ندارد ، و او در اين كلامش يا راست

مى‌گويد و يا دروغ ، در هر دو صورت استحقاق خلافت را نخواهد داشت .

ثانياً : هضم نفس و تواضع در امر دين وجيه نيست ؛ زيرا در اين صورت ، وثوق و اطمينانى به كلام او باقى نمى‌ماند ؛ چون علم به قصد او نداريم .

ثالثاً : معقول نيست امام و خليفه حق در امور دين و دنيا به مردم بگويد : اين بيعت بر خلافت را رها كنيد كه من بهترين شما نيستم و بهتر از من در ميان شما وجود دارد

1) . تاريخ ابن عساكر : 1 / 130 ، و مجمع الزوائد : 6 / 121 .

2) . غاية المرام : 539 و 540 . مرحوم سيّد هاشم بحرانى پانزده روايت از طريق عامّه و يازده روايت از طريق خاصه نقل كرده مبنى بر اين‌كه : « علىّ عليه‌السلام با حق است و حق با علىّ عليه‌السلام است » .

3) . الغدير : 1 / 269 - 283 ، علامه امينى رحمه‌الله داستان تبريك گفتن عمر و ابوبكر را از شصت نفر از اعاظم علماى عامّه ذكر كرده است .

4) . اين توجيه مربوط به طعن ششم است و در كلمات بعضى از عامه ، شامل طعن هفتم نيز مى‌شود .

5) . شرح تجريد العقائد : 371 .

و او لياقتش از من بيشتر است ... چون - در صورت ادعاى نص بر خلافت ابوبكر - موجب دروغ بر خدا و رسول خواهد بود .

رابعاً : اين كلامش زمانى از او صادر شد كه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام امامت او را انكار كرده و او به مردم تعريض مى‌زد كه با وجود اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، لياقت اين مقام را ندارد . با اين‌كه اگر مقصودش هضم نفس و تواضع بود ، خيريّت را مختص به على عليه‌السلام نمى‌كرد بلكه مى‌گفت : « اقيلونى فإنّ كلّ واحد منكم خير منّى » .

خامساً : اتفاق بين خاصه و عامه است كه عقل و عدالت هر دو در امام شرط است ، اگر اين شيطانى كه عارض او مى‌شد ، او را از عقل و تكليف بيرون مى‌برد و مصروع مى‌شد ، پس شرط اوّل كه عقل است مفقود بوده ، و اگر او را از عقل و تكليف بيرون نمى‌برد ولى نمى‌توانست خود را حفظ كند و ضبط نفس خود كند ، پس فاسق بود و شرط دوّم مفقود بود .⁽¹⁾

طعن هشتم : آتش زدن خانه وحى

اشاره

سوزاندن خانه حضرت زهرا علیهاالسلام ، در آن هنگامى كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام همراه امام حسن و امام حسين عليهماالسلام در خانه نشستند و از بيعت با ابوبكر خود دارى كردند ، يكى از دهشتناك‌ترين وقايع تاريخ است و به دو نحو نقل شده است :

اول : عدّه‌اى از علماء عامه فقط به سوء نيت خليفه و ياران او اشاره كرده‌اند و نخواسته و يا نتوانسته‌اند فاجعه بزرگ و جنايت عظماى احراق البيت را به طور روشن منعكس كنند مانند :

1 . بلاذرى نقل مى‌كند :

إنّ ابابكر أرسل إلى عليّ يريد البيعة فلم يبايع ، فجاء عمر و معه فتيلة

1) . و الحاصل ، أنّ الكذب لا يجامع العصمة التى لابدّ منها فى الخلافة الالهية على ما عرفت . ثمّ بعد استقالته كيف ظلّ منتصباً للإمارة و دعوى الخلافة ؟ و أعجب من ذلك عقدها عند وفاته لصاحبه كما قال اميرالمؤمنين عليه‌السلام فى بعض خطبه : « فيا عجباً بينا هو يستقيلها فى حياته إذ عقدها لآخر بعد وفاته » . نهج البلاغة ، الشقشقية : خطبه 3

فلقيته فاطمة على الباب . فقالت فاطمة : يابن الخطاب ، أتراك محرِقا علَىّ بابي ؟ قال : نعم ، و ذلك أقوى فيما جاء به ابوك ... ؛⁽¹⁾

ابوبكر سراغ على فرستاد تا بيعت كند ، ولى او امتناع ورزيد ، سپس عمر همراه با فتيله آتشين به سمت منزل على حركت كرد و فاطمه را كنار درب خانه ملاقات كرد ، فاطمه به او فرمود : اى فرزند خطّاب ! مى‌خواهى درب خانه مرا بسوزانى ؟ عمر گفت : بلى ، و اين كار براى هدفى كه پدرت براى آن آمده ، بسيار لازم است !

2 . ابن قتيبه مى‌نويسد :

إن ابابكر تفقّد قوما تخلّفوا عن بيعته عند عليّ كرّم اللّه وجهه فبعث إليهم عمر فجاء فناداهم و هم في دار عليّ ، فأبوا أن يخرجوا فدعا بالحطب و قال : والّذي نفس عمر بيده لتخرجنّ أو لأحرقنّها على من فيها ، فقيل له : يا أباحفص إنّ فيها فاطمة ، فقال : و إن ! ؛⁽²⁾

ابوبكر سراغ كسانى را گرفت كه از بيعت با او امتناع كرده و در خانه ( اميرالمؤمنين ) على گرد آمده بودند ، و عمر را سراغ آنان فرستاد ، او درِ خانه ( اميرالمؤمنين ) على آمد و همگان را صدا زد كه بيرون بيايند ، آنان از خروج امتناع كردند ، آنگاه عمر هيزم طلبيد و گفت : به خدايى كه جان عمر در دست اوست ، بيرون بياييد وگرنه خانه را با شما آتش مى‌زنم . گفته شد : اى اباحفص ! ( كنيه عمر است ) در اين خانه ، فاطمه است ! گفت : هر چند كه او هم باشد ! ... .

فاطمه كنار درِ خانه ايستاد و گفت : « من هيچ قومى را بدتر از شما سراغ ندارم كه جنازه رسول‌خدا را رها كرديد و دنبال كار خود رفتيد ، امارت و فرمانروايى ما را نپذيرفتيد و حق را به ما نداديد » عمر نزد ابوبكر برگشت و گفت : « آيا نمى‌خواهى اين مرد متخلّف از بيعت ( اشاره به على عليه‌السلام است ) را مؤاخذه كنى ؟ ! ... .

1) . أنساب الاشراف ( احمد بن يحيى بن جابر بلاذرى م 270 ) : 1 / 586 ، چاپ دار معارف ، قاهره .

2) . الامامة و السياسة ( عبد اللّه بن مسلم بن قتيبه دنيورى 212 - 276 ) : 12 ، چاپ مكتبة تجارية كبرى ، مصر .

ابن قتيبه دنباله اين داستان را سوزناك‌تر و دردناك‌تر نوشته است ، او مى‌گويد :

ثمّ قام عمر فمشى معه جماعة حتى اَتوا فاطمة ، فدقّوا الباب فلمّا سمعت أصواتهم نادت بأعلى صوتها يا أبتاه ! يا رسول اللّه ! ماذا لقينا بعدك من ابن الخطّاب و ابن أبي القحافة ، فلمّا سمع القوم صوتها و بكائها انصرفوا و بقي عمر و معه قوم فأخرجوا عليّا فمضوا به إلى أبى‌بكر فقالوا له : بايع ، فقال : إن أنا لم أفعل فمه ؟ فقالوا : إذا واللّه الذي لا إله الاّ هو ، نضرب عنقك ... ؛⁽¹⁾

تذكر : اين قسمت از تاريخ بسيار براى عامّه و پيروان مكتب سقيفه گران است لذا در صدد تحريف بر آمدند و بخشى از مطالب آن را به هنگام چاپ حذف كردند ، در حالى كه همان مطالب در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد آمده است .

( اين بار ) عمر با گروهى حركت كردند و به منزل فاطمه آمدند ، درِ خانه را زدند ، هنگامى كه فاطمه صداى آنان را شنيد با صداى بلند گفت : اى رسول‌خدا ! پس از تو چه مصيبت‌هايى به ما از فرزند خطّاب و فرزند ابى قحافه رسيد ! گروهى از آن جماعت هنگامى كه صداى حضرت زهرا و گريه او را شنيدند برگشتند ، ولى عمر با گروهى باقى ماند ، و على را از خانه بيرون آوردند و او را نزد ابى‌بكر بردند و به او گفتند : بيعت كن ، على گفت : اگر بيعت نكنم چه مى‌شود ؟ گفتند : به خدايى كه جز او خدايى نيست ، گردن تو را مى‌زنيم !!!

3 . طبرى در تاريخ خود در اين مقام چنين مى‌نويسد :

أتى عمر بن الخطّاب منزل عليّ و فيه طلحة و الزّبير و رجال من المهاجرين ، فقال : واللّه لأحرقنّ عليكم أو لتخرُجنّ إلى البيعة فخرج عليه الزّبير مُصلِتا بالسّيف فعثر فسقط السّيف من يده ، فوثبوا عليه فاخذوه ؛⁽²⁾

عمر بن خطّاب به خانه على آمد در حالى كه طلحه و زبير و گروهى از مهاجران در آنجا حاضر بودند ، عمر گفت : به خدا سوگند خانه را بر سر شما

1) . الامامة و السياسة : 13 چاپ مكتبة تجارية كبرى ، مصر .

2) . تاريخ طبرى محمد بن جرير طبرى ، م 310 : 2 / 443 چاپ بيروت .

آتش مى‌زنم مگر اين كه براى بيعت بيرون بياييد . زبير از خانه بيرون آمد در حالى كه شمشير كشيده بود ، پايش لغزيد و شمشير از دستش افتاد . بر سر او ريختند و او را گرفتند .

اين قسمت از تاريخ نشان مى‌دهد كه اخذ بيعت براى ابوبكر با تهديد و ارعاب صورت مى‌پذيرفت و چنين بيعتى هيچ اعتبارى ندارد .

4 . ابن عبد ربّه در كتاب « العقد الفريد » در تاريخ سقيفه بحث كرده و تحت عنوان كسانى كه از بيعت با ابوبكر تخلّف جستند ، مى‌نويسد :

فأمّا عليّ و العبّاس و الزّبير فقعدوا في بيت فاطمة حتّى بعث إليهم أبوبكر عمربن الخطّاب ليُخرِجهم من بيت فاطمة و قال له : إن أبَوا فقاتلهم فاَقبَل بقبس من نار أن يُضرِم عليهم الدار فلقيته فاطمة ، فقالت : يا ابن الخطّاب أجئت لتحرق دارنا ؟ قال : نعم أو تدخلوا فيما دخلت فيه الأمّة ! ؛⁽¹⁾

على و عباس و زبير در خانه فاطمه نشسته بودند كه ابوبكر ، عمر بن خطاب را فرستاد تا آنان را از خانه فاطمه بيرون كند و به او گفت : اگر بيرون نيامدند با آنان جنگ كن ! عمر بن خطّاب با مقدارى آتش به سوى خانه فاطمه رهسپار شد تا خانه را بسوزاند ، اما ناگهان با فاطمه رو برو شد ، دختر پيامبر به او گفت : اى فرزند خطّاب ! آمده‌اى خانه ما را بسوزانى ؟ او در پاسخ گفت : آرى مگر اين‌كه در آن چه امّت وارد شدند ، شما نيز وارد شويد ! .

5 . ابن ابى‌شيبه مولّف كتاب « المصنّف » به سندى صحيح چنين نقل مى‌كند :

إنّه حين بويع لأبيبكر بعد رسول اللّه كان عليّ و الزّبير يدخلان على فاطمة بنت رسول اللّه ، فيشاورونها و يرتجعون في أمرهم فلمّا بلغ ذلك عمر بن الخطّاب ، خرج و دخل على فاطمة ، فقال : يا بنت رسول اللّه !

1) . العقد الفريد ( شهاب الدين احمد معروف به ابن عبد ربه اندلسى ، م 463 ) : 4 / 93 چاپ مكتبة هلال .

واللّه ما أحد أحبّ إلينا من أبيك و ما من أحد أحبّ إلينا بعد أبيك منك ، وأيم اللّه ما ذاك بمانعي إن اجتمع هؤلاء النّفر عندك أن أمرتهم أن يحرق عليهم البيت ، قال : فلمّا خرج عمر ، جاؤوها ، فقالت : تعلمون أنّ عمر قد جاءني ، و قد حلف باللّه لئن عُدتم ليحرقنّ عليكم البيت ، ايم اللّه ليمضينّ لما حلف عليه ؛⁽¹⁾

هنگامى كه پس از رسول‌خدا براى ابوبكر بيعت گرفته شد ، على و زبير به محضر فاطمه مى‌رسيدند و با آن حضرت به گفتگو و مشورت مى‌پرداختند ، اين خبر به گوش عمر بن خطّاب رسيد . او به خانه فاطمه آمد و گفت : اى دختر رسول‌خدا ! به خدا قسم محبوب‌ترين فرد براى ما پدرت و بعد از او ، تو هستى ، ولى سوگند به خدا اين محبّت مانع نمى‌شود كه اگر اين افراد ( كه با ابوبكر بيعت نكرده‌اند ) در خانه تو جمع شوند ، من دستور دهم خانه را بر آن‌ها بسوزانند !!! عمر اين جمله را گفت و بيرون رفت . وقتى اميرالمؤمنين على و زبير به خانه باز گشتند ، حضرت زهرا به آن‌ها گفت : عمر نزد من آمد و سوگند ياد كرد كه اگر اجتماع شما تكرار شود ، خانه را هنگامى كه شما در آن هستيد آتش مى‌زنم . آن‌گاه فاطمه زهرا افزود : به خدا سوگند ، آنچه را كه قسم خورده ، انجام خواهد داد ! .

شما چگونه قضاوت مى‌كنيد ، آيا بيعت اختيارى ، هجوم و حمله و تهديد و آتش زدن خانه را لازم دارد ؟

دوّم : عده زيادى از مورّخين و محدّثين علماى عامّه به اصل اين جنايت بزرگ يعنى هجوم به خانه حضرت فاطمه علیهاالسلام و هتك حرمت آن بانوى دو جهان اعتراف و اقرار نمودند :

1 . طبرى كه ذهبى وى را معتبر مى‌داند ،⁽²⁾در احوالات ابوبكر مى‌نويسد :

ابوبكر هنگام مرگ، امورى را تمنّا كرد و گفت : اى كاش سه كار را انجام نمى‌دادم،

1) . مصنّف ابن ابي شيبه ابوبكر بن ابى شيبه ، م 159 - 235 : 8 / 572 ، كتاب المغازي .

2) . ميزان الاعتدال : 2 / 195 .

و سه كار را انجام مى‌دادم ، و سه چيز را از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سؤال مى‌كردم : « امّا الثلاث اللاّئي وددت أنّي لم أفعلهنّ فوددت أنّي لم أكن أكشف بيت فاطمة و تركته ... ؛⁽¹⁾آن سه كار كه آرزو مى‌كنم كه اى كاش انجام نمى‌دادم : آرزو مى‌كنم اى كاش حرمت خانه فاطمه را هتك نمى‌كردم ( و آن را نمى‌گشودم ) و آن را به حال خود واگذار مى‌كردم ».

از اين تعبيرات فهميده مى‌شود كه تهديدهاى عمر ، عملى شد و درِ خانه را به زور ( يا با آتش زدن ) گشودند .

2 . ابن عبد ربّه اندلسى از عبد الرحمن بن عوف نقل مى‌كند:

من در بيمارى ابى‌بكر بر او وارد شدم تا از او عيادت كنم ، او گفت : آرزو مى‌كنم كه‌اى كاش سه كار را انجام نمى‌دادم و يكى از آن سه كار اين است : « وددت أنّي لم أكشف بيت فاطمة عن شيء و إن كانوا أغلقوه على الحرب ؛⁽²⁾اى كاش خانه فاطمه را نمى‌گشودم ، هر چند آنان براى نبرد و جنگ درِ خانه را بسته بودند » .

3 . مسعودى مى‌نويسد :

آن‌گاه كه ابوبكر در حال احتضار بود چنين گفت : سه چير انجام دادم و تمنّا مى‌كردم كه اى كاش انجام نمى‌دادم ؛ يكى از آن سه چيز اين بود : « فوددت أنّي لم أكن فتّشت بيت فاطمة و ذكر في ذلك كلاما كثيرا ؛⁽³⁾آرزو مى‌كردم كه اى كاش حرمت خانه زهرا را هتك نمى‌كردم . وى در اين مورد سخن زيادى گفته است » .

مسعودى در اين كلامش با كنايه رد شده است و از بازگويى سخن خليفه خوددارى كرد .

1) . المعجم الكبير طبرانى ( ابوالقاسم سليمان بن احمد طبرى ، 260 - 360 ) : 1 / 62 ، حديث 34 ، تحقيق حمدى عبدالمجيد سلفى .

2) . العقد الفريد : 4 / 93 ، چاپ مكتبة الهلال .

3) . مروج الذهب م 345 : 2 / 301 ، چاپ دار الاندلس ، بيروت .

4. مبرّد در كتاب « الكامل » از عبدالرحمن بن عوف داستان آرزوهاى خليفه را چنين مى‌نويسد :

وددت إنّي لم أكن كشفت عن بيت فاطمة و تركته و لو اغلق على الحرب .⁽¹⁾

5 . ابوعبيد در كتاب « الاموال » كه مورد اعتماد فقهاى عامّه است ، قريب به همين بيان - با مختصر تحريفى - آورده است .⁽²⁾

6 . نظّام مى‌نويسد :

إنّ عمر ضرب بطن فاطمة يوم البيعة حتّى ألقت المحسن من بطنها ؛⁽³⁾

عمر در روز اخذ بيعت براى ابى‌بكر ، بر شكم فاطمه زد ، او فرزندى كه در رحم داشت و نام او را محسن نهاده بود ، سقط كرد .

7 . ذهبى از محمد بن احمد كوفى حافظ نقل مى‌كند كه در محضر احمد بن محمّد معروف به ابن ابى دارم ، محدّث كوفى ( م 357 ) اين خبر خوانده شد :

إنّ عمر رفس فاطمة حتّى أسقطتْ بمحسن ؛⁽⁴⁾

عمر لگدى بر فاطمه زد و او فرزندى كه در رحم به نام محسن داشت سقط كرد .

8 . عبد الفتّاح عبد المقصود در مورد هجوم به خانه حضرت زهرا علیهاالسلام چنين مى‌نويسد :

إنّ عمر قال : والذي نفس عمر بيده ، ليخرجنّ أو لأحرقنّها على من

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 46 و 47 ، چاپ مصر ، لاحظ الكامل : 1 / 11 ، تحقيق الدكتور محمد احمد الدّالى ، مؤسسة الرساله ، بيروت ، و يظهر من محقق الكتاب أنّه وجد النص فى الكامل حيث نقل شيئا منه حول هذا النص إلا أنّ اليد الأمينه على التراث حرفت الباقى فلم تذكر الرواية برمتها حسب ما نقله ابن ابى‌الحديد عن الجوهرى عن الكامل للمبرّد .

2) . الأموال ( ابوعبيد قاسم بن سلام ، م 224 ) : 174 ، نيز صفحه : 144 ، چاپ بيروت .

3) . الوافى بالوفيات ( ابراهيم بن سيّار نظام معتزلى ، 160 - 231 ) : 6 / 17 ، شماره 2444 ، ملل و نحل شهرستانى : 1 / 57 ، چاپ دار المعرفة .

4) . ميزان الاعتدال ( شمس الدين محمد بن احمد ذهبى متوفى 830 ) : 1 / 139 ، شماره 552 .

فيها ... . قالت له طائفة خافت اللّه و رعت الرّسول في عقبه ؟ يا أباحفص ! إنّ فيها فاطمة ... فصاح : لايبالي و إنْ ... و اقترب و قرع الباب ثم ضربه و اقتحمه ... و بداله عليّ ... و رنّ حينذاك صوت الزّهراء عند مَدخل الدار ... فإن هي إلاّ طنين استغاثه ... ؛⁽¹⁾

عمر گفت : قسم به كسى كه جان عمر در دست اوست ، يا بايد بيرون بياييد يا خانه را بر ساكنانش آتش مى‌زنم . عدّه‌اى كه از خدا مى‌ترسيدند و پس از پيامبر رعايت منزلت او را مى‌كردند ، گفتند : اى اباحفص ! فاطمه در اين خانه است . بى‌پروا فرياد زد : باشد ! نزديك شد ، در زد ، سپس بر در كوبيد و وارد خانه شد . على پيدا شد ... طنين صداى حضرت زهرا در نزديكى مدخل خانه بلند شد ... اين ناله استغاثه او بود ... .

9 . مقاتل بن عطيّه مى‌نويسد :

إنّ أبابكر بعد ما أخذ البيعة لنفسه من النّاس بالإرهاب و السّيف و القوّة ، أرسل عمر و قنفذا و جماعة إلى دار عليّ و فاطمة عليهماالسلام و جمع عمر الحطب على دار فاطمة و أحرق باب الدار ... ؛⁽²⁾

هنگامى كه ابوبكر از مردم با تهديد و شمشير و زور بيعت گرفت ، عمر و قنفذ و جماعتى را به سوى خانه على و فاطمه فرستاد . عمر هيزم جمع كرد و درِ خانه را آتش زد ... .

اين مقدار ، اشاره به بعضى از مداركى بود كه از طرق عامّه ( يعنى مخالفين مذهب شيعه كه خودشان را سُنّى و اهل‌سنّت رسول مى‌نامند !! ) نقل شده است كه نشان دهنده اين است كه هجوم به خانه وحى و تهديد و ارعاب براى بيعت ابوبكر از مسلّمات است.⁽³⁾

1) . كتاب « الامام على عليه‌السلام » عبد الفتاح عبد المقصود : 4 / 276 - 277 .

2) . الامامة والخلافة مقاتل بن عطية : 160 - 161 ، چاپ بيروت ، مؤسّسة البلاغ .

3) . مراجعه شود به كتاب « آتش در خانه وحى » و « الهجوم على بيت فاطمة علیهاالسلام » و بعضى از مدارك عامّه در اين باره در اشكال پنجم از طعن سوّم ، گذشت .

با تورّق تاريخ ، انگشت حيرت بر دهان مى‌مانيم و تعجّب مى‌كنيم كه چگونه امكان دارد كسى كه خود را جانشين پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌داند اينگونه به هتك حرمت خانه‌اى بپردازد كه خود محدّثان عامه روايت كرده‌اند :

قرأ رسول اللّه الآية : « فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ »⁽¹⁾فقام إليه رجل ، فقال : أيّ بيوت هذه يا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ؟ قال : بيوت الأنبياء . فقام إليه أبوبكر ، فقال يا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أهذا البيت منها ؟ مشيرا إلى بيت عليّ و فاطمة ، قال : نعم ، من أفاضلها ؛⁽²⁾

پيامبر اين آيه را تلاوت كرد كه خداوند مى‌فرمايد : ( خانه‌هايى است كه خداوند رخصت داده كه قدر و منزلت آنان رفعت يابد و نامش در آن‌ها ياد شود ) ، در اين هنگام شخصى برخاست و گفت : اى رسول خدا ! مقصود از اين خانه‌هاى با اين اهميّت كدام است ؟ حضرت فرمود : خانه‌هاى پيامبران . ابوبكر برخاست در حالى كه به خانه على و فاطمه اشاره مى‌كرد ، گفت : آيا اين خانه از همان خانه‌هاست ؟ پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در پاسخ فرمود : بلى از برجسته‌ترين آن‌هاست .

عامّه خود نقل كرده‌اند كه : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مدّت نُه ماه بر در خانه دخترش مى‌آمد ، بر او و بر همسر بزرگوارش سلام مى‌كرد و اين آيه را مى‌خواند : « إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً »⁽³⁾.⁽⁴⁾خانه‌اى كه خدا و رسولش اين چنين آن را ستوده‌اند آن گونه مورد هتك و جنايت واقع شود ؟ !

احراق بيت در منابع شيعى

ما براى احتجاج و اتمام حجّت بر خصم ، رواياتى را از مدارك خودشان نقل كرديم

1) . النور : 36 .

2) . درّ المنثور : 6 / 203 تفسير سوره نور . روح المعاني : 18 / 174 .

3) . سوره احزاب : 33 .

4) . درّ المنثور : 6 / 606 .

تا معلوم شود كه مسئله هتك حرمت خانه وحى به دست ابوبكر و عمر امرى مسلّم و واضح در تاريخ است .

امّا آنچه از طريق شيعه در اين مسئله نقل شده است ، بسيار است و هتك حرمت بيت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از واضحات و مسلّمات اخبار و تاريخ است .⁽¹⁾غرض از نقل روايات مربوط به هجوم به خانه اهل‌بيت عليهم‌السلام از طريق عامّه براى اين است كه متعصّبى نگويد كه اين احاديث منحصر به كتب شيعه است و در كتب عامّه نيست !

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وقتى از آينده دختر خود خبر مى‌دهد ، ماجراى حمله و هجوم به خانه آن حضرت را نيز بازگو مى‌كند .

روايت عجيب : ابن عباس مى‌گويد : امام حسن و امام حسين و حضرت زهرا و اميرمؤمنان عليهم‌السلام يكى پس از ديگرى خدمت پيامبرخدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رسيدند ، نگاه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كه به هر يك مى‌افتاد ، مى‌گريست . ياران از علّت اين كار سؤال كردند ، آن حضرت در ضمن گفتارى طولانى فرمودند :

قسم به خدايى كه مرا بر تمام خلق پيامبر گرداند ! من و اين چهار نفر عزيزترينِ خلق نزد خدا هستيم ، و من هيچ كس را مانند اين‌ها دوست نمى‌دارم . اما على بن ابى‌طالب عليهماالسلام ، او برادر من ، شقيق⁽²⁾من و پس از من عهده‌دار امر ولايت و خلافت است ، او پرچمدار من در دنيا و آخرت مى‌باشد ...

هنگامى كه او را ديدم به گريه افتادم ، زيرا به ياد آوردم كه امت من با او تزوير كرده و او را از جايگاه من كه خداوند به وى اختصاص داده است ، كنار مى‌زنند ... « و أمّا ابنتى فاطمة فإنّها سيّدة نساء العالمين من الأوّلين و الآخرين و هى بضعة منّى و هى نور عينى و هى ثمرة فؤادى و هى روحى الّتى بين جَنْبَىّ و هى الحوراء الإنسيّة ؛ اما دخترم فاطمه ، سرور زنان عالم

1) . به كتاب بحارالانوار جلد : 28 ، و هم‌چنين به كتاب شريف « الهجوم على بيت فاطمه علیهاالسلام » مراجعه نماييد ، تا روشن شود كه اين مسئله احراق بيت فاطمه علیهاالسلام از طريق خاصّه و عامّه ثابت و مسلّم است .

2) . شقيق : هر يك از دو نيمه چيزى كه به دو قسمت مساوى تقسيم شده باشد ، و در عرب به برادر تنى ، و به معناى مثل و نظير نيز آمده است .

از پيشينيان و آيندگان است ؛ او پاره تن من ، روشنى ديده من و ميوه قلب من است ؛ او روحِ در ميان دو پهلوى من و حوريه‌اى است در سيماى انسان » هنگامى كه برابر پروردگار در محراب عبادت مى‌ايستد ، نور او براى فرشتگان آسمان چنان مى‌درخشد كه ستارگان براى اهل زمين پرتو مى‌افكنند ، خداوند به عبادت او مباهات كرده و مى‌فرمايد : «اى ملائكه من ! بنده‌ام فاطمه را ببينيد كه چگونه در برابر من ايستاده و از خوف من شانه‌هايش به لرزه افتاده و با قلب خويش به عبادت من روى آورده است ؛ گواه باشيد كه شيعيان او را از آتش ايمن گردانيدم .

« إنّي لمّا رأيتها ذكرت ما يُصنَع بها بعدي ، كأنّي بها و قد دخل الذّلّ بيتها ، و انتهكت حرمتها ، و غصب حقّها ، و منعت إرثها ، و كُسر جنبها ، و اُسقطت جنينها ، و هي تنادي يا محمّداه ! فلا تُجاب ، و تستغيث فلا تُغاث ؛ زمانى كه فاطمه را ديدم ، به ياد صحنه‌اى افتادم كه پس از من ، رخ خواهد داد . گويا مى‌بينم كه ذلّت وارد خانه او شده ، حرمتش پايمال گرديده ، حقّش غصب شده ، از ارث خود ممنوع گشته ، پهلويش شكسته ، جنينش سقط شده و او در آن حال فرياد مى‌زند : يا محمّداه ! ولى كسى به او پاسخ نمى‌دهد و استغاثه مى‌كند ، امّا كسى به فريادش نمى‌رسد » .

پس از من پيوسته غمناك و گريان خواهد بود . گاه بر قطع شدن وحى الهى از خانه خود مى‌گريد و گاه از فراق من مى‌نالد . چون شب فرا رسد ، وحشت سراپاى وجودش را فراگيرد ، زيرا زمزمه قرآن در عبادت شبهايم را نمى‌شنود . پس از آن همه عزت و سربلندى در زمان پدر ، خود را خوار و ذليل مى‌يابد ؛ از اين‌رو خداوند فرشتگان را براى انس او مأمور مى‌نمايد و آن‌ها وى را بانگ مى‌دهند ، آن‌گونه كه مريم را مى‌خواندند و مى‌گويند :

«اى فاطمه ! خداوند تو را برگزيد و پاك و پاكيزه قرارت داد و تو را از ميان زنان جهان گلچين نمود و برترى بخشيد .

اى فاطمه ! به عبادت پروردگارت مشغول باش ، سجده كن و ركوع به جاى آور همراه با ركوع‌كنندگان .»

پس آنگاه مريضى او شروع گردد و به بستر بيمارى افتد ؛ خداوند مريم دختر عمران را براى پرستارى و انس ، نزد وى فرستد ، پس فاطمه گويد : پروردگارا ! از زندگانى به ستوه آمده‌ام و از مردم دنيا ملول گرديدم ، مرا به پدرم ملحق ساز . خداى عزّوجلّ نيز ( دعايش را مستجاب كرده و ) او را به من ملحق خواهد نمود . از خاندان من او اولين كسى است كه نزد من خواهد آمد ؛ در حالى كه اندوهگين و غمناك از حق غصب شده خود است و او را به شهادت رسانده‌اند ، بر من وارد خواهد شد . من هنگام مشاهده اين حالت به درگاه خداوند عرض خواهم نمود :

خداوندا ! لعنت نما كسى را كه بر فاطمه ستم نمود و مجازات كن كسى را كه حقّش را ربود و خوار و ذليل ساز كسى كه او را خوار كرد و در دوزخ جاويد گردان كسى را كه بر پهلويش زد و فرزندش را كشت . آنگاه فرشتگان آمين خواهند گفت .⁽¹⁾

يكى از سخنان مشهور پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به اهل‌بيت خود اين است :

أما إنَّكُمُ المَقْهُورُونَ وَالْمُسْتَضْعَفُونَ بَعْدِي ؛⁽²⁾

پس از من شما مغلوب واقع شده و شما را ضعيف و خوار مى‌شمارند .

طعن نهم : تعيين خليفه براى خود !

چون ابوبكر آثار مرگ را در خود ديد ، مى‌دانست كه غير عمر كسى نمى‌تواند مانع برگشتن حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام بشود ، لذا عمر را براى خلافت بعد از خودش تعيين كرد ، و چون وزر و وبالى كه براى عذاب خود در اياّم خلافت تحصيل كرده بود ،

1) . فرائد السمطين ، جوينى شافعى : 2 / 35 ؛ از كتب شيعه نيز : امالى شيخ صدوق : 113 - 114 ؛ بشارة المصطفى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : 198 - 199 ؛ ارشاد القلوب : 295 - 296 ؛ فضائل شاذان قمى : 109 ؛ المحتضر : 109 ؛ بحارالانوار : 28 / 38 و 43 / 172 .

2) . طبقات ابن سعد : 8 / 278 ؛ مسند احمد : 6 / 339 ؛ أنساب الأشراف : 2 / 224 ؛ شواهد التنزيل : 1 / 551 ، 555 ، 559 ؛ مجمع‌الزوائد : 9 / 34 ؛ الخصائص سيوطى : 2 / 135 ؛ كنزالعمّال : 11 / 177 .

ناقص مى‌دانست ، لذا خواست وزر و وبال اعمال شنيع عمر را هم به آن ضميمه كند . و نيز خواست به آن عهدى كه با عمر بسته بود وفا كند .

ابن ابى الحديد روايت مى‌كند كه ابوبكر در وقت جان كندن ، عثمان را طلب كرد و گفت وصيت مرا بنويس : « اين عهدى است كه عبداللّه بن عثمان ( يعنى ابوبكر ) به سوى مسلمانان مى‌كند ، امّا بعد ( اين را گفت و بيهوش شد ) عثمان نوشت : « به تحقيق خليفه نمودم بر شما پسر خطاب را » چون ابوبكر به هوش آمد ، گفت : بخوان ، چون خواند ، ابوبكر گفت : اللّه اكبر ، ترسيدى كه اگر من در اين غش بميرم ، مردم درباب خلافت اختلاف كنند . عثمان گفت : بلى . ابوبكر گفت : خدا تو را از اسلام و اهل اسلام جزاى خير دهد . پس وصيت را تمام كرد ، و دستور داد كه وصيّت را براى مردم بخوانند ، پس به عمر وصيت‌ها كرد ، سپس طلحه داخل شد و گفت : از خدا بترس و عمر را بر مردم مسلط نكن . ابوبكر گفت : مرا به خدا مى‌ترسانى ، اگر خدا بپرسد خواهم گفت : بهترين امت را بر ايشان خليفه كردم .⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة ابن ابي الحديد : 1 / 165 ، تاريخ الطبرى : 2 / 618 - 619 طبع استقامت ، و ج : 3 / 429 طبع دارالمعارف ، الرياض النضرة : 3 / 66 با تعليقه محمد مصطفى ابوالعلاء ، بحارالانوار : 29 / 520 ، اليعقوبى : 2 / 115 ، الكامل : 2 / 163 ، الامامة والسياسة : 1 / 19 ، تاريخ الخلفاء : 55 ، الملل والنحل : 1 / 298 .

متقى هندى در كنزالعمال مى‌نويسد : مردم از تعيين عمر به خلافت توسط ابوبكر ناراضى بودند و توسط طلحة بن عبيداللّه نارضايتى خود را از يك فرد تندخو و خشنى همچون عمر ، اظهار داشتند .⁽²⁾

1) . أحضر أبوبكر عثمان وهو يجود بنفسه فأمره أن يكتب عهدا و قال اُكتب : بسم اللّه الرّحمن الرّحيم ، هذا ما عهد عبداللّه بن عثمان إلى المسلمين ، أمّا بعد ، ثمّ اُغمي عليه ، و كتب عثمان : قد استخلفتُ عليكم عمر بن الخطاب ، وأفاق أبوبكر ، فقال : إقرأ فقرأه فكبّر أبوبكر وسرّ وقال : أراك خفتَ أن يختلف النّاس إن متّ في غشيتي . قال : نعم ، قال : جزاك اللّه خيرا عن الإسلام وأهله ...

2) . كنزالعمّال : 5 / 678 . نصّ عبارتش اين است : « عن عثمان بن عبيداللّه بن عبداللّه بن عمر ، قال : لمّا حضرت أبابكر الوفاة دعا عثمان فأملى عليه عهده ، ثمّ أغمي على أبيبكر قبل أن يملى أحدا ، فكتب عثمان : عمر بن الخطاب . فأفاق أبوبكر فقال لعثمان : كتبت أحدا ، فقال : ظننت لما بك و خشييت الفرقة فكتبتُ عمر بن الخطاب . فقال : يرحمك اللّه أما لو كتبت نفسك لكنت لها أهلاً . فدخل عليه طلحة بن عبيداللّه . فقال : أنا رسول مَن ورائي إليك ، يقولون : قد علمت غلظة عمر علينا في حياتك فكيف بعد وفاتك إذا اُفْضِيَتْ إليه اُمورنا واللّه سائلك ، فانظر ما أنت قائل ؟ ... ».

اشكالات زيادى بر ابوبكر - در اين تعيين خليفه - وارد است ، از جمله آن‌ها :

1 . به اعتقاد اهل‌خلاف ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خليفه‌اى براى خودش معيّن نكرد و تأسّى

به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به نصّ قرآن واجب است .⁽¹⁾ابوبكر در اين تعيين خليفه و امام ، مخالفت با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نموده است ، و حق نداشت امام و خليفه براى مردم معين كند .

2 . طبق احاديث متواتر قطعى از شيعه و مخالفين ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بهترين امت است ، و خود ابوبكر هم اعتراف به همين مطلب نموده و گفت : « لستُ بخيركم و عليّ فيكم »⁽²⁾و با اين‌كه على عليه‌السلام در ميان امت بوده ، چگونه ابوبكر در لحظات احتضار ، خلافت غاصبانه‌اش را به عمر تفويض كرده و گفته است : « عمر بهترين امت است ؟ ! ».

3 . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در امور جزئى ، چند روز منتظر وحى مى‌ماند و به رأى كامل خود سخن نمى‌گفت ،⁽³⁾آيا عثمان از آن حضرت اكمل و افضل بود كه چنين امر عظيمى ( يعنى خلافت و امامت ) را به رأى خود براى عمر بن خطاب تعيين نمايد و مستحق تحسين و تشويق شود ؟ بلكه بايد ابوبكر او را از ارتكاب چنين عملى منع و زجر نمايد . و از اينجا لازم آيد كه دلسوزى ابوبكر و عثمان ، نسبت به امت از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كه رحمةٌ للعالمين بود ، زيادتر باشد .

به عقيده اهل‌خلاف ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به رأى كامل خود خليفه معين نكرد ، چگونه آن‌ها خليفه معين كردند ؟ !

1) . « لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِى رَسُولِ اللّه‌ِ اُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يرجُوا اللّه‌َ واليَوْمَ الآخِرَ » . سوره احزاب : 21

2) . شرح قوشچى بر تجريد : 480 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 17 / 155 .

3) . « وَما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إنْ هُوَ إلا وَحْىٌ يُوحى » . سوره نجم : 3 - 4

هر عاقلى با توجّه به اين همه تناقض در گفتار و كردار دشمنان اهل‌بيت عليهم‌السلام درمى‌يابد كه آن‌ها در همه اين احوال غرض‌شان اجراى صحيفه ملعونه ،⁽¹⁾

أقول : هذا هو السرّ فى ما قاله عمر قبل وفاته : « لو كان أبوعبيدة حيّاً استخلفته ... لو كان سالم حيّاً استخلفته ... » و فى بعض المصادر ذكر معاذ بن جبل أيضاً ، فلاحظ : مسند احمد : 1 / 18 ، الامامة والسياسة : 1 / 28 ، تاريخ الطبرى : 4 / 277 ، الكامل لابن الاثير : 3 / 65 ، شرح نهج البلاغة لابن أبى‌الحديد : 1 / 190 و ج 16 / 265 ، تاريخ الاسلام للذهبى : 3 / 56 ، 172 . و إلى هذا أشار أُبي بن كعب فى كلمته المشهورة : « ألا هلك أهل العقدة واللّه ما آسى عليهم إنّما آسى على من يضلّون » فلاحظ : سنن النسائى : 2 / 88 ، مسند أحمد : 5 / 140 ، المستدرك للحاكم : 2 / 226 ، شرح نهج البلاغة : 20 / 24 ، النهاية لابن الأثير : 3 / 270 .

و قد ذكر فى كتاب : « الهجوم على بيت فاطمة علیهاالسلام : 57 » سبعة شواهد على وجود هذه المعاهدة و الصحيفة فى كلماتهم ، فلاحظ .

و محروم گردانيدن اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام از خلافت بود .

عثمان در اين كار منّتى بر عمر نهاد و بدين وسيله ميخ خلافت خود را كوبيد ، و عمر براى اين گونه خدمات او و منظور اصلىِ خود ، او را به خلافت افراشت و بنى‌اميّه را كه سدّ عظيم راه بنى‌هاشم بودند ، بيش از يك قرن بر رقاب مسلمين مسلّط نمود و شاهد بر اين‌كه در زمان حيات عمر ، معلوم بود كه عثمان خليفه اوست ، بسيار است ، از جمله : ابوالعباس احمد مشهور به محبّ‌الدين طبرى از عبداللّه بن عمر روايت كرده است كه او گفت :

لمّا طعن عمر قلت : يا أميرالمؤمنين ! لو اجتهدت بنفسك و أمّرت عليهم

1) . اصحاب صحيفه ملعونه اوّل ، عبارت‌اند از : ابوبكر و عمر و معاذ بن جبل و ابوعبيدة بن جراح و سالم مولى ابى حذيفه ، كه در حجة الوداع پيمان نامه‌اى امضا كردند كه پس از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نگذارند خلافت به اهل‌بيت عليهم‌السلام برسد . و نيز اصحاب صحيفه ملعونه دوّم ، عبارت‌اند : از چهارده تن اصحاب عقبه ، كه عبارت‌اند از : ابوبكر ، عمر ، عثمان ، معاويه ، عمرو عاص ، طلحه ، سعد بن ابى وقّاص ، عبد الرحمن بن عوف ، ابوعبيده بن جرّاح ، ابوموسى اشعرى ، ابو هريره ، مغيرة بن شعبه ، معاذ بن جبل ، سالم مولى ابى حذيفه به اضافه بيست تن ديگر ، كه در منع خلافت حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام با يكديگر هم پيمان شدند و در ميان خودشان صحيفه‌اى در اين موضوع نوشتند . ( لاحظ : الكافى : 8 / 179 - 180 ، الصراط المستقيم : 3 / 153 ، ارشاد القلوب : 333 - 336 ، بحار الانوار : 28 / 99 - 105 )

رجلاً ؟ ! قال : أقعدوني ، قال عبداللّه : فتمنّيت لو أنّ بيني و بينه عرض المدينة فرقا منه حين قال : أقعدوني ، ثمّ قال : و الّذي نفسي بيده لأردّنها إلى الّذي دفعها إليّ أوّل مرّة . خرّجه أبوزرعة في كتاب العلل ؛⁽¹⁾

چون عمر را خنجر زدند من به او گفتم : اى اميرمؤمنان ! اى كاش با بذل مساعى و سعه انديشه خود ، همّت خود را اعمال مى‌كردى و براى امّت اميرى را پس از خود معيّن مى‌نمودى ! عمر گفت : بنشانيد مرا ! پسرش عبداللّه مى‌گويد : وقتى عمر گفت مرا بنشانيد ، چنان ترسى مرا گرفت كه آرزو كردم كاش بين من و او به اندازه عرض شهر مدينه فاصله مى‌افتاد ، و سپس عمر گفت : سوگند به آن‌كه جان من در دست اوست ، من خلافت را بر گردانم به همان كسى كه در وهله اوّل به من رسانيده است !!

از اين روايت معلوم مى‌شود كه عثمان در خلافت عمر نقش اساسى داشته است ، و سبب انتقال خلافت به عمر ، عثمان - در مرض موت ابوبكر - بوده است . هم‌چنين محبّ الدين طبرى از حذيفه روايت كرده است كه :

قيل لعمر ، و هو بالموقف : من الخليفة بعدك ؟ قال : عثمان بن عفان ؛⁽²⁾

در وقتى كه عمر در موقف ( عرفات ) بود از او پرسيدند : خليفه پس از تو كيست ؟ گفت : عثمان بن عفان .

و نيز محبّ‌الدّين طبرى از حارثة بن مضرب نقل مى‌كند كه گفت :

حججتُ مع عمر فكان الحادي يحدو : إنّ الأمير بعده عثمان ؛⁽³⁾

من با عمر حج بجا آوردم و اعلان كننده با آواز خوش اعلام مى‌كرد كه امير پس از او عثمان است .

1) . الرّياض النّضرة : 2 / 182 ، طبع دوّم .

2) . الرّياض النّضرة : 3 / 66 طبع دوّم .

3) . همان .

متّقى هندى هم در كنزالعمال مى‌نويسد :

چون در مدينه از عمر بن خطاب ، پرسيدند : خليفه بعد از تو كيست ؟ ! گفت عثمان است .⁽¹⁾

4 . از عجائب اين است كه اهل خلاف⁽²⁾بر خلافت عمر بن خطاب به آنچه كه ابوبكر در وصيّت‌نامه‌اش ذكر نموده است ، استدلال مى‌كنند ، و احدى از عامّه هم احتمال ندادند كه ابوبكر در اين وصيت خطا كرده و هذيان گفته باشد و به جهت غلبه درد و بيمارى آن را گفته باشد ، با اين‌كه او در وسط نوشتن وصيت ( كه كاتب وصيت عثمان بود ) بيهوش شد .

اما در مورد وصيّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله - العياذ باللّه - نسبتِ خطا و هذيان و غلبه درد و مرض را دادند . آيا انصاف و عدالت است كه در مورد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كه قرآن در مورد او مى‌گويد : « مَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى »⁽³⁾اين نسبت را بدهند ولى ابوبكر و عمر را - با اين‌كه هيچ دليل عقلى و نقلى بر برائت اين دو از خطا و لغزش و هذيان وجود ندارد بلكه دلائل قطعى بسيار بر صدور خطا و لغزش و گناه از آن‌ها وجود دارد كه مخالفين خودشان هم به آن اعتراف دارند - از هذيان و خطا منزّه بدارند.

پس براى پيروان اين دو خليفه غاصب كه براى تصحيح كلام عمر بن خطاب ، نسبت خطا و لغزش و هذيان را به خاتم انبياء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تجويز مى‌كنند ، سزاوار اين است كه در امامت عمر بن خطاب ترديد و تشكيك كنند و آن را به وصيّت ابوبكر استناد ندهند ؛ زيرا كه : « إنّ الرّجل ليهجر »⁽⁴⁾يعنى ابوبكر به جهت غلبه مرضش ، خطا كرده و هذيان گفته است ، پس قولش هيچ اعتبارى ندارد .

1) . كنزالعمّال : 3 / 158 طبع اوّل .

2) . يا به اصطلاح سنّى‌ها ، و چون ما اهل‌سنّت واقعى هستيم از آن‌ها تعبير به « اهل خلاف » و « مخالفين » و « عامه » و ... كرده‌ايم .

3) . النجم : 3 - 4 .

4) . صحيح بخارى : 2 / 118 ، صحيح مسلم : 5 / 75 - 76 .

علاوه بر اين‌كه از آنان سؤال مى‌كنيم : چگونه براى انتخاب خليفه و گرفتن بيعت ، به سوى سقيفه بنى ساعده سرعت گرفتيد و آن را از دفن سيّد خلائق مهمتر دانستيد ، با اين‌كه قول عمر بن خطاب كه در مقام ردّ بر رسول‌خدا صلی‌الله علیه‌و‌آله گفت : « حسبنا كتاب اللّه »⁽¹⁾دلالت واضح دارد بر اين‌كه مطلقا احتياج به خليفه نيست ؟ !

اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در مورد حكومت عمر فرمود :

پس ابوبكر خلافت را در محلّ سنگلاخ و ناهموارى قرار داد كه سنگ‌هاى آن غليظ و درشت بود ، و دست زدن به آن زبر و خشن ( يعنى مردى تندخو و بى‌رحم ) ، لغزش و خطايش بسيار و عذر خواهى‌اش فراوان و برخورد با اين مردِ خشن و سنگ‌دل ، همانند سوارى بر شتر سركش بود كه اگر انسان زمام آن را به طرف خود مى‌كشيد تا تند نرود ، بينى او پاره مى‌شد و اگر او را آزاد و رها مى‌كرد ، چنان تند مى‌رفت كه يكباره خود و صاحبش را در مهلكه مى‌انداخت .

سوگند به خدا كه مردم در سال‌هاى حكومت او به اعوجاج و انحراف و سركشى و عدم تمكين و دگرگونى و حركت و سير در غير راه مستقيم ، مبتلا و گرفتار شدند . آرى من با وجود طول مدّت و شدّت محنت و سختى‌هاى وارده صبر كردم تا اين‌كه او نيز راهش را طىّ كرده و درگذشت ، و خلافت را در ميان جماعتى قرار داد كه مى‌پنداشت من هم يكى از آن‌ها هستم ( و مرا مساوى آن‌ها قرار داد ) خداوندا به فرياد ما برس از شورا ، در آن شورائى كه درباره من و اوّلين آن‌ها ( ابوبكر ) شكّ آوردند و او را برگزيدند ، و اينك در اين شورا مرا نظير و شبيه اين افراد ( سعد وقّاص ، عبد الرّحمن بن عوف ، عثمان بن عفّان ، زبير بن عوّام ، طلحة بن عبيداللّه ) دانستند و ليكن من براى مصلحت اسلام و مسلمين در همه مراحل ، در پستى‌ها و بلندى‌ها همچون پرنده‌اى با ايشان هم‌آهنگ بودم وقتى مى‌خواستند خود را به زمين نزديك كنند ، نزديك مى‌شدم ، و وقتى به هوا پرواز مى‌كردند من هم پرواز مى‌كردم ... .⁽²⁾

1) . صحيح بخارى : 6 / 9 طبعة 1314 هجرى.

2) . « فَصَيَّرها فى حَوزَة خَشْناء يَغْلُظُ كَلْمُها كلامُها و يَخْشُنُ مَسُّها و يَكْثُر الْعثارُ فِيها و الاعْتذارُ مِنْها فَصاحِبُها كَراكِبِ الصَّعْبَةِ إِنْ أَشْنَقَ لَها خَرَمَ و إِنْ أَسْلَسَ لَها تَقَحَّمَ فَمُنِىَ النَّاسُ لَعَمْرُ اللَّهِ بِخَبْطٍ و شِماسٍ و تَلَوُّنٍ و اعْتِرَاضٍ فَصَبَرْتُ عَلى طُول الْمُدَّةِ و شِدَّةِ الْمِحْنَة ؛ حَتّى إذا مَضى لِسبيلهِ ، جَعلَها فِي جماعةٍ زعمَ أنّي أحدهم ، فياللّهِ وللشورى ، متى اعترض الريبُ فيّ مَعَ الأوّل منهم ؟ حَتّى صرِتُ أقرنُ إلى هذهِ النظائر ، لكنّي أسففتُ إذ أسفّوا، وطرتُ إذ طاروا ... » . ( نهج البلاغة ، صبحى صالح : 48 ، خطبه 3 )

طعن دهم : جهل خليفه

اشاره

ابوبكر به بسيارى از احكام دين و تفاسير الفاظ قرآن جاهل بود ، مثل جهل به معناى « أب » كه به معناى گياه و مرعاى حيوانات است ،⁽¹⁾و جهل به معناى « كلاله » كه برادران پدرى و مادرى يا پدرى تنها يا مادرى تنها است ،⁽²⁾و بريدن دست چپ دزد به عوض دست راست ،⁽³⁾

قال ابن ابى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة : 20 / 27 : « كان أبوبكر يقضى بالقضاء فينقضه عليه أصاغر الصحابة كبلال و صهيب و نحوهما و قد روي ذلك في عدّة قضايا .

و جهل به ميراث جدّة⁽⁴⁾و غير اين موارد كه ما به برخى از روايات در اين مورد اشاره مى‌كنيم .

جهل ابوبكر به معناى « أب »

شيخ مفيد رحمه‌الله نقل كرده است كه از ابوبكر درباره آيه « وَفَاكِهَةً وَأَبّاً »⁽⁵⁾سؤال شد ،

1) . مدارك اين خبر از طرق عامّه بسيار است از جمله آن‌ها : تفسير ابن جرير : 3 / 38 ، تفسير كشّاف : 3 / 253 ، الدرّ المنثور : 6 / 317 ، مستدرك حاكم : 2 / 514 ، و آن را صحيح دانسته و ذهبى در تلخيصش به آن اقرار نموده است . تاريخ بغداد : 11 / 468 ، الرّياض النّضرة : 2 / 49 ، الموافقات : 1 / 21 ، 25 ، ابن جوزى در سيره عمر : 120 ، النهايه ابن‌اثير : 1 / 10 ، در مقدّمه اصول تفسير ابن تيميّه : 30 ، تفسير ابن كثير : 4 / 473 ، و آن را صحيح دانسته . تفسير خازن : 4 / 374 ، كنزالعمّال : 1 / 227 ، ارشاد السارى : 10 / 298 ، عمدة القارى : 11 / 468 ، فتح البارى : 13 / 230 ، ابوالسعود در تفسيرش - در هامش تفسير رازى - : 8 / 389 ، « وقال : روي مثل هذا لأبيبكر بن أبي قحافة أيضا » ، تمام اين مصادر در كتاب الغدير : 6 / 144 - 145 ، آمده است .

2) . سنن دارمى : 2 / 282 ، تفسير كشّاف : 1 / 486 ، و نيز به كتاب الغدير : 7 / 104 - 105 ، مراجعه كنيد .

3) . علامه حلى رحمه‌الله در شرح تجريد نوشتند : قطع يسار سارق وأحرق بالنّار . المنهاج ابن تيميّة : 3 / 124 ، اثبات الهداة : 2 / 368

4) . قد روى خبر جهل الخليفة بهذه المسئلة أكابر محدّثيهم مثل : مالك بن أنس فى الموطأ : 1 / 335 ، و ابى‌داود فى السنن : 2 / 17 ، ابن ماجه فى السنن : 3 / 163 ، احمد فى المسند : 4 / 224 .

5) . عبس : 31 .

او معناى « أبّ » را نمى‌دانست و گفت :

أيّ سماء تظلّني أم أيّ أرض تقلّني أم كيف أصنع ، إن قلت في كتاب اللّه تعالى بما لا أعلم ؟ ! أمّا الفاكهة فنعرفها ، وأمّا الأبّ فاللّه أعلم به ؛⁽¹⁾

اگر من از روى رأى خود در كتاب خداى‌تعالى سخنى بگويم كه نمى‌دانم ، در اين صورت كدام آسمان بر سر من سايه مى‌افكند ؟ يا كدام زمين مرا بر روى خود مى‌كشد ؟ يا چه چاره انديشم ؟ اما معناى « فاكهة » را مى‌دانم و معناى « أبّ » را خدا داناتر است .

وقتى سخن او را در اين باب به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام رساندند ، حضرت فرمود :

يا سبحان اللّه أما علم أنّ الأبّ هو الكلاء و المرعى ... ؛⁽²⁾

سبحان اللّه ! آيا او ندانست كه « أبّ » عبارت است از علف و گياه چهارپايان ... ؟

بزرگان علماى تفسير از خاصّه و عامّه در تفسير معناى « أبّ » از سوره « عبس » اين روايت را در مورد جهل ابوبكر به معناى آن روايت كرده‌اند ، از جمله : زمخشرى⁽³⁾و ابن كثير⁽⁴⁾و خازن⁽⁵⁾و أبوالسعود⁽⁶⁾و سيوطى⁽⁷⁾روايت نموده‌اند كه علاوه بر آن‌كه ابوبكر معناى « أبّ » را نمى‌دانست ، عمر نيز معناى آن را نمى‌دانست و در فراز منبر

چون اين آيه را قرائت كرد ، اعتراف به جهل خود نموده و تصريح كرد : « دنبال معناى « أبّ » گشتن ، تكلّف در قرآن است ، و ما مأمور نيستيم كه معناى آن را بدانيم ، آنچه از قرآن كه معنايش را مى‌دانيد عمل كنيد و آنچه را كه نمى‌دانيد به خدا واگذار كنيد . »

1) . الارشاد : 1 / 200 ، بحار الانوار : 40 / 223 .

2) . الارشاد : 1 / 200 ، مناقب : 2 / 357 - 358 .

3) . تفسير كشاف : 2 / 525 طبع اوّل ، مطبعه شرقيّة .

4) . تفسير ابن كثير : 7 / 216 و 217 ، طبع دار الفكر .

5) . تفسير خازن : 7 / 176 طبع مطبعه مصطفى محمد ، مصر .

6) . تفسير ابوالسعود : 5 / 482 طبع مكتبه رياض .

7) . تفسير الدّرّ المنثور : 6 / 317 .

عبارت سيوطى چنين است : ابوعبيده در كتاب فضائل و عبد بن حميد از ابراهيم تميمى روايت كرده‌اند كه از ابوبكر درباره فرمايش خداوند تعالى : « وَأَبّاً » سؤال شد ، او گفت : « أيّ سماء تظلّني و أيّ أرض تقلّني إذا قلت في كتاب اللّه ما لا أعلم ؟ » .⁽¹⁾

و سعيد بن منصور و ابن جرير و ابن سعد و عبد بن حميد و ابن منذر ، و ابن مردويه و بيهقى در « شعب الايمان » و خطيب و حاكم با تصحيحى كه از حديث كرده است ( يعنى آن را صحيح شمرده ) از انس نقل كرده‌اند كه :

عمر در بالاى منبر اين آيه را قرائت كرد : « فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلاً وَحَدَائِقَ غُلْباً وَفَاكِهَةً وَأَبّاً »⁽²⁾قال : كلّ هذا قد عرفناه ، فما الأبّ ؟ ثم رفض عصا كانت في يده فقال : هذا لعمراللّه هو التكلّف فما عليك أن لا تدري ما الأبّ ، اتّبعوا ما بيّن لكم هداه من الكتاب فاعملوا به و ما لم تعرفوه فكلوه إلى ربّه !⁽³⁾

« آنگاه حبوبات و انگور و سبزيجات ( تر و تازه‌اى كه مرتّبا چيده مى‌شوند ، و پس از آن دوباره مى‌رويند ) و درخت زيتون و درخت خرما و باغ‌هائى كه از درختان انبوه سرشار شده است ، و ميوه‌جات و علف و گياه بهائم را در آن رويانديم » .

پس از قرائت اين آيات ، عمر گفت : تمام اين‌هايى كه خداوند نام برد ، ما آن‌ها را فهميديم ، امّا أبّ چه معنا دارد ؟ سپس عصائى را كه در دست داشت به زمين پرت كرد و گفت : سوگند به خدا ، دانستن معناى « ابّ » تكلّف است ، مؤاخذه و تعهّدى بر تو نيست كه معناى « أبّ » را ندانى ! شما مردم از كتاب خدا آنچه را كه هدايتش بيان شده بدان عمل كنيد ! و آنچه كه معنى و واقعيتش را نمى‌دانيد و نمى‌شناسيد به پروردگارش بسپاريد!

1) . تفسير الدرّ المنثور : 6 / 317 ، تفسير القرطبى : 1 / 29 .

2) . عبس : 27 - 31 .

3) . تفسير ابن‌جرير : 3 / 38 ، كنزالعمال : 1 / 287 ، مستدرك حاكم : 2 / 14 ، تفسير كشاف زمخشرى : 3 / 253 .

سيوطى از عبد بن حميد از عبد الرحمن بن يزيد نقل كرده است كه : مردى از عمر از آيه « وَأَبّاً » پرسيد ، و سپس چون عمر ديد ايشان در اين باره گفتگو دارند ، با تازيانه دستى به آن‌ها حمله كرد .⁽¹⁾

دفاع از جهل خليفه : ابن حجر عسقلانى در كتاب « فتح البارى » براى دفاع از حريم شيخين ، و تنزيه دامان آن‌ها از لوث جهل به كتاب خدا - حتى الفاظ آن - مى‌گويد : گفته

شده كه « لفظ أبّ عربى نيست و مؤيّد اين مطلب آن است كه معناى آن بر مثل ابوبكر و عمر پنهان بوده است » !!⁽²⁾

جواب : اين كلام واهى و سست است و خود او هم با كلمه « قيل » آورده است و شايد خجالت مى‌كشيد اين احتمال را به خودش نسبت دهد و دليل بر واهى بودنش امورى است :

1 . قرآن كه فصيح‌ترين و بليغ‌ترين عبارات را آورده است ، چرا و بدون جهت در اين‌جا يك كلمه خارجى را استعمال نموده است كه به حدّى از اذهان دور بوده كه حتّى به ذهن دو خليفه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ( به زعم باطل آن‌ها ) نيز معناى آن نامعلوم و نامفهوم مانده است ؟

2 . اگر اين لفظ از لغت عرب بيرون بود ، چرا صاحبان لغت و مصنّفان و مؤلفان بزرگ اين فن ، اين لغت را مانند ساير لغات عربى در كتب خود ذكر كرده‌اند و اشاره‌اى به أجنبى بودن آن ننموده‌اند ؟

3 . بر فرض كه « أبّ » عربى نباشد ، آيا قول حق‌تعالى در تفسير آن و ما قبل آن : « مَتَاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ »⁽³⁾نيز عربى نيست ؟ پس ابوبكر و عمر با اين حال چه عذرى در مخفى بودن معنى آن بر خود دارند ؟

1) . الدّر المنثور : 6 / 317 . تذكّر : حمله كردن با شلاق بر آن‌ها ، مبتنى بر منعى است كه آن‌ها از بحث در معارف كتاب خدا نموده بودند حتى از تفسير قرآن .

2) . فتح الباري في شرح صحيح البخارى : 13 / 230 .

3) . عبس : 32 . « خوراك براى شما و چهارپايان شما »

4 . روايات بسيارى در معناى « أبّ » از طرق عامّه در تفسير « الدّرّ المنثور » و تفسير « ابن كثير » و ديگران ... . ذكر شده است كه معناى أبّ ، گياه و علفى است كه

خوراك حيوانات است ، بدون آن‌كه به عجمى بودن آن اشاره‌اى داشته باشد .⁽¹⁾

5 . « أبّ » ريشه عربى دارد و در اشعار عرب وارد شده است . چنان‌كه سيوطى روايت مى‌كند كه : نافع بن ازرق از ابن عباس پرسيد كه أبّ چيست ؟ ابن عباس گفت : آنچه چهارپايان از آن تغذيه مى‌كنند . نافع پرسيد : آيا عرب هم اين كلمه را مى‌داند ؟ ابن عباس گفت : آرى ، آيا گفتار شاعر را شنيده‌اى ؟

ترى به الأبّ واليقطين مختلطا ***على الشريعة يجري تحتها العذب⁽²⁾

« در آن مكان سبز و خرّم مى‌بينى كه علف و گياه با كدو درهم آميخته شده و در كنارآبشخور و شريعه رودى قرار دارد كه در آن آب شيرين جارى است . »⁽³⁾

حقير گويد : أبّ و أمّ ماضى مضاعف و اصل آن : أبب و أمم بوده است و أبّ و أمّ با فتحه همزه و تشديد باء و ميم به معناى علف روئيده شده در چراگاه است .

هم‌چنين ابن‌اثير در ماده « أبب » پس از بيان عمر و اعتراف او به جهل خود و نهى از تكلّف در قرآن ، مى‌گويد : « أبّ » چراگاهى است كه براى چريدن و قطع شدن علف آن ، آماده شده است . و گفته شده است : « أبّ » براى چريدن چهارپايان همچون فاكهة براى انسان است . ( النهاية في غريب الحديث والأثر : 1 / 13 . )

تحريف بخارى

بخارى از نواصب و دشمنان اهل‌بيت عليهم‌السلام است - چنان‌كه قبلاً به اين مطلب اشاره شد - و در حذف و تغيير احاديث به نفع مذهبش بسيار كوشا است تا عيبى بر امامانش وارد نشود .

1) . در تفسير الدّرّ المنثور : 6 / 317 و تفسير ابن كثير : 7 / 216 طبع دار الفكر ، روايات بسيارى در مفاد و معناى أبّ ذكر شده است .

2) . الدّرّ المنثور : 6 / 316 .

3) . در تفسير كشّاف زمخشرى ذكر كرده و فخر رازى هم از او نقل نموده است كه : « الأبّ : المرعى ؛ لأنّه يؤبّ أي يؤمّ و ينتجع ، و الأبّ و الأم أخوان ... ؛ يعنى : أبّ عبارتست از گياه و علفى كه در چراگاه مى‌رويد و أبّ را أبّ گويند به جهت آن‌كه قصد آن را مى‌كنند و براى طلب گياه به سوى آن مى‌روند . و أب و أم يك معنا دارد . شاعر مى‌گويد ... . » تفسير كشّاف : 2 / 525 طبع اوّل ، تفسير فخررازى : 8 / 477

در اين‌جا هم دست به تحريف و تغيير زده و در صحيح خود به كلى صدر حديث را - كه سؤال از ابوبكر و عمر درباره « أبّ » شد و آن‌ها ندانستند - اسقاط كرده و فقط

ذيل حديث عمر را آورده است كه أنس از او روايت مى‌كند :

كنّا عند عمر فقال : نهينا عن التكلّف ؛⁽¹⁾

ما در نزد عمر بوديم كه گفت : ما را از تكلّف نهى نموده‌اند .

دفاع زمخشرى : زمخشرى نيز در صدد دفاع از حريم دو امامش - ابوبكر و عمر - بر آمده تا بتواند دامان‌شان را از جهل به كتاب خدا بزدايد . او در تفسير خود - همان‌طورى كه ذكر نموديم - هر دو روايت را در عدم فهم معناى « أبّ » از شيخَين و نهى عمر را از عدم تكلّف در قرآن آورده است و پس از آن مى‌گويد : « اگر اشكال كنى كه اين كلام عمر به نهى از تتبّع در معانى قرآن و بحث از مشكلات آن ، شباهت دارد ».

در جواب مى‌گوئيم : مراد او اين نبود و لكن بزرگترين اهتمام آن قوم بر عمل بوده است ، و اشتغال به بعضى از علومى كه در آن عمل نبوده در نزد آن‌ها تكلّف شمرده مى‌شده است ! ! ! بنا بر اين مراد عمر اين بود كه : اين آيه در مقام امتنان به انسان در خوراكش وارد شد و از او استدعاى شكر آن را دارد و از فحواى آيه دانسته شده است كه مراد از « أبّ » بعضى از چيزهايى است كه خداوند براى خوراك انسان و يا انعامش ( شتر و گاو و گوسفند ) رويانيده است ، بنا بر اين ، عمر مى‌گويد : به عهده توست كه به امر مهم‌ترى قيام كنى و آن شكر خدا است ( در چيزهايى كه براى تو روشن است و مورد اشكال نيست ) از آن نعمت‌هايى كه آن‌ها را براى تو شمرده است ! و لذا خود را مشغول مدار در طلب معناى « أبّ » و شناخت گياه مخصوصى كه نامش « أبّ » است و بر شناخت

اجمالى آن اكتفا كن تا وقتى كه مفهوم آن روشن گردد . پس از آن مردم را سفارش نموده

1) . صحيح بخارى : 9 / 95 ، طبع مطبعه اميريه ، بولاق ، كتاب الاعتصام ، باب ما يكره من كثرة السّؤال و تكلّف ما لايعنيه . و اين حديث را از سليمان بن حرب از حمّاد بن زيد از ثابت از انس روايت مى‌كند .

است كه در تمام مشكلاتى كه براى آن‌ها در قرآن پيش مى‌آيد به اين روش عمل كنند.⁽¹⁾

غلط و باطل بودن اين جواب واضح است ؛ زيرا - علاوه بر اين‌كه جهل عمر و ابوبكر را به معناى « أبّ » نفى نكرده است ، و عبارت شيخَين صريح در جهل و نادانى بوده مثل : أيّ سماء تظلّني و أيّ أرض تقلّني إذا قلت في كتاب اللّه ما لا أعلم ؟ و عبارت : كلّ هذا قد عرفناه ، فما الأب ؟ - معلوم نشد كه چگونه سؤال از معناى ظاهرى و بسيط لفظى از ألفاظ قرآن ، تكلّف است ؟ به‌طورى كه حتى مردم عرب هم نبايد از الفاظ و معناى ظاهرى آن سؤال كنند با وجود اين‌كه قرآن براى تدبّر و تأمّل و تفكّر آمده است ؟

علّت منع خلفاء از نقل حديث

خداوند متعال در سوره نحل مى‌فرمايد : « وَ أَنْزَلْنا إلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إلَيْهم وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ » ؛⁽²⁾ما به سوى تو قرآن فرستاديم تا براى مردمان بيان كنى آنچه ( از احكام قرآن ) به سوى آن‌ها فرستاده شد ، تا اين كه آن‌ها در آن تأمّل كنند ( و به حقائق و معارف آن معرفت پيدا كنند ) خداوند متعال پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را مبيّن كلام خودش معرّفى كردند . ولى خلفاى غاصب به غرض جدايى قرآن از عترت به اين فكر افتادند كه به احاديث رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بى‌توجّه و بى‌اعتنا باشند ، تا بتواند قرآن را آن‌طور كه دلخواه خود ايشان بوده ، تفسير و تأويل كنند و لذا ابوبكر تنها به سوزاندنِ احاديثِ جمع آورى شده خود ، اكتفا نكرده بلكه با كمال جرأت صريحا فرمان داد كه از نقل احاديث از پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شديدا جلوگيرى شود ، چنان‌كه ذهبى - كه از علماى عامه است - در كتاب « تذكرة الحفاظ » نقل مى‌كند كه ابوبكر گفت :

... لا تحدّثوا عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمشيئا فمن سألكم فقولوا : بيننا و بينكم كتاب اللّه ؛⁽³⁾

1) . تفسير كشاف : 2 / 525 ، طبع اوّل .

2) . سوره نحل : 44 .

3) . تذكرة الحفاظ : 3 .

از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم حديثى نقل نكنيد ، و هر كس ( چيزى ) از شما پرسيد ، بگوئيد : كتاب خدا در بين ما هست ( به آن رجوع كنيم ) .

در همين كتاب از قاسم بن محمد نقل مى‌كند كه گفت : عايشه مى‌گويد :

جمع أبي الحديث عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كانت خمسمأة حديث ، فبات ليلة يتقلّب كثيرا ، قالت : فغمني ، فقلت : أتتقلّب لشكوى ، أو لشيء بلغك ؟ فلمّا أصبح قال : أي بنيّة هلمّي الأحاديث الّتي عندك ، فجئته بها فدعا بنار فحرقها ... ؛⁽¹⁾

پدرم پانصد حديث از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گرد آورده بود ، شبى بسيار به خود مى‌پيچيد ، اين حالت وى مرا اندوهناك نمود ، گفتم : آيا اين ناراحتى به علت بيمارى است يا چيز ديگرى كه به تو رسيده است ؟ چون صبح شد ، گفت : دخترم ! احاديثى كه نزد توست پيش من بياور ، چون آوردم ، آتشى طلبيد و همه را سوزانيد ... !!

و علّت منع شيخَين از بررسى در آيات قرآن و شأن نزول آن‌ها و تأمّل و تفكّر در آن‌ها و منع از نقل احاديث رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و نهى شديد توأم با عقوبت و شكنجه ، جز تخدير و خام گذاردن اذهان عامه مردم از ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و آيات وارده در شأن آن حضرت ، نبوده است .

ذهبى مى‌گويد :

هكذا هو كان عمر ، يقول : اقلّوا الحديث عن رسول اللّه ، و زجر غير واحد من الصّحابة عن بثّ الحديث . و هذا مذهب لعمر و غيره ؛⁽²⁾

آرى عمر چنين بود ، او مى‌گفت : از پيامبر كمتر حديث نقل كنيد و چندين صحابى را نسبت به نشر احاديث توبيخ كرد . آرى اين شيوه و مذهب و ايده عمر و غير عمر بود .

1) تذكرة الحفاظ : 5 .

2) سير اَعلام النبلاء : 2 / 601 .

طبرى مى‌گويد :

هر وقت خليفه ، حاكم و يا استاندارى را براى نقطه‌اى اعزام مى‌كرد ، به او چنين سفارش مى‌كرد : فقط قرآن بخوانيد و از محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كمتر روايت نقل كنيد و من هم با شما هم صدا هستم .⁽¹⁾

قرظة بن كعب انصارى مى‌گويد :

أردنا الكوفة فشيّعنا عمر إلى « صرار » و قال : تدرون لِمَ شيَّعتكم ؟ فقلنا : نعم ، نحن أصحاب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، فقال : إنّكم تأتون أهل قرية ، لهم دويّ بالقرآن كدويّ النّحل ، فلا تصدّوهم بالأحاديث فتشغلوهم ، جرّدوا القرآن . وأقلّوا الرّواية عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وأمضوا ، وأنا شريككم ؛⁽²⁾

هنگامى كه قصد عزيمت به كوفه را كرديم ، عمر بن خطاب تا منطقه « صرار » به بدرقه ما آمده و گفت : مى‌دانيد چرا شما را بدرقه كردم ؟ گفتيم : لابد به خاطر اين‌كه ما از صحابه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هستيم ؟ گفت : شما وارد آبادى و روستايى مى‌شويد كه قرآن مى‌خوانند ، مبادا آنان را با خواندن و قرائت احاديث پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از خواندن قرآن باز داريد ! تا مى‌توانيد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كمتر حديث نقل كنيد .

ذهبى مى‌نويسد :

عمر سه نفر ( از صحابه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) به نام‌هاى ابن مسعود و ابوالدرداء و ابو مسعود انصارى را زندان كرد و به آنان اعتراض كرد كه چرا از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم زياد حديث روايت كرديد ؟ !⁽³⁾

و به نقل ديگر از حاكم و ذهبى : عمر ابن مسعود و ابوالدرداء و ابوذر را زندانى كرد

1) . تاريخ الاُمم والملوك : 3 / 273 .

2) . الطبقات الكبرى : 6 / 7 ، المستدرك على الصحيحين : 102 .

3) . تذكرة الحفاظ : 1 / 7 .

و آنان را به جرم اشاعه دادن و نقل احاديث پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله توبيخ نمود ، و آنان را تا آخر خلافتش محكوم به اقامت اجبارى در مدينه كرد .⁽¹⁾

عمر به همه شهرها نوشت : نزد هر كس حديث هست بايد نابودش كند .⁽²⁾

محمد بن ابى‌بكر مى‌گويد :

در زمان عمر احاديث زياد شد ، وقتى به نزدش آوردند ، دستور داد آن‌ها را سوزانيدند .⁽³⁾

اين مكر و حيله براى اين بود كه مردم از فضائل و مناقب اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام مطلع نشوند و نيز براى فهم قرآن به در خانه آن‌ها نروند ، نظير همان حيله معاويه كه به ابن عباس گفت : « قرآن بخوان ولى از معنى كردن آن بپرهيز ، و تأويل قرآن را براى مردم بيان نكن »⁽⁴⁾چون مى‌دانست كه بسيارى از آيات قرآن در فضائل و مناقب اهل‌بيت عليهم‌السلام نازل شده ، و نيز مفسّر حقيقى قرآن و قرآن ناطق ، محمّد و آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌باشند .

اين حقير ( يعنى تراب اقدام شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام ) مى‌گويد : با اين حال علماى عامّه و پيروان مكتب سقيفه با بى‌شرمى تمام خود را اهل‌سنّت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

و شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام را اهل بدعت مى‌خوانند و حال آن‌كه اهل‌سنّت واقعى و پيروان راستين سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌باشند.

اين سياست بهترين حربه بود براى سوق دادن امت ، به تفسير به رأى نمودن قرآن كريم ، و دنياطلبان از اين راه هر چه اراده مى‌نمودند به نام تفسير قرآن ، بيان مى‌داشتند .⁽⁵⁾

چنان‌كه ابوهريره كه از اصحاب صفّه و از فقرا بود و براى امرار معاشش دائما در خدمت اين و آن بوده ، و در سال هفتم هجرى مسلمان شده ، و به تصريح « بخارى » در صحيحش ، او پس از اسلامش سه سال پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را بيشتر درك نكرده است و تمام اين مدّت را غالبا در فكر سير كردن شكم و تأمين معيشت خود بوده است ، با اين حال ، ابن حجر عسقلانى در كتاب « الاصابة : 4 / 205 » مى‌نويسد : ابوهريره از جهت نقل حديث گوى سبقت از همه صحابه ربوده است و بعضى منقولات او را به پنج هزار و سيصد 5300 حديث تحديد كرده‌اند ! و بخارى ، از آن‌ها فقط 446 حديث را انتخاب و نقل نموده است . و اين تعداد حديث كه از ابوهريره نقل گرديده ، بيش از سه برابر نسبت به احاديثى است كه عامّه از اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و از ابوبكر و عمر و عثمان نقل كرده‌اند ؛ زيرا مجموع احاديث منقوله از اميرالمؤمنين عليه‌السلام و از سه خلفاى غاصب ، 1411 حديث است ، كه 586 حديث از اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، و 142 حديث از ابوبكر ، و 537 حديث از عمر ، و 146 حديث از عثمان ، نقل كرده‌اند . چگونه ممكن است ابوهريره كه حدود سه سال بيشتر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را درك نكرده ، آن هم با آن وضع رقّت بارى كه از نظر معيشت داشته ، مجموع احاديث عامّه به نسبتِ ثلث احاديث ابوهريره نشود ، با وجود اين‌كه اميرالمؤمنين على عليه‌السلام باب مدينه علم رسول بوده ، و هميشه با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بوده است . و خلفا نيز سال‌ها پيش از ابوهريره - به حسب ظاهر - اظهار اسلام نموده‌اند ، و با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله معاشرت زيادترى داشته‌اند . ( براى اطلاع بر تفاصيل قضايا به كتاب « ابوهريره » سيّد شرف الدين رحمه‌الله و ديگر كتب رجوع كنيد . ) و مؤيّد وجود احاديث جعلى بسيار در منابع عامّه اين است كه : ابن جوزى در كتاب « الموضوعات : 1 / 49 » از ابي شيبه نقل نموده كه مى‌گويد : « كنت أطوف بالبيت و رجل من قدّامي يقول : أللهمّ اغفر لي و ما أراك تفعل ، فقلت : يا هذا قنوطك أكثر من ذنبك ، فقال لي : دعني ، فقلت له : أخبرني ، فقال : إنّي كذبت على رسول اللّه

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خمسين حديثا ، و طارت في النّاس ما أقدر أن أرد منها شيئا . » و از ابى لهيعه نقل نموده كه گفت : « دخلت على شيخ و هو يبكي ، فقلت ما يبكيك ؟ فقال : وضعت أربعمأة حديث أدخلتها في تاريخ النّاس فلا أدري كيف أصنع » .

1) . مستدرك حاكم : 1 / 110 ، سير اعلام النبلاء : 7 / 206 .

2) كنزالعمال : 5 / 237 .

3) طبقات ابن سعد : 5 / 140 .

4) . كتاب سليم بن قيس : 199 و چاپ سه جلدى : 2 / 782 - 784 ، العوالم ، امام حسن عليه‌السلام : 26 ، به نقل از احتجاج .

5) . نيز اين عمل خائنانه موجب شد كه جماعتى هواپرست ، به جعل احاديث همّت گمارده و تا آنجا كه مى‌توانستند ، در نشر اكاذيب مى‌كوشيدند .

پس از او در زمان خلافت عمر بن خطاب و عثمان بن عفان ، اين بدعت ويران‌گر ، شديدتر مورد عمل قرار گرفت ؛ زيرا در اين زمان ، كسى جرأت نقل حتى يك حديث را هم از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نداشت و كم‌كم بدعت‌ها آغاز شد و اسلام رنگ ديگرى به خود گرفت ، و آن عدالت و انصاف و مواسات و نوع دوستى و تحفظ ناموسى كه با زحمات طاقت فرساى پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پايه گذارى شده بود ، به تدريج صورت ديگرى پيداكرد ! و خلفاء براى تثبيت مقام و حكومت و خود مختارى و رسيدن به اميال و هوس‌هاى خود از هر دستبردى به ذخائر اسلامى دريغ نكردند ! احكام خدا را تغيير دادند ، بيت المال را هدر دادند ، و ياران و اصحاب با وفاى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را به انواع بلاها مبتلا ساختند ، بعضى را كشتند و بعضى را تبعيد نمودند ! زنان مسلمان

را پرده دريدند حتى فاجعه عظمائى كه در تاريخ بشرى فراموش شدنى نيست ، پديد آورده و دل عزيزترين عزيزان خدا و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را خون كرده ، پهلويش بشكستند ! تا آنجا كه اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليهماالسلام را در محراب عبادت ، و حسنش عليه‌السلام را كه نور چشم رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، به زهر جفا شهيد نمودند ، و حسينش عليه‌السلام را از دم شمشير گذراندند ! و اهل‌بيت گراميش را به اسارت به شهرها بردند ! و كردند آنچه كردند ! ! و همين اوان بود كه دست‌هاى خائنانه غارتگران به بيت‌المال مسلمانان دراز گرديده ، و با ذخائرى كه مى‌بايست صرف نيازمندان و ارباب حاجت شود ، عناصرى را بر انگيختند تا با نشر اكاذيب و جعل احاديث در فضائل خود و تنقيص اهل‌بيت عليهم‌السلام ، آتش كينه خويش را فرو نشانند ! كه به راستى اگر كسى اين وقايع رقّت بار را در تاريخ اسلام ببيند ، به يقين قلبش مى‌سوزد ، و از ديدگانش اشك جارى مى‌گردد .

جهل ابوبكر و عمر به معناى « كلاله »

*جهل ابوبكر و عمر به معناى « كلاله »⁽¹⁾

چنان‌كه موافق روايات اهل‌بيت عليهم‌السلام و مستفاد از آيات سوره نساء است ، « كلاله » همان اولاد پدر و مادر هستند ( كه برادران پدرى و مادرى يا پدرى تنها يا مادرى تنها باشند ) .

مرحوم شيخ مفيد در كتاب ارشاد نقل كرده است كه از ابوبكر درباره معناى « كلاله » پرسيدند ، در پاسخ گفت :

« أقول فيها برأيي فإن أصبتُ فمن اللّه و إن أخطاتُ فمن نفسي و من الشّيطان ؛ من در اين باره آنچه نظر و رأى من است مى‌گويم ، اگر درست بوده از خداست ، و اگر خطا و نادرست بود ، از نفس من و از شيطان است .

1) . طعن مشترك ابوبكر و عمر . كلاله به معناى اولاد پدر و مادر است كه برادران پدرى و مادرى يا پدرى تنها يا مادرى تنها باشند .

چون پاسخ او را به اميرالمؤمنين عليه‌السلام رساندند فرمود :

چقدر او بى‌نياز است از اعمال رأى و نظر كه در اين‌جا بدهد ؟ ( يعنى مسئله نظرى نيست كه احتياج به رأى باشد بلكه مسئله لغوى است و به علم لغت نياز دارد ) آيا او ندانسته است كه كلاله به برادران و خواهران پدر و مادرى مى‌گويند ؟ ! و نيز به خصوصِ برادران و خواهران پدرى مى‌گويند ؟ ! و هم‌چنين به خصوصِ برادران و خواهران مادرى مى‌گويند ؟ ! خداوند عزّوجلّ مى‌فرمايد : « اى پيامبر ! چون از تو بپرسند ، بگو : خداوند درباره ميراث كلاله اين طور حكم مى‌كند كه اگر مردى بميرد و فرزندى نداشته باشد و از براى او فقط يك خواهر پدر و مادرى و يا يك خواهر پدرى بوده باشد ، او بايد نصف ما ترك از اموال آن مرد متوفّى را ببرد » و نيز خداوند عزّوجلّ مى‌فرمايد : « اگر مردى و يا زنى ، برادر و يا خواهرِ مادرى متوفّى باشد ، در صورتى كه فقط يك نفر باشد و زيادتر نباشد ، يك ششم از ارثيه را مى‌برند و اگر از يك تن بيشتر باشند ، همگىِ ورّاث در يك سوّم از اموال و ما ترك متوفّى شريك خواهند بود .⁽¹⁾

بنا بر اين ، لفظ « كلاله » در قرآن داراى معناى مشخص است كه اوّلاً به خواهران و برادران پدر و مادرى ، و ثانيا به خصوص پدرى ، و ثالثا به خصوص مادرى گفته مى‌شود . و اين حكم براى اين موضوع در قرآن منصوص است ( چنان‌كه در سنّت هم از طريق اهل‌بيت عليهم‌السلام تصريح به آن شده است ) و در اين صورت ، نظر و رأى در اين‌جا وجهى ندارد . لذا آن حضرت فرمود : چقدر او از اعمال رأى و نظر در اين

1) . الارشاد : 1 / 200 . ما أغناه عن الرّأي في هذا المكان ! أما علم أنّ الكلالة هم الإخوة و الأخوات من قبل الأب و الأمّ و من قبل الأب على انفراده و من قبل الاُمّ على انفرادها . قال اللّه عزّ و جلّ : « يَسْتَفْتُونَكَ قُلْ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ إِنْ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ » النساء : 176 . و قال عزّ قائلاً : « وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَوْ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ » . ( سوره نساء : 12 ) خداوند براى كلاله در آيه اوّل كه شامل خواهر پدر و مادرى و خواهر پدرى تنها مى‌شود ، نصف از ما ترك ميت را ارث قرار داده است و براى كلاله كه در آيه دوّم فقط اختصاص به برادر و يا خواهر مادرى دارد ، سدس و يا ثلث را در فرض انفراد و يا اجتماع مقرّر نموده است .

مسئله بى‌نياز است ، و اين مسئله ، مسئله نظرى نيست تا محتاج به نظر باشد ، بلكه مسئله لغوى است و آيه قرآن حكمش را صريحا بيان كرده است .

خاصّه و عامّه روايت كرده‌اند كه از ابوبكر معناى « كلاله » را پرسيدند ، ندانست .

و بعد از آن گفت : « به رأى خود مى‌گويم ، اگر صواب باشد از خداست ، و اگر خطا باشد از من و از شيطان است ، و خدا از آن برى است . كلاله ما سواى والد و ولد است » .⁽¹⁾

در حقيقت ، اين جريان حاوى دو طعن براى خليفه است ، اول : ندانستن معناى قرآن . دوّم : تفسير به رأى آن . در حالى‌كه عامه به طرق بسيار روايت كرده‌اند كه : هر كس در قرآن به رأى خود سخن بگويد ، جاى خود را در آتش مهيا داند .⁽²⁾و به روايت ديگر : اگر صواب گويد ، خطا كرده است .⁽³⁾

و به روايت ديگر : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جمعى را ديد كه به رأى خود قرآن را تفسير مى‌كردند ، فرمود : كه جمعى پيش از شما بودند به همين هلاك شدند كه كتاب خدا را بر هم زدند ، هرگاه به رأى خود بگوييد ، در كتاب الهى اختلاف به هم مى‌رسد كه رأى‌ها مختلف است . و حكم خداوند خلافى ندارد و همه با هم موافق است .

هر چه را مى‌دانيد بگوئيد و هر چه را نمى‌دانيد به كسى كه مى‌داند واگذاريد ، دواى ندانستن پرسيدن است .⁽⁴⁾

علاوه بر اين‌كه ابوبكر در اين كلامش : « أقول فيها برأيي فإن أصبتُ فمن اللّه و إن أخطاتُ فمن نفسي و من الشّيطان » خود را قرين شيطان كرده و ممكن است كه مرادش از شيطان عمر باشد.

1) . الكشف والبيان عن تفسير القرآن أى تفسير الثعلبى : 3 / 269 ، جامع البيان المشهور بتفسير ابن جرير الطبرى : 4 / 192 ، الدرّ المنثور : 2 / 250 .

2) . بحارالانوار : 3 / 223 حديث 14 ، سنن الترمذى : 5 / 199 رقم 2950 و 2951 ، اصول السرخسى : 2 / 121 ، المنخول من تعليقات الاصول : 427 .

3) . الفوائد المجموعة ، الشوكانى : 317 ، وسائل الشيعة : 27 / 205 ، تفسير الصافى : 1 / 8 ، 36 .

4) . حق اليقين علامه مجلسى رحمه‌الله : 217 .

ملا على متّقى در كنزالعمّال رواياتى را ذكر كرده كه : ابوبكر و عمر معناى كلاله را نمى‌دانستند ، از جمله بعد از آن‌كه نظير صدر همين روايتى كه از ارشاد مفيد آورديم ( كه ابوبكر گفت نمى‌دانم ) را ذكر كرده ، اين جمله را اضافه دارد كه ابوبكر گفت :

« أراه ما خلا الوالد و الولد ؛ رأى من اين است كه كلاله غير از پدر و فرزند است » . و چون عمر به خلافت رسيد گفت : كلاله ، غير از خصوص فرزند است و در عبارتى دارد : « من

لا ولد له ؛ كسى كه فرزند ندارد » . و وقتى كه با خنجر ابولؤلؤ مجروح شد ، گفت : من از خدا شرم مى‌كنم كه در اين مسئله خلاف رأى ابوبكر را بدهم ، رأى من همان است كه كلاله ، غير از پدر و فرزند است .⁽¹⁾

عجب از كسى كه شرم از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نكرده و سخن او را به هذيان نسبت داده ولى از ابوبكر شرم كند و براى رعايت او از رأى خود برگردد .⁽²⁾

حاكم در مستدرك از محمد بن طلحة از عمر بن خطاب روايت كرده است كه او گفت :

لأن أكون سئلت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عن ثلاث أحبّ إليّ من حُمر النعم : من الخليفة بعده ؟ و عن قوم قالوا : نقرّ بالزّكاة في أموالنا و لا نؤديّها إليك ، أيحلّ قتالهم ؟ و عن الكلالة ؛⁽³⁾

اگر من درباره سه موضوع از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله سؤال مى‌كردم براى من از شتران سرخ‌مو بهتر بود : 1 . خليفه بعد از او كيست ؟ 2 . درباره قومى كه مى‌گويند

1) . كنزالعمّال : 11 / 75 و 76 ، حديث 323 ، كتاب الفرائض ، طبع حيدر آباد سال 1346 ، از سعيد بن منصور در « سنن » خود و از عبدالرّزّاق در « جامع » و از ابن ابى شيبة و از دارمى و از ابن جرير و از ابن منذر ، و از بيهقى در « سنن » خود روايت كرده است . بيهقى در « سنن » خود صدر اين روايت را كه راجع به ابوبكر است در جلد : 6 / 223 و ذيل آن را كه راجع به عمر است در صفحه 224 از شعبى روايت نمود . و دارمى در « سنن » خود جلد : 3 / 365 صدر آن را نيز ذكر كرده است .

2) . اگر قول اوّل بدون مستند بود ، واى به حال او كه بدون مستند كلام خدا را تفسير كرده است و اگر مستند داشته است ، واى به حال او كه به جهت رعايت ابوبكر در وقت مردن از آن بر گردد .

3) . المستدرك : 2 / 303 ، الدّرّ المنثور : 2 / 249 ، تفسير ابن كثير : 2 / 464 طبع دار الفكر ، تفسير قرطبى : 6 / 29 .

ما به دادن زكات در اموال خودمان اقرار و اعتراف داريم و لكن زكات را به تو نمى‌دهيم ، آيا جنگ با اين جماعت جايز است ؟ 3 . از كلاله .

پس معلوم شد كه آنچه در باب كلاله مى‌گفتند ، همه به رأى و خواهش نفس بود ، بدون اين‌كه هيچ مستندى داشته باشند . و از اين‌جا ظاهر مى‌شود كه بناى جميع امور آن‌ها بر هواهاى باطله و مصالح دنيوى بوده بدون اين‌كه مستند به دليل و حجّتى باشد .

تعداد روايات منقول از خليفه !

از جمله ادله براى اثبات جهل ابوبكر اين است كه با وجود اين‌كه او را از جمله مخصوصان و مصاحب غار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌دانند ،⁽¹⁾

الف) ابوبكر در هيچ جا به اين فضيلت اعتراف نكرده است ، در حالى كه در روز سقيفه به كمتر از آن هم اشاره كرد و گفت : « نحن عشيرة رسول اللّه و أوسط العرب أنسابا و ليست قبيلة من قبائل العرب إلا و لقريش فيها ولادة ». ( البداية والنهاية : 6 / 205 )

ب) به گفته عسقلانى ، ابوجعفر مؤمن طاق - كه از تابعين است - منكر ارتباط داشتن آيه غار با ابوبكر بودند . ( لسان الميزان : 5 / 115 )

ج) عايشه خودش تصريح كرد كه هيچ آيه‌اى در حق ما نازل نشده است ، پس آيه غار به مصاحبت كسى غير از ابوبكر اشاره دارد . « لم ينزل اللّه فينا شيئا من القرآن ». ( صحيح بخارى : 6 / 42 ، تاريخ ابن اثير : 3 / 199 ، البداية والنهاية : 8 / 96 )

د) مشهور است كه ابوبكر در مدينه به استقبال پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آمد ، پس ابوبكر همراه آن حضرت نبود .

ه) روايت صحيح وارد شد كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به هنگام هجرت به غار ، تنها بود . ( البداية والنهاية : 6 / 205 )

و) آن قيافه شناس فقط آثار و جاى پاى پيامبر را ديد ، و هرگز سخن از ابوبكر به ميان نياورد . ( فتوح البلدان : 1 / 64 ) و از يحيى بن معين تشكيك در آن فهميده مى‌شود . ( تهذيب الكمال : 29 / 26 )

ز) طبق روايت بخارى و ديگران ، ابوبكر جزء اولين گروه از مهاجرين بوده و قبل از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وارد مدينه شده و در نماز جماعت گروه اول از مهاجرين شركت مى‌كرد . ( صحيح بخارى : 1 / 128 ، كتاب الأذان ، جلد 4 / 240 ، كتاب الأحكام باب استقصاء الموالي واستعمالهم ، سنن البيهقى : 3 / 89 ، فتح البارى : 13 / 179 ، جلد 7 / 261 و 307 )

و مى‌گويند كه او اسبق

1) . بعضى از محقّقين نوشته‌اند كه همان راهنما و دليل پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله يعنى : عبداللّه بن بكر بن اريقط يار غار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود نه ابوبكر ، و اين تشابه و تقارب اسمى سبب اين اشتباه شد كه گمان كنند آن شخص ابوبكر بود . دليل بر اين مطلب امورى است :

در اسلام است ،⁽¹⁾

و عمر پس از چهل و اندى از مرد و زن ، اسلام آورد . ( طبقات ابن سعد : 3 / 269 ، تاريخ الاسلام ، السيرة النبويّة : 180 ، صفة الصفوة : 1 / 274 )

در مدّت بعثت آن حضرت ، زياده از صد و چند حديث ، روايت نكرده ، با آن‌كه بسيارى از آن‌ها دروغ و مجعول است ! ! مثل حديث ميراث انبياء و نظير آن ، بلكه احاديث پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را آتش مى‌زد ! چنان‌كه متّقى هندى و غير او به آن اعتراف كرده‌اند .⁽²⁾

احمد بن حنبل در مسند خود فقط « هشتاد » حديث از ابوبكر نقل مى‌كند و از اين هشتاد حديث ، بيست مورد تكرارى است كه با حذف اين‌ها ، فقط شصت حديث از ابوبكر نقل شده است .

ابن كثير نيز با زحمت زياد ، توانسته « هفتاد و دو » حديث از خليفه جمع كند و اسم آن را « مسند صدّيق » نهاده است .

اين احاديثى كه علماى عامّه براى خليفه جمع نموده‌اند اگر با احاديثى كه از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صادر شده است سنجيده شود ، مثل قطره‌اى است در مقابل اقيانوس بى‌كران .

ابوهريره فقط سه سال نزد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود ، با اين حال « ابن مخلد » در مسند خود ، « پنج هزار و سيصد » حديث از ابوهريره نقل مى‌كند كه از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شنيده است .⁽³⁾

1) . مورّخين عامه اعتراف كردند كه ابوبكر اولين كسى نبود كه مسلمان شد ، بلكه : « لقد أسلم قبله أكثر من خمسين ؛ قبل از او بيش از پنجاه نفر مسلمان شدند » . تاريخ طبرى : 1 / 540

2) . متقى هندى در كنزالعمال : 10 / 285 ، مى‌نويسد : « إنّ الخليفة أبابكر أحرق خمس‌مأة حديث كتبه ؛ يعنى ابوبكرپانصد حديثى را كه از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نوشته بود ، به آتش كشيد » از عايشه روايت كردند كه مى‌گويد : « جمع أبي الحديث عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كانت خمسمأة حديث ، فبات ليلة يتقلّب كثيرا ، قالت : فغمني ، فقلت : أتتقلّب لشكوى ، أو لشيء بلغك ؟ فلمّا أصبح قال : أي بنيّة هلمّي الأحاديث الّتي عندك ، فجئته بها فدعا بنار فحرقها ... ؛ تذكرة الحفاظ : 5 « پدرم پانصد حديث از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گرد آورده بود ، شبى ، بسيار به خود مى‌پيچيد ، اين حالت وى مرا اندوهناك نمود ، گفتم : آيا اين ناراحتى به علت بيمارى است يا چيز ديگرى كه به تو رسيده است ؟ چون صبح شد ، گفت : دخترم ! احاديثى كه نزد توست پيش من بيار ، چون آوردم ، آتشى طلبيد و همه را سوزانيد ... ! ! »

3) . الاصابة : 4 / 205 .

احمد بن فرات ، « يك مليون و پانصد هزار » حديث از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل مى‌كند و از بين آن‌ها « سيصد هزار » حديث انتخاب مى‌كند .⁽¹⁾

ابوزرعه ، « صد هزار » حديث حفظ بوده است و بعضى مى‌گويند : هفتصد هزار حديث حفظ بوده است . و بعضى‌ها يك مليون و برخى صد هزار حديث از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله

حفظ بوده‌اند كه در تاريخ نوشته شده و علامه امينى رحمه‌الله در كتاب شريف « الغدير » اسامى آنان را ذكر كرده است .⁽²⁾

حال شما قضاوت كنيد كه با اين گستردگى علوم و معارفى كه در زمينه‌هاى مختلف از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بيان شده ، چگونه سزاوار است كه جانشين پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقط حدود « صد و چهار »⁽³⁾حديث از آن حضرت ياد گرفته باشد ؟ آيا عقل و انصاف قبول مى‌كند كه خليفه با اين معلومات اندك از معارف آسمانى ، بتواند جاى خالى پيامبرخدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را پر كند و پاسخگوى امّت باشد ؟ ! چرا خليفه ( ابوبكر ) اين قدر كم حافظه و جاهل بود ؟ چگونه انسان آزاد و عاقل ، اين چنين شخصى را به عنوان نماينده خدا و خليفه رسول‌خدا مى‌پذيرد ؟ امّا باب مدينه علم رسول و صاحب « سلونى قبل أن تفقدوني »⁽⁴⁾و كسى كه تورات و انجيل را از اهل كتاب و صاحبانش بهتر مى‌داند ، و گوينده « يَنْحدر عنّي السّيل و لا يرقى إليّ الطّير »⁽⁵⁾، را رها مى‌كند و از علوم

1) . خلاصة التهذيب : 1 / 27 ، رقم 104 .

2) . الغدير : 7 / 115 - 117 .

3) . يا مقدارى كمتر و بيشتر .

4) . يعنى : اى گروه مردمان ! از من هر نوع سؤال ( كه در خاطر ضماير خود مستتر ) داريد قبل از آن‌كه مرا از دست بدهيد ( و مفقود يابيد ) بپرسيد . ( ينابيع المودة : 104 باب 30 ، مناقب خوارزمى : 46 و 47 ، تفسير ابن كثير : 4 / 231 ، الرياض النضرة : 2 / 198 ، تاريخ الخلفاء : 171 ، تهذيب التهذيب : 7 / 337 ، مناقب ابن مغازلى : 430 ، فتح البارى : 8 / 485 )

5) . نهج البلاغة : 1 / 26 ، الخطبة الشقشقية . يعنى : سيل و باران رحمت از اطراف و جوانب من فرو مى‌ريزد و هيچ مرغ و عنقاى بلند پروازى نمى‌تواند بر فراز سر من اوج بگيرد . يا اين چنين معنا شود : « سيل علم از كوه سينه منِ علىّ سرازير مى‌شود و عقل هيچ عاقل و وهم هيچ واهمى نمى‌تواند به قله علم من پر بزند

و معارف زلال و آسمانى او بى‌بهره مى‌شود ، و بلكه شقاوت و ضلالت و تعصّبش به جايى مى‌رسد كه حرف از اعلميّت كسى مى‌زند كه ترجمه ظاهر قرآن را نمى‌داند و از معارف و علوم رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فقط « صد و چهار » حديث ياد گرفته باشد ، آن هم احاديثى كه نوشتن آن‌ها جز شرم و رسوايى چيزى به دنبال ندارد !⁽¹⁾

اين حديث را با سخنان اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خطبه‌هاى نهج البلاغه بسنجيد تا ميزان علم و آگاهى ابوبكر واضح‌تر شود . به خاطر همين كمى علم خليفه است كه ميمون بن مهران مى‌گويد : اگر كسى منازعه يا مسئله‌اى پيش خليفه مى‌برد ، اگر چيزى از قرآن يا سنّت پيامبر مى‌دانست ، طبق آن قضاوت مى‌كرد . و اگر چيزى نمى‌يافت ، بيرون مى‌آمد و جواب مسئله را از مسلمين مى‌پرسيد . گاهى مى‌شد كه گروهى نزد او جمع شده و هر كدام نظريّه‌اى مى‌دادند ... و اگر چيزى يافت نمى‌شد ، سران و نيكان مردم را جمع مى‌نمود و در خصوص مسئله با آنان مشورت مى‌نمود . سنن دارمى : 1 / 58

غير از خليفه اوّل ، خليفه دوّم نيز نسبت به معناى كلمه « كلاله » جاهل بود و شاهد آن اين است كه ملاعلى متّقى هندى از سعيد بن مسيب روايت كرده است كه عمر از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از كيفيت ارث كلاله پرسيد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « أو ليس قد بيّن اللّه ذلك ؟ ؛ آيا خداوند آن را روشن نساخته است ؟ » پس از آن اين آيه كريمه را قرائت فرمود : « وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلاَلَةً أَوْ امْرَأَةٌ ... . »⁽²⁾ولى عمر باز هم نفهميد و به دخترش حفصه گفت : هر وقت ديدى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله داراى نشاط است از معناى آن از او بپرس ! و چون حفصه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسيد ، حضرت فرمود : آيا پدرت گفته است كه بپرس ؟ « ما أرى أباك يعلمها أبدا ؛ من نمى‌بينم كه پدرت تا ابد اين مسئله را بفهمد ! » و عمر خودش مى‌گفت : « ما أراني أعلمها أبدا و قد قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ذلك ؛⁽³⁾

گمان نمى‌كنم كه هيچ وقت بتوانم معناى كلاله را بفهمم ، در صورتى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره من

1) . به عنوان نمونه به يكى از احاديث خليفه غاصب اشاره مى‌كنيم : « قال أبوبكر : إنّ رسول اللّه أهدى جَمَلاً لأبي جهل ؛ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ابوجهل يك شتر هديه كرد .

2) . سوره نساء : 12 .

3) . كنزالعمال : 11 / 73 و 74 حديث 320 ، از ابن راهويه و از ابن مردويه روايت كرده است و گفت : اين حديث صحيح است . و تفسير الدّرّ المنثور : 2 / 249 و فضل بن شاذان در ايضاح : 325 ذكر نموده‌اند .

اين عبارت را گفته است ! » و اين خود سند واضح و محكم بر حماقت او به نصّ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است .

عمر بن خطاب در روز جمعه‌اى خطبه خواند و از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ياد كرد سپس از ابوبكر ياد كرد و پس از آن گفت : « من پس از خودم چيزى را كه نزد من اهمّ از كلاله باشد نمى‌گذارم ، من در هيچ مسئله‌اى به اندازه مسئله كلاله به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مراجعه نكردم و آن حضرت در هيچ امرى مثل اين مسئله با من تند نشد و خشونت و غلظت ننمود ، تا به جايى كه با انگشت خود به سينه من زد و گفت : « يا عمر ! ألا يكفيك آية الصّيف الّتي في آخر سورة النساء ؟⁽¹⁾اى عمر ! آيا آيه صيف كه در آخر سوره نساء است ، براى تو بس نيست » و عمر گفت : اگر زنده بمانم در مسئله كلاله ، حكم مى‌كنم كه هر كس قرآن خوانده باشد و هر كس قرآن نخوانده باشد مطابق حكم من حكم مى‌كند » .⁽²⁾

سيوطى نقل كرد كه مسروق مى‌گويد : من از عمر بن خطّاب درباره اقرباى خودم كه به عنوان كلاله ارث مى‌برند پرسيدم ، عمر گفت : الكلالة ، الكلالة ، و دست برد و ريش خود را گرفت و گفت : اگر مى‌دانستم براى من بهتر بود از آن‌كه تمام اشياء روى زمين ملك من باشد ! و من از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پرسيدم ، سه بار فرمود : آيا آيه‌اى را كه در صيف نازل شد نشنيده‌اى ؟⁽³⁾

حاكم نيز در ضمن روايتى از حذيفه بن يمان روايت كرده است كه چون آيه « يَسْتَفْتُونَكَ قُلْ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ ... . »⁽⁴⁾نازل شد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آن را به حذيفه

1) . نام آيه كلاله ، آيه صيف است ؛ چون در حجّة الوداع كه موسم تابستان بود نازل شده است . و آن آيه 176 است كه آخرين آيه سوره نساء مى‌باشد .

2) . صحيح مسلم : 3 / 1236 حديث 9 كتاب الفرائض ، تعليقه محمد فؤاد عبد الباقى ، طبع دار احياء التراث العربى . سنن ابن ماجه : 2 / 910 حديث 2726 باب الكلاله ، همين تعليقه با همين طبع ، سنن بيهقى : 6 / 224 و در ذيلش اضافه دارد كه عمر گفت : « و هو ما خلا الأب كذا احتسب » ، و مسند احمد حنبل : 1 / 48 ، تفسير قرطبى : 6 / 29 طبع دار الكاتب العربى سنه 1387 ، تفسير طبرى : 6 / 43 طبع مصطفى البابى سنه 1373 .

3) . تفسير الدّرّ المنثور : 2 / 251 ، تفسير طبرى : 6 / 44 .

4) . سوره نساء : 176 .

تعليم كرد و حذيفه هم آن را به عمر تعليم نمود ، بعد از اين قضيّه ، باز عمر از حذيفه در اين باره پرسيد ، حذيفه گفت :

واللّه انّك لأحمق إن كنت ظننت ! انّه لرقّانيها رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فلقّيتكها كما لقّانيها رسول اللّه ! واللّه لا أزيدك عليها شيئا أبدا ؛⁽¹⁾

سوگند به خدا من چنين مى‌پندارم كه تو مرد احمق و نادانى هستى ! زيرا كه اين آيه را رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من ياد داد و من هم آن را همان‌طور كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من ياد داد به تو ياد دادم ! سوگند به خدا كه ابدا از آنچه به تو ياد داده‌ام - كه طبق تعليم رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به من بوده است - چيزى را بر آن نمى‌افزايم .

مرحوم علامه امينى رحمه‌الله در الغدير بعد از ذكر شانزده حديث از مصادر عامّه در جهل خليفه به معناى « كلاله » مى‌فرمايد : چه اندازه « كلاله » بر خليفه مشكل شده و چه مقدار آن را پيچيده دانسته و سر بسته حكم آن نزد او بوده است ، در حالى‌كه دين اسلام آئينى آسان و همگانى است . و آيا او وقتى از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بسيار سؤال كرد ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به او پاسخ داد يا نه ؟ اگر پاسخ داد ، پس چرا حفظ نكرد ، و يا چرا درك و فهم او از شناخت آن كوتاه آمده ، و حال آن‌كه دانستن آن براى او از شتران سرخ موى يا از دنيا و آنچه در آن است و يا از قصرهاى شام محبوب‌تر بوده است .

و اگر پاسخ نداده پس محال است كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تأخير بيان از وقت حاجت كند و حال آن‌كه مى‌داند كه به زودى او بر اَريكه خلافت ، تكيه مى‌زند و مسائل و مرافعات را نزد او مى‌آوردند ، با وجود اين‌كه مسئله « كلاله » امرى عمومى و مبتلابه بوده است . لكن حقيقت آن چيزى است كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به حفصه فرمود :

ما أرى أباك يعلمها ؛

من نمى‌بينم كه پدرت آن را بياموزد .

1) . المستدرك : 2 / 303 ، تفسير ابن كثير : 2 / 466 ، تفسير طبرى : 6 / 42 .

و يا فرمود :

ما أراه يقيمها ؛

نمى‌بينم كه آن را اقامه كند .

و اين كشف از واضح بودن حال مى‌كند ، و خواننده را بر واقع و حقيقت حال مطلع مى‌گرداند ، البتّه اگر هواى نفس او را گمراه نكند .⁽¹⁾

و مصيبت بزرگ اين است كه بعد از اعتراف خود او كه : « معنى كلاله براى من روشن نشد » از حكم دادن در آن دورى نكرد و به رأى خودش حكم كرد ، غافل از اين‌كه حق تعالى فرمود :

« وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً »⁽²⁾

پيروى نكن از چيزى كه به آن علم ندارى ، به درستى كه هر كدام از گوش و چشم و دل مورد سؤال قرار مى‌گيرند .

و نيز حق‌تعالى فرمود :

« وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ »⁽³⁾

اگر او سخنى دروغ بر ما مى‌بست ، ما او را با قدرت مى‌گرفتيم ، سپس رگ قلبش را قطع مى‌كرديم ، و هيچ كس از شما نمى‌توانست از ( مجازات ) او مانع شود .

آنچه ابن حجر مى‌گويد كه اختلاف در معناى كلاله⁽⁴⁾سبب شده كه عمر گفت : « من

1) . الغدير : 6 / 181 - 186 . « قال الامينى رحمه‌الله : ما أعضل الكلالة على الخليفة و ما ابهمها و أبهم حكمها عنده ، و هى شريعة مطّردة سمحة سهلة ، و هل هو حين أكثر السؤال عنها أجاب عنه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أو لم يجب ؟ ... ».

2) الاسراء : 36

3) الحاقه :44 - 47 .

4) . به معانى : 1 ) من ليس له الوالد و الولد . 2 ) انّها من سوى الوالد . 3 ) من سوى الوالد و ولد الولد . 4 ) من سوى الولد . 5 ) الإخوة . 6 ) المال . 7 ) الفريضة . 8 ) بنو العمّ و نحوهم . 9 ) العصبات و إن بعدوا .

در كلاله چيزى نمى‌گويم »⁽¹⁾و اين را عذرى براى خليفه در گرفتارى و پريشانى او در معناى كلاله مى‌بيند ، كلامى باطل و مردود است ؛ با وجود اين‌كه معناى آيه واضح است و حق‌تعالى آن را بيان نموده است ، پس چگونه خليفه مى‌گويد براى من بيان نشد ، و اين اختلافات از كجا آمده است در حالى‌كه آيه روشن و مبيّن است و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آيه صيف را در بيان آن كافى مى‌داند .

جهل ابوبكر و عمر به ميراث جدّه

جدّه ميّتى از ابوبكر پرسيد كه از ميراث ، چه چيز به من مى‌رسد ؟ گفت : در كلام خدا و رسولِ او ، نمى‌يابم كه تو را حقّى باشد ، تا آن‌كه مغيرة بن شعبه و محمد بن مسلم به او گفتند :

أنّ الرسول أعطاها السدس ؛⁽²⁾

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، يك ششم از ما تَرَك را به جدّه مى‌داد .

شعبى گويد :

از اجتهاد و رأى ابوبكر و عمر اين بود كه جدّ را در ميراث ، اولى از برادر قرار دادند ، و عمر ناخوش داشت كه در آن حرفى زده شود . پس چون عمر جدّ شد⁽³⁾گفت : « اين كارى بود كه واقع شد و چاره‌اى براى مردم از شناخت آن نيست » پس به سوى زيد بن ثابت فرستاد و از او پرسيد ، زيد پاسخ داد : « رأى ابوبكر اين بود كه ما جدّ را اولى از برادر قرار دهيم » ...⁽⁴⁾

1) . فتح البارى در شرح صحيح بخارى : 8 / 215 .

2) . سنن ابى‌داود : 3 / 167 .

3) . يعنى وقتى خودش پدر بزرگ شد .

4) . مصنّف عبدالرزاق : 10 / 265 حديث 19058 ، سنن كبرى : 6 / 247 ، الغدير : 6 / 165 . « قال الشعبى : كان من رأى أبى‌بكر و عمر أن يجعلا الجدّ أولى من الأخ ، و كان عمر يكره الكلام فيه ، فلمّا صار عمر جدّاً قال : هذا أمر قد وقع لابدّ للناس من معرفته ... ».

دارمى از شعبى نقل كرده :

اوّلين جدّى كه در اسلام وارث شد ، عمر بود كه مالش را گرفت . پس على و زيد نزد او آمده و گفتند : اين مال تو نيست و تو مانند يكى از برادران هستى .⁽¹⁾

سعيد بن مسيب از عمر نقل مى‌كند كه گفت :

از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پرسيدم كه سهم جدّ چگونه است ؟ فرمود : « اين سؤال تو براى چيست ؟ اى عمر ! من گمان مى‌كنم كه تو بميرى پيش از آن‌كه اين را بدانى » سعيد بن مسيب گفت : پس عمر مُردْ پيش از آن‌كه ميراث جدّ را بداند .⁽²⁾

بيهقى از عبيده نقل كرده كه مى‌گويد :

من از عمر درباره جدّ ، صد داستان حفظ كرده‌ام كه تمامش با هم مخالفت دارند و بعضى از آن‌ها برخى ديگر را نقض و باطل مى‌كند .⁽³⁾

ابن ابى‌الحديد گويد :

بسيار اتفاق مى‌افتاد كه عمر فتوايى مى‌داد سپس آن را ابطال مى‌كرد و به ضد آن فتوا مى‌داد ، مثلاً در ميراث جدّ با برادران ، حكم‌هاى زيادى داد كه مخالف با هم بودند ، آن‌گاه ترسيد از حكم در اين مسئله پس گفت : « من أراد أن يقتحم جراثيم جهنّم فليقل فى الجدّ رأيه ؛ هر كس مى‌خواهد خودش را در عذاب‌هاى

بزرگ و شديد جهنم بياندازد پس درباره جدّ به رأى خود فتوا دهد » .⁽⁴⁾

1) . سنن دارمى : 2 / 354 ، بيهقى نيز در سنن كبرى : 6 / 247 ، نقل مى‌كند كه اوّلين جدّى كه در اسلام وارث شد ، عمر بن خطاب بود ... پس عمر خواست كه ميراث و مال او را به تنهايى بگيرد ، و به برادران آن مرده چيزى ندهد ، پس على عليه‌السلام و زيد به او گفتند : اين كار براى تو نيست ...

2) . طبرانى در اوسط ، سيوطى در جمع الجوامع ، و هيثمى در مجمع الزوائد : 4 / 227 « و مى‌گويد : تمام راويان آن ، مردان صحيح هستند . » بيهقى در سنن : 6 / 247 ، الغدير : 6 / 166 . « سألت النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كيف قسّم الجدّ ؟ قال : ما سؤالك عن ذلك يا عمر ؟ إنّى أظنّك تموت قبل أن تعلم ذلك ».

3) . السنن الكبرى : 6 / 245 ، الغدير : 6 / 166 .

4) . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 1 / 61 ، الغدير : 6 / 167 .

مرحوم علامه امينى مى‌فرمايد : من نمى‌دانم كه اين قضاى ضد و نقيضى كه عدد آن به صد مى‌رسد در يك موضوع ، آيا تمام آن‌ها موافق با واقع است ؟ كه اين معقول نيست . يا اين‌كه بعضى از آن‌ها موافق با واقع است ؟ كه در اين صورت ، چرا در تمام موارد به آن رجوع نكرده است ؟

آيا همه آن‌ها از اجتهاد خليفه بوده يا اين‌كه آن‌ها را از صحابه گرفته است ؟ و آيا صحابه از عقائد و آراء خودشان اين فتوى را مى‌دادند ، يا آن‌ها را از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گرفته

بودند ؟ اگر از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيده بودند ، فتواى در آن مختلف و مخالف با هم نمى‌شد ، به ويژه با نزديك بودن آنان به عهد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم . و اگر از اجتهاد ايشان بود ، آيا براى ما هم حق تأمّل و نظر در آنچه كه اجتهاد كرده‌اند و به آن استناد نموده‌اند ، هست يا نه ؟ اصلاً آيا دليلى بر حجّت بودن چنين اجتهادى هست يا نه ؟

چگونه جايز است براى خليفه مسلمين جهل و نادانى به آنچه پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تشريع فرموده‌اند ، تا اين‌كه نادانى و جهل ، او را در تناقض‌گويى گيج و سر در گم كند ؟ و چه اندازه اين مسئله بر خليفه مبهم بوده كه در تمام عمرش نتوانسته آن را ياد بگيرد ؟ و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم خبر دادند كه عُمَر مى‌ميرد پيش از آن‌كه آن را بياموزد ، و او هم مُرد و ميراث جدّ را ندانست !

جهل خلفاى غاصب به اخبار و سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و احكام شرع ، محدود و منحصر به ميراث جدّه و ... نمى‌شود ، از جمله اين‌كه مرحوم امينى در كتاب « الغدير » آورده است كه : ابوموسى اشعرى سه بار اجازه خواست تا بر عمر وارد شود و گويا چنان يافت كه او مشغول است لذا برگشت ، عمر گفت : آيا صداى عبداللّه بن قيس را نشنيديد كه به او اجازه ورود دهيد ؟ ابوموسى را صدا زدند و آمد ، عمر به او گفت : چه

شد كه برگشتى ؟ گفت : ما از جانب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله امر شده‌ايم كه اگر استيذان نموديم و اذن داده نشد ، برگرديم . عمر گفت : بر اين سخنت بايد اقامه بيّنه كنى ( و شاهد بياورى كه اين دستور از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بوده است ) وگرنه تو را حدّ مى‌زنم .

ابوموسى از مجلس عمر خارج شد و به سوى مجلسى از انصار روان گشت . انصار گفتند : گواهى بر اين مطلب نمى‌دهد مگر كوچك‌ترين ما ، سپس ابوسعيد خدرى برخاست و به عمر گفت : ما از جانب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، به اين مطلب امر شده‌ايم .

عمر گفت :

خفي عَلَىّ هذا من أمر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ألهاني عنه الصّفق بالأسواق ؛⁽¹⁾

اين امرِ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر من پنهان بود ، سرگرم بودن به معاملات در بازارها در زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مرا از فراگيرى اين سنّت‌ها و دستورات باز داشت .⁽²⁾

مسلم در صحيح آورده است كه اُبىّ بن كعب به عمر گفت :

يا بن الخطّاب فلا تكوننّ عذابا على أصحاب رسول اللّه ؛ اى پسر خطّاب ! تو بر اصحاب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عذاب نباش.

عمر گفت : سبحان اللّه ، من چيزى را شنيدم و خواستم در ثبوت آن تحقيق نموده باشم .⁽³⁾

بارى ، خليفه اوّل هر بار كه در حكم خدا اشتباه مى‌كرد ، مى‌گفت :

إن أصبتُ فمن اللّه و إن أخطأتُ فمن الشيطان ؛⁽⁴⁾

اگر در حكمى از روى اتفاق تيرى بر نشانه خورد و درست گفتم از جانب خداوند است و اگر خطا كنم از جانب شيطان است ( و مرا معذور بداريد ) .

و هم‌چنين در بسيارى از احكام ، ابوبكر و عمر خطا مى‌كردند و صحابه آن‌ها را

1) . صحيح مسلم : 2 / 234 كتاب آداب ، صحيح بخارى : 3 / 637 طبع هند ، مسند احمد : 3 / 19 ، سنن دارمى : 2 / 274 ، سنن أبى داود : 2 / 340 ، مشكل الآثار : 499 .

2) . الغدير : 6 / 158 .

3) . صحيح مسلم : 4 / 362 حديث 37 ، الغدير : 6 / 223 . نووى در شرح صحيح مسلم : 14 / 131 الغدير : 6 / 224 گويد : معناى اين كلام اين است كه : اين حديث ، خبر مشهورى است در ميان ما ، معروف است در بين بزرگان ما و كوچكان ما ، حتى آن‌كه كوچك‌ترينِ ما ، آن را حفظ دارد و از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيده است .

4) . سنن الدارمى : 2 / 366 باب الكلالة ، سنن البيهقى : 6 / 223 ، شرح العقائد النسفية : 112 .

خبر دار مى‌نمودند و چون مشت نمونه خروار است پس به همين مقدار از بيان جهل آن‌ها اكتفا مى‌كنيم .

طعن يازدهم : قتل مالك بن نويره

اشاره

*طعن يازدهم : قتل مالك بن نويره⁽¹⁾

هنگامى كه ابوبكر بر منصب خلافت غاصبانه تكيه زد ، در پى تأمين منابع مادى نيازمند دريافت زكات بود ، اما بسيارى از قبايل از پرداخت زكات به او امتناع مى‌كردند كه قبيله « بنى‌يربوع » از آن دسته بود .⁽²⁾

اثبات الهداة : 3 / 200 حديث 936 ، بحارالانوار : 30 / 343 حديث 163 ، صراط المستقيم : 2 / 280

با شهادت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مالك با قبيله بنى تميم به سوى مدينه آمد ، و ابوبكر را بر منبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ديد ، پيش آمد و گفت : « چه كسى تو را بر اين منبر بالا برد ، و حال آن‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم على عليه‌السلام را وصى خود گردانيد ، و امر به موالات او كرد ! » ابوبكر امر كرد مالك بن نويره را از مسجد بيرون كنند . منقذ و خالد او را بيرون كردند ، پس ابوبكر خالد را فرستاد و گفت : دانستى چه گفت ! ! من ايمن نيستم از آن‌كه در كار ما رخنه‌اى اندازد كه اصلاح نتوان كرد ، مالك را به قتل برسان !

لذا خالد بن وليد را به سوى مالك بن نويره فرستاد و به او امر كرد كه مالك را به قتل برسان ، پس خالد رفت و مالك را كشت و در همان شب با زوجه‌اش هم بستر شد و جماع كرد ، در حالى‌كه مالك بن نويره مسلمان بود ،⁽³⁾

به تاريخ طبرى : 2 / 272 ، و ج 3 / 242 - 243 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 4 / 183 ، و ج 17 / 206 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 110 ، تاريخ ابى الفداء : 1 / 158 ، الإصابة ابن حجر در ترجمه مالك ، وفيات الاعيان ابن خلكان در ترجمه مالك بن نويره ، كامل ابن اثير : 2 / 357 ، الصواعق المحرقة : 21 ، و نيز به كتاب الغدير : 7 / 158 - 165 ، مراجعه كنيد .

قال الزمخشري في أساس البلاغة : أقتله و عرضه للقتل كما قال : مالك بن نويرة لامرأته حين رآه خالد بن الوليد : أقتلتني بامرأة ؟ يعني سيقتلني خالد بن الوليد من أجلك .

و قال ابن الأثير في النهاية في حديث خالد : إنّ مالك بن نويرة قال لامرأته يَوْمَ قَتْلِهِ خَالِدٌ : أَقْتَلْتِنِي ... ؟ ! أي عرّضتني للقتل بوجوب الدّفع عنك و المحاماة عليك و كانت جميلة تزوّجها خالد بعد قتله .

و ابوبكر صريحا از خالد بن

1) . مالك بن نويره تيمى يربوعى از شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام و از بزرگان شجاعان و فارسان و شاعران بوده و در بنى يربوع در زمان جاهليّت و اسلام بزرگ و سالار بود . ماجراى قتل مالك از مطالبى است كه زبان از گفتن و قلم از نوشتن آن شرم دارد ، ولى ما براى اقامه دليل و اتمام حجت آن را ذكر مى‌كنيم .

2) . حضرت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مالك بن نويره را فرستاده بود كه زكات اين قبيله را جمع كند ، و چون خبر شهادت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به او رسيد ، دست از گرفتن زكات كشيد و گفت : « دست نگاه داريد تا معلوم شود كه امر خلافت بر چه كسى قرار خواهد گرفت . » و موافق روايات شيعه ، سببش آن بود كه مالك از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از حقيقت ايمان سؤل كرد ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در ضمن بيان اصول دين فرمود : اين وصى من است و به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام اشاره كرد .

3) . علامه حلّى رحمه‌الله در شرح تجريد : 377 ، مى‌فرمايد : وقتل خالد بن الوليد مالك بن نويرة و واقع امرأته ليلة قتله وضاجعها ، فلم يحدّه على الزّنا و لا قتله بالقصاص ، وأشار عليه عمر بقتله و عزله ، فقال : « لا أغمد سيفا شهّره اللّه على الكفّار ».

وليد پشتيبانى كرد و نه تنها از قصاص او و از حدّ زدن به او در باره زناى محصنه با همسر مالك خود دارى نمود ، بلكه صريحا او را سيف اللّه معرفى كرد ، و گفت : « لا أشيم سيفا سلّه اللّه على الكافرين » .⁽¹⁾

لا أشِيمُ : أى لا أغمده ، و الشَّيْمُ من الأضداد ، يكون سلاًّ و إغماداً . النهاية : 2 / 521

تفصيل مطلب اين است كه : چون ابوبكر غصب خلافت كرد ، خالد بن وليد را به سوى قبيله بنى يربوع فرستاد كه زكات اموال ايشان را بگيرد ، چون خالد وارد قبيله مالك شد ، ديدند آن قبيله اذان گفتند و نماز كردند و اظهار اطاعت و انقياد كردند ، چنان‌كه لشكر خالد بر اين امر ( كه آن قوم اذان مى‌گفتند و نماز مى‌كردند ) شهادت مى‌دادند . چون شب شد آثار حيله از خالد ظاهر شد . قبيله مالك احتياط كردند و اسلحه با خود برداشتند ، اصحاب خالد گفتند : ما مسلمانيم چرا اسلحه برداشتيد ؟ ايشان گفتند : ما نيز مسلمانيم ، چرا شما اسلحه برداشتيد ؟ ايشان گفتند : شما اسلحه بياندازيد تا ما بياندازيم ، چون قبيله مالك اسلحه را دور كردند ، لشكر خالد ايشان را اسير كردند و دست‌هاى ايشان را بستند و به نزد خالد آوردند . خالد دستور داد مردان ايشان را به قتل برسانند و زنان و اطفال را اسير كرد و در ميان لشكر خود قسمت كرد و همسر مالك را براى خود برداشت و در همان شب با او جماع كرد .

چون خالد برگشت و داخل مسجد شد ، با هيئت و شمايل جنگاوران كه تيرها را به

1) . كامل ابن‌اثير : 2 / 242 - 243 من الطبعة الثانية ، بحارالانوار : 30 / 492 .

عمامه آويزان مى‌كنند ، نزد ابوبكر آمد ، عمر بن خطاب تيرها را از سرش كشيد و شكست و گفت : « اى دشمن خدا ! مرد مسلمانى را كشته‌اى و با زنش زنا كرده‌اى ، و اللّه تو را سنگ باران خواهم كرد » ، خالد ساكت بود و هيچ نگفت و مى‌دانست كه ابوبكر او را تاييد خواهد كرد . خالد به نزد ابوبكر رفت و عذرهاى ناموجه گفت ، و ابوبكر هم قبول كرد ، پس از آن خالد خوشحال بيرون آمد و در حالى‌كه كنايه‌هايى به عمر گفت ، رفت .⁽¹⁾

برادر مالك ، عمر را شفيع كرد و نزد ابوبكر رفت و از خالد شكايت كرد و عمر گفت : بايد خالد را قصاص كرد . اما ابوبكر گفت : « ما رفيق و همراه خود را به خاطر يك عرب بيابانى به قتل نمى‌رسانيم ! » و به روايت ديگر ابوبكر گفت : « خالد شمشير خدا است ، و من در غلاف نمى‌كنم شمشيرى را كه خدا بر مشركان كشيده است . » !!⁽²⁾

عمر بن خطاب سوگند ياد كرد كه اگر من به قدرت برسم ، خالد را به قصاص مالك بكُشم و آنگاه مقدارى از غنايم كه به وى داده بودند را تصرف نكرده و ضبط كرد تا وقتى كه خليفه شد ، پس آنچه كنار گذاشته بود از حصّه خود ، و هر چه از زنان و دختران و پسران و اموال قبيله مالك بن نويره در پيش مردم باقى مانده بود ، همه را گرفت و به قبيله « بنى يربوع » باز گرداند ، و اين در حالى بود كه اكثر زنان و دختران باردار بودند .

و چون خالد از وعده كشتن او ترسان و هميشه از او گريزان بود ، پيش عمر آمد و گفت : به عوض كشتن به ناحق مالك ، مى‌روم و سعد بن عباده ( كه يكى از سرسخت‌ترين مخالفان حكومت غاصبان بود ) را به قتل مى‌رسانم . و رفت و سعد را كشت ! عمر از او راضى شد و پيش خود طلبيد و پيشانيش را بوسيد.⁽³⁾

1) . تاريخ الاُمم والملوك : 3 / 279 حوادث سنه 11 هجرى ، الغدير : 7 / 215 ، « رأى الخليفة فى قصّة مالك ».

2) . النهاية فى غريب الحديث : 2 / 521 ، لسان العرب : 12 / 330 .

3) . الاستغاثة فى بدع الثلاثة : 33 ، بحارالانوار : 30 / 494 از تاريخ طبرى نقل كرده است .

و چون برادر مالك آمد و به عمر گفت به وعده‌ات وفا كن ، و خالد را بكش . گفت : من خلاف آنچه مصاحب رسول اللّه ( يعنى ابوبكر ) انجام داده عمل نخواهم كرد !⁽¹⁾

از احاديث عامه ظاهر مى‌شود كه يكى از دلايل كشته شدن مالك بن نويره ، آن بود كه خالد عاشق زن او شده بود ، چنانچه مؤف روضة الاخبار نقل كرده است كه :

چون مالك را آوردند بكشند ، زنش كه ام‌تميم دختر منهال بود ، و مقبول‌ترين اهل زمان خود بود ، آمد و خود را به روى مالك انداخت ؛ مالك گفت : دور شو ! من كشته نشدم مگر به سبب تو ! !⁽²⁾

ابوبكر در اين واقعه ، به چند جهت مرتكب جرم و گناه شده ، و در بعضى از اين جهات ، عمر نيز با او شريك است :

1 . رضايت بر قتل و غارت مسلمين

ابوبكر لشكرى بر سر قبيله‌اى از مسلمين بى‌گناه و بدون تقصير شرعى ، فرستاد و به قتل و غارت اين جمع كثير از مسلمانان رضايت داد .

1) . و در روايات شيعه وارد شده است كه چون اسيران را نزد ابوبكر آوردند ، مادر محمد حنفيّه در ميان آن‌ها بود ، چون چشمش به ضريح منوّر حضرت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله افتاد ، صدا به گريه و افغان بلند كرد و گفت : « السّلام عليك يا رسول اللّه » صلوات فرستد خدا بر تو و اهل بيت تو ، اين‌ها امّت تواند و ما را اسير كردند مانند كافران بويه و ديلم ، و به خدا سوگند كه گناهى نداشتيم به غير آن‌كه تخم محبّت اهل‌بيت تو را در سينه خود سرشتيم ، و اقرار به فضل ايشان نموديم . پس نيكى را بد انگاشتند و بدى را نيكى پنداشتند ، انتقام ما را از ايشان بگير . پس به مردم خطاب كرد و گفت : ما را چرا اسير كرديد ؟ ما اقرار به وحدانيّت خدا ، و رسالت رسول او داريم . گفتند : گناه شما آن است كه زكات را نداده‌ايد . گفت : اگر راستگوئيد ، مردان ما نداده‌اند ، گناه ما زنان و اطفال چيست ؟ ... . ( الخرائج : 2 / 589 ، بحارالانوار : 30 / 489 )

2) . تاريخ الطبرى : 3 / 241 حوادث سنة 11 هجرى ، تاريخ ابن الاثير : 3 / 149 ، اُسد الغابة : 4 / 295 ، تاريخ ابن عساكر : 5 / 105 ، 112 ، تاريخ ابن كثير : 6 / 321 ، تاريخ الخميس : 2 / 233 . و زمخشرى در اساس البلاغة و ابن اثير در نهايه در لغت « اقيله » اين مضمون را روايت كرده‌اند .

توجيه قتل مالك بن نويره !

توجيهاتى كه علماى عامه براى اين موضوع گفته‌اند :

توجيه اول : عذرى كه براى اين عمل شنيع آورد آن است كه : « به سبب منع زكات مرتد شدند ! »

پاسخش آن است كه : اوّلاً : همه لشكر خالد شهادت دادند كه آن قبيله اقامه شهادت نمودند ، و اذان گفتند ، و نماز كردند ؟ و مگر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نفرمود : هر كه شهادتين بگويد ( و نماز بخواند ) مسلمان است .⁽¹⁾قبيله « يربوع » منكر زكات نشدند و منع زكات نكردند ، بلكه گفتند : زكات را به ابوبكر ( خليفه غاصب ) نمى‌دهيم ، بلكه به وصى حقيقى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌دهيم ، يا خود به فقرا مى‌دهيم .

ثانياً : طبرى - از علماى عامه است - در تاريخ روايت كرده است كه : مالك قوم خود را از اجتماع بر ندادن زكات منع كرد ، و ايشان را متفرق كرد و نصيحت كرد كه با ولات

اسلام ، منازعه نبايد كرد .⁽²⁾

ثالثاً : صاحب منهاج از خطائى نقل كرده است كه : مانعان زكات هرگاه به اصل دين قائل باشند ، كافر نيستند . و به معنى لغوى اطلاق كفار بر ايشان كرده‌اند . پس حكم كفار بر ايشان و اولاد و نساء ايشان جارى نيست .⁽³⁾

1) . صحيح مسلم : 7 / 121 ، ترجمة الإمام على عليه‌السلام : 1 / 159 حديث 222 ، خصائص اميرالمؤمنين عليه‌السلام : 57 . « قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله لعلىّ عليه‌السلام : قاتل أهل خيبر حتى يشهدوا أن لا إله إلا اللّه و أنّ محمّداً رسول اللّه ، فإذا فعلوا ذلك فقد منعوا منك دماءهم و أموالهم ... » نيز شافعى در كتاب « الأُم » : 6 / 4 ، موسوعة الإمام الشافعى : 7 / 241 ، از ابوهريرة روايت مى‌كند : « إنّ رسول اللّه قال : لا أزال أُقاتل النّاس حتّى يقولوا : لا إله إلا اللّه ، فإذا قالوا : لا إله إلا اللّه فقد عصموا منّى دماءهم و أموالهم ... » بلى در بعضى روايات صحيح بخارى : 1 / 9 كتاب الايمان اقامه نماز و اعطاء زكات ... وارد شده است ، كه آن‌ها را از مقوّمات اسلام نمى‌دانند . « عن عبد اللّه بن عمر ، قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : بنى الاسلام على خمس ، شهادة أن لا إله إلا اللّه و أنّ محمّداً رسول اللّه و إقام الصلاة و إيتاء الزكاة و الحجّ و صوم رمضان ».

2) . تاريخ طبرى : 2 / 272 .

3) . صحيح مسلم بشرح النووى : 1 / 204 .

و ايضاً شارح وجيز در بحث ياغيان گفته است كه : « ابتداء به قتال ايشان نبايد كرد تا ايشان ابتداء كنند ، و بايد امام ، امينِ ناصحى را بفرستد كه از ايشان علت بغى‌شان را سؤل كند ... .⁽¹⁾

توجيه دوّم : بعضى از عامه گفتند : « در اثناى گفتگو خالد نام حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

را برد ، مالك گفت : صاحب شما چنين گفت . خالد گفت : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله صاحب ما است و صاحب شما نيست » و به اين سبب حكم به ارتداد ايشان كرد و او را كشت ! !

بطلان اين وجه از وجه اول ظاهرتر است ؛ زيرا اولاً : در هيچ روايتى اين مطلب مذكور نيست . ثانياً : اگر چنين اتفاقى رخ داده بود ، حتماً خالد در برابر عمر اين عذر

را مى‌گفت و ابوبكر نيز در برابر اعتراض‌هاى عمر ( و مبالغه در قصاص خالد ) بايستى اين را مى‌گفت .

ثالثاً : بر فرض وقوع اين اتفاق ، اين عبارت صريح در ارتداد او نيست ، و براى دفعِ حدود ، شبهه كافى است .

رابعاً : بر فرض كه مالك مرتد شده باشد ، ساير قبيله چه گناه داشتند و زنان و فرزندان و اطفال ايشان - كه هنوز به حد بلوغ نرسيده بودند و پدران ايشان كافر اصلى نبودند كه اولادشان در حكم ايشان باشند - چه تقصير داشتند كه همه را مثل

1) . بحار الانوار : 30 / 484 . حقير گويد : حكم به ارتداد مالك بن نويره و مدح و ثناى خالد جز عناد و عصبيّت چيزى نبود ، وگرنه چرا ابوبكر و عمر و ... كه به حسب اخبار متواتره ، نقض عهد خدا و رسول كردند و غصب حق سيّد اوصياء على مرتضى عليه‌السلام ، و سيده نساء علیهاالسلام و ردّ شهادت خداوند و رسول بر طهارت و عصمت اهل‌بيت نبوت نمودند و بناى ظلم و جور بر ايشان كردند ، و عايشه و معاويه و اعوان شان كه با حضرت امير عليه‌السلام مقاتله و محاربه نمودند و آن همه ظلم و جور و قتل و غارت كردند ، با احاديث متواتره كه « سلمك سلمي و حربك حربي » و امثال اين‌ها مرتد نيستند ! بلكه خلفاى خدا و رسول ، و ائمه مسلمين‌اند و اطاعت‌شان واجب و مخالفت‌شان كفر است ! ! امّا مالك بن نويره به محض اين‌كه گفت كه : أبوبكر خليفه نيست ، يا چون رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمنفرمود كه زكات به او بدهم ، نمى‌دهم ، مرتد و مستحق قتل است . و خالد با آن اعمال قبيحه ، مستحق يك زجر و ملامتى نبود ، بلكه بايد او را مدح كنند ، و سيف اللّه بگويند !

كفار اسير كردند و به بندگى به مردم دادند تا بدون تزويج و نكاح با زنان و دختران مباشرت كردند و اولاد از ايشان بهم رسيدند .

علامه مجلسى رحمه‌الله مى‌فرمايد :

بدان كه حال از دو شق بيرون نيست : يا همه اين جماعت در واقع مرتد و مستوجب قتل و اسارت و غارت نبودند ، پس ابوبكر كه اين جماعت كثير از مسلمانان را بى‌گناه كشت و اسير كرد و به بندگى مبتلا كرد ، و باعث زناهاى بسيار شد ، و هتك حرمت اهل اسلام و سبب به وجود آمدن اولاد زنا شد ، ظالم و فاسق بلكه كافر باشد كه بر خلاف حكم خدا ، حكم كرد . يا اگر همه اين جماعت مرتد و مستحق اين انواع عذاب‌ها و عقوبت‌ها بودند ، پس عمر - كه اين جمع كثير از زنان و دختران و مردان و پسران كه بنده مسلمين شده بودند و اولاد مسلمانان كه از ايشان بهم رسيده بودند ، و اموال ايشان را پس گرفت و پس داد ، بر مسلمين ظلم نموده و مخالفت امام خود نموده و نسبت خطا به او داده - فاسق و كافر خواهد بود .

پس اين ظلم و كفر و فسق بر يكى از اين دو امام البته لازم آيد و خلافتش باطل شود . و چون خلافت يكى باطل شود ، خلافت هر سه به اجماع مركب باطل شود .⁽¹⁾

2 . تضييع حدود الهى

ابوبكر چند حد از حدود الهى را تضييع نمود :

يك . خالد را به خاطر قتل مالك بن نويره قصاص نكرد .

دو . حد زنا - كه خالد با زن مالك مرتكب شد - اقامه ننمود .

سه . خون ساير مقتولين را ابطال كرد و قصاص و دِين آن‌ها را تعطيل نمود ، كه در همه اين كارها عمر با او شريك بود .

در تضييع قصاص خالد ، عمر از دو جهت ، شريكِ غالب است :

اول : قسم خورده بود كه خالد را بكشد و خلف قسم كرد .

1) . حق‌اليقين : 215 .

دوم : به قتل سعد بن عباده بى‌گناه راضى شد ، و قتل او را در عوض قتل مالك قبول كرد و از اين معلوم مى‌شود كه انكار اوّليه عمر به خاطر دين دارى نبوده ، بلكه براى اين بود كه عمر از دوستان و هم سوگندان مالك بن نويره در جاهليّت بود ، ( و لذا به غضب آمد و نزد ابوبكر رفت و اصرار كرد كه بايد خالد را بكشى و سنگسار كنى ؛ زيرا مسلمانى را كشته است و با زن او زنا نموده است ) و گرنه بايد به طريق اولى اين تدين را در باب ظلم به حضرت فاطمه علیهاالسلام و ساير اهل‌بيت عليهم‌السلام بكار برد.

دكتر هيكل در دفاع از عمر در اين واقعه اسفبار مى‌نويسد :

عمر بن خطاب نظريه خود را درباره عملى كه خالد مرتكب شده بود ، از ياد نبرد . وقتى ابوبكر مُرد و با عمر به عنوان جانشين وى بيعت كردند ، يكى از نخستين كارهايى كه انجام داد اين بود كه خبر مرگ ابوبكر را به اطلاع سربازان اسلام در شام رسانيد و با همان پيكى كه حامل اين خبر بود ، فرمان عزل خالد را از فرماندهى سپاه صادر نمود . همه مورّخان اسلامى اتفاق دارند كه عمر ، همچنان در انديشه عمل خالد نسبت به « مالك بن نويره » و هم‌بستر شدن او با زن وى باقى بود و همين نظريه بود كه بعدها در عزل خالد مؤّر واقع شد .⁽¹⁾

در پاسخ مى‌گوييم : آيا در مكتب شما قصاص خون هايى كه به ناحق ريخته شد و مجازات هتك نواميس مسلمين با عزل از فرماندهى محقّق مى‌شود .

واقعا عجيب است كه اين خون‌ها و نواميس مسلمين به هدر رود و محرّمات الهى مباح گردد و احكام شرعى تعطيل شود ، تا اين‌كه خالد بن وليد از مقام فرماندهى خود معزول گردد ! ! و طبق اين مبنا ، در طول آن مدت بايد خالد از اختيارات وسيعى برخوردار باشد و آزادانه هر كارى كه مى‌خواهد انجام دهد تا اين‌كه خليفه اول بميرد ،و همين‌كه خليفه دوم روى كار آمد او را عزل كند ! !

1) . دكتر محمد حسنين هيكل در كتاب « الصديق ابوبكر ! »

دكتر هيكل در دفاع از ابوبكر مى‌نويسد :

ابوبكر مى‌ديد موقعيّت جهان اسلام ، بزرگ‌تر از آن است كه وقوع اين‌گونه امور ، تأثيرى در روند آن داشته باشد ؛ زيرا كشته شدن يك نفر يا چند نفر به واسطه خطاى خالد در تأويل و اجتهاد در مقابل نصّ يا علت ديگر ، نسبت به خطرى كه دولت را فرا گرفته بود ، و شورش و انقلابى كه در سراسر نقاط عرب‌نشين جريان داشت ، چندان مهم نبود ! ! »⁽¹⁾

در پاسخ مى‌گوييم : اين كلام خالى از مبالغه نيست ؛ زيرا ( با فرض قبول موقعيت حسّاس ) اين امكان وجود داشت كه لا اقل ابوبكر ، خالد را بخاطر اين جنايت ، عزل كند و افراد ديگرى امثال عمر ، ابو عبيده ، معاذ بن جبل ، سعد بن ابى وقّاص و غيره را

• كه مورد قبول خليفه بودند - به جاى او منصوب دارد و محاكمه خالد را در اولين زمان ممكن ، آغاز كند و آنچه نصوص و احكام شرعى اقتضا داشت ، درباره او اجرا سازد ، نه اين‌كه او را شمشير كشيده خدا بر كافران بخواند ! !

علاوه بر اين ، مسلمان بودن مالك بن نويره هنگامى كه به فرمان خالد كشته شد ، موضوعى بود كه نه خالد و نه ابوبكر در آن شك نداشتند ؛ هم‌چنين نزديكى با زن او كه در « عدّه » بود ، به اجماع مسلمانان موجب اجراى حد و سنگسار كردن خالد بود ، به همين دليل عمر خود را مهيّا ساخته بود تا در صورت امكان آن را عملى سازد .

اين‌كه مى‌گوئيد : ( كشته شدن يك نفر يا چند نفر به واسطه خطاى خالد در تأويل ... ) اين سخن بى‌ارزش نمودن قتل است كه خداوند مى‌فرمايد : « هر كس فردى را به قتل برساند ، مثل اين است كه همه مردم را كشته است »⁽²⁾و مى‌فرمايد : « هر كس مؤنى را عمدا بكشد ، كيفرش جهنّم است كه هميشه در آن خواهد بود » .⁽³⁾

و مى‌فرمايد : « بندگان خدا كسانى هستند كه جز خداوند يكتا را نمى‌خوانند و فرد

1) . كتاب « ابوبكر الصديق ! ! » : 144 .

2) . سوره مائده : 32 .

3) . سوره نساء : 93 .

محترمى را جز به حقّ نمى‌كشند و زنا نمى‌كنند ؛ هر كس چنين كند كيفر خواهد ديد و روز قيامت عذابش دو برابر خواهد شد و تا ابد با خوارى در دوزخ خواهد بود » .⁽¹⁾

علاوه بر اين‌كه ناديده گرفتن عمل منافى عفت خالد با همسر مالك بن نويره است .

توجيه سوّم : ملا على قوشجى در توجيه زناى خالد گفته است : « زن مالك مطلقه بود و عده‌اش منقضى شده بود » .⁽²⁾

پاسخ اين است كه : اين دروغ را غير او كسى نگفته و در هيچ روايتى مذكور نيست . اگر چنين بود بايست خود خالد آن وقتى كه عمر او را تهديد به سنگسار مى‌كرد ، اين عذر را بگويد .

بارى ، قصّه مظلوميّت مالك بن نويره از اوّل امر مورد بحث و احتجاج بين علماى ما و مخالفين بوده است و در كتب كلاميّه و تواريخ از جمله « تاريخ الاُمم و الملوك »

طبرى ، « الكامل » ابن أثير جزرى ، « روضة الأحباب » عطاء اللّه ، « نهاية العقول » فخر رازى ، « شرح نهج البلاغه » ابن أبى‌الحديد ، « الاستيعاب » ابن عبدالبرّ ، « عقد الفريد » ابن عبد ربّه ، « المغنى » قاضى عبد الجبّار و كتب تفتازانى و قوشجى و شريف جرجانى و « شافى » سيّد مرتضى رحمه‌الله و كتب علاّمه حلّى رحمه‌الله و كتب علاّمه مجلسى رحمه‌الله

و كتاب « الغدير » علامه امينى رحمه‌الله ، و كتاب « النص و الاجتهاد »⁽³⁾سيّد شرف الدين عاملى رحمه‌الله و غيرهم مذكور است . غرض در اين‌جا فقط اشاره به اين جنايتِ بزرگ خليفه غاصب اول بود .⁽⁴⁾

مى‌كنيم تا معلوم شود كه اگر اشكالى متوجه ابوبكر و عمر شود و لو اشكال كننده خداوند و رسول او صلی‌الله‌علیه‌و‌آله باشند ، آن‌ها قبول نخواهند كرد .

اما در قتل مالك : ابن عبدالبرّ : « فقتل خالد بن الوليد مالكا يظن أنه ارتد ، و أراه - و اللّه أعلم - قتله خطأ » الاستيعاب : 3 / 1362 و قاضى عبدالجبّار در « المغنى » : 1 / 355 ، مى‌نويسد : « كان الأولى أن لا يستعجل و أن يكشف الأمر عن ردته حتى يتّضح » ( نقله في الشافى : 4 / 162 ) و بعضى چون ديدند اين توجيهات بى‌فائده است ، اصل قضيّه را انكار كردند تا خودشان را راحت كنند : « و قد قيل إنّ خالدا لم يقتل مالكا بل قتله بعض أصحابه خطأ لظنّه أنه ارتد » (شرح القوشجي على التجريد : 389 ) وبعضى ديگر گفتند : « إنّ خالدا لم يقتل مالكا و إنما قتله بعض قومه خطأ لأنّهم أسروا على ظن أنّهم ارتدّوا و كانت ليلة باردة ، فقال خالد : ادفنوا أساراكم أو لفظا غيره معناه معنى أدفئوا ، و كان ذلك اللفظ في لغة المخاطب بمعنى اقتلوهم ، فظنّ ذلك الشخص أنه أمره بقتل الأسارى فقتل مالكا » ( شرح المواقف : 8 / 358 )

اما مسئله زنا با همسر مالك : چنان كه در تاريخ طبرى از عمر نقل مى‌كند كه به خالد گفت : « قتلت امرأ مسلما ثمّ نزوت على امرأته ! واللّه لأرجمنّك بأحجارك » ( تاريخ طبرى : 2 / 503 حوادث سنة 11 ، الكامل فى التاريخ ، ابن الاثير : 2 / 359 ، اسد الغابة : 4 / 295 ) ، و در وفيات الاعيان و غيره آمده است كه عمر به ابوبكر گفت : « إنّه قد زنا فارجمه ، فقال أبوبكر : ما كنتُ لأرجمه ، تأوّل فأخطأ » ( وفيات الأعيان : 5 / 66 - 67 ، كنزالعمال : 5 / 619 )

اسلام ازدواج با زنى را كه شوهرش مرده باشد قبل از اتمام عدّه ، حرام دانسته و اگر با وى ازدواج نمود و در حال عدّه با وى نزديكى كرد ، براى هميشه بر او حرام مى‌شود . اگر فرض كنيم كه خالد زن مالك را اسير مى‌دانسته ، نزديكى با زن اسير موقعى حلال است كه استبراء شرعى شده باشد . و در مورد همسر مالك ، هنوز استبرايى واقع نشده بود بلكه شوهر وى به قتل رسيد و خالد در آن حال ، با همسر او همبستر شد ! !

در اين مسئله نيز كلمات‌شان در توجيه كار خالد و حد نزدن ابوبكر مضطرب است :

بعضى گفتند : « و أما تزوّجه امرأته فلعلّها كانت مطلّقة قد انقضت عدّتها إلاّ أنّها كانت محبوسة عنده » (شرح المواقف : 8 / 358 ) قوشچى نيز مى‌نويسد : « لا نسلّم أنه وجب على خالد الحد و القصاص ، لأنه قد قيل إنّ خالدا إنما قتل مالكا لأنّه تحقّق منه الردّة و تزوّج بامرأته في دار الحرب ، لأنّه من المسائل المجتهد فيها بين أهل العلم . و قد قيل : إن خالدا لم يقتل مالكا بل قتله بعض أصحابه خطأ لظنّه أنّه ارتدّ و كانت زوجته مطلقة منه و قد انقضت عدتها » (شرح التجريد : 389 ) و ابن حجر مى‌گويد : « و تزوّجه امرأته لعلّه لانقضاء عدتها بالوضع عقيب موته أو يحتمل أنّها كانت محبوسة عنده بعد انقضاء عدّتها عن الازدواج على عادة الجاهلية . و على كلّ حال ، فخالد أتقى للّه من أن يظنّ به مثل هذه الرذالة التي لا تصدر من أدنى المؤنين فكيف بسيف اللّه المسلول على أعدائه »(الصواعق المحرقة : 34 ) ابن خلكان مى‌گويد : « و قبض خالد امرأته ، فقيل : إنّه اشتراها من الفيء و تزوّج بها . و قيل : « إنّها اعتدت بثلاث حيض ثمّ خطبها إلى نفسه فأجابته ، فقال لابن عمر و أبي قتادة يحضران النكاح فأبيا ، و قال له ابن عمر : تكتب إلى أبيبكر و تذكر له أمرها فأبى و تزوّجها ... . و لمّا بلغ الخبر أبابكر و عمر ، قال عمر لأبي بكر : إنّ خالدا قد زنى فارجمه . قال : ما كنت لأرجمه فإنه تأوّل فأخطأ » (وفيات الاعيان : 5 / 66 - 67 ) و ابن حجر عسقلانى مى‌گويد : « و كان فيه تقدّم على أبى‌بكر يفعل أشياء لا يراها أبوبكر ، أقدم على قتل مالك بن نويرة و نكح امرأته ، فكره ذلك أبوبكر ، و عرض الدية على متمّم بن نويرة ، و أمر خالدا بطلاق امرأة مالك ، و لم ير أن يعزله ، و كان عمر ينكر هذا و شبهه على خالد » (الإصابة : 1 / 414 ، ترجمة خالد )

ولى در سقوط همه اين توجيهات كافى است اصرار عمر بر اين‌كه : « إنّه زنا فارجمه » و قول ابوبكر « تأوّل فأخطأ » سپس ديه را بر او عرضه كرده و به خالد دستور داد كه زن را طلاق دهد چنان‌كه ابن حجر عسقلانى ذكر كرده است .

أقول : هذه طائفة من كلمات القوم في المقام ... . و تلك هي الوجوه التي ذكروها لتوجيه فعلة خالد و موقف أبي بكر منها و هي كما ترى متضاربة و كلّها « لعلّ » و « يحتمل » و « قيل » إلا أنّ ابن حجر المكي يصرّح بالباعث على كلّ هذه المحاولات فيقول : « و على كلّ حال ، فخالد أتقى للّه من أن يظنّ به مثل هذه الرذالة التي لا تصدر من أدنى المؤنين فكيف بسيف اللّه المسلول على أعدائه » !

لكن الذي نسب إلى خالد هذه الرذالة ، عمر بن الخطاب و جماعة من أكابر الصحابة ، فماذا نفعل ؟ فظهر أن لا جدوى لتلك التعليلات و الاحتمالات ، و لعلّه من هنا اضطرّ صاحب التحفة الاثنى عشرية : 263 إلى إنكار أصل القضيّة ! !

1) . سوره فرقان : 68 .

2) . شرح تجريد العقائد ، القوشچى : 373 طبع القديم . « قال : و كانت زوجته مطلقة منه و قد انقضت عدّتها ».

3) . در اين كتاب ، مؤلف بزرگوار صد مورد از موارد برجسته‌اى را كه خلفاى سه‌گانه ابوبكر ، عمر و عثمان با نصّ صريح ، مخالفت نموده‌اند ، و بر خلاف حق اظهار نظر كرده‌اند ، با ذكر مصادر و منابع از خاصّه و عامّه بيان نموده است ، و نيز بدعت‌هايى كه خلفاى ياد شده در دين گذاشته‌اند ، بر شمرده است .

4) . بعضى عبارات علماى عامه را در توجيه قتل مالك ، به دست خالد و زنا كردن او با همسر مالك ، اشاره

باب دوم : مطاعن عمر بن خطاب

اشاره

پس از بيان مطاعن خليفه اوّل و برخى از مطاعن مشترك ميان دو خليفه اول و ثانى ، نوبت به مطاعن اختصاصى عمر بن خطاب مى‌رسد . همان‌طور كه در مطاعن ابوبكر گذشت ، دو خليفه غاصب در تخلّف از سپاه اُسامه⁽¹⁾، غصب خلافت از اميرالمؤمنين عليه‌السلام ⁽²⁾، هجوم به خانه وحى و آتش زدن آن⁽³⁾و جهل به احكام خداوند⁽⁴⁾

مشترك هستند و امّا برخى از مطاعن اختصاصى عمر عبارتند از :

طعن اوّل : حديث دوات و قلم ( رزيّة يوم الخميس )

اشاره

شهرستانى مى‌نويسد :

اوّل مخالفتى كه در عالم شد مخالفت شيطان از امر الهى به سجده بر حضرت آدم عليه‌السلام بود و اوّل خلافى كه در اسلام شد ، منع عمر از كاغذ و قلم بود .⁽⁵⁾

1) . اين بحث در طعن اول بر ابوبكر گذشت .

2) . بحث بيعت عمر بن خطاب با ابوبكر ، از اخبار سقيفه و طعن سوّم و هفتم بر ابوبكر گذشت .

3) اين بحث در طعن هفتم بر ابوبكر گذشت

4) اين بحث در طعن نهم بر ابوبكر گذشت .

5) . ملل و نحل : 1 / 23 و 29 . شهرستانى كه از علماى متعصّب عامّه است مى‌نويسد : « إنّ منشأ الفساد بعد إبليس شبهة الاختلافات الواقعة في زمن النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فأوّل تنازع وقع في مرضه فيما رواه البخاري بإسناده إلى ابن عباس ، قال : لمّا اشتدّ بالنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مرضه الذي توفي فيه ، قال : ائتوني بدواة و قرطاس لأكتب لكم كتابا لا تضلوا بعدي فقال عمر: إنّ صاحبكم ليهجر، حسبنا كتاب اللّه و كثر اللغط، فقال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم: قوموا عنّي و لا ينبغي عندي التنازع ».

اين قضيه از جمله متواترات و مسلّمات است كه شيعه و مخالفين آن را روايت كرده‌اند و احدى آن را انكار نكرده است ، حتى بخارى با آن همه تعصّب در چند موضع از صحيح خود آن را نقل كرده است⁽¹⁾و مسلم و ساير محدّثان عامّه نيز به طرق بسيار آن را روايت كرده‌اند⁽²⁾و آن يكى از بزرگترين ظلم‌ها و جنايات و سخت‌ترين مصيبتى است كه بر دين اسلام وارد شده است .

مضمون مشترك همه روايات چنين است : ابن عباس گفت : پنجشنبه ! چه پنجشنبه‌اى ( دردناك ) ؟ ! سپس آن قدر گريست كه قطرات اشك چشمش سنگريزه‌ها را تر كرد .⁽³⁾گفتند : جريان روز پنجشنبه چيست ؟ گفت : وقتى كه بيمارى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شدّت يافت ، فرمود : ( كتفى يا ) لوح و دواتى بياوريد كه نامه‌اى براى شما بنويسم كه هرگز بعد از من گمراه نشويد . پس عمر گفت : « إنّ الرّجل ليهجر »يعنى : اين مرد هذيان مى‌گويد .⁽⁴⁾درد و بيمارى بر او غالب شده است ، نزد ما

1) . صحيح بخارى ، كتاب العلم ، باب 39 باب كتابة العلم حديث 4 ، كتاب الجهاد و السير ، باب 175 حديث 1 ، كتاب الجزية ، باب 6 حديث 2 ، كتاب المغازى ، باب 84 ( باب مرض النبي و وفاته ) حديث 4 ، همان باب ، حديث 5 ، كتاب المرضى ، باب 17 ( باب قول المريض قوموا عنّي ) حديث 1 .

2) . صحيح مسلم ، كتاب الوصية ، باب 6 حديث 6 . همان باب ، حديث 7 . همان باب حديث 8 . صحيح مسلم : 3 / 1257 - 1259 ، حديث 1637 ، مسند حميدى : 1 / 241 ، السنن الكبرى نسائى : 3 / 433 - 435 ، معجم كبير طبرانى : 11 / 352 ، و براى اطلاع بيشتر از مصادر عامّه ، رجوع شود به كتاب النّص و الاجتهاد : 148 ، و المراجعات : 352 ، و سبيل النجاة في تتمة المراجعات : 262 .

3) . صحيح بخارى ، كتاب الجزية ، باب 6 حديث 2 . و شبيه اين مضمون در چند جاى ديگر نيز آمده است : صحيح بخارى ، كتاب الجهاد و السير ، باب 175 ، حديث 1 ، كتاب المغازي ، باب 84 ، حديث 4 . صحيح مسلم ، كتاب الوصية ، باب 60 ، حديث 6 و 7 .

4) . و به روايت ديگر ، گفت : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هذيان مى‌گويد . و به روايت ديگر گفت : چه مى‌شود اين مرد را ، آيا هذيان مى‌گويد ؟ استفهام كنيد چه مى‌گويد ؟ صحيح بخارى ، كتاب المغازى ، باب 84 حديث 4 . و صحيح مسلم ، كتاب الوصية ، باب ، 6 حديث 6

كتاب خدا هست كه ما را بس است .⁽¹⁾ابن عباس گفت : پس صداها بلند شد ، بعضى گفتند : دوات و قلم را حاضر كنيد و بعضى گفتند : دوات و قلم را نبايد آورد ، و نزاع بسيار شد ، در اين حال ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : برخيزيد و از نزد من بيرون رويد ، نزاع كردن نزد من سزاوار نيست .⁽²⁾

ابن عبّاس پيوسته در زمان حيات خود مى‌گفت :

الرّزيّة كلّ الرّزيّة ما حال بين رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و بين أن يكتب لهم ذلك الكتاب من اختلافهم و لغطهم ؛⁽³⁾

مصيبت بزرگ ! تمام مصيبت در وقتى بود كه ميان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ميان آن نامه‌اى كه مى‌خواست بنويسد مانع شدند و با اختلاف و بلند كردن صدا نگذاشتند آن مكتوبى را كه در نظر داشت بنويسد .

علّت گريه و حزن ابن عباس هم واضح است ؛ زيرا عمر جسارت و اهانت به اشرف انبياء و نخبه اصفيا كرد و نيز باعث اختلاف و گمراهى اين امّت تا روز قيامت شد .⁽⁴⁾

مناسب است در اين‌جا به جهت فائده بيشتر ، اصل چند حديث را نقل كنيم :

1 ) رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي بَابِ إِخْرَاجِ الْيَهُودِ مِنْ جَزِيرَةِ الْعَرَبِ مِنْ كِتَابِ الْجِهَادِ وَ السِّيَرِ ، وَ مُسْلِمٌ فِي كِتَابِ الْوَصَايَا ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ : يَوْمُ الْخَمِيسِ وَ مَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ! ثُمَّ بَكَى حَتَّى بَلَّ دَمْعُهُ الْحَصَى ، قُلْتُ : يَا ابْنَ عَبَّاسٍ ! مَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ؟ . قَالَ : اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَجَعُهُ ، فَقَالَ : ائْتُونِي بِكَتِفٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً ، فَتَنَازَعُوا وَ لاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ ، فَقَالُوا : مَا لَهُ أَهْجَرَ ؟ ! اسْتَفْهِمُوهُ ؟

2 ) وَ فِي بَابِ جَوَائِزِ الْوَفْدِ مِنَ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ ، عَنِ ابْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : يَوْمُ الْخَمِيسِ وَ مَا يَوْمُ الْخَمِيسِ ؟ ! ثُمَّ بَكَى حَتَّى خَضَبَ دَمْعُهُ الْحَصْبَاءَ ، فَقَالَ : اشْتَدَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَجَعُهُ يَوْمَ الْخَمِيسِ ، فَقَالَ : ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً ، فَتَنَازَعُوا وَ لاَ يَنْبَغِي عِنْدَ نَبِيٍّ تَنَازُعٌ ، فَقَالُوا : هَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؟!

3 ) رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي بَابِ كِتَابَةِ الْعِلْمِ مِنْ كِتَابِ الْعِلْمِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : لَمَّا اشْتَدَّ بِالنَّبِيِّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَجَعَهُ ، قَالَ : ائْتُونِي بِكِتَابٍ أَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لاَ تَضِلُّوا بَعْدَهُ . قَالَ عُمَرُ : إِنَّ النَّبِيَّ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَنَا كِتَابُ اللَّهِ ... . حَسْبُنَا ، فَاخْتَلَفُوا وَ كَثُرَ اللَّغَطُ ، فَقَالَ : قُومُوا عَنِّي وَ لاَ يَنْبَغِي عِنْدِيَ التَّنَازُعُ ، فَخَرَجَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ : إِنَّ الرَّزِيَّةَ كُلَّ الرَّزِيَّةِ مَا حَالَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَ بَيْنَ كِتَابِهِ .

4 ) و من روايتهم في ذلك مَا ذَكَرَهُ الْحُمَيْدِيُّ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ فِي الْحَدِيثِ الرَّابِعِ مِنَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ فِي صِحَّتِهِ مِنْ مُسْنَدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ : لَمَّا احْتُضِرَ النَّبِيُّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَ فِي بَيْتِهِ رِجَالٌ فِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ- ، فَقَالَ النَّبِيُّ : هَلُمُّوا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمأَكْتُبْ لَكُمْ كِتَاباً لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ أَبَداً . فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ : إِنَّ النَّبِيَّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قَدْ غَلَبَهُ الْوَجَعُ وَ عِنْدَكُمُ الْقُرْآنُ ، حَسْبُكُمْ كِتَابُ رَبِّكُمْ .

5 ) وَ فِي رِوَايَةِ ابْنِ عُمَرَ- مِنْ غَيْرِ كِتَابِ الْحُمَيْدِيِّ- ، قَالَ عُمَرُ : إِنَّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرُ .

أقول : الهجر : الهذيان . الهجر - بالفتح - : الهذيان ، و هو النطق بما لا يفهم ، يقال : هجر فلان إذا هذى ، و أهجر : نطق بالفحش ، و الهجر - بالضم - : النطق بالفحش .

1) . صحيح بخارى ، كتاب المرضى ، باب 17 باب قول المريض قوموا عنّي حديث 1 . و كتاب المغازى ، باب 84 حديث 5 ، و كتاب العلم ، باب 39 ( باب كتابة العلم ) حديث 4 ، و صحيح مسلم ، كتاب الوصية ، باب 6 حديث 8 .

2) . صحيح بخارى كتاب العلم ، باب 39 حديث 4 قوموا عنّي و لا ينبغي عندي النزاع

3) . صحيح البخارى : 8 / 516 حديث 7366 ، طبقات ابن سعد : 1 / 244 .

4) . در مورد مدارك اين قضيه جانسوز ، مرحوم سيّد شرف الدين در كتاب المراجعات چنين مى‌نويسد : اصحاب و نويسندگان سُنَن ، همه اين جريان را نقل كرده‌اند و نويسندگان تاريخ سِيَر و اخبار همگى آن را آوردند .

واضح است كه وصيت و عهدى كه مناسب آن وقت و آن حالت است و امرى كه آن حضرت مى‌خواست در اين وقت كم ، در كتفى و استخوان شانه گوسفندى بنويسد ، وصاياى مفصّل و جميع شرايع دين نبود ، بلكه بايد امر مجملى باشد كه مشتمل بر مصالح جميع امّت تا روز قيامت باشد و آن جز وصيت به خلافت و جانشينى عالِم عادل و معصوم نبود .⁽¹⁾و اهتمام بر اين امر به اين جهت بود كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌دانست كه سفارش‌هايى را كه در حال حيات به خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام كرده بود ،⁽²⁾ناديده مى‌گيرند و انكار مى‌كنند ، مى‌خواست حجّت را بر آن‌ها با نوشتن نوشته صريحى ، بيش از پيش تمام كند تا نتوانند آن را انكار نمايند . عمر بن خطاب وقتى اين مطلب را فهميد ، گفت : مرض بر آن حضرت غالب شد و - العياذ باللّه - هذيان مى‌گويد !

1) . كه به جميع مصالح امّت و تمام مسائل دين ، عالم باشد و خطا بر او روا نباشد ، و همه امت را بر يك طريقه بدارد و قرآن را چنان‌كه نازل شده - لفظا و معنا - براى‌شان بيان كند تا طريق ضلالت و جهالت به كلى مسدود گردد .

2) . مثل احاديث : ثقلين ، سفينه ، غدير ، يوم الدّار ، منزلت ، طير مشوى ، سدّ الابواب ، اُخوّت ، و ... .

پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم⁽¹⁾ديد كه آن بى‌حيا ، در حال حياتِ آن حضرت ، فرمايش او را انكار مى‌كند و منافقان با او موافقت مى‌كنند ، دانست كه اگر در اين باب اصرار كند و چيزى هم نوشته شود ، عمر خواهد گفت : پيامبر هذيان گفته و نوشته او اعتبارى ندارد! لذا رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به نصوص سابقه كه اتمام حجّت بر ايشان كرده بود ، اكتفا كرده و آن‌ها را از حجره خود بيرون كرد ، علاوه بر اين‌كه چون نزاع آن منافقان را در حضور

خود مشاهده كرد ، ترسيد كه مبادا بعد از نوشتن نامه نزاع و اختلاف‌شان شديد شود و كار به جنگ و جدال منتهى شود و منافقان راهى براى نابودى اساس اسلام بيابند ، به همين دليل از نوشتن نامه صرف نظر كرد و به همين علت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را - با عدم وجود اعوان و انصار - از جنگ نهى و به صبر امر كردند .⁽²⁾

و مى‌شود علّت عدم اصرار آن حضرت بر نوشتن را چنين تقرير كرد : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خود را بين دو خطر بسيار مهم ديدند : اول ، خطرى كه در اثر ننوشتن به وجود مى‌آيد ، كه اتفاق افتاد . دوم ، خطرى كه در اثر نوشتن به وجود مى‌آمد ، چنان‌كه با مراجعه به روايات خاصه و عامّه فهميده مى‌شود كه وقتى عمر اين كلام كفرآميز را گفت ، اصحاب در مجلس پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دو دسته شدند . عده‌اى گفتند : قلم و دوات بياوريد تا پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بنويسد . عده‌اى ديگر به تبعيت از عمر گفتند : نياوريد ؛ چون پيامبر « غَلَبَه الوَجع » - العياذ باللّه - هذيان مى‌گويد . پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خود را در ميان اين

1) . جواب از اين سؤال كه چرا پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اصرار بر نوشتن نكرد تا نوشته شود كه اگر نوشته مى‌شد امت هدايت مى‌شدند ؟

2) . أقول : قد صرّح أميرالمؤمنين عليه‌السلام بقلّة ناصريه فى غير واحد من خطبه و كلماته ، من أشهرها الخطبة الشقشقيّة حيث قال عليه‌السلام : « و طفقتُ أرتأى بين أن أصول بيد جذّاء أو أصبر على طخية عمياء » نهج البلاغه : خطبه 3 ، تذكرة الخواصّ : 117 « بيد جذّاء » يعنى دست قطع شده و مقصود كمى اعوان و انصار بود . ( تاج العروس : 5 / 354 ) چنان كه فرمودند : « اللهمّ إنّى استعديك على قريش أفنظرتُ فإذا ليس لى رافد و لا ذابّ و لا مساعد إلا أهل بيتى ... و صبرت من كظم الغيظ على أمر من العلقم و آلم للقلب من حزّ الشفار » ( بحار الانوار : 33 / 569 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 11 / 109 ) و فرمودند : « لو وجدتُ اربعين ذوى عزم لناهضت القوم » ( بحار الانوار : 29 / 470 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 2 / 47 ، صفّين ، نصر بن مزاحم : 182 )

دو خطر مهم ديد . خطر ننوشتن كه اين امر محقق شده است و خطر مهم‌تر كه نوشتن باشد ؛ كه اگر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌نوشتند ، مى‌گفتند : در حال مرض نوشته و - العياذ باللّه - هذيان گفته و اصل نبوّت را زير سؤال مى‌بردند . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم براى دفع خطر بسيار بزرگ‌تر ، خطر بزرگ را پذيرفتند تا لااقل اصل اسلام و اساس نبوت باقى مانده و زير سؤال نرود .

خلاف‌هايى كه عمر بن خطاب در اين اعتراض وقيحانه مرتكب شد بسيار است از جمله :

1 . او نسبت خطا و هذيان به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم داده و حال آن‌كه به اتفاق خاصّه و عامه آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از خطا و غلط و انحراف معصوم است .⁽¹⁾

قال : واعلم : إنّ الاُمّة مجتمعة على عصمة النبي ... . في جميع حالاته من رضى و غضب ، و جدّ و هزل ، و صحة و مرض ، و كذا استحالة السّهو و النسيان ، و الغفلة و الغلط عليه في الاخبار و الأقوال ... .

و لاحظ أيضا شرح الشفاء ، الملاّ على القاري : 2 / 214 .

چنان‌كه شارحان صحاح عامّه در شرح اين احاديث تصريح كرده‌اند كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در سلامت و بيمارى معصوم است و هميشه سخنش عين حقيقت است .⁽²⁾و حق‌تعالى در قرآن مجيد مى‌فرمايد : « وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى » ؛⁽³⁾يعنى : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از روى خواهش نفس خود سخن نمى‌گويد ، و سخن او غير از وحى كه از جانب خدا به او مى‌رسد ، نيست .

2 . اين سخن نشانه نهايت بى‌ادبى و بى‌حيايى بلكه دليل بر كفر و نفاق گوينده است كه مى‌گويد : « اين مرد هذيان مى‌گويد » يا « واگذاريد او را كه هذيان مى‌گويد » يا « چه شده است او را كه هذيان مى‌گويد ؟ » هر كس اندك حيا و ادبى داشته باشد ،

1) . رسائل الغزالى : 132 - 133 ، الباب السادس عشر في الرّد على من أجاز الصغائر على الأنبياء صلّى اللّه عليهم وسلّم ، فصل فيما يجب على الأنام من حقوق النبي عليه أفضل الصّلاة والسلام .

2) . فتح البارى : 7 / 739 - 740 ، عمدة القارى : 12 / 388 دار الفكر ، بيروت ، چاپ اوّل و نووى در شرح صحيح مسلم : 4 / 257 ، و رجوع شود به بحار الانوار : 30 / 568 .

3) . النجم : 3 - 4 .

نسبت به كمترين كس چنين سخنى نمى‌گويد ، چه رسد به خاتم الانبياء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله كه حق تعالى در قرآن مجيد با القاب شريف آن حضرت را مورد خطاب قرار داده مثل : « يَا أَيُّهَا النَّبِىُّ »⁽¹⁾و « يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ » .⁽²⁾

و نيز فرموده :

« لاَ تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً » ؛⁽³⁾

قرار ندهيد خواندن ( و مورد خطاب قرار دادن ) آن حضرت را در ميان خود مثل خواندن و ندا كردن بعضى از شما بعضى را .

و در آيه ديگر مى‌فرمايد :

« لا تَرْفَعُوا أصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِىِّ » ؛⁽⁴⁾

صداى خود را بلندتر از صداى آن حضرت نكنيد .

3 . او با اين كار حكم خداوند را ردّ كرده است كه فرمود : « أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ »⁽⁵⁾و فرمود : « َمَا آتَاكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا »⁽⁶⁾و فرمود : « وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلاَ مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ »⁽⁷⁾و هيچ جا نفرموده است كه ميان صحت و بيمارى آن حضرت فرق هست و يا آن كه در حال بيمارى از رسالت معزول است ! ! در جاى ديگر فرمود : « و كسى كه حكم نكند به آنچه خدا فرستاده است پس فاسق و ظالم و كافر است »⁽⁸⁾

1) . الانفال : 64 .

2) المائدة : 41 .

3) سوره نور : 63 .

4) سوره حجرات : 2 .

5) . سوره نساء : 59 ، « يعنى اطاعت كنيد خدا را و اطاعت كنيد رسول را ».

6) . سوره حشر : 7 ، « يعنى آنچه را رسول‌خدا براى شما آورده بگيريد و اجرا كنيد و از آنچه نهى كرده خود دارى نماييد ».

7) . سوره احزاب : 36 ، « يعنى هيچ مرد و زن با ايمانى حق ندارد هنگامى كه خدا و پيامبرش امرى را لازم بدانند ، اختيارى در برابر فرمان خدا داشته باشد ».

8) . سوره مائده : 47 ، 45 ، 44 . ( يعنى در آيه 44 لفظ «الكافرون» و در آيه 45 لفظ «الظالمون» و در آيه 47 لفظ «الفاسقون» آمده است .

4 . ابن ابى‌الحديد نقل مى‌كند كه :

عمر خود اعتراف كرد كه حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در آن وقت خواست تصريح به اسم على كند ، ولى من مانع شدم .⁽¹⁾

ابن ابى الحديد مى‌نويسد : روى ابن عباس قال خرجت مع عمر إلى الشام في إحدى خرجاته فانفرد يوما يسير على بعيره فاتبعته ، فقال لي : يا ابن عباس ! أشكو إليك ابن عمّك ، سألته أن يخرج معي فلم يفعل و لم أزل أراه واجدا فيم تظن موجدته ، قلت : يا أمير المؤنين ! إنك لتعلم . قال : أظنه لا يزال كئيبا لفوت الخلافة ، قلت : هو ذاك ، إنّه يزعم أنّ رسول الله أراد الأمر له . فقال : يا ابن عباس و أراد رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم الأمر له ، فكان ما ذا إذا لم يرد الله تعالى ذلك . إنّ رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أراد أمرا و أراد الله غيره فنفذ مراد الله تعالى و لم ينفذ مراد رسوله . أو كلّما أراد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمكان ، إنّه أراد إسلام عمّه و لم يرده الله فلم يسلم .

و قد روي معنى هذا الخبر بغير هذا اللفظ و هو قوله : إنّ رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أراد أن يذكره للأمر في مرضه فصددته عنه خوفا من الفتنة و انتشار أمر الإسلام ، فعلم رسول الله ما في نفسي و أمسك ، و أبى الله إلا إمضاء ما حتم. (شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد : 12 / 78 - 79)

و روى ابن عباس رضي الله عنه قال دخلت على عمر في أول خلافته و قد ألقي له صاع من تمر على خصفة فدعاني إلى الأكل فأكلت تمرة واحدة ، و أقبل يأكل حتى أتى عليه ، ثم شرب من جر كان عنده و استلقى على مرفقه له ، و طفق يحمد الله يكررّ ذلك ، ثمّ قال : من أين جئت يا عبد الله ؟ قلت : من المسجد ، قال : كيف خلّفت ابن عمك ؟ فظننته يعنى عبد الله بن جعفر ، قلت : خلفته يلعب مع أترابه . قال : لم أعن ذلك إنما عنيت عظيمكم أهل البيت . قلت : خلّفته يمتح بالغرب على نخيلات من فلان و هو يقرأ القرآن . قال : يا عبد الله عليك دماء البدن إن كتمتنيها ، هل بقي في نفسه شيء من أمر الخلافة ؟ قلت : نعم . قال : أيزعم أنّ رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نص عليه ؟ قلت : نعم ، و أزيدك ، سألت أبي عمّا يدّعيه فقال : صدق . فقال عمر : لقد كان من رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم في أمره ذرو من قول لا يثبت حجة و لا يقطع عذرا ، و لقد كان يربع في أمره وقتا ما ، و لقد أراد في مرضه أن يصرّح باسمه فمنعتُ من ذلك إشفاقا و حيطة على الإسلام ، لا و ربّ هذه البنية لا تجتمع عليه قريش أبدا و لو وليها لانتقضت عليه العرب من أقطارها . فعلم رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أنّي علمت ما في نفسه فأمسك و أبى الله إلا إمضاء ما حتم . شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد : 12 / 20 - 21

خداوند متعال مى‌فرمايد :

« وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيراً » ؛⁽²⁾

كسى كه بعد از آشكار شدن حق ، با پيامبر مخالفت و معارضه كند و از راهى

1) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : 12 / 20 - 21 ، و صفحه 78 ، 79 . كشف الغمة : 2 / 47 .

2) . سوره نساء : 115 .

جز راه مؤمنان پيروى نمايد ، ما او را به همان راه كه مى‌رود مى‌بريم ، و به دوزخ داخل مى‌كنيم ، و سرانجام بدى است .

5 . عمر بن خطاب با اين اعتراض ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را اذيت كرد و آن حضرت را به غضب آورد به حدّى كه با آن سعه خُلق كه خداوند او را به خُلق عظيم وصف فرموده ،⁽¹⁾و او را رحمت براى عالميان دانسته است ،⁽²⁾از ايشان روى گردانيد و فرمود :

قوموا عنّي و لا ينبغي عندي التنازع ؛⁽³⁾

از نزد من برخيزيد و دور شويد كه در محضر من نزاع و اختلاف سزاوار نيست .

و حق تعالى در قرآن كريم مى‌فرمايد :

« وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ » ؛⁽⁴⁾

براى آن‌ها كه رسول‌خدا را آزار مى‌كنند ، عذابى دردناك است .

و نيز فرمود :

« إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهِيناً »⁽⁵⁾

به درستى آن‌ها كه خدا و رسول او را اذيت مى‌كنند ، خداوند ايشان را در دنيا و آخرت لعنت كرده و از براى آن‌ها عذاب خوار كننده‌اى مهيا كرده است .

و همين معنا در احاديث متواتره نيز وارد شده است .⁽⁶⁾

1) . سوره قلم : 4 .

2) . سوره انبياء : 107 .

3) . صحيح بخارى ، كتاب العلم ، باب 39 ، حديث 4 . و ملاحظه شود : صحيح بخارى ، كتاب المغازى ، باب 84 ، حديث 5 ، و كتاب المرضى ، باب 17 ، حديث 1 . صحيح مسلم ، كتاب الوصية ، باب 6 ، حديث 8 .

4) . سوره توبه : 61 .

5) . سوره احزاب : 57 .

6) . در احقاق‌الحق : 9 / 510 نقلاً عن الصواعق المحرقة : 185 طبع عبداللطيف بمصر و غيره من العامه « قال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله : من آذى شعرة منّى فقد آذانى و من آذانى فقد آذى اللّه » و نيز در احقاق‌الحق : 6 / 418 نقلاً عن مصادر العامة « من آذى علياً فقد آذانى و من آذانى فقد آذى اللّه » و در جلد 10 / 12 : « فمن آذاها ( اى فاطمة علیهاالسلام ) فقد آذانى و من آذانى فقد آذى اللّه »

پس به اقرار عمر كه گفت : « حسبنا كتاب اللّه ؛ قرآن ما را بس است » . او ملعون است ، ( يعنى خودش مى‌گويد : مرا لعنت كنيد ) ؛ چون قرآن ، اذيّت كننده خدا و رسول را ملعون مى‌داند ، و عمر با اهانت به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم باعث اذيت و آزار آن حضرت شد .

6 . عمر بن خطاب با بيان جمله « حسبنا كتاب اللّه » به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نسبت خطا يا جهل داده است ؛ زيرا اگر حضرت نمى‌دانست كه كتاب خدا بس است ، پس اظهار جهل آن حضرت كرده است و اگر مى‌دانست و باز خواست وصيت كند ، خطا و فعل لغوى كرده است . لذا عمر در اين كلامش خود را اعلم از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله قلمداد كرده است .

7 . آياتى كه احكام از آن‌ها استنباط مى‌شود تقريبا 500 آيه است و هزاران مسائل صوم و صلوة و حج و ... و جزئيات فقهى - كه شيعه و مخالفين به آن‌ها ملتزم هستند - در ظاهر قرآن نيست و آنچه از قرآن استنباط مى‌شود در غايت اجمال و تشابه است ، و اختلاف عظيم در فهم آيات آن وجود دارد .

بعضى گفته‌اند : « محكم‌ترين آيات ، آيه وضوء است كه نزديك به صد تشابه در آن هست »⁽¹⁾و در قرآن ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه ، ظاهر و مؤوّل ، عام و خاص ، مطلق و مقيّد و غير اين‌ها است ، با اين حال ، چگونه كتاب خدا براى رفع اختلاف كافى مى‌باشد ؟ و از كجاى قرآن اين همه احكام و مسائل دين كه در هر عصر و زمانى از صد هزار هم بيش‌تر است و روز به روز هم زيادتر مى‌شود را بايد فهميد ؟ و اين يعنى عمر بن خطاب يا كمترين آشنايى را با قرآن نداشته است و يا عمداً قصد كنار زدن معلّم و مفسّر حقيقى قرآن⁽²⁾و اختلاف افكنى بين امت را داشته است .

1) . حق اليقين علامه مجلسى رحمه‌الله : 225 .

2) . به سوره نحل آيه 44 و 64 مراجعه كنيد . « وَ أنْزَلْنَا إلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إلَيْهِمْ ».

8 . اگر كتاب خدا كافى بود پس چرا خود عمر وقتى در مسئله‌اى حيران مى‌شد به ديگران رجوع مى‌كرد و در موارد بسيارى كه از علوم اميرالمؤمنين عليه‌السلام بهره مى‌برد خود اعتراف كرده است كه : « لو لا علي لهلك عمر »⁽¹⁾و مكرّر اقرار به جهل مى‌كرد و مى‌گفت : « همه كس از عمر اعلم‌اند حتى زن‌هاى مستوره و پرده نشين » .⁽²⁾

9 . اگر كتاب خدا كافى بود ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حديث « ثقلين » كتاب خدا را به اهل‌بيت عليهم‌السلام مقرون نمى‌كرد و نمى‌فرمود كه : « از يكديگر جدا نمى‌شوند تا در حوض كوثر بر من وارد شوند » .

پس كتاب خدا با امامى كه مفسّر كتاب است كافى است نه كتاب به تنهايى . و لذا اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود :

أنا كلام اللّه الناطق ؛⁽³⁾

10 . چگونه وقتى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌خواهد نصب خليفه كند ، او را به هذيان نسبت مى‌دهند و ترس از وقوع فتنه و اختلاف ندارند و مى‌گويند : كتاب خدا ما را بس است ، اما وقتى خودشان براى غصب خلافت و تعيين خليفه ناحق اقدام مى‌كنند ، به صلاح امّت است ، و براى خوف فتنه و دفع ضرر است و كتاب خدا بس نيست ؟

و نيز چگونه ابوبكر در مرض موتش وصيت كرد كه عمر خليفه باشد و وصيت‌ش نافذ بود ، چرا او را به هذيان نسبت ندادند ، با اين‌كه بيهوش شد و چرا « حسبنا كتاب اللّه » را در آن‌جا نگفتند ؟ و خود عمر در وقتى كه امر خلافت را به شورى واگذار كرد ، چرا كتاب خدا بس نبود ؟ !

11 . اين‌كه عمر در دنباله اين سخن ، گفت : « حسبنا كتاب اللّه » يعنى قرآن ما را

1) . عمر بيش از هفتاد مورد كفت : « لولا علي لهلك عمر » اگر على عليه‌السلام نبود عمر هلاك مى‌شد . فصول المهمّة ابن صبّاغ : 35 ، ابن ابى الحديد : 1 / 18 ، مناقب خوارزمى : 39 ، و بسيار مدارك ديگر

2) . بحث جهل ابوبكر و عمر به احكام خداوند ، در طعن نهم بر ابوبكر گذشت .

3) . مرآة العقول : 2 / 318 ، و ج 5 / 135 ، نور البراهين : 1 / 382 .

بس است و به هيچ چيز ديگرى احتياج نداريم ! اگر درست است پس تأليف كتاب صحيح بخارى و مسلم و ... . كار غلط و باطل بود ، و بخارى و مسلم و ... . صريحا با عمر بن خطاب مخالفت كردند .

اگر بگويى : اين كلام غلط و نادرست است و به عمر نسبت دادند ، مى‌گوئيم : با توجه به اين‌كه خود اين دو كتاب اين كلام را به خليفه نسبت داده‌اند پس چرا مى‌گوئيد آنچه در كتاب بخارى و مسلم و ... . روايت شده صحيح و درست است ؟

12 . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قصد داشت چيزى بنويسد كه تا قيامت امت گمراه نشوند و اختلافى بين‌شان پيش نيايد ، عمر مانع نوشتن رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شد⁽¹⁾كه اگر نوشته مى‌شد ، هيچ‌گونه گمراهى و اختلافى محقق نمى‌شد . پس مى‌شود با استدلال به اين حديث ( دوات و قلم ) اثبات كنيم كه سبب تمام گمراهى‌هاى اعتقادى و اخلاقى

1) . تذكّر : در بعضى از مواضع صحيح بخارى « غلبه الوجع » ذكر شده است . اگر مقصود عمر از اين كلام ، نفس درد داشتن باشد ، واضح است كه اين امر ، مانع از قبول قول رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمى‌شود . ولى اگر مقصود او اين است كه : « درد بر او غالب شده و او مغلوب درد است و به حدّى درد دارد كه - العياذ باللّه - نمى‌فهمد چه مى‌گويد و مشاعرش گرفته شده » پس فرقى بين اين عبارت ، با عبارت « إنّ الرجل ليهجر » نخواهد بود . بخارى در چند جاى كتابش اين مطلب را به عنوان « غلبه الوجع » از عمر ذكر كرده ، و در بعضى از جاها اسم عمر را نمى‌برد و مى‌گويد : بعضى گفتند : « پيامبر هذيان مى‌گويد . » و قطعا گوينده اين كلام جز عمر نيست . پس معلوم مى‌شود كه بخارى در جايى كه اسم عمر را مى‌آورد تعبير را تحريف و تغيير مى‌دهد كه « غلبه الوجع » و لو به نظر ما فرقى بين اين دو عبارت « هذيان و غلبه الوجع » نيست . كفر و الحاد گوينده اين سخن با توجه به آيات قرآن در سوره نجم كه فرمودند : « وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى » النجم : 3 - 4 روشن مى‌شود . پس اين‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمفرمود : « براى شما چيزى بنويسم كه گمراه نشويد » وحى الهى است . خداوند فرمودند : « هر چه رسول‌خدا بفرمايد وحى الهى است » ولى عمر مى‌گويد : « هذيان است » پس اين كلام عمر ردّ قرآن و تكذيب آن است . خود عمر گفت : « حسبنا كتاب اللّه ؛ كتاب خدا ما را بس است . به مقتضاى كلام عمر كه گفت : « كتاب خدا ما را بس است » حكم مى‌كنيم به گمراهى و ضلالت عمر ؛ چون كتاب خدا فرمود : « إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحَى » علاوه بر اين‌كه قرآن به صراحت مى‌فرمايد : دروغگو است كسى كه مى‌گويد : « من به تنهايى براى او كافى هستم » و عمر به گفته خودش كه « حسبنا كتاب اللّه » ترتيب اثر نداده ؛ چون كتاب خدا او را تكذيب مى‌كند و مى‌فرمايد : « اطاعت من و رسول من هر دو كنيد و كلام رسول كلام من است » عمر مى‌گويد : « كلام خدا بدون كلام رسول خدا كافى است . »

و غيره كه در طول تاريخ - بعد از زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - رخ داده است ، و منشأ و باعث شهادت حضرت زهرا علیهاالسلام و اميرالمؤمنين عليه‌السلام و همه ائمه عليهم‌السلام و وقايع عاشورا و هر خونى كه به ناحق ريخته شد و هر گناه و ظلم و كفرى كه محقق شد و علّت غيبت حضرت حجت عليه‌السلام و ... . عمر بن الخطاب است كه مانع از نوشتن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شد . و يكى از ضلالت‌هاى اين كلام كفرآميز عمر ، تشكيل سقيفه است و سقيفه - كه ريشه تمام مصائب و ضلالات است⁽¹⁾- مولود جمله : « إنّ الرجل ليهجر » است . و شوراى سقيفه هم بعد از جمله « إنّ الرّجل ليهجر » تشكيل شد .

مرحوم سيّد بن طاوس رحمه‌الله در كتاب الطرائف كلامى دارد - كه خلاصه‌اش اين است - : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وقت وفاتش خواست نامه‌اى بنويسد كه تا قيامت كسى گمراه نشود ، ولى عمر بن خطاب مانع شد ، پس هر كسى از امت كه گمراه شد و هر خونى از آن‌ها كه ريخته شد و هر مالى كه تلف گشت و هر اختلافى كه در شريعت بين مسلمين حاصل شده و هلاكت هفتاد و دو فرقه از فرق مسلمين بلكه هر كسى از اين امت كه در آتش جهنّم مخلّد گردد ، سبب آن عمر بن الخطاب گشته است ... »⁽²⁾حاصل سخن اين‌كه : حادثه روز پنجشنبه ريشه تمام بدبختى‌ها و گرفتارى‌ها و گمراهى‌هاست .⁽³⁾

1) . حضرت زينب عليهم‌السلام وقتى كنار نعش برادر مى‌آيد ، اين واقعه را نشأت گرفته از سقيفه مى‌داند ، و مى‌گويد : « بأبي من عسكره فى يوم الإثنين نهبا ؛ پدرم فداى كسى كه در روز دوشنبه روز تشكيل سقيفه لشكرش غارت شد » . ( بحارالانوار : 45 / 59 )

2) . الطرائف : 2 / 431 . « من أعظم طرائف المسلمين أنّهم شهدوا جميعا أنّ نبيّهم أراد عند وفاته أن يكتب لهم كتابا لا يضلّون بعده أبدا و أنّ عمر بن الخطاب كان سبب منعه من ذلك الكتاب ، و سبب ضلال من ضلّ من أمّته ، و سبب اختلافهم و سفك الدماء بينهم ، و تلف الأموال ، و اختلاف الشريعة ، و هلاك اثنتين و سبعين فرقة من أصل فرق الإسلام ، و سبب خلود من يخلد في النّار منهم ، و مع هذا كلّه فإنّ أكثرهم أطاع عمر بن الخطاب ، الذي قد شهدوا عليه بهذه الأحوال في الخلافة و عظّموه و كفّروا بعد ذلك من يطعن فيه و هم من جملة الطاعنين - و ضلّلوا من يذمّه - و هم من جملة الذامّين - و تبرّءوا ممّن يقبّح ذكره و هم من جملة المقبّحين . »

3) . بنا بر آنچه استدلال شد ، عمر از ابوبكر و از همه اشقياء بدتر است چنان‌كه احاديث متعددى به خصوص بر اين مطلب دلالت دارد ، اما روايات خاصّه بسيار است : مثل : روايت سنگ زدن امام باقر عليه‌السلام در ايام موسم حج به عمر و ابوبكر است كه حضرت به عمر سه سنگ زدند و به ابوبكر دوتا . و امام عليه‌السلام در ذيل آيه : « فَيَوْمَئِذٍ لاَ يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ » مى‌فرمايد : مقصود عمر است . و احاديث بسيار ديگر كه الآن مجال بحث در آن نيست . و براى اطلاع بر احاديث برائت از اعداى دين ، به كتاب ارزشمند « اساس الايمان ، عبدالرضا مهدوى » مراجعه كنيد .

همه اين احوال و اقوال متناقض دلالت روشن دارند كه او در منع از وصيّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، مقصد و هدفى جز محروم كردن اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام از خلافت نداشته است . البته بايد توجّه داشت كه اين اولين مخالفت خليفه غاصب با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نبوده است بلكه او در جريان صلح حديبيه نيز با پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مخالفت كرد و مورّخان و محدّثان عامّه اعتراض و شكايت و خشم و مذمّت و تكذيب عمر نسبت به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را در صلح حديبيّه نوشته‌اند .⁽¹⁾عمر در مورد آن روز گفت : « هيچ روزى مثل روز صلح حديبيه در پيامبرىِ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله شك نكردم !!!⁽²⁾

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم .

و حال آن‌كه حق تعالى مى‌فرمايد :

« فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي

أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً » ؛⁽³⁾

به پروردگارت سوگند كه آن‌ها مؤمن نخواهند بود مگر اين‌كه در اختلافات خود ، تو را به داورى طلبند ، و سپس از داورى تو در دل خود احساس ناراحتى نكنند و كاملاً تسليم باشند .

اعتراضات و مخالفات و نسبت خطا و غلط دادن و بى‌شرمى و بى‌ادبى عمر نسبت به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در موارد زيادى در اخبار و احاديث خاصّه و عامّه وارد شده است

1) . صحيح بخارى : 2 / 977 ، و ج 3 / 1162 ، و ج 4 / 1822 ، صحيح مسلم : 3 / 1409 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 12 / 59 ، مسند احمد : 3 / 590 و ج 4 / 402 ، معجم كبير طبرانى : 6 / 90 و ج 20 / 9 ، تاريخ طبرى : 2 / 122 - 125 ، سيره ابن هشام : 2 / 316 .

2) . جامع البيان : 11 / 360 ، معجم كبير طبرانى : 20 / 14 ، مجمع البيان : 5 / 119 ، طرائف : 441 ، مناقب ابن شهر آشوب : 1 / 256 ، الاحكام ابن حزم ، الباب التاسع عشر ، فى افعال رسول اللّه

3) . سوره نساء : 65 .

و اگر چه بعضى از اين احاديث مخالف با روايات شيعه است ، امّا با آن‌ها مى‌توان خصم را ملزم كرد .⁽¹⁾

از اين اخبار مختلفه و وقايع متعدده ظاهر مى‌شود كه صدور اين افعال از او به خاطر عدم ايمان و كفر و نفاق باطنى او بوده است⁽²⁾و واضح مى‌شود كه مخالفت خدا و رسول ، طريقه و عادت او بود و اين مخالفت‌هايش باعث حدوث فتنه‌ها تا روز قيامت شد ، همچنان‌كه منع دوات و قلم باعث ضلالت امّت تا روز قيامت شد .

قطب محيى الدين شيرازى كه از علماى مشهور شافعى است در مكاتيب خود مى‌گويد :

راه بى‌راهنما نمى‌توان رفت و گفتن اين‌كه : « چون كتاب اللّه و سنّت رسول اللّه در ميان هست به مرشد چه حاجت است » مانند آن است كه مريض بگويد : « چون كتب طب كه اطبا نوشته‌اند موجود است ، به اطباء مراجعت نبايد كرد » ؛ اين سخن خطا است ؛ زيرا هر كس را فهم كتب و استنباط از آن ميسر نيست و بايد به اهل استباط مراجعه نمودد ، « وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُوْلِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ »⁽³⁾كتاب حقيقى سينه‌هاى

1) . رجوع شود به : شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 12 / 55 ، صحيح مسلم : 1 / 59 ، صحيح بخارى : 1 / 427 ، 459 ، و ج 4 / 1715 و 1716 ، صحيح مسلم : 4 / 1865 ، سنن كبرى نسائى : 1 / 638 و ج 6 / 357 ، صحيح بخارى : 3 / 1095 ، و ج 4 / 1557 ، و ج 5 / 2309 ، و ج 6 / 2542 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 266 - 267 ، فتح البارى : 12 / 298 ، مسند احمد : 3 / 20 ، حلية الاولياء : 3 / 226 ، مسند ابى يعلى : 4 / 150 ، و ج 6 / 341 ، و ج 7 / 156 ، العقد الفريد : 2 / 403 - 404 ، سنن دار قطنى : 2 / 41 ، الاصابة : 2 / 341 ، مجمع الزوائد : 6 / 225 ، الصراط المستقيم : 3 / 8 ، اصول كافى : 3 / 188 ، تهذيب الاحكام : 3 / 196 .

2) . براى روشن‌تر شدن مطلب ما به كتاب‌هاى : شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 60 ، تفسير قرطبى : 16 / 278 ، صحيح مسلم : 3 / 1412 ، صحيح بخارى : 3 / 1162 ، مسند احمد : 3 / 590 ، مراجعه كنيد .

3) . سوره نساء : 83 . يعنى : اگر آن را به پيامبر و به اولى الامر ائمه عليهم‌السلام باز گردانند ( و به آن‌ها رجوع كنند ) هر آينه كسانى از آن‌ها ( ائمه عليهم‌السلام ) كه مى‌توانند آن را بجويند ( و حقيقت را به دست آورند ) آن را مى‌دانند .

اهل علم است ، « بَلْ هُوَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ »⁽¹⁾نه بطون دفاتر ، چنان‌كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود : « انا كلام اللّه الناطق و هذا كلام اللّه الصّامت » .⁽²⁾

ذهبى كه يكى از بزرگان علماى مخالفين است ، « حسبنا كتاب اللّه » را شعار خوارج دانسته و در اظهار نظرش در باره ابوبكر مى‌كويد : « و لم يقل حسبنا كتاب اللّه كما تقوله الخوارج ؛ او هم‌چون خوارج خود را از احاديث پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بى‌نياز نمى‌دانست . » تذكرة الحفاظ : 1 / 9 ، شرح حال ابوبكر ، ش 1 / 1

مفتى بزرگ عربستان ( بن‌باز ) نيز در همين باره ، كلام مفصّلى ايراد كرده و قائلين به « حسبنا كتاب اللّه » را تكذيب بلكه تكفير نموده و مى‌گويد : « من جحدها ( أي السنّة ) أو أنكرها أو زعم أنّه يجوز الإعراض عنها و الاكتفاء بالقرآن فقط ، فقد ضلّ ضلالاً بعيدا و كفر كفرا أكبر ، و ارتدّ عن الإسلام بهذا المقال ... . »

( بن‌باز ، مجموع فتاوى و مقالات متنوّعة : 8 / 132 ، فوائد مهمّة تتعلّق بالعقيدة ، الفائدة الخامسة ) .

قاضى عياض مى‌گويد :

اگر كسى بگويد پيامبر در حال جهاد فرار كرده است ، چنين شخصى بايد توبه كند ، وگرنه بايد كشته شود ؛ چون شخصيّت پيامبر را تنقيص كرده است .⁽³⁾

قرطبى مى‌گويد :

هر كس يكى از صحابه را نكوهش كند و يا او را در روايتش مورد طعن قرار دهد ، خداى متعال را رد كرده و شرايع مسلمانان را باطل كرده است .⁽⁴⁾

واقعا اگر نكوهش و توهين به صحابه موجب ارتداد و ابطال شريعت باشد ، آيا نسبت ديوانگى و هذيان به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم توهين شمرده نمى‌شود و گوينده آن مهدور الدم نخواهد بود ؟ با اين‌كه بخارى در هفت جا و مسلم در سه جا از

1) . سوره عنكبوت : 49 .

2) . مكاتيب ، ورق : 74 ، جامع الاسرار ، سيّد حيدر آملى : 358 ، كتاب آثار احمدى استرآبادى از علماى قرن دهم ه ق : 457 . تا اين جا كلام قطب بود كه خداوند حق را بر قلمش جارى كرد و چنين ردّى بر امام جاهل و باطل خود نموده است .

3) . المواهب اللدنيّة : 1 / 98 . قسطلانى .

4) . تفسير قرطبى : 16 / 297 .

كتاب خود آورده‌اند كه عمر بن خطاب اين تعبير را نسبت به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم داشت ! و غزالى به صراحت مى‌گويد : « قال عمر : دعوا الرجل فإنّه ليهجر » .⁽¹⁾

در توجيه جسارت عمر بن خطاب برخى از عامه گفته‌اند : اجتهاد خليفه اگر صحيح باشد دو پاداش دارد و اگر غلط باشد يك پاداش خواهد داشت ، اجتهاد خليفه در اين جريان اشتباه بود لذا او پاداش اجتهاد خود را خواهد داشت .

در جواب اين افراد مى‌گوييم : كلام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هيچ گونه اجمال و ابهامى نداشت تا نياز به اجتهاد باشد ، و خليفه اجتهاد در برابر نصّ كرده است كه ممنوع و باطل است .

برخى هم گفته‌اند : عمر از روى دلسوزى براى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در آن شرايط اين تصميم را گرفته است تا پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله اذيت نشود و سختى نوشتن را متحمّل نگردد . در جواب مى‌گوييم : جسارت و توهين عمر ، آن هم با تعبير ركيك و زننده كه موجب اذيت آن حضرت شده ، بر خلاف نص قرآن است و با دلسوزى منافات دارد .

مكتوب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چه بود؟

بسيارى از مطالعه كنندگان تاريخ دوست دارند بدانند رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله تصميم

داشت چه مطلبى را بنويسد كه فرمودند : « أكتب لكم كتابا لن تضلّوا بعدي » چيزى بنويسم تا هرگز بعد از من گمراه نشويد ! اين عبارت را در حديث شريف ثقلين هم مى‌بينيم آنجا كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌فرمايد :⁽²⁾« اگر به اين دو ثقل ( كتاب و عترت ) تمسّك كنيد ( نه بيش‌تر و نه كم‌تر ) هرگز گمراه نشويد « لن تضلّوا أبدا » و هدايت هميشگى را در پى دارد .

پس معلوم مى‌شود كه « لن تضلّوا » در اين حديث در وقت احتضار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

1) . سرّ العالمين : 40 ، دار الآفاق قاهره ، 1421 ه ق ، الطبقات الكبرى : 2 / 243 و 244 ، مسند احمد : 3 / 346 ، مجمع الزوائد : 4 / 390 و 391 .

2) . « إنّى تارك فيكم الثقلين ، كتاب اللّه و عترتى ، ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا و إنّهما لن يفترقا حتّى يردا عليّ الحوض و إنّى سألت اللّه عزّ و جلّ أن لا يفرّق بينهما حتّى يوردهما علىّ الحوض » صحيح مسلم : 7 / 122 ، سنن ترمذى : 2 / 307 ، سنن دارمى : 2 / 432

همان « لن تضلّوا » در حديث ثقلين است ؛ چون اگر مطلب جديدى بود امر سوّمى مى‌شد و در اين صورت ، حديث ثقلين درست و تمام نبود .

علاوه بر اين‌كه بر طبق آيه اكمال دين ،⁽¹⁾دين در وقت نزول آيه ، كامل و تمام شد لذا اگر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌خواستند مطلب جديدى بنويسند ( كه نوشته نشده بود ) اين آيه و حديث ثقلَين خلاف مى‌شد ، پس مى‌شود ادعاى قطع كرد كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمى‌خواستند مطلب تازه‌اى بنويسند .

علاوه بر اين‌كه ابن ابى الحديد معتزلى در شرح نهج البلاغه روايت نقل مى‌كند از عمر كه مى‌گويد :

پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چيزهايى در مورد على گفته بود ، ولى خيلى واضح نبود و در وقت مرگ مى‌خواستند به اسم على تصريح كنند من مانع شدم⁽²⁾چون ... .⁽³⁾

بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ إِنَّ عَلِيّاً عليه‌السلام قَالَ لِطَلْحَةَ فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ عِنْدَ ذِكْرِ تَفَاخُرِ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ بِمَنَاقِبِهِمْ وَ فَضَائِلِهِمْ يَا طَلْحَةُ أَ لَيْسَ قَدْ شَهِدْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمحِينَ دَعَانَا بِالْكَتِفِ لِيَكْتُبَ فِيهَا مَا لاَ تَضِلُّ الْأُمَّةُ بَعْدَهُ وَ لاَ تَخْتَلِفُ فَقَالَ صَاحِبُكَ مَا قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَهْجُرُ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَ تَرَكَهَا ، قَالَ بَلَى قَدْ شَهِدْتُهُ قَالَ فَإِنَّكُمْ لَمَّا خَرَجْتُمْ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بِالَّذِي أَرَادَ أَنْ يَكْتُبَ فِيهَا وَ يُشْهِدَ عَلَيْهِ الْعَامَّةَ وَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَهُ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ عَلِمَ أَنَّ الْأُمَّةَ سَتَخْتَلِفُ وَ تَفْتَرِقُ ثُمَّ دَعَا بِصَحِيفَةٍ فَأَمْلَى عَلَيَّ مَا أَرَادَ أَنْ يَكْتُبَ فِي الْكَتِفِ وَ أَشْهَدَ عَلَى ذَلِكَ ثَلاَثَةَ رَهْطٍ سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ وَ أَبَا ذَرٍّ وَ الْمِقْدَادَ وَ سَمَّى مَنْ يَكُونُ مِنْ أَئِمَّةِ الْهُدَى الَّذِينَ أَمَرَ الْمُؤمِنِينَ بِطَاعَتِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَسَمَّانِي أَوَّلَهُمْ ثُمَّ ابْنِي هَذَا حَسَنٌ ثُمَّ ابْنِي هَذَا حُسَيْنٌ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ ابْنِي هَذَا حُسَيْنٍ كَذَلِكَ يَا أَبَا ذَرٍّ وَ أَنْتَ يَا مِقْدَادُ قَالا نَشْهَدُ بِذَلِكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فَقَالَ طَلْحَةُ وَ اللَّهِ لَقَدْ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يَقُولُ لِأَبِي ذَرٍّ مَا أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءُ وَ لاَ أَظَلَّتِ الْخَضْرَاءُ ذَا لَهْجَةٍ أَصْدَقَ وَ لاَ أَبَرَّ مِنْ أَبِي ذَرٍّ ، وَ أَنَا أَشْهَدُ أَنَّهُمَا لَمْ يَشْهَدَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ أَصْدَقُ وَ أَبَرُّ عِنْدِي مِنْهُمَا .

1) . « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمْ الاْءِسْلاَمَ دِيناً » ؛ امروز دين‌تان را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام گردانيدم . المائدة : 3

2) . شرح نهج البلاغة : 12 / 20 - 21 . « قال عمر : ... و لقد أراد فى مرضه أن يصرّح باسمه فمنعتُ من ذلك إشفاقاً وحيطةً على الاسلام » و ج 12 / 78 - 79 . « إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله أراد أن يذكره للأمر فى مرضه ، فصددتُه عنه خوفاً من الفتنة و انتشار أمر الإسلام ».

3) . اما نقل اين مطلب از طريق شيعه : در غيبت نعمانى : 81 ، باب 4 حديث 11 رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمودند : مى‌خواستم 12 امام معصوم را به عنوان وصايت بيان كنم كه عمر مانع آن شد . نصّ حديث اين است :

طعن دوّم :انكار شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

*طعن دوّم :⁽¹⁾

بخارى در صحيح خود مى‌نويسد :

إن رسول اللّه مات و ابوبكر بالسُّنح ؛⁽²⁾

رسول خدا از دنيا رفت ، در حالى كه ابوبكر در سنح ( محلّى خارج از مدينه ) بود.

مطابق نقل ابن كثير ، سالم بن عبيده برده آزاد شده حُذَيفه به سراغ ابوبكر در سُنح رفت و او را از رحلت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مطلع ساخت ،⁽³⁾امّا تا رسيدن ابوبكر به شهر ، اتفاقات غير منتظره‌اى افتاد كه حكايت از توطئه‌اى برنامه ريزى شده براى غصب خلافت داشت .

شيعيان و مخالفين به طرق متواتره روايت كرده‌اند : وقتى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به شهادت رسيد ، ابوبكر در شهر حضور نداشت ، و عمر در ميان مردم ندا مى‌كرد : به خدا قسم كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمرده است و باز مى‌گردد و دست‌ها و پاهاى كسانى كه به او نسبت مرگ داده‌اند را قطع خواهد كرد !! تا آن كه ابوبكر حاضر شد و گفت : آيا نشنيده‌اى اين آيه را : « إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ » ؛⁽⁴⁾تو خواهى مُرد و ايشان خواهند مُرد . و اين آيه را : « وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِيْن مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ » ؛⁽⁵⁾محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فقط فرستاده خداست ، و پيش از او ، فرستادگان ديگرى نيز بودند ، آيا اگر او بميرد و يا كشته شود ، شما به عقب بر مى‌گرديد ( و مرتد خواهيد شد ؟ ) عمر بن خطاب با شنيدن اين آيات گفت : گويا اين آيات را هرگز از كتاب خدا نشنيده بودم !⁽⁶⁾

1) . براى تحقيق اين بحث به بحار الانوار : 30 / 582 - 594 ، مراجعه نماييد .

2) . صحيح بخارى : 4 / 193 ، يعقوبى مى‌نويسد : سُنح خارج مدينه است : تاريخ يعقوبى : 2 / 127 .

3) . البداية و النهاية : 5 / 244 .

4) . سوره زمر : 30 .

5) . سوره آل عمران : 144 .

6) . رجوع شود به تفسير قرطبى : 4 / 223 ، الدرّ المنثور : 2 / 81 ، تاريخ ابن خلدون : 2 / 63 ، صحيح بخارى : 3 / 1341 ، طرائف : 451 ، الشافى : 4 / 176 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 40 . و در كتاب‌هاى ديگر هم اصل اين واقعه را ذكر كردند مثل : صحيح بخارى : 4 / 194 ، مسند احمد : 6 / 219 - 220 ، انساب الأشراف : 1 / 563 و 566 ، البداية و النهاية : 5 / 241 - 243 . تاريخ ابن خلدون : 2 / 286 - 287 ، تاريخ الاسلام ذهبى : 1 / 563 - 565 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 114 ، الطبقات الكبرى : 2 / 205 - 206 .

در حديث ديگر آمده است : عمر با شمشير كشيده برخاست و گفت : « هر كس بگويد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مرده است ، او را با اين شمشير مى‌زنم » .⁽¹⁾و مطابق نقل ديگر ، هنگام وفات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ابوبكر در مدينه نبود ، وقتى كه به مدينه آمد ، ديد عمر بن خطاب ايستاده و مردم را مى‌ترساند و مى‌گويد : « إنّ رسول اللّه حيّ لم يمت » ؛⁽²⁾رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم زنده است و رحلت نكرده است . و مطابق نقل ديگر : وى مردمى را كه معتقد بودند رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از دنيا رفت ، به كشتن تهديد مى‌كرد « و كان عمر يقول : لم يمت، و كان يتوعّد الناس بالقتل في ذلك »⁽³⁾ابوبكر كه سخنان عمر را شنيد ، خطاب به او اين آيه را خواند :

« إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ »⁽⁴⁾و « وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ ... . »⁽⁵⁾و عمر با شنيدن اين آيات و سخنان ابوبكر ، آرام گرفت و دست از سخنان خود برداشت .⁽⁶⁾در حديث ديگر نقل شده : هنگامى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وفات يافت ، عمر بن خطّاب برخاست و گفت : عدّه‌اى از منافقين گمان مى‌كنند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وفات يافت ، به خدا سوگند ! رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وفات نكرد ، بلكه همان گونه كه موسى به مدّت چهل روز از قوم خويش غايب شد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نيز به سوى پروردگارش رفته و غايب شده است و پس از مدتى بر مى‌گردد . آنگاه مردم را تهديد كرد و گفت :

واللّه ليرجعنّ رسول اللّه فليقطعنّ أيدي رجال و أرجلهم يزعمون أنّ رسول اللّه مات ؛⁽⁷⁾

1) اسد الغابة : 2 / 158 .

2) تاريخ طبرى 3 / 202 .

3) تاريخ طبرى : 3 / 201 .

4) الزمر : 30 .

5) آل عمران : 144 .

6) تاريخ طبرى : 3 / 202 .

7) . تاريخ طبرى : 3 / 200 ، سيره ابن هشام : 2 / 655 ، كامل ابن اثير : 2 / 323 .

به خدا سوگند ! رسول‌خدا بر مى‌گردد و دست و پاى آنان كه گمان مى‌كنند رسول خدا وفات كرده را قطع مى‌كند !

اما سؤال اين است كه : چه انگيزه‌اى موجب شد عمر رحلت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را انكار كند و معتقد به آن را منافق بنامد ، در حالى كه انبياء گذشته نيز از دنيا رفته‌اند و مرگ براى همه انسان‌هاست و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هم در مواضع متعدّد از رحلت خود خبر داده بود . مانند حجة الوداع و در حديث دوات و قلم ، و مكرّر مى‌فرمود : بعد از من چنين و چنان مى‌شود . مثل اين‌كه فرمود : « على بعد از من ولى هر مؤمن است . »⁽¹⁾و فرمود : « يا على ! بعد از من با ناكثان و قاسطان و مارقان مقاتله خواهى كرد . »⁽²⁾و در حجّة الوداع فرمود : « رفتن من نزديك شده است و در ميان شما دو شى‌ء گران‌بها مى‌گذارم . »⁽³⁾و نيز آيات قرآنى كه از ارتحال آن حضرت گواهى مى‌دهد .

منشاء اين انكار از دو حال خارج نيست :

الف ) يا آن قدر جاهل بود به آيات قرآنى و اخبار نبوى كه چنين امرى كه از بديهيّات بود و براى هر مسلمانى روشن بود كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نيز از دنيا خواهد رفت ، را خبر نداشت .

ب ) يا غرض و انگيزه‌اش از انكار ، مكر و حيله بود كه مبادا تا آمدن ابوبكر ، مردم با حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بيعت كنند ، لذا اين سخن را در ميان انداخت تا ابوبكر حاضر شود ، چنان كه ابن ابى الحديد به اين مطلب اشاره نمود .⁽⁴⁾

واضح است كه عمده دليل اين انكار ، آن است كه هنگام رحلت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

1) . سنن ترمذى : 5 / 591 ، مسند احمد : 4 / 535 ، سنن كبرى نسائى : 5 / 45 ، 133 ، مسند ابوبكر محمد بن هارون الرويانى : 1 / 62 .

2) . كفاية الطالب : 167 ، مستدرك حاكم : 3 / 150 ، تاريخ بغداد : 8 / 340 و ج 13 / 187 .

3) . سنن دارمى : 2 / 322 ، معجم كبير طبرانى : 5 / 182 ، 183 ، فضائل الصحابه نسائى : 22 ، مسند احمد :4 / 448 .

4) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 44 .

ابوبكر در مدينه نبود و خوف آن بود كه در اين فرصت ، كسى به خلافت مسلمين برگزيده شود كه مورد رضايت عمر نبوده باشد ، لذا با طرح اين مسائل و تهديد مسلمانان ، توجّه آنان را از خلافت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم منصرف ساخت و پس از آن‌كه ابوبكر آمد و آن آيات را خواند ، عمر پذيرفت !

طعن سوّم : تحريم متعه حج و متعه نساء

اشاره

عمر بن خطاب صريح حكم خدا و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را تغيير داده و متعه حج ( يعنى حجّ تمتع ) و متعه نساء را حرام كرد چنان‌كه خاصّه و عامّه به طرق متواتره روايت كرده‌اند كه عمر بر منبر به صداى بلند مى‌گفت :

متعتان كانتا محلّلتان على عهد رسول اللّه و أنا اُحرّمهما و اُعاقب عليهما : متعة النساء و متعة الحجّ ؛⁽¹⁾

دو متعه بودند در عهد رسول‌خدا حلال بودند و من هر دو را حرام مى‌كنم و بر هر دو عقاب مى‌كنم : يكى متعه زنان ، و ديگرى حجّ تمتّع .

اين عبارت عمر ، صريح است در مشاقّه ( يعنى مخالفت ) و معارضه با خدا و رسول و ردّ حكم ايشان ، پس از مصاديق اين آيه است :

كسى كه بعد از آشكار شدن حق ، با پيامبر مخالفت كند ، و از راهى جز راه

1) . رجوع شود به تفسير فخر رازى : 10 / 52 ، احكام القرآن جصّاص : 2 / 191 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 182 ، و ج 12 / 251 و 252 ، سنن كبرى بيهقى : 7 / 335 ، كنزالعمّال : 16 / 519 و 521 ، كتاب الحيوان جاحظ : 4 / 276 ، نهج الحق : 128 و 525 . نيز به كتاب فصول المهمّه مرحوم سيّد شرف الدين : 53 به بعد مراجعه كنيد . در بعضى از روايات به اين لفظ آمده : « متعتان كانتا على عهد رسول اللّه و أنا أنهى عنهما و اعاقب عليهما ، متعة الحج و متعة النساء ».

2) . سوره نساء : 115 .

مؤمنان پيروى نمايد ، ما او را به همان راه كه مى‌رود مى‌بريم ، و به دوزخ داخل مى‌كنيم ، و سرانجام بدى است .

در ميان امّت اختلافى نيست در اين كه اصل متعه در زمان حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مقرّر شد و اختلافى كه هست در اين است كه آيا نسخ شده يا حكمش باقى است ؟

اجماع اهل‌بيت عليهم‌السلام بر اين است كه حكمش باقى است و نسخ نشده است و اين آيه بنا بر اكثر و اصحّ تفاسير⁽¹⁾در حكم متعه نساء نازل شده است : « فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً » .⁽²⁾

فخر رازى در تفسيرش گفته است كه :

اتفاق كرده‌اند امّت بر آن كه متعه در صدر اسلام مباح بود ،⁽³⁾و روايت كرده‌اند از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه چون حضرت در عمره به مكه آمد ، زنان مكّه زينت كردند ، پس اصحاب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از دورى همسران خود شكايت كردند ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : از اين زنان متعه كنيد .⁽⁴⁾

در صحيح بخارى و مسلم و جامع الاصول از قيس و جابر و غير ايشان روايات بسيار نقل شده كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رخصت متعه داد .⁽⁵⁾عبارت بخارى و مسلم از جابر و ديگر صحابه اين است كه نقل كرده‌اند :

كنّا نستمتع بالقبضة من التّمر و الدّقيق على عهد رسول اللّه و أبى‌بكر

1) . جامع البيان : 4 / 14 ، زاد المسير : 2 / 34 ، الدرّ المنثور : 2 / 139 ، تفسير بغوى : 1 / 413 ، تفسير عياشى : 1 / 233 و 234 ، تفسير قمى : 1 / 136 ، تفسير تبيان : 3 / 165 ، مجمع البيان : 2 / 32 ، تفسير جوامع الجامع : 1 / 290 ، تفسير نور الثقلين : 1 / 467 و 468 . مخفى نماند كه ، ذكر تفاسير مخالفين مذهب ما براى الزام خصم و مخالفان است و گرنه براى ما تفاسير شيعه ارزش دارد و مورد اعتماد است .

2) . سوره نساء : 24 .

3) . تفسير فخر رازى : 10 / 52 .

4) . تفسير فخر رازى : 10 / 49 .

5) . صحيح بخارى : 5 / 1967 ، صحيح مسلم : 2 / 1022 ، جامع الاصول : 12 / 132 .

حتّى نهانا عنها عمر ؛⁽¹⁾

ما در عهد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ابوبكر ، با يك مشت خرما يا آرد مى‌توانستيم متعه كنيم تا اين كه عمر ما را منع نمود .

طبرى مى‌گويد :

عمران بن سواده به عمر گفت :

ذكروا أنّك حرّمت متعة النساء و قد كانت رخصة من اللّه نستمتع بقبضة و نفارق عن ثلاث ؛⁽²⁾

مردم مى‌گويند : تو متعة النساء را تحريم كرده‌اى در حالى‌كه از جانب خداوند يك نوع رخصتى بود كه با پرداخت مبلغ ناچيز و ثمن بخس ( يك مشت گندم ) متعه مى‌كرديم و پس از سه روز جدا مى‌شديم .

احمد بن حنبل از عمران بن حصين نقل كرده است كه :

نزلت متعة النساء في كتاب اللّه و عملناها و فعلناها مع النّبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و لم ينزل قرآن بحرمتها و لم ينه عنها حتّى قبض رسول اللّه ؛⁽³⁾

متعه زنان در كتاب خدا نازل شد و ما در عصر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به آن عمل كرديم و هيچ آيه‌اى بر حرمت آن نيامد و رسول اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هم از آن نهى ننمود

تا اين كه از دنيا رفت .

عامّه به طرق متعدد از ابن عباس و اميرالمؤمنين عليه‌السلام روايت كرده‌اند كه اگر پسر خطّاب از متعه نهى نمى‌كرد ، زنا نمى‌كرد مگر اندكى از مردم .⁽⁴⁾

1) . صحيح مسلم : 4 / 131 ، السنن الكبرى البيهقى : 237 ، فتح البارى ابن‌حجر : 9 / 182 ، مسند احمد : 3 / 380 ، كنز العمال المتقى : 16 / 523 ، التمهيد ابن عبدالبر : 10 / 112 .

2) . تاريخ طبرى : 2 / 579 .

3) . مسند احمد : 4 / 436 .

4) . تفسير قرطبى : 5 / 130 ، جامع البيان : 4 / 15 ، الدرّ المنثور : 2 / 140 و 141 ، تفسير فخر رازى : 10 / 50 ، تفسير ماوردى : 1 / 471 ، تفسير غرائب القرآن : 2 / 392 .

ترمذى مى‌نويسد :

سئل ابن عمر عن متعة النساء ، فقال : هي حلال فقيل له : إنّ اباك قد نهى عنها و قال : دعوا نكاح هذه النساء فإنّي لن اوتي برجل نكح إمرأة إلى أجل إلاّ رجمته بالحجارة ! فقال : سبحان اللّه ! إن كان أبى حرّمها فقد سنّها رسول اللّه فتترك سنّة رسول اللّه و تتبع قول أبي ؟⁽¹⁾

از عبداللّه بن عمر درباره متعه زنان پرسيدند ، گفت : حلال است . گفتند : پدرت از آن نهى كرده و گفت : ازدواج با اين زنان را ترك كنيد ، اگر نزد من مردى را بياورند كه مدّت معيّنى با زنى ازدواج كرده باشد ، سنگسارش مى‌كنم . ابن عمر گفت : سبحان اللّه ! اگر پدرم آن را حرام كرده باشد ، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آن را سنّت قرار داده است . آيا سنّت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را ترك مى‌كنيد و از سخن پدرم پيروى مى‌نماييد ؟ !

فخررازى نيز از عمران بن حصين روايت كرده است كه : متعه در كتاب خدا نازل شد و بعد از آن آيه‌اى نازل نشد كه آن را نسخ كند ، و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ما را به آن امر كرده ، و متعه كرديم و مردمان را از آن نهى نكرد ، بعد از آن گفت مردى براى خود آن چه خواست !!⁽²⁾

بزرگان صحابه و تابعين و ائمه مذاهب عامه ، متعه را جايز و بعضا به آن عمل مى‌كردند ، چنان‌كه ابن حزم در اين خصوص نام جمعى از صحابه و تابعين را آورده است كه از جمله آن‌ها به اين صحابه اشاره شده است : عمران بن حصين ، ابوسعيد خدرى ، جابر بن عبداللّه انصارى ، زيد بن ثابت ، عبداللّه بن مسعود ، سلمة بن الأكوع ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، عمرو بن حريث ، معاوية بن أبى سفيان ، سلمة بن اُميه ، ربيعة بن اُمية ، عمرو بن حوشب ، اُبي بن كعب ، أسماء دختر ابى‌بكر كه فرزندش عبداللّه بن

1) . صحيح ترمذى : 3 / 185 .

2) . تفسير فخر رازى : 10 / 53 ، رجوع شود به صحيح بخارى : 2 / 569 و ج 4 / 1642 ، تفسير غرائب القرآن : 2 / 392 .

زبير از متعه بود ،⁽¹⁾امّ‌عبداللّه دختر أبى خثيمه ، ابن عباس ، سمرة بن جندب ، أنس بن مالك ، عبداللّه بن عمر .⁽²⁾

و اما از تابعين و محدّثان : مالك بن أنس ، احمد بن حنبل ، سعيد بن جبير ، عطاء بن رباح ، طاووس يمانى ، عمرو بن دينار ، مجاهد بن جبر ، سدّى ، حكم بن عتيبه ، ابن ابى ملكيه ، زفر بن اوس .⁽³⁾

جالب اين‌جاست كه ذهبى در مورد عبدالملك بن جريج - كه درباره او مى‌گويند : وثاقت او مورد اجماع است و تمامى صحاح از او حديث نقل مى‌كنند - مى‌نويسد :

تزوّج نحوا من سبعين امرأة نكاح متعة ؛

او هفتاد زن متعه داشت .

و شافعى گويد :

استمتع ابن جريج بتسعين إمرأه ؛⁽⁴⁾

او نود زن متعه داشت .

حاصل آن‌كه ، مسلمانان به دستور قرآن و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تا زمان عمر و حتى مقدارى از زمان عمر به اين احكام عمل مى‌كردند ،⁽⁵⁾اما وقتى عمر آن را حرام كرد ، زنا و فجور بين مسلمانان زياد شد و با اين كار ، حكم خدا و سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را تعطيل نمود ، و باعث ترويج زنا و بى‌بند و بارى و فحشاى جنسى شد .⁽⁶⁾و مشمول اين آیه

1) . المحلّى : 9 : 519 ، مسند الطيالسى : 227 حديث 1637 ، العقد الفريد : 4 / 13 .

2) . المحبّر : 289 ، التفسير الكبير : 10 / 53 ، شرح الزرقانى : 3 / 153 ، المحلّى : 9 / 519 ، صحيح مسلم : 1 / 623 ، مصنّف عبد الرزاق : 7 / 499 .

3) . مبسوط سرخسى : 5 / 152 ، شرح زرقانى : 3 / 155 ، الهداية في شرح بداية المبتدى : 1 / 190 ، المغنى : 6 / 644 ، المحلّى : 9 / 519 ، مصنّف عبد الرزّاق : 7 / 497 ، جامع البيان : 4 / 18 ، الدرّ المنثور : 2 / 140 ، تفسير ابن كثير : 1 / 474 ، الحاوى الكبير : 11 / 449 ، البحر الرائق : 3 / 115 .

4) . سير اعلام النبلاء : 4 / 321 ، تذكرة الحفاظ : 90 ، ميزان الاعتدال : 2 / 659 .

5) . مسند احمد حنبل : 2 / 95 ، و ج 3 / 22 ، 304 . مسند ابى داود : 7 / 227 .

6) . مسند احمد حنبل : 2 / 95 ، 103 ، طحاوى ، شرح معانى الآثار ، كتاب نكاح المتعة .

مباركه گرديد : « وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْكَافِرُونَ »⁽¹⁾، «وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الظَّالِمُونَ »⁽²⁾، « وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمْ الْفَاسِقُونَ » ؛⁽³⁾هر كس به آنچه خدا فرستاده است حكم نكند پس ايشان‌اند كافران و ظالمان و فاسقان .

آيا چنين شخصى استحقاق امامت و خلافت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را دارد ؟ !

حج تمتع :⁽⁴⁾

بارى ، علّت آن‌كه اين « حجّ » را به « تمتّع » اضافه نموده و « حجّ تمتّع » مى‌گويند ، اين است كه : در اين حجّ « متعه » هست . متعه ، به معناى لذّت است ، چون در مدّت فاصل بين دو احرام ( احرام عمره و حجّ ) محظورات احرام ، مباح و حلال مى‌گردد و شخص عامل به آن ، مى‌تواند در اين مدّت از آنچه در احرام عمره حرام بود ، و در احرام حجّ نيز حرام مى‌گردد ، لذّت و تمتّع ببرد . و اين همان معنايى بود كه عمر و بعضى از اتباعش ، ناخوش مى‌داشتند به طورى كه مردى گفت : « آيا به قصد حجّ خارج شويم و سرهاى ما ( از آب غسل جنابت ) تر باشد ؟ و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به او فرمود : تو هيچ گاه به اين احكام ايمان نمى‌آورى ! » ( تفسير مجمع البيان در ذيل آيه : « فمَنْ تَمَتَّعَ بالعمره » ) .

مشروعيت آن اجماعى مسلمانان است و حكمش باقى است و آيه « فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ »⁽⁵⁾دليل مشروعيّت آن است .⁽⁶⁾

بخارى و مسلم از مروان بن حكم روايت كرده‌اند كه :

در منطقه عسفان بين على و عثمان نزاع شد ؛ زيرا كه عثمان مردم را از حج تمتّع منع مى‌كرد ، على اين را شنيد ، صدا به تلبيه بلند كرد براى عمره و تمتّع و گفت : « لبّيك بعُمرة و حِجَّة » عثمان گفت : من مردم را منع مى‌كنم از حج تمتّع

1) . سوره مائدة : 44 .

2) . همان : 45 .

3) . همان : 47 .

4) . أقول : « متعة الحجّ الّتى حرّمها عمر بن الخطّاب فهى الفترة الواقعة بين العمرة و حجّ التمتع و انعقد الاجماع على حلية متعة الحجّ و استمرارها و دوامها عدا فريق من المسلمين لم يعملوا إلا برأى سيّدهم عمر فحرّموها طبقاً لتحريم عمر لها فخالفوا سنّة رسول اللّه و اتّبعوا بدعة عمر . و على سنّة رسول اللّه يأتى المكلّف بالعمرة ثمّ يحلّ من إحرامه فيحلّ له كلّ ما حرّم عليه ثمّ يأتى بإحرام جديد لحجّ التمتّع فكان هدف عمر أن يفصّل بين العمرة و حجّ التمتّع فتكون اولى فى غير اشهر الحج . »

5) . سوره بقره : 196 .

6) . علامه مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 30 / 628 - 638 ، اين قضيّه را با جواب از شبهات آن ، مفصّلاً بيان نموده‌اند .

و تو تصريح به خلاف من مى‌كنى ؟ حضرت فرمود : من به خاطر گفته احدى از سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دست بر نمى‌دارم .⁽¹⁾

مسلم از عمران بن حصين روايت كرد : رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم طايفه‌اى از اهل خود را تا دهم ذى‌الحجّه امر به عمره كرد و آيه‌اى نازل نشد كه اين حكم را نسخ كند ، و پيامبر هم نهى از آن نكرد تا از دنيا رفت و بعد از آن ، مردى از براى خود آن چه خواست گفت !!⁽²⁾

فتاواى عجيب !

بايد چشم حيرت گشود بر مذاهبى كه ازدواج موقّت ( نكاح متعه ) در مذهب شيعه را زنا مى‌دانند ، اما با نيم‌نگاهى به احكام و فتاوى صادره از علماى آنان به موارد

عجيبى برمى‌خوريم كه فقط و فقط بايد نگريست !!⁽³⁾

اول : در كتاب تبصرة العوام آمده است : نزد ابوحنيفه اگر كسى - با علم به خويشاوندى و قرابت - با مادر يا خواهر يا دختر يا دختر برادر يا عمّه يا خاله عقد نكاح كند ، و پس از آن وطى كند ، حدّ بر او نباشد . و اگر حرير بر عورت بپيچد و با مادرش وطى كند ، حدّ بر او نباشد .

و نزد مالك ، لواط با غلام خويش جايز است .

و نزد شافعى ، اگر به حرام دخترى آورده باشد ، و زن خود قرار دهد ، جايز باشد .

1) . صحيح بخارى : 2 / 567 و 569 ، صحيح مسلم : 2 / 896 ، جامع الاصول : 3 / 454 ، تذكرة الحفاظ : 3 / 786 ، سنن نسايى : 5 / 162 . حج تمتّع اجماعى مسلمانان است و فقهاى عامّه خلافى كه كرده‌اند در اين است كه آيا بهترين انواع حجّ است يا نه ؟

2) . صحيح مسلم : 2 / 898 . و بر اين مضامين روايات بسيار در صحيح مسلم روايت كرده است . صحيح مسلم : 2 / 898 - 900 .

3) . حقير گويد : امروز بعد مشاهده فتاوى مفتيان عربستان و بسيارى از علماى عامه به « جهاد نكاح » حتى با محارم و ... و جنايات وحشتاكى كه گروه « داعش و سلفى‌ها و وهّابى‌ها » نسبت به فروج و دماء مسلمانان - به استناد اين فتاوى - مرتكب مى‌شوند ، استبعاد و تعجّب از آنچه ذكر شده ، بر طرف مى‌شود .

و اگر خواهر يا دختر برادر و يا دختر خواهر يا خاله يا عمّه در ملك وى باشند و ايشان را به ملك اليمين وطى كند ، نزد شافعى و ابوحنيفه حدّ لازم نشود .

و نزد ابوحنيفه و محمّد بن حسن اگر زنى كسى را دوست دارد و شوهرش طلاقش ندهد ، زن با دو كس مواضعه⁽¹⁾كند كه زن آن كس است كه مى‌خواهد ، و ارباب مواضعه گواهى دهند ، قاضى قبول كند و حكم فرمايد كه زن او نيست ، و بدين حكم ، زن ، زن مدّعى باشد ظاهرا و باطنا ، و اگر چه قاضى و گواهان بدانند كه آن زن ، زن او نيست ، و بدين حكم بر شوهر اوّل حرام است . و اين مسأله را محمّد بن شجاع از شاگردان محمّد بن حسن روايت كند .

و در شرح طحاوى و كرخى مسطور است كه : نزد ابوحنيفه اگر كسى به سفر رفته باشد و در نزد قاضى گواهى دهند كه او مُرد ، و زن بعد از عدّه شوهرى كند و از اين شوهر چند فرزند بيارد ، و بعد از چند سال ، شوهر اوّل از سفر باز آيد ، آن فرزندان ازاين شخص باشد كه از سفر باز آمده باشد ، و از او ميراث گيرند ، و از پدر حقيقى خود ميراث نگيرند .

و هم ابوحنيفه گويد كه : شخصى از چين و شخصى از اندلس در بغداد به هم رسند ، و يكى را دخترى و ديگرى را پسرى كوچك باشد ، دختر به پسر آن شخص دهند ، و بالغ شود و دختر در اندلس فرزند آورد و پسر در چين باشد ، و هيچ‌يك از شهر خود بيرون نيامده باشند ، اين فرزند كه در اندلس به وجود آمده فرزند آن كس بود كه در چين است ، و جز از ابوحنيفه و اصحابش هيچ‌كس اين نكته را نگفته است .⁽²⁾

ابن حزم اندلسى فتواى ابوحنيفه را اين چنين نقل مى‌كند :

قال أبوحنيفة : لا حدّ عليه في ذلك كلّه و لا حدّ على من تزوّج اُمّه الّتي ولدته ، و ابنته ، و اُخته ، و جدّته ، و عمّته ، و خالته ، و بنت أخيه ، و بنت

1) . المواضعة : المراهنة ، الموافقة فى الامر ، أو أضعك الرأى أطلعك على رأيى و تطلعنى على رأيك .

2) . تبصرة العوام : 270 - 271 ، با تلخيص و تصرّف در عبارت .

اُخته ، عالما بقرابتهنّ منه ، عالما بتحريمهنّ عليه ، و وطئهنّ كلّهنّ ، فالولد لاحق به ، والمهر واجب لهنّ عليه ، و ليس عليه إلا التعزير دون الأربعين فقط ، و هو قول سفيان الثوري ، قالا : فإن وطئهنّ بغير عقد نكاح فهو زنا ، عليه ما على الزاني من الحدّ ؛⁽¹⁾

كسى كه با علم به قرابت و خويشاوندى ، با مادر ، دختر ، خواهر ، مادر بزرگ ، عمّه ، خاله ، دخترِ برادر ، و دخترِ خواهرِ خود پس از خواندن عقد نكاح نزديكى كند ، هر چند بداند كه چنين ازدواجى در دين مقدّس اسلام حرام است ، مرتكب زنا نشده و حد زنا بر او جارى نمى‌شود ، و فرزندى كه متولد مى‌شود ، فرزند اوست و مهريه را نيز بايد بپردازد . چنين شخصى به خاطر اين ازدواج حدّ زنا نخواهد خورد و تنها تعزير - كمتر از چهل شلاق - خواهد شد . ابن حزم در ادامه سخنش ، سفيان ثورى را نيز با نظر ابوحنيفه موافق دانسته و مى‌گويد : ابوحنيفه و سفيان ثورى معتقدند كه اگر شخصى بدون عقد ازدواج با محارم خود نزديكى كند ، مرتكب زنا شده و حدّ زنا بر او واجب خواهد شد .

و نيز فتواى ابوحنيفه اين است كه : اگر شخصى زنى را براى زنا كردن اجاره كند ، زنا شمرده نمى‌شود و حدّ زنا ندارد .

ابن حزم اندلسى فتواى ابوحنيفه را اين‌گونه بيان كرده است :

قد ذهب إلى هذا أبوحنيفة و لم ير الزنا إلا ما كان مطارفة . و أمّا ما كان فيه عطاء أو استئجار فليس زنا و لا حدّ فيه ؛⁽²⁾

ابوحنيفه قائل است كه اگر كسى زنى را براى زنا كردن اجاره كرده باشد ، و با او زنا كند ، اين عمل زنا محسوب نمى‌شود ، و حد زنا نيز جارى نمى‌شود . ابوحنيفه معتقد است كه در جايى زنا صادق است كه زن چشم چران باشد .⁽³⁾

1) . ابن حزم ، المحلى : 11 / 253 ، مسأله 2215 ، « من وطى‌ء إمرأة أبيه أو حريمته بعقد زواج أو بغير عقد ».

2) . ابن حزم ، المحلى : 11 / 250 ، مسأله 2213 ، المستأجرة للزنا أو للخدمة و المخدمة .

3) . و نيز محمّد بن احمد قفّال ، فتاواى علماء را در اين باره ذكر كرده و به فتواى ابوحنيفه نيز اشاره نموده است . « فإن استأجر إمرأة ليزني بها ، فزنى بها ، وجب له الحدّ ، و كذلك إذا تزوّج ذات رحم محرم ، و وطئها و هو يعتقد تحريمها ، وجب عليه الحد . قال ابوحنيفة : لا حدّ عليه في الموضعين » ( قفال ، حلية العلماء في معرفة مذاهب الفقهاء : 8 / 15 ، كتاب الحدود )

آيا ديديد كه علماى عامه بخاطر اين فتوا ابوحنيفه و هم مسلكان او را تفسيق يا تكفير كرده باشند ؟ ! و با وجود اين‌كه ، جواز بلكه رجحان ازدواج موقت با كتاب و سنت و اجماع ثابت شده است ، چگونه آن را زنا مى‌دانند و مخالفين‌شان را تفسيق و تكفير مى‌كنند ؟ !

دوم : امام عامّه ابن حزم در آنجا كه سخن از امام جماعت شدن ولد الزنا به ميان آورده و امامت او را جايز مى‌شمارد ، از زهرى نقل مى‌كند كه بعضى از رهبران و امامان و فقهاى عامه و سلفيّون ، حرام‌زاده و اولاد زنا هستند !⁽¹⁾

« شعبة » پس از دو سال و « هرم بن حيّان » پس از چهار سال و امام عامه « مالك » بيش از سه سال و « شافعى » پس از چهار سال از مرگ پدر متولّد شدند .⁽²⁾

ذهبى در باره « هرم بن حيّان » مى‌گويد :

يكى از عبّاد است ، او فرماندهى لشكر در جنگ‌هاى فارس را در زمان خلافت عمر و عثمان به عهده داشت و مدّتى نيز از طرف عمر ، استان‌دار و ثقه بود و چون سال‌ها در رحم مادر بوده و دندان در آورده بود ، او را هرم ناميدند .⁽³⁾

أقول : فاعتبروا يا اولى الأبصار !!!

طعن چهارم : عدم اجراى حدّ بر مغيره

مغيرة بن شعبه از جمله رؤساى منافقان و دشمنان اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود ، در

1) . المحلّى : 4 / 213 ، مصنّف ابن ابى شيبة : 2 / 120 باب 27 حديث 1 ، دار الفكر . ابن حزم مى‌گويد : « عن الزهري قال : كان أئمّة من ذلك العمل ، قال وكيع : يعنى من الزنا ؛ زهرى مى‌گويد : امامانى - از اهل‌خلاف و به اصطلاح ، سنّى‌ها - از زنا بوده‌اند » .

2) . سير أعلام النبلاء : 8 / 132 ، المعارف : 594 ، خزائن : 217 . « ولد الضحاك لستّة عشر شهرا و شعبة ولد لسنتين ، و هرم بن حيان ولد لأربع سنين و مالك بن انس ، حُمِلَ به أكثر من ثلاث سنين ، و الشافعي حُمِل به أربع سنين . »

3) . سير اعلام النبلاء : 4 / 50 .

روايات متعدد وارد شده است كه : پنج نفر بودند كه بر صحيفه ملعونه اتفاق كردند تا نگذارند خلافت به اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر گردد . يكى از آن‌ها مغيرة بن شعبه است كه سال‌ها بر منبر سبّ اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌كرد .

ابن ابى‌الحديد مى‌نويسد :

اصحاب بغداديوّن ما گفته‌اند : « كسى كه اسلامش چنان باشد كه در كتب مذكور است ( كه از ترس و به جهت مصلحت بود ) و خاتمه امرش آن بود كه - در اخبار متواتر وارد شده است كه - پيوسته بر منبرها لعن بر على مى‌كرد تا به جهنّم واصل شد و ميان عُمْرش ، عملش زنا و شرب خمر بود و از خواهش فرج و شكم نمى‌گذشت و معاونت فاسقان مى‌كرد و پيوسته عمرش را در غير طاعت خدا صرف مى‌نمود ، چنين كسى را چرا ما دوست بداريم و چرا فسق او را بر مردم ظاهر نكنيم ؟⁽¹⁾

اخبار بسيار وارد شد است كه آن ملعون سبّ امير المؤمنين عليه‌السلام را بر منبرها مى‌كرد و مردم را به اين امر مى‌نمود . و همچنين ابن ابى الحديد اعتراف كرد كه مغيرة در جاهليّت و اسلام ، مشهور به زنا بود .⁽²⁾امّا عمر ، مغيره را با اين خباثت‌ها والى بصره كرد ! !⁽³⁾

طبرى روايت كرده است كه :

در بصره خانه ابوبكره و خانه مغيره نزديك به يكديگر بود ، و مسكن‌شان در دو غرفه مقابل يكديگر بود و هر يك از غرفه‌ها روزنه‌اى داشت كه به سوى ديگرى مفتوح مى‌شد ، روزى ابوبكره در غرفه خود نشسته بود و با جمعى صحبت مى‌كرد ، ناگاه بادى وزيد و درِ روزنه را گشود ، ابوبكره برخاست كه در را ببندد، نظرش بر غرفه مغيره افتاد و او را ديد كه در ميان پاى زنى نشسته است.

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 20 / 10 . « قال أصحابنا البغداديّون : من كان إسلامه على هذا الوجه و كانت خاتمته ما قد تواتر الخبر به من لعن على عليه‌السلام على المنابر إلى أن مات على هذا الفعل ... ».

2) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 239 .

3) . در تاريخ طبرى : 492 ، شرح ابن ابى الحديد : 12 / 231 ، نوشته‌اند : در بصره زنى بود از قبيله بنى‌هلال كه او را ام‌جميل مى‌گفتند ، و مغيرة پنهان به خانه او تردّد مى‌كرد و چون اهل بصره بر آن مطلع شدند ، اين را بسيار بزرگ شمردند .

پس ابوبكره به آن جماعت گفت : برخيزيد و نظر كنيد و ببينيد . چون نظر كردند ، گفت گواه باشيد . گفتند : اين زن كيست ؟ گفت : ام‌جميل دختر افقم ، ايشان گفتند: ما زنى را ديديم امّا روى او را نديديم . پس ايشان صبر كردند و مشاهده حركات آن‌ها مى‌نمودند تا فارغ شدند ، چون برخاستند ، شناختند كه ام‌جميل است .

پس از آن مغيره آماده شد تا به اتفاق منافقان مثل خودش نماز جماعت اقامه كند ، ابوبكره آمد و مانع نماز او شد و اين واقعه را به عمر نوشتند و مغيره نيز دروغى چند در اين باب به عمر نوشت . چون نوشته‌ها به عمر رسيد ، ابوموسى اشعرى را كه دشمن حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود والى بصره كرد ، و مغيره را با گواهان به مدينه طلبيد .⁽¹⁾

ابن ابى‌الحديد از كتاب أغانى ابوالفرج اصفهانى - كه يكى از معتبرترين كتاب‌هاى عامّه و مخالفين است - روايت كرده از عمر بن شيبه كه عمر نشست و مغيره را با گواهان طلبيد ، پس اوّل « ابوبكره » را طلبيد و پرسيد : آيا ديدى مغيره در ميان ران‌هاى ام‌جميل است ؟ گفت : بلى واللّه ... . عمر گفت : نه واللّه تا شهادت ندهى كه مانند ميل در سرمه دان ديده‌اى كه داخل مى‌كرد و بيرون مى‌كشيد قبول نمى‌كنم . ابوبكره گفت : بلى واللّه چنين شهادت مى‌دهم . در اين وقت رنگ عمر متغيّر شد و اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود : اى مغيره ! ربع عُمْر تو رفت . پس عُمَر « نافع » را طلبيد و از او پرسيد ، گفت : گواهى مى‌دهم به مثل گواهى ابوبكره ، و عمر گفت : نه واللّه تا گواهى ندهى كه مانند ميل در سرمه دان ديده‌اى ، فايده ندارد . نافع گفت : چنين گواهى مى‌دهم . پس تأثير عظيمى در عمر ظاهر شد . و اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عمر گفت : نصف عمر مغيره رفت . پس « شبل بن معبد » را طلبيد كه گواه سوّم بود و او هم چنين شهادت داده و اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عمر فرمود : سه ربع عمر مغيره رفت و رنگ عمر چنان متغيّر شد كه گويا خاكستر بر رويش ريختند .

« زياد » كه گواه چهارم بود هنوز داخل مدينه نشده بود و مغيره مى‌گريست و به نزد

1) . تاريخ طبرى : 2 / 493 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 232 .

مهاجرين و انصار مى‌رفت و استغاثه مى‌كرد كه ايشان در باب او شفاعت كنند و نزد زوجات پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مى‌رفت و مى‌گريست .

از سوى ديگر ، عمر بن خطاب ( كه در پى راهى براى عدم اجراى حكم الهى بود ) دستور داد هيچ يك از شاهدان با احدى از اهل مدينه سخن نگويند ، تا زمانى كه « زياد » نزد او حاضر شود و چون زياد حاضر شد ، عمر نشست و ايشان را طلبيد و رؤساء مهاجران و انصار حاضر شدند .

چون زياد پيدا شد ، عمر بن خطاب ( براى آنكه به او بفهماند و تعليم كند كه نبايد شهادت را تمام و كمال بگويد ) گفت : من مردى را مى‌بينم كه هرگز خدا بر زبان او مردى از مهاجران را خوار نخواهد كرد!!

چون نزديك رسيد ، ديد جوان مغرورى است و دست‌ها را حركت مى‌دهد و مى‌آيد . به خاطر عمر رسيد كه او را بايد تهديدى هم بكند ، مهابت عمر با وجود نامردى ، ميان عرب و عجم معروف است .

به صداى بلند و درشتى گفت : « چه گواهى نزد توست اى كهلوله عقاب »⁽¹⁾و گويا مدح و ذم هر دو در اين عبارت هست . راوى حديث گفت كه : چون ابوعثمان روايت عمر را نقل مى‌كرد خواست صداى خود را شبيه به صداى ناهموار عمر كند ، چنان نعره زد كه نزديك شد من غش كنم .⁽²⁾ابوالفرج اصفهانى گفته است كه : بسيارى از راويان روايت كرده‌اند كه « زياد » گفت : ديدم مغيره را كه پاهاى ام‌جميل را برداشته بود و خصيه‌هاى او را ديدم كه تردّد مى‌كرد در ميان ران‌هاى او ، و صداى بلند و نفس تندى مى‌شنيدم .⁽³⁾

1) . آن‌كه سن او تقريبا بين سى تا چهل يا پنجاه سال باشد .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 12 / 235 ، الاغانى : 16 / 106 - 108 .

3) . الاغانى : 16 / 109 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 237 . « رأيته رافعاً برجليها و رأيت خُصيتيه متردّدتين بين فخذيها و سمعت حفزاً شديداً و سمعت نفساً عالياً . فقال عمر : أرأيتَه يدخله و يخرجه كالميل فى المكحلة ؟ قال : لا ، فقال عمر : اللّه اكبر ! قم يا مغيرة إليهم فأضربهم ... » خلاصه اين‌كه : شهادتش به همان نحوى بود كه سه شاهد ديگر شهادت دادند .

ابو الفرج گفته است :

عمر را گفته « زياد » و تغيير شهادت دادن و رفع حدّ از مغيره ، بسيار خوش آمد ، و دستور داد سه شاهد ديگر را حدّ زدند . « ابوبكره » همچنان پس از حد گفت : « گواهى مى‌دهم كه مغيره زنا كرد ! » عمر خواست بار ديگر او را حدّ بزند ، على [ عليه‌السلام ] او را از آن نهى كرد و فرمود : اگر او را حدّ بزنى من مغيره را سنگسار مى‌كنم .⁽¹⁾

ابوالفرج اصفهانى گفت :

عمر بعد از اين به حج رفت و ام‌جميل و مغيره هر دو به حج رفتند ، عمر به مغيره گفت : واى بر تو آيا تجاهل مى‌كنى بر من ؟ به خدا قسم كه من گمان ندارم كه ابوبكره بر تو دروغ گفته باشد ، و هيچ وقتى تو را نمى‌بينم مگر آن كه مى‌ترسم كه از آسمان مرا به خاطر تو سنگ باران كنند ، و على [ عليه‌السلام ]مى‌فرمود كه اگر بر مغيره ظفر يابم او را سنگ بارانش خواهم كرد .⁽²⁾

با تأمّل در اين اخبار معلوم مى‌شود كه زناى مغيره نزد حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و نزد عمر نيز ثابت بود ، و عمر با علم به اين مطلب و رعايت مغيره ملعون ، حدّ الهى را در حق او تعطيل كرد و بر چند بى‌گناه به ظلم و جور اقامه حدّ كرد .⁽³⁾

طعن پنجم : انكار حكم تيمّم

بخارى مى‌نويسد :

مردى نزد عمر آمد و گفت : من جنب شدم و آب پيدا نكردم . عمر گفت : نماز

1) . الاغانى : 16 / 108 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 237 .

2) . الاغانى : 16 / 109 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 238 .

3) . علامه بزرگوار مجلسى رحمه‌الله در كتاب حق‌اليقين : 377 - 381 و بحارالانوار : 30 / 639 - 654 ، مفصّل اين قضيّه را نقل كردند .

نخوان ! عمار بن ياسر ( كه حاضر بود اعتراض كرد و ) به عمر گفت : به خاطر ندارى كه من و تو در سفرى بوديم و جنب شديم و تو نماز نكردى و من در خاك غلطيدم و نماز خواندم ، پس براى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم واقعه را ذكر كرديم ،پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : تو را كافى بود كه چنين كنى ، و دستها را بر زمين زد و فوت

كرد و صورت و دست‌ها را مسح نمود .⁽¹⁾

به روايت مسلم : چون عمار اين را گفت ، عمر گفت : « اتق اللّه يا عمّار ؛ از خدا بترس اى عمّار ! » پس عمّار گفت : « إن شئت لم أحدث به ؛⁽²⁾اگر مى‌خواهى من اين حديث را نقل نمى‌كنم ! ».

بخارى از شقيق بن سلمه نقل مى‌كند كه گفت :

من نزد ابن مسعود و ابوموسى بودم ، ابوموسى گفت : اگر كسى جنب شود و آب نيابد چه كند ؟ ابن مسعود گفت : نماز نخواند تا آب بيابد ! ابوموسى گفت : قول عمّار را چه مى‌كنى ؟ ابن مسعود گفت : مگر نديدى كه عمر به اين قانع نشد ؟ ابوموسى گفت : قول عمّار را بگذار ، آيه را چه مى‌كنى ؟⁽³⁾ابن مسعود نتوانست جواب دهد ... .⁽⁴⁾

صاحب جامع الاصول بعد از آن‌كه روايت بخارى و مسلم را نقل كرد ، مى‌نويسد : در روايت ابى‌داود چنين است كه عبدالرحمن گفت : « من نزد عمر بودم ، مردى آمد

1) . بخارى : 1 / 129 . « جاء رجل إلى عمر بن الخطّاب ، فقال : إنّي أجنبت فلم أصب الماء . فقال عمر : لا تصلّ . فقال عمّار بن ياسر لعمر بن الخطّاب : أما تذكر أنّا كنّا في سفر أنا و أنت ، فأمّا أنت فلم تصلّ ، و أمّا أنا فتمعّكت فصلّيت ، فذكرت للنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فقال النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم إنّما كان يكفيك هكذا . . فضرب النّبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بكفّيه الأرض و نفخ فيهما ، ثمّ مسح بهما وجهه و كفّيه ».

2) . صحيح مسلم : 1 / 281 .

3) . آيه 6 از سوره مائده : « فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً » .

4) . صحيح بخارى : 1 / 133 . نيز مراجعه كنيد به جامع الاصول : 8 / 147 ، صحيح مسلم : 1 / 280 ، صحيح بخارى : 1 / 132 ، 133 ، سنن ابى داود : 1 / 129 . « كنت عند عبداللّه و أبى موسى ، فقال له ابوموسى : أرأيت يا ابا عبدالرحمن إذا أجنب فلم يجد ماء كيف يصنع ؟ فقال عبداللّه : لا يصلّى حتى يجد الماء . فقال ابوموسى : كيف تصنع بقول عمّار حين قال له النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كان يكفيك . . قال : ألم تر عمر لم يقنع بذلك ، فقال ابوموسى : فدعنا من قول عمّار ، كيف تصنع بهذه الآية ، فما درى عبداللّه ما يقول ... ».

و گفت : ما در مكانى يك ماه و دو ماه مى‌باشيم و آب نمى‌يابيم ، عمر گفت : اگر من باشم نماز نمى‌كنم تا آب بيابم . عمار گفت : آيا به خاطر ندارى كه من و تو در ميان شتران

بوديم و جنب شديم و من در خاك غلطيدم پس آمدم به خدمت حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و عرض كردم ، و حضرت كيفيّت تيمّم را به من تعليم نمود ؟ پس عمر گفت : اى عمّار از خدا بترس ، عمّار گفت : اگر مى‌خواهى واللّه اين حديث را ذكر نخواهم كرد . عمر گفت : ما تو را به گفته خودت وا مى‌گذاريم . » سپس چهار روايت از ابى داود در اين باره ذكر نمود ، و اخبارى هم كه قريب به همين مضامين است از نسائى ذكر نمود .⁽¹⁾

اين يكى از طعن‌هاى عظيمى است كه در مخالفت با كتاب خدا و سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از خليفه دوّم صادر شده است و اين احاديث از كتب صحاح عامّه نقل شده كه صحّت آن‌ها را نمى‌توانند انكار كنند ، اين فتواى خود ساخته و انكار نص صريح كلام الهى توسط عمر بن خطاب از دو حال بيرون نيست :

يا عمر به حكم تيمم و آيه قرآن در اين مورد آگاه بود - چنان‌كه ظاهر اكثر احاديث همين است - و با اين حال باز هم مخالف آن حكم كرد كه در اين صورت بايد گفت : كسى كه بناى مخالفت با احكام قرآن و دستورات پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دارد را نمى‌توانيم خليفه پيامبر بدانيم .⁽²⁾

و يا عمر به فرموده خدا و رسول جاهل بود و اطّلاعى از آيه و حديث نداشت ! كه در اين صورت هم مى‌گوييم : كسى كه در مدت زيادتر از بيست سال كه در خدمت

1) . جامع الاصول : 8 / 150 . « كنت عند عمر فجاءه رجل ، فقال : إنّا نكون بالمكان الشهر و الشهرين ، فقال عمر : أمّا أنا فلم أكن أصلّي حتّى أجد الماء . قال : فقال عمّار : يا أميرالمؤمنين أما تذكر إذ كنت أنا و أنت في الإبل فأصابتنا جنابة ، فأمّا أنا فتمعّكت ، فأتيت النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فذكرت ذلك ، فقال : انّما يكون يكفيك أن تقول هكذا . . و ضرب بيديه الأرض ثمّ نفخهما ثمّ مسح بهما وجهه و يديه إلى نصف الذراع ، فقال عمر : يا عمّار اتّق اللّه ، فقال يا أمير المؤمنين : إن شئت واللّه لم أذكره أبدا . فقال عمر : كلاّ واللّه لنولينّك من ذلك ما توليّت ... ».

2) . انكار حكم تيمّم - كه به گمان فاسد خليفه اين حكم مستلزم مفسده است - علاوه بر اين‌كه ردّ صريح خدا و رسول است ، نسبت جهل و امر به قبيح ، به خدا و رسول دادن است و كفرى از اين قبيح‌تر و ظاهرتر نمى‌باشد .

آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، چنين امر مبتلابه را نمى‌داند چگونه چنين شخصى صلاحيّت رياست عامّه دين و دنياى جميع مسلمانان را دارا مى‌باشد ، خصوصا وقتى كه در ميان مردم شخصى عالم به جميع علوم نبوى و صاحب « سلوني قبل أن تفقدوني » موجود است ؟⁽¹⁾

علامه بزرگوار مجلسى رحمه‌الله - در اين مقام - مى‌فرمايد :

از غرايب آن است كه در وقت مرگ عمر به او گفتند : چرا عبداللّه ، پسر خود را خليفه نمى‌كنى ؟ او - چون مى‌دانست كه عبداللّه قدرت معارضه و رويارويى با حضرت امير عليه‌السلام را ندارد ، و امامت زود به حضرت بر خواهد گشت - قبول نكرد و چنين عذر آورد : كسى كه نداند چگونه طلاق زن خود را بگويد قابل امامت نيست !

پيروان او ، جهل به چنين حكمى ( تيمّم ) را كه ميان آن و طلاق از جهات مختلفى فرق هست ، مانع امامت او نگردانيده‌اند . حال آن‌كه پسرش بعد از متوجّه شدن ، متذكّر شده و از سخن خود برگشت . اما عمر مصرّ بر انكار ماند و حتى بعد از كلام عمار ، به ساير صحابه رجوع نكرد تا اين حكم را معلوم كند !

از اين‌جا معلوم مى‌شود كه آنچه عامّه در اكثر مواضع به آن متمسّك مى‌شوند كه : « چون كسى فعل خلفاى خود را انكار نكرد ، بايد كه حق باشد » باطل است ؛ زيرا كه چنين امر واضح بيّنى را كه خلاف كتاب و سنّت و اجماع امت بود حكم كرد . حتى نقل نكرده‌اند كه احدى از صحابه با او معارضه كرده باشند مگر عمار ، كه بعد از اظهار حق همچنان در هراس بود و گفت : اگر مى‌خواهى ، من اين حديث را ديگر روايت نكنم !

هرگاه در اين امور جزئيّه - كه چندان غرض دنيوى به آن متعلق نيست - كسى قدرت بر انكار نداشته باشند ، در امور خلافت و سلطنت چگونه ياراى انكار داشتند ! ؟

1) . به بحارالانوار : 30 / 665 - 675 ، مراجعه شود .

طعن ششم : جهل به حكم مهريه زنان

*طعن ششم : جهل به حكم مهريه زنان⁽¹⁾

ابن ابى‌الحديد كه از علماى عامّه است روايت كرد كه :

روزى عمر در خطبه خود گفت : اگر بشنوم زنى در مهريّه خود زيادتر از مهر زنان پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تعيين كرده ، آن را پس خواهم گرفت :⁽²⁾پس زنى برخاست و گفت : خداوند به تو اجازه چنين كارى را نداده است و مى‌فرمايد : « اگر مال بسيارى مهر يكى از زنان خود كرده‌ايد ، نبايد چيزى از مهر او بگيريد »⁽³⁾عمر گفت : آيا تعجّب نمى‌كنيد از امامى كه خطا كرد و زنى كه حق را يافت و با امام شما معارضه كرد و بر او غالب شد .⁽⁴⁾

فقال عمر : لا تعجبون من إمام أخطأو امراة أصابت ، ناضلت إمامكم فنضلته ».

فخر رازى مى‌نويسد :

روزى عمر بن خطاب در خطبه‌اش گفت : مهريه زنانتان را بالا و سنگين نگيريد ، زنى برخاست و گفت : اى پسر خطّاب ! خدا چيزى را به ما عطا كرده و تو از ما منع مى‌كنى ؟ و اين آيه را خواند : « اگر مال بسيارى مهر يكى از زنان خود كرده‌ايد ، نبايد چيزى از مهر او بگيريد »⁽⁵⁾پس عمر به خود خطاب كرد كه : همه مردم از تو داناتر و فقيه‌تر هستند ، و از گفته خود برگشت .⁽⁶⁾

1) . مستدرك حاكم : ج 2 ص 177 . تاريخ خطيب بغدادى : ج 3 ص 257 . الغدير : ج 6 ص 95 - 99 شماره 5 .بحار الانوار : ج 30 ص 655 - 660 . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : ج 1 ص 182 .

2) . و به روايت ديگر : در بيت المال خواهم گذاشت . ( الدرّ المنثور : 2 / 133 ، تفسير ابن كثير : 1 / 402 ، سنن بيهقى : 7 / 380 )

3) . سوره نساء : 20 .

4) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 1 / 182 ، ج 12 / 17 . « لا يبلغني أنّ إمراة تجاوز صداقها صداق زوجات رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم إلاّ ارتجعت ذلك منها ، فقامت إليه إمراة فقالت : واللّه ما جعل اللّه ذلك لك . إنّه تعالى يقول : « وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَاراً فَلاَ تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً ... » . سوره نساء : 20

5) . سوره نساء : 20 .

6) . تفسير فخر رازى : 10 / 13 ، و نيز رجوع شود به تفسير ابن كثير : 1 / 401 ، تفسير قرطبى : 5 / 99 ، مجمع الزوائد : 4 / 284 ، تفسير نسفى : 1 / 242 ، تفسير خازن : 1 / 357 ، عوالى اللئالى : 3 / 360 ، طرائف : 471 ، نهج الحق : 349 . « إنّ عمر بن الخطّاب قال على المنبر : « ألا لا تغالوا في مهور نسائكم ، فقامت إمراة ، فقالت : يا ابن الخطّاب ! اللّه يعطينا و أنت تمنعنا ؟ و تلتْ قوله تعالى : « وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَاراً ... . » فقال عمر : كلّ النّاس أفقه منك يا عمر ، و رجع عن كراهة المغالاة ».

در بعضى روايات وارد است كه عمر گفت : « كلّ أحد أفقه من عمر ؛⁽¹⁾تمام مردم از عمر داناتر و به مسائل شرعيّه آشناترند » و اين جمله را دو بار و يا سه بار تكرار نمود . و در بعضى روايات است كه بعد از اين جمله به اصحاب خود گفت :

تسمعونني أقول مثل القول ، فلا تنكرونه عليّ حتّى تردّ عليّ امرأة ليست من أعلم النّساء! ؛⁽²⁾

شما مى‌شنويد آنچه را من گفتم و اشتباه مرا نمى‌گيريد ، تا كار به جائى برسد كه زنى كه او داناترين زنان هم نيست بر من خرده بگيرد!

و بعضى نوشته‌اند كه عمر اين جمله را گفت : « إنّ امرأة خاصمت عمر فخصمته ؛⁽³⁾زنى با عمر در مقام محاجّه به پا خاست و نزاع كرد و در استدلال خود ، عمر را به زمين زد و بر او غلبه كرد » . و در بعضى روايات وارد است كه عمر گفت : « كلّ أحد أعلم من عمر »⁽⁴⁾و در روايت ديگر است كه گفت :

كلّ النّاس أفقه من عمر حتّى ربّات الحجال ؛⁽⁵⁾

حقير مى‌گويد : حاكم نيشابورى طرق اين روايت را كه به عمر منتهى مى‌شود - همانطور كه در كتاب مستدرك : 2 / 177 گفته است - در جزوه بزرگى جمع آورى كرده و گفته است : سندهاى صحيحه بر تواتر اين خطبه از عمر بن خطّاب دلالت دارد . و ذهبىّ در « تلخيص المستدرك » گفتار حاكم را تثبيت و تقرير نموده است . و خطيب بغدادى در كتاب ( تاريخ : 3 / 257 ) خود با طرق متعددى اين حديث را تخريج و حكم به صحّت آن نموده است . علامه مجلسى رحمه‌الله در ( بحار الانوار : 30 / 655 - 660 ) آن را طعن ششم از مطاعن عمر شمرده، و در اين بحث خوض كرده و اقوال بسيارى از علماء عامّه همچون فخررازى و ابن ابى‌الحديد را آورده است، علامه امينى رحمه‌الله در كتاب الغدير : 6 / 95 - 99 ، شماره 5 ، باب نوادر الأثر في علم عمر ، آن را ذكر نموده است .

1) . تفسير ابن كثير : 1 / 467 ، مجمع الزوائد هيثمى : 4 / 284 ، الدرّ المنثور : 2 / 133 .

2) . تفسير كشاف : 1 / 491 ، ارشاد السارى : 11 / 492 .

3) . تفسير ابن كثير : 1 / 401 .

4) . تفسير كشاف : 1 / 357 ، ارشاد السارى فى شرح صحيح البخارى : 8 / 57 .

5) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 1 / 182 ، الدر المنثور : 2 / 133 ، تفسير ابن كثير : 1 / 368 ، تفسير كشّاف زمخشرى : 1 / 357 .

همگى مردمان از عمر فقيه‌ترند ، حتّى زن‌هاى پرده‌نشين كه در اطاقها و حجله‌ها پرورش يافته‌اند .

از اين روايات نهايت جهل عمر به كتاب و سنّت ظاهر مى‌شود و چنين كسى - كه به اعتراف خودش ، زنان پرده نشين از او داناتراند - آيا قابليّت رياست عامّه مسلمانان را دارد ؟ خصوصا وقتى كه عالم به تمام علوم يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در ميان امّت باشد .

اگر كسى بگويد : همچنان كه بر امام حفظ واجبات لازم است ، حفظ مستحبات نيز لازم است و چون مهرالسنّة مستحب است ، پس عمر نهى از زياده نمود و اين‌كه گفت : « كلّ النّاس أفقه من عمر » از باب تواضع بود .⁽¹⁾

جواب گوييم : حفظ مستحبات لازم است به نحوى كه منجر به فعل حرام نشود و امر كردن به سنّت به نحوى كه متضمن تحريم حلال باشد و مشتمل بر تهديد و تخويف مسلمانان باشد حرام صرف است .

از سوى ديگر ، چگونه جايز است كه زايد از مهرالسنّة - با وجود اين‌كه مال غير است - گرفته شود و داخل بيت‌المال شود ؟ ! اگر آن مهر زايد نامشروع است ، بايد مال شوهر باشد . و اگر مشروع است ، چگونه داخل بيت‌المال مى‌توان نمود ؟ پس اگر عمر در اين قول كه : « آن مال را داخل بيت‌المال مى‌كنم » صادق بود ، صريح مخالفت حكم خدا را كرده است و اگر كاذب بود ، باز به جهت كذب بايد فاسق باشد . و اگر اين كذب از روى مصلحت بود و در گفته خود حق داشت ، پس بايد گفته آن زن خطا باشد ،

1) . و اعتذار قاضي القضاة بأنه طلب الاستحباب في ترك المغالاة ، و التواضع في قوله : كل الناس أفقه من عمر ؛ خطأ فإنه لا يجوز ارتكاب المحرم و هو أخذ المهر و جعله في بيت المال لأجل فعل مستحب . و الرواية منافية لأن المروي أنه حرمه و منعه حتى قالت المرأة كيف تمنعنا ما أحل اللّه لنا في محكم كتابه . و أما التواضع فإنه لو كان الأمر كما قال عمر لاقتضى إظهار القبيح و تصويب الخطإ و لو كان العذر صحيحا لكان هو المصيب و المرأة مخطئة ، كما أفاده بعض المحقّقين .

پس تواضع نمودن عمر و قبول اين‌كه او بر خطاست ، و زن بر صواب ، تصويب بر حرام است ، و اين عمل بلا خلاف نامشروع و حرام است .

لازم به ياد آورى است كه : اگر بر فرض ، خداوند متعال تمام ذرّيّه هفتاد و سه گروهِ امّتِ پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم⁽¹⁾را يكباره ( با لوح ساده و دل بى‌نقش ) مى‌آفريد و از همه آيات و احاديثِ شيعه و مخالفين هم تا آخر عمر بى‌خبر مى‌ماندند و براى آن‌ها معلوم نمى‌شد مگر دو مطلب بديهىِ مسلّم بين شيعه و مخالفين ، يكى علم اميرالمؤنين عليه‌السلام و يازده فرزند طاهرين او با معجزات و كرامات ايشان ، و ديگرى نادانى و گمراهى⁽²⁾ابوبكر و عمر و عثمان ، واللّه‌ِ كه احدى غير از مذهب شيعه ، مذهبى اختيار نمى‌كرد و همه دشمن آن سه نفر مى‌شدند و آن‌ها را مستحقّ لعن ابدى و عذاب سرمدى مى‌دانستند، لكن بيچاره آن‌كه از دين آباء و از تقليد گذشتگان نمى‌تواند بگذرد ، و لوح دل و سينه

را از اعتقاد طفوليّت شستن و از نقش كودكى پاك كردن براى او مشكل است .⁽³⁾

وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ » . الزخرف 22

« الحمد للّه الّذى هدانا لهذا و ما كنّا لنهتدى لو لا ان هدانا اللّه ».

طعن هفتم : سنگسار زن حامله

عمر بن خطاب در وقايع بسيار ،⁽⁴⁾حكم‌هاى نادرست و خطا مى‌كرد و ساير صحابه او را تنبيه مى‌كردند و برمى‌گشت چنان‌كه حكم كرد زن حامله‌اى را سنگسار كنند ، معاذ گفت : تو را بر زن حكم هست و بر فرزندى كه در شكم او است ، حكمى نيست . او از حكم خود برگشت .⁽⁵⁾

1) . آن‌هايى كه در گذشته بودند و الآن هم هستند و در آينده مى‌آيند .

2) . بقولهم : « أقيلوني أقيلوني . . . » و « كلّ النّاس أفقه من عمر حتّى المخدّرات ... » و ... .

3) . آيات قرآنى و احاديث داله بر اين‌كه تكذيب پيامبران به واسطه تقليد پدران بوده بسيار است . « بَلْ قَالُوا إِنَّا

4) . مقدارى از اين قضايا در بحث « بيان افضليّت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در علم » در ذيل دليل نهم گذشت ، فلاحظ .

5) . سنن كبرى بيهقى : 7 / 729 ، تفسير قرطبى : 9 / 288 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 204 ، سنن دارقطنى : 3 / 222 .

در مناقب خوارزمى روايت كرده است كه :

در ايّام خلافت عمر بن خطاب زن حامله‌اى متّهم به زنا را آوردند ، عمر از او سؤال كرد و او به زنا اعتراف كرد ، پس عمر دستور داد كه او را سنگسار كنند ، و هنگامى كه براى اجراى حكم مى‌بردند ، على [ عليه‌السلام ]ايشان را ملاقات كرد و از او واقعه را سؤال نمود ، چون مطلع شد ، فرمود : او را بر گردانيد ، و نزد عمر آمد و فرمود : امر كرده‌اى كه اين زن را سنگسار كنند ؟ عمر گفت : بلى ، نزد من به زنا اعتراف كرد . حضرت فرمود : تو بر او سلطنت دارى ، بر آنچه در شكم او است سلطنت ندارى . پس حضرت فرمود : شايد او را پيش از اقرار تهديد كرده باشى يا ترسانيده باشى ؟ گفت : بلى چنين بود . حضرت فرمود : مگر نشنيده‌اى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : بر كسى كه بعد از حبس كردن يا قيد كردن يا تهديد كردن ، اعتراف كند ، حدّ نمى‌باشد . پس عمر گفت : آن زن را رها كردند . پس گفت : عاجزند زنان از آن كه مثل على از ايشان متولّد شود ، اگر على نبود عمر هلاك مى‌شد .⁽¹⁾

مناقب خوارزمى و مسند احمد بن حنبل نيز روايت كرده‌اند كه :

زن ديوانه‌اى را به سوى عمر آوردند كه زنا كرده است ، عمر خواست او را سنگسار كند ، على [ عليه‌السلام ] فرمود : اى عمر ! مگر نشنيدى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمچه

فرمود ؟ عمر گفت : چه فرمود ؟ على [ عليه‌السلام ] فرمودند : رسولخدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمفرمود : قلم تكليف از سه كس برداشته شد : از ديوانه تا عاقل شود ، از طفل تا بالغ شود و از كسى كه در خواب باشد تا بيدار شود ، پس عمر از آن زن دست برداشت .⁽²⁾

يرجمها ، فقال له عليّ عليه‌السلام : يا عمر ! أما سمعت ما قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، قال : و ما قال ؟ قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : رفع القلم عن ثلاثة عن المجنون حتّى يبرأ ، و عن الغلام حتّى يدرك ، و عن النائم حتّى يستيقظ ، قال : فخلّى عنها ».

1) . مناقب خوارزمى : 39 . « أتي عمر في ولايته بإمرأة حاملة فسألها عمر فاعترفت بالفجور ، فأمر بها عمر أن ترجم ، فلقيها عليّ بن أبي طالب عليه‌السلام ، فقال : ما بال هذه ؟ فقالوا : أمر بها عمر أن ترجم ، فردّها عليّ عليه‌السلام ، فقال : أمرت بها أن ترجم ، فقال : نعم ، اعترفت عندي بالفجور . فقال : هذا سلطانك عليها ، فما سلطانك على ما في بطنها . ثمّ قال له عليّ عليه‌السلام : فلعلّك انتهرتها أو أخفتها . فقال : قد كان ذاك . قال : أو ما سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلميقول : لا حدّ على معترف بعد بلاء ، إنّه من قيّدت أو حبست أو تهدّدت فلا إقرار له . فخلّى عمر سبيلها ، ثمّ قال : عجزت النساء أن يلدن مثل عليّ بن أبيطالب عليه‌السلام ، لو لا عليّ لهلك عمر »

2) . مناقب خوارزمى : 38 ، مسند احمد : 1 / 193 . « إنّ عمر بن الخطّاب أتي بإمرأة مجنونة قد زنت ، فأراد أن

اين قضيّه را قاضى‌القضاة و ابن ابى الحديد ، تلقّى به قبول كردند . و مرحوم فيروز آبادى در « فضائل الخمسة من الصّحاح السّتة » بابى منعقد كرده و احاديث زيادى از طرق عامّه ذكر نموده كه عمر بن خطاب در حل مشكلاتش به اميرالمؤمنين عليه‌السلام مراجعه مى‌كرد و از آن حضرت كمك مى‌گرفت .⁽¹⁾چنان‌كه در بيش از هفتاد مورد گفت :

لولا عليّ لهلك عمر ؛⁽²⁾

اگر على نبود عمر هلاك مى‌شد !

علامه امينى رحمه‌الله نيز در كتاب شريف الغدير ، تعابير بسيارى كه دلالت بر جهل و حماقت و ... او دارد را از طرق عامّه نقل كرده است .⁽³⁾

و نيز از طريق خاصّه محمد بن يعقوب كلينى رحمه‌الله با سند متّصل خود از حضرت صادق عليه‌السلام روايت نموده است كه در زمان خلافت ابوبكر مردى شراب نوشيده بود ، او را به نزد ابوبكر آوردند ، ابوبكر پرسيد آيا تو خمر نوشيده‌اى ؟ گفت آرى ، ابوبكر گفت : خمر نوشيدن حرام است .

مرد گفت : من اسلام اختيار كرده‌ام و اسلام من قوى است ، لكن منزلگاه من در جائيست كه همه مردم خمر مى‌نوشند و آن را حلال مى‌شمرند ، من اگر مى‌دانستم كه نوشيدن خمر حرام است ، البته اجتناب مى‌نمودم .

ابوبكر روى به عمر نمود و گفت : رأى تو درباره اين مرد چيست ؟

1) . فضائل الخمسة من الصّحاح السّتة : 2 / 273 ، باب في رجوع عمر إلى على عليه‌السلام ، و قوله المعروف : لولا علي لهلك عمر .

2) . فصول المهمّة ابن صبّاغ : 35 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 18 ، مناقب خوارزمى : 39 ، الاستيعاب : 3 / 1103 ، تذكرة الخواص : 147 .

3) . الغدير : 6 / 326 - 328 .

عمر گفت : راه حلّ آن جز در نزد ابوالحسن عليه‌السلام پيدا نشود ، على عليه‌السلام را بخوانيد

و سپس عمر گفت : حكم و قضاء در خانه علىّ عليه‌السلام قرار دارد .

ابوبكر و عمر برخاستند و آن مرد را با خود آوردند و جماعتى كه حاضر بودند همگى به نزد اميرالمؤنين عليه‌السلام آمدند ، ابوبكر و عمر داستان را عرض كردند ، و آن مرد نيز قصّه خود را بازگو كرد .

حضرت فرمودند : بفرستيد با او كسى را در مجالس مهاجرين و انصار تا تفحّص كند كه آيا تا به حال از آنان كسى آيه حرمت خمر را بر آن مرد خوانده است ؟ و اگر خوانده است بر خواندنش شهادت دهد . همين دستور را اجرا كردند و هيچكس از مهاجرين و انصار گواهى بر قرائت و تلاوت آيه تحريم خمر درباره وى نداد . حضرت اميرالمؤنين عليه‌السلام او را آزاد نموده و فرمودند : از اين پس اگر خمر بنوشى ما بر تو حدّ جارى خواهيم ساخت .⁽¹⁾

با اين اوصاف آيا چنين اشخاصى كه در ساده‌ترين مسائل و مشكلات علمى هم محتاج به باب مدينه علم پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بوده‌اند و خود و پيروان‌شان نيز مكرّراً به اين مطلب اعتراف كرده‌اند ، مى‌توانند در جايگاه امامت و پيشوايى جامعه باشند و افرادى مثل اميرالمؤمنين و حسنين عليهم‌السلام مأموم و پيرو آنان گردند ؟ آيا چنين اشخاصى استحقاق خلافت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و رياست عامّه در امور دين و دنياى مسلمانان را دارند ؟!

طالبين تفصيل مطالب ، به « كتاب الغدير باب نوادر الأثر في علم عمر »⁽²⁾مراجعه

نمايند ، علامه امينى رحمه‌الله صد ( 100 ) مورد از موارد جهل و خطا و اجتهادات خلاف كتاب و سنّت عمر را ذكر نمودند و ما در اين رساله به چند مورد اشاره نموديم .⁽³⁾

1) . كافى : 7 / 216 « باب ما يجب فيه الحدّ فى الشّراب » حديث 16 ، طبع الاسلامية .

2) . الغدير : 6 / 120 - 461 .

3) . لازم به ياد آورى است كه : مرحوم امينى رحمه‌الله جهل خليفه به معناى « أبّ » را در مورد ششم ذكر نموده الغدير : 6 / 142 - 145 و جهل او به معناى « كلاله » را در مورد بيست ونهم ( الغدير: 6 / 181 - 186 ) و جهل او به « ميراث جدّ » را در مورد بيستم ( الغدير : 6 / 164 - 168 ) از اين صد مورد ذكر نموده است و جهل به ... فلاحظ إن شئتَ .

طعن هشتم : نماز تراويح

از جمله بدعت‌هاى عمر ، نماز تراويح بود و آن نماز جماعت مستحبى در شب‌هاى ماه رمضان است . خداوند نماز مستحبى به جماعت ، غير از نماز استسقاء ( نماز براى طلب باران كه بايد بطور جماعت خوانده شود ) را تشريع نفرمود .

فقط نمازهاى واجب است كه مستحب است در پنج نوبت به طور جماعت به جا آورده شود و نماز عيد فطر و قربان و نماز آيات و نماز ميت و نماز طواف است كه مشروع است به جماعت خوانده شود .

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمازهاى مستحبى ماه رمضان را بدون جماعت مى‌خواند و مردم نيز به همان گونه كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به جا مى‌آورد ، انجام مى‌دادند .

در زمان ابوبكر هم تا سال سيزدهم هجرت - كه از دنيا رفت - نيز چنين بود و چون عمر بن خطاب به جاى ابوبكر نشست ، در ماه رمضان سال چهاردهم با گروهى از صحابه به مسجد آمد و ديد كه مردم نمازهاى مستحبى بجا مى‌آورند ، عدّه‌اى در حال قيام و عدّه‌اى در حال سجود و جمعى در حال ركوع و گروهى هم نشسته‌اند و جمعى هم تسبيح مى‌گويند و يا قرآن تلاوت مى‌كنند و يا تكبير مى‌گويند و يا سلام مى‌دهند ،عمر اين منظره را خوش نداشت و تصميم گرفت آن را به وضع بهترى در آورد . پس نماز تراويح را براى آن‌ها در شب‌هاى ماه رمضان تشريع كرد و دستور داد همگى در آن شركت كنند . سپس به شهرها و كشورها هم بخش‌نامه كرد و در مدينه دو نفر گماشت كه امام جماعت نماز تراويح باشند ، يك نفر پيش‌نماز مردان و ديگرى پيش‌نماز زنان و روايات در اين باره به حدّ تواتر رسيده است .⁽¹⁾

بخارى در كتاب « تراويح » در حديث صحيح از عبدالرحمن بن عبد القارى روايت مى‌كند كه گفت :

در يكى از شب‌هاى ماه رمضان با عمر به مسجد رفتيم ، ديديم كه مردم دسته

1) . الكامل في التاريخ : 3 / 31 ، الطبقات الكبرى ابن سعد : 3 / 281 ، ملل و نحل شهرستانى : 1 / 78 ، ط 1368 ه .

دسته و پراكنده هستند ، تا آنجا كه گفت ، عمر گفت : به نظر من اگر اين‌ها به يك پيشنماز اقتدا مى‌كردند بهتر بود . سپس دستور داد ابى بن كعب پيشنماز آن‌ها باشد . شبى ديگر با او به مسجد مى‌رفتيم ، ديديم مردم نمازهاى مستحبى را به جماعت مى‌گذارند ، عمر گفت : اين بدعت خوبى است ... .⁽¹⁾

« خرجت مع عمر ليلة في رمضان إلى المسجد فاذا النّاس أوزاع متفرّقون ... إلى ان قال : فقال عمر : إني أرى لو جمعت هؤلاء على قارى‌ء واحد كان أمثل ، ثمّ عزم ، فجمعهم على أبي بن كعب . قال : ثمّ خرجت معه ليلة أخرى والنّاس يصلّون بصلاة قارئهم . قال عمر : نعمت البدعة هذه ... ».

علامه قسطلانى در توضيح اين عبارت خليفه : « نعمت البدعة هذه » مى‌گويد :

« سمّاها بدعة ؛ لأنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لم يسنّ لهم ، و لا كانت في زمن الصديق ، و لا أوّل الليل و لا هذا العدد ... الخ ؛⁽²⁾اين‌كه آن را بدعت دانست به علّت آن است كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دستور نداد كه نمازهاى مستحبى ماه رمضان را به جماعت بخوانند ، در زمان ابوبكر هم سابقه نداشت ، در اوّل شب هم نبود و اين تعداد ركعات هم نداشت .

ابوالوليد محمّد بن شحنه حنفى در تاريخ خود « روضة المناظر » مى‌نويسد :

هو ( عمر ) أوّل من جمع النّاس من إمام يصلّي بهم التراويح ... ؛⁽³⁾

عمر نخستين كسى است كه دستور داد مردم نماز تراويح را به جماعت بخوانند ... .

سيوطى نيز در « تاريخ الخلفاء » به نقل از ابوهلال عسكرى ، نخستين كارهاى عمر را مى‌شمارد و مى‌گويد :

هو أوّل من سنّ قيام شهر رمضان بالتراويح ... ؛⁽⁴⁾

1) . صحيح بخارى ، كتاب تراويح ؛ 2 / 252 ، موطأ : 1 / 114 ، الطرائف : 445 عن الجمع بين الصحيحين .

2) . ارشاد السارى ، شرح صحيح بخارى : 5 / 4 . نظير همين مطلب را در كتاب « تحفة البارى » و غير آن ازشرح‌هاى صحيح بخارى نيز آورده‌اند .

3) . روضة المناظر ، لابن الشحنه ، و هو مطبوع فى هامش ابن الاثير ط قديم : 11 / 122 .

4) . تاريخ الخلفاء ، السيوطى : 135 ، منشورات الشريف الرضى ، المصابيح فى صلاة التراويح ، السيوطى : 9 ، اوائل ابوهلال العسكرى : 112 - 113 ، الكامل في التاريخ : 3 / 31 ، النهاية ابن اثير : 1 / 106 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 12 /75 .

او نخستين كسى است كه دستور داد نماز تراويح را در ماه رمضان به جماعت بخوانند .

ابن سعد نيز مى‌گويد :

عمر نخستين كسى است كه دستور داد نمازهاى شب‌هاى رمضان ( يعنى تراويح ) را به جماعت بجا آورند و به شهرها و كشورها نوشت و بخش‌نامه كرد و اين در ماه رمضان سال چهاردهم هجرى بود ، خليفه دو نفر را در مدينه تعيين كرد كه امام جماعت مردان و زنان باشند .⁽¹⁾

بارى ، به اجماع مسلمين نماز تراويح بدعت است . حتّى خود عمر گفته است : « بدعة ، و نعم البدعة ؛⁽²⁾اين بدعت است چه بدعت خوبى است » در حالى‌كه در احاديث متواتره از طرق خاصّه و عامّه وارد شده است كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمودند :

كلّ بدعة ضلالة و كلّ ضلالة سبيلها إلى النّار ؛⁽³⁾

هر بدعتى گمراهى است و هر گمراهى راهش به سوى جهنم است.

از نصوص صريح استفاده مى‌شود كه هر امرى را كه در دين احداث كنند كه

1) . الطبقات ، ابن سعد : 3 / 281 ، تاريخ طبرى : 3 / 22 ، ط الحسينيّة ، الكامل ، ابن اثير : 3 / 31 ، ط دار الكتاب العربى ، شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 12 / 75 . و مراجعه شود : الاستيعاب لابن عبد البرّ بهامش الاصابة : 2 / 460 ط 1 . « هو أوّل من سنّ قيام شهر رمضان بالتّراويح و جمع النّاس على ذلك ، و كتب به إلى البلدان و ذلك في شهر رمضان سنة أربع عشرة ، و جعل النّاس بالمدينة قارئين قارئا يصلّي التراويح بالرجال ، و قارئا يصلّي بالنساء ... ».

2) . النهاية : 1 / 106 ، و رجوع شود به صحيح بخارى : 2 / 707 ، الموطأ : 1 / 91 .

3) . مسند احمد : 3 / 310 ، حلية الأولياء : 3 / 189 ، معجم كبير طبرانى : 9 / 97 ، السنن الكبرى نسائى : 1 / 550 ، و ج 3 / 450 ، كافى : 1 / 56 ، 57 ، امالى شيخ مفيد : 188 ، خصال شيخ صدوق : 606 ، بحار الانوار : 74 / 203 . و مراجعه شود به : صحيح مسلم : 2 / 592 ، سنن كبرى بيهقى : 3 / 292 ، مسند احمد : 3 / 453 .

در شريعت به طور عموم يا خصوص وارد نشده باشد ، بدعت و حرام است و هر كارى را كه بر وجه عبادت واقع سازند و از دليل شرعى عامى يا خاصى استفاده نشده باشد ، بدعت و تشريع است ، خواه فعل مستقلى باشد يا صفت عبادتى باشد كه اصلش از شارع رسيده ، مثل آن‌كه واجب را به قصد سنّت بجا آورند يا سنّت را به نيّت واجب به عمل آورند ، يا وصف خاصّى را در عبادتى اختراع كنند مثل آن‌كه طواف را به جماعت بياورند يا عدد خاصّى از عبادت را در وقت مخصوص ، سنّت قرار دهند .

كسى كه در دين خدا بدعت بگذارد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم او را گمراه و مسيرش را به سوى جهنّم دانسته است ، آيا چنين شخصى استحقاق امامت و خلافت الهى را دارد ؟

طعن نهم : ماجراى شورا

از جمله اقدامات عمر بن خطاب اين بود كه در وقت مرگ ، امر خلافت را به شورايى واگذار كرد كه افراد آن شش نفر بودند ، اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، عثمان بن عفان ، زبير ، طلحه ، عبدالرحمن‌بن عوف و سعد بن ابى وقاص و سفارش كرد كه اين عدّه به مشورت بپردازند و يكى را در ميان خود انتخاب كنند ، بعد از آن ، ابوطلحه انصارى را طبيد و گفت :

پنجاه نفر از مردان انصار را انتخاب كن و اين شش نفر را در خانه‌اى جمع كن و همگى با شمشيرهاى برهنه بر درِ آن خانه بايستيد و تعجيل مكن و بيش‌تر از سه روز ( بعد از مرگ من ) هم مهلت نده ، تا ايشان با هم مشورت كنند و يكى از همين افراد را براى خلافت انتخاب كنند . اگر پنج نفر درباره يكى توافق كردند و يك نفر مخالفت كرد ، گردن آن يك نفر را بزن و اگر چهار نفر توافق كردند ، و دو نفر مخالفت نمودند ، سر آن دو را بزن و اگر دو دسته سه نفرى شدند ، خليفه در دسته‌اى است كه عبد الرحمن بن عوف در ميان آن‌هاست و سه نفر ديگر را چنان‌كه مخالفت نمودند بكشيد ! و اگر سه روز بگذرد و بر يكى اتفاق نكنند ،

گردن هر شش نفر را بزنيد و بگذاريد خود مسلمانان شور كنند و هر كس را خواستند براى خود انتخاب نمايند⁽¹⁾.⁽²⁾

اين ماجرا از جهات مختلف دليل بر كفر و ضلالت و ظلم عمر بن خطاب است :

1 . به اتّفاق خاصّه و عامّه عمر در اين قضيّه با سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مخالفت كرد ؛ زيرا به عقيده اماميّه ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را پس از خود به امامت نصب فرمود و به عقيده عامّه ، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم امر خلافت را به مردم واگذار كرد و شخص خاصّى را انتخاب نكرد . حتّى به طريق ابوبكر هم رفتار نكرد ؛ زيرا او هم پس از خودش عمر را خليفه ساخت و به مردم معرّفى كرد . اما اين كه شش نفر را در خانه‌اى گرد آورند و گروهى مسلّح را بر آن‌ها بگمارند كه تا مدّت سه روز از ميان خود خليفه انتخاب كنند و گرنه آن‌ها را به قتل رسانند ! اين رأى هيچ گونه جايگاهى در كتاب خداو سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ندارد .

2 . چرا خليفه ، سلمان و ابوذر و عمّار را كه به اخبار صحيح خاصه و عامه از جمله اهل‌بيت و راستگوترين اهل زمين و ملازم حق و به امر الهى محبوب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و از شيعيان حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بودند و عبّاس عموى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را در شورا داخل نكرد ؟ ! آرى ، عمر با توجه به اين‌كه نمى‌خواست تحت هيچ شرايطى اميرالمؤمنين عليه‌السلام رأى مثبتى براى خلافت داشته باشد ، جمعى را كه به اقرار خودش معيوب به همه عيوب و معدن نفاق و شقاق بودند⁽³⁾را در كنار اميرالمؤمنين عليه‌السلام

1) . مراجعه شود به : تاريخ طبرى : 4 / 230 ، تجارب الأمم : 1 / 418 ، كامل ابن اثير : 3 / 67 ، الإمامة والسياسة : 1 / 43 ، أنساب الأشراف : 5 / 500 ، كنز العمّال : 5 / 743 .

2) . اين خلاصه دستور تشكيل شورا از جانب عمر بود و دستور شورا به اين گونه كه ذكر شد به نحو تواتر نقل شده است . ابن اثير آن را در حوادث سال 23 ، جلد سوّم كامل و طبرى در حوادث آن سال در « تاريخ الاُمم والملوك » و ابن ابى‌الحديد در شرح خطبه شقشقيه ، در جلد اول شرح نهج البلاغة و ساير محدثين و مورّخين عامه در كتب خود آن را نقل كرده‌اند .

3) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 12 / 258 - 260 ، صراط المستقيم : 3 / 23 . « ... و أمّا أنت يا عثمان ! فواللّه لروثة خير منك ، و أمّا أنت يا عبدالرحمن ! فإنّك رجل عاجز تحبّ قومك جميعا ... » ثمّ قال ابن ابى‌الحديد : فوصف كماترى كلّ واحد من القوم بوصف قبيح يمنع من الامامة ثمّ جعلها فى جملتهم ... ».

عضو شورا كرد تا آنان خود صاحب اختيار و مرجع اين كار گردند و ضمن حفظ ظاهر ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام را نيز از رسيدن به خلافت منع كنند ! !

3 . داخل كردن اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در شورا فقط يك نيرنگ و حيله بود ، ولى نقشه را جورى طرّاحى كرد كه هرگز خلافت به آن حضرت نرسد و اين مطلب واضح است .

ابن ابى الحديد مى‌نويسد :

شعبى در كتاب شورا و جوهرى در كتاب سقيفه روايت كرده‌اند از سهل بن سعد انصارى كه گفت : چون در روز شورا على[عليه‌السلام ] و عباس از مجلس برخاستند من دنبال ايشان بودم ، شنيدم كه آن حضرت به عباس فرمود : به اين تدبيرِ عمر ، خلافت از دست ما بيرون رفت . عباس گفت : چگونه ؟ حضرت فرمود :

مگر نشنيدى كه مى‌گفت : خليفه در جانبى است كه عبدالرحمن در آن جانب است ؟ و سعد مخالفت عبد الرحمن نمى‌كند ؛ زيرا كه پسر عمّ اوست ، و عبد الرحمن داماد عثمان است و هر گاه اين‌ها در يك طرف جمع شوند ، اگر آن دو نفر ديگر ( طلحه و زبير ) هم با من باشند فايده‌اى نخواهد داشت !⁽¹⁾و حال آن‌كه من اميدى به هر دو بلكه به يكى از آن دو نيز ندارم و غرض عمر هم در تدبير اين بود كه به مردم بفهماند كه عبدالرحمن بن عوف از ما افضل است . به خدا سوگند كه اوّل ايشان كه ابوبكر بود بر ما فضيلت نداشت چه رسد به عبدالرحمن ... !!⁽²⁾

اگر كسى بگويد : اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه مى‌دانست خلافت به او نمى‌رسد چرا داخل

1) . در كتاب انساب الأشراف : 5 / 505 ، و تاريخ طبرى : 4 / 229 - 230 ، نيز همين ماجرا به طور مفصّل‌تر نقل شده است .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 9 / 50 ، السقيفه و فدك : 82 - 83 .

شورا شد ؟ جوابش آن است كه :

اولاً : چون ابوبكر و عمر در روز اوّل آن حديث دروغين را جعل كردند كه : نبوّت و خلافت در يك سلسله جمع نمى‌شود »⁽¹⁾و عمر نيز مكرّر اين را مى‌گفت و در خاطر مردم جاى گرفت ، اگر حضرت داخل شورا نمى‌شد ، هرگز احتمال خلافت به بنى هاشم نمى‌دادند و حق به او بر نمى‌گشت و چون اميرالمؤمنين عليه‌السلام به امر عمر داخل شورا شد ، معلوم گشت كه آن روايت دروغ و بى‌اصل بوده است .

چنان‌كه شيخ صدوق رحمه‌الله از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه چون عمر نامه شورا را نوشت ، در اوّل نامه نام عثمان را نوشت و اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را در آخر همه نوشت ، عباس به حضرت گفت : تو را بعد از همه نوشته است و تو را بيرون خواهند كرد . از من بشنو و داخل شورا مشو ! حضرت جواب نفرمود . چون با عثمان بيعت كردند ، عباس به حضرت عليه‌السلام گفت : نگفتم چنين خواهند كرد ؟ حضرت فرمود : اى عمو ! داخل شدن من علّتى داشت كه بر تو مخفى بود ، مگر نشنيدى كه عمر بر منبر گفت كه : « خدا براى اهل‌بيت ، نبوّت و خلافت را جمع نخواهد كرد » من خواستم كه او به زبان خود تكذيب خود بكند و مردم بدانند كه آن چه پيش‌تر مى‌گفت ، باطل و دروغ بود و ما صلاحيت خلافت داريم ، عباس ساكت شد .⁽²⁾

ثانياً : در صورت عدم شركت ممكن بود گفته شود كه او چون خود را لايق اين مقام نمى‌ديد ، در آن شركت نكرد و يا مى‌گفتند : اگر مى‌آمد ، ما او را خليفه مى‌كرديم .

ثالثاً : اگر آن حضرت داخل در شورا نمى‌شد ، او را بر بيعت كردن با يكى از آن‌ها مجبور مى‌كردند ،⁽³⁾و ممكن بود كه مردم توهّم كنند كه آن حضرت به رضايت

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 1 / 189 ، و ج 11 / 113 ، و ج 12 / 9 و 53 و 84 ، كتاب سليم بن قيس : 631 ، احتجاج الطبرسى : 1 / 84 . « إنّ اللّه لا يجمع لنا النبوّة و الخلافة فشهد له بذلك اربعة نفر عمر و ابوعبيدة و معاذ بن جبل و سالم مولى حذيفة ».

2) . علل الشرايع : 171 .

3) . براى روشن‌تر شدن اين كه بيعت كردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام با عثمان به جبر و تهديد به قتل و ... بود، مراجعه نماييد به : انساب الاشراف : 5 / 508 ، تاريخ طبرى : 2 / 583 ، 586 ، تاريخ المدينة المنوّرة : 3 / 930 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 12 / 264 - 265 ، الشافى : 4 / 210 .

و رغبت ، ترك خلافت كرده و با آن‌ها بيعت نموده است ، به خلاف آن كه داخل شورا شود و طلب حق خود بكند و حجّت بر آن‌ها تمام كند كه اصلاً توهّم رضايت و اختيار بر طرف مى‌شود .

سيد مرتضى از بلاذرى - كه از مورّخين عامّه است - روايت كرده است كه : چون عبدالرحمن با عثمان بيعت كرد ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام ايستاده بود ، نشست . عبد الرحمن گفت : بيعت كن و اگر نكنى گردنت را مى‌زنم ، و در آن روز به غير از او كسى شمشير نداشت ، پس على عليه‌السلام غضبناك بيرون رفت ، اصحاب شورا از پى او رفتند و گفتند : بيعت كن و گرنه جهاد مى‌كنيم ، پس برگردانيدند حضرت را تا بيعت كرد ،⁽¹⁾بيعتى كه هيچ رضايت و اختيارى در آن نبود و با تهديد به قتل همراه بود .

رابعاً : در امور و افعال ايشان عليه‌السلام مصالح بسيار است كه عقول ناقصه ما به آن‌ها نمى‌رسد.

4 . عمر بن خطاب در چهار صورت امر به قتل اين جماعت نمود ، و حال آن‌كه هيچ‌كدام از اين وجوه معصيت نبود كه اينان بخاطر ارتكاب يا عدم ارتكاب مستحق قتل شوند ! امر و رأى عبدالرحمن و ديگران به چه دليل حجّت بود ؟ كدام امر خدا و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دلالت بر وجوب اطاعت ايشان داشت كه مخالفت ايشان موجب قتل جمعى از مسلمين كه به نصّ قرآن قتل آن‌ها حرام و از اكبر كبائر است ، بشود ؟ ! و واضح است كه اين نوع تشكيلات نه از قسم مراجعه به آراى عمومى است و نه مراجعه به خُبرگان امّت ؛ زيرا در اين صورت بايد ديگر بزرگان مهاجر و انصار نيز مورد مشورت قرار بگيرند و محدوده آن در شش نفر خلاصه نمى‌شد .

علاوه بر اين‌كه چه دليلى بر حجّيت شورا آن هم در مسئله خلافت كبرى ( يعنى امامت ) وجود دارد ؟ و بر فرض تسليم اين‌كه حجيت شورا مبتنى بر مشروعيّت

1) . الشافى : 4 / 210 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 265 .

اجتهاد باشد ، چه دليلى بر ترجيح اجتهاد بعضى بر بعض ديگر وجود دارد ؟ و چرا خود عمر بن خطاب اجتهاد نكرد كه يكى را تعيين كند ، و رجوع به اجتهاد ديگران كرد كه محتاج به امر به قتل و آن همه تقسيم و تهديد و توعيد شود ؟ ! حال آن‌كه اگر به اجتهاد و امر خود اكتفا مى‌نمود چنان‌كه ابوبكر در خلافت كرد ، از فتنه و آشوب سالم‌تر بود .

در حقيقت منشأ جنگ جمل و صفين و نهروان چيزى جز شوراى عمر نبود ! چنان‌كه ابن ابى الحديد از معاويه نقل كرده است كه :

« امر مسلمانان را هيچ چيز پراكنده نكرد و خواهش‌هاى ايشان را متفرّق نگردانيد مگر شورايى كه عمر در ميان شش نفر قرارداد » ؛ زيرا كه اين امر باعث شد كه هر يك از آن‌ها و قوم آن‌ها خواهش و داعيه خلافت پيدا كنند . و اگر عمر يك كس را خليفه مى‌كرد چنان‌كه ابوبكر كرد ، اين اختلاف‌ها به وجود نمى‌آمد !⁽¹⁾

5 . عمر - چنان‌كه از حيله تقسيم ظاهر مى‌شود - زمينه قتل اميرالمؤمنين عليه‌السلام را فراهم آورد ؛ چون مى‌دانست آن حضرت به خلافت هيچ كدام از اعضاى شورا راضى نمى‌شود و مخالفت مى‌كند ، با آن‌كه از مسلّمات خاصّه و عامّه است و به سندهاى صحيح از طريق مخالف و موافق ثابت شده است كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود : « محبّت على عليه‌السلام ايمان و بغض او كفر است »⁽²⁾و « جنگ با او جنگ با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است » .⁽³⁾

1) . مخفى نماند ، عمر با به طمع انداختن معاويه و عمرو عاص در خلافت ، فتنه‌ها را برانگيخت ؛ زيرا كه معاويه را والى شام كرد ، و عمرو بن عاص را والى مصر نمود ؛ براى آن‌كه عداوت آن‌ها را نسبت به اميرالمؤمنينعليه‌السلام مى‌دانست ، پس آن‌ها را والى كرد ؛ تا اگر روزى خلافت به آن حضرت بر گردد ، آن‌ها اطاعت نكنند . و چون عمر ، مجروح شد و از حيات مايوس گرديد ، گفت : اى اصحاب محمد ! خير خواه يكديگر باشيد ، وگرنه ، عمرو و معاويه در خلافت ، بر شما غالب مى‌شوند . چون اين سخن به آن‌ها رسيد ، داعيه خلافت به هم رسانيدند ، و در زمان حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام سر بر آوردند .

2) . مناقب ابن مغازلى : 185 .

3) . مناقب ابن مغازلى : 240 ، 241 ، مناقب خوارزمى : 211 ، فرائد السمطين : 2 / 36 - 40 .

اميرالمؤمنين عليه‌السلام را - با آن همه مناقب و فضائل كه به روايات صحاح عامّه ثابت است : « كسى كه از حق و قرآن جدا نمى‌شود »⁽¹⁾و « باب مدينه علم و حكمت است »⁽²⁾و « امام حق و حجّت بر جميع خلايق است »⁽³⁾و « سفينه نجات » و « اعلم امت » است و ... . - امر كرد كه اطاعت از عبدالرحمن بن عوف كند كه از همه مناقب و فضائل عارى است و خودش مى‌دانست كه عبدالرحمن جانب عثمان را - كه پسر عمو و دامادش بود - مى‌گيرد و رأى او را بر رأى اميرالمؤمنين عليه‌السلام ترجيح داد و اطاعتش را بر او واجب نمود تا حدّى كه اگر مخالفت رأى عبدالرحمن بكند ، كشته شود ! ! آيا عناد و كفر و نفاق و ضلالتى بالاتر از اين وجود دارد ؟⁽⁴⁾

حقير ( گرد و غبار پاى شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام ) با دل سوخته و چشمان پر از اشك كه از اعماق قلب و جانم بر خواسته مى‌گويم : « السلام عليك يا اوّل مظلوم و اوّل من غصب حقّه ... ».

خود آن حضرت - روحى و ارواح العالمين لتراب مقدمه الفدا - در باره شورا چنين فرمودند :

حتّى إذا مضى لسبيله جعلها في جماعة زعم أنّي أحدهم ، فيا للّه و للشّورى ! متى اعترض الرّيب فيّ مع الأوّل منهم حتّى صرت اُقرن إلى هذه النظائر ! لكنّي أسفَفْتُ إذ أسفوا و طِرتُ إذا طاروا ، فضغا رجل منهم لضغنه ، و مال الآخر لصهره ، مع هنٍ و هنٍ ؛⁽⁵⁾

1) . تاريخ بغداد : 14 / 321 ، تفسير فخر رازى : 1 / 205 ، مستدرك حاكم : 3 / 134 ، و سبيل النجاة في تتمة المراجعات : 169 ، 170 .

2) . مستدرك حاكم : 3 / 137 ، 138 و 146 ، مناقب ابن مغازلى : 115 - 120 .

3) . مستدرك حاكم : 3 / 140 و 148 ، مناقب ابن مغازلى : 130 ، 131 ، مناقب خوارزمى : 210 .

4) . اشكال ديگر آن كه : بر فرض وجوب اطاعت رأى اين جماعت و اين‌كه مخالفت آن‌ها موجب قتل است - ولو معصومى مثل حضرت امير عليه‌السلام مخالفت كند - كدام دليل دلالت دارد بر خصوص مدّت سه روز كه اگر از سه روز بگذرد واجب القتل شوند ؟

5) . نهج البلاغه : خطبه 3 .

وقتى كه عمر در حال احتضار افتاد و در آستانه مرگ بود ، خلافت را در گروهى گذاشت كه به گمانش من نيز يكى از آنان بودم . پناه بر خدا از شورا ! كدام زمان بود كه در مقايسه من با اوّلى آنان ( ابوبكر و برترى من بر او ) ترديدى وجود داشته باشد ؟ تا چه رسد به اين‌كه مرا همسنگ امثال اين افراد ( اعضاى شورا ) قرار دهند ! ولى من ( به خاطر مصالحى ) هنگامى كه آن‌ها پايين آمدند ، پايين آمدم و هنگامى كه پرواز كردند ، پرواز نمودم . سر انجام يكى از آن‌ها بخاطر كينه‌اش از من روى برتافت⁽¹⁾و ديگرى خويشاوندى را بر

حقيقت مقدّم داشت⁽²⁾و به خاطر دامادى‌اش به ديگرى ( عثمان ) تمايل پيدا كرد ، علاوه بر جهات ديگر كه ذكر آن خوشايند نيست .⁽³⁾

طعن دهم : حسرت در وقت احتضار

از جمله مطاعن عمر بن خطاب آن است كه⁽⁴⁾در حال احتضار مى‌گفت : ليتني كنت كبشا من القوم فسمّنوني ثمّ جاءهم أحبّ قومهم إليهم فذبحوني و جعلوا نصفي شواء و نصفي قديدا و أكلوني فأكون عذرة لم أكن بشرا ؛⁽⁵⁾

1) سعد بن ابى وقاص .

2) عبد الرحمن بن عوف .

3) . مطاعن اين خليفه غاصب در مسئله شورى بيش‌تر از آن است كه بتوانيم ذكر كنيم . علامه بزرگوار مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 31 / 60 ، الثامن عشر : ما وقع منه فى قصة الشورى و كتاب حق اليقين : 252 ، ( طعن دهم از مطاعن عمر ) مفصّلاً به نقد و ردّ آن پرداخته است و مفاسد شوم شورا را در تاريخ ، بيان نموده‌اند ، حتما به آنجا مراجعه كنيد .

4) . ابوبكر هم گفت : « واللّه لوددتُ أنّي كنت شجرة إلى جانب الطريق ، مرّ عليّ بعير ، فأخذني ، فأدخلني فاه ، فلاكني ثمّازدَرَدَني ثمّ أخرجني بعرا و لم أكن بشرا . قال : فقال عمر : يا ليتني كنت كبش اهلي سمّنوني ... . قريب ما ذكر هنا » ابن ابى شيبه ، المصنّف في الأحاديث والآثار : 8 / 144 ، كتاب الزهد ، باب 7 كلام ابى‌بكر حديث 2 ، بيهقى : شعب الايمان : 1 / 485 ، باب في الخوف من اللّه ، حديث 787 ، سيوطي تاريخ الخلفاء : 112 ، الخلفاء الراشدون ، عمر بن الخطاب ، نبذ من أخباره و قضاياه . و متّقى هندى ، كنزالعمال : 12 / 529 حديث 35703 .

5) . الطبقات الكبرى : 3 / 274 - 275 ، كنزالعمال : 12 / الحديث 35912 ، المطالب العالية : 4 / 49 . منهاج الكرامة : 102 ، اثبات الهداة : 3 / 369 ، حلية الأولياء : 1 / 52 .

اى كاش من گوسفندى از قبيله‌اى بودم و مرا فربه مى‌كردند تا آن‌كه محبوب‌ترين قوم‌شان به ديدن ايشان مى‌آمد ، مرا ذبح مى‌نمودند و نصف مرا بريان مى‌كردند ، و نصف مرا خشك مى‌كردند كه وقت ديگر بخورند ، چون مى‌خوردند عذره ( يعنى نجاست ) مى‌شدم ، و آدمى نمى‌شدم ( كه بر من بازخواستى و حسابى باشد .

و اين كلام او كه در آن حال بر زبانش آمده ، قريب است به آنچه حق تعالى در قرآن مجيد مى‌فرمايد ، بلكه همان معنى است كه :

« يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً » ؛⁽¹⁾

كفار چون نظر به حال و عاقبت خويش كنند خواهند گفت كاش ما خاك مى‌بوديم و آدم نمى‌شديم .

بلكه از قول كافر زشت‌تر است و اين قول منافات با نفاقش ندارد ؛ زيرا كه در حالت احتضار ، آنچه براى محتضر مهيّا شده به او نشان مى‌دهند ، و او از آن مطلع مى‌شود . عبداللّه بن عمر در باره لحظات آخر و كفر پايدار پدرش مى‌گويد :

پدرم را در حالت احتضار به بدترين حال ديدم ، و از پى على فرستادم و به او التماس نمودم كه نزد او حاضر شود ، چون آن حضرت آمد ، پدرم گفت :التماس دارم كه مرا حلال كنى . آن حضرت پاسخ داد : دو مرد عادل را بطلب و نزد ايشان اقرار كن كه بر من ظلم و تعدّى كردى و به ناحق مرتكب اين امر شدى تا تو را حلال كنم ! ديدم كه پدرم روى به ديوار كرد و ساعتى ساكت شد ، و سپس متوجه اميرالمؤمنين على شد و بار ديگر از او طلب حليت نمود ، اميرالمؤمنين نيز همان سخن را اعاده كرد و پدرم جواب نگفت . بعد از آن اميرالمؤمنين برخاست و از آن خانه بيرون رفت . سپس ، جمعى از ياران آمدند و پدرم را به بهشت و به جنّات عدن بشارت مى‌دادند اما او چنان آهى كشيد كه نزديك بود روحش با آن بر آيد ! پس گفت : « لو أنّ لي ملأ الأرض

1) . سوره نبأ : 40 .

ذهبا و مثله معه لافتديت به من هول المطلع ؛⁽¹⁾اگر دو برابر تمام زمين پر از زر مى‌بود و همه براى من بود ، از خوف آنچه مى‌بينم همه را به فقرا مى‌بخشيدم! ».

و اين كلام عمر بن خطاب همان مضمون آيه است كه حق‌تعالى فرموده :

« وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ » ؛⁽²⁾

اگر براى آنانى كه بر ديگران ظلم كرده‌اند تمامى آنچه در زمين است ( از زر و نقره و مال و منال ) باشد ، و باز مثل آن ( يعنى دو برابر آن ) از براى ايشان باشد ، حاضرند همه را فدا كنند تا از عذاب شديد روز قيامت رهايى يابند .

در تواريخ مسطور است كه در آن وقت كه جناب ابولؤؤاو را مجروح نموده و در بستر مرگ افتاده بود ، عثمان آمده سرش را در كنار گرفت و گفت : بشارت باد تو را به بهشت ! آهى كشيد و گفت :

دعني ويلي ويلي من النّار ؛⁽³⁾

رها كن مرا ، واى بر من واى بر من از آتش دوزخ ، ( واى بر من از آتشى كه افروخته مى‌بينم ) !

پس آهى ديگر كشيد و گفت :

الآن لو كانت الدّنيا لي افتديت بها من النّار و لم أرها ! ؛⁽⁴⁾

الآن اگر تمام دنيا براى من بود ، البته فدا مى‌كردم همه را تا مگر از آتش دوزخ خلاص مى‌شدم !

1) . صحيح بخارى ، باب مناقب عمر بن خطاب ، با مختصر تفاوت در الفاظ ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 125 ، المسترشد : 327 ، اثبات الهداة : 3 / 370 . و لاحظ : ربيع الابرار زمخشرى : 1 / 96 ، الصراط المستقيم : 3 / 25 .

2) سوره زمر : 47

3) كامل بهايى : 378 نقلا عن الواقدى .

4) . انظر : صحيح بخارى ، باب مناقب عمر بن خطاب ، با مختصر تفاوت در الفاظ ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 12 / 125 ، ربيع الابرار زمخشرى : 1 / 96 ، الصراط المستقيم : 3 / 25 .

و در وقت مردن آه و وا ويلاه مى‌گفت ، و آنچه در مردن ابى‌بكر هذيانش نام مى‌كرد ، خودش صد برابر آن هذيان مى‌گفت ، تا به ابى‌بكر ملحق شد .⁽¹⁾

طعن يازدهم : تغيير مقام ابراهيم عليه‌السلام

*طعن يازدهم : تغيير مقام ابراهيم عليه‌السلام ⁽²⁾

مقام ابراهيم عليه‌السلام در زمان حضرت ابراهيم و بعد از او به ديوار خانه كعبه متصل بود، تا آن‌كه كفار قريش در زمان جاهليت از آن‌جا برداشتند و در موضع فعلى قرار دادند .⁽³⁾

وقتى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مكه را فتح كردند ، مقام را به همان جاى اصلى آن - كه در زمان حضرت ابراهيم عليه‌السلام بود - برگرداندند . اما وقتى عمر غصب خلافت كرد ، به حج رفت ، پرسيد : آيا كسى هست كه بداند مقام در زمان جاهليت در كجا بود ؟ بعد از معلوم كردن آن ، مقام را در همان موضع كه در جاهليت در آن‌جا بود گذاشت .⁽⁴⁾و تا حال در آن موضع قرار دارد تا امام زمان عليه‌السلام ظهور كند و آن را به مكان اول و اصلى آن بر مى‌گرداند .⁽⁵⁾

علامه مجلسى رحمه‌الله⁽⁶⁾بعد از نقل اين مطلب مى‌فرمايد : اين قضيّه از جمله مشهورات بلكه متواترات است .⁽⁷⁾

1) . حديقة الشيعة : 385 - 386 .

2) . به چند طعن ديگر در اين‌جا اشاره مى‌كنيم و براى تحقيق آن به كتب مفصّل رجوع نماييد .

3) . بحارالانوار : 31 / 28 ، 33 ، المسترشد فى إمامة أميرالمؤمنين عليه‌السلام : 521 ، انظر شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 12 / 75 ، و فيه : « و هو الّذى أخّر المقام إلى موضعه اليوم و كان ملصقاً بالبيت ».

4) . الطبقات الكبرى لابن سعد : 3 / 204 ، تاريخ الخلفاء للسيوطى : 128 طبع بيروت .

5) . الارشاد : 2 / 383 ، إعلام الورى بأعلام الهدى : 461 الطبعة القديمة ، روضة الواعظين : 2 / 265 طبع القديم ، اثبات الهداة : 5 / 149 حديث 433 . عن الصادق عليه‌السلام : « إذا قام القائمُ هدم المسجدَ الحرام حتّى يَردَّه إلى أساسه وحوّل المقام إلى الموضع الذى كان فيه ».

6) . حق اليقين : 241 .

7) . طبقات ابن سعد در احوال عمر : 3 / 204 ، تاريخ الخلفاء در احوال عمر : 53 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 3 / 113 ، و ج 12 / 75 ، ابن جوزى در تاريخ عمر : 60 ، دميرى در حياة الحيوان در ماده « ديك » . و رجوع شود به تفسير كشاف : 1 / 185 ، اخبار مكه : 2 / 33 ، الفائق : 2 / 254 ، كافى : 4 / 223 ، من لايحضره الفقيه : 2 / 243 ، تفسير نور الثقلين : 1 / 367 .

طعن دوازدهم : سه طلاق در مجلس واحد

*طعن دوازدهم : سه طلاق در مجلس واحد⁽¹⁾

در زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و زمان ابوبكر ، طلاق پشت سر هم را - كه رجوعى در بين آن نباشد - يك طلاق حساب مى‌كردند . اما در زمان عمر بعد از آن‌كه سه سال از خلافت او گذشت ، آن را سه طلاق حساب كرد . چنان‌كه صاحب جامع الاصول از صحيح ابوداود و نسائى به چند طريق از ابن عباس روايت كرد . و عذرى كه عمر در اين قضيه آورد ، اين بود كه : « مردم بر طلاق جرأت نكنند » .⁽²⁾اگر اين علت اجراى سه طلاق باشد ، چرا خداوند كه به همه چيز عالم است اين دستور را نفرمود ؟ عجب است كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم با عقل كامل خودش حكم نمى‌كرد و در همه امور منتظر وحى مى‌شد ، ولى عمر هر چه دلش مى‌خواست انجام مى‌داد ! !

عناد با خدا و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله واضح‌تر از اين نيست كه احكام خدا را اين چنين تحريف كند و تغيير دهد و بدعت در دين خدا بگذارد ! ؟

طعن سيزدهم : نهى از منكر كردن خليفه

*طعن سيزدهم : نهى از منكر كردن خليفه⁽³⁾

از جمله مطاعن عمر بن خطاب اين است كه : او از ديوار خانه‌اى بالا رفت و عدهّ‌اى را ديد كه مشغول كار منكر و خلاف شرع‌اند . آن افراد به عمر اعتراض كردند و گفتند : « از چند جهت مرتكب اشتباه شده‌اى ، يكى : تجسّس كه خداوند از آن بر حذر داشته است .⁽⁴⁾دوّم : از در وارد نشدى ، كه اين‌گونه ورود از بالاى ديوار را

1) . بحارالانوار : 31 / 26 - 27 به تحقيق شيخ عبدالزهراء علوى . و علامه مجلسى رحمه‌الله روايات متعددى از طريق عامه ذكر نمود .

2) . جامع الاصول : 8 / 373 ، و رجوع شود به كتاب : النص و الاجتهاد : 244 ، و السبعة من السلف : 78 .

3) . بحارالانوار : 30 / 661 - 665 ، الطعن السابع ، تحقيق الشيخ عبدالزهراء العلوى . « ما رواه ابن ابى الحديد و غيره : « أنّ عمر كان يعسّ ليلة فمرّ بدار سمع فيها صوتاً فارتاب و تسوّر فوجد رجلاً عنده إمرأة و زقّ خمر ... » مصادر زيادى از طرق عامّه ذكر شده است .

4) . الحجرات : 12 .

خداوند نهى كرده است .⁽¹⁾سوّم : اين‌كه بدون اذن وارد شدى كه خداوند از آن نيز نهى كرده است ! در اين هنگام عمر خجالت كشيد و از رفتار ناپسند خود شرمگين شد .⁽²⁾

طعن چهاردهم : تقسيم ناعادلانه بيت المال

*طعن چهاردهم : تقسيم ناعادلانه بيت المال⁽³⁾

عمر بن خطاب به عايشه و حفصه در هر سال ده هزار درهم از بيت المال مى‌داد⁽⁴⁾و خود نيز از بيت المال برداشت .⁽⁵⁾وقتى صحابه به او اعتراض كردند ، گفت : به عنوان قرض برداشتم !!

با اين‌كه اين كار جايز نبود ؛ زيرا غنائم و فى‌ء و امثال اين امور ، از اموال مباحى نيست كه براى هر كس تصرّف در آن به هر نحوى جايز باشد بلكه آن‌ها از حقوق مسلمين است كه بايد در مصالح آن‌ها بر طبق قانون شرع صرف شود ، و تصرف درآن‌ها جايز نيست مگر بر وجهى كه دليل شرعى بر آن قائم است . و برترى دادن بعضى‌ها و عطا كردن‌شان بيشتر از ديگران در تقسيم ممكن نيست مگر با غصب

1) . البقره : 189 .

2) . به شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 182 ، ج 12 / 17 ، احياء علوم الدين : 2 / 219 ، الدرّ المنثور : 6 / 93 ، كنزالعمال : 3 / 803 ، نهج الحق : 278 مراجعه نماييد . « قد روى أنّ عمر دخل من السطح دار رجل فوجده على حالة منكرة فأنكر عليه ، فقال : يا أميرالمؤمنين ! إن كنتُ قد عصيتُ اللّه من وجه ، فقد عصيت اللّه من ثلاثة أوجه ، فقال الرجل : قد قال اللّه : « ولا تجسّسوا » و قد تجسّستَ و قد قال : « وَاْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أبْوابِها » و قد أتيتَ السطحَ و قد قال اللّه تعالى : « لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّى تَسْتَأنِسوا و تُسَلِّمُوا على أهْلِها » و ما سلمتَ ، فتركه عمر ».

3) . بحارالانوار : 33 / 44 ، « الطعن الخامس عشر : أنّه كان يُعطى من بيت المال ما لا يجوز ، فأعطى عايشة و حفصة عشرة آلاف درهم فى كلّ سنة ... » علامه مجلسى رحمه‌الله مفصلا اين طعن را بحث و تحقيق نموده است .

4) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 12 / 214 ، 332 ، تاريخ طبرى : 3 / 614 ، طبقات ابن سعد : 3 / 223 ، فتوح البلدان بلاذرى : 435 ، بحارالانوار : 31 / 44 ، الصراط المستقيم : 3 / 20 . « أنّه كان يعطى عائشة و حفصة كلّ سنة من بيت المال عشرة آلاف درهم و منع أهل البيت خمسهم و منع فاطمة إرثها و نحلتها ».

5) . قد نقل ابن ابى‌الحديد فى شرحه : 4 / 528 قول عمر لابنه : « يا عبداللّه بن عمر ! انظر ما عَلَىّ من الدين ؟ فحسبوه فوجدوه ستة و ثمانين الف درهم » و بنفس هذا المضمون رواه المتّقى فى كنزالعمال : 6 / 362 فى وفاة عمر ، و أورد اصل الاقتراض الطبرى فى تاريخه : 5 / 22 و ابن الاثير فى الكامل : 3 / 29 و غيرهما .

حق ديگران و تصرّف در مال غير و آن جايز نيست ،⁽¹⁾با اين‌كه سنّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر تقسيم ، برابرى و مساوات بوده است .⁽²⁾

طعن پانزدهم : منع خمس اهل‌بيت عليهم‌السلام

اشاره

*طعن پانزدهم : منع خمس اهل‌بيت عليهم‌السلام ⁽³⁾

عمر بن خطاب به جهت عداوت و بغض با اهل‌بيت عليهم‌السلام و نيز به جهت اين‌كه قادر نباشند بر ادعاى خلافت و گرفتن حق خود از غاصبين ، از پرداخت خمس به اهل‌بيت عليه‌السلام - كه خداوند براى آن‌ها قرار داد - منع نمود .⁽⁴⁾

مطاعن خليفه دوّم از بيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام

در كتاب « سليم بن قيس » آمده است : اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمودند :

شگفتا از اين كه عمر ، خانه برادرم جعفر را ويران كرد و آن را جزء مسجد قرار داد و هيچ از پولش را به فرزندان جعفر نپرداخت ، مردم وى را بر اين كار سرزنش نكردند و مورد اعتراض قرار ندادند ، گويى كه خانه فردى غير مسلمان را گرفته است !

و شگفتا از نادانى او و نادانى امت ! عمر به همه كارگزارانش نوشت كه شخص

1) . بلى ممكن است تفضيل برخى بر ديگران بسبب جهاد و غير آن از امورى كه نفع آن به مسلمين برگردد . « و كونهنّ اُمهات المؤمنين لا يصح زيادة الإنفاق لأنّهنّ أولى بأن يساوين أبنائهنّ و أولى بأن يساوين أيامى المؤمنين ليكنّ اُسوة لغيرهنّ كما فى حياة النبىّ ، فما بال عمر يريد أن يدخلهنّ فى زىّ الثراء و ابهة الملوك و ترفهم و يدخل الحسرة فى قلوب الفقراء و الايامى » كما اُفيد .

2) . اوّل من فضّل قوماً فى العطاء هو عمر بن الخطاب كما اعترف به ابن ابى‌الحديد و غيره من علمائهم ، فلاحظ شرح نهج البلاغة : 12 / 214 - 215 .

3) . فراجع بحارالانوار : 31 / 15 ، 19 ، 44 .

4) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 12 / 214 ، تفسير النسفى : 2 / 616 ، تفسير المنار : 1 / 15 ، كتاب الأموال ابى عبيد ، حديث 40 و 842 ، تاريخ يعقوبى : 3 / 48 ، الدرّ المنثور : 3 / 186 ، تاريخ الخلفاء للسيوطى : 53 . علامه مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 31 / 14 مى‌نويسد : و كان الباعث على ذلك أى منع الخمس إضعاف جانب بنى‌هاشم ، والحذر من أن يميل الناس إليهم لنيل الحطام فينتقل إليهم الخلافة فينهدم ما أسّسوه يوم السقيفة و شيّدوه بكتابة الصحيفة .

جنب هر گاه آبى نيافت ، نبايد نماز بخواند و نبايد كه با خاك تيممّ كند تا آب بيايد و اگر تا به هنگام مرگ هم آب نيافت باكى نيست ! مردم اين سخن را از او پذيرفتند و به آن خشنود شدند ، حال آن‌كه او و مردم مى‌دانند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به عمّار و ابوذر فرمود : به جاى غسل جنابت تيمّم كنند و نماز گذارند . اين دو و ديگران نزد عمر به اين فرموده رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گواهى دادند ، آن را نپذيرفت . شگفتا كه هر دو نفر ( عمر و ابوبكر ) نا آگاهانه و از روى جهل و غرور ، مسائل گوناگون شرع ، پيرامون ارث جدّ را در هم آميختند و از روى گستاخى بر خدا و كم‌تقوايى چيزى را ادّعا كردند كه نمى‌دانستند ، اين دو ادعا كردند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درگذشت و حكم ميراث جدّ را بيان نفرمود ! و كسى هم پيدا نشد كه بگويد جدّ چقدر ارث مى‌برد . مردم هم در اين موضوع از اين دو پيروى كردند و تصديق‌شان نمودند .

و شگفت آن‌كه حكم به رها كردن ام‌ولد آبستن كرد و مردم هم حرف او را پذيرفتند و دستور رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را رها كردند .

و شگفت از آنچه با نصر بن حجاج⁽¹⁾و جعده⁽²⁾از قوم سليم و ابن‌وبره كرد .

و شگفت‌تر اين‌كه ابوكنف عبدى نزد عمر آمد و گفت : « در حالى‌كه غايب بودم زنم را طلاق دادم و خبر طلاق به او رسيد ، بعد كه هنوز در عدّه بود به او رجوع كردم و اين جريان را به او نوشتم ، ولى نامه‌ام به او نرسيد و ازدواج كرد » .

عمر گفت : « اگر مردى كه با او ازدواج كرده به وى دخول نموده ، آن زن همسر آن مرد است و اگر به او دخول نكرده آن زن همسر تو است » .

عمر اين حكم را داد در حالى‌كه من حاضر بودم ، اما در اين مورد با من مشورت نكرد و از من نپرسيد . مى‌خواست نشان دهد كه در دانش از من بى‌نياز است ! خواستم او را از اين حكم باز دارم ، با خود گفتم : مرا چه باك

1) . نصر بن حجاج شاعرى زيباروى بود كه در مدينه شعر مى‌سرود ، عمر او را به جرم زيبايى ، از مدينه تبعيد كرد و متهمّش نمود كه با اشعار خود زنان را وسوسه مى‌كند . ابن سعد ، طبقات : 3 / 385

2) . جعده نيز شاعرى بومى بود كه اشعارى سروده بود و عمر را خوش نيامد ، او را فراخواند و بر او تازيانه زد . طبقات : 3 / 285

كه خداوند رسوايش كند . مردم هم او را سرزنش نكردند بلكه كارش را تحسين نمودند و آن را به عنوان سنّت گرفتند و از او پذيرفتند و آن را درست يافتند . اين قضاوتى است كه اگر فردى ديوانه و سبك عقل هم قضاوت مى‌كرد بيش از اين نمى‌گفت !

و ديگر از كارهاى شگفت او ، حذف كردن جمله « حىّ على خير العمل » از اذان بود كه مردم آن را به عنوان سنّت پذيرفتند و از آن پيروى كردند .

و نيز او در مورد فرد گم شده چنين قضاوت كرد كه همسر او بايد چهار سال انتظار بكشد و بعد ازدواج كند ، اگر شوهرش آمد ، بايد كه ميانِ گرفتن زنش يا گرفتن مهرِ او مخيّر باشد ، و مردم از روى نادانى و بى‌اطلاعى از كتاب خدا و سنّت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، او را تحسين كردند و آن را سنّت گرفتند و از او پذيرفتند .

و از كارهاى شگفت او بيرون راندن عجم‌ها از مدينه بود و فرستادن ريسمانى به طول پنج وجب براى كارگزارش در بصره به همراه اين دستور كه : « هر كس از عجم‌ها را كه گرفتيد ، اگر قدّش به طول اين ريسمان رسيد ، گردنش را بزنيد ! » و برگرداندن زنان اسير شوشتر كه همه آن‌ها از مردان مسلمان حامله شده بودند و فرستادن ريسمانى به بصره براى كودكانى كه دزدى مى‌كردند و دستور داد « اگر كودكِ دزدى قدّش به اندازه اين ريسمان بود ، دستش را قطع كنيد ! »

و شگفت‌تر از آن اين‌كه دروغ‌گويى ، دروغى گفت و عمر آن را پذيرفت ، مردم نادان هم آن را پذيرفتند و پنداشتند كه فرشته‌اى بر زبان عمر سخن مى‌راند و به او تلقين مى‌نمايد .

و از اشتباهات ديگر عمر ، رها كردن اسراى يمن و سرپيچى وى و ابوبكر از پيوستن به سپاه اُسامة بن زيد بود ، با اين‌كه هر دو ، فرماندهى اُسامه را پذيرفته بودند .

و شگفت‌تر از همه اين‌ها اين‌كه خدا مى‌داند و مردم نيز مى‌دانند ، كسى كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را از نوشتن وصيّت بر استخوان كتفى كه خواسته بود ، باز داشت ، عمر بود و اين كار ، وى را نزد مردم خدشه دار نساخت و از قدر او چيزى نكاست ! !

وى كسى است كه به صفيّه دختر عبدالمطلب آن سخنان تحقيرآميز را گفت

كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خشمگين شد و در پاسخ ، آن سخنان را به او گفت .⁽¹⁾

او و رفيقش ابوبكر همان دو نفرى هستند كه از دستور رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مبنى بر كشتن فردى از دشمنان كه حضرتش آن دو را به اجراى آن مأمور ساخته بود ، خوددارى كردند . كه پس از آن دو ، مرا مأمور كرد ،⁽²⁾و سپس سخنانى در اين باره فرمود .⁽³⁾

پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ابوبكر دستور داد در ميان مردم ندا دهد : « هر كس خداوند را موحّد ملاقات كند و ذرّه‌اى شرك نورزد ، وارد بهشت مى‌شود » عمر او را باز داشت ، و ابوبكر هم اطاعتش كرد و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را نافرمانى نمود و دستور حضرتش را اجرا نكرد ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هم درباره‌اش فرمود آنچه را كه فرمود .

اشتباهات او و رفيقش بيش از آن است كه به حساب در آيد و شمرده شود ، اما اين خطاها و اشتباهات چيزى از شخصيت و آبرو و احترام آنان نزد عوام و مردم نادان نكاست ، و اين دو را بيش از پدر و مادر خودشان دوست مى‌دارند و به خاطر آن دو به خشم مى‌آيند و دشمنى مى‌ورزند در حالى‌كه براى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چنين به خشم نمى‌آيند و با مخالفى دشمنى نمى‌ورزند ... .⁽⁴⁾

محقّق اردبيلى رحمه‌الله در حديقة الشيعه ، در فصل هشتم ، بيست و پنج ( 25 ) مورد ، و علامه سيّد شرف الدين رحمه‌الله در كتاب « النّص و الاجتهاد » پنجاه و پنج ( 55 ) مورد ، از مطاعن عمر بن الخطاب را ذكر نموده است ، فمن أراد الوقوف عليها فليراجع اليها .

آنچه علماى عامه در مطاعن ابوبكر و عمر نوشته‌اند و خود اقرار به آن را دارند ، بيش از آن است كه در اين مختصر بتوان آن را احصاء كرد و به شمارش آورد ولى ما به همين مقدار اكتفا مى‌كنيم و طالبين تفصيل مطلب را به كتاب‌هاى مفصّلى كه در اين باره نوشته شده است ارجاع مى‌دهيم .

1) . لاحظ سيره ابن هشام : 2 / 143 ، بحار الانوار : 8 / 200 ، 196 .

2) . مقصود : امير المؤمنين على عليه‌السلام است .

3) . بحار الانوار : 8 / 229 ، الغدير : 7 / 216 .

4) . تاريخ سياسى صدر اسلام ترجمه كتاب سليم بن قيس هلالى : 291 - 294 .

باب سوم : مطاعن عثمان بن عفان

اشاره

*مطاعن عثمان بن عفان⁽¹⁾

طعن اول : مسلط كردن كافران و فاسقان بر مسلمانان

هنگامى كه عثمان غاصبانه بر اريكه خلافت تكيه زد ، جمعى از كافران و منافقان و فاسقان و شاربان خمر از بستگان خود را كه صلاحيت هيچ امرى را نداشتند ، حاكم و والى مسلمانان كرد و بر نفوس و فروج و اموال ايشان مسلّط گردانيد ؛ چنان‌كه وليد بن عُقْبَه را كه برادر مادرى او بود والى شهر كوفه گردانيد و انواع فسق و فجور و معاصى از آن پليد صادر شد ، و مدارش بر شرب خمر بود ، كه خداوند متعال در آيه : « أَفَمَنْ كَانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كَانَ فَاسِقاً لاَ يَسْتَوُونَ »⁽²⁾و آيه : « إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا »⁽³⁾او

را فاسق خوانده است .⁽⁴⁾

1) . اگر چه مطاعن او بسيار زياد است اما براى عاقل منصف تفكّر و دقّت در هر يك از آن‌ها براى ابطال خلافت او و خلافت دو خليفه قبلش كافى است ، و لذا براى اتمام حجت و تتميم فائده چند مورد از آن‌ها را ياد آورى مى‌كنيم .

2) . سوره سجده : 18 ( آيا كسى كه مؤمن است مانند كسى است كه فاسق است . نه مساوى نيستند ) .

3) . سوره حجرات : 6 ( اگر شخص فاسقى خبرى براى شما بياورد درباره آن تحقيق كنيد ) .

4) . الدر المنثور : 7 / 555 - 558 و ج 6 / 553 ، الكشاف : 3 / 245 ، الرياض النضرة : 3 / 178 ، لاحظ بحار الأنوار : 31 / 153 و 154 .

اكثر مورّخان روايت كرده‌اند كه : وليد روزى مست به مسجد آمد و نماز صبح را با مردم چهار ركعت خواند ، پس در اثناى نماز به آن‌ها گفت : اگر مى‌خواهيد زيادتر از چهار ركعت هم مى‌خوانم !⁽¹⁾ابن عبدالبرّ در كتاب « الاستيعاب » بعد از اين مى‌گويد : اين قصّه از مشهورات است و ثقات از اهل حديث و اخبار روايت كرده‌اند ، سپس مى‌گويد : خلافى ميان اهل علم نيست كه آيه كريمه : « إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا » در شأن وليد بن عُقْبَة نازل شده است و حق تعالى او را فاسق ناميده است .⁽²⁾

صاحب مروج الذهب و ديگران روايت كرده‌اند كه فسق او به حدّى شيوع پيدا كرد كه بر منبر او را سنگباران كردند و او را به مدينه آوردند ، حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام او را حدّ شرب خمر زد اگر چه عثمان راضى نبود ! !⁽³⁾

همچنين عثمان ، عبداللّه بن ابى سرح را امير و والى مصر كرد و چون اهل مصر از او شكايت كردند و به فرياد آمدند ، « محمّد بن ابى‌بكر » را به جاى او فرستاد و در پنهان به عبداللّه بن ابى سرح نوشت كه محمّد بن ابى بكر را به قتل برساند ! ! اهل مصر ، نامه مخفيانه عثمان را در ميانه راه از نامه رسان گرفتند و به مدينه برگشتند و اين

1) . استيعاب : 4 / 1554 ، 1555 ، السنن الكبرى نسائى : 3 / 248 ، أسد الغابة : 5 / 190 ، الاغانى : 5 / 138 ، 139 ، 143 ، مروج الذهب : 2 / 335 ، الكامل ابن‌اثير : 2 / 42 .

2) الاستيعاب : 4 / 1553 .

3) مروج الذهب : 2 / 335 .

حركت باعث محاصره و قتل عثمان شد .⁽¹⁾

طعن دوّم : باز گرداندن طريد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مدينه

عثمان ، طريد ( رانده و تبعيد شده )⁽²⁾رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يعنى حكم بن ابى‌العاص و پسرش مروان بن حكم را به مدينه باز گرداند .⁽³⁾

1) . اسد الغابة : 3 / 173 ، البداية والنهاية : 7 / 250 ، الكامل ابن اثير : 3 / 114 ، الغدير : 9 / 168 - 217 .

2) . الغدير : 10 / 272 : « إنّ مروان بن الحكم طريد رسول اللّه و ابن طريده ، الوزغ بن الوزغ ، اللعين ابن اللعين على لسان النبي العظيم ».

3) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 1 / 198 ، طبقات ابن سعد ، 5 / 447 ، الاستيعاب : 1 / 118 .

بعد از شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، عثمان از ابوبكر و بعد از او از عمر خواست كه اجازه دهند كه حكم بن ابى العاص و پسرش مروان به مدينه باز گردند ، ولى آن‌ها اين حركت را مصلحت ندانستند و اجازه ندادند .⁽¹⁾

اما هنگامى كه او غاصبانه بر مسند خلافت تكيه زد ، بلافاصله « حكم بن ابى‌العاص » و پسرش « مروان بن حكم » را - كه توسط پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از شهر مدينه تبعيد و رانده شده بودند - به مدينه باز گرداند . حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و طلحه و زبير و بزرگان صحابه آمدند و او را از اين كار نهى كردند و از خدا ترساندند ، ولى

نپذيرفت⁽²⁾و مروان بن حكم منافق را ( كه داماد عثمان و شوهر دخترش بود ) در خلافت خود دخيل كرد و او را كاتب و وزير خود⁽³⁾قرار داد كه هر جور و ستمى كه خواست ، انجام داد .⁽⁴⁾

طعن سوّم : شكنجه و تبعيد ابوذر

جناب « ابوذر » صاحب فضائل بسيار و مناقب بى‌شمار و از بزرگان صحابه و اهل سوابق است كه ترمذى و غير او در شأن او روايت كرده‌اند كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود :

ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء من ذي لهجة أصدق و لا أوفى من أبي ذرّ ، شبه عيسى بن مريم ؛⁽⁵⁾

1) . انساب الأشراف للبلاذرى : 5 / 27 ، الغدير : 8 / 343 . « فلمّا قبض رسول اللّه كلّم عثمان أبابكر فيهم و سأله ردّهم فأبى ذلك و قال : ما كنتُ لآوى طرداء رسول اللّه ، ثمّ لمّا استخلف عمر كلّمه فيهم فقال مثل قول ابى‌بكر ، فلمّا استخلف عثمان أدخلهم المدينة ... ».

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 3 / 30 ، الشافى فى الامامة : 4 / 269 ، تلخيص الشافى : 4 / 91 ، بحارالانوار : 31 / 170 .

3) . الاستغاثة : 91 ، كامل بهايى : 167 .

4) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 2 / 11 - 69 ، انظر البداية و النهاية : 8 / 257 - 260 ، الاصابة : 3 / 477 - 478 .

5) . سنن الترمذى ، كتاب المناقب عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، باب مناقب أبي ذر الغفاري ، حديث 3827 ، 3828 ، مجمع الزوائد : 9 / 327 ، الغدير : 8 / 312 - 314 .

آسمان سايه نيافكنده و زمينِ غبار آلود بر نداشته كسى را كه راستگوتر از ابوذر باشد ، و او شبيه عيسى بن مريم است .

احدى از خاصّه و عامّه در فضيلت و سبق اسلام و بزرگوارى ابوذر شك ندارند و صاحبان صحاح عامّه در كتب خود احاديث بسيارى در فضيلت او روايت كرده‌اند .⁽¹⁾

كسى كه با مثل ابوذر با آن همه فضائل و مناقب ظلم‌ها روا دارد و او را كتك بزند و از مدينه خارج كند و به ربذه تبعيد نمايد⁽²⁾و انواع اذيت و اهانت به او كند ،⁽³⁾او را مسلمان نمى‌توان شمرد چه جاى آن كه مستحق خلافت باشد ! !

طعن چهارم : قتل ابن مسعود

عثمان ، عبداللّه بن مسعود را كه عامه از اكابر صحابه و صاحب فضائل بسيار مى‌دانند ،⁽⁴⁾آن قدر زد⁽⁵⁾كه دو استخوان پهلويش شكست و سه روز بعد از آن رحلت كرد و وصيت كرد كه عثمان بر او نماز نخواند .⁽⁶⁾به جهت آن‌كه عثمان تصميم داشت

1) . سنن ابن ماجه : 1 / 99 ، صحيح ترمذى : 5 / 594 و 628 ، أسد الغابة : 1 / 562 ، حلية الأولياء : 1 / 154 ، صحيح مسلم ، باب من فضائل أبي ذر .

2) . انساب الاشراف بلاذرى : 5 / 52 - 54 ، طبقات ابن سعد : 4 / 232 ، مروج الذهب : 2 / 339 ، فتح البارى : 3 / 213 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 148 طبع الغرى .

3) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 2 / 316 ، تقريب المعارف : 272 . « ذكر الواقدى فى تاريخه : رايت اباذر يوم دخل به على عثمان عليه عباءة مدرعا ... فقال : انت الذى فعلت و فعلت ... ».

4) . سنن الترمذى ، كتاب المناقب عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، باب مناقب عبد الللّه بن مسعود ، حديث 3831 ، 3832 ، 3833 ، 3836 ، صحيح بخارى ، كتاب فضائل أصحاب النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، باب مناقب عبد اللّه بن مسعود ، حديث 3760 ، 3762 ، 3763 ، صحيح مسلم ، كتاب فضائل الصحابة ، باب من فضائل عبداللّه بن مسعود ، حديث 6219 به بعد .

5) . اصل ضرب و شتم ابن مسعود توسط عثمان را شهرستانى در كتاب ملل و نحل و صاحب روضة الاحباب و صاحب كتاب لطايف المعارف روايت كرده‌اند و شارح مقاصد و ديگران نيز تصديق نموده‌اند . ( ملل و نحل : 59 ، طرائف : 496 به نقل از لطائف المعارف )

6) . تاريخ يعقوبى : 2 / 171 ، انساب الاشراف : 6 / 148 ، الغدير : 9 / 5 .

قرآن عبداللّه بن مسعود را از او بگيرد و تغيير دهد ، و او راضى نمى‌شد ، و آخر الامر

عثمان مصحف ابن مسعود را گرفت و سوزاند ، يا در آب جوشاند .⁽¹⁾

قبل از آن نيز او را ضرب و شتم كرد و چهل تازيانه بر او زد ؛ به جرم آن‌كه او ابوذر را دفن كرده بود .⁽²⁾

طعن پنجم : ضرب و شتم عمّار

عمّار ياسر از صحابه بزرگوار و از جمله اعاظم و در مرتبه سلمان و ابوذر بود ، و كتب خاصّه و عامّه مملوّ از فضائل او است . چنان‌كه در صحيح ترمذى از انس روايت كرده كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود :

إنّ الجنّة تشتاق إلى ثلاثة : عليّ و عمّار و سلمان ؛⁽³⁾

بهشت مشتاق سه نفر است : على و عمّار و سلمان .

ابن عبد البرّ از عايشه روايت كرد كه گفت : « احدى از اصحاب رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نيست مگر آن‌كه اگر بخواهم مى‌توانم در حق او سخنى بگويم مگر عمّار بن ياسر كه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيدم كه گفت : عمّار مملوّ از ايمان است حتى كف پاهاى او » ،⁽⁴⁾و به روايت ديگر : « از كف پاهاى او تا نرمه‌هاى گوش او از ايمان پر است » .⁽⁵⁾و از خالد بن وليد روايت كرده است كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « هر كه عمّار را دشمن دارد خدا او را دشمن دارد ... »⁽⁶⁾و از انس روايت كرده است كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « بهشت به سوى على و عمار و سلمان و بلال مشتاق است » .⁽⁷⁾

1) . شرح المقاصد : 5 / 285 ، عبقات الانوار : 21 / 438 نقلا از دياربكرى در خميس . انظر : تاريخ المدينة المنورة : 3 / 1004 ، المغنى قاضى عبدالجبار : 20 / ق 2 / 38 - 44 .

2) . انظر : شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 3 / 44 . « انّ عثمان ضرب ابن مسعود اربعين سوطاً فى دفنه اباذر ».

3) . صحيح الترمذى ، كتاب المناقب عن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، باب مناقب سلمان الفارسى ، حديث 3822 .

4) . استيعاب : 3 / 1137 .

5) استيعاب : 3 / 1138 .

6) استيعاب : 3 / 1138 .

7) . همان .

عثمان ، عمّار ياسر را آن قدر ضرب و شتم كرد و كتك زد كه موجب فتق او شد ،⁽¹⁾فقط به اين جهت كه عمّار او را از بعضى منكرات نهى كرده بود .

در تأييد اين برخوردهاى خشن عثمان با خواص اصحاب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مثل عبداللّه بن مسعود و ابوذر و عمّار مى‌توان به كلام زيد بن ارقم اشاره كرد ؛ وقتى از او پرسيدند كه چرا شما عثمان را كافر مى‌دانيد ؟ گفت : به سه دليل ، يكى قرار دادن اموال در دست اغنيا و ثروتمندان ، دوّم مهاجران و انصار از اصحاب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مثل دشمنان خدا و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قرار داد ، سوّم به غير كتاب خدا عمل كرد .⁽²⁾

اگر كسى خوب به كتب اخبار و سِيَر مراجعه كند ، و عقل و وجدان خود را ناديده نگيرد ، حكم مى‌كند كه عمده سبب عداوت عثمان با عمّار و ابوذر ، پذيرش ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود .⁽³⁾

مخفى نماند كه عمّار همراه محمّد بن ابى بكر از تحريك كنندگان بر قتل عثمان بودند و مى‌گفتند : « قتلناه كافرا ؛ ما او را كافر كشتيم » و هم‌چنين عمّار مى‌گفت : « اگر سه نفر به كفر عثمان شهادت دهند ، من چهارمى آن‌ها هستم ، و هر كس به آنچه خدا نازل كرده حكم نكند ، از كافران است » .⁽⁴⁾

635 .

طعن ششم : حيف و ميل كردن بيت المال

مال‌دوستى و ثروت اندوزى عثمان و خاندان او شهره تاريخ است . عثمان و خاندان او به محض دستيابى به ثروت و قدرت ، همچون زالو اموال جامعه را مكيدند و تا جايى كه توان داشتند انباشتند ! ! عثمان بسيارى از اموال بيت المال و ساير اموال مسلمانان را به اولاد و اقارب خود داد .⁽⁵⁾

در كتاب « الغدير : 8 / 391 » آمده است كه : يعقوبى در تاريخ خود جلد 2 / 145

مى‌نويسد : عثمان دختر خود را به همسرى عبداللّه بن خالد بن اسيد در آورد و دستور داد كه 000/600 درهم به او داده شود و به عبداللّه بن عامر نوشت كه اين مبلغ را از بيت المال بصره به او بپردازد .

عثمان يك پنجم از غنائم افريقا را به برادر رضاعى‌اش - عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح - بخشيد . و به گفته‌ى ابن كثير : پنج يك از يك پنجم را به او بخشيد. و به گفته‌ى ابو الفدا كه آن پنج يك را 000/500 دينار طلا حساب كرده ، يك پنجم از يك پنجم 000/100 دينار طلا مى‌شود كه به گفته‌ى ابن اثير در اسد الغابة ( ج 3 / 173 ) و ابن كثير در تاريخ خود ( ج 7 / 152 ) بهره‌ى هر يك از سوار كاران از آن غنيمت گزاف 3000 درهم نقره مى‌شود ، و بهره‌ى پيادگان 1000 درهم . و به گزارش بلاذرى از طريق موسى بن طلحه ، عثمان در روزگار خلافتش 000/200 دينار طلا به طلحه داد .

بارى ، بخشش‌هاى خليفه مسلمين از بيت المال به خويشاوندانش اين است : 000/500 دينار طلا به مروان ، و 000/100 دينار طلا به ابن ابى‌سرح ، و 000/200 دينار طلا به طلحه ، و 000/560/2 دينار طلا به عبدالرحمن ، و 000/500 دينار طلا به يعلى بن اميه ، و 000/100 دينار طلا به زيد بن ثابت ، و 000/150 دينار طلا براى خود خليفه عثمان و نيز 000/200 دينار طلا براى خود خليفه ( بار ديگر ) و 000/500/30 براى خود خليفه ( بار سوم ) و 000/300 درهم به حكم ، و 000/020/2 درهم به خانواده حكم ، و 000/300 درهم به حارث ، و 000/100 درهم به سعيد ، و 000/100 درهم به وليد ، و 000/300 درهم به عبداللّه ، و 000/600 درهم به عبداللّه ، و 000/200 درهم به ابوسفيان ، و 000/100 درهم به مروان ، و 000/200/2 درهم به طلحه ، و 000/000/30 درهم به طلحه ، و 000/800/59 درهم به زبير و 000/250 درهم به ابن ابى وقاص و ... .

اين حقير - خاك پاى نعلِ سُمّ اسبِ قنبر غلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام - مى‌گويد : داستان عقيل و آهن داغ شده ، و ماجراى اشعث بن قيس منافق و هديه‌اى كه براى اميرالمؤمنين

عليه‌السلام آورده ، و جواب آن حضرت به عقيل و اشعث فراموش نشود - كه قبلاً گذشت - .

1) . انساب الاشراف : 5 / 49 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 1 / 239 .

2) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 3 / 51 .

3) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 9 / 10 - 11 .

4) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 3 / 50 - 51 ، الشافى : 4 / 291 ، نور الثقلين : 1 /

5) . علامه سيّد شرف الدين رحمه‌الله در كتاب « النّص و الاجتهاد » بذل و بخشش عثمان به خويشاوندان خود را از مصادر عامه مفصّل ذكر نمودند ، فلاحظ إن شئت .

ابن ابى الحديد مى‌نويسد :

و صحّتْ فيه فراسة عمر ، فانّه أوطأ بني اُميّة رقاب الناس ، و ولاّهم الولايات و أقطعهم القطائع ، وافتُتِحت إفريقية في أيامه ، فأخذ الخمس كلّه فوهبه لمروان ؛⁽¹⁾

فراست عمر درباره عثمان درست بود ؛⁽²⁾زيرا عثمان بنى‌اميّه را بر گردن مردم

ص: 224

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 198 ، « نتف من أخبار عثمان بن عفان » در شرح خطبه شقشقيّه ، الغدير : 8 / 257 - 267 .

2) . عمر در مرض مرگ در زمان طرح شورا گفت : « أمّا انت يا عثمان فواللّه لروثة خير منك و لئن وليتها لتحملنّ بنى معيط على رقاب الناس ؛ اما تو اى عثمان ! واللّه سرگين بهتر از تو است و اگر خليفه شوى خويشان خود را بر مردم مسلط گردانى و همه اموال بيت المال را به ايشان دهى » . الصراط المستقيم : 3 / 23

مسلّط كرد و شهرهاى قلمرو اسلامى را در اختيار آن‌ها گذاشت ، و املاك و ضياع⁽¹⁾و عقار زيادى را به آن‌ها واگذار كرد و بخشيد . و آفريقا در زمان او فتح شد ، و خمس غنائم آن را گرفت و همه را يك جا به مروان ( پسر عمو و دامادش ) بخشيد .

ابن ابى الحديد در جاى ديگر مى‌نويسد :

طلب منه عبداللّه بن أسيد صلة ، فأعطاه أربعمائة ألف درهم .⁽²⁾و أعاد الحكم بن أبي العاص ، بعد أن كان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قد سيّره ثمّ لم يردّه

ابوبكر و لا عمر ، و أعطاه مأئة الف درهم .⁽³⁾و تصدّق رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بموضع سوق بالمدينة يعرف بمهزور على المسلمين ، فأقطعه عثمان الحارث بن الحكم أخا مروان بن الحكم .⁽⁴⁾و أقطع مروان فدكا و قد كانت فاطمة طلبتها بعد وفاة أبيها رسول اللّه تارة بالميراث ، و تارة بالنحلة ، فدفعت عنها ... ؛⁽⁵⁾

عبداللّه بن اسيد از عثمان بخششى خواست و عثمان چهار صد هزار درهم به او داد ! حكم بن ابى العاص را كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تبعيد كرد و ابوبكر و عمر هم حاضر نشدند او را بر گردانند ، به مدينه باز گردانيد و صد هزار درهم به او عطا كرد ! پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقطه‌اى در بازار مدينه به نام « مهزور » را وقف مسلمانان كرده بود ،

ص: 226

1) . الضَّيْعَة : عقار ، مزرعه و زمين و اموال . العَقَار : اموال غير منقول مانند زمين و خانه .

2) . امينى رحمه‌الله در الغدير : 8 / 276 ، العقد الفريد : 2 / 261 ، المعارف ، ابن قتيبه : 84 .

3) . الغدير : 8 / 241 به بعد ، مصادر زيادى نقل كرد .

4) . الغدير : 8 / 268 ، العقد الفريد : 4 / 238 .

5) . اين مسئله ( دادن عثمان فدك را به مروان ) را بسيارى از مورّخان و محدّثان عامّه نوشتند ، از جمله آن‌ها : المعارف ، ابن قتيبه : 195 ، تاريخ أبي الفداء : 1 / 169 ، و در چاپ ديگر : ج 1 / 232 ، سنن بيهقى : 6 / 301 ، العقد الفريد : 4 / 283 ، وفاء الوفاء : 3 / 1000 ، فدك في التاريخ : 20 ، الطبقات ابن سعد : 5 / 388 . الغدير ، امينى : 7 / 195 ، و ج 8 / 236 - 238 ، و مصادر ديگرى كه در آن‌جا ذكر شد .

ولى عثمان آن را به حارث بن حكم برادر مروان بخشيد ! فدك را كه بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم حضرت زهرا علیهاالسلام گاهى به عنوان ارث ، و زمانى به عنوان بخشش و نحله پيامبر ، مطالبه مى‌كرد و به آن حضرت ندادند ، به مروان بخشيد .⁽¹⁾

ديگران نيز در مورد حيف و ميل اموال عمومى و بيت المال مسلمين مى‌نويسند :

عثمان مراتع اطراف مدينه را از دسترس مسلمانان خارج كرد و در اختيار بنى اميّه گذاشت .⁽²⁾تمام غنائم فتح آفريقا از طرابلس تا طنجه را يك جا به عبداللّه بن ابى سرح بخشيد و يك نفر از مسلمانان را در آن شريك نساخت .⁽³⁾همان روز كه صد هزار درهم از بيت المال به مروان داد ، دويست هزار درهم نيز به ابوسفيان بخشيد !⁽⁴⁾و دخترش « ام ابان » را هم به مروان تزويج كرد⁽⁵⁾... . ابوموسى اشعرى با اموال بسيارى از عراق آمد ، عثمان همه آن‌ها را در ميان بنى اميّه تقسيم كرد ! دختر ديگرش « عايشه » را به حارث بن حكم تزويج كرد ، و صد هزار درهم ديگر از بيت المال به او بخشيد .⁽⁶⁾كارهاى ديگرى هم مرتكب شد كه مورد اعتراض مسلمانان واقع شد ، مانند : تبعيد ابوذر غفارى به ربذه ،⁽⁷⁾و مضروب ساختن عبد اللّه بن مسعود كه پهلوهايش درهم شكست⁽⁸⁾...

( سپس ابن ابى الحديد مى‌گويد : ) اين‌ها موجب شد كه بسيارى از مردم مدينه

ص: 227

1) . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 1 / 198 ، در شرح خطبه شقشقيه .

2) . الغدير ، امينى : 8 / 235 ، انساب الاشراف ، بلاذرى : 5 / 37 ، السيرة الحلبية : 2 / 87 .

3) . الغدير ، امينى : 8 / 279 ، تاريخ ذهبى : 2 / 79 ، الكامل ، ابن اثير : 2 / 46 ، أسد الغابة : 3 / 173 ، تاريخ ابن كثير : 7 / 152 ، انساب الاشراف ، بلاذرى : 5 / 26 .

4) . الغدير ، امينى : 8 / 277 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 1 / 67 .

5) . شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 1 / 67 .

6) . بعضى گفته‌اند : سيصد هزار درهم بود ، چنان‌كه در : انساب الاشراف بلاذرى : 5 / 52 ، 28 ، و الغدير : 8 / 267 ، ذكر شده است .

7) . الغدير : 8 / 292 - 386 ، انساب الاشراف ، بلاذرى : 5 / 52 - 54 ، صحيح بخارى ، كتاب الزكاة و التفسير . طبقات ابن سعد : 4 / 232 ، مروج الذهب : 2 / 339 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 148 ط الغرى ، فتح البارى : 3 / 213 ، عمدة القارى : 4 / 291 .

8) . الغدير : 9 / 3 - 14 ، انساب الاشراف بلاذرى : 5 / 36 ، تاريخ يعقوبى : 2 / 147 .

با افرادى كه از مصر رسيده بودند تا بدعت‌هاى او را به اطلاعش برسانند ،جمع شدند و او را به جرم اعمالش به قتل رساندند . ولى لازم بود كه او را از خلافت خلع كنند و در قتل وى شتاب ننمايند .⁽¹⁾

بدعت‌هاى عثمان را محدّثان به طرق متعدد و به طور متواتر روايت كرده‌اند و امر مسلّمى است ،⁽²⁾اما در طعن بر عثمان آنچه كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام در خطبه شقشقيّه درباره اعمال و رفتار او در دوران خلافتش فرمودند ، كافى است . اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود :

... إلى أن قامَ ثالثُ القوم نافِجا حِضْنَيْهِ بَيْنَ نَثيلِهِ و مُعْتَلَفِه و قام معه بنو اَبيه يَخْضَمُونَ مالَ اللّه خَضْمَ الإبل نِبْتَة الرّبيع إلى اَنِ انْتَكَثَ فَتْلُه و اَجْهَزَ عليه عمَلُه و كَبَتْ به بِطْنَتُه ؛⁽³⁾

دعِ المكارمَ لا تَرحلْ لبُغْيَتِها واقْعُد فإنّك أنت الطّاعِم الكاسِى

... تا اين‌كه سوّمين آن‌ها ( عثمان ) به خلافت رسيد ، دو پهلويش از پرخورى باد كرده ( تكيه بر مسند خلافت داد در حالى كه ) هنرش خوردن و دفع كردن بود . خويشاوندان پدرى او از بنى‌اميّه با وى روى كار آمدند و مانند شتر گرسنه كه در فصل بهار علف صحرا را مى‌بلعد ، اموال خدا را بلعيدند . تا آن‌كه ريسمان بافته او باز شد و اعمال او مردم را بر انگيخت و سبب سرعت در قتلش شد و شكم بارگى او را نابود كرد .

ص: 228

1) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحدى : 1 / 199 ، در شرح خطبه شقشقيه .

2) . از جمله شهرستانى در كتاب ملل و نحل در مقدمه چهارم از مقدّمات اول كتابش : 32 ، و ابن ابى‌الحديد در شرح نهج البلاغه‌اش : 1 / 198 ، تصريح به اين بدعت‌ها نموده‌اند .

3) . الارشاد : 287 - 288 ، امالى الشيخ الطوسى رحمه‌الله المجلس الثالث عشر : 1 / 272 - 273 ، حديث 54 ، معانى الأخبار ، باب معاني خطبة لأميرالمؤمنين عليه‌السلام : 1 / 360 ، علل الشرايع : 1 / 150 - 153 ، نهج البلاغه ، خطبه 3 : 1 / 48 ، الاحتجاج : 191 - 194 ، نهج البلاغه راوندى : 1 / 131 - 133 ، علامه امينى رحمه‌الله در الغدير : 7 / 82 ، مصادر زيادى از خاصّه و عامّه ذكر نمود . ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه : 1 / 197 ، در تعليقه‌اش بر اين كلام امير المؤمنين عليه‌السلام مى‌گويد : هذا من ممضّ الذم و أشدّ من قول الحُطيئة الذي قيل إنّه أهجى بيت للعرب :

طعن هفتم : اجتماع صحابه بر قتل عثمان

عثمان كسى است كه به سبب كثرت ظلم و فساد ، صحابه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر اوشورش كردند و او را به ذلّت و خوارى كشتند و از او بيزارى جستند و او را تفسيق و تكفير كردند .

جميع صحابه كه در مدينه بودند از مهاجران و انصار و ساير مردم بلاد كه به مدينه آمده بودند ، اجماع كردند بر قتل عثمان ، بعضى مرتكب آن شدند و بعضى كمك كردند و بعضى راضى بودند و انكار ننمودند ، و يارى او ننمودند مگر چند نفر قليلى كه در آن ظلم‌ها و بدعت‌ها با او شريك بودند .

كسانى كه خلافت ابوبكر را به اجماع اثبات مى‌كنند يا بايد به وجوب قتل عثمان قائل شوند كه كاشف از كفر او يا فسق و كبيره‌اى است كه موجب قتل باشد و واضح است كه هر دو با استحقاق خلافت منافى هستند ، و خليفه واجب القتل معنا ندارد و يا بايد به بطلان اجماع در مشروعيت خلافت ابوبكر اعتراف نمايند ؛ زيرا اكثر آن جماعت در اين اجماع داخل بودند . حتّى عايشه هم راضى به قتل او بود و مكرّر مى‌گفت : « اُقْتُلوا نَعثَلاً قتل اللّه نعثلاً ؛⁽¹⁾بكشيد نعثل را ( يعنى : اين پير احمق را ، يا اين مرد يهودى مانند را ) خدا او را بكشد » .⁽²⁾

ابن ابى الحديد از استاد خود ابويعقوب معتزلى نقل كرده است كه گفت : حريص‌ترين مردم بر قتل عثمان كه ايشان را تحريص و ترغيب مى‌نمود ، عايشه بود .⁽³⁾حتّى افرادى مانند ابوذر و عمّار و ساير صحابه بزرگ نيز در اين اجماع - بر قتل عثمان - داخل بودند كه در بيعت ابوبكر مخالفت كردند . حتّى حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در آن‌جا بيعت نكرد مگر بعد از شش ماه و آن هم به جبر و اكراه ، ولى در اين‌جا

ص: 229

1) . نهايه ابن اثير : 5 / 80 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 6 / 215 ، تاج العروس : 15 / 745 ، لسان العرب : 14 / 198 ، فتوح ابن اعثم : 1 / 421 .

2) . نعثل ، يعنى : دراز ريش احمق ، يا پير كفتار ، يا او را به مرد يهودى تشبيه مى‌كردند .

3) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 9 / 199 .

به قول بسيارى از مخالفين ، فتوى به قتل او داد ، و به قول ديگران ، كراهت از آن نداشت بلكه راضى بود و گفت : « قتله اللّه و أنا معه ؛ خدا او را كشت و من با خدا بودم » .

هاشم بن عتبه ( يكى از صحابه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) در جنگ صفّين ، در پاسخ جوان شامى مى‌گويد :

و ما أنت و ابن عفان ؟ إنّما قتله أصحاب محمّد و قُرّاء النّاس حين أحدث أحداثا و خالف حكم الكتاب ، و أصحاب محمّد هم أصحاب الدين و أولى بالنظر في اُمور المسلمين ... . ؛⁽¹⁾

اى جوان ! تو را با عثمان ( و قاتلين او ) چكار ؟ ! ياران رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و قاريان قرآن ، عثمان را به خاطر بدعت هايى كه در دين اسلام به وجود آورده و با احكام قرآن مخالفت كرد به قتل رساندند . اصحاب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دين خدا را ( از تو ) بهتر مى‌فهميدند و در اداره امور مسلمانان از ديگران اولى و سزاوارترند .

غياث بكرى مى‌گويد :

سألت أبا سعيد الخُدري عن قتل عثمان ، هل شهده أحد من أصحاب رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؟ قال : نعم ، لقد شهده ثمان‌مائة ؛⁽²⁾

از ابو سعيد خُدرى - صحابى بزرگ پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - درباره چگونگى كشته شدن عثمان و مشاركت صحابه در قتل وى پرسيدم . ابوسعيد در پاسخ گفت : آرى ! هشتصد نفر از صحابه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در قتل عثمان بن عفان مشاركت داشتند .

نكته قابل توجّه اين‌كه : اگر خلافت با رأى دادن يك يا دو نفر براى شخصى ( مانند

ص: 230

1) . ابن مزاحم منقرى ، وقعة صفين : 354 ، و طبرى ، تاريخ الاُمم و الملوك : 3 / 94 ، حوادث سال 37 هجرى قمرى خبر هاشم بن عتبة المرقال .

2) . ابن شبه نميري ، تاريخ المدينة المنورة : 4 / 1175 ، ما روي من الاختلاف فيمن أعان عثمان أو أعان عليه من أصحاب النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ازواجه و غيرهم ، و ابن أبي الحديد ، شرح نهج البلاغة : 3 / 28 ، ذكر مطاعن التي طعن بها على عثمان ، الطعن الأوّل .

ابوبكر ) محقّق مى‌شود ، چرا با مخالفت هشتصد صحابى از بين نرفته و باز هم عثمان خليفه مسلمانان محسوب مى‌شود ؟ ! آيا مخالفت هشتصد صحابى با عثمان و مشاركت آنان در قتل وى ، باعث عزل او از منصب خلافت نمى‌شود ؟

آن جماعتى كه اتفاق بر قتل عثمان نمودند و مباشر قتل او بودند ، همان جماعت بعد از كشتن او ، اجماع بر خلافت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نمودند و با آن جناب بيعت كردند و مخالفين آن حضرت را به خاطر اجماع بر بيعت با او ، خليفه و واجب الاطاعه مى‌دانند ، چرا اجماع در اين‌جا ( يعنى انتخاب خليفه ) معتبر است ولى در آن‌جا ( يعنى عزل خليفه ) معتبر نيست ! ؟ و اين هم خود طعن ديگرى است .

طعن هشتم : گواهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر فسق عثمان

خطبه‌ها و كلمات بسيارى از حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، دلالت صريح بر فسق و ظلم عثمان دارد ، چنان‌كه خطبه شقشقيّه تصريح به اين مطلب دارد .

ابن ابى الحديد بعد از نقل اخبار زيادى مى‌گويد : از اين اخبار ظاهر مى‌شود كه آن حضرت ، امر به قتل او و نهى از آن ، هيچ كدام ننمود .⁽¹⁾پس خونش در پيش آن حضرت مباح بود ، و مباح بودن خون او نزد آن حضرت دليل است بر كفر او يا ظلم و فسق عظيمى كه موجب قتل او باشد . البته راضى نبودن به قتل عثمان ، دلالت بر اسلام و خوبى او ندارد ، بلكه از آن جهت بود كه حضرت مى‌دانست كه قتل او سبب حدوث فتنه‌هاى بسيار خواهد شد ، و معلوم است كه هر گاه قتل يك كافر مستلزم اين همه فتنه باشد ، راضى به آن نتوان بود .

عامه روايت كرده‌اند كه : آن حضرت بعد از قتل عثمان و استقرار بر سرير خلافت ، خطبه‌اى خواند كه مشتمل بر اين فقرات بود :

قد طلع طالع ، و لمع لامع ، و لاح لايح ، و اعتدل مايل ، واستبدل اللّه‌ُ

ص: 231

1) . شرح نهج البلاغه : 3 / 66 ، الشافى : 4 / 308 .

بقوم قوما ، و بيوم يوما ، و انتظرنا الغيرَ انتظارَ المُجدِب المطرَ ، و انّما الائمّة قوّام اللّه على خلقه ، و عرفاؤه على عباده ، و لا يَدخلِ الجنّةَ الاّ من عرفهم و عرفوه ، و لا يَدخلِ النّار الاّ من أنكرهم و أنكروه ؛⁽¹⁾

آفتاب خلافت از افق ولايت طالع گرديد ، و قمر امامت از برج حق ساطع شد ، و كوكب امارت در فلك وصايت درخشيد ، و امورى كه از منهاج حق ميل به باطل كرده بود ، معتدل و راست گرديد . و حق‌تعالى قومى را به قومى تبديل نمود ، و روز حق را به جاى روزگار باطل آورد ، و ما منتظر تغيير دولت‌هاى باطل بوديم ، چنان‌كه مردم در سال‌هاى قحط ، منتظر باران رحمت مى‌باشند . و ائمه و پيشوايان دين از اهل‌بيت رسالت از جانب خدا به امور خلق او قيام كنندگان هستند ... داخل بهشت نمى‌شود مگر كسى كه ايشان را به امامت شناسد ، و ايشان او را به ايمان بشناسند ، و داخل جهنّم نمى‌شود مگر كسى كه منكر ايشان باشد ، و ايشان منكر او باشند .⁽²⁾

طعن نهم : عدم تجهيز جنازه عثمان توسط مردم

طغيان و عصيان عثمان به حدى رسيده بود كه اهل مدينه بعد از قتل او غسل و دفن و نماز بر او نكردند ! بعد از كشتن او سه روز اهل مدينه و اكابر صحابه او را در مزبله انداخته بودند و مردم را از نماز بر او و غسل و دفن او منع مى‌كردند ، حتى وقتى كه مروان و سه نفر ديگر از ملازمانش جنازه او را مى‌بردند كه دفن كنند ، مردم مطلع شدند و نعشش را سنگباران كردند . بعد از سه روز اميرالمؤمنين عليه‌السلام مردم را از

ص: 232

1) . نهج البلاغة : 212 ، خطبه 152 .

2) . نقل كرده‌اند : در زمان امير تيمور گوركانى ، علماء عامّه ماوراء النهر ، اتفاق نموده و دستورى آماده كردند كه بر همگان واجب است بغض على بن ابى‌طالب عليهماالسلام را داشته باشند هر چند به اندازه دانه جو ، زيرا علىّ( عليه‌السلام ) فتوى به قتل عثمان داد ! آنگاه امير را بر آن داشتند كه اين دستور را الزام كند ، و در ممالك خود رواج دهد . امير تيمور دستور داد : آن را نزد شيخ زين الدين ابوبكر بردند تا رأى او در اين باب معلوم شود . شيخ در پشت آن نوشت : « واى بر عثمانى كه على مرتضى فتوى به خون او دهد » ! ! امير را نوشته او خوش آمد و حكم علماء عامه را باطل و از الزام اين دستور صرف نظر كرد .

ممانعت دفن او منع كردند . پس او را شب برداشتند و در مقبره يهوديان دفن كردند ⁽¹⁾

جالب اين‌كه اكثراً نقل كرده‌اند : عثمان را بى‌غسل و كفن دفن كردند و اميرالمؤمنين عليه‌السلام و هيچ‌يك از صحابه كبار و مسلمانان ( غير از چند نفر ياران او ) در نماز بر بدن عثمان

حاضر نشدند .⁽²⁾

بعد از آن‌كه معاويه والى شد ، دستور داد ديوارى كه در ميان مقبره يهوديان و مسلمانان بود برداشتند ، و به امر او مسلمانان اموات خود را در حوالى قبر عثمان دفن كردند تا متصل به مقابر مسلمانان شد !⁽³⁾

در تاريخ ابن اعثم ( الفتوح ) - كه در اين زمان موجود است - مذكور است كه حضرت امير عليه‌السلام فرمود :

عثمان را دفن كردند و حال آنكه سه روز بود كه او را در مزابل انداخته بودند و سگان يك پاى او را بريده بودند ، پس او را برداشته بر روى تخته درى كوچك گذاشتند كه پايش از آن گذشته بود و سرش بر روى او مى‌جنبيد .⁽⁴⁾

و به روايت ديگر : « بر آن تخته مى‌خورد و طق طق مى‌كرد ، و حكيم بن حزام يا جبير بن مطعم بر او نماز گذارد » .⁽⁵⁾

معلوم است كه اگر اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ساير صحابه او را مسلمان مى‌دانستند

ص: 233

1) . مداينى در مقتل عثمان و واقدى و ابن اعثم كوفى و طبرى و ابن عبد البر و ساير علماى ايشان در تواريخ و كتب خود ذكر كرده‌اند ، فلاحظ : الاستيعاب المطبوع هامش الاصابة : 3 / 80 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 2 / 158 ، و ج 10 / 6 - 8 ، الغدير : 9 / 137 ، بحارالانوار : 31 / 166 « امّا تركه غير مدفون ثلاثه أيّام ».

2) . الغدير : 9 / 288 - 296 ، تحت عنوان « تجهيز الخليفة و دفنه » ، و در ج 9 / 294 مى‌نويسد : « ذكر ابن ابى‌الحديد و ابن‌الاثير و الدميرى أنّه أقام ثلاثة أيّام لم يُدفن و لم يصلّ عليه ... ».

3) . الغدير : 9 / 289 و 294 ، « و قد اعتنى معاوية فى أيّام إمارته بقبر عثمان ، و رفع الجدار بينه و بين البقيع و امر الناس أن يدفنوا موتاهم حوله ».

4) . راجع تاريخ ابن الاعثم الفتوح : 1 / 430 ، الكامل : 3 / 91 . حق اليقين علامه مجلسى رحمه‌الله : 273 .

5) . روصة الاحباب : 2 / 214 ، وفاء الوفا سمهودى : 2 / 99 ، الامامة والسياسة ابن قتيبة : 1 / 62 ، حق اليقين علامه مجلسى رحمه‌الله : 273 .

از نماز او تخلف نمى‌كردند و سه روز جسد او را مانند كلاب در مزبله نمى‌گذاشتند كه سگ و گربه او را بخورند .⁽¹⁾

هر كس اندك انصافى داشته باشد خواهد دانست كه ميان اعتقاد به خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خلافت عثمان نمى‌توان جمع كرد ؛ زيرا چگونه آن حضرت در ايذاى عمّار و اخراج او آن قدر معارضه و انكار و اصرار مى‌فرمايد ، ولى در قتل عثمان و ترك نماز و دفن او - كه به اعتقاد آن‌ها آن حضرت رعيت او بود - اين قدر مسامحه و مداهنه نمودند و حاضر نشدند ، تا اين‌كه جسد او سه روز در مزبله بود و سگان يك پاى او را بردند .⁽²⁾

اين واقعه موجب طعن بر يكى از آن دو ( اميرالمؤمنين عليه‌السلام و يا عثمان ) است ، و از آن جايى كه جلالت و عصمت آن حضرت مورد اتّفاق است ، پس اعتقاد به خلافت عثمان و خلافت آن‌هايى كه خلافت عثمان متفرّع بر خلافت آن‌ها است ، باطل و مردود است .

ابن جوزى كه از اكابر علماى عامه است روزى به تقليد از اميرالمؤمنين عليه‌السلام گفت : « سلوني قبل أن تفقدوني ؛ بپرسيد از من هر چه مى‌خواهيد پيش از آن كه مرا نيابيد » پس زنى برخاست و سؤل كرد كه مى‌گويند سلمان در مدائن فوت شد و اميرالمؤمنين عليه‌السلام از مدينه كه يك ماه راه است در يك شب آمد و او را تجهيز فرمود و بازگشت ، گفت : چنين روايت كرده‌اند . زن گفت : عثمان در مدينه كشته شد و سه روز در زباله دان ( و جايى كه در آنجا زباله مى‌ريزند ) افتاده بود و اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در مدينه حاضر بود و بر او نماز نكرد ، گفت : راست است . زن گفت : پس بر يكى از ايشان خطا لازم مى‌آيد !

ص: 234

1) . براى وقوف بر جريان تجهيز و دفن و كيفيّت خذلانش بعد از قتل ، به كتاب شريف الغدير : 9 / 288 - 300 ، تحت عنوان « تجهيز الخليفه و دفنه » مراجعه كنيد ، علامه امينى رحمه‌الله مصادر فراوان از طرق عامه براى آن ذكر كردند .

2) . كتاب الفتوح : 2 / 436 . در كتب تاريخ آمده است كه : إنّهم دفنوه بعد ما ذهب الكلاب بإحدى رجلَيه .

ابن جوزى گفت : اگر بى‌اذن شوهرت از خانه بيرون آمده‌اى ، لعنت بر تو باد ، و اگر به اذن او بيرون آمده‌اى ، لعنت بر او باد . زن گفت : عايشه به اذن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به جنگ اميرالمؤمنين عليه‌السلام از خانه بيرون رفت ، يا بى‌اذن آن حضرت ؟ ابن جوزى ملزم و ساكت شد .⁽¹⁾

بدعت‌ها و اعمال و اقوال زشت و قبيح ابوبكر و عمر و عثمان ، زيادتر از آن است كه در اين مختصر بگنجد و هر كس طالب تفصيل بحث باشد به « بحار الانوار »⁽²⁾و « حديقة الشيعة »⁽³⁾

17 مورد از مطاعن عثمان را ذكر نموده است ، فمن أراد الوقوف عليها فليراجع اليها .

و ... مراجعه كند . و اگر آسمان‌ها كاغذ و درياها مركّب و جنّيان حسابگر و انسان‌ها نويسنده باشند ، نمى‌توانند تمام مطاعن و ظلم‌هايى كه در حق اوّل

مظلوم عالم اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حضرت صدّيقه طاهره علیهاالسلام ، كرده‌اند - كه در نتيجه ظلم به تمام انسان‌هاى روى زمين بلكه تمام موجودات تا قيامت است - را بنويسند .

ص: 235

1) . الصراط المستقيم : 1 / 218 ، بحارالانوار : 29 / 647 .

2) . بحارالانوار : 30 / 411 - 514 باب 22 تفصيل مطاعن ابى‌بكر . و جلد 30 / 529 - 705 و جلد 31 / 7 - 96 باب 23 تفصيل مثالب عمر . و جلد 31 / 149 - 253 باب 25 تفصيل مثالب عثمان .

3) . محقّق اردبيلى رحمه‌الله در حديقة الشيعه ، در فصل نهم ، هفده

باب چهارم : مطاعن عايشه بنت ابى‌بكر

اشاره

شيعه و مخالفين مذهب ، اتفاق دارند كه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام سيّده و سرور زنان عالم است و در فضايل و مناقب همتايى ندارد .⁽¹⁾اكنون سؤال اينجاست كه چرا علماى عامّه در كتب فقهى و حديثى دائما در صدد تفضيل عايشه هستند و كمتر نامى از بانوى بانوان حضرت صديقه كبرى علیهاالسلام به ميان مى‌آورند ؟ و حال آن‌كه عايشه داراى مطاعن و عيوب بسيار است كه ما به برخى از آن‌ها اشاره مى‌كنيم ، اما قبل از آن

براى اين‌كه بيشتر با عقايد و روحيات عايشه آشنا شويم و به دشمنى او با اميرالمؤمنين صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بيشتر پى ببريم ، به گفتگوى ابن‌عباس با او پس از فتح بصره توجه كنيد . ابن ابى‌الحديد - كه از علماى عامّه است - نقل مى‌كند : على [

عليه‌السلام ] ابن عباس را به بصره نزد عايشه فرستاد و فرمود به عايشه بگويد : على [ عليه‌السلام ] مرا فرستاده و به تو

ص: 237

1) . ابن ابى الحديد مى‌گويد : « كيف تكون عائشة أو غيرها في منزلة فاطمة ، وقد أجمع المسلمون كلّهم مَن يحبّها ومَن لا يحبّها منهم ، أنّها سيّدة نساء العالمين». شرح نهج البلاغة : ج 20 ص 17 . ابوبكر بن داود مى‌گويد : « لا اُفضِّل ببضعة من رسول اللّه أحدا» . ( إرشاد الساري : ج 6 ص 10 . غالية المواعظ : ج 1 ص 270 . تاريخ الخميس : ج 1 ص 265 . الروض الأنف : ج 1 ص 160 ) .

فرمان مى‌دهد كه به مدينه برگردى . ابن عباس بدون اجازه عايشه نزد او رفت و زيراندازى را برداشت و روى آن نشست ! عايشه گفت : پسر عباس ! بر خلاف سنّت رفتار كردى ، بدون اذن وارد شدى و بدون اجازه بر زيرانداز من نشستى ! ابن عباس گفت : اگر در خانه خود - كه ( قرآن و ) پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تو را به ماندن در آنجا دستور داده بودند - نشسته بودى ، بدون اجازه بر تو وارد نمى‌شديم و بدون اجازه بر رحل تو نمى‌نشستيم ، سپس افزود : اميرالمؤمنين عليه‌السلام به تو فرمان مى‌دهد كه به مدينه ( خانه خود ) برگردى . عايشه گفت : اميرالمؤمنين عمر بود ! ابن عباس گفت : على عليه‌السلام هم هست . عايشه جواب داد : نمى‌پذيرم و زير بار نمى‌روم و از گفته او سر مى‌تابم ... ابن عباس مى‌گويد : تو به اندازه دوشيدن يك گوسفند حكومت كردى و ديگر نه فرمان مى‌دهى و نه فرمان مى‌پذيرى ! پس عايشه ، هاى هاى گريه كرد و صداى گريه او شنيده مى‌شد . آن‌گاه به ابن‌عباس گفت : من زود به سوى شهر خود مى‌روم ، به خدا سوگند ! دشمن‌ترين شهرها در نظر من ، شهرى است كه شماها در آن باشيد . ابن‌عباس پرسيد : چرا ؟ ما تو را مادر مؤمنان ! ! و پدر تو را صديق نموديم !! عايشه گفت : تو به خاطر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر من منّت مى‌گذارى ؟ ابن‌عباس گفت : چرا بر تو منّت نگذارم كه اگر پيامبر از تو بود بر من منّت مى‌گذاشتى !⁽¹⁾

شما ملاحظه مى‌كنيد كه پس از فتح امام عليه‌السلام و شكست آن‌ها ، عايشه از دشمنى دست بر نمى‌داشت و دشمن‌ترين شهرها در نظر او شهرى بود كه امام عليه‌السلام و بنى‌هاشم در آن باشند و البته آن گريه او گريه شكست و مغلوبيت است نه گريه توبه و برگشت . پس بايد عايشه را بشناسيم و علت تفضيل او را بدانيم .

اما برخى مطاعن او عبارتند از :

ص: 238

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 6 / 229 ، مروج الذهب مسعودى : 2 / 368 . علامه مجلسى رحمه‌الله در بحارالانوار : 32 / 269 - 270 ، از رجال كشى نقل كرده كه با نقل اين‌جا مختصر تفاوتى دارد .

طعن اوّل : مركز فتنه و كفر خانه عايشه است !

بخارى از نافع بن عمر نقل مى‌كند كه گفت : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم داشت خطبه مى‌خواند پس به جانب خانه عايشه اشاره كرد و فرمود :

الفتنة تطلع من هنا ثلاثا حيث يطلع قرن الشيطان ؛⁽¹⁾

فتنه از اين ظاهر مى‌شود ، فتنه از اينجا ظاهر مى‌شود ، فتنه از اين جاست ، جايى كه شاخ شيطان طلوع مى‌كند (و بيرون مى‌آيد ) .

هم‌چنين بخارى روايت كرد :

خرج النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم من بيت عايشة و قال : رأس الكفر هنا من حيث يطلع قرن الشيطان ؛⁽²⁾

پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از خانه عايشه خارج شد و فرمود : سرآغاز كفر از اين‌جا خواهد بود . كه شاخ شيطان نيز از اينجا آشكار مى‌شود .

با توجّه به همين فرمايشات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، قبول مطاعن ديگر عايشه راحت خواهد بود و معلوم مى‌شود كه اين جملات در حقيقت ، اخبار غيبى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از وضعيت عايشه و پرهيز دادن مسلمين از توجّه و پيروى از اوست .

نكته قابل توجه اين‌كه عجيب است كه مخالفين بين همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم علاقه عجيبى به دختر ابوبكر⁽³⁾دارند و تنها به عايشه اهميّت مى‌دهند و مقام او را تا حد عصمت بالا مى‌برند ! ! و اگر كسى از عايشه كوچك‌ترين انتقاد كند ، او را مورد شديدترين حملات خود قرار مى‌دهند تا جايى كه دنيا را بر سرش خراب مى‌كنند !

اما به زنان ديگر پيامبر از جمله حضرت خديجه علیهاالسلام و امّ‌سلمه علیهاالسلام كه بعد از

ص: 239

1) . صحيح بخارى : 4 / 46 .

2) . البخارى ، 4 / 100 فى عنوان « ما جاء فى بيوت ازواج النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ما نسب من البيوت اليهنّ ... » من باب فرض الجهاد من كتاب الوصايا قبيل كتاب بدء الخلق ، ط دار إحياء التراث العربى ، مسند ابن حنبل : 2 / 23 .

3) . و بالطبع حفصه دختر عمر .

حضرت خديجه علیهاالسلام ، با فضيلت‌ترين زن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌باشد ،⁽¹⁾هيچ‌گونه اهميتى نمى‌دهند و اين جانبدارى فقط يك دليل دارد و آن « بغض و عداوت عايشه⁽²⁾نسبت

به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام است » به همين خاطر او را گرامى مى‌دارند و خطاها و گناهانش را ناديده مى‌گيرند . ولى جناب ام‌سلمه به اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خاندان رسالت شديداً علاقمند بود به همين جهت مورد بى‌مهرى مخالفان اهل‌بيت عليهم‌السلام مى‌باشد .⁽³⁾

طعن دوّم : قذف ماريه قبطيّه

حضرت امام باقر العلوم عليه‌السلام فرمودند :

هنگامى كه ابراهيم پسر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وفات كرد ، حزن شديدى بر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عارض شد . عايشه ( از روى حسادت ) گفت : چه چيز تو را بر

ابراهيم محزون نمود ، ابراهيم فرزند جريح⁽⁴⁾بود !!

پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( با اين‌كه مى‌دانست اين مطلب خلاف واقع است ، اما براى اين‌كه شايد عايشه از تهمت خويش باز گردد و همسر پاك خويش را از اين تهمت تبرئه نمايد ) پس از استماع اين كلام ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام را فرستاد و امر به قتل جريح فرمود ، او در باغستانى بود ، چون آثار غضب را در اميرالمؤمنين عليه‌السلام مشاهده نمود ، فرار كرد و بالاى درخت خرما رفت . اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم با شمشير برهنه از درخت بالا رفت ، جريح از بالاى نخل خود را روى

ص: 240

1) . عن الصادق عليه‌السلام : « أفضلهنّ - نساء النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - خديجة بنت خويلد ثمّ اُمّ سلمة بنت الحارث » . الخصال : 2 / 419 حديث 13 ، بحارالانوار : 22 / 194 حديث 7 .

2) . و نيز حفصه .

3) . يكى از موارد ثابت قدم بودن جناب امّ‌سلمه و وفا دارى او نسبت به ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام قضيه « احتجاج ام‌سلمه رضى‌الله‌عنه بر عائشه در مخالفت با خروج او به جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام است » ( الاحتجاج : 1 / 166 ، بحارالانوار : 32 / 149 ، علامه امينى رحمه‌الله در الغدير : 5 / 579 - نقلاً عن العامة - مى‌فرمايد : « ما ورد فى احتجاج امّ‌سلمة على عائشة من قولها : كنتُ أنا و أنت مع رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فى سفر له و كان علىّ ... ».

4) . جريح نام غلامى بود كه پادشاه اسكندريه همراه با ماريه براى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به عنوان هديه فرستاد .

زمين انداخت ، عورتش ظاهر شد ، آن حضرت ديد كه جريح نه عورت مردى دارد و نه زنى ! و برگشت خدمت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شرح قضيه را نقل كرد ، آن حضرت حمد الهى نمود كه خداوند بدى را از ما اهل‌بيت دور فرمود .⁽¹⁾

شخصى از حضرت صادق عليه‌السلام پرسيد : مگر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمى‌دانست كه اين مطلب دروغ و بر خلاف واقع است ؟ حضرت فرمود : مى‌دانست ، لكن امر به قتل براى اين بود كه شايد عايشه از حرفش برگردد ولى او برنگشت و از كشته شدن مسلمانى بى‌گناه باك نداشت و حال آن‌كه اگر اين امر حتمى بود ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام حتما جريح را به قتل مى‌رساند .⁽²⁾

مرحوم صدوق از عامر بن وائله به سند متصل روايت مى‌كند كه حضرت اميرالمؤنين عليه‌السلام به اهل شورا فرمود : « قسم مى‌دهم شما را به خدا آيا مى‌دانيد كه عايشه به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گفت كه ابراهيم از تو نيست و پسر آن غلام قبطى است ، پس پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : يا على ! برو و آن غلام را بكش ، عرض كردم : مثل ميخ آتش ديده در نمد باشم ( يعنى فرمان شما را بى‌درنگ اجرا كنم ) ، يا با تأمّل و تثبّت رفتار كنم ؟ حضرت فرمود : تأمّل و تثبّت كن . پس از آن قصه را نقل مى‌كند تا آنجا كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام به اهل شورا فرمود : شما را به خدا آيا اين قضيه راست است ؟ همه شهادت دادند ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام خدا را گواه گرفت و عرض كرد خداوندا شاهد باش .⁽³⁾

ابن ابى‌الحديد در شرح خطبه حضرت اميرالمؤنين عليه‌السلام خطاب به اهل بصره يكى

ص: 241

1) . تفسير القمى : 2 / 99 - 100 ، بحار الانوار : 22 / 155 ، حديث 8 ، و صفحه 155 ، حديث 12 . لاحظ امالى المرتضى : 77 . مرحوم سيّد مرتضى در پيرامون حديث بحث كرد .

2) . تفسير القمى : 639 - 640 ، بحارالانوار : 22 / 154 ، حديث 9 . « إنّما فعل رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لترجع عن ذنبها فما رجعتْ و لا اشتدّ عليها قتلُ رجل مسلم بكذبها ».

3) . الخصال : 2 / 125 - 126 ( فيما احتجّ به اميرالمؤمنين عليه‌السلام على أهل الشورى ) ، بحار الانوار : 22 / 154 حديث 10 . در كتاب غرر و درر سيد مرتضى نيز اين قصه مذكور است .

از علل عداوت عايشه را با اميرالمؤمنين عليه‌السلام همين شمرده و مى‌گويد :

و جرت لمارية نكبة مناسبة لنكبة عايشة فبرأها على عليه‌السلام منها و كشف بطلانها أو كشفه اللّه تعالى على يده .⁽¹⁾

بارى ، از مجموع اين اخبار معلوم مى‌گردد كه عايشه چنين نسبت ناروائى به ماريه داده ، و به نص آيه شريفه : « إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤمِناتِ لُعِنُوا فِي

الدُّنْيا وَ الآْخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ »⁽²⁾مورد لعن و مستحق عذاب الهى گرديده است .⁽³⁾

در تفسير على بن ابراهيم در ذيل آيات افك در سوره نور مى‌گويد : « إنّ العامة روت أنّها نزلت في عائشة و ما رميت به في غزاة بني المصطلق من خزاعة » مخفى نماند كه راوى روايتى كه عامّه نقل كردند ، تنها عايشه است كه تعريف خودش را مى‌كند . و احدى از اصحاب نبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آن را نقل نكرده‌اند . « وأمّا الخاصة فانّهم رووا أنّها نزلت في مارية القبطية و ما رمتها به عائشة » . بحار الانوار : 22 / 154

طعن سوم : خيانت و آزار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

اشاره

خداوند متعال فرمودند :

« وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِي الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ * إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ » .⁽⁴⁾

اكثر مفسّرين در تفسير اين آيات گفته‌اند : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رازى به حفصه سپرد و او

ص: 242

1) . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 9 / 195 .

2) . سوره نور : 22 .

3) . حاكم نيشابورى داستان آن را با حديث صحيح در مستدرك ، و ذهبى در تلخيص به نقل از خود عائشه آوردند . به مستدرك حاكم جلد چهارم و تلخيص آن صفحه 39 مراجعه نمائيد .

4) . التحريم : 3 - 4 .

بلافاصله به عايشه خبر داد و آن دو به اتفاق هم ، پدران خود را خبردار نمودند ! ! آنگاه

بر افشاء آن راز و ايذاء رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چندان تظاهر نمودند كه خداى تعالى اين آيات را فرستاد .⁽¹⁾

نكته قابل توجه اين است كه در بحار الانوار از صحيح بخارى از ابن عباس نقل مى‌كند كه حتى عمر بن خطاب اعتراف به نزول آيات درباره عايشه و حفصه و توبيخ الهى آن دو مى‌كند ! ابن عباس از عمر درباره آن دو زنى كه بر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تظاهر كردند پرسيد و او پاسخ داد : عايشه و حفصه بودند .⁽²⁾

توبيخ و تهديد عائشه و حفصه در قرآن

آيه شريفه :

« ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللّهِ شَيْئاً وَ قِيلَ ادْخُلاَ النّارَ مَعَ الدّاخِلِينَ » ؛⁽³⁾

خداوند براى كسانى كه كافر شدند به زن نوح و زن لوط مَثَل زد كه زير نظر دو بنده شايسته از بندگان ما بودند ، پس نسبت به آن‌ها خيانت ورزيدند و نوح و لوط آن دو زن را از عذاب مستغنى ننمودند ، و به آن‌ها گفته شد : همراه با جهنّميان داخل آتش شويد .

زمخشرى مى‌نويسد :

در ضمن اين دو مثال تعريض و طعنه به دو همسر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( عايشه و حفصه ) است كه در اول سوره در باره ايشان سخن گفته شد ؛ چون آنان در اذيت و آزار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بسيار زياده روى كرده بودند .⁽⁴⁾

ص: 243

1) . المسائل العكبريّه للمفيد : 76 - 77 ، الصراط المستقيم : 3 / 99 ، بحار الانوار : 22 / 246 ، ج 30 / 383 .

2) بحار الانوار : 36 / 28

3) سوره تحريم : 10 .

4) . الكشاف : 4 / 571 - 572 . قال الزمخشرى : فى طىّ هذين التمثيلين تعريض باُمّى‌المؤمنين المذكورتين فى أوّل السّورة و ما فرط منهما من التظاهر على رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بما كرهه و تحذير لهما على أغلظ وجه و أشدّه ؛ لما فى التمثيل من ذكر الكفر و نحوه من التغليظ ؛ و آن زياده‌روى آنان در تظاهر و تعاون بر ايذاء رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است و آنان را تحذير و تحديدى بر سخت‌ترين و شديدترين وجه است ، براى آنچه در اين تمثيل است ( از ذكر كفر و نحو آن در سختى و تغليظ ) .

و در تفسير برهان از حضرت صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه آن حضرت در ذيل اين آيه فرمود :

« مَثَل ضربه اللّه سبحانه لعائشة و حفصة ان تظاهرتا على رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و أفشتا سرّه ؛⁽¹⁾

اين مثلى است كه خداى تعالى براى عايشه و حفصه زده براى اين‌كه بر اذيت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تظاهر و تعاون نموده و سرّ آن حضرت را فاش كردند .

طعن چهارم : دشمنى با اهل‌بيت عليهم‌السلام

عداوت و دشمنى عايشه با حضرت اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و حسنين عليهم‌السلام مورد اتّفاق همه مورّخين است⁽²⁾و اگر نبود مگر همين عداوت او ، براى فساد حالش كافى بود تا چه رسد به مطاعن ديگرى كه ارباب حديث و سير در كتب خود ذكر كرده‌اند .

حضرت امير المؤمنين على عليه‌السلام در نهج البلاغه در خطاب به اهل بصره مى‌فرمايد :

أَمَّا فُلاَنَةُ فَأَدْرَكَهَا رَأْيُ النِّسَاءِ وَ ضِغْنٌ غَلاَ فِي صَدْرِهَا كَمِرْجَلِ الْقَيْنِ وَ لَوْ دُعِيَتْ لِتَنَالَ مِنْ غَيْرِي مَا أَتَتْ إِلَيَّ لَمْ تَفْعَلْ ؛⁽³⁾

اما عايشه ! پس سستى رأى زنان و كينه‌اى كه مانند ديگ آهنين در سينه‌اش مى‌جوشيد او را فرا گرفت ، و اگر آن‌گونه كه بعد از قتل عثمان خلافت

ص: 244

1) . البرهان : 5 / 430 حديث 10898 .

2) . عداوت او با آل‌رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، مسلّم جميع ارباب حديث و سِيَر و اتفاقى عامه و خاصه و جميع فِرَق مسلمين ، بلكه هر كسى است كه سر و كارى با تاريخ صدر اسلام داشته باشد .

3) . نهج البلاغه ، خطبه : 154 .

به من رسيد به ديگرى رسيده بود و عايشه را به خروج بر وى دعوت مى‌كردند اجابت نمى‌كرد .

يعنى حقد و كينه‌اى كه در دل خود نسبت به خصوص من « على » داشت ، و پيوسته همچون كوره آهنگرى مانند آهن گداخته در جوش بود ، او را وادار به چنين عملى كرد ، كه سوار شتر شود ، و به عنوان رياست لشكر با دوازده هزار نفر به بصره حركت كند ، و عَلَم مخالفت را برافرازد ، و خود فرمانده سپاه گردد . و اگر حقد و حسد خصوصى با من نبود ، اين عمل را حاضر نبود با كسى ديگر در روى خاك انجام دهد !

ابن ابى الحديد در شرح اين كلام مى‌گويد :⁽¹⁾« بدان كه اين كلام محتاج به شرح است و من هنگام اشتغال به علم كلام آن را بر استادم ابى يعقوب يوسف بن اسماعيل ، خواندم و از اسباب عداوت عايشه با على [ عليه‌السلام ] سؤل كردم ، و او جواب مبسوطى به من داد كه خلاصه آن را در اينجا ذكر مى‌كنم » و چون كلام ابن ابى‌الحديد طولانى است⁽²⁾مختصر آن را متذكّر مى‌شويم :

اوّل : اول چيزى كه سبب كينه عايشه با فاطمه و على عليهماالسلام شد ، اين بود كه چون رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد از وفات حضرت خديجه علیهاالسلام ، عايشه را تزويج نمود ، فاطمه علیهاالسلام براى عايشه به منزله هَوُو گرديد ؛ براى اين‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ميل و محبت زيادى به فاطمه علیهاالسلام داشت و به او بسيار احترام مى‌كرد ، و محبت و اكرام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمنسبت به او بيش از اندازه‌اى بود كه پدران نسبت به دختران خود دارند ، و مكرّر در محضر خاص و عام مى‌فرمود : « فاطمه سيده زنان عالميان و عديله مريم بنت عمران است » و مى‌فرمود : « وقتى در موقف قيامت عبور مى‌كند ، منادى از جهت عرش ندا مى‌كند

ص: 245

1) . شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 9 / 193 - 199 .

2) . قال ابن ابى‌الحديد : « قد كنتُ قرأته على الشيخ أبى يعقوب يوسف بن إسماعيل اللمعانى أيّام اشتغالى عليه بعلم الكلام و سألته عمّا عنده فيه فأجابنى بجواب طويل أنا أذكر محصوله بعضه بلفظه ... ». شرح نهج البلاغة : 9 / 192

كه اى اهل محشر ! چشم‌هاى خود را فروگذاريد تا اين‌كه فاطمه دختر محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عبور نمايد » و اين‌ها از احاديث صحيحه است .

دوّم : نكاح فاطمه علیهاالسلام به على عليه‌السلام بعد از آن بود كه خداى‌تعالى او را در آسمان به شهادت ملائكه با على عليه‌السلام تزويج فرمود .

سوّم : مكرّر در باره فاطمه علیهاالسلام مى‌فرمود :

فاطمة بضعة منّي يريبني ما رابها و يؤيني ما يؤيها و يغضبني ما يغضبها ؛

فاطمه ، پاره تن من است ، موجب كراهت من است هر چه موجب كراهت او باشد ، و آزار مى‌رساند مرا آنچه او را آزار مى‌رساند ، و به خشم مى‌آورد مرا آنچه او را به خشم آورد .

چهارم : تعريف‌ها و تمجيدهاى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از على عليه‌السلام و اختصاص دادن او به

خود ، باعث زيادتى كينه عايشه مى‌گرديد .

پنجم : اميرالمؤمنين على عليه‌السلام هنگامى كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در مورد قذف عايشه با او مشورت كرد ، عرض كرد :

يا رسول اللّه لم يضيق اللّه عليك و النساء سواها كثيرة سل الخادم و خوفها ؛⁽¹⁾

بحار الانوار : 20 / 312

و إن أقامت الجحود فاضربها ؛

خداوند بر شما تنگ نگيرد و زنان غير از عايشه بسيارند ، از خادمه ( و جاريه كه اسمش بريره بود ) بپرس و او را بترسان و اگر بر انكار ايستادگى كرد او را تنبيه كن .

و اين مشورت نيز باعث كينه عايشه شد .

ششم : فاطمه علیهاالسلام اولاد بسيار از پسر و دختر آورد و عايشه از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اولاد

ص: 246

1) . « و إن تسأل الجارية تصدقك فدعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بريرة فقال يا بريرة ! هل رأيت شيئاً يريبك من عائشة ؟ ... ».

نياورد ، و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پسران فاطمه را پسر خود مى‌خواند و آنان را بسيار دوست مى‌داشت .

هفتم : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به امر خداوند درِ خانه پدرش ابى‌بكر را از مسجد بست و در خانه على عليه‌السلام را باز گذارد .

هشتم : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به امر خداوند ابى‌بكر را از بردن و خواندن سوره برائت بر اهل مكه عزل و على عليه‌السلام را مأمور اين كار فرمود .

نهم : موقعى كه خداوند ابراهيم را از ماريه به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عنايت فرمود ، على و فاطمه عليهماالسلام مسرور شدند ، و عايشه غضبناك گرديد . و وقتى ابراهيم وفات كرد على و فاطمه عليهماالسلام محزون ، و عايشه مسرور گرديد .

ابن ابى‌الحديد پس از ذكر سخنان استادش در اسباب كينه و عداوت ، گوشه‌اى از رفتار عايشه را در بيمارى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و بعد از وفات آن حضرت ، و شماتت‌هائى كه نسبت به حضرت زهرا علیهاالسلام مى‌نموده⁽¹⁾را نقل مى‌كند ، و سپس مى‌گويد :

اين امور بين عايشه و على همين طور در زمان خلافت پدرش و خلافت عمر و عثمان بود تا اين‌كه قتل عثمان پيش آمد و عايشه از سخت‌ترين كسانى بود كه مردم را به قتل عثمان تحريص مى‌نمود ، به اميد اين‌كه خلافت بعد از او به طلحه ( پسر عموى عايشه ) برسد . اما وقتى خبردار شد كه على بر مسند خلافت نائل شد ، فرياد « وا عثماناه » او بلند شد و از همين جا آتش جنگ جمل شعله‌ور گرديد .⁽²⁾

در تاريخ آمده است چون جنگ جمل پايان يافت : « فجاء عليّ حتّى وقف عليها ، فضرب الهودج بقضيب و قال : يا حميراء ! رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أمرك بهذا ؟ ألم يأمرك أن تقري في بيتك ؟ واللّه ما أنصفك الذين أخرجوك إذا صانوا عقائلهم و أبرزوك ! ؛ امير المؤمنين عليه‌السلام فرمودند : اى عائشه ! آيا پيامبر دستور خارج شدن از مدينه و به راه انداختن جنگ جمل را به تو داده بود ؟ آيا پيامبر سفارش نكرده بود كه در ( مدينه و ) منزل خود بمانى ؟ به خدا قسم كسانى كه از زنان و همسران خود محافظت كرده و آنان را در مدينه و خانه‌هاى‌شان نگه داشتند ، اما تو را فريب داده و به بهانه خونخواهى عثمان از مدينه خارج كردند ، انصاف را در حق تو رعايت نكردند . » ( مسعودى ، مروج الذهب و معادن الجواهر : 2 / 406 ، ذكر الأخبار عن يوم الجمل و بدئه و ما كان فيه من الحرب و غير ذلك ، مقتل محمّد بن طلحة )

حقير گويد : عجب است از بعضى معاصرين كه از اين رفتار اميرالمؤمنين عليه‌السلام با عائشه ، مدح و احترام عائشه برداشت نموده ، در حالى كه - با توجّه به همه خصوصيات قضيّه جمل و پى كردن شتر عائشه و ... و اين‌كه منافقين به دنبال بهانه و دست‌آويز بودند و فتنه‌هاى بزرگى كه به توسّط اين زن در پيش هست و نيز با توجه به اخبارى كه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در باره مخالفين و محاربين و مبغضين اميرالمؤمنين عليه‌السلام صادر شده و نيز با مراجعه به سيره و فرمايشات بقيّه ائمّه عليهم‌السلام كه در باره عائشه وارد شده است - اين كلام هيچ وجهى نخواهد داشت .

ص: 247

1) . و مى‌گويد : ثمّ ماتت فاطمة علیهاالسلام فجاء نساء رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كلّهنّ إلى بني هاشم في العزاء إلا عائشة فإنّها لم تأت و أظهرت مرضا و نقل إلى عليّ عليه‌السلام عنها كلام يدلّ على السّرور . شرح النهج : 9 / 198

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 9 / 193 - 199 .

طعن پنجم : بى‌توجّهى به هشدار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

مورّخان نوشته‌اند كه ابن عباس گفت : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم روزى به زنان خود كه همگى در نزدش بودند فرمود :

كدام يك از شما ، همان شترسوارى خواهيد بود كه سگان منطقه « حوأب » به سوى او پارس مى‌كنند ،⁽¹⁾آنگاه افراد بسيارى در دفاع از او به قتل مى‌رسند كه همگى در آتش خواهند بود ؟⁽²⁾

مورّخان نوشته‌اند كه وقتى عايشه در راه جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام به « حوأب »⁽³⁾رسيد ، طورى سگ‌ها به وى پارس كردند كه شتران قوى بنيه او را رم دادند . يكى از ياران وى گفت : چقدر سگان حوأب زياد هستند و چقدر پارس مى‌كنند ؟ !⁽⁴⁾

روى الحاكم بسنده عن ام السلمة قالت : ذكر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خروج بعض امهات المؤمنين فضحكت عائشة فقال : انظري يا حميراء أن لا تكوني أنت . مستدرك الصحيحين : 3 / 119

مستدرك حاكم به سند خود ، از « امّ سلمه » نقل مى‌كند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم درباره خروج برخى از امّ المؤنين ( همسران پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) يادآورى مى‌كرد ، در همان لحظه « عايشه » خنديد ، پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به او ، فرمود : اى حميرا ! مواظب باش كه تو آن زن نباشى !

روى المتّقي عن طاووس أنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قال لنسائه : أيّتكن تنبحها كلاب كذا و كذا ، إيّاك يا حميراء . قال : أخرجه نعيم بن حمّاد في الفتن قال : و سنده صحيح . ( كنز العمّال : 6 / 84 )

كنز العمال از « طاووس » روايت مى‌كند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به همسرانش فرمود : كداميك از شماست كه سگان حوأب بر او پارس خواهند كرد ؟ سپس خطاب به « عايشه » ، فرمود : اى حميرا ! زنهار كه تو آن زن نباشى . « نعيم بن حمّاد » اين حديث را در كتاب « الفتن » روايت كرده و سند آن را صحيح مى‌داند .

عن الزهرى قال : بلغني أنّه لمّا بلغ طلحة و الزبير منزل على عليه‌السلام بذي قار انصرفوا إلى البصرة فأخذوا على المنكدر ، فسمعت عائشة نباح الكلاب فقالت : أى ماء هذا ؟ فقالوا : الحوأب ، فقالت : « إنّا للّه و إنّا إليه راجعون » إنّى لهيه قد سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقول - و عنده نساؤ - ليت شعري أيتكنّ تنبحها كلاب الحوأب ؟ فأرادت الرجوع ، فأتاها عبد اللّه بن الزبير فزعم أنّه قال : كذب من قال : إنّ هذا الحوأب ، و لم يزل حتّى مضت ، فقدموا البصرة الحديث . ( تاريخ ابن جرير الطبرى : 3 / 485 )

تاريخ ابن جرير طبرى به سند خود ، از « زهرى » روايت مى‌كند ، هنگامى كه « طلحه » و « زبير » به ذى قار كه حضرت على عليه‌السلام در آنجا منزل كرده بود رسيدند ، راه بصره را در پيش گرفتند ، و در منكدر كه صداى سگها به گوش « عايشه » رسيد ، پرسيد : اين چه آبى است و چه مكانى ؟ در پاسخ گفتند : اينجا حوأب است . « عايشه » گفت : « إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » آرى من همان زنم كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حضور همسرانش فرموده بود كه اى كاش مى‌دانستم كداميك از شماست كه سگان حوأب بر او پارس مى‌كنند ؟ ! براى همين « عايشه » تصميم گرفت كه از اين سفر منصرف شود ، ليكن « عبداللّه بن زبير » پيش او آمد و گفت : كسى كه گفته اين محل ، حوأب است ، دروغ گفته است ! و همواره او را از بازگشتن ممانعت كرد تا اين‌كه به بصره رسيدند .

ص: 248

1) . مسند ابن حنبل : 6 / 97 ، مستدرك الصحيحين : 3 / 120 .

2) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 498 .

3) . كه آبى متعلّق به قبيله بنى عامر بن صعصعه بود .

4) . مرحوم فيروز آبادى در « فضائل الخمسة من الصّحاح الستّة » : 2 / 269 بابى به اين عنوان : « باب في نهي النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عائشة عن قتال عليّ عليه‌السلام و إخبارها أنّها تنبحها كلاب الحوأب فقاتلت و ندمت ؛ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمعائشه را از جنگ كردن با على عليه‌السلام نهى كرد و به او اطلاع داد كه سگهاى حوأب بر او پارس كنند ، او با حضرت على عليه‌السلام نبرد كرد و پشيمان شد » منعقد كرده و اخبارى زيادى از طريق عامّه ذكر نمود .

حاكم نيشابورى به سند خود ، از « قيس بن ابى حازم » روايت مى‌كند :

هنگامى كه « عايشه » به يكى از ديار بنى عامر رسيد ، سگان آنجا پارس كردند و « عايشه » پرسيد : اين چه آبى است ؟ گفتند : حوأب . « عايشه » گفت : اگر چنين است چاره‌اى جز برگشتن و انصراف از اين جنگ ندارم . « زبير » گفت : باز گشت تو پس از آن‌كه از مدينه بيرون آمده‌اى و مردم تو را ديدند ، درست نيست . به سفر خود ادامه بده ، ممكن است خداى تعالى سازشى در ميان مردم برقرار سازد ! عائشه در جواب گفت : چاره منحصر به اين است كه از اين

ص: 249

سفر صرف نظر كنم ؛ چرا كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خطاب به همسران خود فرموده بود : چگونه خواهد بود هنگامى كه سگان حوأب بر يكى از شما پارس كنند ؟ !⁽¹⁾

قال العسقلاني في فتح البارى : 16 / 165 ، أخرج هذا أحمد و أبو يعلي و البزار و صححه ابن حبان و الحاكم و سنده على شرط الصحيح .

« عسقلانى » در « فتح البارى » اظهار داشته است كه « امام احمد » ، « ابو يعلى » و « بزّاز » اين حديث را روايت كرده‌اند و « ابن حبّان » آنرا صحيح مى‌داند و « حاكم »

مى‌گويد : سند آن از شرايط صحت برخوردار است .

طعن ششم : جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام

عايشه كسى بود كه با لشكر بزرگى به جنگ با نفس رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يعنى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و اصحابش رفت و با دستور خداوند كه فرمود : « وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ »⁽²⁾علناً مخالفت نمود ، و هتك حرمت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كرد . او با اين‌كه خودش در قتل عثمان دست داشت و با گفتن جمله : « اُقتلوا نعثلاً قتله اللّه »⁽³⁾مردم را به قتل او تحريك مى‌كرد و وقتى خبر كشته شدن عثمان به او رسيد ، خوشحال شد .⁽⁴⁾اما

ص: 250

1) . مستدرك الصحيحين : 3 / 120 . « لمّا بلغت عائشة بعض ديار بني عامر نبحت عليها الكلاب فقالت : أي ماء هذا ؟ قالوا : الحوأب . قالت : ما أظنني إلا راجعة ، فقال الزبير : لا بعد تقدمى و يراك الناس و يصلح اللّه ذات بينهم ، قالت : ما أظنني إلا راجعة ، سمعت رسول اللّه يقول : كيف بإحداكنّ إذا نبحتها كلاب الحوأب ».

2) . الاحزاب : 33 .

3) . النهاية ابن اثير : 5 / 80 ، تاج العروس : 8 / 141 ، لسان العرب : 14 / 193 ، الغدير : 9 / 80 ، 81 ، 84 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 6 / 215 ، و ج 20 / 17 و 22 ، الغدير : 9 / 119 ، 120 ، 121 ، 125 ، 127 .

4) . مذمت كردن عايشه عثمان را از مسلّمات تاريخ است ، ملاحظه شود : تاريخ يعقوبى : 2 / 152 ، ط الغرى ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 77 ، 486 ، و ج 6 / 215 - 216 ، الاستيعاب بهامش الاصابة : 2 / 192 ، تذكرة الخواص : 61 ، 64 ، تاريخ طبرى : 4 / 407 ، 459 ، 465 ، الكامل ابن اثير : 3 / 206 ، تاج العروس : 8 / 141 ، لسان العرب : 14 / 193 ، الامامة و السياسة : 1 / 43 ، 46 ، 57 ، العقد الفريد : 4 / 295 - 306 ، الغدير : 9 / 77 به بعد ، الطبقات ابن سعد : 5 / 25 ط لندن ، و ج 5 / 36 ط بيروت ، أنساب الاشراف بلاذرى : 5 / 70 ، 75 ، 91 ، تاريخ أبى الفداء : 1 / 172 .

وقتى خبر بيعت مردم با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را به او اطلاع دادند - از شدّت بغض و دشمنى با اميرالمؤمنين عليه‌السلام - بلا فاصله تغيير موضع داد و قتل عثمان را به گردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام انداخت و براى خون‌خواهى عثمان قيام كرد و جمعيّت عظيمى را بدون جهت به كشتن داد ، و چه خون‌هايى از مهاجرين و انصار ريخته شد . و حال آن‌كه خداوند در قرآن مى‌فرمايد : « وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ » .⁽¹⁾

مرحوم سيد بن طاووس مى‌نويسد : چه قدر مرا به تعجب انداخت حديثى كه بر آن واقف شدم و آن اين‌كه : زنى از اهل كوفه بر عايشه وارد شد و گفت : اى ام‌المؤنين ! چه مى‌گوئى درباره زنى كه فرزند مؤن خود را عمداً كشته باشد ؟

عايشه گفت : آن زن با كشتن فرزند خود كافر مى‌شود ؛ زيرا كه خداى تعالى مى‌فرمايد:

« وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً » ؛

هر كس مؤنى را به عمد بكشد، جزاى او آتش جهنم است كه در آن جاويد خواهد بود ، خدا بر او خشم كند و بر او لعن نمايد و براى او عذابى شديد مهيا سازد .

سپس آن زن كوفى گفت :

فما تقولين فى امرأة قتلت ستة عشر الفا من اولاده المؤنين ؟ ؛

چه مى‌گوئى در حق آن مادرى كه شانزده‌هزار نفر فرزند را از اولاد مؤنان و مسلمانان بكشد ؟

عايشه فهميد كه منظور آن زن ، خود اوست كه در جنگ جمل باعث كشته شدن شانزده‌هزار نفر از مسلمانان شده است ، ( از اين سخن ناراحت شد و ) گفت : اين دشمن خدا را از من دور سازيد .⁽²⁾

ص: 251

1) . النساء : 93 .

2) . الطرائف : 1 / 293 ، در ذيل حديث 377 .

ابن عبد ربّه مى‌گويد :

دخلتْ اُمّ أوفى العبديّة بعد الجمل على عائشة ، فقالت لها : ما تقولين في إمرأة قتلتْ إبنا لها صغيرا ؟ قالت : وجبت لها النّار . قالت : فما تقولين في إمرأة قتلت من أولادها الأكابر ، عشرين ألفا في صعيد واحد ؟ قالت : خذوا بيد عدوّة اللّه ؛⁽¹⁾

امّ أوفى بعد از جنگ جمل بر عائشه وارد شد و به او گفت : نظرتان در باره زنى كه طفل صغير خود را به قتل برساند چيست ؟ عائشه گفت : آتش جهنّم بر او واجب است . ام اوفى گفت : نظرت در مورد زنى كه بيست هزار نفر از اولاد بزرگ خودش را در يك سرزمين به قتل برساند چيست ؟ عائشه برخورد تندى با ام اوفى كرد و او را دشمن خدا خواند و دستور داد او را از محفل بيرون كنند.

مخفى نماند كه خروج او بر اميرالمؤنين عليه‌السلام كه به اتّفاق خاصّه و عامّه امام مفترض الطاعة بود حرام ، بلكه موجب ارتداد و كفر مى‌گردد .⁽²⁾

ب) ما روى عن أبى‌هريرة قال : نظر النبى

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله إلى علىّ والحسن و الحسين و فاطمة عليهم‌السلام فقال : « أنا سلم لمن سالمكم و حرب لمن حاربكم » رواه احمد بن حنبل فى المسند : 2 / 442 و رواه فى الفضائل الحديث 1350 و فيه : « أنا حرب لمن حاربكم و سلم لمن سالمكم » و أخرجه الدار قطنى فى العلل : 1 / 106 و الحاكم فى المستدرك : 3 / 149 و الطبرانى فى المعجم الكبير : 3 / 30 و الترمذى فى سننه : 5 / 699 ، ابن ماجه فى سننه : 1 / 52 ، و ذكره فى مجمع الزوائد : 9 / 169 .

ج) قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لعلى عليه‌السلام : « من فارقنى فقد فارق اللّه و من فارقك فقد فارقنى » رواه ابن عساكر بعدّة أسانيد فى تاريخ مدينة دمشق : 3 / 268 - 270 ، و رواه الحموينى فى فرائد السمطين : 1 / 299 ، و المتقى الهندى فى كنزالعمال : 9 / 156 ، والحاكم فى المستدرك : 3 / 123 .

د) قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « من ناصب عليّاً فهو كافر » ذكره فى اثبات الهداة : 2 / 331 و 364 .

ص: 252

1) . العقد الفريد : 4 / 331 ، كتاب العسجدة الثانية في الخلفاء و تواريخهم و أخبارهم ، قولهم في أصحاب الجمل .

2) . دليل بر اين‌كه خروج و جنگ با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام موجب كفر و ارتداد است به جهت روايات مسلم و متواتر بين شيعه و مخالفين است كه به بعضى از آن‌ها اشاره مى‌شود : الف) ما روى عن النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أنّه قال لعلى عليه‌السلام : « يا على حربك حربى » ( امالى الطوسى : 364 مجلس 13 ، بشارة المصطفى : 180 ، بحارالانوار : 40 / 43 ) شكى نيست كه هر كسى جنگ با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كند كافر است .

تذكّر

در قرآن مجيد آمده : « إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ

وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً مُهِيناً »⁽¹⁾و در روايات خاصّه و عامّه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل شده كه به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمودند : « يا على حربك حربى و سلمك سلمى »⁽²⁾و « لحمك لحمى و دمك دمى »⁽³⁾و « من حاربك فقد حاربنى و من حاربنى فقد حارب اللّه »⁽⁴⁾و نيز پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمبه اميرالمؤمنين عليه‌السلام و حضرت فاطمه علیهاالسلام و امام حسن و امام حسين عليهماالسلام خطاب كرد و فرمود : « أنا حرب لمن حاربتم و سلم لمن سالمتم »⁽⁵⁾و نيز آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمفرمود : « حسين منّى و أنا من حسين »⁽⁶⁾و فرمود : « فاطمة بضعة منّى من آذاها فقد آذانى و من اغضبها فقد أغضبنى » .⁽⁷⁾

حقير گويد : ضميمه كردن آيه شريفه با چهار روايت اول ، حكم عايشه و معاويه ، و ضميمه كردن آيه با روايت چهارم و پنجم حكم يزيد ، و ضميمه كردن آيه با روايت ششم حكم خليفه اول و دوم معلوم مى‌شود . ( انتهى )

ص: 253

1) . الاحزاب : 57 .

2) . قال ابن ابى‌الحديد فى شرح نهج البلاغة : 4 / 221 طبع قاهرة : قد ثبت أنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قال لعلى عليه‌السلام : « حربك حربى و سلمك سلمى ».

3) . مناقب الخوارزمى : 129 حديث 143 ، و صفحه 142 حديث 163 و صفحه 145 حديث 170 ، فرائد السمطين : 1 / 43 باب 2 حديث 7 و صفحه 332 باب 61 حديث 257 ، كفاية الطالب : 265 باب 62 ، المحاسن والمساوى‌ء : 1 / 44 ، انظر : مجمع الزوائد : 9 / 111 ، ينابيع المودة : 50 باب 6 .

4) . العمدة ابن البطريق : 320 ، بحارالانوار : 27 / 221 ، غاية المرام : 1 / 88 .

5) . در كتاب احقاق الحق : 9 / 166 - 173 ، اين حديث را از بسيارى از مصادر عامه نقل كردند . و مستدرك حاكم : 3 / 149 ، المعجم الكبير الطبرانى : 3 / 30 ، سنن الترمذى : 5 / 699 ، سنن ابن ماجه : 1 / 52 .

6) . صحيح ابن حبان : 15 / 428 ، الصحيح من السيرة : 6 / 176 ، ينابيع المودة : 2 / 34 و 38 ، تاج العروس : 10 / 273 ، تاريخ الكبير للبخارى : 8 / 415 ، مسند احمد : 4 / 172 ، المصنّف لابن ابى‌شيبة : 12 / 104 ، المستدرك على الصحيحين : 3 / 177 .

7) . لاحظ : صحيح بخارى : 7 / 131 حديث رقم 3767 ، در كتاب احقاق الحق : 10 / 205 ، اين روايت را متواترا به صورت‌هاى مختلف از طريق عامه نقل كرده است .

بارى ، چون عامّه نتوانستند اين خطاى بزرگ او يعنى خروج عايشه بر اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مخفى كنند ، از آن دو جواب دادند :

الف ) عايشه توبه كرد و آمرزيده شد !⁽¹⁾

ب ) عايشه اجتهاد كرد و مجتهد در خطاى خود معذور است !⁽²⁾

اما پاسخ اوّل : علاوه بر اين‌كه توبه كردن عايشه ثابت نيست و در هيچ منبعى حتّى اشاره هم نشده است ، دليل بر عدم آن وجود دارد . چنان‌كه سيد مرتضى رحمه‌الله از محمد بن اسحاق روايت مى‌كند :

أَنَّ عَائِشَةَ لَمَّا وَصَلَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ رَاجِعَةً مِنَ الْبَصْرَةِ لَمْ تَزَلْ تُحَرِّضُ النَّاسَ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤمِنِينَ عليه‌السلام وَ كَتَبَتْ إِلَى مُعَاوِيَةَ وَ أَهْلِ الشَّامِ مَعَ الْأَسْوَدِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ تُحَرِّضُهُمْ عَلَيْهِ عليه‌السلام ؛⁽³⁾

عايشه وقتى از بصره به مدينه برگشت ، دائما مردم را بر مخالفت با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام تحريك مى‌كرد ، و به معاويه و اهل شام به وسيله اسود بن البخترى نامه نوشت و آنان را بر مخالفت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام تحريص مى‌نمود .

عمرو عاص به عائشه گفت :

لَوَدِدْتُ أَنَّكِ قُتِلْتِ يَوْمَ الْجَمَلِ فَقَالَتْ وَ لِمَ لاَ أَبَا لَكَ ؟ قَالَ كُنْتِ تَمُوتِينَ

بِأَجَلِكِ وَ تَدْخُلِينَ الْجَنَّةَ وَ نَجْعَلُكِ أَكْثَرَ لِلتَّشْنِيعِ عَلَى عَلِيٍّ ؛⁽⁴⁾

بسيار دوست داشتم كه تو روز جمل كشته مى‌شدى ! عائشه گفت : اى بى‌پدر ! براى چه ؟ گفت : تو به مرگ خدائيت مى‌مردى و داخل بهشت مى‌شدى ، و ما

ص: 254

1) . تاريخ الطبرى : 4 / 545 ، منهاج السنة : 4 / 316 و ج 6 / 208 . مرحوم سيّد مرتضى علم الهدى رحمه‌الله در كتاب الشافى : 4 / 350 نوشتند : « قال صاحب الكتاب : فأمّا توبة عائشة فمشهورة لأنّ ... » مقصود مرحوم سيّد مرتضى از صاحب كتاب ، « القاضى عبد الجبّار ، صاحب المغنى فى الامامة » است .

2) . منهاج السنّة : 4 / 321 .

3) . الشافي في الامامة : 4 / 356 ، الاحتجاج : 1 / 165 ، تلخيص الشافى : 4 / 158 ، الجمل للمفيد : 84 .

4) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 6 / 322 ، الاحتجاج : 1 / 165 ، بحارالانوار : 32 / 267 .

قتل تو را بزرگ‌ترين تشنيع ( و بدگويى ) بر على مى‌گردانيديم ، و در محافل و مجالس تشنيع او مى‌كرديم ( يعنى : قتل تو را وسيله و بهانه‌اى قرار مى‌داديم كه بيشتر بر على ناسزا و بدگويى كنيم ) .

و نيز از مسروق روايت شده كه گفت :

دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَجَلَسْتُ إِلَيْهَا فَحَدَّثَتْنِي وَ اسْتَدْعَتْ غُلاَماً لَهَا أَسْوَدَ

يُقَالُ لَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَجَاءَ حَتَّى وَقَفَ فَقَالَتْ يَا مَسْرُوقُ أَ تَدْرِي لِمَ سَمَّيْتُهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ لاَ فَقَالَتْ حُبّاً مِنِّي لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُلْجَمٍ ؛⁽¹⁾

بر عايشه داخل شدم ، غلام سياهى داشت كه او را عبد الرحمن مى‌گفت ، پس به من گفت : اى مسروق ! مى‌دانى براى چه نام اين غلام را عبد الرحمن گزاردم ؟ گفتم : نه ، گفت : براى آن محبّتى كه به عبدالرحمن بن ملجم ( قاتل على عليه‌السلام ) دارم.

اگر عايشه از جنگ با اميرالمؤنين عليه‌السلام پشيمان گرديده بود پس چرا وقتى خبر شهادت آن حضرت را شنيد ، سجده شكر بجاى آورد چنانچه ابوالفرج اصفهانى نقل كرده :

لمّا أن جاء عائشة قتل امير المؤنين على سجدت ؛⁽²⁾

چون خبر قتل و شهادت اميرالمؤمنين به عائشه رسيد ، سجده شكر نمود .

اگر واقعا توبه نموده و پشيمان گرديده بود پس چرا وقتى خبر شهادت آن حضرت را غلامى به او داد اظهار فرح و شادمانى نمود - چنان‌كه طبرى در تاريخش روايت كرد⁽³⁾-

ص: 255

1) . الشافى فى الامامة : 4 / 356 ، كتاب الجمل مفيد رحمه‌الله : 84 طبع نجف ، بحارالانوار : 28 / 150 ، و ج 32 / 341 .

2) . ابوالفرج اصفهانى : مقاتل الطالبين : 26 و 27 ، عليّ بن أبي طالب

3) . ذكره في حوادث سنة الأربعين من الهجرة في أواخر عنوان : « ذكر الخبر عن مقتل علي » من تاريخ الاُمم و الملوك : 5 / 150 ، و فى ط 1 : ج 1 / 3466 . و أيضا حديث عائشة هذا و تمثلها عند ما بلغها شهادة أمير المؤنين عليه‌السلام رواه جماعة منهم ابن سعد فى ترجمة أمير المؤنين من الطبقات الكبرى : 3 / 40 ، ط بيروت . و تذكرة الخواص : 165 .

و گفت :

فالقت عصاها و استقرت بها النوى ***كما قر عينا بالاياب المسافر⁽¹⁾

آن حضرت در مقاتل الطالبين آورده‌اند .

« القاء عصا » كنايه از اطمينان قلب و آسودگى خاطر مى‌باشد كه وقتى آدمى در مكان معيّنى قلبش آرام و فكرش آسوده شد گفته مى‌شود : « القى عصاه »⁽²⁾مقصود عايشه از اين شعر آن بود كه : از بابت على عليه‌السلام خيالم فارغ و سينه‌ام باز و فكرم راحت شد ؛ چون پيوسته انتظار چنين خبرى را داشتم ، مانند كسى كه انتظار مسافر خود را داشته باشد تا با آمدن مسافر چشمهايش روشن و قلبش آرام گردد ! !

يعنى من هم از شنيدن خبر مرگ على عليه‌السلام چشمم روشن و قلبم آرام و خيالم راحت شد ! آنگاه از خبرآورنده سؤل كرد كه چه كس او را به قتل رسانيد ؟ گفتند : عبدالرحمن بن ملجم مرادى ، فوراً گفت :

فإن يك نائيا فلقد نعاه ***غلام ليس في فيه التراب

اگر على دور از من است ، خبر مرگ او را غلامى آورد كه خاك در دهان او مباد !

فَقَالَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ أَبِي سَلَمَةَ أَ لِعَلِيٍّ تَقُولِينَ هَذَا فَقَالَتْ إِنِّي أَنْسَى فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي⁽³⁾يعنى : زينب دختر ام‌سلمه حاضر بود ، گفت : آيا سزاوار است درباره على عليه‌السلام اين طور خوش‌حالى كنى ( و چنين كلماتى بگوئى و اظهار فرح و شادمانى بنمائى ) ؟ در جواب گفت : « إنّى أنسى فإذا نسيت فذكّرني »⁽⁴⁾به خود نبودم و از روى سهو و فراموشى اين‌طور گفتم ، چنان‌كه باز اين حالت به من دست دهد تذكّر دهيد !

ص: 256

1) . چنانكه محمد بن جرير طبرى در حوادث سال چهلم هجرى تاريخ خود و ابو الفرج اصفهانى در آخر حالات

2) . چنانچه مسكويه در تجارب الامم و دميرى در حيات الحيوان بيان نموده‌اند .

3) . و هذه سخرية منها بزينب و تمويه خوفا من شناعتها و معلوم أن الناسي و الساهي لا يتمثل بالشعر في الأغراض المطابقة و لم يكن ذلك منها إلا عن قصد و معرفة . بحار الانوار : 32 / 340 - 341

4) . ابن الدمشقي ، جواهر المطالب : 2 / 105 .

بنا بر اين ، مسأله توبه حقيقت نداشته ، و تا دم مرگ به دشمنى خود با اميرالمؤمنين عليه‌السلام باقى بوده است .⁽¹⁾

اما پاسخ دوم : - كه گفته‌اند : عايشه اجتهاد كرد و مجتهد در خطاى خود معذور است - آن هم فاسد است ؛ زيرا خروج بر خليفه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و نصب عداوت او به اتفاق همه مسلمين جايز نيست بلكه چنين كسى واجب القتل و مهدور الدم است ، و ابوبكر نيز با همين منطق دست به كشتار مخالفين خودش ( مالك بن نويره و قبيله مالك و ... كه خلافت ابوبكر را به رسميت نشناختند و زكات اموال‌شان را نفرستادند ) زده و آن‌ها را « اهل الردّة » ناميده⁽²⁾و خالد بن وليد را با لشكرى به طرف آنان فرستاده و آنان را اسير نمودند و مردان آنان را كشتند و زنان و اموال‌شان را بين لشكريان تقسيم نمودند .⁽³⁾

علاوه بر اين‌كه اجتهاد در مقابل نصوص و مسلّمات قرآن و سنّت جايز نيست و هيچ مسلمانى حق ندارد بر خلاف نصوص و دستورات صريح قرآن و سنّت اجتهاد كند .

بارى ، اجتهاد در مقابل خليفه مسلّم پيامبرخدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اجتهاد صحيحى نيست ، و اگر اين راه را بگشاييم ، هيچ گنهكار و خطاكارى وجود نخواهد داشت ؛ زيرا هر خطاكارى خطاى خويش را در لباس اجتهاد توجيه مى‌كند و آن را نوعى استنباط و اجتهاد خويش تلقّى مى‌كند ،⁽⁴⁾اگر چنين اجتهاداتى جايز باشد ، شيعيان هم بر تكفير

ص: 257

1) . أما ما روي عنها من التلهف و التحسر على ما صدر عنها فلا يدل على التوبة إذ يجوز أن يكون ذلك من حيث خابت عن طلبتها و لم تظفر ببغيتها مع الذل الذي لحقها و ألحقها العار في الدنيا و الإثم في الآخرة . بحار الانوار : 32 / 342

2) . با اين‌كه آن‌ها اذان گفتند و نماز گذاردند و اظهار اطاعت و انقياد نمودند ! ! چنان‌كه اين بحث سابقاً گذشت ، فلاحظ.

3) . تاريخ طبرى : 3 / 241 ، تاريخ ابن اثير : 3 / 149 ، اسد الغابة : 4 / 295 ، تاريخ ابن‌عساكر : 5 / 105 ، 112 ،تاريخ ابن‌كثير : 6 / 321 ، تاريخ الخميس : 2 / 233 ، الإصابة : 1 / 414 ، و ج 3 / 357 ، النهاية : 3 / 257 ، تاج العروس : 8 / 75 .

4) . أىّ اجتهاد هذا ؟ و هو يؤدّى إلى مخالفة حكم الكتاب بمنع أهل‌البيت عليهم‌السلام حقّهم ، فى الوقت الذى يؤدّى إلى إعطاء كلّ من عائشة و حفصة عشرات آلاف من أموال المسلمين .

و لعن و برائت سه خليفه غاصب اجتهاد كردند و مقتضاى اجتهادشان حكم به كفر و ارتداد آن‌ها است .

يزيد و ابن زياد نيز از همين توجيهات فاسد براى شهادت سيدالشهداء عليه‌السلام استفاده كردند و گفتند :

إنّ حسين بن عليّ خرج على أمير المؤنين يزيد و من خرج على يزيد فدمه هدر ؛⁽¹⁾

حسين بن على بر يزيد كه اميرالمؤمنين است خروج كرده و هر كس بر امير خروج كند ، ريختن خون وى حلال است !

طعن هفتم : منع دفن جنازه امام مجتبى عليه‌السلام و تيرباران كردن آن

عايشه با اين‌كه مى‌دانست امام حسن عليه‌السلام وصيت به دفن در بقيع كرده و فقط جنازه مقدس را براى وداع كنار قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌آورند ، با بغض و عنادى كه داشت ، سوار بر قاطر شد و با جماعتى از بنى‌اميه و غلامان آن‌ها مانع آوردن بدن مطهر آقاى جوانان اهل بهشت شد و گفتند : نمى‌گذاريم امام حسن عليه‌السلام را در كنار قبر جدش دفن نمائيد .⁽²⁾

ابن شهرآشوب در مناقب مى‌نويسد :

وَ رَمَوْا بِالنِّبَال جَنَازَتَه حَتّى سُلَّ منها سَبعونَ نَبلاً ؛⁽³⁾

جنازه امام حسن عليه‌السلام را به نحوى تير باران نمودند كه تعداد هفتاد تير از بدن مباركش خارج كردند .

و اگر وصيت امام حسن عليه‌السلام نبود باز هم خون‌هاى زيادى ريخته مى‌شد . حال آن‌كه

ص: 258

1) . لاحظ : احقاق الحق : 29 / 614 . « قالوا : إنّما قتل الحسين بسيف جدّه . و أفتى قاضيهم : بأنّ الحسين خرج عن دين جدّه فدمه هدر ».

2) . تذكرة الخواص : 122 ، مروج الذهب مسعودى : 2 / 136 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 / 18 .

3) . المناقب : 4 / 44 ، الارشاد : 174 - 176 ، بحارالانوار : 44 / 157 .

خود عايشه درخواست كرد جنازه سعد بن ابى‌وقاص ملعون ( از اصحاب عقبه و صحيفه ملعونه ) را به مسجد النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آورده و بر آن نماز گذارند !⁽¹⁾

منع از ورود بدن مطهّر امام مجتبى عليه‌السلام به حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حالى است كه عايشه حقى در تملّك حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نداشت كه اجازه دفن بدهد يا ندهد ! ! زيرا اگر حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به ميراث تقسيم شود ، يك نهم از يك هشتم كه يك حبه از هفتاد و دو حبه باشد ، به عايشه مى‌رسد ، كه ابوبكر و عمر را در آنجا ( فراتر از آنچه

حق داشت ) دفن كرده بود .⁽²⁾

( مناقب ابن شهرآشوب : 4 / 45 ، عند ذكر شهاده الإمام المجتبى عليه‌السلام ، كتاب اسرار الامامه طبرى « مخطوط » : 261 ، خرائج راوندى : 1 / 243 ، بحار الانوار : 44 / 155 )

با اين‌كه زن به مذهب شيعه - مخصوصاً اگر صاحب ولد نباشد - از زمين ارث نمى‌برد .

علاوه بر اين‌كه با حرف پدرش ابوبكر در غصب فدك از حضرت زهرا علیهاالسلام منافات دارد كه مدّعى شد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرموده است : « ما گروه انبياء ارث باقى نمى‌گذاريم » و اگر ميراث نبوده و عايشه نصيبى نداشت ، سبب منع ورود جنازه مطهّر امام مجتبى عليه‌السلام به حجره پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چه بود ؟

بحث فضال بن حسن با ابوحنيفه گذشت كه به ابوحنيفه گفت : برادرى دارم كه معتقد است بهترين مردم بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم حضرت على عليه‌السلام است نه ابوبكر و عمر ،

ص: 259

1) . سير أعلام النبلا : ج 2 ص 605 . طبقات ابن سعد : ج 3 ص 148 . حقير گويد : و اين هم دليل ديگرى بر توبه نكردن و پشيمان نشدن اوست .

2) . ابن عباس در اين هنگام به عائشه گفت : « تجمّلتِ تبغّلتِ و لو عشتِ تفيّلتِ لكِ التسع من الثمن ، و فى الكلّ تصرّفت » يعنى : اى عايشه ! روزى سوار شتر شدى جنگ جمل پديد آوردى و با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام جنگ كردى و امروز هم سوار استر شدى در صدد منع دفن كردن جنازه فرزند رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر آمدى و اين هنگامه را به پا كرده‌اى و اگر زنده بمانى بر فيل هم سوار خواهى شد و به جنگ خدا خواهى رفت و حال آن‌كه تو از يك هشتم ارث خانه پيامبر ، يك نهم مى‌برى يعنى يك سهم از هفتاد و دو سهم ، ولى تو همه حجره را تصرّف كردى ( پدر خود را در آن دفن كردى و نيز حفصه دختر عمر با وجود اين‌كه يك سهم از هفتاد و دو سهم براى او مى‌شد ، در همه حجره تصرّف كرد و پدرش را در آن دفن كرد ) ! ».

دليلى بگو كه بر او غالب شوم ، ابوحنيفه گفت : بس است در كرامت ابوبكر و عمر كه قبرهاى آن‌ها در جوار قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است ، فضال گفت : من اين را به برادرم گفتم ، او گفت : اگر آن حجره از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، پس آن‌ها در جايى غصبى دفن شدند و در آن حقى نداشتند و اگر مال آن‌ها بود كه به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بخشيده بودند ، بد كردند رجوع در بخشش خود كردند و عهد را شكستند . ابوحنيفه گفت : ابوبكر و عمر به ميراث دخترهاى خود در آنجا مدفونند ، فضال گفت : من هم اين را به برادرم گفتم ولى برادرم گفت : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه از دنيا رفت ، نُه زن داشت و به مجموع آن‌ها يك هشتم آن حجره مى‌رسيد ، پس يك هشتم آن حجره ( كه شايد حدود يك متر است ) بايد ميان نُه زن تقسيم شود كه به هر كدام بيش از يك وجب نمى‌رسد پس چگونه جنازه به آن بزرگى را دفن كردند ؟ ضمن اين‌كه ايشان فاطمه علیهاالسلام را از ارث محروم كردند

و گفتند : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله را ميراث نمى‌باشد ؛ چه شد كه عايشه و حفصه ميراث بردند ؟⁽¹⁾

طعن هشتم : اباطيل عائشه

علماى عامه از عايشه رواياتى را نقل مى‌كنند كه واقعا انسان شرم مى‌كند از اين‌كه آن‌ها را بخواند ! چگونه اين احاديث را محدّثين بسيارى از عامّه به افضل انبياء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

نسبت دادند ؟ ! هر كس به قدر ذرّه‌اى حياء و غيرت داشته باشد ، هرگز حاضر نيست براى همسرش اين چنين بگويند و بنويسند . از باب نمونه :

بخارى به سند خود از عايشه نقل كرد كه او گفت : روز عيدى جمعى از سودانى‌ها در مسجد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم جمع شده بودند و با اسباب لهو و لعب مردم را سرگرم مى‌نمودند ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به من فرمود : ميل دارى تماشا كنى ؟ عرض كردم : بلى يا رسول‌اللّه ! حضرت مرا پشت خود سوار نمود به طورى كه ( سرم را از روى كتف آن حضرت كشيده و ) صورتم را به صورت مباركش گذارده ، حضرت براى لذت بردن

ص: 260

1) . الفصول المختارة : 74 ، فصل سؤال فضّال الكوفي لأبي حنيفة حول الخلافة ، الاحتجاج : 2 / 382 ، بحار الانوار : 31 / 93 - 94 ، و ج 44 / 155 .

من آن‌ها را ترغيب مى‌نمود كه خوب‌تر بازى كنند تا زمانى كه من خسته شده‌ام ، آنگاه مرا بر زمين گذارد ؟ !⁽¹⁾

آيا وقتى كه حضرت گونه‌اش را روى صورت عايشه گذاشت و تماشاى لعب و بازى مى‌كردند ، آن‌ها هم پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و عايشه را مى‌ديدند يا نه ؟ آيا در ميان مسلمين كسى هست كه راضى شود كه مردم او را در حالى ببينند كه صورتش روى صورت زن جوانش باشد ؟ اين از يك نفر مسلمان با غيرت صادر نمى‌شود ، چگونه از خاتم انبياء و افضل و اعقل سفرا و غيورترين بندگان اين چنين افعالى صادر شده است ؟

نيز در صحيح بخارى آمده است كه : عائشه مى‌گويد : در برابر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دراز كشيده و مى‌خوابيدم ، دو پايم را در محل سجده پيامبر قرار مى‌دادم ، چون ايشان به سجده مى‌رفت ، مرا « نيشگون » مى‌گرفت ! ! پس فورا پايم را جمع مى‌كردم . چون پيامبر - براى ركعت ديگرى - بر مى‌خواست - دوباره پايم را دراز مى‌كردم !!⁽²⁾

واقعاً بر عقول اين جهّال بايد خنديد كه سر بر آستان كسى مى‌نهند كه عقده روانى و كمبود شخصيّت او را وا مى‌دارد كه اين نسبت‌ها را به سيّد انبياء و نخبه اصفياء صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

بدهد تا شايد بتواند ذرّه‌اى از درياى محبّت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به حضرت خديجه علیهاالسلام را

براى خودش نيز وانمود كند ، و با ذكر اين دروغ‌ها - كه شنيدنش بر هر شخص مسلمان با غيرت بسيار دشوار و ناپسند است - قُرب و منزلتى براى خود نزد پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم جعل و ترويج نمايد ؟ !

ص: 261

1) . « روى البخارى بسنده عن عايشة أنّها قالت ... كان يوم عيد ، يلعب السودان بالدرق و الحراب فى المسجد ، فإمّأ سالت النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و إمّا قال : تشتهين تنظرين ؟ قلت نعم ، فأقامني وراءه ، خديّ على خدّه و هو يقول : دونكم يا بني أرفدة حتّى إذا مللت ، قال : حسبك . قلت : نعم . قال : فاذهبى » صحيح البخارى استانبول : 2 / 2 ، كتاب العيدين ، باب الحراب و الدرق يوم العيد ، و ج : 3 / 228 ، كتاب الجهاد و السير باب الدروق ، صحيح مسلم : 7 / 136

2) . « عن عائشه : كنت بين يدي رسول اللّه و رجلاي في قبلته - مزاحمة لسجدته - فإذا سجد غمزني فقبضت رجلي ،فإذا قام بسطتها » البخاري : 1 / 107 ، كتاب الصلاة ، باب الصلاة على الفرائض ، و صفحه 136 ، باب التطوّع في خلف المرأة ، و صفحه 138 ، « باب هل يغمز الرجل إمراته عند السجود » و صحيح مسلم : 2 / 367 ، كتاب الصّلاة باب 51 ، الاعتراض بين يدي المصلّى .

اگر بخارى مردى دقيق و حديث شناس بود آيا - بر فرض شنيدن چنين خبرى - سزاوار است آن را در كتاب خود نقل نمايد و اهل‌خلاف نيز آن را اصح كتب بعد از قرآن بدانند ، ولى حديث ثقلين را كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم امت خود را بعد از خودش به تمسّك به قرآن و عترت امر فرموده به جهت اين كه نام عترت در ميان است نقل ننمايند ؟ ! !

مرحوم فيروز آبادى در كتاب « سبعة من السّلف »⁽¹⁾دوازده باب منعقد كرده و همه آن‌ها را با رواياتى از طريق عامّه توضيح داده كه آن باب‌ها عبارتند از :

1 . باب في سوء أدب عايشة مع النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و سوء تعبيرها للرّويا . ( هشت حديث )

2 . باب في شدة حسد عائشة و بخلها . ( ده حديث )

3 . باب في احتيال عائشة مع النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم . ( سه حديث )

4 . باب أنّ عائشة تحدّث الرّجال بما جرى بينها و بين النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ممّا يقبح ذكره ، كالتّقبيل ، و مصّ اللّسان و الإدخال بغير انزال و نحو ذلك . ( شش حديث )

5 . باب في الأباطيل التي تنسبها عائشة إلى النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم . ( سه حديث )

6 . باب أنّ عائشة تبغض عليّا عليه‌السلام و تحسده و قد سرّت بقتله عليه‌السلام . ( سه حديث )

7 . باب أنّ فاطمة علیهاالسلام أوصت أنّها اذا ماتت لا تدخل عليها لا عايشة و لا غيرها . ( يك حديث )

8 . باب أنّ اللّه و رسوله قد أمر نساء النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بلزوم البيت . ( شش حديث )

9 . باب في نهى النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عائشة عن قتال علي عليه‌السلام و قد أخبرها أنّها تنبحها كلاب الحوأب . ( دوازده حديث )

10 . باب فى اخبار النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أنّ الفتنة و رأس الكفر من بيت عايشة . ( سه حديث )

ص: 262

1) . سبعة من السّلف ، المقصد الخامس ، في بيان ما يختصّ بعائشة .

11 . باب أنّ عائشة قد ندمت من خروجها على علي عليه‌السلام و تمنّت أن تكون حيضة ملقاة . ( نه حديث )

12 . باب ودّ النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أن تموت عائشة في حياته فيهياها ويدفنها.⁽¹⁾(يك حديث)

مرحوم سيّد شرف الدّين موسوى نيز در كتاب « النّص و الاجتهاد » سيزده مورد از مطاعن عايشه را ذكر نموده است⁽²⁾و در آخرين مورد ، قيام عايشه بر ضد اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مفصّل مورد بررسى قرار داده است .⁽³⁾

طعن نهم : رضاع كبير

عائشه معتقد به جواز « رضاع كبير » بود ! يعنى براى اين‌كه مردى با زنى محرم شود ، كافى است كه آن مرد از پستان زن پنج مرتبه شير بخورد ، و در نتيجه آن زن ، مادر او محسوب مى‌شود و خواهر آن زن خاله او مى‌شود ! !

هر گاه عائشه دوست داشت مردى را ببيند و اجازه ورود به خانه‌اش بدهد ، دستور مى‌داد نزد دختران خواهرش ( اسماء ) برود و از پستان يكى از آنان پنج مرتبه شير بخورد تا با عائشه محرم گردد ! ! اما ام‌سلمه و ساير زنان پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به شدّت با اين بدعت و عمل وقيحانه مخالفت مى‌كردند .⁽⁴⁾

عائشه در توجيه اين بى‌شرمى و كار زشت مى‌گويد :

لقد نزلت آية الرجم و رضاعة الكبير عشرا ، و لقد كان في صحيفة

ص: 263

1) . كتاب « سبعة من السّلف » با تحقيق سيّد مرتضى رضوى : 229 - 268 .

2) . النّص و الاجتهاد ، الفصل الرابع : 412 - 458 با تحقيق و تعليق أبومجتبى .

3) . النّص و الاجتهاد ، الفصل الرابع : 423 - 458 ، با تحقيق و تعليق أبومجتبى .

4) . « كانت عائشة تأمر بنات أخواتها و بنات إخوتها أن يرضعن من أحبّت عائشة أن يراها و يدخل عليها و إن كان كبيرا ، خمس رضعات ، ثمّ يدخل عليها . و أبت امّ سلمه و سائر ازواج النبي أن يدخلن عليهن بتلك الرضاعة أحدا حتّى يرضع في المهد ». سنن أبي داود : 2 / 222 ، مسلم : 4 / 251 ، كتاب الرضاع ، باب 7 ، دارمى :2 / 210 ، باب 59 حديث 2257 ، سنن ابن ماجه : 1 / 625 ، باب 36 ، رضاع الكبير 1943 ، مصنّف عبد الرزاق : 7 / 460 و 13886 .

تحت سريري فلمّا مات رسول اللّه و تشاغلنا بموته دخل داجن فأكلها ؛⁽¹⁾

آيه سنگسار زناكار و آيه رضاع كبير ، از آيات قرآن بود و بر روى برگى نوشته شده بود و زير بستر من بود ، ولى هنگام وفات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مشغول عزادارى بوديم كه ناگهان گوسفندى آمده و آن را خورد .

و بر طبق اين نقل بايد گفت : اولين كسى كه قائل به تحريف قرآن شد عايشه است .

طعن دهم : جزع عايشه وقت احتضار

عامه روايت كردند :

چون وقت وفات عايشه رسيد ، بى‌تابى مى‌كرد به او گفته شد : چرا بى‌تابى مى‌كنى اى مادر مؤمنين در حالى كه تو همسر پيامبر و دختر ابوبكر هستى ؟ گفت : بدرستى كه واقعه جمل ( جنگ با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ) در گلويم گير كرده ، اى كاش مرده و فراموش شده بودم ( و نامى از من نبود ! ! )⁽²⁾

در ينابيع المودّة از خود عايشه نقل مى‌كند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خطاب به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام فرمودند :

يا عليّ ! حسبك أن ليس لمحبّك حسرة عند موته و لا وحشة في قبره و لا فزع يوم القيامة ؛⁽³⁾

اى على ! تو را همين بس كه براى محبّ تو در حين مرگ حسرت و افسوسى نيست و او را در قبرش وحشتى نخواهد بود ، و در روز قيامت او را ناله و فزعى نيست .

ص: 264

1) . سنن ابن ماجه : 1 / 625 ، دار الفكر ، بيروت ، باب رضاع الكبير .

2) . مسند ابن حنبل : 1 / 276 ، أعلام النساء لكحالة : 3 / 100 ، بلاغات النساء : 8 . « انّ عايشة لمّا حضرتها الوفاة جزعت . فقيل لها تجزعين يا امّ‌المؤمنين وأنت زوجة النبيّ و بنت الصديق ؟ فقالت : إنّ يوم الجمل معترض في حلقي ليتني متّ و كنت نسيّا منسيّا ».

3) . ينابيع المودّة ، القندوزي : 2 / 312 ، احقاق الحق : 17 / 271 ، باب 167 .

زمخشرى در ربيع الابرار نقل مى‌كند كه جُمَيْع بن عُمير گفت :

بر عايشه وارد شدم و به او گفتم : چه كسى نزد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم محبوب‌تر بود ؟ گفت : فاطمه . گفتم : من از مردان سئوال مى‌كنم ، گفت : شوهرش على ، و چرا محبوب‌ترين مردم نزد پيامبر نباشد با اين‌كه او بسيار در روز ، روزه‌دار و در شب ، عبادت كننده است ، و جان رسول اللّه در كف دست على روان شد ، و على آن را به دهان خود برد . من گفتم : پس چه چيز ترا واداشت بر آنچه گذشت ( يعنى چرا با او جنگ كردى ؟ ) چون اين را شنيد ، معجر را بر روى خود كشيد و گريست و ( و توجيه كرد به اين‌كه او در افعالش مجبور بوده و ) گفت : بر من اين نوشته شده بود ! !⁽¹⁾

و خود معترف است كه پس از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مرتكب خلاف‌ها گشته چنان‌كه روايت شده است كه :

قِيلَ لَهَا قَبْلَ مَوْتِهَا أَ نَدْفِنُكِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، فَقَالَتْ : لاَ إِنِّي أَحْدَثْتُ بَعْدَهُ ؛

پيش از وفات عايشه از او پرسيدند كه ترا پيش رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دفن كنيم ؟ گفت : نه ؛ زيرا كه بعد از او كارهاى ناشايست از من به وجود آمد .⁽²⁾

ص: 265

1) . « قَالَ جُمَيْعُ بْنُ عُمَيْرٍ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ مَنْ كَانَ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى رَسُولِ اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فَقَالَتْ : فَاطِمَةُ علیهاالسلام ، قُلْتُ لَهَا : إِنَّمَا أَسْأَلُكِ عَنِ الرِّجَالِ ، قَالَتْ : زَوْجُهَا وَ مَا يَمْنَعُهُ فَوَ اللَّهِ إِنَّهُ كَانَ لَصَوَّاماً قَوَّاماً وَ لَقَدْ سَالَتْ نَفْسُ رَسُولِ اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فِي يَدِهِ فَرَدَّهَا إِلَى فِيهِ قُلْتُ فَمَا حَمَلَكِ عَلَى مَا كَانَ ؟ فَأَرْسَلَتْ خِمَارَهَا عَلَى وَجْهِهَا وَ بَكَتْ وَ قَالَتْ أَمْرٌ قُضِيَ عَلَيَّ ». ربيع الابرار : 1 / 820 ، كشف الغمة : 1 / 244 ، رواه في آخر عنوان « وقعة الجمل » ، بحارالانوار : 32 / 268 . احقاق الحق : 8 / 668 ، 670 ، 671 ، و ج 10 / 169 ، از بسيارى از مصادر عامّه نقل كرد . الطرائف : 1 / 158 ، از مناقب ابن مغازلى شافعى ، الغدير : 3 / 41 ، از جامع ترمذى و مستدرك حاكم و جمع ديگر نقل نموده است .

2) . حقير گويد : از عجايب اين است كه خود عايشه اعتراف به خلاف خود مى‌كند - و لو با اين حال ، هرگز توبه نكرده و با مرگ جاهليّت و كفر و نفاق از دنيا رفته - ولى علماى عامّه توجيه كار او مى‌كنند ! ! !

باب پنجم : مطاعن معاوية بن ابى‌سفيان

طعن اوّل : نسب معاويه

يزيد و معاويه ، در روايات با عنوان « دعىّ بن دعىّ » زنازاده پسر زنازاده ناميده شده است . ابن كلبى گويد :

كان معاويه لاربعة نفر ، لعمارة بن وليد بن المغيرة المخزومي و لمسافر بن أبي عمرو ، و لأبي سفيان و لرجل آخر سمّاه . و كانت هند امّه من المعلمات و كان أحبّ الرجال إليها السودان ، و كانت اذا ولدت أسود قتلته ، و حمامة جدّة معاوية كانت من ذوى الرّايات في الزنا ؛⁽¹⁾

معاويه به چهار مرد نسبت داده مى‌شود : به عمارة بن وليد و مسافر بن أبى عمرو و ابوسفيان و به شخصى - ظاهرا صباح - كه نام او را برده‌اند .

ص: 267

1) . براى اطلاع بر مصادر اين مطلب به : مثالب العرب : 72 ، تذكرة الخواص : 116 ، نهج الحق : 307 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 336 ، ربيع الابرار ، زمخشرى : 3 / 549 . الغارات : 2 / 937 ، الطرائف : 2 / 501 ، بحار الانوار : 33 / 198 ، 200 ، إحقاق الحق الأصل : 263 ، الغدير : 10 / 242 ، قال رحمه‌الله : « كان معاوية يُعزى إلى أربعة : مسافر بن ابى عمرو ... » مراجعه كنيد كه با اختلاف مختصرى روايت كرده‌اند .

و مادرش هند از بدكاران صاحب پرچم بوده و مردان سياه پوست را بيشتر مى‌پسنديد و هر گاه نوزادش سياه پوست به دنيا مى‌آمد او را مى‌كشت . حمامه ، مادر بزرگ معاويه از صاحبان پرچم در زنا بود.

زمخشرى مى‌نويسد : معاويه فرزند چهار پدر بود و نام آن‌ها را ذكر مى‌كند .⁽¹⁾

طعن دوّم : شرك معاويه

با مراجعه به تاريخ واضح مى‌شود كه معاويه ( و پدرش ابوسفيان ) رأس فساد و جنگ و تجهيز لشگر بر عليه اسلام و سر منشأ خيانت و جنايت و نفاق بود و در همه مدّت رسالت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مشرك بود ، وحى را تكذيب مى‌نمود و شرع را استهزاء مى‌كرد و تا فتح مكه كه در ماه رمضان سال هشتم هجرى - از قدوم پيامبر به مدينه - بوده است او بر شرك خود پايدار بود و از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرارى بود .

در روايات وارد شده كه حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هميشه معاويه را لعنت مى‌كرد و مى‌فرمود : « الطليق بن الطليق ، اللعين بن اللعين »⁽²⁾طليق به آزاده شده مى‌گويند و چون رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مكه را فتح كرد و اهل مكه را از كشتن و اسير كردن آزادى داد ، لذا ايشان را « طلقاء » مى‌گويند و معاويه و پدرش از آن جمله بودند و در تمام مدت بعثت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مشرك بودند و مسلمانىِ ظاهرىِ او پنج ماه پيش از رحلت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود و چون پدرش پيش از او اسلام ظاهرى آورده معاويه در روز فتح مكه در مكه نبود و چون شنيد پدرش اسلام آورد نوشت :⁽³⁾« از دين خود به دين محمّد( صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) نقل نمودى و در ميان عرب ما را رسوا كردى كه مردم خواهند گفت : ( ابن حرب ) از لات و عزّى برگشت » ، و پدرش را سرزنش‌ها و هجو مى‌نمود و حكم رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم صادر شد كه : « هر كس معاويه را ببيند بكشد

ص: 268

1) . ربيع الابرار : 3 / 549 ، الاغاني : 9 / 49 ، العقد الفريد : 6 / 86 - 88 ، 6 / 86 - 88 .

2) . نهج الحق : 309 ، و لاحظ : فتوح ابن اعثم : 3 / 150 .

3) . نهج الحق : 310 .

و خونش هدر باشد » و او پيش از فتح مكه گريخت و از هيچ كس و هيچ جا ايمن نبود ، عاقبت خود را به عباس رسانيد و به دست و پاى او افتاد و اظهار اسلام كرد عباس به خدمت حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رفت و از او شفاعت كرد و آن حضرت او را بخشيد .⁽¹⁾

ابن ابى الحديد از قول استادش نقيب نقل مى‌كند كه :

إنّ معاوية من أهل النار ، لا لمخالفته عليّاً و لا بمحاربته إيّاه و لكن عقيدته لم تكن صحيحة و لا إيمانه حقّاً و كان من رؤس المنافقين هو و أبوه و لم يسلم قلبه قط ، و إنّما أسلم لسانه و كان يذكر من حديث معاوية و من فلتات قوله و ما حفظ عنه من كلام يقتضى فساد العقيدة شيئاً كثيراً ... ؛⁽²⁾

به راستى معاويه اهل آتش است نه به خاطر مخالفت با على [ عليه‌السلام ] و نه بخاطر جنگ كردن با آن حضرت ، بلكه به اين جهت كه اعتقاد صحيح و ايمان واقعى نداشت بلكه او و پدرش از بزرگان منافقين بودند و هرگز اسلام آوردن او قلبى نبود بلكه فقط زبانى بود . او در مورد معاويه و عيوب و انحرافاتش - كه دليل بر فساد عقيده و مذهب او باشد - بسيار ذكر مى‌كرد ... .

و نيز كلامى از « جاحظ ابى‌عثمان » در مورد معاويه ذكر مى‌كند كه براى هر كسى كه عقل و فهم داشته باشد ، حجّت را تمام مى‌نمايد .⁽³⁾

ابن ابى الحديد در شرح كلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌گويد :

هل يُعاب المسلم بأنّ سلفه كان كفّاراً ؟ ! قلتُ : نعم إذا تبع آثار سلفه

ص: 269

1) . براى اطلاع از داستان فتح مكه و مسائل مربوط به خاندان ابوسفيان به كتاب : « المغازى » واقدى جلد 2 و شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : جلد 17 و مسأله شفاعت عباس از معاويه به دلائل الصدق : 3 / 223 قسم اول باب مطاعن معاويه ، مراجعه شود .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 10 / 226 .

3) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 10 / 228 ، فلاحظ : 211 - 260 كتاب 193 .

و احتذى حذوهم ، و اميرالمؤمنين ما عاب معاوية بأنّ سلفه كفّار فقط ، بل بكون متّبعا ؛⁽¹⁾

آيا جايز است بر مسلمانى عيب و ايراد گرفته شود كه گذشتگانش كافر بودند ؟ بلى زمانى كه اين شخص آثار گذشگانش را تبعيّت كند و روش آن‌ها را بپيمايد ، اميرالمؤمنين معاويه را فقط به اين جهت ايراد نگرفته كه گذشتگانش كافر بودند بلكه بخاطر اين بود كه او هم تابع گذشگانش مى‌باشد .

طعن سوّم : معاويه در كلام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در پيش‌گويى شهادت عمّار ، معاويه را رئيس گروه ستمكار خوانده است كه عمّار آن‌ها را به بهشت مى‌خواند و آنان او را به آتش مى‌خوانند .⁽²⁾

صحيح بخارى ، كتاب الجهاد و السير : 3 / 207 ، سال چاپ 1410 ، كنز العمّال : 11 / 722 حديث 33531 ، عمدة القارى ، العينى : 4 / 208 ، چاپ بيروت ، و ج 14 / 109 ، 110 ، صحيح ابن حبان : 15 / 554 ، 555 ، چاپ 1414 ، تحقيق شعيب ارنؤوط . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 15 / 177 ، الجامع الصغير ، جلال الدين سيوطى : 718 شماره 9640 . مسند احمد : 3 / 91 .

ابوسعيد خدرى مى‌گويد :

ما آجرهاى مسجد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را يكى‌يكى حمل مى‌كرديم ، اما عمّار ياسر دوتا دوتا مى‌آورد ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از كنار او گذشت و غبار از سر او زدود و فرمود : واى ! كه عمّار را گروه سركش مى‌كشند ! عمّار آن‌ها را به خدا دعوت مى‌كند و آن‌ها او را به آتش دوزخ مى‌خوانند !⁽³⁾

و مطابق كلام رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عمّار در جنگ صفين در ركاب اميرالمؤمنين عليه‌السلام به شهادت رسيد و چون خبر شهادت او به معاويه رسيد ، گفت : آن كسى كه او را

ص: 270

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 15 / 119 ، به كتاب الغدير : 10 / 216 ، مراجع كنيد ، علامه امينى رحمه‌الله شواهدبسيارى بر كفر و شرك معاويه اقامه نموده است .

2) . فرمود : « ويح تقتله الفئة الباغية ، يدعوهم إلى الجنّة و يدعونه إلى النّار ».

3) . صحيح بخارى : 2 / 93 كتاب جهاد و سير .

به جنگ ما آورده او را كشته است ! ابن عباس در جواب گفت : پس در اين صورت بايد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم حضرت حمزه عليه‌السلام را كشته باشد ؛ چون پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم او را به جنگ با كفّار برد !!⁽¹⁾

مناوى در « فيض القدير شرح الجامع الصغير » : 6 / 365 - 366 در تعليقه‌اش بر حديث مى‌نويسد : « ويح عمّار تقتله الفئة الباغية » و هذا صريح فى بغى طائفة معاوية الّذين قتلوا عمّاراً فى وقعة صفّين و أنّ الحقّ مع علىّ و هو من الاخبار بالمغيّبات ... و هذا الحديث من أثبت الأحاديث و أصحّها ، و لمّا لم يقدر معاوية على إنكاره قال : إنّما قتله من أخرجه . فأجابه علىّ عليه‌السلام : بأنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم إذن قتل حمزة حين أخرجه .

عبداللّه بن عمر مى‌گويد:

روزى خدمت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رسيدم و شنيدم فرمود : « يطلع عليكم رجل يموت على غير سنّتى ؛ هم اكنون مردى بر شما نمايان مى‌شود كه بر ( دين و ) سنت من نخواهد مُرد » و لحظاتى بعد معاوية بن ابوسفيان پديدار شد .⁽²⁾

در كتاب الغدير : 10 / 139 - 142 ، احاديث زيادى از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در كفر و خباثت معاويه از طريق عامّه نقل نموده ، و اسناد آن‌ها را بررسى كرده است .

در كتب معتبر عامه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل كردند كه فرمودند :

إذا رأيتم معاوية على منبري فاقتلوه ؛⁽³⁾

زمانى كه معاويه را بر بالاى منبر من ديديد پس او را بكشيد .

ص: 271

1) . نهج الحقّ : 306 ، دلائل الصدق : 3 / 351 . محمد بن عبدالباقى زرقانى در « شرح مواهب لدنيّة » در بحث حديث : « ويح عمّار تقتله الفئة الباغية » مى‌گويد : « و هذا الحديث متواتر » قرطبى مى‌گويد : « و لمّا لم يقدر معاوية على انكاره قال : إنّما قتله من أخرجه ، فأجابه علىّ بأنّ رسول اللّه إذاً قتل حمزة حين أخرجه » ابن دحيه مى‌گويد : « و هذا من الإلزام المفحم الذى لا جواب عنه و حجة لا اعتراض عليها » قرطبى مى‌گويد : « فرجع معاوية و تأوّله على الطلب و قال : « نحن الفئة الباغية ؛ أى الطالبة لدم عثمان ». عبقات الانوار : 20 / 393

2) . تاريخ الطبرى : 11 / 357 . كتاب صفين نصر بن مزاحم : 247 . منهاج الكرامة : 78 ، 79 . احقاق الحق ( الاصل ) : 265 .

3) . انساب الاشراف ، البلاذرى : 5 / 136 ، كنوز الدقائق ، المناوى : 1 / 19 ، الغدير : 10 / 204 .

و فرمودند :

انّ معاوية في تابوت من نار في أسفل درك منها ؛⁽¹⁾

معاويه در تابوتى از آتش در جايگاه زيرين دوزخ باشد .

و فرمودند :

اِست معاوية في النّار ؛⁽²⁾

پايين تنه ( و دُبُر ) معاويه در آتش است .

طعن چهارم : لعن و نفرين معاويه توسط پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

نسائى كه از صاحبان صحاح ستّه در نزد عامّه است ، وقتى به شام رفت ديد اهل شام از اميرالمؤمنين عليه‌السلام منحرف هستند و چون اهل شام فهميدند كه او كتابى در خصائص اميرالمؤمنين على عليه‌السلام نوشت از او طلب كردند كه در خصائص معاويه هم كتاب بنويسد ،

نسائى گفت : من فضيلتى براى معاويه سراغ ندارم مگر « لا أشبع اللّه بطنه ؛ خداوند شكمش را سير نكند » اهل شام نسائى را با پاهاى‌شان لگد مال كردند و به سبب آن رحلت كرد.⁽³⁾

روزى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ابوسفيان را سوار بر الاغ ديد كه معاويه جلودار او بود ( و الاغ را مى‌كشيد ) حضرت فرمود :

لعن اللّه القائد والراكب ؛⁽⁴⁾

خداوند جلودار و سواره هر دو را لعنت كند .

ص: 272

1) . تاريخ الطبرى : 11 / 357 ، ج 10 / 58 ، كتاب صفّين : 243 ، ص 217 ج .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 8 / 258 ، نقلاً عن الجاحظ فى كتاب السفيانية ، الغدير : 8 / 429 .

3) . قد تضافر أنّ الحافظ النسائى قال : لمّا دخلتُ دمشق وجدتّ أهلها منحرفين عن علىّ بن أبى‌طالب عليهماالسلام و لمّا علموا أنّى عملتُ خصائصَ علىّ عليه‌السلام طلبوا أن أعمل خصائص معاوية فقلتُ : ماذا أخرج له أخرج له : « لا أشبع بطنه » فصاروا يضربونه فى خصيته فحمل من دمشق إلى الرّملة فتوفّى بها و مات سنه 303 هجرى . فلاحظ: مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح : 1 / 22 ، ذكر العلامة القارى فى حديثه عن كيفية وفاة النسائى ، فقال : مات ضرباً بالأرجل من أهل الشام حين أجابهم لمّا سألوه عن فضائل معاوية ليرجّحوه بها على علىّ ... ذكرها الذهبى فى تذكرة الحفاظ : 2 / 699

4) . تاريخ الطبرى : ج 11 ص 357 . كتاب صفين: ص 243، 247 . الغدير : ج 10 ص 139 .

روزى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شخصى را سراغ معاويه فرستاد كه از او بخواهد خدمت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بيايد . فرستاده نزد معاويه رفت ، به او گفته شد : «معاويه مشغول خوردن است»! آن شخص نزد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بازگشت و ماجرا را خدمت آن حضرت عرض كرد . و حضرت سه مرتبه شخصى را سراغ معاويه فرستاد و او را طلبيد و معاويه به خاطر غذا خوردن از آمدن خوددارى كرد ! ! از اين رو رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم معاويه را نفرين كرد و فرمود: « لا اشبع اللّه بطنه ؛ خدا هيچگاه شكم او را سير نكند .» اين نفرين مستجاب گرديد و معاويه تا آخر عمر هرگز از خوردن غذا سير نشد !⁽¹⁾

و نيز از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل كرده‌اند كه فرمود :

خدايا ! معاويه و عمرو بن عاص را به آتش دوزخ بيانداز ... .⁽²⁾

طعن پنجم : جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام

*طعن پنجم : جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام ⁽³⁾

معاويه بعد از آن‌كه مردم با اميرالمؤمنين عليه‌السلام بيعت كردند ، با فرومايگان شام به جنگ آن حضرت رفت . بهانه‌اى كه معاويه براى جنگ با اميرالمؤمنين عليه‌السلام مطرح كرده بسيار احمقانه و دور از وجدان و بداهت و انسانيت بوده و آن ، چند تهمت ناروا

ص: 273

1) . جواهر المطالب في مناقب الإمام عليّ عليه‌السلام ، ابن الدمشقى : 2 / 218 ، باب 71 ، فى ما وقع بين الحسن و المعاوية و اصحابه و ما أفحمهم من الجواب . و مسند ابى‌داود الطيالسى : 359 . خصائص اميرالمؤمنين عليه‌السلام نسائى : 23 . صحيح مسلم : 8 / 27 ، باب ذم ذى‌الوجهين و تحريم فعله . شرح مسلم ، النووى : 16 / 152 . الاستيعاب : 3 / 1421 . شرح نهج البلاغه (ابن ابى‌الحديد : 15 / 176 . تاريخ مدينة دمشق : 41 / 151 . اسد الغابة : 4 / 386 . تهذيب الكمال ، المزى : 22 / 344 . سير أعلام النبلاء ، الذهبى : 3 / 123 . ميزان الاعتدال الذهبى : 3 / 240 . فتوح البلدان ، البلاذرى : 3 / 582 . تاريخ الطبرى : 8 / 186 . البداية والنهاية ابن كثير : 6 / 189 ، و ج 8 / 128 . المناقب (خوارزمى) : 11 .

2) . كتاب صفّين : 219 ، مسند احمد بن حنبل : 4 / 421 ، در مسند احمد به جاى نام معاويه و عمروعاص ، فلان و فلان آمده است . در شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 8 / 258 نقل مى‌كند : « عنه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : اللهمّ الْعنه و لا تشبعه إلا بالتراب » و نيز مراجعه شود به كتاب الغدير : 8 / 429 .

3) . لاحظ الغدير : 10 / 381 . « قتال ابن هند عليّاً اميرالمؤمنين عليه‌السلام » علامه امينى رحمه‌الله مفصلاً كفر و الحاد معاويه را ثابت كرده است .

و مضحكى بوده كه خود طرفدارانش هم از آن تعجب كردند و موجب انكارشان مى‌باشد : بهانه اول كافر و ملحد دانستن - العياذ باللّه - اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود . بهانه دوم نماز نخواندن آن حضرت بود و حال آن‌كه اسلام و ايمان به شمشير اميرالمؤمنين عليه‌السلام جان گرفت و برقرار شد و از گزند بدخواهان و مشركان رهائى يافت ، و نماز به همّت او بر پا شد و او مقتداى نمازگذاران است . و معاويه با اين كلامش به عوام ساده لوح و كم اطلاع شام اين طور وانمود مى‌كند كه آن حضرت ، ايمانى به اسلام ندارد و نماز نمى‌خواند . لذا معاويه در آخر خطبه‌هايش مى‌گفت : « خدايا ! ابوتراب ، ملحد گشت و راه دين تو را بست بنا بر اين او را لعنت كن بدترين لعنت‌ها و او را عذاب كن عذابى

دردناك » و اين را به همه جا نوشت تا انجام دهند و اين سخن تا دوره عمر بن عبد العزيز از فراز منبرها گفته و پخش مى‌شد .⁽¹⁾

بهانه ديگرى كه معاويه به عنوان دليل شرعى براى جنگ بر عليه اميرالمؤمنين عليه‌السلام و دور ساختن مردم از كمك به آن حضرت ، تبليغ مى‌نمود اين بود كه خود را خونخواه عثمان معرفى مى‌كرد و خون عثمان را به گردن اميرالمؤمنين على عليه‌السلام انداخته بود .

بطلان اين سخن با مراجعه به تاريخ واضح مى‌شود ؛ زيرا اوّلاً : با اين‌كه خود معاويه شاهد قتل عثمان نبوده تا ببيند چه كسى او را كشته است ، او خودش براى رسيدن به حكومت مايل بود عثمان كشته شود تا خونش را بهانه تحركات سياسى و نظامى ساخته و به حكومت برسد .

ثانياً : اميرالمؤمنين عليه‌السلام هنگام وقوع حادثه يا خارج از مدينه بود كه در اين صورت امكان مباشرت در قتل يا جنگ برايش وجود نداشته است ، يا در مدينه در خانه‌اش نشسته بود كه نه به نفع عثمان كارى كرده و نه بر عليه او ، چون هيچ گزارشى از اين‌كه

ص: 274

1) . اين حقير ، خاك پاى اسبِ قنبر غلامِ اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌گويد : ما هم معاويه و دودمان او و پيروانش را تا قيامت لعنت مى‌كنيم و مى‌گويم : « اللهمّ العن معاوية و أتباعها بعدد فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام ».

اميرالمؤمنين عليه‌السلام در محاصره خانه عثمان حضور داشته باشد نرسيده ، پس چگونه كسى كه آنجا حاضر نبوده متّهم به قتل عثمان مى‌شود .

ثالثاً : عثمان را مهاجران و انصار و بر جسته‌ترين اصحاب عادل و نيكوكار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كشته‌اند كه نخست حجّت را بر وى تمام كرده و ثابت كرده‌اند كه در حكومتش از قرآن و سنّت منحرف گشته و به حكم قرآن خونش هدر است . پس كسى حق ندارد از ايشان انتقام بستاند يا آن‌ها را قصاص كند .

رابعاً : معاويه ولىّ خون عثمان و ذى حق در خون‌خواهى او نبوده و خون‌خواهان شرعى وى فرزندانش بوده‌اند و اگر فرضاً حق قصاص داشتند و از تحقق آن درمانده بودند بايد از خليفه وقت ، داد خواهى مى‌نمودند تا وى - يعنى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام -

به دعواى ايشان رسيدگى و قضاوت مى‌كرد و او كه به نص نبوى عليه‌السلام « داتاترين و شايسته‌ترين قاضى بود »⁽¹⁾حكم خدا را به اجرا مى‌گذاشت .

آرى معاويه حق خون خواهى داشت اما نه حق خون خواهى عثمان را بلكه مى‌توانست قصاص خون خويشاوندان مشركش را از اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بخواهد ،

قصاص خون برادرش حنظلة بن ابى‌سفيان و جدّ مادريش عتبة بن ربيعة و دائى‌اش وليد بن عتبة بن ربيعة و پسر عموهايش عاص بن سعيد بن عاص بن اميه و عقبة بن ابى‌معيط بن ابى‌عمرو بن اميه ، را بخواهد . اما او هرگز از اين موضوع دم نزد چون مى‌دانست كه مردم با او موافقت نخواهند كرد و خون آن مشركان را هدر و غير قابل قصاص مى‌دانند ، لذا او خون عثمان را بهانه كرد .

بنابر اين ، جنگ معاويه چيزى نبود جز شعله‌اى از آتش كينه‌هاى جنگ بدر و اُحُد و براى گرفتن انتقام خون مشركان قبيله بنى‌عبد شمس كه در ميدان اميرالمؤمنين صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به خاك هلاك افتاده بودند و اين حقيقت بر همه روشن بود ... آيا اين دلائل و دلائل ديگرى كه ذكر نكرديم براى معاويه و تابعين‌اش كافى نبود ؟ آيا معاويه نديد

ص: 275

1) . نور الابصار : 88 . « قال ابن ابى‌الحديد : 1 / 23 : و قد روت العامّة و الخاصّة قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : أقضاكم علىّ ».

خودخواهى و فريب‌كارى و جاه‌طلبى و دنياپرستى او هزاران انسان بيگناه و مرد و زن و كودك را به خاك و خون افكند آن هم در مقابل كشته شدن يك شخص كه بسيارى از اصحاب عادل و مؤمن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پس از اتمام حجت او را كشتند ؟ قتل عام مردم به بهانه خون‌خواهى يك تن بر خلاف شرع و قانون خداست . امّا معاويه براى رسيدن به آمال دنيوى و پيگيرى مسير جاهليّت كه توسط سقيفه نشينان و اصحاب صحيفه ملعونه رقم زده شده بود ، با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام جنگيد ،⁽¹⁾در حالى كه تعظيم و تكريم اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و اطاعتش به ضرورت دين واجب است ؛ زيرا او ولىّ مؤمنان بود .⁽²⁾

طعن ششم : لعن و سبّ اميرالمؤمنين عليه‌السلام

معاويه به سبب كفر باطنى و ظاهرى ، پس از شهادت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام سعى در ترويج سبّ و لعن نسبت به آن حضرت داشت و تبليغات مسموم فراوانى را در ممالك اسلامى انجام داد ،⁽³⁾در حالى‌كه تعظيم و تكريم اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، به ضرورت كتاب و سنّت ثابت است ، لذا سبّ آن حضرت ، دليل بر كفر و الحاد معاويه است .

ابن جوزى مى‌نويسد :

معاويه اولين كسى بود كه حضرت على را لعن كرد و مردم را نيز به اين كار تشويق كرد . در پى اين بدعت ، هزار ماه لعن حضرت اميرالمؤمنين على به دستور معاويه بر فراز منبرها انجام شد . آيا كتاب خدا يا سنّت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلميا اجماع مسلمانان ، سبّ و لعن حضرت على خليفه مسلمانان را تجويز كرده بود ؟!⁽⁴⁾

ص: 276

1) . به كتاب الغدير : 10 / 272 - 278 ، ( قتال ابن هند عليّا امير المؤمنين عليه‌السلام ) مراجعه كنيد .

2) . به كتاب الغدير : 10 / 278 - 280 ، رجوع كنيد ، علامه امينى رحمه‌الله چهل حديث از طرق عامّه در فضيلت اميرالمؤمنين عليه‌السلام ذكر نمودند .

3) . رجوع شود به الغدير : 10 / 257 - 271 ، جنايات معاوية في صفحات تاريخه السوداء ، سبّ معاوية عليّا عليه‌السلام .

4) . سبط ابن جوزى ، تذكرة الخواص من الأمة بذكر خصائص الأئمّة : 1 / 360 ، الباب الثالث ، خلافة اميرالمؤمنين عليه‌السلام به نقل از غزالى . « ثمّ استفاض لعن عليّ على المنابر ألف شهر ، و كان ذلك بأمر معاوية ، لأنّه أوّل من فعل ذلك و سبّه و حثّ عليه ، أتراهم أمرهم بذلك كتاب اللّه أو سنّة أو اجماع ؟ ».

ابن ابى‌الحديد در بيان گستردگى ماجراى لعن مى‌نويسد :

سبّ و لعن على [ عليه‌السلام ] در طول دوران حكومت بنى اميّه بر فراز ( بيش از هفتاد هزار⁽¹⁾) منبر ادامه پيدا كرد و حكم سنّت را يافت ، تا زمان عمر بن عبدالعزيز كه آن را منع كرد .⁽²⁾

و نيز مى‌نويسد :

زمانى كه عمر بن عبدالعزيز از اين بدعت امويان ممانعت كرد ، با اعتراض شديد حاضرين در مسجد مواجه شد و متّهم بر ترك سنّت شد .⁽³⁾

نكته قابل توجه اين‌كه حتى بعضى از نزديكان معاويه از لعن و جسارت مستقيم به اميرالمؤمنين عليه‌السلام خود دارى مى‌كردند ، مسلم نيشابورى مى‌نويسد :

از عامر بن سعد بن ابى وقّاص ، از پدرش نقل كرده كه : معاويه به سعد بن ابى وقّاص امر كرد تا على را سبّ كند و سعد از سبّ كردن امتناع كرد ، معاويه گفت : به چه جهت از سبّ ابوتراب امتناع ورزيدى ؟ ! سعد گفت : چون در باره على سه خصلت از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيدم كه اگر هر يك از آن‌ها در من بود ، در نزد من محبوب‌تر بود از شتران سرخ مو ! از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حالى‌كه علىّ را در بعضى از غزواتش به جانشينى خود در مدينه معيّن فرمود - و علىّ گفت : اى رسول‌خدا ! مرا بر زنان و كودكان خليفه نمودى ؟ - شنيدم كه مى‌گفت : « أما ترضى أن تكون منّى بمنزلة هارون من موسى إلا أنّه لا نبوّة بعدى » و شنيدم كه در روز خيبر مى‌گفت : « لاُعطينّ الراية غداً رجلاً يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه

ص: 277

1) . ربيع الابرار ، زمخشرى : 2 / 186 ، النصائح الكافية : 79 ، لاحظ الغدير : 2 / 102 و جلد 10 / 66 .

2) . ابن ابى الحديد معتزلى شافعى ، شرح نهج البلاغة : 4 / 56 ، شرح كلام 56 ، فصل فيما روي من سبّ معاوية و حربه لعلى عليه‌السلام . « إنّ معاوية أمر النّاس بالعراق و الشام و غيرهما بسبّ على عليه‌السلام و البراءة منه و خطب بذلك على منابر الاسلام و صار ذلك سنّة في أيّام بني اميّة إلى أن قام عمر بن عبدالعزيز فأزاله ».

3) . ابن ابى الحديد معتزلى شافعى ، شرح نهج البلاغة : 13 / 222 ، القول في اسلام أبي بكر و عليّ و خصائص كلّ منهما . « فلمّا ولي عمر بن عبدالعزيز كفّ عن شتمه ، فقال الناس : ترك السنة ».

و رسوله » و ما گردن كشيديم و سر برافراشتيم كه شايد ما را بدين امر مأموريت دهد ، پيامبر فرمود : « ادعوا عليّاً » على نزد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمآمد و چشمانش دردناك بود ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آب دهان خود را به چشمان او زد و پرچم جنگ را به او سپرد و خداوند به دست على خيبر را فتح كرد . و چون اين آيه نازل شد : « فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ »⁽¹⁾رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، على و فاطمه و حسنين را فرا خواند و به پروردگار عرض كرد : « اللهمّ هؤلاء أهل بيتى ! ؛ پروردگارا ! اين‌ها اهل‌بيت من هستند » .⁽²⁾

« عن عامر بن سعد بن أبي وقاص عن أبيه قال : أمر معاوية بن أبي سفيان سعدا فقال : ما منعك أن تسبّ أباتراب ؟ فقال : أما ما ذكرت ثلاثا قالهنّ له رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمفلن أسبّه لأن تكون لي واحدة منهنّ أحبّ إليّ من حمر النّعم ، سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقوله له خلّفه في بعض مغازيه ، فقال له عليّ عليه‌السلام : يا رسول اللّه ! خلّفتني مع النّساء و الصبيان ! فقال له رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : أما ترضى أن تكون منّي بمنزلة هارون من موسى إلا أنّه لا نبوّة بعدي . و سمعته يقول يوم خيبر : لأعطينّ الراية رجلاً يحبّ اللّه و رسوله و يحبّه اللّه و رسوله . قال : فتطاولنا لها ، فقال : ادعوا لي عليّا ، فاُتي به أرمد ، فبصق في عينه و دفع الرّاية إليه ، ففتح اللّه عليه . و لمّا نزلت هذه الآية : « فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ »دعا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمعليّا و فاطمة و حسنا و حسينا ، فقال : اللّهم ! هؤلاء أهلى ».

بلاذرى مى‌نويسد : معاويه طبق نامه‌اى به مغيرة بن شعبه دستور سبّ و شتم حضرت على [ عليه‌السلام ] را داد و چنين نوشت : « أظهر شتم علىّ و تنقّصه ».⁽³⁾

ابن اثير در تاريخش مى‌نويسد :

از جمله شروطى كه امام مجتبى در صلحنامه با معاويه ذكر كرد اين بود كه به اميرالمؤمنين دشنام ندهد و او قبول نكرد . امام مجتبى از معاويه خواست كه در حضورش به اميرالمؤمنين دشنام ندهد ، قبول كرد ولى به وعده‌اش وفا نكرد . ( معاويه با گستاخى و با زير پاگذاشتن عهدنامه‌اى كه با امام حسن

ص: 278

1) . آل عمران : 61 .

2) . مسلم بن حجاج نيشابورى ، صحيح مسلم : 4 / 108 ، كتاب الفضائل ، باب من فضائل علي بن ابي طالب عليه‌السلام ، ابن حجر عسقلانى ، الاصابة : 2 / 503 ، ابن اثير جزرى ، اسد الغابة : 4 / 25 و 26 .

3) . بلاذرى ، أنساب الأشراف : 5 / 30 ، شرح حال معاوية .

بسته بود ، آشكارا و در حضور امام حسن و امام حسين به سبّ و لعن اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌پرداخت ) .⁽¹⁾

« و كان الذي طلب الحسن من معاوية ... . و أن لا يشتم عليّا ، فلم يجبه إلى الكفّ عن شتم عليّ ، فطلب أن لا يُشْتَم عليّ و هو يسمع ، فأجابه إلى ذلك ، ثمّ لم يف له به ايضا ».

معاويه آنقدر به دشمنى با اميرالمؤمنين عليه‌السلام و سبّ آن حضرت ادامه داد تا جايى كه در تواريخ نقل شده :

كانت بنو اُميّة إذا سمعوا بمولود اسمه عليّ قتلوه ؛⁽²⁾

دشمنى و عداوت بنى اميّه با على [ عليه‌السلام ] به جايى رسيده بود كه هر نوزادى را كه اسمش على بود ، به قتل مى‌رساندند .

ابن قتيبه مى‌نويسد :

( هر محدّثى كه نامى از حضرت على مى‌برد يا حديثى درباره فضائل ايشان بيان مى‌كرد ، طرد مى‌كردند ) بسيارى از محدّثان از بازگو كردن فضائل حضرت على خوددارى نموده و به جمع آورى فضائل ساختگى معاويه و عمرو بن عاص پرداختند . هدف اصلى آنان از جمع آورى فضائل ساختگى معاويه و عمرو بن عاص تنقيص حضرت على بود ، نه جمع آورى فضيلت براى معاويه و عمرو بن عاص .⁽³⁾

« تحامى كثير من المحدّثين أن يحدّثوا بفضائله ... . حتّى تحامى كثير من المحدّثين أن يتحدّثوا بها و عنوا بجمع فضائل عمرو بن العاص و معاوية - يعنى الموضوعة - كأنّهم لا يريدونهما بذلك و إنّما يريدونه ».

ص: 279

1) . ابن اثير جزرى شافعى ، الكامل في التاريخ : 2 / 446 حوادث 41 هجرى قمرى ، ذكر تسليم الحسن بن على عليهماالسلام الخلافة إلى معاوية . الغدير : 10 / 368

2) . مزى ، تهذيب الكمال في أسماء الرجال : 13 / 266 شرح حال على بن رباح ، ش 4651 ، ذهبى سلفى ، سير أعلام النبلاء : 5 / 102 ، شرح حال على بن رباح ، ش 35 ، و تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام : 7 / 427 ، حوادث و وفيات 101 - 120 هجرى قمرى ، شرح حال على بن رباح ، ش 505 ، و ابن حجر عسقلانى شافعى در تهذيب التهذيب : 7 / 281 ، شرح حال على بن رباح ، ش 541 .

3) . غماري ، فتح الملك العلي بصحة حديث باب مدينة العلم علي : 274 ، به نقل از ابن قتيبه در « الاختلاف في اللفظ و الردّ على الجهمية و المشبهة » : 41 .

طعن هفتم : شهادت امام مجتبى عليه‌السلام

معاويه به همسر امام حسن عليه‌السلام « جعده دختر اشعث » وعده داد كه در صورت قتل و مسموم كردن امام به زهر ، اموال بسيارى به او هديه دهد و وى را به ازدواج پسرش يزيد در آورد ، اما پس از شهادت امام عليه‌السلام تنها اموال را به او داد و از ازدواج جعده و يزيد ممانعت كرد .⁽¹⁾

بارى ، معاويه شقاوت و بى‌دينى‌اش به اين حدّ و اندازه بود كه امام مجتبى عليه‌السلام - كه فضائل و مناقبش مسلّم بين خاصه و عامه است⁽²⁾

المقصد الرابع و المقصد الخامس فى فضائل الحسنين عليهماالسلام من طريق العامة .

- را به دست زنش « جُعْدَة بنت اشعث » مسموم و شهيد كرد و بدين جهت به منظور و مراد خويش نائل آمد .⁽³⁾

طعن هشتم : وليعهدى يزيد

معاويه ، امام حسن عليه‌السلام را به صلح دعوت كرد ، امام حسن عليه‌السلام هم به امر الهى چاره‌اى جز صلح نداشت ، چون زيان صلح كمتر از جنگ با وى ، و محذورش نيز سهل‌تر است . به ويژه بعد از آن‌كه معاويه در صلحنامه همه شروط امام حسن عليه‌السلام را پذيرفت ، و خود او آن را آغاز كرد و در عراق و شام آن را بر ملا ساخت . بسيارى از مورّخان مانند طبرى⁽⁴⁾و ابن اثير⁽⁵⁾روايت نموده‌اند كه معاويه نامه سفيد مهر كرده‌اى براى امام حسن عليه‌السلام فرستاد و جداگانه به وى نوشت كه هر چه مى‌خواهى در اين نامه كه پاى آن را مهر كرده‌ام ، شرط كن كه آن را مى‌پذيرم .

ص: 280

1) . أسد الغابة : 2 / 15 ، الاستيعاب : 1 / 376 .

2) . لاحظ كتاب فضائل الخمسة من الصحاح الستّة : 3 / 205 - 313 ،

3) . الطبقات الكبرى لابن سعد ، ترجمة الحسن على عليهماالسلام : 84 ، المستدرك على الصحيحين : 3 / 176 ، تاريخ ابوالفداء : 1 / 183 ، استيعاب ابن عبدالبرّ : 1 / 383 ، مروج الذهب : 2 / 50 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 / 4 و 7 و 468 ، مقاتل الطالبين : 57 ، ترجمة الحسن بن على عليهماالسلام من تاريخ دمشق : 211 ، تهذيب الكمال : 6 / 251 - 253 ، سير اعلام النبلاء : 3 / 245 ، اسد الغابة : 2 / 9 ، تهذيب التهذيب : 2 / 260 .

4) تاريخ طبرى : 6 / 93 .

5) تاريخ ابن اثير : 3 / 162 .

سپس نامه و صحيفه سفيد مهر كرده را به وسيله عبداللّه عامر براى امام حسن عليه‌السلام فرستاد ، ولى امام حسن عليه‌السلام نخواست شروط صلح به خط خود او باشد لذا آن را بر عبداللّه عامر املاء كرد و عبداللّه همان‌طور كه امام حسن عليه‌السلام مى‌فرمود مى‌نوشت ، معاويه همه شروط را با خط خود نوشت و پاى آن را مهر كرد و پيمان‌هاى موكّد و وعده‌هاى محكمى داد كه همه آن‌ها را عمل كند ، سپس همه رؤساى شام را بر آن گواه گرفت و آن‌ها نيز پاى عهد نامه را مهر كردند و به وسيله عبداللّه عامر براى امام حسن عليه‌السلام فرستاد .⁽¹⁾

معاويه صلح نامه را به اين عبارت ختم كرد : « بر معاوية بن ابى‌سفيان است كه بار رعايت عهد و پيمان خدا و هر چه را خدا از بندگانش پيمان گرفته است ، تعهّدات خود را عمل نمايد . » ولى معاويه تمام پيمان‌هاى خود را زير پا نهاد⁽²⁾و در مقابل امام حسن و امام حسين عليهماالسلام در مسجد كوفه - كه مملوّ از مردم بود و صلح را جشن گرفتند - به اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و امام حسن عليه‌السلام دشنام داد ! معاويه به اين عمل زشت خواست مردم كوفه را ذليل كند بلكه مى‌خواست دشمنى خود را به خدا و رسول ظاهر نمايد ، ولى امام حسن عليه‌السلام پس از سخنان معاويه به منبر رفت آنچه شايسته حق و اهل حق بود و موجب خوارى باطل و اهل آن بود به زبان آورد .⁽³⁾

معاويه سياست خود را با هر عمل كه مخالف كتاب و سنّت بود - از قبيل كشتن افراد بى‌گناه و پاك و بى‌احترامى به اعراض و نواميس مسلمين و غارت اموال مردم و به كار گماشتن ملحدين و منافقين و ... و مسموم ساختن امام مجتبى عليه‌السلام - تكميل كرد ، تا بدين گونه راه را براى فرزند پليد ، شراب خوار و هتّاكش يزيد ، هموار سازد .

ص: 281

1) . الامامة والسياسة ابن قتيبه دينورى : 200 .

2) . الطبرى : 4 / 124 ، الامامة والسياسة : 164 طبع 1 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 / 16 ، الغدير : 11 / 17 . « قال معاوية : ألا إنّ كلّ شى‌ء أعطيته الحسن بن علىّ تحت قدمىّ هاتين لا أفى به ».

3) . مراجعه شود به خطابه حضرت در كتاب « صلح الحسن عليه‌السلام » تأليف شيخ راضى آل ياسين ، الارشاد ، الشيخ المفيد رحمه‌الله : 275 : « كلامه عليه‌السلام لمّا نقض معاوية بن ابى‌سفيان شروط الصلح ».

يزيدى كه آن همه فجايع را در مكه و مدينه و كربلا به راه انداخت و هر روزى كه از عمر دولتش مى‌گذشت ، جنايتى مرتكب مى‌شد و با خدا و رسول به محاربه بر مى‌خاست ، اعمال ناشايست و زننده‌اى كه جا داشت آسمان‌ها از ارتكاب آن فرو ريزد و زمين منفجر شود و كوهها متلاشى گردد .

بارى ، معاويه طبق قرار داد صلح با امام حسن عليه‌السلام حق تعيين جانشين نداشته ،⁽¹⁾

و بايد امر خلافت پس از خود را ... اما او عهد شكنى كرد و با اين شرط - و ساير شرطها - مخالفت نموده و يزيد را تعيين كرد . پس خلافت يزيد مشروع نبوده و او فردى خارج از تعهدات پدرش است .

ابن حجر مى‌نويسد :

هذا ما صالح عليه الحسن معاوية ... . و ليس لمعاوية أن يعهد إلى أحد من بعده عهدا بل يكون الأمر بعده شورى بين المسلمين ؛⁽²⁾

معاويه حق ندارد پس از خود ، خلافت را به كسى واگذار كند ، بلكه اين امر پس از او به عنوان شورا بين مسلمين خواهد بود .

چنان‌كه با اقرارى كه خود معاويه مى‌كند خلافت او هم مشروعيت نداشته است . او در نامه‌اى كه به محمّد بن ابى‌بكر مى‌نويسد ، اعتراف مى‌كند كه حق خلافت با حضرت على عليه‌السلام بوده ولى ابوبكر و عمر آن را غصب كرده⁽³⁾

ص: 282

1) . قال أبوالفرج الاصبهانى : كان الحسن عليه‌السلام شرط على معاوية فى شروط الصلح أن لا يعهد إلى أحد بالخلافة بعده و أن تكون الخلافة له من بعده و أراد معاوية البيعة لابنه يزيد ... . ( الغدير : 11 / 19 )

2) . مطالب السؤول في مناقب آل الرّسول ، محمد بن طلحة الشافعى : 357 ، كشف الغمة : 193 ، ينابيع المودّة : 425 ، البدء و التاريخ : 5 / 236 ، الصواعق ، ابن حجر هيثمى : 2 / 399 ، بحار الانوار : 44 / 65 ، الغدير : 11 / 6 ، اعيان الشيعة : 570 .

3) . ابن ابى الحديد مى‌نويسد : « فلمّا اختار اللّه لنبيّه ما عنده ، و أتمّ له ما وعده و أظهر دعوته و أفلج حجّته ، قبضه اللّه إليه ، فكان أبوك و فاروقه أوّل من ابتزّه و خالفه على ذلك ، اتّفقا و اتّسقا ثمّ دعواه إلى أنفسهما » . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 3 / 190 ، سير اعلام النبلاء : 10 / 464 ، تاريخ بغداد : 11 / 364 ، بحار الانوار : 33 / 577 ، وقعة الصفين : 120 .

و خلافت آن‌ها هم مشروعيّت نداشته است .⁽¹⁾

« و كتب محمّد بن أبيبكر إلى معاوية احتجاجا عليه « بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِيبَكْرٍ إِلَى الْغَاوِي

مُعَاوِيَةَ بْنِ صَخْرٍ سَلاَمُ اللَّهِ عَلَى أَهْلِ طَاعَةِ اللَّهِ مِمَّنْ هُوَ أَهْلُ دِينِ اللَّهِ وَ أَهْلُ وَلاَيَةِ اللَّهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ بِجَلاَلِهِ وَ سُلْطَانِهِ خَلَقَ خَلْقاً بِلاَ عَبَثٍ مِنْهُ وَ لاَ ضَعْفٍ بِهِ فِي قُوَّةٍ وَ لَكِنَّهُ خَلَقَهُمْ عَبِيداً فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ وَ غَوِيٌّ وَ رَشِيدٌ ثُمَّ اخْتَارَهُمْ عَلَى عِلْمٍ مِنْهُ وَ اصْطَفَى وَ انْتَجَبَ مِنْهُمْ مُحَمَّداً صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وَ اصْطَفَاهُ لِرِسَالَتِهِ وَ ائْتَمَنَهُ عَلَى وَحْيِهِ فَدَعَا إِلَى سَبِيلِ رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ وَ أَنَابَ وَ أَسْلَمَ وَ سَلَّمَ أَخُوهُ وَ ابْنُ عَمِّهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عليهماالسلام فَصَدَّقَهُ بِالْغَيْبِ الْمَكْتُومِ وَ آثَرَهُ عَلَى كُلِّ حَمِيمٍ وَ وَقَاهُ مِنْ كُلِّ مَكْرُوهٍ وَ وَاسَاهُ بِنَفْسِهِ فِي كُلِّ خَوْفٍ وَ قَدْ رَأَيْتُكَ تُسَاوِيهِ وَ أَنْتَ أَنْتَ وَ هُوَ هُوَ الْمُبَرِّزُ وَ السَّابِقُ فِي كُلِّ خَيْرٍ وَ أَنْتَ اللَّعِينُ بْنُ اللَّعِينِ لَمْ تَزَلْ أَنْتَ وَ أَبُوكَ تُبْغَضَانِ وَ تَبْغِيَانِ فِي دِينِ اللَّهِ الْغَوَائِلَ وَ تَجْتَهِدَانِ عَلَى إِطْفَاءِ نُورِ اللَّهِ تَجْمَعَانِ الْجُمُوعَ عَلَى ذَلِكَ وَ تَبْذُلاَنِ فِيهِ الْأَمْوَالَ وَ تُحَالِفَانِ عَلَيْهِ الْقَبَائِلَ عَلَى ذَلِكَ مَاتَ أَبُوكَ وَ عَلَيْهِ خَلَفْتَهُ أَنْتَ فَكَيْفَ لَكَ الْوَيْلُ تَعْدِلُ عَنْ عَلِيٍّ وَ هُوَ وَارِثُ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ وَ وَصِيُّهُ وَ أَوَّلُ النَّاسِ لَهُ اتِّبَاعاً وَ آخِرُهُمْ بِهِ عَهْداً وَ أَنْتَ عَدُوُّهُ وَ ابْنُ عَدُوِّهِ فَتَمَتَّعْ بِبَاطِلِكَ مَا اسْتَطَعْتَ وَ تَبَدَّدْ بِابْنِ الْعَاصِ فِي غَوَايَتِكَ فَكَأَنَّ أَجَلَكَ قَدِ انْقَضَى وَ كَيْدَكَ قَدْ وَهَى ثُمَّ تَسْتَبِينُ لَكَ لِمَنْ تَكُونُ الْعَاقِبَةُ الْعُلْيَا « وَ السَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى » » .

و معاويه در پاسخ او نوشت :

« هَذَا إِلَى الزَّارِي عَلَى أَبِيهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِيبَكْرٍ سَلاَمٌ عَلَى أَهْلِ طَاعَةِ اللَّهِ ، أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِي كِتَابُكَ تَذْكُرُ فِيهِ مَا اللَّهُ أَهْلُهُ فِي قُدْرَتِهِ وَ سُلْطَانِهِ مَعَ كَلاَمٍ أَلَّفْتَهُ وَ رَصَفْتَهُ لِرَأْيِكَ فِيهِ وَ ذَكَرْتَ حَقَّ عَلِيٍّ وَ قَدِيمَ سَوَابِقِهِ وَ قَرَابَتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلموَ نُصْرَتَهُ وَ مُوَاسَاتَهُ إِيَّاهُ فِي كُلِّ خَوْفٍ وَ هَوْلٍ وَ تَفْضِيلَكَ عَلِيّاً وَ عَيْبَكَ لِي بِفَضْلِ غَيْرِكَ لاَ بِفَضْلِكَ فَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَرَفَ ذَلِكَ عَنْكَ وَ جَعَلَهُ لِغَيْرِكَ وَ قَدْ كُنَّا وَ أَبُوكَ مَعَنَا فِي زَمَنِ نَبِيِّنَا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نَرَى حَقَّ عَلِيٍّ عليه‌السلام لاَزِماً لَنَا وَ سَبْقَهُ مُبَرِّزاً عَلَيْنَا فَلَمَّا اخْتَارَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ مَا عِنْدَهُ وَ أَتَمَّ لَهُ مَا وَعَدَهُ قَبَضَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ- وَ كَانَ أَبُوكَ وَ فَارُوقُهُ أَوَّلَ مَنِ ابْتَزَّهُ وَ خَالَفَهُ عَلَى ذَلِكَ وَ اتَّفَقَا ثُمَّ دَعَوَاهُ إِلَى أَنْفُسِهِمَا فَأَبْطَأَ عَلَيْهِمَا فَهَمَّا بِهِ الْهُمُومَ وَ أَرَادَا بِهِ الْعَظِيمَ فَبَايَعَ وَ سَلَّمَ لِأَمْرِهِمَا لاَ يُشْرِكَانِهِ فِي أَمْرِهِمَا وَ لاَ يُطْلِعَانِهِ عَلَى سِرِّهِمَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ مِنْ أَمْرِهِمَا مَا قَضَى ثُمَّ قَامَ بَعْدَهُمَا ثَالِثُهُمَا يَهْدِي بِهُدَاهُمَا وَ يَسِيرُ بِسِيرَتِهِمَا فعتبه فَعِبْتَهُ أَنْتَ وَ صَاحِبُكَ حَتَّى طَمَعَ فِيهِ الْأَقَاصِي مِنْ أَهْلِ الْمَعَاصِي حَتَّى بَلَغْتُمَا مِنْهُ مُنَاكُمَا وَ كَانَ أَبُوكَ مَهَّدَ مِهَادَهُ فَإِنْ يَكُ مَا نَحْنُ فِيهِ صَوَاباً فَأَبُوكَ أَوَّلُهُ وَ إِنْ يَكُ جَوْراً فَأَبُوكَ سَنَّهُ وَ نَحْنُ شُرَكَاؤهُ وَ بِهَذَا اقْتَدَيْنَا وَ لَوْ لاَ مَا سَبَقَنَا إِلَيْهِ أَبُوكَ مَا خَالَفْنَا عَلِيّاً وَ لَسَلَّمْنَا لَهُ وَ لَكِنَّا رَأَيْنَا أَبَاكَ فَعَلَ ذَلِكَ فَأَخَذْنَا بِمِثَالِهِ فَعِبْ أَبَاكَ أَوْ دَعْهُ وَ السَّلاَمُ عَلَى مَنْ تَابَ وَ أَنَابَ . »

نقل از احتجاج طبرسى : 1 / 184

حاصل آن‌كه : معاويه پسر ناپاك و ملعون و سگ‌باز و شراب‌خوار ملحدِ خودش⁽²⁾را خليفه بر مسلمين قرار داد تا اين‌كه امام حسين عليه‌السلام را به شهادت رسانيد و زنانش

ص: 283

1) . متن نامه جناب محمّد بن ابى‌بكر به معاويه ملعون اين است :

2) . الامامة و السياسة : 1 / 160 .

را اسير كرد .⁽¹⁾و اين جنايت يزيد نسبت به امام حسين عليه‌السلام و اولاد و اصحابش از مسلّمات تاريخ شيعه و مخالفين است .

اين وليعهد جانى و عيّاش ، ذرّه‌اى به دين اسلام معتقد نبود . جناياتى بزرگ - علاوه بر واقعه جانگداز كربلا - مرتكب شد كه خواندن و نوشتن آن دشوار است . اين وليعهد جنايت كار ، كعبه را خراب كرد ،⁽²⁾و شهر مدينه را غارت كرد⁽³⁾و اموال و زنان اهل مدينه را تا سه روز بر لشكريانش مباح داشت تا هر چه خواهند از اموال ايشان غنيمت گيرند و با زنان و دختران زنا كنند ، لشكر شام كه اصلاً دين نداشتند و به حكم « النّاس على دين ملوكهم »⁽⁴⁾آئينى جز آئين يزيد نمى‌دانستند ، دست تعدّى بر اموال و اعراض مسلمانان گشودند و فسق و فساد و زنا را مباح ساختند تا به حدّى كه نقل شده كه در مسجد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم زنا كردند !⁽⁵⁾و مدائنى روايت كرده كه : بعد از واقعه حرّه ، هزار زن بى‌شوهر فرزند زنا متولّد كردند و ايشان را « اَوْلاد الحَرّة » ناميدند ،⁽⁶⁾و به قولى ديگر ده هزار زن ،⁽⁷⁾و در « اخبار الدُّوَل قرمانى » است كه با هزار دختر باكره زنا كردند !⁽⁸⁾در واقعه حرّه تعداد ده هزار و هفتصد و هشتاد نفر از مهاجرين و انصار و فرزندان ايشان و ديگر مسلمانان به قتل رسيدند .⁽⁹⁾و صدها

ص: 284

1) . الامامة و السياسة : 1 / 7 .

2) . همان : 1 / 13 .

3) . همان : 1 / 193 .

4) . يعنى : مردم پيوسته روى سنّت طبيعى و پيروى از حواس نه از روى منطق و تعقّل ، دين و آئين خود را بر اساس دينِ حاكمان و شاهان خود قرار مى‌دهند .

5) . تذكرة الخواص : 259 .

6) . تاريخ الاسلام ، حوادث 80 - 61 .

7) . تذكرة الخواص : 260 .

8) . أخبار الدُّوَل : 130 . چنان‌كه سيوطى در تاريخ خلفا به آن تصريح كرد ، و در تعليقه كتاب « النصّ و الاجتهاد : 466 » مرحوم سيّد شرف الدّين ، به بعضى از اين قضايا اشاره نمودند .

9) . الامامة و السياسة ابن قتيبة و ديگر مورّخان اهل خلاف . هم‌چنين به كتاب مروج الذهب : 3 / 84 - 85 ، و تذكرة الخواص : 259 ، مراجعه كنيد .

جنايات ديگر كه يزيد خون خوار در مدت كوتاه عمر خود انجام داد و روى تاريخ را سياه كرد !⁽¹⁾

معاويه چنين فرزند لعين و ناپاكى را بر تخت خلافت اسلامى و امامت مسلمين نشاند و به جامعه اسلام تحميل نمود .

حمله به شهر مدينه و قتل عام هزاران نفر از صحابى و تابعين به فرماندهى مسلم بن عقبه⁽²⁾در واقعه حرّه ، از جانب معاويه از پيش طرّاحى شده بود و به دستور معاويه صورت گرفت .

چنان‌كه سمهودى شافعى مى‌نويسد :

معاويه در هنگام احتضار و جان دادن ، فرزندش را احضار كرده و گفت : اهل مدينه بالأخره با تو درگير مى‌شوند ، پس اگر اين اتفاق روى داد ، مسلم بن عقبه را به جنگ با آنان بفرست ؛ چون به خير خواهى و وفادارى او نسبت به ( حكومت ) ما كاملاً واقف هستم ... .⁽³⁾

« أخرج ابن أبي خيثمة بسند صحيح إلى جويريّة بن أسماء : سمعت أشياخ أهل المدينة يتحدّثون أنّ معاوية لمّا احتضر ، دعا يزيد ، فقال له : إنّ لك من أهل المدينة يوما ، فإن فعلوها فارمهم بمسلم بن عقبة فإنّي عرفت نصيحته ... » .

ص: 285

1) . از عجايب اين است كه : ابن تيميّة از هجوم امويان به مدينه منوّره و خون ريزى‌ها و هتك حرمت و تجاوز به زنان و دختران مسلمان در مدينه منوّره دفاع مى‌كند . و مى‌نويسد : فإنّ أهل المدينة النبويّة نقضوا بيعته و أخرجوا نوابه و أهله ، فبعث إليهم جيشا و أمره إذا لم يطيعوه بعد ثلاث أن يدخلها بالسّيف و يبيحها ثلاثا ، فصار عسكره في المدينة النبويّة ثلاثا يقتلون و ينهبون و يفتضون الفروج المحرّمة . ثمّ أرسل جيشا إلى مكّة المشرفة ، فحاصروا مكّة و توفّي يزيد و هم محاصرون مكة ، و هذا من العدوان و الظلم الذي فعل بأمره ... . و مع هذا فإن كان فاسقا أو ظالما فاللّه يغفر للفاسق و الظالم لا سيّما إذا أتى بحسنات عظيمة . و قد روى البخاري في صحيحه عن ابن عمر أنّ النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قال : « أوّل جيش يغزو القسطنطنيّة مغفور له » و أوّل جيش غزاها كان أميرهم يزيد بن معاوية ؛ يعنى اول لشكرى كه در قسطنطنيه به جنگ دشمن مى‌رود ، مورد عفو و غفران خداوند قرار مى‌گيرد . يزيد فرمانده سپاهى بود كه براى اولين بار به قسطنطنيه رفت . مجموع فتاوى ابن تيميّة : 3 / 254 ، فصل في وجوب الاقتصاد و الاعتدال في أمر الصحابة

2) . وفاء الوفاء : 1 / 131 ، اخافة بسر الحرمين ، و تاريخ الطبرى : 2 / 118 .

3) . وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى : 1 / 130 ، دار الكتب العلميّة ، بيروت .

طعن نهم : قتل مهاجرين و انصار

صاحب كتاب « الهاويه » روايت كرده كه : معاويه چهل هزار نفر از مهاجران و انصار و فرزندان‌شان را به قتل رساند ! ! در حالى‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمودند : « هر كس در كشتن مسلمانى يارى كند - هر چند به كلمه‌اى باشد - در قيامت به گونه‌اى با خداوند ديدار مى‌نمايد كه بر پيشانى‌اش نوشته‌اند از رحمت خدا نااميد است »⁽¹⁾در همان كتاب از ابن مسعود روايت كرده كه : « هر چيزى آفتى دارد ، آفت اين دين بنى‌اميه‌اند . »⁽²⁾بسر بن ارطاة به دستور معاويه سى هزار مسلمان مؤمن را به قتل رساند .⁽³⁾

ابن اعثم مى‌نويسد :

معاويه خود دستورِ به دار آويختن گروهى از شيعيان را صادر كرد ،⁽⁴⁾« زياد بن ابيه » كه از طرف معاويه والى بصره و كوفه بود ، شيعيان را در مسجد جمع مى‌كرد تا از على اظهار بيزارى جويند ،⁽⁵⁾او در بصره نيز در جستجوى شيعيان بود و با يافتن آن‌ها آنان را به قتل مى‌رساند .⁽⁶⁾عده‌اى از صحابه و تابعين به دستور معاويه به شهادت رسيدند . در سال 53 هجرى معاويه حجر بن عدى و اصحابش را ( پس از آن‌كه با آن‌ها پيمان بست و امان‌شان داد برخلاف عهد خود عمل كرد و آن‌ها را ) به شهادت رساند و او اولين كسى بود كه به همراه اصحابش به شيوه قتل صبر در اسلام كشته شد .⁽⁷⁾

ص: 286

1) . سنن ابن ماجه : 2 / 872 .

2) . كنز العمال : 6 / 91 ، تطهير الجنان در حاشيه الصواعق : 143 .

3) . ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه : 2 / 10 ، و ملاحظه شود : مروج الذهب مسعودى : 3 / 21 - 22 . و نيز ابوالفرج اصفهانى ، و سمهودى در تاريخ المدينه ، ابن خلكان و ابن عساكر و طبرى در تاريخ شان ذكر نمودند .

4) . المحبّر : 479 .

5) . مختصر تاريخ دمشق : 9 / 88 .

6) . همان .

7) . مروج الذهب : 3 / 3 - 4 ، سير أعلام النبلاء : 3 / 462 - 466 ، كنزالعمال : 13 / 587 ، اُسد الغابة : 1 / 385 ، الصابة : 1 / 328 .

عمرو بن حمق خزاعى صحابى عظيم را - كه امام حسين عليه‌السلام او را سيّدالشهدا ناميد - بعد از آن‌كه معاويه او را امان داد ، به قتل رساند .⁽¹⁾نسّابه « ابوجعفر محمّد بن حبيب » مى‌نويسد :

معاويه دستور داد سر بريده عمرو بن حمق خزاعى را كه مردى شيعى بود ، بالاى نيزه در بازارها بگردانند .

ابن كثير گويد :

در شام و ديگر شهرها هم سر او را گرداندند و اين اولين سر بود كه آن را گردانده‌اند . آنگاه معاويه سر او را به زنش آمنه دختر شريد فرستاد - در حالى‌كه او در زندان معاويه بود - و سر را در دامن او انداخت ، او دستش را در پيشانى آن گذاشت و دهانش را بوسيد و گفت : مدت‌ها او را از من جدا كرديد آنگاه كشته او را به من پس داديد ... .⁽²⁾

اين جنايتى است كه نخستين بار بر عموى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( يعنى حمزه سيدالشهدا عليه‌السلام ) وارد آمد . و اين عملِ پدر را پسرش يزيد بن معاويه نيز درباره پيشواى جوانان بهشت ( امام حسين عليه‌السلام ) روا داشت ، او و ياران بزرگوارش را با شنيع‌ترين وضعى به شهادت رسانيد و سرهاى گرامى‌شان را بر بالاى نيزه‌ها در شهرها گردانيد تا نفرين و پستى هميشگى خود را در صفحه روزگار به جا گذاشت كه با گذشت روزگاران هرگز شسته نمى‌شود و ننگى ببار آورد كه هميشه بر سر زبان‌ها است .

مالك اشتر يكى از اشراف و بزرگان عرب و يكى از فرماندهان جنگ‌هاى اميرالمومنين عليه‌السلام بود ، معاويه او را در مسير مصر به وسيله سمّ به دست يكى از غلامانش به قتل رسانيد .⁽³⁾رشيد هجرى از شاگردان اميرالمومنين عليه‌السلام و خواص وى بود ،

ص: 287

1) . سير أعلام النبلاء : 4 / 34 - 35 .

2) . المحبّر : 490 .

3) . شذرات الذهب : 1 / 91 .

زياد دستور داد كه از حضرت على عليه‌السلام برائت جسته و او را لعنت كند ، او امتناع ورزيد و لذا دو دست و دو پا و زبان او را بريده و به دار آويخت .⁽¹⁾

اين‌ها نمونه‌اى از جنايات معاويه ملعون است كه در صفحات تاريخ ثبت شد ،⁽²⁾و منشأ همه اين‌ها همان كلام عمر بن خطاب است كه گفت : « إنّ الرجل ليهجر » .

طعن دهم : شرب خمر

اشاره

معاويه در دوران خلافتش شراب مى‌خورد . احمد بن حنبل به نقل از عبداللّه بن بريده مى‌گويد :

روزى با پدرم بريده بر معاويه وارد شديم ، از ما احترام كرد و ما نشستيم و طعام آوردند و تناول نموديم سپس شراب آورد و خودش نوشيد و به پدرم تعارف كرد پدرم گفت : از روزى كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آن را حرام كرده من شراب ننوشيده‌ام .⁽³⁾

اعتراف بزرگان علماى عامه

از جمله طعن بر معاويه اين است كه : بزرگان اهل حديث از عامّه مانند حمّانى ، او را غير مسلمان خوانده ،⁽⁴⁾و جمعى هم شديدا با او دشمنى كردند و از او متنفّر بودند .

ص: 288

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 2 / 294 .

2) . لاحظ الغدير : 10 / 361 . « جنايات معاوية فى صفحات تاريخه السوداء ».

3) . مسند احمد : 5 / 347 . سير اعلام النبلاء ، ذهبى : 5 / 52 ، تاريخ الاسلام ، ذهبى : 7 / 394 ، فتح الملك العلى ، احمد بن الصديق : 151 . علامه امينى رحمه‌الله در الغدير : 10 / 179 - 184 ، تحت عنوان « معاوية و الخمر » مصادر بسيار از عامه ذكر نموده است . « دخلت انا و أبي على معاوية ، فأجلسنا على الفرش ، ثم اتينا بالطعام فأكلنا ثم أتينا بالشراب ، فشرب معاوية ، ثم ناول أبي ، ثم قال : ما شربته منذ حرّمه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ».

4) . معاويه در دوران خلافتش به تجارت و خريد و فروش بت مشغول بود . چنان‌كه ابووائل مى‌گويد : « كنت مع المسروق بالسلسلة ، فمرت به سفائن فيها أصنام من صُفر تماثيل الرجال ، فسألهم عنها ، فقالوا : بعث بها معاوية إلى أرض السند و الهند تُباع له ... ؛ همراه با مسروق در منطقه سلسله بوديم ، به مركب‌هايى كه مجسّمه‌هايى از مس بر آن‌ها بار شده بود ، برخورد كرديم . در باره محموله و صاحب آن‌ها سؤال كرديم ، گفتند : اين بت‌ها به درخواست و سفارش معاويه از سرزمين هِند و سِند تهيه شده است ... ». بلاذرى ، أنساب الأشراف : 5 / 137 ، شرح حال معاويه

مخلد شعيرى مى‌گويد : در جلسه درس عبد الرزاق بوديم كه سخن از معاويه به ميان آمد ، عبد الرزاق گفت : مجلس ما را با ياد نام فرزندان ابوسفيان نجس و كثيف نكنيد .⁽¹⁾

زياد بن ايوب مى‌گويد : از يحيى بن عبدالحميد حمّانى شنيدم كه مى‌گويد : معاويه پيرو آئين اسلام نبود .⁽²⁾هم‌چنين حاكم نيشابورى معاويه را منحرف و گمراه مى‌دانست و در طعن و بدگوئى او كوتاه نمى‌آمد ،⁽³⁾و همچنين على بن جعد او را دشمن داشتند .⁽⁴⁾

فضائل دروغين !

معاويه را از آن جهت خال المؤنين مى‌خوانند كه برادر امّ‌حبيبه⁽⁵⁾

همسر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌باشد ، بر اين اساس برادران همه همسران پيامبر بايد خال المؤنين باشند و از جمله همسران رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم عايشه مى‌باشد كه نزد علماى عامّه هم مقام بالاترى از ام حبيبه دارد و هم پدرش ابوبكر ، از پدر ام حبيبه - ابوسفيان - بالاتر است ، و هم در تاريخ بيشتر مطرح است . از آنجايى كه مسلمين مخصوصاً عامّه محمد بن ابوبكر را خال المؤنين نمى‌دانند ، لذا استفاده از واژه خال المؤنين براى معاويه ، قطعاً دلايل و انگيزه‌هاى سياسى دارد . اين انگيزه‌ها

ص: 289

1) . ميزان الاعتدال : 2 / 610 ، كنت عند عبد الرّزاق فذكر رجل معاوية ، فقال : لا تقذّر مجلسنا بذكر ولد أبي سفيان .

2) . ميزان الاعتدال : 4 / 392 ، سمعت يحيى بن عبد الحميد الحمّانى يقول : كان معاوية على غير ملّة الاسلام .

3) . سير اعلام النبلاء : 17 / 175 ، تذكرة الحفاظ : 3 / 1054 ، المنتظم : 7 / 75 .

4) . سير اعلام النبلاء : 10 / 464 ، تاريخ بغداد : 11 / 364 .

5) . امّ‌حبيبه دختر ابوسفيان و يكى از همسران رسول خدا است كه ابن ابى‌الحديد درباره او مى‌نويسد : كانت تبغض عليّا ، على بن ابى‌طالب را دشمن مى‌داشت . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى‌الحديد : 18 / 65 ، بحارالانوار : 33 / 123 و جلد 38 / 89 . و نيز به كتاب « قاموس الرجال : 12 / 198 » مراجعه شود .

صرفاً مخالفت با خاندان رسالت و عترت و اهل‌بيت نبوت است . همين انگيزه‌هاى سياسى است كه عنوان خال المؤنين را به معاويه‌اى مى‌دهد كه به جنگ با عترت طاهره عليهم‌السلام برخاست . او بعد از جنگ با امام الموحدين اميرالمؤمنين عليه‌السلام ، او را سبّ و لعن مى‌كرد ، و دو فرزند بزرگوارش امام حسن و امام حسين عليهماالسلام را كه ريحانه‌هاى پيامبر و دو سيّد اهل بهشت مى‌باشند ، به قتل رساند .⁽¹⁾نه فقط محمد بن ابوبكر را - كه تربيت شده اميرالمؤنين عليه‌السلام ، فرزند خليفه اول ، برادر عايشه ( كه ام المؤمنين‌اش مى‌دانند ) ، و از شيعيان خالص عترت طاهره عليهم‌السلام مى‌باشد ، - خال المؤنين نمى‌خوانند ، بلكه حتى او را شتم و لعن و سبّ نيز مى‌نمايند . بدتر اين‌كه او را از ارث پدر هم محروم ساختند ، حتى بعد از فتح مصر توسط معاويه و عمرو عاص ، آب را به رويش بستند و او را در شكم الاغ مرده‌اى نهاده ، آتش زدند و شهيدش كردند .

از كسانى كه معاويه را خال المؤنين مى‌خوانند اين سؤل پرسيده مى‌شود كه : آيا خال المؤنين - معاويه - مى‌تواند خال المؤنين ديگرى - محمد بن ابوبكر - را آزار و شكنجه دهد و سپس او را به قتل برساند ؟ اگر پاسخ اين سؤل منفى است ، بنابراين عنوان خال المؤنين براى معاويه ، نبايد ارزشى محسوب شود ! !

و اين نيز شاهدى ديگر بر بطلان طريقه عامه ، است .

تكميل بحث

از جمله شواهد براى بطلان طريقه عامّه ( و مخالفين مذهب ما ) اين است كه : مثل اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليهماالسلام كه امام چهارم آن‌ها است . هر گاه معاويه و عايشه و طلحه و زبير با او جنگ و قتال كنند ، و معاويه در مدت بسيار امر به لعن و سبّ آن حضرت كند ، اين قبايح و جنايات را ناديده مى‌گيرند و خود را راضى مى‌كنند به اين بهانه كه بگويند معاويه اجتهاد كرده بود و خطا كرد ، امّا معذور است و عايشه هم از كارش توبه كرد .

ص: 290

1) . با خليفه قرار دادن يزيد پليد و ... . نقشه قتل امام حسين عليه‌السلام را كشيد .

اگر معاويه در اين خطا و اجتهادش ( كه سبّ و لعن نفس پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و برادر آن حضرت و باب مدينه علم نبى و حجّت عظماى پروردگار ) معذور باشد ، پس چرا هر گاه اعاظم علماى اماميّه اجتهاد كنند كه سبّ و لعن شيخَين ( اولى و دومى ) مى‌توان كرد ، ايشان در اين خطا معذور نباشند و واجب القتل باشند ؟

پس اگر ادّعا كنند كه معاويه مرد صالحى بود و در اجتهاد خود كوتاهى نكرده و از راه عصبيّت و حميّت نبوده است ، فلذا معذور است . ما هم همين دعوى را در حق علماى خود مى‌كنيم . همان‌طورى كه مخالفين از ما نمى‌پذيرند ما هم ادعاى آن‌ها را نمى‌پذيريم .

چنان‌كه در حديث مسلّم از خاصّه و عامّه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم روايت شده است كه فرمودند : « يا عليّ حربك حربي و سلمك سلمي »⁽¹⁾جنگ با على عليه‌السلام ، جنگ با پيامبر است و همان‌طورى كه جنگ و قتال با پيامبر كفر است ، هم‌چنين جنگ با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام كفر است .

نكته قابل توجه اين است كه بزرگان عامّه نظير ابن تيميّه و عينى و ابن حجر و فيروز آبادى و ... اعتراف كرده‌اند كه تمامى احاديثى كه در فضيلت معاويه نقل مى‌كنند ، دروغ است و حتى يك روايت صحيح در فضل او نداريم ! !

ابن تيميه مى‌گويد :

طائفة وضعوا لمعاوية فضائل و رووا الحديث عن النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم في ذلك كلّها كذب ؛⁽²⁾

ص: 291

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 2 / 296 ، ج 18 / 24 ، ج 20 / 221 ، المناقب الموفق الخوارزمى : 129 ، كشف الغمّة : 1 / 291 ، ينابيع المودّة القندوزى : 1 / 172 ، 200 ، 253 ، امالى الصدوق : 156 مجلس 21 حديث 1 ، و صفحه 656 مجلس 83 حديث 2 ، الغارات : 1 / 62 ، شرح الاخبار القاضى النعمان : 1 / 216 ، ج 2 / 102 ، امالى الطوسى : 364 ، 486 ، مناقب آل ابى‌طالب : 3 / 18 ، العمدة ابن البطريق : 214 ، 450 ، الصراط المستقيم : 1 / 200 ، 334 ، بحارالانوار : 26 /349 و ج 27 / 203 و ج 32 / 93 و 217 و321 .

2) . منهاج السنة : 2 / 207 .

طائفه‌اى براى معاويه فضائل جعل كردند و از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در اين باره حديث روايت كردند كه همه دروغ است .

عينى مى‌گويد :

اگر بگوئيد : در فضيلت معاويه احاديث زيادى نقل شده است ، مى‌گوئيم : آرى ، ولى هيچ كدام از نظر سند صحيح نيست ! اين معنا را علمايى همچون اسحاق بن راهويه و نسايى و ديگران نيز گفته‌اند . از اين رو بخارى در عنوان بحث معاويه گفته است : « باب ذكر معاويه » نام خود معاويه را آورد ، و نگفته « باب فضل و يا مناقب معاويه » ؛ چون مناقب و فضائل او به سند صحيح نرسيده است .⁽¹⁾

شوكانى مى‌گويد :

اتّفق الحفاظ على أنّه لم يصح في فضل معاويه حديث ؛⁽²⁾

به اتفاق همه محدّثين حتى يك حديث صحيح در فضيلت معاويه نداريم .

ابن حجر در شرح حال اسحاق بن محمّد سوسى مى‌گويد :

اين شخص همان جاهل و نادانى است كه احاديث جعلى و دروغ را در فضيلت معاويه آورده است . و عبيداللّه سقطى از او نقل مى‌كند ، و فرد متّهم به دروغ و جعل ، يكى از آن دو نفر است .⁽³⁾

بارى ، اگر بخواهيم اعمالى را كه معاويه مرتكب شده و احكامى را كه تغيير داده

ص: 292

1) . عمدة القارى : 16 / 249 . « فإن قلت : قد ورد في فضيلته - معاوية - أحاديث كثيرة . قلت : نعم ، و لكن ليس فيها حديث يصح من طريق الأسناد . نصّ عليه ابن راهويه و النسايي و غيرهما . فلذلك قال البخاري : باب ذكر معاوية و لم يقل : فضله ، و لا منقبته ».

2) . الفوائد المجموعة : 407 ، انظر : 423 ح 192 .

3) . لسان الميزان : 1 / 374 . سفر السعاده فيروز آبادى : 2 / 420 ، كشف الخفاء عجلونى : 420 ، عمدة القارى : 16 / 249 شماره 254 . « ذلك الجاهل الذي أتى بالموضوعات السمجة في فضائل معاوية ، رواها عبيداللّه السقطي عنه فهو المتّهم بها او شيخه ».

و حدودى را كه تعطيل نموده ، و حوادث دردناك و جرائم بى‌شمار او را شرح دهيم اين مختصر گنجايش آن را ندارد .⁽¹⁾

الف) معاويه ، زياد را به پدر خود ملحق كرد . با اين‌كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « الولد للفراش و للعاهر الحجر »

ب) يزيد پليد را وليعهد خود كرد و بر مسلمان مسلّط نمود . و يزيد كرد ، آنچه كرد .

ج) بُسر بن أرطاة را به يمن - كه اهالى آن از شيعيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام بودند - فرستاد ، و او بچه‌هايشان را مى‌كشت ، و زنانشان را اسير مى‌كرد . و جنايات وحشتناك و جانگداز بُسر نسبت به اطفال عبيداللّه بن عباس ، در تاريخ ذكر شده است .

د) امام حسن مجتبى عليه‌السلام را با سمّى كه براى همسرش - جعده دختر اشعث - فرستاده ، شهيد كرد . حجر بن عدى و عمر بن حمق را به جرم ولايت و محبّت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به قتل رسانيد .

ه) اعمال ننگين و ظالمانه او و عمّال وى مثل : زياد بن ابيه ، مروان حكم ، سمرة بن جندب ، مغيرة بن شعبه ... . در تاريخ ثبت شده است .

و) دشمنى او با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، كه از مسلّمات تاريخ است . و همين در كفر او بس است . مرحوم سيّد شرف الدين روايات بسيار در اهميت ولايت و محبّت اميرالمؤمنين عليه‌السلام از طريق عامّه ذكر نمود ، مثل : ما عن ابن عبّاس : نظر النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم إلى عليّ فقال : يا علي أنت سيّد في الدنيا ، سيّد في الآخرة ، حبيبك حبيبي و حبيبي حبيب اللّه و عدوّك عدوّي و عدوّي عدوّ اللّه عزّوجلّ ، والويل لمن أبغضك بعدى . أخرجه الحاكم في اول ص 129 من الجزء الثالث من المستدرك ، ثمّ قال : هذا حديث صحيح على شرط مسلم و لم يخرجاه .

ز) معاويه در نماز و منبر لعن اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌كرد و مردم را وادار به لعن بر آن حضرت مى‌نمود ، با اين‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « من سبّ عليّا فقد سبّني » لعن و سبّ اميرالمؤمنين على عليه‌السلام لعن و سبّ من است .

ح) با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام جنگ كرد . با اين‌كه رسول‌خدا

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « حرب علي حربي و سلمه سلمى » و فرمود : « أنا حرب لمن حاربهم و سلم لمن سالمهم و عدوّ لمن عادلهم » و « اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه » و ... .

ط) احاديث دروغين بسيار در مذمت و سرزنش اميرالمؤمنين عليه‌السلام جعل نمود .

ى) به عهد و پيمانش به امام حسن مجتبى عليه‌السلام عمل نكرد ... .

براى اطلاع به مصادر اين موارد ده‌گانه به تعليقه و حواشى « النص و الاجتهاد » مراجعه شود .

چنان‌كه گنجايش ندارد كه اعمال و جنايات عُمّال او را شرح دهد ، مانند : مغيرة بن شعبه ، عمروعاص ، بُسْر بن ارطاة ،⁽²⁾

او بُسر بن ارطاة را با لشكرى خونخوار به مدينه و به يمن فرستاد كه او تنها در يمن ، سى هزار زن و مرد و پير و جوان و حتّى كودكان شير خوار را كشت ، و سه روز ناموس مردم را بر سربازان خود حلال كرد . زنان يمن را كه شيعى بودند و اسير كردند ، در بازار به معرض فروش گذاشت . و اعمالى انجام داد كه هر صاحب ترحّمى از شنيدن آن شرم دارد . حال آيا معاويه مسلمان است ؟ !( كامل ابن اثير : 3 / 166 ، تاريخ شيعه ، مظفر : 208 ) او پسر بچه‌هاى ابن عبّاس را ( كه والى يمن بود ) در حالى سر از بدن جدا كرد كه مشغول تلاوت قرآن بودند .( كامل ابن اثير : 3 / 166 ) در سال‌هاى بعد ، يزيد به مدينه تاخت ، و سردار جنگى او ، مدينه را قتل عام كرد و خون و عرض مردم را تا سه روز بر لشكريان خود مباح ساخت . ( يعقوبى : 2 / 243 )

و رسوايى به جايى كشيد كه مردم تا چند سال ، در ازدواج دختران شرط بكارت را نمى‌پذيرفتند ، و اين جنايات به اسم دين و اسلام انجام مى‌گرفت ، آن هم توسط كسى كه خود را امام المسلمين مى‌دانست و مدّعى بود كه از اميرالمؤمنين على و امام حسن عليهماالسلام برتر است .

در تاريخ ابوالفداء ( متوفى 362 ) آمده است كه : كار شيعه كشى و قتل عام آنان ادامه يافت . تنها در سال 362 هجرى قمرى در بغداد ، هفده هزار تن از شيعيان در محلّه كرخ ، به قتل رسيدند .

ابن اثير مى‌نويسد : در سال 443 هجرى قمرى در عراق ، گروهى از جبّاران چنان به قتل شيعيان همّت گماشتند كه مانند آن ديده نشد . ( كامل التواريخ حوادث 443 )

هم اكنون مردم موصل ، چاهايى را مى‌شناسند كه با اجساد شيعيان پر شد ، و گورهايى كه در آن شيعيان به صورت جمعى مدفونند . ( تاريخ شيعه مظفر )

چرا شيعيان كشته شوند ؟ و اين جنايات ، گوشه‌اى از نتائج شؤم سقيفه است . فلعنة اللّه عليهم و على المائلين إليهم و على المانعين للعنهم و الساكتين عن لعنهم .

ص: 293

1) . مرحوم سيّد شرف الدين در كتاب « النص و الاجتهاد ، الفصل السادس » بعضى از جنايات معاويه را از طريق عامّه ، بيان نموده است . آن مواردى كه ذكر كرده عبارت‌اند از :

2) . معاويه به بُسر بن ارطاة - آن جنايتكار وحشى - نوشت : « اُقتل شيعة عليّ حيث كانوا » . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 2 / 6

سمرة بن جندب ،⁽¹⁾مروان حكم ، زياد بن ابيه ،⁽²⁾

روزگارى بود كه زياد بن ابيه ، هفتاد تن از شيعيان را جمع كرد و به آنان پيشنهاد كرد كه : يا على بن ابى طالب عليه‌السلام را لعن كنند و يا كشته شوند ، و آنان لعن على عليه‌السلام را جايز نديدند و مرگ را اختيار كردند . چنان‌كه كامل ابن اثير : 2 / 235 نوشته است .

عبيد اللّه بن زياد ، وليد بن عقبه و ساير

ص: 294

1) . سمرة بن جندب كه در عصر « زياد » رئيس شهربانى كوفه بود ، در غيبت او ، هشت هزار شيعه را كشت . ابوالسواد عدوى مى‌گويد : او از اقوام در يك روز ، هفتاد و چهار نفر را كشت كه همه آنان حافظان قرآن بودند . تاريخ طبرى : 6 / 132 او در روز عاشورا در كربلا حضور داشت و مردم را براى جنگ با امام حسين عليه‌السلام تشويق مى‌كرد . ( شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد : 4 / 79 )

2) . زياد بن ابيه يعنى : زياد پسر پدرش ، چون پدر معلومى نداشت ، و مادرش از فاجران بود . و اين‌كه زياد پسر كيست ، بر سر زبان‌ها بود ، و معاويه براى جلب او مدّعى شد كه او پسر ابوسفيان است . زياد بن ابيه حاكم معاويه بود كه در كوفه ، عده‌اى را زنده در قبر كرد .

جنايتكارانى كه مرتكب بدترين اعمال و افعال شدند و فروج و دماء مسلمين را ضايع نموده و به قتل و اسارت زن و بچه‌هايشان پرداختند .

براى شرح اين فجايع بايد كتاب‌ها نوشت و دفترها سياه كرد تا شايد بتوان به گوشه‌اى از جنايات عُمّال معاويه اشاره نمود .⁽¹⁾

چه خوب شعرى مرحوم صاحب بن عباد در مطاعن معاويه گفته :

قالتْ تُحبُّ معاويه***قلتُ اسكتى يا زانيه

قالت : أسأتَ جوابنا***فأعدْتُ قولى ثانيه

يا زانيه يا ابنة ألفى زانية***أأحبُّ من شَتَم الوصىّ علانيه

فَعَلى يزيدٍ لعنةٌ***و على أبيه ثمانية

و نعم من قال :

دوستدارِ پسرِهند مگر آگه نيست***كه ازو و سه كس او به پيمبر چه رسيد

پدرِ او لب و دندانِ پيمبر بشكست***مادرِ او جگرِ عمّ پيمبر بمكيد

او بناحق حقِّ دامادِ پيمبر بگرفت***پسرِ او سرِ فرزند پيمبر ببُريد

بر چنين شخص كسى لعنت ونفرين نكند***لعن اللّه يزيدا و على آل‌يزيد

ص: 295

1) . مرحوم فيروز آبادى در كتاب « سبعة من السلف ، المقصد السادس ، في بيان ما ورد في معاوية ابن أبي سفيان » : 271 - 333 ، بيست و سه مورد از مطاعن معاويه را از طرق عامّه بررسى نموده و به گوشه‌اى از جنايات اين ملعون اشاره نموده است .

فصل چهارم : امامت سائر ائمه عليهم‌السلام

اشاره

اين فصل مشتمل بر يك مقدمه و چهار باب است

ص: 297

مقدمه :

شيعه معتقد است چون منصب رياست دين و دنياى مردم در زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم با آن حضرت بوده است ، جانشين پيامبر هم بايد شايسته رهبرى دين و دنياى مردم باشد و همان‌طور كه پيامبر را خداوند انتخاب و نصب مى‌كند ، جانشين پيامبر را نيز خداوند متعال بايد نصب كند و پيامبر بايد خليفه خود را كه از جانب خداوند نصب شده به مردم معرفى كند از اين رو با توجه به احاديث متواتر از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ما معتقديم كه دوازده امام ، جانشين پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بوده‌اند ، اوّل آن‌ها حضرت اميرالمؤمنين علىّ عليه‌السلام و سپس يازده نفر از فرزندان پاك و معصوم آن حضرت مى‌باشند.

امام و پيشواى اوّل حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، پدرش ابوطالب عموى پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است و كنيه آن حضرت ، ابوالحسن و ابوتراب و لقب مشهورش مرتضى است . آن حضرت همسر حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام دختر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است .

طبق روايات متواتر و مسلّم كه از پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رسيده است ،⁽¹⁾شيعه معتقد

ص: 299

1) . و نيز با وجود نصّ مسلّم امام سابق بر امام لاحق و نيز با وجود معجزه باهره براى همه امامان معصوم عليهم‌السلام و افضليت آن‌ها در تمام كمالات خصوصاً علم بر همه اهل زمان و عصمت ... امامت بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم منحصر در آن‌ها است.

است پس از اميرالمؤمنين عليه‌السلام يازده نفر از فرزندان او به اين ترتيب داراى مقام امامت هستند :

امام مجتبى حسن بن على عليهماالسلام ، سيّدالشهدا حسين بن على عليهماالسلام ، حضرت زين العابدين على بن الحسين عليهماالسلام ، امام محمّد بن عليّ الباقر عليهماالسلام ، امام جعفر بن محمّد الصادق عليهماالسلام ، امام موسى بن جعفر الكاظم عليهماالسلام ، امام عليّ بن موسى الرضا عليهماالسلام ، امام محمّد بن عليّ الجواد عليهماالسلام ، امام عليّ بن محمّد النقي عليهماالسلام ، امام حسن بن علي العسكرى عليهماالسلام و امام دوازدهم صاحب عصر و زمان « م ح م د » بن حسن قائم آل محمّد عليهم‌السلام ، است كه امام زنده و مفترض الطّاعة و خليفه منصوب از جانب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به امر خداوند متعال مى‌باشند .

دليل بر امامت اين دوازده امام عليهم‌السلام بسيار زياد و از حدّ تواتر خارج است كه ما به بعضى از آن دلايل اشاره مى‌كنيم :

ص: 300

دلائل امامت سائر ائمّه عليهم‌السلام

ص: 301

باب اوّل : نص بر امامت سائر امامان عليهم‌السلام

اشاره

گذشت⁽¹⁾

كه اثبات امامت به سه طريق ( نص ، اعجاز ، افضليّت ) معلوم مى‌شود . اما طريق اول كه نص است :

دليل اول : آيه اولى الأمر

يكى از آياتى كه براى اثبات امامت اميرالمؤمنين و فرزندان معصوم آن حضرت از آن استفاده مى‌شود ، آيه شريفه :

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ » ؛⁽²⁾

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! خدا را اطاعت كنيد و از رسولش و اولياى امرتان ( اوصياى پيامبر ) اطاعت كنيد.

اين آيه شريفه - با قطع نظر از رواياتى كه در تفسير آن آمده و بر عصمت اولى الامر تصريح نموده‌اند - از دو جهت بر عصمت اولى الامر دلالت مى‌كند :

اول : با توجّه به اين‌كه اطاعت از غير خدا در معصيت حرام است ، الزام مؤمنين

ص: 303

1) . در اوايل بحث امامت خاصه تحت عنوان « امامت نزد شيعه ».

2) سوره نساء : 59 .

و امر به اطاعت بدون قيد و شرط از « اولى الامر » ، بيانگر اين است كه آن‌ها معصوم از خطا و معصيت هستند .

دوم : عطف « اولى الامر » بر « رسول » بيانگر آن است كه ملاك اطاعت از « اولى الامر » همان ملاك اطاعت از « رسول » است ، پس همان گونه كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم معصوم

است ، اولى الامر نيز معصومند .

از طرف ديگر ، تعيين معصوم جز از طرف خداوند متعال امكان ندارد ، لذا بايد از اولى الأمر نيز مثل رسول ، خطا و دروغ و گناه و سهو صادر نشود وگرنه ، ممكن است فرمان او بر خلاف فرمان خدا و رسول باشد كه در اين صورت ، امر به اطاعت خدا و رسول و امر به اطاعت ولىّ امر ، امر به ضدّين خواهد بود و محال است .

در روايت آمده است كه : « اين‌كه حق‌تعالى بعد از امر به اطاعت خود و اطاعت از رسولش ، بدون فاصله اطاعت از اولى الأمر را ذكر كرده ، براى آن است كه : مراد از اولى الامر - كه حق‌تعالى در وجوب اطاعت و انقياد و فرمانبردارى ، آن‌ها را در رديف

خود و رسولش قرار داده - جمعى هستند كه به عصمت و طهارت ذاتى از جميع بندگان ، ممتازند . »⁽¹⁾فخررازى كه از بزرگان علماى عامّه است به اين حقيقت اعتراف كرده كه « اولى الامر در اين آيه ، بايد معصوم باشد » .⁽²⁾

جابر بن عبداللّه انصارى مى‌گويد : زمانى كه آيه « أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ » نازل شد ، از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پرسيدم : ما خدا و رسول را شناختيم ، اما اولى الامر چه كسانى هستند كه خداوند طاعت شان را در رديف طاعت شما قرار داده است ؟ فرمود :

آن‌ها جانشينان من هستند ، نخستين آن‌ها علىّ بن ابى‌طالب است ، سپس حسن ، بعد حسين ، آن‌گاه علىّ بن الحسين ... .⁽³⁾

ص: 304

1) . نور الثقلين : 1 / 501 ، حديث 339 ، و حديث 336 و 337 .

2) . تفسير فخررازى : 10 / 144 .

3) . اكمال الدين : 1 / 253 حديث 3 ، بحارالانوار : 23 / 289 حديث 16 . « عن جابر بن عبداللّه الانصارى : لما انزل اللّه عزّوجلّ على نبيّه محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ » النساء : 59 قلتُ : يا رسول اللّه ! عرفنا اللّه و رسوله فمن اولوا الأمر الّذين قرن اللّه طاعتهم بطاعتك ؟ فقال : هم خلفائى يا جابر و أئمّة المسلمين من بعدى أوّلهم علىّ بن أبى‌طالب ثمّ الحسن ثمّ الحسين ثمّ علىّ بن الحسين ثمّ محمد بن علىّ ... ».

حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در ادامه سخن ، تك تك امامان را به نام ياد فرمودند .

دليل دوّم : روايات

اشاره

در اين بخش ما به دو دسته از روايات اشاره مى‌كنيم ، دسته اول رواياتى است كه به تعداد و برخى ويژگى‌هاى خلفاى پيامبر عليهم‌السلام اشاره مى‌كند . و دسته دوّم رواياتى است كه جانشينان پيامبر را به اسم مشخّص و معرّفى كرده است .

امّا دسته اول : در كتب صحيحه خاصّه و عامّه به طرق بسيار از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم روايت كرده‌اند كه فرمودند :

يكون بعدي إثنا عشر خليفة كلّهم من قريش ؛⁽¹⁾

بعد از من دوازده امام و خليفه و جانشين مى‌باشند كه همه آن‌ها از قريش هستند.⁽²⁾

و در بعضى از احاديث اين چنين است كه « خلافت قريش تا روز قيامت باقى است .⁽³⁾

بعضى از رواياتى كه از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در كتب عامّه نقل شده و به عنوان دوازده خليفه و دوازده امير و قريشى بودن آن‌ها اشاره مى‌كند عبارتند از :

1 . صحيح بخارى : « عن جابر بن سمرة قال : سمعت النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقول : يكون اثناعشر اميرا فقال : كلمة لم اسمعها فقال ابى : انّه قال : كلّهم من قريش » .⁽⁴⁾

ص: 305

1) . صحيح مسلم : 3 / 1452 ، كنزالعمال 12 / 32 - 33 ، اصول كافى 1 / 286 ، بحارالانوار 1 / 286 .

2) . غاية المرام بحرانى رحمه‌الله : 191 ، اعلام الورى طبرى : 361 .

3) . عن النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « لا يزال الدين قائما حتّى تقوم الساعة أو يكون عليكم إثنى عشر خليفة كلّهم من قريش ... » . اعلام الورى ، طبرى : 362 ، چاپ غفارى به نقل از صحيح مسلم .

4) . صحيح بخارى آخر كتاب احكام : 9 / 81 ، مسند احمد حنبل : 5 / 93 .

2 . صحيح مسلم : « عن جابر بن سمرة قال : دخلت مع ابى على النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمفسمعته يقول : ان هذا الأمر لا ينقضي حتّى يمضى فيهم اثنا عشر خليفة ، قال : ثم تكلّم بكلام خفى علىّ ، قال : فقلت لأبى : ما قال ؟ قال : كلّهم من قريش » .⁽¹⁾

3 . صحيح مسلم : « عن جابر بن سمرة قال : سمعت النبىّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، يقول : لا يزال امر

الناس ماضيا ما وليهم اثناعشر رجلاً ، ثم تكلّم النبّى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمبكلمة خفيت علىّ ، فسألت ابى : ماذا قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، فقال : كلّهم من قريش » .⁽²⁾

4 . صحيح ابن حبّان : « سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقول : يكون بعدي اثنا عشر خليفة كلّهم من قريش » .⁽³⁾

5 . جامع ترمذى : « يكون من بعدي اثنا عشر اميرا ، قال : ثم تكلّم بشيى‌ء لم

افهمه ، فسألت الّذى يلينى فقال : قال كلّهم من قريش » .⁽⁴⁾

6 . مسند احمد : « يكون بعدي اثنا عشر خليفة ، كلّهم من قريش » .⁽⁵⁾

7 . مسند احمد : « يكون بعدي اثنا عشر اميرا ثمّ لا أدرى ما قال بعد ذلك ، فسالت القوم كلّهم ، فقالوا : قال : كلّهم من قريش » .⁽⁶⁾

8 . مسند ابن الجعد : « يكون بعدي اثنا عشر اميرا ، غير ان حصينا قال في حديثه : ثمّ تكلّم بشيى‌ء لم أفهمه ، و قال بعضهم فسألت أبى و قال بعضهم فسألت القوم فقال كلّهم من قريش » .⁽⁷⁾

9 . مسند أبى يعلي : « يقول لا يزال الدين قائما حتّى تقوم الساعة و يكون عليكم اثنا عشر خليفة كلّهم من قريش » .⁽⁸⁾

10 . مستدرك حاكم : « عن مسروق قال : كنّا جلوسا ليلة عند عبداللّه يقرأنا القرآن

ص: 306

1) . صحيح مسلم : 12 / 201 ( كتاب الامارة ، الخلافة في قريش )

2) . صحيح مسلم : 12 / 202 و مسند احمد حنبل : 5 / 98 .

3) . صحيح بن حبان : 15 / 43 .

4) . جامع ترمذى : 4 / 501 رقم 2223 .

5) مسند احمد : 5 / 92 .

6) مسند احمد : 5 / 92 .

7) مسند ابن جعد : 390 ، رقم 2660

8) مسند ابى‌يعلى : 13 / 456 .

فسأله رجل فقال : يا أبا عبد الرحمن هل سألتم رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كم يملك هذه الامة من خليفة ؟ فقال : عبداللّه ما سألني عن هذا أحد منذ قدمت العراق قبلك ، قال : سألناه ، فقال : اثنا عشر عدة نقباء بنى‌اسرائيل » .⁽¹⁾

روايات وارده در اين موضوع منحصر به مواردى نيست كه ذكر شده است ، بلكه بيش از آن است ، و به جهت اختصار به اين مقدار اكتفا شد .⁽²⁾

عيون أخبار الرضا عليه‌السلام : 1 / 49 باب 6 حديث 9 ، خصال : 267 ، الأمالي للصّدوق : 386 ، المجلس الحادي والخمسون ، حديث 4 و صفحه 387 ، كمال الدين : 68 ، 271 ، كفاية الأثر : 35 ، 49 ، روضة الواعظين : 261 ، 262 ، دلائل الإمامة : 20 ، شرح الأخبار : 3 / 400 ، كتاب الغيبة : 103 ، 117 ، 118 ، 120 ، الغيبة للطوسى : 128 ، مناقب آل أبي طالب : 1 / 295 ، العمدة : 416 ، الطرائف : 169 ، و كشف الغطاء : 1 / 7 ، و مصادر ديگر خاصّه .

مرحوم فيروزآبادى هم در كتاب « فضائل الخمسة من الصّحاح الستّة » بابى به اين عنوان : « باب في قول النّبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يكون بعدي اثناعشر خليفة » منعقد كرده است .⁽³⁾

از اين روايات ، حصر خلفاء در دوازده نفر و استمرار خلافت آن دوازده نفر تا قيامت ، و وابسته بودن عزّت و استقرار دين و قوام آن از جهت علمى و عملى به آنان ، و تنظير به نقباى بنى‌اسرائيل كه كاشف از نصب الهى است ،⁽⁴⁾و قريشى بودن همه آن‌ها استفاده مى‌شود .

ص: 307

1) . مستدرك حاكم : 4 / 501 .

2) . المستدرك على الصحيحين : 3 / 618 ، سنن أبي داود : 4 / 106 ، رقم 4280 ، مسند أحمد بن حنبل : 1 / 398 ، رقم 3781 و 1 / 406 ، رقم 3859 ، و 5 / 86 ، 87 ، 88 ، 89 ، 90 ، 94 ، 95 ، 97 ، 100 ، 101 ، 106 ، 107 ، 108 . مسند أبي يعلي : 8 / 444 ، رقم 5031 ، و 9 / 222 ، رقم 5322 . المعجم الكبير : 2 / 196 ، 197 ، 199 ، 206 ، 207 ، 208 ، 214 ، 215 ، 218 ، 223 ، 226 ، 240 ، 248 ، 253 ، 254 ، 255 ، و 10 / 157 ، رقم 10310 ، و 22 / 120 . الآحاد والمثاني : 3 / 128 . التاريخ الكبير : 3 / 185 ، رقم 627 ، و 8 / 410 . تهذيب الكمال : 3 / 223 ، و 33 / 272 ، رقم 7335 . الثقات : 7 / 241 . طبقات المحدّثين باصبهان و الواردين عليها : 2 / 89 . مسند أبي داود الطيالسي : 105 ، رقم 767 و صفحه 180 ، رقم 1278 . المعجم الأوسط : 1 / 263 ، رقم 863 . تعجيل المنفعة بزوائد رجال الأئمّة الأربعة : 538 ، و مصادر ديگر عامه .

3) . فضائل الخمسة من الصّحاح الستّة : 2 / 23 .

4) . چنان‌كه از آيه 112 سوره مائده : « وَبَعَثْنَا مِنْهُمْ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً » « از ايشان دوازده نقيب و رئيس بر انگيختيم » استفاده مى‌شود .

خلفايى كه داراى اين مزايا باشند آيا جز بر مذهب و طريقه شيعه إثناعشريه و دوازده امام عليهم‌السلام قابل انطباق مى‌تواند باشد ؟!

واضح و روشن است كه اين احاديث - چنان‌كه حافظ سليمان قندوزى حنفى اعتراف كرده‌اند - نه قابل انطباق بر خلفاى بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است ؛ چون كمتر از دوازده نفرند و نه قابل حمل بر ملوك بنى‌اميه ؛ به جهت ظلم و ستم ، و زيادتشان بر دوازده نفر ، و نه قابل حمل بر ملوك بنى عباس ، به جهت زيادتشان بر دوازده نفر ، و ظلم و ستم‌شان به فرزندان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و عدم رعايت‌شان به آيه : « قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى »⁽¹⁾لذا اين احاديث محملى ندارد جز ائمّه اثناعشر از اهل‌بيت رسالت عليهم‌السلام ؛ زيرا آن‌ها از جهت علم و ورع و تقوى و حسب و نسب و قرب الى اللّه و ... . بر همه افضل و مقدم بودند .⁽²⁾

في بيان الأئمّة الإثنى عشر بأسمائهم و باب 77 : ( في تحقيق حديث بعدي إثنى عشر خليفة ) مى‌نويسد : « قال بعض المحققين : إنّ الأحاديث الدالة على كون الخلفاء بعده صلّى اللّه عليه وآله وسلّم إثنى عشر قد اشتهرت من طرق كثيرة ، فبشرح الزمان و تعريف الكون و المكان علم أن مراد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم من حديثه هذا : « الائمة الإثنى عشر » من أهل بيته و عترته ؛ إذ لا يمكن أن يحمل هذا الحديث على الخلفاء بعده من أصحابه لقلّتهم عن إثنى عشر . ولا يمكن أن يحمله على الملوك الأمويّة لزيادتهم على إثنى عشر و لظلمهم الفاحش ... . و لكونهم غير بني هاشم لأنّ النبيّ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قال : كلّهم من بني هاشم ... . ولا يمكن أن يحمله على الملوك العبّاسيّة لزيادتهم على العدد المذكور ولقلّة رعايتهم الآية : « قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى » و حديث الكساء ، فلابد من أن يحمل هذا الحديث على الأئمة الإثنى عشر من أهل بيته وعترته صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؛ لأنهم كانوا أعلم أهل زمانهم وأجلّهم وأورعهم وأتقاهم وأعلاهم نسبا وأفضلهم حسبا وأكرمهم عنداللّه وكان علومهم عن آبائهم متّصلاً بجدّهم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وبالوراثة واللدنيّة ، كذا عرفهم أهل العلم و التحقيق و أهل الكشف و التوفيق ، ويؤيّد هذا المعنى - أي أنّ مراد النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : الائمة الإثنى عشر من أهل بيته - ويشهده ويرجّحه : حديث الثقلين والأحاديث المتكرّرة المذكورة في هذا الكتاب و غيرها . ( ينابيع المودة : 2 / 535 ، انتشارات الشريف الرضى ، قم )

مصادر ديگر اين نصوص : مرحوم سيّد هاشم بحراني رحمه‌الله در كتاب « الانصاف في النّص على الأئمّة الاثنى عشر من آل محمّد : » سيصد و بيست و شش حديث از شيعه

ص: 308

1) . سوره شورى : 23 .

2) . در كتاب ينابيع المودّة - كه از كتب معروف عامه است - باب 76 :

و چهل حديث از عامّه نقل نموده كه شامل نص بر امامت امامان دوازده‌گانه است .

در كتاب « منتخب الاثر » نيز در چند بخش متفاوت ، نصوص وارد شده در اين زمينه را ذكر كرده است كه عبارتند از :

باب اول از فصل اول ، 271 حديث از خاصه و عامه نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر ؛

امامان دوازده نفرند .

باب دوّم از فصل اوّل ، 40 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة بعدد نُقباء بني اسرائيل و الأسباط⁽¹⁾و حوارىّ عيسى ؛

امامان به عدد نقباى بنى‌اسرائيل و اسباط و ياران عيسى‌اند .

باب سوّم از فصل اول ، 133 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة إثنا عشر و أوّلهم عليّ عليه‌السلام ؛

امامان دوازده نفرند كه اوّل‌شان علي عليه‌السلام است .

باب چهارم از فصل اول ، 91 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر و اوّلهم عليّ و آخرهم المهدى عليهم‌السلام ؛

امامان دوازده نفرند كه اول‌شان على عليه‌السلام و آخرشان مهدى عليه‌السلام هستند .

باب پنجم از فصل اول ، 94 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر و آخرهم المهدى عليهم‌السلام ؛

امامان دوازده نفرند كه آخرشان حضرت مهدى عليهم‌السلام است .

باب ششم از فصل اوّل ، 139 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر و أنّ التسعة منهم من ولد الحسين عليهم‌السلام ؛ امامان دوازده نفرند كه نه نفر از آن‌ها از فرزندان امام حسين عليهم‌السلام هستند .

ص: 309

1) . الأسباط في بني يعقوب كالقبائل في ولد اسماعيل ، و هم اثنا عشر ولدا ليعقوب . مجمع البحرين ، سبط

باب هفتم از فصل اوّل ، 107 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر و انّ تسعة منهم من ولد الحسين و تاسعهم قائمهم و مهديهم ؛

امامان دوازده نفرند كه نه نفر از آن‌ها از فرزندان امام حسين عليهم‌السلام هستند و نهمى آن‌ها قائم‌شان و مهدى آن‌هاست .

باب هشتم از فصل اوّل ، 50 حديث نقل شده كه :

إنّ الأئمّة اثنا عشر بأسمائهم ؛

امامان دوازده نفرند كه اسم‌هاى همه آن‌ها بيان شده است .⁽¹⁾

امّا دسته دوّم : رواياتى است كه به امامت امامان با ذكر اسامى آن‌ها تصريح نموده‌اند و خاصه و عامه آن‌ها را نقل نموده‌اند و اين روايات بسيار است و ما در اين‌جا فقط به

برخى از آن‌ها اشاره مى‌نمائيم . اين روايات به دو نحو ذكر شده است :

اول : آن دسته از احاديث كه در آن‌ها تصريح به نام تمام ائمه اثناعشر عليهم‌السلام شده

است ، مثل : خبر لوح و كتاب مختوم و امثال آن‌ها كه در كتب اماميّه ذكر شده است .⁽²⁾

حديث لوح

ابوبصير از امام صادق عليه‌السلام نقل نمود كه آن حضرت فرمود : پدرم امام باقر عليه‌السلام به جابر بن عبداللّه انصارى فرمود : با تو كارى دارم چه وقت برايت راحت‌تر است كه تنها نزد من آيى تا مطلبى را از تو بپرسم ؟ جابر گفت : هر وقت كه شما بخواهى ، پس يك روز با جابر خلوت نموده و فرمودند : درباره لوحى كه در دست مادرم حضرت زهرا علیهاالسلام ديده‌اى و مطالبى كه درباره آن برايت فرموده برايم نقل كن ، جابر عرض كرد : خدا را گواه مى‌گيرم روزى در زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به جهت تبريك و تهنيت

ص: 310

1) . اين روايات كه اسامى اهل‌بيت عليهم‌السلام را بيان مى‌كند ، در دسته دوّم هم داخل هستند .

2) . در كتاب منتخب الاثر در باب هشتم از فصل اوّل ، 50 حديث نقل شده بر اين‌كه : « امامان دوازده نفرند كه اسم‌هاى همه آن‌ها بيان شده است . » چنان‌كه سابقا به آن اشاره كرديم .

تولّد امام حسين عليه‌السلام به خدمت مادرت حضرت زهرا علیهاالسلام رسيده بودم كه در دست آن حضرت لوح سبز رنگى ديدم كه گمان كردم از زمرّد است و در آن لوح نوشته‌اى سفيد به درخشش نور خورشيد بود ، عرض نمودم : پدر و مادرم به فدايت اى دختر پيامبر ! اين لوح چيست ؟ فرمود : اين لوح را خداوند به رسولش اهدا فرموده است و در آن اسامى پدر و شوهر و نيز دو پسرم و اسم اوصياى از فرزندانم نوشته شده است و پدرم آن را به عنوان مژدگانى به من عطا فرموده ، جابر افزود : سپس مادرت آن را به من داد ، من آن را خواندم و از آن نسخه‌اى برداشت نمودم .

امام صادق عليه‌السلام فرمود : پدرم به جابر گفت : آن را به من نشان مى‌دهى ؟ عرض كرد : آرى ، آنگاه پدرم با جابر به منزل او رفت ، سپس پدرم صحيفه‌اى از پوست را در آورده و گفت : اى جابر ! تو در نوشته‌ات نگاه كن تا برايت بخوانم ، جابر نيز در نسخه‌اش نگريست و پدرم خواند ، و هيچ حرفى با حرفى اختلاف نداشت ، آنگاه جابر گفت : خدا را شاهد مى‌گيرم كه من به همين ترتيب در آن لوح ، نوشته‌اى ديدم :

بسم اللّه الرحمن الرحيم

اين نامه از جانب خداوند عزيز حكيم براى محمّد پيامبر او است ... . به درستى‌كه من تو را بر پيامبران برترى دادم و وصى تو را بر اوصياى ديگر تفضيل دادم ، و تو را به دو فرزند و دو نوه‌ات حسن و حسين گرامى داشتم و حسن را بعد از گذشتن روزگار پدرش ، معدن علم خود قرار دادم ، و حسين را خزانه دار وحى خود ساختم ، و او را به شهادت گرامى داشتم و پايان كارش را به سعادت رساندم ، پس او برترين شهدا و مقامش از همه شهدا بالاتر است .كلمه تامّه‌ام ( معارف و حجج ) را همراه او و حجّت رساى خود ( براهين قطعى امامت ) را نزد او قرار دادم . به سبب عترت او ( فرزندان ) پاداش و كيفر مى‌دهم . اوّل آن‌ها علىّ سرور عابدان و زينت اولياى گذشته من است . پسر او كه مانند جدّ محمود خود محمّد است ، شكافنده علم من و معدن حكمت من است . بزودى شك كنندگان درباره جعفر هلاك مى‌شوند ، كسى كه او را ردّ كند مانند كسى است كه مرا ردّ كرده است . سخن حق و ثابت من است كه : مقام

ص: 311

جعفر را گرامى مى‌دارم و او را نسبت به پيروان و ياران و دوستانش مسرور سازم . پس از او موسى است كه ( در زمان او ) آشوبى سخت و حيران كننده فرا گيرد ؛ زيرا رشته وجوب اطاعت من منقطع نگردد و حجت من پنهان نشود و به درستى‌كه اولياى من با جامى سرشار سيراب شوند . هر كس يكى از آن‌ها را انكار كند ، نعمت مرا انكار كرده است و هر كس يك آيه از كتاب خدا را تغيير دهد ، بر من دروغ بسته است . پس از گذشتن دوران بنده و دوست و برگزيده‌ام موسى ، واى بر افترابندان و منكران على ( امام هشتم ) و دوست و ياور من و كسى كه بارهاى سنگين نبوّت را به دوش او گذارم و به وسيله انجام دادن آن‌ها امتحانش كنم . او را مردى پليد و گردنكش ( مامون ) مى‌كشد در شهرى كه ( طوس ) بنده صالح ( ذو القرنين ) آن را ساخته است . و پهلوى بدترين مخلوقم ( هارون ) به خاك سپرده مى‌شود . سخن حق و ثابت من است كه او را به وجود پسرش و جانشين و وارث علمش محمّد مسرور سازم ، پس او معدن علم من و محل راز من و حجّت من بر خلقم مى‌باشد ، هر بنده‌اى به او ايمان آورد ، بهشت را جايگاهش سازم و شفاعت او را نسبت به هفتاد تن از خاندانش كه همگى سزاوار دوزخ باشند ، بپذيرم ، و عاقبت كار پسرش على را كه دوست و ياور من و گواه در ميان مخلوق من و امين وحى من است به سعادت رسانم ، از او به وجود آورم دعوت كننده به سوى راهم و خزانه دار علمم ، حسن ( امام عسكرى عليه‌السلام ) را ، و اين رشته را به وجود پسر او « م ح م د » كه رحمت براى عالميان است كامل كنم ، او كمال موسى و رونق عيسى و صبر ايوب دارد ... .⁽¹⁾

« بسم اللّه الرحمن الرحيم* هذا كتاب من اللّه العزيز الحكيم لمحمّد نبيّه ... . إنّي فضّلتك على الأنبياء و فضّلت وصيّك على الأوصياء وأكرمتك بشبليك و سبطيك حسن و حسين ، فجعلت حسنا معدن علمي بعد انقضاء مدّة أبيه ، و جعلت حسينا خازن وحيي وأكرمته بالشهادة و ختمت له بالسعادة ، فهو أفضل من استشهد ، و أرفع الشّهداء درجة ، جعلت كلمتي التّامة معه و حجّتي البالغة عنده ، بعترته اُثيب و اُعاقب . أوّلهم عليّ سيّد العابدين وزين أوليائي الماضين ، وابنه شبه جدّه المحمود ، محمّد الباقر علمي والمعدِن لحكمتي . سيهلك المرتابون في جعفر ، الرّاد عليه كالرّاد عليّ ، حقّ القول منّي لاُكرمنّ مثوى جعفر و لأسرّنّه في أشياعه و أنصاره و أوليائه ، اُتيحت بعده موسى فتنة عمياء حندس ؛ لأنّ خيط فرضي لا ينقطع و حجّتي لا تخفى وأنّ أوليائي يسقون بالكأس الأوفى ، من جحد واحدا منهم فقد جحد نعمتي ، ومن غيّر آية من كتابي فقد افترى عليّ ، ويل للمفترين الجاحدين عند انقضاء مدّة موسى عبدي و حبيبي و خيرتي في عليّ وليّي و ناصري و مَن اَضع عليه أعباء النبوّة وامتحنه بالإضطلاع بها ، يقتله عفريت مستكبر ، يدفن في المدينة الّتي بناها العبد الصّالح إلى جنب شرّ خلقي . وحقّ القول منّي لأسرّنّه بمحمّد ابنه و خليفته من بعده و وارث علمه فهو معدِن علمي و موضع سرّي و حجّتي على خلقي لا يؤمن عبد به إلاّ جعلت الجنّة مثواه و شفّعته في سبعين من أهل بيته كلّهم قد استوجبوا النّار ، واختم بالسّعادة لإبنه عليّ وليّي وناصري و الشاهد في خلقي واميني على وحيي ، اُخرج منه الداعي إلى سبيلي و الخازن لعلمي الحسن ، و اُكمّل ذلك بإبنه « م ح م د » رحمة للعالمين ، عليه كمال موسى و بهاء عيسى و صبر ايّوب ... » .

ص: 312

1) . الكافى 1 / 527 - 528 ، باب ما جاء في الاثنى عشر والنص عليهم ، حديث 3 ، بحارالانوار 36 / 195 - 196 ، الاختصاص : 210 ، عيون الأخبار : 1 / 42 ، كمال الدين 1 / 309 - 310 ، المناقب : 1 / 296 .

تذكّر

شيخ جليل القدر كلينى رحمه‌الله بابى منعقد كرده با عنوان « ما جاء في الاثنى عشر و النّص عليهم عليهم‌السلام » و در اين باب حدود بيست حديث ذكر نموده است كه ما يكى از آن احاديث را در اين‌جا ذكر كرديم .

دوّم : آن‌كه در حق هر يك از امامان معصوم عليهماالسلام وارد شده است . شيخ بزرگوار مرحوم كلينى هم‌چنين در كتاب كافى اين ابواب را ذكر نموده است :

1 . باب الإشارة والنص على أميرالمؤمنين عليه‌السلام .

2 . باب الإشارة والنص على الحسن بن على عليهماالسلام .

3 . باب الإشارة والنص على الحسين بن على عليهماالسلام .

4 . باب الإشارة والنص على عليّ بن الحسين عليهماالسلام .

5 . باب الإشارة والنص على أبي جعفر عليه‌السلام .

6 . باب الإشارة والنص على أبي عبداللّه جعفر بن محمّد الصّادق عليهماالسلام .

7 . باب الإشارة والنص على أبي الحسن موسى عليه‌السلام .

8 . باب الإشارة والنص على أبي الحسن الرضا عليه‌السلام .

9 . باب الإشارة والنص على أبي جعفر الثاني عليه‌السلام .

ص: 313

10 . باب الإشارة والنص على أبي الحسن الثالث عليه‌السلام .

11 . باب الإشارة والنص على أبي محمّد عليه‌السلام .

12 . باب الإشارة والنص إلى صاحب الدار عليه‌السلام .

بارى ، اين روايات آن قدر زياد است كه انسان يقين به صحّت و صدور آن‌ها پيدا مى‌كند ؛ زيرا اين احاديثِ بسيار را علماى با ورع و صلحا و اتقيا روايت كرده‌اند ، با

وجود اين‌كه به دنبال جلب منافع دنيوى نبودند ، بلكه هميشه ( مانند امامان پاك‌شان )

خائف و ترسان و پنهان بودند و انگيزه نقل و ضبط اين احاديث جز دين‌دارى و صفاى نيّت ايشان نبود ؛ زيرا در ضبط و حفظ اين احاديث خطر عظيم به جهت مال و جان و عِرْض براى ايشان وجود داشت ، با اين حال ، تمام همّت‌شان را در حفظ و ضبط آن‌ها گماشتند تا به اين حدّ جمع شد ، و اين قرائن و قرائن ديگر - كه علما در

محلّش ذكر نموده‌اند - موجب يقين و علم به صحت و صدور اين اخبار مى‌شود .

دلیل سوم

*دليل سوّم⁽¹⁾

اتفاق ميان خاصّه و عامّه هست⁽²⁾در اين‌كه آيه تطهير : « إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً »⁽³⁾در حق خمسه طيّبه يعنى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اميرالمؤمنين و حسنين و حضرت زهرا عليهم‌السلام ( بلكه تمام اهل‌بيت عليهم‌السلام )⁽⁴⁾نازل شده پس طهارت و عصمت آن‌ها ثابت است .

ص: 314

1) . مقصود دليل سوّم بر اثبات امامت باقى أئمّه اثناعشر عليهم‌السلام است ، دليل اول ، آيه شريفه « اولى الأمر » است كه بحث شد ، و دليل دوّم رواياتى بود كه به دو دسته تقسيم مى‌شد ، و دسته دوم به دو نحو ذكر شد .

2) . مراجعه شود به احقاق الحق : 9 / 1 مفصّل اخبار عامّه را ذكر نموده و تواترش را اثبات كرده است ، و مى‌فرمايد : « ما ورد فى اختصاص أهل‌البيت المذكور فى آية التطهير بعلىّ و نافلتيه : الحسن و الحسين و امّهما العذراء البتول عليهم‌السلام » و قد تقدّم منّا نقل جملة من الأحاديث الواردة فى ذلك فى ج 2 ص 502 - 547 عن ثمانية و سبعين كتاباً و نورد هاهنا ما وقفنا عليها بعد ذلك و هى مشتملة على أحاديث .

3) . الاحزاب : 33 .

4) . چنان‌كه بعضى از روايات دلالت دارد بر اين‌كه اين آيه در شأن تمام اهل‌بيت عليهم‌السلام نازل شده است .

و شكى نيست كه امام حسن و امام حسين عليهماالسلام ادّعاى امامت و خلافت كردند . پس كسانى كه عصمت‌شان را آيه تطهير گواهى داده ، صدق و راستى ادعاى‌شان محقّق و ثابت خواهد بود ، لذا امامت و خلافت ايشان ثابت مى‌شود و با ثبوت خلافت ايشان ، مذهب اماميّه ثابت شده و ثبوت آن مستلزم بطلان خلافت غير آن‌ها است .

دليل چهارم

اتفاق شيعه و مخالفين بر پاكى و طهارت و راست‌گويى و عدالت ائمّه اثنى عشر است ،⁽¹⁾و احدى شك ندارد در اين‌كه ، اين دوازده نفر مدّعى امامت امّت و خلافت از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بودند به نحوى كه شيعه معتقدند و اين مطلب از بديهيّات و مسلّمات مذهب شيعه است كه احتياج به اقامه برهان و دليل ندارد . لازمه اين مطلب ، يكى از دو چيز است : يا صدق و حقانيّت ايشان در ادّعايى كه كرده‌اند . ( كه همين حق و درست است ) ، و يا - نعوذ باللّه - كذب و فسق و معصيت و ادعاى خلاف واقع نمودن آن‌ها ؛ زيرا عدم انقياد و قبول ننمودن خلافتِ خليفه حق و مفترض الطاعة و بلكه در مقابل او ادّعاى خلافت و امامت نمودن ، اگر به درجه كفر نرسد ، لا اقل از گناهان كبيره و فسق آشكار خواهد بود . از آنجايى كه با توجّه به اتّفاق خاصّه و عامّه بر عصمت ائمّه اثنى عشر ،⁽²⁾التزام به اين امر ( كذب و ادّعاى خلاف واقع ) در حق آن‌ها ممكن نيست ، پس صدق و راستى آن‌ها در ادّعاى خلافت و امامت ثابت خواهد شد .⁽³⁾

ص: 315

1) . وقتى از تعليقه قبل ثابت شد كه اتفاق خاصه و عامه در اين است كه « آيه تطهير » در شأن خمسه طيّبه عليهم‌السلام نازل شد ، با تأمّل در « آيه تطهير » پاكى و طهارت و راست‌گويى و عدالت بلكه عصمت آن‌ها هم ثابت خواهد شد .

2) . به مقتضاى آيه « تطهير » و آيه « إنّما وليّكم اللّه ... » و آيه « اطيعوا اللّه ... » و حديث « ثقلين » و « سفينه » و ...

3) . اگر كسى بگويد : مخالفت اهل‌بيت عليهم‌السلام با خلفاى زمان خود ، از روى اجتهاد بوده ، پس موجب فسق نمى‌شود . در جواب گوئيم : خود عامّه معتقدند كه بعد از استقرار خلافت به بيعت ... ديگر اجتهاد محلّ و ارزشى ندارد ، و خطاى آن غير معذور و مانند مخالفت عمدى است و معلوم است كه امامان دوازده‌گانه ما ، تا آخر بر اعتقاد به امامت و خلافت خود و انكار خلافت غير خود ثابت و مستمر بودند .

دليل پنجم

بعد از اين‌كه معلوم شد كه امام بايد معصوم و حافظ همه احكام بعد از پيامبر باشد ، - چنان‌كه در بحث نبوّت گذشت - امامت اين دوازده نفر متعيّن مى‌شود و امامت منحصر در اين‌ها خواهد شد ؛ زيرا به اتفاق شيعه و اهل خلاف ، غير از اين‌ها ، احدى از مدّعيان امامت معصوم نبوده‌اند .

به عبارت ديگر : در بحث نبوّت گذشت كه در هر عصرى از اعصار بايد امامى باشد و آن امام هم بايد معصوم باشد و به اتفاق كلّ ، در عصرِ هيچ يك از امامان ما ،معصومى ديگر نبود .⁽¹⁾پس بايد كه خلفاى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم همان كسانى باشند كه شيعيان و مخالفين⁽²⁾به عصمت ايشان قائل هستند .

دليل ششم

اگر كسى حالات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را ملاحظه نمايد و با چشم بصيرت نظر كند ، به علم اليقين خواهد دانست كه تمام همّت آن حضرت صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به تقديم و ترويج امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اولاد معصومينش عليهم‌السلام بوده است و از ابتداى عمر شريفش تا آخر آن به أنحاء مختلف - به قول و فعل و ايماء و اشاره و به تلويح و تصريح و در هر محل و مقامى كه ممكن بوده است - در تأكيد و تشييد اين امر مهم ( خلافت و امامت اميرالمؤمنين و اولادش عليهم‌السلام ) اهتمام تمام داشت و در اين باب چيزى كم نگذاشت ، حتى در حين احتضار و نفس آخر قلم و دوات خواست كه اين مطلب را بنويسد ،⁽³⁾

ص: 316

1) . غير از اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام .

2) . در ذيل آيه شريفه « اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول ... » و « كونوا مع الصادقين » و « إنّما يريدُ اللّه ليذهب عنكم الرجس ... » و غير آن‌ها را مراجعه كنيد تا ضرورت وجود معصوم در هر عصرى و اعتراف بزرگان عامّه به اين مطلب ، معلوم شود .

3) . در كتاب « اسرار آل محمّد ، سليم ابن قيس هلالى » : 877 ، « ... فقال : يا أخى ، أما سمعتَ ما قال عدوّ اللّه أتانى جبرئيل قبلُ فأخبرنى أنّه سامرىّ هذه الاُمّة و أنّ صاحبه عِجْلها و أنّ اللّه قد قضى الفُرقة و الاختلاف على امتى من بعدى ... فأملى عليه أسماء الأئمّة الهداة من بعده رجلاً رجلاً و علىّ عليه‌السلام يخطّه بيده ... » روايت كرده است كه سلمان مى‌گفت : بعد از بر خواستن آن منافقين ... فقط اميرالمؤمنين و فاطمه و حسنين عليهم‌السلام باقى ماندند ، من و دو رفيقم ابوذر و مقداد هم خواستيم بر خيزيم كه على عليه‌السلام به ما فرمود : بنشينيد . پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : برادرم ! نشنيدى دشمن خدا چه گفت ؟ جبرئيل كمى قبل از اين ، نزد من آمد و به من خبر داد كه او سامرى اين امّت است و رفيقش ابوبكر گوساله آن است، و خداوند تفرقه و اختلاف را بعد از من بر امّتم نوشته است ، لذا جبرئيل به من دستور داد بنويسم آن نوشته‌اى را كه مى‌خواستم در كتف بنويسم و اين سه نفر را بر آن شاهد بگيرم و برايم ورقه‌اى بياوريد . براى حضرت ورقه‌اى آوردند ، پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نام امامان هدايت كننده بعد از خود را يكى يكى املا مى‌فرمود و على عليه‌السلام به دست خويش مى‌نوشت ، هم چنين فرمود : من شما را شاهد مى‌گيرم كه برادرم و وزيرم و وارثم و خليفه‌ام در امّتم على بن ابى‌طالب عليهماالسلام است ، و سپس حسن و بعد حسين و بعد از آنان نه نفر از فرزندان حسين عليهم‌السلام هستند .

ولى از كتابت آن مانع شدند و نسبت هذيان به جناب اقدس او دادند و قلب مباركش را آزردند .⁽¹⁾

پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در واپسين روزهاى عمر شريف خود امر فرمود كه اولى و دوّمى ... به سپاه اسامه در بيرون مدينه ملحق شوند تا اين‌كه در حين وفاتش آن‌ها در

مدينه حاضر نباشند حتى در آخر ، متخلّف از جيش اسامه را لعنت فرمود ،⁽²⁾و با همه اين‌ها ، ابوبكر و عمر امر آن حضرت را مخالفت نموده و نرفتند .

بارى ، چون مانع كتابت آن حضرت شدند و دوّمى ملعون جسارتى به ساحت آن جناب كرد و كفر خود را آشكارتر نمود و گفت : « ان الرجل ليهجر ، حسبنا كتاب اللّه »

و درجه نفاق آن‌ها معلوم و ظاهر گرديد كه غير از مخالفت در امر امامت ، عزم و همّتى ندارند ، آن حضرت با كمال يأس و دل آزردگى فرمود : « وليكن اوصيكم بأهل بيتى خيرا »⁽³⁾و بر همه آن‌ها واضح بوده كه مقصود آن حضرت از اين كلام اين بود كه : حال كه از امر من سرپيچى مى‌كنيد و امامت اهل بيتم را قبول نمى‌كنيد لااقل ايشان را بعد از من اذيّت و آزار ننمائيد و حق مرا درباره ايشان رعايت كنيد .

اگر كسى اشكال كند كه : با توجّه به اين‌كه عده‌اى در آن جلسه جانب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را

ص: 317

1) . بحث حديث « قلم و دوات » در مطاعن عمر بن خطاب گذشت .

2) . « لعن اللّه من تخلّف عن جيش الاسامه » . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 6 / 52

3) . الارشاد : 1 / 184 ، بحار الانوار : 22 / 468 .

گرفتند و گفتند قلم و كاغذ حاضر كنيد تا رسول اللّه وصيّتش را بنويسد و با توجّه به اهميّت بسيار زياد مسئله امامت ، چرا آن حضرت اعراض كردند و در جواب فرمودند « أبعد ما قلتم » ؟؟

در پاسخ مى‌گوييم : - علاوه بر آنچه گذشت - اگر مستشكل معناى كلمه اخير را مى‌فهميد اين اشكال را نمى‌كرد ؛ زيرا مقصود آن حضرت اين بود كه بعد از آن‌كه در مخالفت اين امر ( امامت ) اين قدر آمادگى داريد كه نسبت هذيان به من داديد ، ديگر چه جاى نوشتن است ؛ زيرا كه به نوشته من هم اين نسبت را خواهيد داد.

بارى ، اگر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در حين احتضار اين قدر اهتمام به امر خلافت و امامت اهل‌بيت عليهم‌السلام داشته باشد ، در حال صحت و سلامت و ديگر احوال ، چه قدر اهتمام خواهد داشت ؟ و تفصيل آن چه ذكر شده است را در كتب شيعه و مخالفين ملاحظه كنيد كه بطور واضح و مشروح ذكر كرده‌اند .

دليل هفتم

بعد از اين‌كه مذهب عامه را ( كه بزرگترينِ فرقه‌هاى مسلمانان هستند ) باطل كرديم ، و دليلى هم بر حقانيت ساير اديان و مذاهب نيست ، پس مذهب فرقه اثناعشريه كه معتقدند به اين‌كه اين دوازده نفر بعد از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم امام و خليفه الهى هستند ، ثابت خواهد شد ؛ زيرا بايد دين حقى در ميان مردم باشد و آن هم منحصر در مذهب اماميّه خواهد بود .

دليل هشتم

اشاره

اين دليل بر دو مقدّمه مبتنى است :

مقدّمه اوّل : شكى نيست در اين‌كه طهارت و ولايت و مودّت اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ضرورى دين اسلام و به نصّ قرآن ثابت است .⁽¹⁾

ص: 318

1) . قال اللّه تعالى : « إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً » احزاب : 33 و « قُلْ لاَ أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى » . ( شورى : 23 )

علاوه بر سوابق و مناقب آن‌ها ، خواه از قرآن كريم و خواه از زبان پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه

درباره اهل‌بيت خود در مواضع عديده و مناسبات مختلف با تأكيدات شديده و سفارشات بليغه فضائل و مناقب آن‌ها را بيان فرموده ، خصوصا در حق اميرالمؤمنين و صديقه طاهره عليهماالسلام و امام حسن و امام حسين عليهماالسلام كه اين فضائل در كتب خاصّه و عامّه ذكر شده و قابل احصا و شمارش نيست و كمتر چيزى كه اين فضائل و مناقب و تصريحات و ... . دلالت بر آن دارد اين است كه : احترام و توقير و تجليل‌شان واجب و اهانت و ايذاى آن‌ها به هر نحوى حرام و با دين اسلام و قرآن منافات دارد و ثبوت اين مطلب از كتاب و سنّت ضرورى و بديهى است به نحوى كه هيچ قابل ردّ و انكار و مناقشه نيست .

مقدّمه دوّم : شكى نيست در اين‌كه بعد از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در سقيفه بنى ساعده ، مسند خلافتى گسترده و تبانى كردند كه مردم هر كه را به خلافت اختيار نمودند او امام حق و خليفه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم باشد و اسمش را شورى و اتفاق صحابه و اجماع امت ناميدند و اشخاصى به طمع خلافت و حكومت به تعاقب و پشت سرهم در مسند خلافت نشستند . و براى از پيش بردن اين هدف شوم خود مى‌گويند : مناط رأى اكثريت مردم است ،⁽¹⁾و گويند : مخالفت اشخاص كم و نادر ضررى ندارد ، پس اجماع كلّ به طورى كه احدى تخلّف نكند ، لازم نيست .

بر شخص بصير واضح است كه اولين كسانى كه با اين ظلم و جنايت و گمراهى آشكار ، مخالفت كردند و آنى به آن راضى نشدند ، خود اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام بودند . و اگر احيانا در ظاهر مدارا و اظهار موافقتى كرده باشند ، بر همگان معلوم و واضح بوده كه فقط به حسب صورت و تقيه بوده ، و در غايت مخالفت و انكار بودند .

لهذا ( با در نظر گرفتن اين مقدّمه دوّم ) مى‌بينيم اهل‌بيت عليهم‌السلام چه اذيت‌ها و آزارهايى را تحمّل كردند و از مباشرين غصب خلافت ، مستحق هتك و شتم و لعن و قتل و غارت و اسارت و حبس و امثال اين‌ها گرديدند .

ص: 319

1) . در سابق گذشت كه در سقيفه رأى اكثر هم وجود نداشت .

نتيجه اين دو مقدمه آن است كه : خلافت خلفاى بنى‌اميه و بنى‌عباس يا به حق بود و يا به باطل ؟ و در صورت اوّل - كه خلافت آن‌ها به حق بوده باشد - آن‌ها خليفه به حق

و مفترض الطاعة خواهند بود ، و تمرّد و سرپيچى از آن‌ها ، سرپيچى و تمرّد از خدا و رسول خواهد بود و لازم آيد كه آن‌ها در اذيت و آزار و قلع و قمع مخالفين و منازعين خود در امر خلافت و حكومت - كه اهل‌بيت عليهم‌السلام باشند - كار خلافى نكرده باشند ، بلكه مأجور و مثاب خواهند بود و بلكه دفع چنين كسانى لازم و واجب خواهد بود و اين معنا بالضروره باطل است ، و با مقدمه اوّل منافات تام دارد . پس لابد بايد به يكى از دو چيز ملتزم شويم : يا انكار ولايت و وجوب مودّت اهل‌بيت عليهم‌السلام و يا بطلان آن خلافت و مَسند مجعوله ، و از آن‌جا كه ولايت و محبت و مودّت اهل‌بيت عليهم‌السلام به ضرورت دين و كتاب و سنّت ثابت و مسلّم است ، پس متعيّن مى‌شود بطلان آن مَسند و خلافت خلفا - غير از آل الرسول عليهم‌السلام - و به بطلان آن ، امامت و خلافت ائمه ما عليهم‌السلام ثابت و محقق مى‌شود .

توضيح و تكميل مقدمه دوم

*توضيح و تكميل مقدمه دوم⁽¹⁾

از باب نمونه و اشاره مى‌گوئيم :

امّا اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه پسر عم و داماد و برادر و وصى و خليفه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، چه ظلم‌هاى عظيمى بر او وارد شد ، از جمله : بدون اذن آن حضرت داخل خانه‌اش شدند و ريسمان به گردنش انداختند و از خانه‌اش بيرون كشيدند ، و به همان حالت تا مسجد بردند ... تا به حدّى كه آن حضرت خطاب به قبر مطهّر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نمود :

يابنَ اُمَّ ! إنّ القوم استضعفونى و كادوا يقتلوننى .⁽²⁾

ص: 320

1) . مقدمه اوّل : وجوب اطاعت و تعظيم اهل‌بيت عليهم‌السلام و حرمت ظلم و اذيت و توهين آن‌ها كه امرى مسلّم است . مقدمه دوّم : ورود اين همه ظلم و اذيت و توهين بر آن‌ها بر سر امر خلافت كه بنايش در سقيفه گذاشته شد و استمرار يافت و اهل‌بيت عليهم‌السلام مخالفت آن‌ها نموده و متحمّل آن همه ظلم و ستم و اذيت شدند .

2) . الاختصاص : 186 ، بحارالانوار : 28 / 220 ، الامامة و السياسة ابن قتيبة : 19 ، احقاق الحق : 33 / 360 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 2 / 19 .

بعد از آن ، معاويه - لعنة اللّه عليه - چه ظلم‌هايى را در حق آن حضرت مرتكب شد حتى در قنوت نمازش اميرالمؤمنين عليه‌السلام را لعن مى‌كرد ، و بعد از آن به دستور خلفاى بنى‌اميه ، سال‌هاى طولانى در خطبه‌ها و منبرها سبّ و لعن آن حضرت شايع و مرسوم شد .⁽¹⁾

امّا حضرت صديقه علیهاالسلام : چه ظلم‌هايى بر آن حضرت وارد كردند و هتك حرمتش نمودند ، و بى‌اذنش داخل خانه‌اش شدند ، آتش به در خانه‌اش زدند ، در ميان در و ديوار فشارش دادند و جنين او را كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم محسن نام نهاده بود ، سقط نمودند .⁽²⁾و استخوان پهلويش را شكستند و سيلى به صورت مطهّرش زدند ، غلاف شمشير و تازيانه بر كتف و بازويش زدند ،⁽³⁾و حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را به زور و قهر و غلبه از دستش گرفتند . و حضرت زهرا علیهاالسلام به جهت همان صدمات به شهادت رسيدند .⁽⁴⁾

ص: 321

1) . عن جابر بن يزيد الجعفى قال : لمّا افضت الخلافة إلى بنى اميّة سفكوا فيها الدم الحرام و لعنوا فيها اميرالمؤمين عليه‌السلام على المنابر الف شهر و تبرّؤا منه و اغتالوا الشيعة فى كلّ بلدة و استأصلوا بنيانهم من الدنيا لحطام دنياهم فخوّفوا الناس فى البلدان و كلّ من لم يلعن اميرالمؤمنين عليه‌السلام و لم يتبرّأ منه ، قتلوه كائنا من كان . قال جابر بن يزيد الجعفى فشكوت من بنى‌اميّة و أشياعهم إلى الإمام المبين أطهر الطاهرين زين العباد و سيّد الزهاد و خليفة اللّه على العباد ، على بن الحسين - صلوات اللّه عليهما - فقلت يا ابن رسول اللّه ، قد قتلونا تحت كلّ حجر و مدر ، و استأصلوا شافتنا و أعلنوا لعن مولانا أميرالمؤمنين - صلوات اللّه عليه - على المنابر و المنارات و الأسواق والطرقات و تبرّؤا منه حتى أنّهم ليجتمعون فى مسجد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فيلعنون عليا عليه‌السلام علانية لاينكر ذلك أحد و لاينهر ، فان أنكر ذلك أحد منّا حملوا عليه بأجمعهم و قالوا : هذا رافضى ، ابوترابى ، واخذوه إلى سلطانهم و قالوا هذا ذكر أباتراب بخير ، فضربوه ثم حبسوه ثمّ بعد ذلك قتلوه . فلمّا سمع الامام - صلوات اللّه عليه - ذلك منّى ، نظر إلى السماء ، فقال : سبحانك اللّهم سيّدى ، ما أحلمك وأعظم شأنك فى حلمك و أعلى سلطانك يا ربّ قد أمهلت عبادك فى بلادك حتّى ظنّوا أنّك أمهلتهم أبدا ... . بحارالانوار 26 / 8 حديث 2

2) . تلخيص الشافى ، شيخ طوسى رحمه‌الله : 3 / 156 - 157 ، فرائد السمطين ، جوينى : 2 / 34 - 35 ، الملل والنحل ، شهرستانى : 1 / 59 ، ميزان الاعتدال ، ذهبى : 1 / 139 ، الوافى بالوفيات ، صفدى : 6 / 17 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى‌الحديد : 14 / 319 .

3) . فلاحظ : بحارالانوار : 30 / 294 ، و ج 22 / 476 حديث 27 .

4) . دلائل الامامة ، ابوجعفر محمد بن جرير طبرى از علماى اماميه قرن چهارم : 45 طبع دوم نجف اشرف ، بحار الانوار : 43 / 170 حديث 11 .

و فدك را از دستش گرفتند و دل مباركش را پر درد و غم و غصه كردند . حتى روزى رؤساى كفر و شرك و ستم براى عذر خواهى دروغين آمدند ، و آن حضرت عذر آن‌ها را نپذيرفته و دست به درگاه اِله برداشته و گفت : « اللّهم انّهما آذيانى »⁽¹⁾و حتى در حين شهادت وصيت فرمود كه احدى از آن‌ها را نگذارند براى نماز و دفن و تشييع جنازه‌اش حاضر شوند .⁽²⁾و بعد از دفن مى‌خواستند قبر مطهّر او را نبش كنند و جنازه‌اش را بيرون آورند .⁽³⁾

امّا حضرت امام حسن مجتبى عليه‌السلام : پس آن جناب را يارى نكردند به نحوى كه به امر الهى ، مأمور به صلح شد ، و حضرت شروطى قرار داد كه به آن عمل نكردند . بعد از آن‌كه آن بزرگوار را تكفير و توهين نمودند و عبا از دوش مباركش و مَسند از زير پايش كشيده بودند . و قصد قتل آن جناب را نمودند و خنجر به ران شريفش زدند⁽⁴⁾و مذلّ المؤمنين خطابش كردند ،⁽⁵⁾و انواع توهين‌ها از معاويه و پيروانش به آن حضرت وارد كرده ، حتى مجلس مخصوص فراهم مى‌آوردند و آن حضرت را حاضر مى‌نمودند، به جهت فحش و شتم و اهانت آن سرور ،⁽⁶⁾و در حضور مباركش خطيب‌ها بالاى منابر اسم پدر بزرگوارش اميرالمؤمنين عليه‌السلام را به بدى ياد مى‌كردند .⁽⁷⁾به همين منوال مبتلاى به آن اراذل و اوباش و كفره و فجره بود تا اين‌كه در روز بسيار گرمى كه آن حضرت

ص: 322

1) . كامل البهائى فى السقيفة : 1 / 395 ، كفاية الاثر : 65 ، بحار الانوار : 28 / 303 ، و ج 36 / 308 .

2) . بحارالانوار : 43 / 214 - 215 ، احقاق الحق : 10 / 454 .

3) . علل الشرايع : 1 / 188 ، بحارالانوار : 28 / 305 . « فقال عمر لعلىّ عليه‌السلام : دع عنك هذه الهمهمة أنا أمضى إلى المقابر فأنبشها حتّى اُصلّى عليها ... ».

4) . كشف الغمة : 1 / 540 ، بحارالانوار : 44 / 47 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 26 .

5) . بحارالانوار : 44 / 24 .

6) . الاحتجاج : 1 / 270 ، احقاق الحق : 11 ، 211 . « قالوا لمعاوية : أرسل لنا إلى الحسن لنسبّ أباه و نصغّره بذلك ... ».

7) . سبط ابن جوزى ، تذكرة الخواص : 1 / 360 ، الباب الثالث ، شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 / 56 شرح كلام 56 . لاحظ الغدير : 10 / 257 - 271 جنايات معاوية فى صفحات تاريخه السوداء .

روزه‌دار و تشنه و گرسنه بود در وقت افطار با زهر شهيدش نمودند ، و جنازه شريف آن حضرت را تير باران نمودند و چوبه‌هاى تير به جسد مقدّسش زدند .⁽¹⁾

امّا حضرت سيّدالشهدا عليه‌السلام : از مصائب آن حضرت ، دل عالم و عالميان خون است و تفصيل آن بر همه معلوم است ، و هزار يك آن را نه قلمى توان نوشتن و نه زبانى ياراى گفتن دارد ، و در عظمت مصيبتش كافى است كه در حديث آمده :

لقد عجبت من صبرك ملائكة السماء ... ؛⁽²⁾

پس ملاحظه نما صبر آن حضرت را كه ملائكه از آن تعجّب نمودند ، در آن هنگامى كه بر خاك گرم افتاده ، تمام اعضايش از صدمه تير و سنان و شمشير مجروح و پاره پاره ، سرش شكافته ، پيشانى مباركش شكسته ، سينه‌اش از تير سوراخ گشته ، قلبش از تير سه شعبه چاك ، تيرى در حلقومش نشسته ، و تير ديگر حنكش را خسته ، تيرى پهلويش را شكافته ، زبانش از خشكى به كام چسبيده ، جگرش از تشنگى تفتيده ، لب‌هايش از عطش خشك شده ، قلبش براى اصحاب شهيدش و عيال بى‌كس‌اش سوخته ، دستش از ضربت زرعة بن شريك قطع شده ، نيزه به پهلويش جا گرفته ، سر و رويش از خون خضاب شده ، صداى استغاثه عيال و اطفالش از يك طرف و شماتت دشمنان از طرف ديگر ، چون چشم مى‌گشايد كشته‌ها بعضى بر روى ديگر افتاده ، با وجود همه اين‌ها آهى نكشيد و قطره اشكى نريخت و همى گفت : « صبرا على قضاءك ، لا معبود سواك ، يا غياث المستغيثين ؛ بر قضاى تو شكيبايم ، معبودى جز تو نيست ، اى فريادرس پناه جويان !⁽³⁾

اما حضرت سيّد الساجدين زين‌العابدين عليه‌السلام : پس در مصيبت آن حضرت همين بس ،

ص: 323

1) . الطبقات الكبرى لابن سعد ، ترجمة الحسن بن على عليهماالسلام : 84 ،المستدرك على الصحيحين : 3 / 176 ، تاريخ ابى‌الفداء : 1 / 183 ، ترجمة الحسن بن على عليهماالسلام من تاريخ دمشق : 211 .

2) . مزار الكبير لابن المشهدى : 504 ، بحارالانوار : 98 / 240 ، 322 .

3) . خصائص الحسينيه : 39 ، اشك روان بر امير كاروان : 128 .

كه فرمود :

وكيف لا أجزع وأهلع ، وقد أرى سيّدى وإخوتى وعمومتى و ولد عمّى وأهلى مضرّجين بدمائهم مرمّلين ، بالعراء مسلّبين ، لا يكفنون ولا يوارون ؛⁽¹⁾

چگونه جزع و بيتابى نكنم كه ديدم آقايم ( ابا عبداللّه الحسين عليه‌السلام ) و برادرانم و عموهايم و عمو زاده‌هايم و اهلم ، در بيابان كربلا غرقه به خون افتاده‌اند ، ( لباس و وسائل ) آن‌ها را به يغما بردند ، كفن نشدند و مدفون نگرديدند .

و با چشم خودش ديد كه :

تسابق القوم على نَهب بيوت آل الرّسول و قرّة عين البتول علیهاالسلام ، حتى جعلوا ينتزعون ملحفة المرئة على ظهرها ... ؛⁽²⁾

( وقتى امام حسين عليه‌السلام به شهادت رسيد ) دشمنان ( بى‌رحم كه به خاطر دنيا به جنگ با آن حضرت آمده بودند ) براى غارت خيمه‌هاى اهل‌بيت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمهجوم آوردند ( دست‌بند از دست زنان كشيدند و گوش پردگيان را در گرفتن گوشواره دريدند و جامه‌هاى زنان را غارت مى‌كردند ) تا آنجا كه چادرى را كه بانويى از خاندان نبوّت به كمرش بسته بود ، كشيده و مى‌بردند ، فرياد وامحمّداه واعلياه واحسناه واحسيناه از اهل‌بيت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمبالا گرفت .

و خودش را با همه اين مصائب در قيد و زنجير اسيرى ، سر برهنه و بى‌عبا سوار شتر برهنه به همراهى حرم خدا و رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( يعنى زنان و دختران آل رسول ) شهر به شهر و ديار به ديار گردانيدند . مصائبى كه عقل بشر از تصوّر يك هزارم آن عاجز است .

و مصيبت عظيمى كه عمّه جانش زينب كبرى در مجلس يزيدِ پليد بازگو كرد

ص: 324

1) . بحارالانوار : 45 / 179 .

2) . اللهوف فى قتلى الطفوف : 55 - 59 ، بحارالانوار : 45 / 57 - 58 .

و خدا مى‌داند كه بر امام سجاد عليه‌السلام چه گذشت وقتى عمّه‌اش فرمود :

أمن العدل يابن الطّلقاء ! تخديرك حرايرك وإماءك ، و سوقك بنات رسول‌اللّه سبايا ؟ قد هتكتَ ستورهنّ ، وأبديتَ وجوههنّ ، تحدوا بهنّ الأعداء من بلد إلى بلد ويستشرفهنّ أهل المناهل والمناقل ، ويتصفّح وجوههنّ القريب والبعيد والدّنىّ والشريف ، ليس معهنّ من رجالهنّ ولىّ ولا من حماتهنّ حمىّ ؛⁽¹⁾

اى فرزند آزاد شدگان ! اين رسم عدالت است كه زنان و كنيزان خود را پشت پرده جاى داده‌اى ، ولى دختران رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اسير و دست بسته در برابرت ، پرده‌هاى احترامشان هتك شده و صورت‌هاى شان نمايان ، دشمنان آنان را شهر به شهر مى‌گردانند ، و در مقابل ديدگان مردم بيابانى و كوهستانى ، و در چشم انداز هر نزديك و دور و هر پست و شريف قرار گيرند ، نه از مردان‌شان سرپرستى دارند و نه از يارانشان حمايت كننده‌اى .

اما امام باقر عليه‌السلام : توبيخ و توهين‌هاى هشام بن عبدالملك لعين و اصحابش نسبت به آن حضرت و جسارت‌هايشان به حضرت ، و زندانى كردن آن حضرت ، و هم‌چنين دستور دادن هشام به اين‌كه در مسير برگرداندن حضرت به سوى مدينه ، بازارها برايش باز نشود ، و اهانت و تهمت‌ها به امام باقر عليه‌السلام بزنند ، و مردم را منع كنند از فروختن چيزى به ايشان ، و از سلام و مصافحه با آنان و ... . و كسى به آن‌ها آب و غذا ندهد ، تا اين‌كه سه روز آب و طعامى نيافتند تا اين‌كه به شهر مديَن رسيدند ، درِ شهر را به رويشان بستند و ... .⁽²⁾

هم‌چنين هر يك از ايشان مبتلا به محنت‌هاى شديده و توهين‌ها و اذيت‌هاى شنيع از خلفاى زمان و اتباع آن‌ها و ساير دنيا پرستان بودند .

اما امام صادق عليه‌السلام : منصور لعين امام صادق عليه‌السلام را در سن پيرى در جلوى خود

ص: 325

1) . بحار الأنوار : 45 / 134 .

2) . الكافى : 1 / 471 حديث 5 ، المناقب لابن شهر آشوب : 4 / 189 .

ايستاده نگه داشت ، و با بى‌شرمى و بى‌حيايى تمام ، گفت : « قتلنى اللّه إن لم أقتلك ، أتلحد فى سلطانى ؛⁽¹⁾خدا مرا بكشد اگر من او را نكشم ، آيا تو در سلطنت من ( طعن مى‌زنى و دشمنى و ) دسيسه مى‌كنى ؟ » آن حضرت به ملايمت و فروتنى تمام انكار مى‌فرمود . و آن ملعون آنچه از كلمات شنيع كه از ذكر و استماع آن‌ها نفوس مؤمنين مشمئز مى‌شود ، به امام صادق عليه‌السلام مى‌گفت .⁽²⁾

اما امام موسى بن جعفر عليهماالسلام : سال‌هاى طولانى از حبسى به حبس ديگر منتقل تا در زندان سندى بن شاهك ملعون ، مسموم شده و از دنيا رحلت فرمود . و جنازه مقدّسش را روى جِسر بغداد گذاشته و منادى ندا مى‌داد : « هذا إمام الرافضة فاعرفوه ؛⁽³⁾اين پيشواى رافضيان است او را بشناسيد » سپس چند حمّال جنازه را برداشتند و حمل مى‌كردند !

اما حضرت رضا عليه‌السلام : قضايايش با مأمون و ظلم و ستم به آن حضرت ،⁽⁴⁾مشهور

و معروف است .⁽⁵⁾مأمون لعين آن حضرت را مسموم كرد و امام رضا عليه‌السلام تا پنجاه بار از هوش رفت و افتاد و نشست و مانند مار گزيده به خودش مى‌پيچيد .⁽⁶⁾به قدرى از ناحيه مأمون به آن حضرت ناراحتى روحى وارد شد كه روز جمعه در مسجد جامع دست به دعا بلند مى‌كرد و مى‌گفت :

اللّهم إن كان فَرَجى ممّا أنا فيه بالموت فَعَجِّلْ لى السّاعةَ ؛

خدايا ! اگر گشايش كار من در چنين وضع ناگوارى كه هستم با مرگ انجام مى‌شود ، هم اكنون در مرگ من شتاب كن .

ص: 326

1) . الإرشاد : 2 / 182 ، بحار الانوار : 47 / 174 ، حديث 21 .

2) . بحارالانوار : 47 / 197 ، مهج الدعوات : 192 .

3) . كمال الدين : 1 / 38 ، عيون أخبار الرضا عليه‌السلام : 1 / 99 ، حديث 5 ، بحار الانوار : 48 / 227 ، حديث 29 .

4) . عيون الاخبار : 2 / 15 ، الباب 30 ، حديث 34 ، بحارالانوار : 49 / 140 حديث 13 .

5) . فلاحظ الارشاد : 315 باب وفاة الرضا عليه‌السلام ، عيون الاخبار : 2 / 240 باب 61 حديث 1 ، منتخب التواريخ : 578 .

6) . عيون الاخبار : 2 / 240 باب وفاة الرضا عليه‌السلام مسموماً باغتيال المأمون . « فمصّ منه ملاعق و خرج المأمون . . حتى قام الرضا عليه‌السلام خمسين مجلساً ... ».

سپس مأمون لعين يك شبانه روز مرگ حضرت را پنهان كرد و ... تا آن‌كه حضرت شبانه بدون تشييع مردم ، غريبانه به خاك سپرده شد .⁽¹⁾

اما امام جواد عليه‌السلام : همان امام بزرگوارى كه در جوانى در حالى كه بيست و پنج سال از بهار عمرش بيشتر نگذشته بود ، معتصم لعين آن حضرت را از مدينه به بغداد آورد و به دست دختر مأمون ( زوجه حضرت ) بعد از ورود به بغداد ، مسموم كرد .⁽²⁾امام جواد عليه‌السلام اين گونه مظلومانه به شهادت رسيد و مانند پدرش مهمان و در ديار غربت بود ، به راستى عجب مهمان نوازى كردند !

اما امام هادى عليه‌السلام : قضاياى متوكّل با حضرت امام هادى عليه‌السلام و اذيت‌هاى او به آن جناب اظهر من الشمس است ، حتى به حدّى بود كه سعيد حاجب را امر كرد كه شبانه به خانه حضرت هجوم بَرد و خانه‌اش را غارت كند ، و آن هم شبانه وارد خانه شد و كرد آنچه مأمور بود .⁽³⁾و ظلم و ستم‌شان به حدّى رسيد كه مى‌خواستند حضرت را به حيله در مجلس شراب حاضر كنند⁽⁴⁾و به اين عمل شنيع ، آن جناب را ميان مردم رسوا و مفتضح نمايند . و آن حضرت نيز سال‌ها دور از وطن و غريبانه در سامرا تحت نظر بود و سر انجام در اواخر حكومت معتمد عباسى ، بر اثر زهرى ، مسموم و به شهادت رسيد ، و فرزند بزرگوارش امام عسكرى عليه‌السلام از شدّت ناراحتى با سر برهنه و گريبان دريده شده بيرون آمد⁽⁵⁾و متكفّل غسل و كفن و نماز و دفن پدر گرديد و جنازه آن مظلوم غريب تبعيد شده را در خانه خودش در سامرا به خاك سپردند .⁽⁶⁾

اما امام عسكرى عليه‌السلام : اذيت و ستم‌هايى كه به حضرت امام عسكرى عليه‌السلام از خلفاى

ص: 327

1) . عيون الاخبار : 2 / 242 باب 62 ذيل حديث 1 . « و غُسِّلَ أبوالحسن عليه‌السلام فى الليل و دُفِنَ ».

2) . اثبات الوصية : 192 . فلاحظ الارشاد : 326 - 327 .

3) . الارشاد للمفيد رحمه‌الله : 329 .

4) . مروج الذهب : 4 / 10 .

5) . اثبات الوصيّة : 243 . « خرج بعده أبومحمّد عليه‌السلام حاسراً مكشوف الرأس مشقوق الثياب ».

6) . مناقب ابن شهرآشوب : 6 / 401 .

زمان خود رسيد بسيار است و غالباً در زندان‌ها به سر برده است . هميشه تحت نظر و در فشار سخت و در صدد قتل آن سرور بودند به هر حيله‌اى كه بتوانند ، ولى ميسورشان نمى‌شد ، حتى مستعين ، قاطر چموشى داشت كه براى احدى تمكين نمى‌كرد ، به بهانه فرستاد تا آن حضرت را حاضر نمود . حيله‌اش اين بود كه آن جناب را به سوار شدن آن مركب وادار كند ، و آن حيوان ، آن حضرت را زمين بزند و هلاك نمايد . پس از آن جناب خواهش كرد كه او را لجام كند و زين نمايد ، آن حضرت برخاست و مركب را لجام زد و زين نمود ، بعد خواهش كرد سوار شود ، آن حضرت هم سوار آن شد ، و در همه اين حالات ، آن حيوان در نهايت تمكين و خضوع براى آن سرور بود .⁽¹⁾« وَيَأْبَى اللَّهُ إِلاَّ أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ »⁽²⁾و آن حضرت به دستور معتمد عباسى مسموم شد و در بستر بيمارى قرار گرفت و در آخرين ساعات ، بيمارى آن حضرت شديد شد كه آن حضرت توان دوا خوردن را نداشت ... وقتى نگاه امام عسكرى عليه‌السلام به فرزند كم سنّش امام زمان عليه‌السلام افتاد ، گريه كرد و فرمود :

يا سيّد أهلبيته إسقنى الماءَ فإنّى ذاهب إلى ربّى .

اما امام عصر عليه‌السلام : چون پس از امام عسكرى عليه‌السلام ، سلطان به طلب و تجسّس فرزند آن حضرت - كه به اعتقاد اماميّه و بسيارى از عامّه ، امام منتظر و حجّت ثانى عشر و قائم آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است - به شدّت و جدّيت تمام بر آمده و تعدّى و افراط و فتنه و فساد ، از حد گذشت ، آن حضرت از انظار غايب شد و بلكه از اوّل ولادت به همين علت از عامه خلق مستور بود ، و او را به شخصه ، كسى جز خواص شيعه نمى‌شناختند .

اين اشاره‌اى بود به ظلم‌هاى ستم كاران و خلفاى جور به اهل‌بيت و عترت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه اوصيا و خلفاى به حق آن حضرت بودند ، و امامان راستين و حجت‌هاى پروردگار بر خلايق بودند .

ص: 328

1) . الإرشاد : 2 / 327 ، اثبات الهداة : 5 / 12 ، حديث 5 ، بحار الانوار : 50 / 265 ، حديث 25 .

2) . توبه : 32 .

باب دوم : معجزه سائر امامان عليهم‌السلام

بعد از نصّ كه اولين و مهمترين راه اثبات امامت است، دوّمين راه « معجزه » است.

معجزات صادره از هر يك از امامان معصوم عليهم‌السلام - كه در ميان خاصه و عامّه متواتر است - دلالت واضح بر امامت و خلافت‌شان مى‌كند و چون ذكر آن‌ها محتاج به تفصيل است و در كتب اصحاب ما و غير آن‌ها به طور مشروح ، ثابت و مذكور است ، مانند كتاب « خرايج و جرايح » راوندى و « اصول كافى » و « ارشاد » مفيد و « حلية الأبرار » و « مدينة المعاجز » و « الثاقب في المناقب » و ... كه بعضى از اين

معجزات پيش هر موافق و مخالف ، محقق و مشهور است . و در كتب عامه هم بسيارى از آن‌ها ذكر شده است چنان‌كه محمد ابن طلحه شافعى در « مطالب السؤول في مناقب آل الرسول » و ابن صبّاغ مكى مالكى در «الفصول المهمّه » و ملاجامى ( عبد الرحمن بن احمد الجامى ) در « شواهد النبوّة » و ديگران از علماى عامّه در كتب خود ايراد نموده‌اند و آن‌ها را كرامات نام كرده‌اند ، لذا از ذكر آن‌ها صرف نظر كرده و اكتفا به نوشته اصحاب ما ( اماميه ) نموديم ، و هر كه طالب باشد به آن‌ها مراجعه نمايد .

ص: 329

بارى ، از ملاحظه اين همه اخبار متواتر از خاصه و عامه قطع حاصل مى‌شود به صدور معجزه از امامان معصوم ، و معجزه همان طورى كه دليل بر نبوّت و پيامبرى هست ، دلالت بر امامت و خلافت الهى هم مى‌كند . اگر براى شخص چشم عبرت باشد ، همين تعزيه‌ها و زيارت سيّد الشهداء عليه‌السلام و ساير ائمّه هدى عليهم‌السلام معجزه مستمرّى است كه تا قيامت باقى است ، كه هميشه مردم در عزاى ايشان چشم گريان و قلب سوزان دارند . اگر عزيزى از شخصى بميرد ، حدّ اكثر تا يك سال عزادارى و سوگوارى او باقى است و كم كم دل ساكن مى‌شود و قلب آرام مى‌گيرد . اما مصيبت آن پاكان و بزرگواران عليهم‌السلام متجاوز از هزار سال چنان تازه است كه گويا امروز واقع شده است ، چنان‌كه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمودند : انّ لقتل الحسين حرارة في قلوب المؤمنين لا تبرد أبدا .⁽¹⁾

قبور پادشاهان و سلاطين و خلفاى جور ، همه متروك و مهجور گشته ، امّا قبرهاى آل اللّه عليهم‌السلام محلّ آمال و آرزوهاى شيعيان بوده و هميشه مردم عالم ، از اطراف و اكناف بعيده ، ترك خانه و كاشانه و اهل و عيال نموده ، تن به محنت سرما و گرما داده ، و ترس قتل و غارت و حبس و شكنجه‌ها را بر جان خريده و اعتنا نكرده و به پابوسى آن پاكان و برگزيدگان از سلاله محمدى و جگر گوشه‌هاى رسول احمدى مى‌روند .⁽²⁾

ص: 330

1) ) مستدرك الوسائل : 10 / 318 ، حديث 12084 .

2) . شيخ اجلّ علىّ بن عيسى اربلى در كتاب كشف الغمّه - كه در سنه ششصد و هفتاد و هفت تأليف كرده - نقل نموده كه حكايت كرد براى من بعضى اصحاب كه : مستنصر باللّه خليفه عبّاسى يك سال به سامرّه رفت و زيارت كرد عسكريّين عليهماالسلام را ، و چون از روضه مقدّسه آن دو امام بيرون آمد ، رفت به زيارت تربت خلفاء آل عبّاس از پدران و اهل بيت خود ، و قبور ايشان در قبّه‌اى بود كه خرابى و ويرانى به آن رو برده بود ، و باران داخل آن مى‌گشت ، و بر قبرها و تربت ايشان فضله‌هاى طيور و پرندگان بود . على بن عيسى مى‌گويد كه من هم مشاهده كرده‌ام تربت ايشان را به همين حال ، پس به مستنصر گفتند كه شما خليفه‌هاى روى زمين و پادشاهان دنيا مى‌باشيد ، و از براى شما است فرمان و امر در عالم ، و قبرهاى پدران شما به اين كيفيّت و حال باشد ، نه كسى زيارت كند ايشان را و نه به خاطرى خطور شود ، و نداشته باشند كسى را كه فضلات و كثافات را از ايشان دور كند . و قبور اين علويّين مزارى است به اين خوبى و پاكيزگى كه مشاهده مى‌نماييد با پرده‌ها و قنديل‌هاى آويخته و فرش‌ها و گستردنى‌ها و فرّاش و خادم و شمع و بخور و غير ذلك . مستنصر خليفه گفت : اين امرى است آسمانى يعنى از جانب خدا است و حاصل نمى‌شود به كوشش و اجتهاد ما ، و اگر ما مردم را بر اين كار واداريم قبول نخواهند كرد ، و زور و سعى ما در اين باب فايده نخواهد نمود . و راست گفته ؛ زيرا كه اعتقادات به قهر و غلبه حاصل نخواهد شد و به اكراه نتوان اعتقاد در كسى پديد آورد ( انتهى ) . ( كشف الغمه : 2 / 519 ، منتهى الآمال : 3 / 1948 )

اگر چشم عبرتى باشد همين براى حقانيّت مذهب شيعه اثناعشريه كافى است .

ص: 331

باب سوم :افضليّت سائر ائمّه عليهم‌السلام

طريق سوّم اثبات امامت « طريق افضليّت » است . از نظر عقل تقديم مفضول بر فاضل ، يا فاضل بر افضل ، قبيح است ، و خداوند از هر فعل قبيح و ناروايى منزّه است . بنا بر اين ، حكم شرع و عقل در اين باره هم آهنگ است . در نتيجه ، امام بايد در

همه صفات ( علم و شجاعت و زهد و سخاوت ... . ) افضل از ديگران باشد . آيات و روايات بسيارى بر اين حكم عقلى دلالت دارند.

خداوند متعال در قرآن كريم مى‌فرمايد :

« قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ »⁽¹⁾و « أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لاَ يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ »⁽²⁾و « قَالَ

إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ »⁽³⁾

از حضرت رضا عليه‌السلام نقل شده كه فرمودند :

الإمام واحد دهره ، لا يدانيه أحد ، و لا يعادله عالم ، و لا يوجد منه

ص: 333

1) . الزمر : 9 .

2) يونس : 35 .

3) البقرة : 247 .

بدل ، و لا له مثل و لا نظير ، مخصوص بالفضل كلّه ، من غير طلب منه و لا اكتساب ؛

امام يگانه روزگار خود است ، و هيچ كس مانند او نيست . دانشمندى با او برابر نيست ، جايگزين ندارد ، مانند و نظير ندارد ، بدون تحصيل مخصوص به فضل است و از طرف مفضّل منّان بدان اختصاص يافته است .

محقّق طوسى رحمه‌الله در مورد اين شرط و صفت امام در كتاب تجريد مى‌نويسد :

و قبح تقديم المفضول معلوم ؛

در اين باره كه تقديم مفضول بر فاضل از نظر عقل قبيح است ، ترديدى نيست .

پس از نظر كبراى بحث كه امام بايد افضل باشد ، در مسئله شكى نيست و خاصه و عامه⁽¹⁾بر آن متفق هستند .

براى هر كس كه به تاريخ مراجعه كند ، شكى باقى نمى‌ماند كه هر يك از ائمّه اهل‌بيت عليهم‌السلام در پاسخ هيچ سؤالى فرو نمى‌ماندند و در همه علوم و فنون ، سر آمد روزگار خود بودند ، پس چه دليلى از اين گوياتر بر امامت آنان وجود دارد ؟ ؟⁽²⁾

از مسلّمات تاريخ است كه آنان هرگز از كسى كسب علم و دانش نكرده‌اند ، امّا ديگران از علم و دانش آنان بهرها گرفته‌اند . « قتاده » فقيه اهل بصره چهل مسئله آماده كرد تا از امام باقر عليه‌السلام بپرسد ، وقتى به خدمت آن حضرت رسيد ، امام عليه‌السلام رو به او كرد و فرمود : تو كيستى ؟ گفت : من قتادة بن نعامه بصرى هستم ، حضرت فرمود :

تو فقيه اهل بصره هستى ؟ گفت : آرى ، حضرت فرمود : واى بر تو اى قتاده ، خداوند گروهى از بندگان خويش را حجّت بر خلق خود قرار داده ، آن‌ها به امر خدا پايه‌ها و استوانه‌هاى زمين هستند ، و برگزيدگان علم خدايند ، آن‌ها را قبل از آفرينش مردم برگزيده كه سايه‌هاى طرف راست عرش خدا بودند .

ص: 334

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 9 / 166 - 175 ، منهاج السنة ابن تيمية : 3 / 277 .

2) . شيخ صدوق رحمه‌الله اين مطلب را به عنوان يكى از روشن‌ترين دلائل امامت ياد كرده است . كمال الدين و تمام النعمة :91

قتاده - بعد از سكوت طولانى - عرض كرد :

اصلحك اللّه واللّه لقد جلستُ بين يدى الفقهاء و قدّام ابن عبّاس فما اضطرب قلبى قدّام واحد منهم ما اضطرب قدّامك ؛⁽¹⁾

خدا به شما خير دهد من در مقابل فقهاى زيادى و پيش ابن عباس نشسته‌ام ، هيچ وقت دلم نمى‌تپيد و مضطرب نشد آن طورى كه در پيش شما شدم .

حضرت فرمود : مى‌دانى كجا هستى ؟ تو در مكانى هستى كه : « بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالاْصَالِ * رِجَالٌ لاَ تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ »⁽²⁾تو در چنين جايى هستى و ما آن‌ها هستيم ، قتاده گفت : راست مى‌فرمائيد خدا مرا فداى شما كند اين خانه از گل و سنگ نيست . قتاده گفت : راجع به پنير مرا مطلع فرماييد ؟ حضرت باقر عليه‌السلام تبسّمى نمود و فرمود : تمام سؤالات تو بالاخره به پنير رسيد ؟ گفت : همه را فراموش كردم ، حضرت فرمود : اشكالى ندارد .

ابوحنيفه كه در نزد عامّه به عنوان « الإمام الأعظم » لقب يافته است ، گفته است : « لولا السنتان لهلك النعمان ؛⁽³⁾اگر آن دو سال نبود ، هلاك شده بودم » مقصود دو سالى است كه وى در مدينه محضر امام صادق عليه‌السلام را درك نموده و از آن حضرت كسب علم و دانش كرده است . ابوحنيفه در جاى ديگر گفته است : « ما رأيت أفقه من جعفر بن محمّد عليه‌السلام ؛ فقيه‌تر از امام صادق عليه‌السلام نديدم » .⁽⁴⁾

و مناظرات امام رضا عليه‌السلام با دانشمندان مختلف و اعتراف آن‌ها به عظمت و فضيلت و ... بر متتبّع خبير مخفى نيست .

ص: 335

1) . الكافى : 6 / 256 حديث 1 .

2) . النور : 36 - 37 .

3) . احقاق الحق : 28 / 443 و ص 467 ، التحفة الاثنا عشرية ، الآلوسى البغدادى : 8 ، الامام الصادق و المذاهب الأربعة : 1 / 58 .

4) . سير اعلام النبلاء : 6 / 258 ، تذكرة الحفاظ : 1 / 157 ، احقاق الحق : 19 / 509 و ج 28 / 442 .

از يحيى بن اكثم - كه قاضى بزرگ آن زمان بود - خواستند تا پرسشى از امام جواد عليه‌السلام نمايد كه او درمانده شود و قادر به پاسخ آن نباشد و براى اين كار وعده‌هاى فراوان به او دادند ، مأمون نيز روزى را براى اين كار معيّن كرد و در آن روز همه مردم

اجتماع كردند و يحيى بن اكثم هم حاضر شد ، امام جواد عليه‌السلام در آن وقت هفت يا نه سال بيشتر نداشت . وقتى يحيى بن اكثم سؤال كرد : نظر شما درباره شخصى كه در حال احرام ، شكارى را بكشد چيست ؟ حضرت فرمود : در خارج از حرم كشته يا داخل حرم ؟ عالم به مسئله بوده يا جاهل ؟ عمداً كشته يا خطاً ؟ آزاد بوده يا برده ؟

اولين بار بوده يا پيش از آن نيز انجام داده ؟ شكار از پرندگان بوده يا غير آن ؟ شكار كوچك بوده يا بزرگ ؟ اصرار بر اين كار داشته يا نادم و پشيمان است ؟ شكار در شب اتفاق افتاده يا در روز ؟ در احرام عمره بود يا در احرام حج ؟ يحيى بن اكثم از فرمايشات امام عليه‌السلام مات و مبهوت شد و آثار عجز و ناتوانى در سيمايش هويدا شد و زبانش به لكنت افتاد به طورى كه اهل مجلس آن را فهميدند .⁽¹⁾

على بن جعفر عليهماالسلام كه مردى است عالم و محدّث و خبير و راوى روايات و فقيه و زاهد در سنّ پيرى كه از ريش سفيدان بنى‌هاشم و بنى الزهراء و اولاد حضرت سيّد الشهداء عليه‌السلام و عموى پدر امام جواد عليه‌السلام بود ، با تمام اين مقامات و درجات ، امامتِ طفلِ هفت ساله « حضرت جواد عليه‌السلام » را پذيرفت و در مقابل آن حضرت تسليم و خاضع و از احترام و شرايط ادب ابداً دريغ ننمود و از محضر علمى آن حضرت استفاده‌ها كرده است ، و چون امام جواد عليه‌السلام روى بدان‌ها مى‌كرد بر مى‌خاست و دستهايش را مى‌بوسيد و هنگامى كه امام جواد عليه‌السلام خارج مى‌شد كفش‌هاى او را منظّم در برابر حضرت مى‌نهاد .

مخفى نماند كه على بن جعفر عليهماالسلام علمش را از پدرش امام صادق عليه‌السلام و برادرش حضرت امام كاظم عليه‌السلام و برادر زاده‌اش امام رضا عليهم‌السلام اخذ نموده است ، اگر علم امام عليه‌السلام

ص: 336

1) . الارشاد : 319 - 322 .

با تحصيل و اكتساب بود ، على بن جعفر عليهماالسلام از امام جواد عليه‌السلام تحصيلش بيشتر بود ، و اگر امامت منوط به سنّ بود علىّ بن جعفر از لحاظ سنّ بزرگ‌ترين آن‌ها و از مشايخ‌شان محسوب بود . علاوه بر اين‌كه در ايامى كه پدر امام جواد عليه‌السلام در هنگام مسافرت به سوى خراسان از وى جدا گرديد ، امام جواد عليه‌السلام حدوداً پنج ساله بود و اگر فرض كنيد علوم و معارف‌شان از نزد خودشان نبوده پس آن كس كه امام جواد عليه‌السلام را پس از پدرش تعليم داده - تا آن كه وى را به مقام رفيع و منزلت عظيم رسانيده - چه كسى بوده ؟

علاوه بر اين‌كه هر كس نظر كند در علومى كه از آن بزرگواران در كلام و تفسير و اخلاق و تاريخ و طب و ... منتشر گشته ، يقين مى‌كند كه آن‌ها جز از جانب خداوند متعال نيست .

هم‌چنين اگر كسى معرفت پروردگار و طريقه پرستش و مسئلت از خدا ، و حقيقت حمد و ثنا و استغاثه و ابتهال و انابه را بخواهد ، بايد تامّل كند در دعاها مناجات‌هايى كه آن‌ها با پروردگارشان داشته‌اند . و بايد به نهج البلاغه و صحيفه سجاديّه - كه مشهور به زبور آل محمّد عليهم‌السلام و انجيل اهل‌بيت عليهم‌السلام است كه به كتاب‌هاى آسمانى شباهت دارد - و به دعاى كميل و ابوحمزه ثمالى و غير آن‌ها مراجعه و تأمّل نمايد تا راه و رسم بندگى و ... را بياموزد .

بارى ، امامان پاك ما - در علم و صلاح و زهد و ورع و فضايل و مناقب و. . . - افضل بودند از جميع اهل عصر خود خصوصا جماعتى كه ادّعاى امامت مى‌كردند

و خلفايى كه حق ايشان را غصب كرده بودند و اين مورد اتّفاق موافق و مخالف است .

بلكه اصلاً جاى مقايسه و مقابله برگزيدگان خداى سبحان و معصومان و پاكان از شجره طيّبه با ظالمان و هواپرستان و طاغيان از شجره خبيثه نيست ، تا در صدد تفاضل و مقايسه بر آئيم . بحث افضليّت شرطش زمانى محقّق است كه دو طرف در صفات فضيلت ، اشتراك و مجانستى داشته باشند ، و يكى از آن دو در اين اوصاف بر ديگرى برترى داشته باشد ، مانند فرمايش خداوند تعالى : « تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا

ص: 337

بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ »⁽¹⁾از آن جايى كه اشتراك در فضيلت و سنخيّت و مجانست در كمالات ، شرط در مقايسه هست ، پس نور را با ظلمت و علم را با جهل و حق را با باطل و معصوم را با غير معصوم نمى‌شود مقايسه كرد .

چه مشاركتى بين اميرالمؤمنين عليّ عليه‌السلام كه : « خير الخلق » و « خير البشر » و « خير الاُمّة » و « قرآن ناطق » و « باب مدينة علم الرّسول » و « نفس الرّسول » و « صاحب سلوني قبل أن تفقدوني » است ، و بين خليفه ناحق و غاصب و جاهل كه خودش اقرار كرده است : « كلّ الناس أفقه من عمر حتّى المخدّرات في الحجال »⁽²⁾و خليفه ظالم و غاصب و جاهل ديگر كه خود گفته است : « أقيلوني أقيلوني فلست بخيركم و عليّ فيكم »⁽³⁾وجود دارد . و واقعا بايد بر اين مصيبت عُظمى خون گريست ، و لذا خود آن حضرت فرمودند :

الدّهر أنزلنى ثمّ أنزلنى ثمّ أنزلنى⁽⁴⁾

كفى فى فضل مولانا علىّ***وقوع الشكّ فيه أنّه اللّه

و مات الشافعىّ و ليس يدرى ***علىّ ربّه أم ربّه اللّه

أنا عبد لفتى أنزل فيه هل أتى ***إلى متى أكتمه أكتمه

إلى متىقوم أتى فى مدحهم هل أتى*** ما شكّ فى ذلك إلا ملحداً

( شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 16 / 115 )

حتّى قيل معاوية و علىّ ؛⁽⁵⁾

حقير گويد : اين انزلنى‌هاى سه‌گانه هريك شايد اشاره به يكى از خلفاى سه‌گانه باشد و آخرالامر طرف منازعه با ابن آكلة الاكباد واقع شدند !

ص: 338

1) . بقره : 253 .

2) ) شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 1 / 182 ، الشافى : 4 / 183 ، الصراط المستقيم : 3 / 15 ، دلائل الصدق : 3 / 76 .

3) ) الصواعق المحرقه : 31 ، الامامة والسياسة ، ابن قتيبه : 1 / 24 ط مصر سنه 1328 ، كنز العمّال في كتاب الخلافة : 3 / 132 و 135 و 141 .

4) . « مع أنّه عليه‌السلام كان شمس فلك الحقيقة و بدر بروج الطريقة و قطب سماء المعرفة و مركز دائرة الشريعة و ماحى أهواء الطبيعة و مروّج الملّة » البراهين القاطعة : 3 / 297 و لذا قال الشافعى فى مدحه عليه‌السلام :

5) . فرحة الغرى : 7 ، و قريب هذا المعنى فى شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 20 / 326 . « ثمّ لم يرض الدّهر لى بذلك حتّى أرذلنى فجعلنى نظيراً لابن هند و ابن النّابغة ».

روزگار ( و مغرور شدن اهل روزگار به او و اعراض كردن ايشان از قبول حق ) مرتبه و منزلت مرا فرود آورد و فرود آورد و فرود آورد به حدّى كه ( مشتبه شدم به معاويه و گفت‌گو شد كه آيا معاويه حق است يا علىّ و ) مرا با معاويه برابر گردانيد .

و قبح تفضيل جاهل بر عالم ، عقلى و فطرى و بديهى است و نياز به اثبات ندارد .

اگر جاى مقايسه‌اى باشد⁽¹⁾بايد سؤال را اين چنين طرح كرد - چنان‌كه صعصعة بن صوحان چنين سؤالى را از اميرالمؤمنين عليه‌السلام كرد - كه آيا عليّ بن ابى‌طالب عليهماالسلام افضل

است يا آدم و نوح و ابراهيم و عيسى و موسى عليهم‌السلام تا خود اميرالمؤمنين عليه‌السلام وجه افضليّت‌اش را بيان بفرمايد ... .⁽²⁾

أميرالمؤمنين ! أنت أفضل ، أم آدم أبوالبشر ؟ قال عليّ عليه‌السلام : تزكية المرء نفسه قبيح ، قال اللّه تعالى لآدم : « يا آدم اسكن أنت و زوجك الجنّة ... . » ، و إنّ أكثر الأشياء أباحنيها اللّه ، و تركتها و ما قاربتها . ثمّ قال : أنت أفضل أم نوح ؟ فقال عليّ عليه‌السلام : إنّ نوحا دعا على قومه ، و أنا ما دعوت على ظالمي حقّي . و ابن نوح كان كافرا ، و ابناي سيّدا شباب أهل الجنّة . قال : أنت أفضل أم موسى ؟ قال عليه‌السلام : إنّ اللّه تعالى أرسل موسى إلى فرعون ، فقال : « إنّي أخاف أن يقتلون » و أنا ما خفت حين أرسلني رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بتبليغ صناديدهم ، فذهبت إليهم و قراتها عليهم و ما خفتهم . قال : أنت أفضل أم عيسى بن مريم ؟ فقال عليه‌السلام : عيسى كانت امّه في بيت المقدس ، فلمّا جائت وقت ولادتها سمعت قائلاً يقول : أخرجي ، هذا بيت العبادة لا بيت الولادة . و أمّا اُمّي فاطمة بنت أسد لمّا قرب وضع حملها كانت في الحرم ، فانشقّ حائط الكعبة و سمعت قائلاً يقول لها : اُدخلي ، و دخلت في وسط البيت و أنا ولدت به ، و ليس لأحد هذه الفضيلة لا قبلي و لا بعدي .

و يا رسول خاتم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در بيان افضليّت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بفرمايد : « من أحبّ أن ينظر إلى آدم في علمه و إلى نوح في تقواه ، و إلى إبراهيم في حلمه و إلى موسى في هيبته و إلى عيسى في عبادته ، فلينظر إلى عليّ بن ابى‌طالب عليهماالسلام »⁽³⁾

« فالنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قد أوجب مساواته عليه‌السلام للأنبياء في صفاتهم ، والأنبياء أفضل من باقي الصّحابة ، فكان عليّ أفضل من باقي الصّحابة ، لأنّ المساوي للأفضل أفضل من ذلك المفضول عليه . »

، كه فضائل بارز

ص: 339

1) . اعلم ، أنّ من تتبّع الأخبار و الآثار ، و جاس خلال تلك الديار ، ظهر عنده كالشّس في رائعة النّهار ، أنّ أفضل جميع المخلوقات ، و أشرف جميع الموجودات ، هم الأنوار الأربعة عشر ، و يكون كلّ من الأنوار الأربعة عشر أفضل من الأنبياء حتّى أولي العزم منهم .

2) . روي عن كتاب المناقب مسندا إلى صعصعة بن صوحان أنّه دخل على أميرالمؤمنين عليه‌السلام لمّا ولي ، فقال : يا

3) . احقاق الحق : 15 / 610 - 622 ، الحديث الثالث : « شباهة عليّ عليه‌السلام بآدم و نوح و يحيى و ابراهيم و سليمان و عيسى و موسى عليهم‌السلام » و هو على أنواع . روايات زيادى به همين مضمون از طرق عامه ذكر كرده‌اند . وجه استدلال ما بر مخالفين اين چنين است كه :

انبيا يك جا در اميرالمؤمنين عليه‌السلام جمع است . و يا در احاديث ديگر بفرمايند : « لا يقاس بآل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم من هذه الاُمّة أحد »⁽¹⁾

أقول : قوله عليه‌السلام « لا يقاس بآل محمد صلّى اللّه عليه و آله أحد » فيه دلالة على أنّ قياس الشيء على الشيء لابدّ أن يكون بينهما وجه جامع حتى يقاس المقيس على المقيس عليه ، و لا يشارك إلى النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أحد من الناس فيما يقاس عليهم من صفة الكمال . و لذلك قال : لا يسوى بهم غيرهم حتى يقاس عليهم ، فانّ المقايسة لابدّ لها من المساواة في الوصف الجامع ، و كيف تكون المساواة ، فانّهم ممّن جرت نعمته عليهم من نعمة علة الخلق و الايجاد ، و نعمة الهداية و الارشاد ، و نعمة قوام الدين و الدنيا ، و نعمة الاجر في الآخرة و الاولى ، كما قيل .

و « لا يقاس بنا بشر »⁽²⁾... .

و همين كلام را در مورد بقيه اهل‌بيت عليهم‌السلام با غاصبين و مدّعيان دروغين خلافت مى‌گوئيم . حال كه بناست لفظ افضليّت را در اين مقام مجازا و توسّعا استعمال كنيم مى‌گوئيم : هم‌چنين امام حسن عليه‌السلام و امام حسين عليه‌السلام افضل از معاويه و يزيد - لعنة اللّه عليهما - بودند . و على بن الحسين عليهماالسلام افضل از عبدالملك بن مروان ، و هم‌چنين ساير خلفاى بنى اميه و بنى عباس در هر زمان كه ادّعاى خلافت كردند ، همه‌شان اقرار به افضليت اهل‌بيت عليهم‌السلام داشتند . و اين امر بر تمام عالم ظاهر بود .⁽³⁾

فَقَالَ :هَذَا الَّذِي تَعْرِفُ الْبَطْحَاءُ وَطْأَتَهُ وَ الْبَيْتُ يَعْرِفُهُ وَ الْحِلُّ وَ الْحَرَمُهَذَا ابْنُ خَيْرِ عِبَادِ اللَّهِ كُلِّهِمُ هَذَا التَّقِيُّ النَّقِيُّ الطَّاهِرُ الْعَلَمُهَذَا عَلِيٌّ رَسُولُ اللَّهِ ص وَالِدُهُ أَمْسَى بِنُورِ هُدَاهُ تَهْتَدِي الظُّلَمُإِذَا رَأَتْهُ قُرَيْشٌ قَالَ قَائِلُهَا إِلَى مَكَارِمِ هَذَا يَنْتَهِي الْكَرَمُيُنْمِي إِلَى ذِرْوَةِ الْعِزِّ الَّتِي قَصُرَتْ عَنْ نَيْلِهَا عَرَبُ الاْءِسْلاَمِ وَ الْعَجَمُيَكَادُ يُمْسِكُهُ عِرْفَانَ رَاحَتِهِ رُكْنُ الْحَطِيمِ إِذَا مَا جَاءَ يَسْتَلِمُيُغْضِي حَيَاءً وَ يُغْضَى مِنْ مَهَابَتِهِ فَمَا يُكَلِّمُ إِلاَّ حِينَ يَبْتَسِمُيَنْشَقُّ نُورُ الدُّجَى عَنْ نُورِ غُرَّتِهِ

كَالشَّمْسِ تَنْجَابُ عَنْ إِشْرَاقِهَا الظُّلَمُهَذَا ابْنُ فَاطِمَةَ إِنْ كُنْتَ جَاهِلَهُ بِجَدِّهِ أَنْبِيَاءُ اللَّهِ قَدْ خُتِمُواهَذَا ابْنُ فَاطِمَةَ الْغَرَّاءِ نِسْبَتُهُ فِي جَنَّةِ الْخُلْدِ يَجْرِي بِاسْمِهِ الْقَلَمُ الاختصاص : 191

ص: 340

1) نهج البلاغة : 25 ، الخطبة الثانية .

2) . بحار الأنوار : 26 / 12 .

3) . أَنَّ هِشَامَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ حَجَّ فِي خِلاَفَةِ عَبْدِ الْمَلِكِ وَ الْوَلِيدِ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَ أَرَادَ أَنْ يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ مِنَ الزِّحَامِ فَنُصِبَ لَهُ مِنْبَرٌ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَ أَطَافَ بِهِ أَهْلُ الشَّامِ فَبَيْنَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ أَقْبَلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام وَ عَلَيْهِ إِزَارٌ وَ رِدَاءٌ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهاً وَ أَطْيَبِهِمْ رَائِحَةً بَيْنَ عَيْنَيْهِ سَجَّادَةٌ كَأَنَّهَا رُكْبَةُ عَنْزٍ فَجَعَلَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَإِذَا بَلَغَ إِلَى مَوْضِعِ الْحَجَرِ تَنَحَّى النَّاسُ حَتَّى يَسْتَلِمَهُ هَيْبَةً لَهُ وَ إِجْلاَلاً فَغَاظَ هِشَاماً ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ لِهِشَامٍ : مَنْ هَذَا الَّذِي قَدْ هَابَهُ النَّاسُ هَذِهِ الْهَيْبَةَ وَ أَفْرَجُوا لَهُ عَنِ الْحَجَرِ ؟ فَقَالَ هِشَامٌ : لاَ أَعْرِفُهُ لِأَنْ لاَ يَرْغَبَ فِيهِ أَهْلُ الشَّامِ . فَقَالَ الْفَرَزْدَقُ وَ كَانَ حَاضِراً لَكِنِّي أَعْرِفُهُ . فَقَالَ الشَّامِيُّ : مَنْ هُوَ يَا أَبَا فِرَاسٍ ؟

اگر ممكن بود قدح و ايراد در فضليت ايشان ، البتّه خلفاى عصر ايشان ، چنين كارى مى‌كردند ، خصوصا مثل هارون الرشيد و مأمون - لعنة اللّه عليهما - كه پادشاه روى زمين بودند و جميع علماى روى زمين رعيت آن‌ها بودند .

و بر هر عاقلى واضح است كه امثال اين خلفا كه ادّعاى خلافت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم داشتند ، بايستى خود را به كمالات ظاهرى و باطنى بيارايند تا بتوانند قلوب عوام را تسخير كنند ، و تا ممكن مى‌شد كه در لباس استحقاق و قابليّت ، ادّعاى خلافت كنند ، اَوْلى بود از اين‌كه به زور و شمشير و جبر و سرنيزه متوسّل شوند ، و اين چنين اختيارخلافت كنند . پس اگر براى پادشاهان مبسوط اليد ، امكان داشت كه قدح و عيبى در فضيلت آن بزرگواران بكنند ، البتّه چنين مى‌كردند ، و اظهار عدم قابليت آن‌ها مى‌نمودند تا مردم را چنان‌كه در ظاهر مطيع خود كرده بودند ، در باطن هم مريد خود كنند ، و مجبور نشوند كه آن بزرگواران را به زهر و سمّ و شمشير به شهادت برسانند و خود را رسواى دنيا و آخرت كنند .

البتّه سعى بسيار نمودند چنان‌كه مأمون لعين جميع علماى ممالك از يهود و نصارى و غير آن‌ها را جمع كرده كه با حضرت علىّ بن موسى الرضا عليهماالسلام بحث

ص: 341

و مناظره كنند تا بتواند قدح و عيبى در آن حضرت ايجاد كند ،⁽¹⁾

وقال في موضع آخر : إنّ المأمون لم يبتكر النقل والتعريب - أي لكتب الفلاسفة - بل نقل قبله كثير ، فإنّ يحيى بن خالد بن برمك عرّب من كتب الفرس كثيرا مثل كليلة ودمنة ، وعرّب لأجله كتاب المجسطي من كتب اليونان ، والمشهور أنّ أوّل من عرّب كتب اليونان خالد بن يزيد بن معاوية لمّا أولع بكتب الكيمياء . ويدل على أن الخلفاء وأتباعهم كانوا مائلين إلى الفلسفة وأنّ يحيى البرمكيّ كان محبا لهم ناصرا لمذهبهم ما رواه الكشّيّ بإسناده عن يونس بن عبد الرحمن قال : كان يحيى بن خالد البرمكيّ قد وجد على هشام شيئا من طعنه على الفلاسفة ، فأحبّ أن يغري به هارون ويضربه على القتل . . ثمّ ذكر قصّة طويلة في ذلك أوردناها في باب أحوال أصحاب الكاظم عليه‌السلام ، وفيها : أنّه أخفى هارون في بيته ودعا هشاما ليناظر العلماء وجرّوا الكلام إلى الإمامة وأظهر الحقّ فيها ، وأراد هارون قتله فهرب ومات من ذلك الخوف رحمه اللّه ، وعدّ أصحاب الرجال من كتبه كتاب الردّ على أصحاب الطبائع ، والرد على أرسطاطاليس في التوحيد ، وعدّ الشيخ منتجب الدين في فهرسه من كتب قطب الدين الراونديّ كتاب تهافت الفلاسفة ، وعدّ النجاشيّ من كتب الفضل بن شاذان كتاب ردّ على الفلاسفة وهو من أجلة الأصحاب ، وطعن عليهم الصدوق رحمه‌الله في مفتتح كتاب إكمال الدين . بحارالأنوار 57 / 197

و آن حضرت همه آن‌ها را مغلوب ساخته و حجّت وافى و جواب شافى به همه‌شان داده ، و آبرويى براى آن‌ها و مأمون نگذاشته ، و مانند طفل خردسالى در پيش عالم علوم اوّلين و آخرين ، سرافكنده و شرمسار و ساكت گشتند .⁽²⁾

هم‌چنين ساير خلفا هم طريقه‌شان با ساير ائمّه عليهم‌السلام اين چنين بود و اين مطلب ما ، نظير همان كلامى است كه در اعجاز قرآن گذشت كه : اگر كفار قريش ، قدرت آوردن يك سوره كوچك مثل سوره‌هاى قرآن را داشتند ، مى‌آوردند و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را ملزَم مى‌كردند ، و به آن همه جنگ و جدال و اسارت و غير آن محتاج نمى‌شدند .

ص: 342

1) . ونعم ما ذكره العلامة المجلسيّ قدس‌سره حيث قال : هذه الجناية على الدين وتشهير كتب الفلاسفة بين المسلمين من بدع خلفاء الجور المعاندين لأئمّة الدين ليصرفوا الناس عنهم وعن الشرع المبين ، ويدلّ على ذلك ما ذكره الصفديّ في شرح لامية العجم : إنّ المأمون لمّا هادن بعض ملوك النصارى - أظنّه صاحب جزيرة قبرس - طلب منهم خزانة كتب اليونان - وكانت عندهم مجموعة في بيت لا يظهر عليه أحد - فجمع الملك خواصّه من ذوي الرأي واستشارهم في ذلك فكلّهم أشار بعدم تجهيزها إليه إلاّ مطران واحد فإنّه قال : جهزها إليهم ، ما دخلت هذه العلوم على دولة شرعيّة إلاّ أفسدتها وأوقعت الاختلاف بين علمائها ...

2) . احتجاج طبرسى رحمه‌الله : 2 / 401 ، 415 ، فلاحظ الاحتجاج : 2 / 396 ، احتجاج أبي الحسن عليّ بن موسى الرضا عليهماالسلام في التوحيد و العدل و غيرهما على المخالف و المؤالف و الأجانب و الأقارب .

پوشيده نماند كه : فضائلى كه از امامان معصوم و پاك ما در زمان هر يك از خلفا ظاهر شده است حدّ و حصر ندارد ، با وجود اين‌كه در دولت خلفاى جور ، اهل‌بيت عليهم‌السلام غالبا محبوس و مقهور بودند و شيعيان جرأت استفاده كردن از ايشان را نداشتند .⁽¹⁾بله ، در زمان امام باقر و امام صادق عليهماالسلام كه اواخر دولت بنى‌اميه و اوايل دولت بنى عباس بود ، كه دشمنان به يكديگر گرفتار بودند و جنگ و جدال داشتند ، زمان قليلى فرصتى براى شيعيان حاصل شد كه توانستند از خدمت آن دو امام بزرگوار استفاده كنند كه اين همه احاديث در كتب ما شيعيان ، غالبا در آن مدت قليل از آن دو منبع علم و امامت صادر شده است و چهار هزار نفر از فُضَلا - كه نامشان در رجال شيخ طوسى رحمه‌الله گردآورى شده است - به خدمت امام صادق عليه‌السلام مى‌رسيدند و اخذ حديث و علم مى‌كردند و اصحاب بسيار با مبانى علمى قوى در خدمت آن جناب تربيت شدند كه مدافع حريم تشيّع بودند ، و بحث‌هاى آنان با مخالفان از جمله بحث و مناظرات مؤمن طاق⁽²⁾

وَ قَالَ لَهُ يَوْماً آخَرَ : لِمَ لَمْ يُطَالِبْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِحَقِّهِ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم إِنْ كَانَ لَهُ حَقٌّ ؟ فَأَجَابَهُ مُؤمِنُ الطَّاقِ فَقَالَ : خَافَ أَنْ تَقْتُلَهُ الْجِنُ- كَمَا قَتَلُوا سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ بِسَهْمِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ .

وَ كَانَ أَبُو حَنِيفَةَ يَوْماً آخَرَ يَتَمَاشَى مَعَ مُؤمِنِ الطَّاقِ- فِي سِكَّةٍ مِنْ سِكَكِ الْكُوفَهِ- إِذَا بِمُنَادٍ يُنَادِي مَنْ يَدُلُّنِي عَلَى صَبِيٍّ ضَالٍّ- فَقَالَ مُؤمِنُ الطَّاقِ : أَمَّا الصَّبِيُّ الضَّالُّ فَلَمْ نَرَهُ ، وَ إِنْ أَرَدْتَ شَيْخاً ضَالاًّ فَخُذْ هَذَا عَنَى بِهِ أَبَا حَنِيفَةَ .

وَ لَمَّا مَاتَ الصَّادِقُ عليه‌السلام رَأَى أَبُوحَنِيفَةَ مُؤمِنَ الطَّاقِ فَقَالَ لَهُ : مَاتَ إِمَامُكَ ؟ قَالَ : نَعَمْ . أَمَّا إِمَامُكَ فَمِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ . الاحتجاج : 205 ، بحار الانوار : 47 / 400

با ابوحنيفه ملعون و غير آن‌ها معروف

ص: 343

1) . خلفاى جور و بنى‌اميّه و بنى‌عبّاس با غصب خلافت ، باب‌هاى مدينه علم پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مسدود كردند و براى پر كردن خلأ به وجود آمده ، درهاى جهل و ضلالت را با ترويج و نشر فلسفه و عرفان و تطبيق آن‌ها با تأويلات قرآنى ، به روى مردم گشودند . آن‌ها حاملان علوم آسمانى را كنار زدند و براى مردم ، عارفان و فيلسوفان و زاهدانى را به جاى آن‌ها تراشيدند تا پلى باشند براى رسيدن حكومت‌ها به هدفشان . لذا فلسفه در دوران خلفاى بنى عبّاس وارد حوزه اسلام شده است تا مكتبى در مقابل اهل‌بيت عليهم‌السلام عَلَم شود و بتوانند مردم را از علوم آسمانى و معارف وحيانى بى‌نياز كنند و سرگرم تعليم و تعلّم انديشه‌هاى وارداتى يونان سازند .

2) . رُوِيَ أَنَّهُ أي أباحنيفة قَالَ يَوْماً مِنَ الْأَيَّامِ لِمُؤمِنِ الطَّاقِ- إِنَّكُمْ تَقُولُونَ بِالرَّجْعَةِ ؟ قَالَ : نَعَمْ . قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ : فَأَعْطِنِي الآْنَ أَلْفَ دِرْهَمٍ- حَتَّى أُعْطِيَكَ أَلْفَ دِينَارٍ إِذَا رَجَعْنَا ، قَالَ الطَّاقِيُّ لِأَبِي حَنِيفَةَ : فَأَعْطِنِي كَفِيلاً- بِأَنَّكَ تَرْجِعُ إِنْسَاناً وَ لاَ تَرْجِعُ خِنْزِيراً .

و مشهور است و امامان مخالفين و علما و قضات آن‌ها همواره از ائمّه عليهم‌السلام و اصحاب آنان استفاده مى‌كردند .

خلاصه اين‌كه ، ملاحظه احوال و اخلاق و صفات و حركات اهل‌بيت عليهم‌السلام كه در كتب تواريخ و سِيَر و اخبار مشروح و مشهور است ، براى هر كسى كه چشم بصيرت و بينايى دارد و كور باطن نباشد ، اقوى دليل بر امامت آن هاست .

و جلالت آن‌ها در علم و فضل و معرفت و كمالات ظاهريه و باطنيه و تقدّمشان در زهد و تقوى و عبادت و ساير مناقب كه در كتب امامت و اخبار و تواريخ از خاصه و عامه مسطور و مشهور است ، جاى انكار نيست . و هر يك از امامان را كه مقايسه و موازنه مى‌كنيم با معاصر خود از سلاطين و خلفاى وقت كه امامت دائر بين آن دو است ، مثل حضرت سيد الشهدا عليه‌السلام با يزيد بن معاويه و ... . هيچ عاقلى بلكه مجنونى بعد از اطلاع فى الجمله به احوال دو طرف - كه در كتب سِيَر اظهر من الشمس بيان شده است - شكى برايش در ارجحيّت و مزيّت اهل‌بيت عليهم‌السلام - از جهات غير معدوده - بر آن‌ها باقى نماند بلكه يقين مى‌كند كه مقايسه كردن اين خلفاى جور و پليد و مؤسّسين ظلم و ستم و طاغيان سركش كه دائما مستِ ملاهى و شهوت پرستى بودند ، با آل‌الرسول عليهم‌السلام كه معدن علم و حكمت و رحمت الهى‌اند ، ظلمى بزرگ و بلايى عظيم و جنايتى كبرى است .

اميرالمؤنين علىّ ابن ابى‌طالب عليهماالسلام راجع به مقامات آل محمّد عليهم‌السلام فرمودند :

هُمْ مَوْضِعُ سِرِّهِ وَ لَجَأُ أَمْرِهِ وَ عَيْبَةُ عِلْمِهِ وَ مَوْئِلُ حُكْمِهِ وَ كُهُوفُ كُتُبِهِ

وَ جِبَالُ دِينِهِ بِهِمْ أَقَامَ انْحِنَاءَ ظَهْرِهِ وَ أَذْهَبَ ارْتِعَادَ فَرَائِصِهِ وَ مِنْهَا يَعْنِي قَوْماً آخَرِينَ زَرَعُوا الْفُجُورَ وَ سَقَوْهُ الْغُرُورَ وَ حَصَدُوا الثُّبُورَ لاَ يُقَاسُ بآلِ مُحَمَّدٍ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ وَ لاَ يُسَوَّى بِهِمْ مَنْ جَرَتْ نِعْمَتُهُمْ عَلَيْهِ

ص: 344

أَبَداً هُمْ أَسَاسُ الدِّينِ وَ عِمَادُ الْيَقِينِ إِلَيْهِمْ يَفِيءُ الْغَالِي وَ بِهِمْ يَلْحَقُ التَّالِي وَ لَهُمْ خَصَائِصُ حَقِّ الْوَلاَيَةِ وَ فِيهِمُ الْوَصِيَّةُ وَ الْوِرَاثَةُ ؛⁽¹⁾

آل محمّد عليهم‌السلام محلّ و مخزن اسرار الهى هستند ، و پناهگاه امر خدا هستند - كه بدان قيام نمايند - و صندوق و خزينه علم خدايند ، و مرجع اسرار و حكمت‌هاى او هستند ، و كهف‌ها و مخزن‌هاى كتب آسمانى - از قرآن و غير آن‌كه بر انبياء سلف نازل شده است و تأويل و تفسير آن - مى‌باشند ، و كوه‌هاى دين اويند - كه نگاه دارنده زمين دين او از زلزله‌ها و بادها و اضطرابها كه همان وساوس شيطانى و نفوس امّاره است از تحريف و تغيير و تبديل باشند - و به آل محمّد ، خداوند ، كژى و اعوجاج و انحناى پشت دين خود را راست فرمود ، و لرزش بندها و مفاصل دين را بزدود ( كنايه از آن كه بدون قيمومت آل محمّد ، دين دارى كژى و انحناء و داراى لرزش و اضطراب است ، كسى كه آل محمّد را رها كند و كتاب خدا را بگيرد ، دينش كوژ پشت و لرزان و پيوسته مضطرب است ، و به آل محمد پشت دين و كتاب خدا راست و به واسطه اين قيّمان معصوم الهى بدن دين آرام و مطمئنّ و بدون اضطراب است ) .

امّا آن كسانى كه دين و كتاب خدا را از آل‌محمّد عليهم‌السلام جدا نمودند و خلافت را از مقرّش منسلخ و در غير موضع خود نهادند ، تخم نافرمانى و فجور را در دل‌هاى امّت مسكين كاشتند و در سينه‌هاى پر كينه خود مخفى داشتند ، و با هوس‌ها و آرزوها و غرور نفس امّاره پيوسته آن را آبيارى نمودند تا بالنّتيجه حاصل زراعت و محصول درو شده آنان ضلالت و هلاكت شد ؛ زيرا كه با آل‌محمّد عليهم‌السلام هيچ فردى در اين امّت قابل مقايسه و برابرى نخواهد بود .

هرگز كسانى كه نعمت آل محمّد عليهم‌السلام بر آن‌ها جارى است قابل قياس با ايشان نيستند . آل محمّد عليهم‌السلام اساس و پايه‌هاى دينند و ستون‌هاى يقين ، غلوّ كنندگانى كه در دين تندروى نموده و از صراط مستقيم تجاوز كرده‌اند بايد به قول و راه و روش آل‌محمّد عليهم‌السلام برگردند و خود را با مقياس عقائد و سيره و سنّت آنان معتدل بنمايند ، و عقب‌افتادگانى كه به علّت سستى و كاهلى از

ص: 345

1) . نهج البلاغه : 1 / 29 ، خطبه دوّم .

علوم و راه يقين و سلوك رضا عقب مانده‌اند ، بايد براى سعادت ، خود را به آل‌محمّد عليهم‌السلام برسانند و از رويّه و روش آن‌ها پيروى كنند . اختصاصات ولايت - از علوم و معجزات و كرامت‌ها ( كه خداوند آن‌ها را بدان خلعت مزيّن نموده است ) - براى آل‌محمّد عليهم‌السلام است . در ايشان مقام وصايت و وراثت خاتم

المرسلين صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است .

همچنين فرمود:

نَحْنُ الشِّعَارُ وَ الْأَصْحَابُ وَ الْخَزَنَةُ وَ الْأَبْوَابُ لاَ تُؤتَى الْبُيُوتُ إِلاَّ مِنْ أَبْوَابِهَا فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَيْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّيَ سَارِقاً فِيهِمْ كَرَائِمُ الْقُرْآنِ وَ هُمْ كُنُوزُ الرَّحْمَنِ إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ يُسْبَقُوا ؛⁽¹⁾

مائيم نزديكترين أفراد به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، همانند لباس زيرين او كه بر بدنش ملصق و متّصل است ، و مائيم اصحاب رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و مائيم خزانه‌داران

وحى و أحكام و اسرار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و مائيم درهاى ورود به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، هرگز در خانه‌ها داخل نشوند مگر از درهاى آن‌ها ؛ زيرا كه هر كس در خانه‌ها داخل شود از غير درهاى آن ، دزد ناميده مى‌شود ! درباره اهل‌بيت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، آيه‌هاى كريمه قرآن نازل شده است ، و ايشانند گنجهاى خداوند رحمن . اگر لب به سخن بگشايند ، راست مى‌گويند ، و اگر ساكت بمانند ، كسى نمى‌تواند از ايشان پيشى گيرد و سخنى بگويد .

ص: 346

1) . نهج البلاغه ، خطبه 153 .

باب چهارم : دلائل امامت امام زمان عليه‌السلام

اشاره

از آنچه ذكر شد ، دليل بر امامت امام عصر عليه‌السلام هم واضح شد و احتياج به دليل ديگرى نيست .⁽¹⁾ولى ما در اين‌جا به اختصار به بعضى از دلايل اشاره مى‌كنيم :

دليل اول : به مقتضاى برخى آيات و روايات مثل آيه « كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ »⁽²⁾و « تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ »⁽³⁾و حديث متواتر « من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهليّة »⁽⁴⁾در هر زمانى بايد حجّت و امام معصومى وجود داشته باشد . از نظر مسلمانان آن حجّتى كه هميشه در ميان مردم هست ، منحصر به امام عصر - ارواحنا له الفداء - است و بر ديگرى صادق نيست ؛ زيرا طبق آيات و روايات هر زمانى امامى لازم دارد و بايد آن امام ، معصوم باشد و ادعاى وجود چنين كسى را غير از شيعه اثنا عشريه نكرده است .

ص: 347

1) . در امامت باقى ائمّه عليهم‌السلام ، هشت دليل با تذكّرى كه ذكر شد همه در اين بحث مى‌آيد .

2) . سوره توبه : 119 .

3) . سوره قدر : 4 .

4) . بحارالانوار : 23 / 92 ، الغدير : 10 / 359 .

به بيان ديگر : شيعه و مخالفين به نحو متواتر از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم روايت كرده‌اند كه آن حضرت فرمود :

من مات و لم يعرف امام زمانه مات ميتة جاهلية ؛⁽¹⁾

هر كس بميرد و امام زمانش را نشناخته باشد پس به تحقيق كه به مرگ جاهليت مرده است .

و ما به امام زمان خود اعتراف داريم ، امّا عامّه ( و اهل خلاف كه خود را اهل تسنّن خوانده‌اند ) چه مى‌كنند ، بعضى از عامّه گفته‌اند : امام زمان پادشاه است . امّا اين عجيب است . آيا فرداى قيامت خداوند مى‌فرمايد : بايد فلان شخص را عذاب كنيد چون يزيد بن معاويه و متوكّل عباسى را نشناخت ؟ ! واقعا بايد بر عقل‌شان خنديد !

دليل دوم : بعد از بطلان مذهب عامّه ، كسى اقامه دليل بر خلاف شيعه نكرده است و با وجود اين‌كه بايد دينى ثابت باشد ، هر گاه دينِ غير شيعه باطل شد ، ثابت مى‌شود

حقانيّت دين و آئين شيعه ، و آن همين است كه امام و حجّت امروز خداوند متعال ، حجة بن الحسن العسكرى عليهماالسلام است .

دليل سوّم : نبوّت و رسالت پيامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ختم شد ولى قرآنى كه بر آن حضرت نازل شده ، براى هميشه برنامه تعليم و تربيت بشر ، و نيازمند به مربّى و معلّمى است

كه به آنچه در قرآن است عالم باشد . قرآن كتابى است كه به منظور هدايت تمام بشر از ظلمات فكرى و اخلاقى و عملى به عالم نور نازل شده است : « كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ »⁽²⁾و حصول چنين منظورى ممكن نيست مگر به وسيله انسانى كه خود از تمام ظلمات رسته

ص: 348

1) شرح مقاصد تفتازانى : 5 / 239 ، و لاحظ : صحيح مسلم : 6 / 22 ، مسند طيالسى : 259 حديث 1913 ، الجواهر المضيئة ، على قارى : 2 / 457 ، 509 ، مسند احمد حنبل : 4 / 96 ، مجمع الزوائد هيثمى : 5 / 218 ، المعجم الكبير طبرانى : 19 / 388 ، حديث 910 ، حلية الاولياء ابونعيم : 2243 ، شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : 3 / 262 ، ينابيع المودّة : 117 ، بحار الانوار : 8 / 368 - 369 .

2) . ابراهيم : 1 .

و افكار و اخلاق و اعمال او سراسر نور باشد و اين همان امام معصوم است ، اگر چنين انسانى نباشد تعلّم كتاب و حكمت و قيام به قسط در امّت چگونه ميسّر مى‌شود ؟ قرآنى كه براى رفع اختلاف آمده ، از ناحيه افكار خطاكار و نفوسِ اسير هواها و هوسها ، خود وسيله و ابزار اختلاف مى‌گردد .

لذا مى‌فهميم نكته كلام رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را كه فرمود :

من مات بغير إمام مات ميتةً جاهليةً ؛⁽¹⁾

كسى كه بميرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهليّت مرده است .

و حديث ثقلَين كه مورد اتّفاق فريقَين است ، دليل وجود چنين شخصيّتى است كه او از قرآن و قرآن از او براى هميشه جدا شدنى نيست .

ابن حجر هيثمى - كه تعصّب او در برابر حق واضح است - مى‌نويسد :

... والحاصل أنّ الحثّ وقع على التمسك بالكتاب و السنة و بالعلماء بهما من أهل البيت و يستفاد من مجموع ذلك بقاء الأمور الثلاثة إلى قيام السّاعة . ثمّ إعلم أنّ لحديث التمسك بذلك طرقا كثيرة وردت عن نيّف و عشرين صحابيا .⁽²⁾

حاصل سخنش اين است كه : تمام امّت به مقتضاى روايتى كه بيست و چند نفر از اصحاب از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمروايت كرده‌اند ، مأمورند به تمسّك به كتاب و سنّت و علماى از اهل‌بيت عليهم‌السلام ، و از مجموع آن ، بقاء و ماندگارى اين سه امر تا قيام قيامت استفاده مى‌شود .

اين كلام حقّى است كه بايد همراه قرآن ، عالمى از اهل‌بيت عليهم‌السلام باشد كه به جميع آنچه در قرآن است ، آگاه باشد و به اعتقاد شيعه آن شخص امام زمان و حجة بن الحسن العسكرى عليهماالسلام است .

ص: 349

1) . المعجم الكبير : 19 / 388 ، مسند الشاميين : 2 / 437 ، مسند امام احمد بن حنبل : 4 / 96 .

2) . الصواعق المحرقة : 150 .

اما دليل نقلى از آيات بر وجود چنين شخصى بسيار است . مرحوم سيد هاشم بحرانى كتاب « المحجة فيما نزل فى الحجة » را در اين باب نوشته و بيش از صد آيه كه در مورد امام عصر عليه‌السلام بوده را جمع آورى نموده است .⁽¹⁾

و « وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ » . ( النور55 )

و « هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ » . (التوبة33 )

نيز آيه 3 سوره بقره ، و آيه 33 سوره نور ، و آيه 61 سوره زخرف ، و آيه 4 سوره شعرا ، و آيه 5 سوره قصص ، و ... . و با مراجعه به تفاسير عامّه و خاصّه در ذيل اين آيات ، به وضوح ظاهر مى‌شود كه اين آيات به ظهور حكومت آن حضرت عليه‌السلام تفسير شده است .

و نيز در كتاب « آيات الولاية » مرحوم سيّد باقر محمدى نسب قزوينى در بخش آخر اين كتاب ، آيات راجع به امام زمان عليه‌السلام را ذكر نموده‌اند .⁽²⁾

دليل چهارم : اثبات امامت آن حضرت از روى معجزات باهرات كه در ايّام غيبت صغرى و زمان تردّد و رفت و آمد خواص و نوّاب نزد آن حضرت از آن جناب صادر شد و با آن‌ها حيات و مهدويت آن حضرت ثابت مى‌شود و آن معجزات بسيار است . و اكابر علماى اتقياى معروف به صلاح و صدق و فضل در نزد خاصّه و عامّه ، آن‌ها را نقل كردند .

علامه مجلسى رحمه‌الله در كتاب « بحار الانوار » بابى تحت عنوان « ما ظهر من معجزاته صلوات اللّه عليه » منعقد كرده و حدود هفتاد معجزه از امام عصر - عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف - نقل نموده است .⁽³⁾

علامه محدّث نورى رحمه‌الله در كتاب « النجم الثاقب » در باب ششم، حدود چهل معجزه نقل كردند ، از كتبى كه نزد علامه مجلسى رحمه‌الله نبوده ، و يا بوده و نقل نكرده است .⁽⁴⁾

دليل پنجم : خاصّه و عامّه در كتاب‌هاى خود احاديث بسيارى در مورد امامت

ص: 350

1) . مانند : « وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ » . الانبياء105

2) . اما دليل نقلى از روايات ، به زودى به آن اشاره خواهيم كرد .

3) . بحارالانوار : 51 / 293 - 343 ، باب 15 « ما ظهر من معجزاته عليه‌السلام و فيه بعض أحواله و أحوال سفرائه ».

4) . النجم الثاقب ، يا مهدى موعود عليه‌السلام ، باب ششم : 190 - 207 .

امام زمان عليه‌السلام نقل كرده‌اند كه در آن‌ها حتّى تصريح شده كه اسم آن حضرت « م ح م د » است و او پسر امام حسن عسكرى عليه‌السلام است كه غايب مى‌شود . و از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل كرده‌اند كه آن حضرت خبر دادند از ظهور حضرت مهدى عليه‌السلام و متولّد شدن آن جناب و اين‌كه زمين را پر از عدل و داد مى‌كند آن چنان كه پر از ظلم و جور شده باشد

و اين‌كه اسم امام زمان عليه‌السلام همان اسم پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است .

اخبارى كه از خاصّه و عامّه در اين باب نقل شده است از هزار حديث متجاوز است و به مراتب ، فوق تواتر است⁽¹⁾

چنان‌كه - از علماى عامه - حافظ ابن حجر عسسقلانى مى‌گويد : « تواترت الأخبار بأنّ المهدى من هذه الاُمة و أنّ عيسى بن مريم سينزل و يصلّى خلفه ». فتح البارى : 5 / 362

ابن حجر هيثمى مى‌گويد : « الأحاديث التى جاء فيها ذكر ظهور المهدى عليه‌السلام متواترة ». ( صواعق المحرقة : 2 / 211 )

تفتازانى مى‌گويد : « ممّا يلحق بباب الإمامة خروج المهدى عليه‌السلام و نزول عيسى و هما من أشراط الساعة و قد وردت فى هذا الباب أخبار صحاح » . ( شرح مقاصد : 2 / 62 )

علامه مناوى مى‌گويد : « أخبار المهدى كثيرة شهيرة أفردها غير واحد فى التأليف ». ( فيض القدير ذيل حديث 9245 )

قاضى شوكانى مى‌گويد : « و هى متواترة بلا شكّ و شبهة بل يصدق وصف التواتر على ما دونها على جميع الاصطلاحات المحرّرة فى الاصول » . ( ابراز الوهم المكنون : 4 ، به نقل از رساله التوضيح شوكانى )

ابن تيميّه حرانى در كتاب ( منهاج السنّة : 4 / 211 ) و سيّد احمد زينى دحلان در كتاب ( الفتوحات الاسلامية : 2 / 322 ) ابوالأعلى مودودى در كتاب ( البيات : 116 ) و شيخ عبدالعزيز بن باز در ( مجلة جامعة الاسلامية ) و شيخ عبدالمحسن بن حمد العباد در ( عقيدة أهل السنة و الأثر فى المهدى المنتظر ) و دكتر عبدالعليم عبدالعظيم بستوى در ( المهدى المنتظر فى الاحاديث ) ... قريب به همين مضمون ذكر نموده‌اند .

و بسيارى از آن كتاب‌ها قبل از ولادت آن حضرت تأليف شده است ،⁽²⁾و اين اخبار علاوه بر اين‌كه از جهت تواتر مفيد يقين است ،

ص: 351

1) . وضوح امر مهدويّت به حدّى است كه احدى از مسلمين در آن شك و ترديدى ندارد ؛ چون روايات اين باب به مقدارى است كه انسان يقين به صدور آن از منبع وحى پيدا مى‌كند .

2) . مانند ، صحيح بخارى ( محمد بن اسماعيل بخارى ، متوفاى 256 هجرى قمرى است . ) و سنن ابى‌داود ( ابوداود سليمان بن اشعث بن اسحاق ، متوفاى 275 ) و صحيح مسلم ( مسلم بن حجّاج نيشابورى ، متوفاى 261 هجرى قمرى ) و مسند احمد ( ابو عبداللّه احمد بن محمد بن حنبل ، متوفاى 241 ) سنن ابن ماجه ( ابن ماجه ابو عبداللّه محمد بن يزيد ، متوفاى 273 . )

به خاطر اشتمال بر اخبار از ولادت و وقوع ماجراهاى آينده ، مقرون به اعجاز نيز مى‌باشند .⁽¹⁾

باب اول از فصل دوم : « في ما يدلّ على ظهوره عليه‌السلام و خروجه و البشارة به » در اين باب 657 حديث نقل شده است .

باب دوم از فصل دوم : « فيما يدلّ على أنّه من عترة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و من أهل بيته و ذريته » در اين باب 389 حديث نقل شده است .

باب سوم از فصل دوم : « في أنّ اسمه اسم رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كنيته كنيته و أنّه أشبه الناس به شمائلاً وأقوالاً وأفعالاً وأنّه يعمل بسنّته» در اين باب 48 حديث نقل شده است .

باب چهارم از فصل دوم : « فيما يدلّ على شمائله عليه‌السلام » در اين باب 21 حديث نقل شده است .

باب پنجم از فصل دوم : « في أنّه من ولد أميرالمؤمنين عليه‌السلام » در اين باب 214 حديث نقل شده است.

باب بيست و چهارم از فصل دوم : « فيما يدلّ على أنّه عليه‌السلام الثاني عشر من الائمّة و خاتمهم » در اين باب 136 حديث نقل شده است .

باب بيست و پنجم از فصل دوم : « فيما يدلّ على أنّه عليه‌السلام يملأ الأرض قسطا و عدلاً كما ملئت جورا و ظلما » در اين باب 123 حديث نقل شده است .

باب بيست و ششم از فصل دوم : « في أنّ له غيبتَين، إحديهما أقصر من الاُخرى» در اين باب 10 حديث نقل شده است .

باب بيست و هفتم از فصل دوم : « في أنّ له غيبة طويلة إلى أن يأذن اللّه تعالى له بالخروج» در اين باب 91 حديث نقل شده است.

باب بيست و هشتم از فصل دوم : « في علة غيبته » در اين باب 7 حديث نقل شده است.

باب بيست و نهم از فصل دوم : « في بعض فوائد وجوده و انتفاع النّاس منه في غيبته و تصرّفه في الامور » در اين باب 7 حديث نقل شده است .

باب سى‌ام از فصل دوم : « في أنّه عليه‌السلام طويل العمر جدّا » در اين باب 318 حديث نقل شده است .

باب سى و يكم از فصل دوم : « في أنّه عليه‌السلام شاب المنظر لا يهرم بمرور الأيام » در اين باب 8 حديث نقل شده است .

باب سى و دوم از فصل دوم : « في أنّه عليه‌السلام خفى الولادة » در اين باب 14 حديث نقل شده است .

باب دوم از فصل سوّم : « في معجزاته عليه‌السلام في حياة أبيه عليه‌السلام » در اين باب 9 حديث نقل شده است .

باب سوم از فصل سوم : « فيمن رآه في ايام أبيه عليه‌السلام » در اين باب 19 حديث نقل شده است .

باب اول از فصل چهارم : « فيمن فاز برؤيته عليه‌السلام في الغيبة الصغرى » در اين باب 25 حديث نقل شده است .

باب دوم از فصل چهارم : « في ذكر بعض معجزاته عليه‌السلام في الغيبة الصغرى » در اين باب 27 حديث نقل شده است .

باب سوم از فصل چهارم : « في ذكر حالات سفرائه عليه‌السلام و نوّابه في الغيبة الصغرى » در اين باب 22 حديث نقل شده است .

باب اول از فصل پنجم : « في معجزاته عليه‌السلام في الغيبة الكبرى » در اين باب 12 حديث نقل شده است .

باب دوم از فصل پنجم : « فيمن رآه عليه‌السلام في الغيبة الكبرى » در اين باب 13 حديث نقل شده است .

ص: 352

1) . يكى از بهترين كتاب‌ها در اثبات وجود مطهّر و نازنين حضرت بقية اللّه - عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف - كتاب ارزشمند « منتخب الاثر » است كه موضوعات مختلفى را مورد بررسى قرار داده است :

پاسخ به برخى شبهات مهدويت

اشاره

از آنچه گفتيم روشن مى‌شود كه اعتقاد به مهدويت و وجود امام عصر - ارواحنا له الفداء - از مشتركات خاصّه و عامّه است و آنان خود در اين زمينه كتب بسيارى تأليف كرده‌اند كه ما به چند نمونه اشاره مى‌كنيم :

اما تألیفات علمای خاصه

*اما تأليفات علماى خاصّه⁽¹⁾

1 . كتاب « الملاحم » از ابراهيم بن حكم فزازى كه فضل بن شاذان از او روايت مى‌كند .⁽²⁾

2 . كتاب « الملاحم » از حسن بن على بن فضّال كوفى از خواصّ اصحاب امام رضا عليه‌السلام .⁽³⁾

3 . كتاب « الملاحم » از احمد بن ميثم فقيه كوفى ، ثقة .⁽⁴⁾

4 . كتاب « الملاحم » از حسين بن سعيد بن حمّاد اهوازى ، ثقه عالم از اصحاب امام رضا عليه‌السلام .⁽⁵⁾

5 . كتاب « الغيبة » از ابى‌الفضل عباس بن هاشم ناشرى اسدى ، ثقه جليل متوفاى سال 219 يا 220 هجرى .⁽⁶⁾

ص: 353

1) . تذكّر : اين تأليفات علماى شيعه قبل از ولادت امام زمان عليه‌السلام است كه ما به جهت اختصار به ده مورد اكتفا مى‌كنيم .

2) . رجال نجاشى : 15 .

3) . رجال نجاشى : 34 رقم 72 .

4) . فهرست شيخ طوسى : 25 و 26 رقم 67 .

5) . رجال نجاشى : 58 رقم 137 ، فهرست طوسى : 53 رقم 186 .

6) . رجال نجاشى : 28 رقم 741 .

6 . كتاب « القائم » از ابى‌الحسن على بن مهزيار اهوازى كه از امام رضا و امام جواد عليهماالسلام روايت مى‌كند .⁽¹⁾

7 . كتاب « القائم » از فضل بن شاذان .⁽²⁾

8 . كتاب « الملاحم » از فضل بن شاذان .⁽³⁾

9 . كتاب « الملاحم » از اسماعيل بن مهران سكونى ، كوفى ثقة ، از اصحاب امام رضا عليه‌السلام .⁽⁴⁾

10 . كتاب « ما سئل عن الصادق عليه‌السلام من الملاحم » از علىّ بن يقطين بغدادى ثقة ، جليل ، متوفّاى سال 182 قمرى »⁽⁵⁾

اما تأليفات علماى عامّه

1 . عباد بن يعقوب رواجنى متوفاى 250 ق ، صاحب كتاب « اخبار المهدى » .⁽⁶⁾

2 . ابوبكر بن أبى‌خيثمه متوفاى 279 ق ، سهيلى مى‌گويد : احاديث وارد در امر مهدى عليه‌السلام بسيار است و ابوبكر بن ابى‌خيثمه آن را در كتابى جمع نموده است.⁽⁷⁾

3 . ابوالحسين احمد بن جعفر منادى متوفاى 336 ق ، ابن‌حجر در شرح احاديث دوازده خليفه ، به نقل از كتاب كشف المشكل مى‌گويد : « ابن المنادى اين مطلب را در كتابى كه در باره حضرت مهدى عليه‌السلام نوشته ، آورده است .⁽⁸⁾

ص: 354

1) . رجال نجاشى : 253 رقم 664 .

2) . الذريعة : 17 / 1 و 3 .

3) . الذريعة : 22 / 189 .

4) . رجال نجاشى رحمه‌الله : 26 ، فهرست شيخ طوسى رحمه‌الله : 11 .

5) . فهرست شيخ طوسى رحمه‌الله : 91 رقم 378 .

6) . المهدى المنتظر فى الاحاديث الصحيحة ، دكتر بستوى : 30 .

7) . الروض الأنف ، سهيلى : 1 / 60 .

8) . فتح البارى : 13 / 312 .

4 . ابونعيم احمد بن عبداللّه اصفهانى متوفاى 430 ق ، صاحب كتاب « المهدى ».⁽¹⁾

5 . شهاب الدين احمد بن احمد بن اسماعيل حلوانى شافعى متوفاى 308 ق ، صاحب كتاب « القطر الشهدى فى أوصاف المهدى » .

6 . محمد بن يوسف گنجى شافعى متوفاى 658 ق ، صاحب كتاب « البيان بأخبار صاحب الزمان » .

7 . يوسف بن يحيى سلمى شافعى متوفاى 685 ق ، صاحب كتاب « عقد الدرر فى أخبار المهدى المنتظر » .

8 . ابن‌قيّم جوزيه متوفاى 751 ق ، صاحب كتاب « المهدى » .

9 . جلال الدين سيوطى متوفاى 911 ق ، صاحب كتاب « العرف الوردى من أخبار المهدى » .

10 . احمد ابن حجر هيثمى مكى متوفاى 974 ق ، صاحب كتاب « القول المختصر فى علامات المهدى المنتظر » .

11 . على بن حسام الدين متقى هندى متوفاى 975 ق ، صاحب كتاب « البرهان فى علامات آخر الزمان » .

12 . ملا علىّ بن سلطان قارى حنفى متوفاى 1014 ق ، صاحب كتاب « المهدى من آل الرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم » .

13 . قاضى محمد بن على شوكانى متوفاى 1250 ق ، صاحب كتاب « التوضيح فى تواتر ما جاء فى المهدى المنتظر و الدجال و المسيح » .

و غير اين كتاب‌ها از علماى عامه كه مجال ذكر آن‌ها در اين مختصر نيست .

با اين حال ، برخى از عامّه خلافاً للملّة و البتّه بيشتر بخاطر مخالفت با شيعه شبهاتى را مطرح كرده‌اند كه ما برخى از مهم‌ترين آن‌ها را مطرح كرده و پاسخ مى‌دهيم .

ص: 355

1) . المهدى المنتظر ، بستوى : 127 .

يك : چگونه امكان دارد ولادت اين امام⁽¹⁾مخفى باشد و اكثريت مطلع نباشند؟

پاسخ آن است كه مشابه اين ولادت در امت‌هاى پيشين نيز به وقوع پيوسته است :

الف : در زمان نمرود ، منجّمان خبر دادند كه كسى خواهد آمد و باعث نابودى حكومت او خواهد شد . نمرود دستور داد كه بين مردان و زنان فاصله افكنند تا نطفه چنين فرزندى منعقد نگردد . اما پدر حضرت ابراهيم عليه‌السلام با مادرش مخفيانه مقاربت نمود و حضرت ابراهيم عليه‌السلام مخفى در غارى متولد شد و مدتى پنهان ماند .⁽²⁾

ب : در زمان فرعون ، منجّمان خبر دادند كه از بنى‌اسرائيل كسى متولد مى‌شود كه سبب هلاكت او خواهد شد. فرعون دستور داد تا نوزادان پسر بنى‌اسرائيل را به قتل برسانند ؛ و حمل و ولادت حضرت موسى عليه‌السلام مخفيانه به وقوع پيوست . از سوى ديگر ، هنگامى كه حضرت موسى عليه‌السلام بزرگ شد و با آن شخص قبطى درگير شد و او را به قتل رساند و هراسان فرار كرد ، مدتى در حوالى مصر بود و فرعون با آن سلطنت و قدرت، بر مكان اختفاى او مطلع نگرديد .

ج . ميان حضرت يعقوب و يوسف عليهماالسلام هيجده روز فاصله بود ،⁽³⁾و يعقوب پيامبر بود و يوسف پادشاه ! اما چون خداوند اراده كرده بود به يعقوب ثوابى عظيم عطا كند ، سال‌ها گذشت و او بر وجود فرزند خود و احوال وى مطلع نشد .

اين حكايات معروف و مشهور است و در قرآن و احاديث مذكور است ، پس چه مانعى دارد كه چون خلفاى جور و فرعون‌هاى زمان ، شنيده بودند كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ائمه هدى عليهم‌السلام خبر داده بودند كه « حضرت مهدى عليه‌السلام ظاهر خواهد شد و زمين را پر از عدل و داد كند بعد از آن كه پر از ظلم و جور شده باشد » و خلفاى جور و سلاطين ظالم را از بين خواهد برد ، و شيعه پيوسته انتظار ظهور او را مى‌كشيد ، سلاطين جور

ص: 356

1) . تذكّر : ولادت امام عصر عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف : روز نيمه شعبان تاريخ 255 هجرى قمرى بوده و روزوفات امام عسكرى عليه‌السلام و امامت حضرت صاحب الزمان ، سال 260 هجرى بود .

2) . حق اليقين : 480 ، انتشارات سرور .

3) . البته بعد از اين‌كه مژده وى به حضرت يعقوب عليه‌السلام رسيد ، نه روزه اين راه را طى كرد .

و فرعون‌هاى زمان در تفحّص احوال آن بزرگوار بودند ، و در صدد اطلاع و دست يافتن بر آن ذخيره اهل‌بيت عليهم‌السلام بر آمدند ، تا آن حضرت را به شهادت برسانند ، لذا امام على النقى و امام عسكرى عليهماالسلام را در « سامرا » محبوس گردانيده و پيوسته از حمل و ولادت آن حضرت خبر مى‌گرفتند و در مقام تضييع آن گوهر بودند .

اما خداوند متعال به قدرت كامله و فضل و رحمت خود ، حمل مادر آن حضرت و ولادت آن حضرت را از دشمنان مخفى كرد ، چنان‌كه حمل و ولادت حضرت موسى عليه‌السلام مخفيانه بود . و فقط جمعى از دوستان خاص بر آن مطّلع بودند ، و بعد از آن جمع بسيارى از شيعيان به خدمت آن حضرت مى‌رسيدند و از خدمت امام عصر - عجّل اللّه تعالى فرجه - بهره‌مند مى‌شدند و اخبار و احاديث زيادى از آن حضرت نقل كردند .⁽¹⁾

دو : چگونه ممكن است يك انسان چنين عمر طولانى داشته باشد ؟ !

اين اشكال و استبعاد هم مردود است ؛ زيرا اوّلاً :

طول عمر يك انسان - حتّى تا چندين هزار سال - نه محال عقلى است و نه محال عادى ؛ زيرا محال عقلى آن است كه به اجتماع يا ارتفاع دو نقيض منتهى شود ، مثل محال بودن وجود و عدم با هم در يك شى‌ء ، و لذا هر چيزى يا هست و يا نيست . هم‌چنين نمى‌شود كه يك شى‌ء ، نه موجود باشد و نه معدوم . پس اجتماع دو نقيض و ارتفاع آن دو در يك شى‌ء محال است .

محال عادى هم آن است كه به نظر عقل ممكن است ، ولى مخالف قوانين طبيعت است ، مانند اين‌كه شخصى در آتش بيافتد و نسوزد .

طول عمر انسان و بقاء سلول‌هاى بدن به حال جوانى ، نه از قسم اوّل است و نه از قسم دوّم ، پس طول عمر انسان از نظر عقلى و علمى ممكن است ، هر چند راز آن براى بشر كشف نشده باشد .

ص: 357

1) . نيز اين استبعاد آن‌ها ، از استبعاد كفّار و منافقان زيادتر نبود كه در امر معاد و زنده كردن استخوان‌هاى پوسيده ، مى‌كردند . و امورى كه به براهين قطعى ثابت شده است ، هرگز نمى‌توان به محض استبعاد نفى آن كرد .

ثانياً : بايد توجه داشت كه اعتقاد به امام زمان عليه‌السلام در مرتبه بعد از اعتقاد به قدرت مطلقه خداوند متعال و اعتقاد به نبوّت انبياء و تحقّق معجزات است . به اين جهت ، قدرتى كه آتش را بر حضرت ابراهيم عليه‌السلام سرد مى‌كند ، و سِحر ساحران را با عصاى حضرت موسى عليه‌السلام نابود مى‌نمايد ، و مرده را به دست حضرت عيسى عليه‌السلام زنده مى‌كند ، و اصحاب كهف را قرن‌ها در خواب - بدون آب و غذا - نگه مى‌دارد ، براى او نگه داشتن انسانى هزاران سال با نشاط و جوانى ، به جهت حكمت بقاى حجّت در زمين و غلبه حق بر باطل ، سهل و آسان است .

ثالثاً : وقتى كه دلايل قطعى در احاديث متواتره بر وجود حضرت حجة بن الحسن عليهماالسلام قائم شده است ، انكار آن حضرت به محض استبعاد طول حيات آن حضرت ، وجهى ندارد .

رابعاً : با مراجعه به منابع عامه ، در مى‌يابيم كه آنان مثل همين مطلب را در وجود حضرت خضر و الياس عليهماالسلام قائل شده‌اند⁽¹⁾كه مدّت‌ها قبل از پيامبر ما بودند . و در عمر حضرت نوح عليه‌السلام به زياده از هزار سال معتقدند⁽²⁾و موافق روايات معتبره ، دو هزار و پانصد سال بوده است .⁽³⁾و عمر لقمان بن عاد را سه هزار سال قائل شده‌اند .⁽⁴⁾

حضرت عيسى عليه‌السلام را تا زمان ظهور حضرت مهدى عليه‌السلام زنده مى‌دانند و عمر شيطان

ص: 358

1) . فرائد السمطين : 2 / 136 حديث 432 ، الغدير : 6 / 68 ، حافظ گنجى شافعى در « البيان فى اخبار صاحب الزمان » : 148 باب 25 ، براى اثبات طول عمر حضرت مهدى عليه‌السلام به بقاء حضرت عيسى و حضرت خضر عليهماالسلام و بقاء دجّال و ابليس استدلال نموده است ، و نيز از بيهقى و ابن جوزى هم نقل شده است . . و لاحظ : كشف الغمة : 3 / 246 و مقدمه غيبت نعمانى : 15 .

2) . در قرآن كريم آمده : « وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَى قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاَّ خَمْسِينَ عَاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفَانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ » . العنكبوت : 14

3) . در روايتى از امام صادق عليه‌السلام آمده است كه حضرت نوح عليه‌السلام دو هزار و پانصد سال زيسته است . بدين شرح : پيش از بعثت 850 سال و پس از بعثت ميان قوم خود 950 سال و پس از نزول از كشتى كه آب طوفان فرو كشيد و شهر سازى كرد و اولاد خود را در شهرها جا داد 700 سال ، سپس ملك الموت آمد و او در آفتاب بود و عرض كرد ... » كمال الدين : 523

4) . بحار الانوار : 51 / 240 ، حق‌اليقين ، علامه مجلسى رحمه‌الله : 331 .

كه قبل از زمان خلق آدم عليه‌السلام تا قيامت خواهد بود ، پذيرفته‌اند . پس چه استبعاد دارد كه خداوند متعال حضرت مهدى عليه‌السلام را در اين مدت طولانى باقى بدارد تا وقتى كه مصلحت را در خروج آن حضرت داند و او را امر به خروج نمايد .

سه . چگونه امكان دارد چنين امامى - كه طبق اعتقاد شيعه ، عالَم و زمين به وجود او وابسته است - در غيبت باشد ؟ ! و مخفى بودن او چه سودى دارد ؟ !

اما غايب بودن آن جناب ، پس از عصيان و طغيان دشمنان است نه به اختيار خود امام عليه‌السلام و هر گاه غيبت‌هاى طولانى از پيامبران سابق به روايات مسلّم بين خاصه و عامه⁽¹⁾

عليه‌السلام در آن مدتى كه در نزد شعيب عليه‌السلام بود ، از اهلش غايب شد و اهلش از او خبر نداشتند . و حضرت يوسف عليه‌السلام كه در مصر بود ، برادرانش نمى‌دانستند و او را نمى‌شناختند . چنانكه امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: « صاحب اين امر شبيه است به حضرت يوسف ، اين اَشباه به خوك چرا اين را انكار مى‌كنند ؟ برادران يوسف عُقَلا و دانايان و اسباط پيامبران بودند و به نزد آن حضرت رفتند و با او سخن گفتند ... . و او را نشناختند تا آن‌كه خود را به ايشان معرفى كرد ، پس چه انكارى مى‌كنند اين امت حيران كه حق‌تعالى در وقتى از اوقات بخواهد كه حجّت خود را از ايشان پنهان كند ، در ميان ايشان تردّد كند و در بازارهاى ايشان راه برود و پا بر روى فرش‌هاى ايشان گذارد و ايشان او را نشناسند تا آن‌كه خدا او را رخصت دهد كه خود را به ايشان بشناساند ، چنان‌كه يوسف را رخصت داد كه خود را به برادران خود بشناساند » . اصول كافى : 1 / 336 با اندكى تفاوت

واقع شده باشد ، و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مدّت‌ها در شعب ابى‌طالب و در طايف و در غار تا ظاهر شدن در مدينه ، از اكثر خلق پنهان شده بود . هر فايده‌اى كه در وجود

و غيبت آن‌ها بود ، در وجود و غيبت آن حضرت نيز مى‌تواند باشد .

اگر فايده‌اش تنها اين باشد كه شيعيان با اعتقاد به امامت و وجود آن حضرت و انتظار ظهور آن سرور ، به ثواب‌هاى بسيار نائل شوند ، كافى است .⁽²⁾و حال آن‌كه در غايب بودن امام زمان عليه‌السلام فوائد بسيار هست ، مانند آفتابى كه در پشت ابر باشد ،⁽³⁾

علامه مجلسى رحمه‌الله در حق اليقين : 529 نشر سرور

مى‌فرمايد : تشبيه به آفتاب پشت ابر اشاره به چند چيز است:

( اول ) آن‌كه به مدلول اخبار معتبره نور وجود و علم و هدايت و ساير فيوض و كمالات و خيرات به بركت ايشان به خلق مى‌رسد و به بركت ايشان و شفاعت ايشان و توسل به ايشان ، حقايق و معارف بر شيعيان ظاهر مى‌گردد ، و بلاها و فتنه‌ها از ايشان رفع مى‌شود . چنانچه حق‌تعالى فرموده است « وَ ما كانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِيهِمْ » و عامه و خاصه روايت كرده‌اند از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه اهل‌بيت من امان اهل زمين‌اند چنانچه ستاره‌ها امان اهل آسمان‌اند ، و هر كه ديده دلش اندكى به نور ايمان منوّر شده باشد ، مى‌داند كه هر گاه ابواب فرج بر كسى مسدود گردد و چاره كار خود را نداند ، يا مطلب دقيقى و مسئله مشكلى بر او مشتبه گردد ، همين كه متوسّل به ارواح مقدسه ايشان شود ، به قدر توسّل ، البته ابواب رحمت و هدايت بر او مفتوح مى‌گردد .

( دوم ) هم‌چنان‌كه آفتاب كه به ابر پوشيده باشد ، با وجود انتفاع خلق به ضوء او آنا فآنا منتظر رفع سحاب و كشف حجاب هستند ، هم‌چنين شيعيان مخلص ، پيوسته در ايام غيبت ، منتظر فرج هستند و مأيوس نمى‌گردند و ثواب‌هاى عظيم مى‌برند .

( سوم ) آن‌كه منكر وجود آن حضرت ، با وجود سطوح انوار و ظهور آثار آن جناب ، مانند منكر آفتاب است هر گاه پوشيده به سحاب باشد .

( چهارم ) آن‌كه چنانچه گاهى مستور بودن آفتاب به سحاب براى عباد اصلح است ، هم‌چنين گاهى غيبت آن حضرت از براى شيعيان با وجود انتفاع ايشان به آثار آن حضرت ، اصلح باشد از ظهور آن حضرت بوجوه شتى ( يعنى : به وجوه متعدد و مختلف ) كه ذكر آن‌ها موجب تطويل است .

( پنجم ) آن‌كه نظر به قرص آفتاب ، اكثر ديده‌ها را ممكن نيست ، و بسا باشد كه باعث كورى چشم نظركننده شود . هم‌چنين ديدن شمس جمال آن حضرت را ، بسا باشد كه باعث كورى بصيرت ايشان گردد . چنانچه بسيارى از مردم پيش از بعثت انبياء ايمان به ايشان مى‌آورده‌اند ، و بعد از بعثت به سبب اغراض فاسده ، انكار مى‌كردند . مانند : يهود مدينه . و بعيد نيست كه اكثر شيعيان در اين زمان غيبت نيز چنين باشند .

( ششم ) آن‌كه در روز ابر ، بعضى از مردم آفتاب را از فرجه‌ها مى‌بينند كه بعضى نمى‌بينند ، هم‌چنين در ايام غيبت ، ممكن است كه بعضى از شيعيان به خدمت آن حضرت رسند ، و بعضى نرسند . چنانچه حضرت صادق عليه‌السلام فرمود كه : حضرت قائم عليه‌السلام را دو غيبت خواهد بود : يكى كوتاه و يكى دراز ، و در غيبت او نخواهند دانست جاى او را مگر خواصّ شيعيان او ، و در غيبت دويم نخواهند دانست مكان او را مگر مخصوصان و مواليان او . و در روايت ديگر وارد شده است كه : سى نفر از مخصوصان آن حضرت هميشه در خدمت او خواهند بود ، يعنى هر يك كه بميرند ، ديگرى به جاى او خواهد آمد .

( هفتم ) آن‌كه آن حضرت و آباء اطهار او عليهم‌السلام مانند آفتابند در عموم نفع ، و كسى به غير كور بى‌بهره از نفع ايشان نيست ، چنانچه حق‌تعالى در حق آن كورباطنان فرموده : « مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الآْخِرَةِ أَعْمى وَ أَضَلُّ سَبِيلاً » و وجوه ديگر بسيار است كه اين رساله گنجايش ذكر آن‌ها را ندارد .

ص: 359

1) . حضرت موسى

2) . چنان‌كه از اميرالمؤمنين عليه‌السلام پرسيدند كه كدام عمل محبوبتر است نزد خدا ؟ حضرت فرمودند : انتظار فرج . من لا يحضره الفقيه : 4 / 383 و روايات زيادى در اين باره وارد شده است .

3) . رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به جابر فرمودند : « إنّهم يستضيئون بنوره و ينتفعون بولايته في غيبته كانتفاع النّاس بالشّمس ان سترها سحاب ... » .

و مانند امتحان بندگان در اعتقاد به آن حضرت و در انتظار او بودن ، بعد از اقامه دليل

ص: 360

بر وجود مباركش⁽¹⁾

عليه‌السلام فرمودند : « أما لَيَغيبَنَّ عنهم تَمْييزا لأهلِ الضلالة ... ؛ آگاه باشيد حتماً آن حضرت از مردم غايب خواهد شد تا خالص از گمراه و مؤمن از غير مؤمن جدا شود » ( دلائل الامامه : 535 ، بحارالانوار : 51 / 112 ) و در حديث ديگر از امام باقر عليه‌السلام آمده است : « لِيَعْلَمَ اللّه‌ُ مَنْ يُطيعُهُ بِالغَيْب و يُؤمِنُ به ... ؛ تا اين‌كه معلوم كند چه كسى او را به غيب و نهانى اطاعت مى‌كند و به او ايمان مى‌آورد » ( كمال الدين : 1 / 331 )

و مانند ايمان به غيب كه حق‌تعالى آن را در قرآن مدح كرده است .⁽²⁾

علاوه بر آن‌كه : از كجا معلوم است كه منافع آن حضرت - به نحوى كه كسى او را نشناسد - در ظاهر هم به مردم نمى‌رسد ؟ چنان‌كه در روايت آمده است كه : آن حضرت هر سال به حج مى‌آيد و مردم را مى‌شناسد ، و مردم او را نمى‌شناسند ، و چون آن حضرت ظاهر شود گويند كه ما او را مى‌ديديم و نمى‌شناختيم .⁽³⁾

ضمن اين‌كه عقل ناقص ما به حكمت‌ها و مصالح بسيارى از امور پى نمى‌برد . مانند حضرت موسى عليه‌السلام كه مصاحبت بنده‌اى از بندگان خدا را - كه حضرت خضر عليه‌السلام بود - طاقت نياورد و نتوانست حكمت كارهاى او را ( در مسئله سوراخ كردن كشتى ، و كشتن جوان ، و درست كردن ديوارى كه مى‌خواست خراب شود بدون مزد و اجرت⁽⁴⁾) بفهمد ، پس چگونه عقول ضعيف ما مى‌تواند كه جميع اسرار و حكمت‌هاى الهى را بفهمد و به حقيقت آن‌ها پى ببرد ؟

غيبت صغرى و غيبت كبرى

در غيبت صغرى ، امام زمان - عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف - جمعى از سفراء و نوّاب داشت كه مردم عريضه‌هايشان را به ايشان مى‌دادند و مسائل خود را مى‌پرسيدند، و جواب به خطّ شريف آن حضرت بيرون مى‌آمد و خمس و نذرها كه مى‌بردند ،

ص: 361

1) . اميرالمؤمنين

2) . حق‌تعالى مى‌فرمايد : « الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلاَةَ ... » كه در روايات ، يكى از مصاديق غيب در اين آيه ، امام زمان عليه‌السلام دانسته شده است .

3) . كافى : 1 / 337 ، كمال الدين : 351 ، دلائل الامامة : 482 .

4) . در حال شدّت گرسنگى و منع كردن اهل قريه ايشان را از طعام .

آن‌ها مى‌گرفتند و به خدمت حضرت عرضه مى‌كردند و حضرت مى‌فرمود كه : به سادات و فقراى شيعه برسانند .

توسط سفراء معجزات عظيمه ظاهر مى‌شد كه مردم به يقين مى‌دانستند كه ايشان از جانب آن حضرت منصوبند ، چنان‌كه مقدار مال را مى‌گفتند ، و نام كسى كه مال را فرستاده بود ، مى‌بردند ، و آنچه بر ايشان در راه گذشته بود خبر مى‌دادند ، و موت و بيمارى و ساير احوال آينده ايشان را مى‌فرمودند . و در اين غيبت جماعت بسيار از غير سفراء به خدمت آن حضرت رسيدند . و مدّت اين غيبت تقريبا هفتاد و چهار سال بود .⁽¹⁾

و سفراء بسيار بودند ، اما سفراى معروف كه هميشه شيعيان ايشان را مى‌شناختند و به ايشان رجوع مى‌كردند ، چهار نفر بودند . اول ايشان ، عثمان بن سعيد اسدى بود ،

و بعد از او ، پسر او ابوجعفر محمد بن عثمان قائم مقام او گرديد و بعد از او ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى جانشين او شد و بعد از او على بن محمّد سمرى آخرين سفير دوره غيبت صغرى بود و پس از فوت او كه ابتداى دوره غيبت كبرى⁽²⁾آغاز شد .

على بن محمد بن احمد مالكى ( المعروف بابن الصباغ ) كه از اكابر و فحول علماى عامه است در آخر كتاب « الفصول المهمّه » در مناقب ائمه اثناعشر در احوال حضرت حجت عليه‌السلام مى‌نويسد ، هو صاحب السيف القائم المنتظر كما ورد في صحيح الخبر و له قبل قيامه غيبتان ، إحديهما أطول من الاُخرى فأمّا الأولى فهي القصرى فمنذ ولادته إلى انقطاع السفارة بينه و بين شيعته . و أمّا الثانية فهي الطولى فهي التي بعد الأولى في آخرها يقوم بالسّيف . قال اللّه تبارك و تعالى : « وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُهَا

ص: 362

1) . حق اليقين : 481 ، انتشارات سرور .

2) . غيبت كبرى يعنى مدت طولانى كه ديگر آن حضرت نايب خاصّ ندارد .

عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ »⁽¹⁾و قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : لم تنقض الأيّام و الليالي حتّى يبعث اللّه رجلاً من أهل بيتي يواطى اسمه اسمى ، يملأ الأرض عدلاً و قسطا كما ملئت ظلما و جورا ؛⁽²⁾

او همان صاحب شمشير و قيام كننده‌اى است كه مردم انتظار او را مى‌كشند چنان‌كه در خبر صحيح وارد شد ، و او قبل از قيام كردن دو غيبت دارد كه يكى طولانى‌تر از ديگرى است : اما اول غيبت كوتاه و صغرى است كه از زمان به دنيا آمدن او بود تا وقتى كه سفارت ( و وساطت ) ميان او و شيعيانش قطع شد ( و وسائط و سفراى او فوت كردند و از ميان رفتند ) . اما غيبت دومى كه بعد از اولى است ، پس آن طولانى‌تر است كه در پايان آن زمان ، حضرت با شمشير قيام خواهد كرد . خداوند متعال فرمودند : در زبور بعد از ذكر ( كه نزد خداست ) نوشتيم : بندگان شايسته‌ام وارث زمين خواهند شد . و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمودند : روزها و شب‌ها منقضى نمى‌شود و نمى‌گذرد ( و دنيا پايان نپذيرد ) تا اين‌كه خداوند مردى از اهل‌بيت مرا برانگيزد كه همنام من است و زمين را پر از عدل و داد كند چنان‌كه پر از ظلم و ستم شده باشد .

در كتاب « ابهى المراد » كلمات چهل ( 40 ) نفر از بزرگان علماى عامه را ذكر كرده كه همه‌شان اعتراف نمودند به ولادت امام زمان - عجل اللّه تعالى فرجه الشريف - در سال دويست و پنجاه و پنج ( 255 ) هجرى قمرى ، و به زنده بودن آن حضرت تا اين‌كه خداوند اذن ظهور بدهد كه ما به جهت طولانى نشدن بحث ، از ذكر آن مطالب صرف نظر مى‌كنيم ، و طالبين تفصيل بحث را به آن كتاب ارجاع مى‌دهيم .⁽³⁾

ص: 363

1) . الانبياء : 105 .

2) . الفصول المهمّة : 291 - 292 ، فلاحظ : الارشاد : 346 ، كشف الغمة : 2 / 446 .

3) . كتاب « أبهى المراد فى شرح مؤتمر علماء بغداد » ، شيخ محمّد بن جميل حمّود : 2 / 567 - 588 ، تحت عنوان « اعتقاد جمّ غفير من أكابر علماء العامّة بولادة الامام المهدى عجّل اللّه فرجه الشريف » چهل نفر از علماى عامه را ذكر نموده است .

فصل پنجم : شيعه معتقد است

اشاره

در اين فصل اعتقاد اختصاصى شيعه ، يعنى رجعت مورد بررسى قرار مى‌گيرد

ص: 365

رجعت

اشاره

رجعت در لغت به معناى بازگشت است و در اصطلاح ، به معناى بازگشت گروهى از مؤمنان خالص و برخى از منافقان فاجر پيش از قيامت به اين جهان است .

علامه مجلسى رحمه‌الله در كتاب اعتقادات مى‌فرمايد :

ايمان و اعتقاد به رجعت واجب است و قطعا رجعت از ويژگى‌هاى شيعيان است و ثابت بودن و مسلّم بودن آن از امامان معصوم عليهم‌السلام در ميان خاصّه و عامّه

مشهور است و از اهل‌بيت عليهم‌السلام روايت شده است : « كسى كه به رجعت ما ( و بازگشت ما به دنيا قبل از قيامت ) ايمان نداشته باشد ، از ما نيست ! » .⁽¹⁾

و آنچه از روايات ظاهر مى‌شود اين است كه : حق‌تعالى در زمان ظهور امام عصر عليه‌السلام يا ( اندكى ) پيش از آن ، گروهى از مؤنان را محشور مى‌كند ( زنده مى‌نمايد ) تا چشمان‌شان به ديدار ائمّه عليهم‌السلام و سلطنت و حكومت آن‌ها روشن شود و نيز گروهى از كافران و مخالفان را محشور مى‌كند تا در دنيا نيز از آن‌ها انتقام گرفته شود . و امّا مستضعفان از اين دو فرقه ( كسانى كه حق به آن‌ها نرسيده و آن را نشنيده‌اند و با آن به مبارزه برنخاسته‌اند و با مؤنان عدوات و دشمنى نكرده‌اند ) پس آن‌ها ( زنده و محشور نمى‌شوند و ) رجعت نمى‌كنند مگر روز قيامت و رستاخير بزرگ .

ص: 367

1) . بحار الانوار 53 / 92 حديث 101 .

امّا رجعت و بازگشت امامان معصوم عليهم‌السلام ⁽¹⁾، پس احاديث فراوانى بر رجعت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام ⁽²⁾و اخبار زيادى به رجعت حضرت سيّدالشهداء امام حسين عليه‌السلام ⁽³⁾دلالت دارند و برخى روايات هم بر رجعت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ديگر امامان معصوم عليهم‌السلام ⁽⁴⁾دلالت مى‌كند .⁽⁵⁾امّا اين مطلب كه بازگشت و رجعت آن‌ها در زمان امام عصر عليه‌السلام است يا پيش از آن حضرت و يا بعد از آن ، پس روايات درباره آن مختلف است . بنا بر اين ، لازم است اقرار و اعتقاد اجمالى به رجعت بعضى از مردمان و امامان معصوم عليهم‌السلام داشته باشى ، و علم تفصيلى و شرح و بسط خصوصيّات و جزئيات رجعت را به خود ائمّه عليهم‌السلام واگذار نمايى . اخبارى را كه درباره رجعت وارد شده ، در كتاب بحارالانوار آورده‌ام و نيز رساله‌اى مستقل در خصوص رجعت نوشته‌ام .⁽⁶⁾

و أمّا رجوع الأئمّة عليهم‌السلام فقد دلّت الأخبار الكثيرة على رجعة أميرالمؤنين عليه‌السلام و كثير منها على رجعة الحسين عليه‌السلام و دلّ بعض الأخبار على رجوع النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و سائر الأئمّة عليهم‌السلام و أمّا كون رجوعهم في زمان القائم عليه‌السلام أو قبله أو بعده ، فالأخبار فيه مختلفة . فيجب أن تقرّ برجعة بعض الناس و الأئمّة عليهم‌السلام مجملاً ، و تردّ علم ما ورد من تفاصيل ذلك إليهم عليهم‌السلام و قد أوردت الأخبار الواردة فيها في كتاب بحارالأنوار ، و كتبت رسالة مفردة أيضا في ذلك .

ص: 368

1) . بحار الانوار 53 / 39 - 144 باب الرجعة .

2) . همان : 53 / 47 .

3) . همان : 53 / 46 .

4) . همان : 53 / 56 .

5) . اما رجعت انبياء الهى عليهم‌السلام ، پس در حديث صحيح السند چنين آمده : قال على بن ابراهيم : أبي عن ابن أبي عمير عن عبداللّه بن مسكان عن أبي عبداللّه عليه‌السلام في قوله : « وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ » قال : ما بعث اللّه نبيّا من لدن آدم إلا و يرجع إلى الدنيا فينصر أمير المؤمنين ، و قوله : « لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ »يعنى رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، « وَلَتَنْصُرُنَّهُ » يعنى أمير المؤمنين عليه‌السلام ؛ هنگامى را كه خداوند از پيامبران و پيروان آن‌ها پيمان مؤكّد گرفت كه هر گاه كتاب ( آسمانى ) و حكمت به شما دادم سپس پيامبرى به سوى شما آمد كه آنچه را نزد شماست تصديق مى‌كند ، به او ايمان بياوريد و او را يارى كنيد . امام صادق عليه‌السلام در مورد اين آيه فرمودند : خداوند پيامبرى نفرستاده از زمان حضرت آدم مگر اين كه به دنيا بر مى‌گردد پس اميرالمؤمنين عليه‌السلام را يارى مى‌كند . اين‌كه خداوند فرمود : « لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ »يعنى به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ايمان بياوريد . و اين‌كه فرمود : « وَلَتَنْصُرُنَّهُ » يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام را يارى كنيد . ( بحار الأنوار 52 / 61 حديث 50 )

6) . و يجب أن تؤن بالرجعة ؛ فإنّها من خصائص الشيعة و اشتهر ثبوتها عن الأئمّة عليهم‌السلام بين الخاصّة و العامّة ، و قد روي عنهم عليهم‌السلام : « ليس منّا من لم يؤن بكرّتنا » . والّذي يظهر من الأخبار هو أنّه يحشر اللّه تعالى في زمن القائم عليه‌السلام أو قبله جماعةً من المؤنين لتقرّ أعينهم برؤة أئمّتهم و دولتهم ، و جماعةً من الكافرين و المخالفين ، للانتقام عاجلاً في الدّنيا . و أمّا المستضعفون من الفريقَيْن ، فلايرجعون إلا يوم القيامة الكبرى .

رواياتى كه بر ثبوت رجعت دلالت دارد فوق تواتر است چنان كه علامه مجلسى رحمه‌الله مى‌فرمايد :

گمان نمى‌كنم كه شك نمايى در اين مسئله‌اى كه شيعيان در جميع زمان‌ها بر آن اتفاق دارند و مثل خورشيد در وسط آسمان ، اين مسئله بين‌شان مشهور بوده است و ... چگونه مؤمن به حقانيت ائمه اطهار عليهم‌السلام در آنچه به نحو تواتر از آن‌ها در نزديك به دويست حديث صريح رسيده است ، شك مى‌كند در حالى كه بيش از چهل نفر از علماء اعلام و بزرگان مورد وثوق ، آن را در بيش از پنجاه كتاب از تأليفات‌شان ذكر نموده‌اند ، مثل : ثقة الاسلام كلينى و صدوق و شيخ طوسى و سيد مرتضى و نجاشى و كشى⁽¹⁾و ... اگر احاديث رجعت متواتر نباشد پس در چه موردى مى‌توان ادّعاى تواتر كرد ؟ با اين‌كه همه شيعيان نسل به نسل آن را روايت كرده‌اند و به گمانم هر كس در امثال اين روايات شك دارد ، در حقيقت در امامان دين شك دارد و نمى‌تواند آن را بين مؤمنين اظهار كند ، پس در تخريب دين قويم حيله مى‌كند !⁽²⁾

مرحوم شيخ حرّ عاملى در كتاب « الايقاظ من الهجعة » مى‌فرمايد :

ثبوت رجعت نزد جميع علماء معروف و مؤلّفين مشهور از ضروريّات مذهب اماميه است حتى مخالفين هم مى‌دانند كه از ضروريّات مذهب شيعه ، اعتقاد به رجعت است .⁽³⁾

ص: 369

1) . سپس نام بيش 40 نفر از علماى شيعه را نام مى‌برد .

2) . بحارالانوار : 53 / 122 - 123 . قال رحمه‌الله : « إعلم يا أخى ! أنّى لا أظنّك ترتاب بعد ما مهّدتُ و أوضحتُ لك فى القول بالرّجعة التى اجتمعت الشيعة عليها فى جميع الأعصار و اشتهرت بينهم كالشّمس فى رابعة النّهار ... ».

3) . الايقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة : 60 . قال رحمه‌الله : « إنّ ثبوت الرجعة من ضروريّات مذهب الإماميّة عند جميع العلماء المعروفين و المصنّفين المشهورين ، بل يعلم العامّة أنّ ذلك من مذهب الشيعة ».

اين عالم بزرگوار شيعه مى‌نويسد :

اين روايات ، برخى از احاديثى هستند كه با توجه به كمى وقت براى تتبّع كامل و كمى كتبى كه براى اين منظور احتياج است به آن‌ها دسترسى پيدا كردم . شكى نيست كه اين روايات ، فوق تواتر معنوى است ... . چه بسا رواياتى كه به ما نرسيده بيشتر از اخبارى باشد كه به دست ما رسيده است .⁽¹⁾

شيخ طبرسى رحمه‌الله در مجمع البيان در ذيل آيه « وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً » . النمل : 83 هم به اين حقيقت تصريح نموده‌اند . ( مجمع البيان في تفسير القرآن : 7 / 367 )

ابن ابى‌الحديد نيز مذهب اماميه را بيان كرده و اعتقاد آن‌ها را به رجعت تصريح نموده است و مى‌گويد :

اگر گفته شود : آن مردى كه وعده آمدنش داده شده و در موردش حضرت فرمود : « پدرم فداى فرزند بهترين كنيزان باد » ، كيست ؟ جواب داده مى‌شود : اما شيعه اماميه معتقدند كه امام دوازدهم‌شان است و او پسر كنيزى است كه اسمش نرجس است . اما اصحاب ما معتقدند كه او فاطمى ( از اولاد حضرت فاطمه علیهاالسلام ) است و الآن وجود ندارد و در آينده از كنيزى متولد مى‌شود .

اگر گفته شود : از بنى‌اميّه چه كسانى در آن وقت وجود دارند تا از آن‌ها انتقام بكشد ... ؟ جواب داده مى‌شود : اما شيعه اماميّه اعتقاد به رجعت دارند و مى‌گويند : وقتى امام منتظر شان ظاهر شود ، قومى از بنى‌اميّه و غير آن‌ها بر مى‌گردانده مى‌شوند و از آن‌ها ( و از همه دشمنان آل‌محمّد عليهم‌السلام ) انتقام خواهد كشيد ... اما اصحاب ما معتقدند كه خداوند در آخر الزمان مردى از فرزندان فاطمه را خلق مى‌كند كه الآن موجود نيست ، و زمين را پر از عدل مى‌كند چنان‌كه پر از ظلم و ستم شده است و از ظالمين انتقام مى‌گيرد .⁽²⁾

فإن قيل : فمَن يكون من بني اُميّة في ذلك الوقت موجودا حتّى يقول عليه‌السلام في أمرهم ما قال : من انتقام هذا الرّجل منهم ... ؟ قيل : أمّا الإماميّة ، فيقولون بالرّجعة و يزعمون أنّه سيعاد قوم بأعيانهم من بني اُميّة و غيرهم إذا ظهر إمامهم المنتظر ، و أنّه يقطع أيدي أقوام و أرجلهم . و يسمل عيون بعضهم و يصلب قوما آخرين ، و ينتقم من أعداء آل محمّد عليهم‌السلام المتقدّمين و المتأخرين . و امّا أصحابنا فيزعمون أنّه سيخلق اللّه تعالى في آخر الزمان رجلاً من ولد فاطمة علیهاالسلام ليس موجود الآن ، و أنّه يملأ الأرض عدلاً كما ملئت جورا و ظلما ، و ينتقم من الظالمين ».

ص: 370

1) . الايقاظ من الهجعة : 391 . قال رحمه‌الله : « فهذه جملة من الأحاديث الّتي حضرتْني في هذا الوقت مع ضيق المجال عن التتبّع التّام و قلّة وجود الكتب التي يحتاج إليها في هذا المرام ، و لا ريب في تجاوزها حدّ التواتر المعنوى ... . و لعلّ ما لم يصل إلينا في هذا المعنى أكثر ممّا وصل إلينا ».

2) . شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : 7 / 59 . ابن ابى الحديد معتزلى در شرح فرمايش حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه فرمودند : « فيغريه اللّه ببني اُميّة حتّى يجعلهم حطاما » مى‌نويسد : إن قيل : مَن هذا الرّجل الموعود به الذى قال عليه‌السلام عنه : بأبى ابن خيرة الإماء ؟ قيل : أمّا الإماميّة فيزعمون أنّه إمامهم الثاني عشر و أنّه ابن أمة اسمها نرجس . و أمّا أصحابنا فيزعمون أنّه فاطمي يولد في مستقبل الزمان لاُم ولد ، و ليس بموجود الآن .

امكان رجعت

بعد از وقوع رجعت در امت‌هاى سابق ، امكان آن مسلّم و مفروغ عنه خواهد بود ؛ چون هر چه كه واقع شده است حتما ممكن بوده كه به وقوع پيوسته ، وگرنه امر محال هرگز تحقق خارجى پيدا نمى‌كند .

آيات رجعت

در قرآن كريم به وقوع رجعت در امّت‌هاى سابق تصريح شده است و ما به ذكر چند مورد اكتفا مى‌كنيم :

1 . « أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيٍ قَدِيرٌ » ؛⁽¹⁾

يا همانند داستان كسى ( يكى از پيامبران ) كه بر كنار يك دهكده‌اى عبور كرد كه ديوارهاى آن روى سقف‌ها فرو ريخته بود ، ( و مردمان آن همه مرده و استخوان‌هاى‌شان پوسيده و پراكنده بود ، او با خود ) گفت : چگونه خدا

ص: 371

1) . البقرة : 259 .

اين‌ها را پس از مرگ زنده مى‌كند؟ ! ( اين سخن را براى اين گفت كه از خدا در خواست كند تا آشكارا به او نحوه زنده نمودن را نشان دهد نه اين كه در قدرت خداوند شكى داشت ) پس خداوند او را صد سال ميراند ؛ سپس زنده كرد و به او گفت : چقدر درنگ كردى ؟ گفت : يك روز يا بخشى از يك روز ! فرمود : نه ، بلكه صد سال درنگ كردى ! نگاه كن به غذا و نوشيدنى خود ( كه همراه داشتى ، با گذشت صد سال ) هيچ گونه تغيير نيافته است ! ( خدايى كه يك چنين مواد فاسدشدنى را در طول اين مدّت حفظ كرده ، بر همه چيز قادر است ) و به الاغ خود نگاه كن ( كه چگونه از هم متلاشى شده ! اين كار را با تو انجام داديم ) براى اين‌كه تو را نشانه‌اى براى مردم ( در مورد معاد و زنده نمودن مرده‌ها ) قرار دهيم . ( اكنون ) به استخوان‌ها ( ى مركب خود ) نگاه كن كه چگونه آن‌ها را برداشته به هم پيوند مى‌دهيم ، و گوشت بر آن مى‌پوشانيم ! هنگامى كه ( اين حقايق ) بر او آشكار شد ، گفت : مى‌دانم خدا بر هر كارى تواناست .

شيخ حرّ عاملى رحمه‌الله مى‌نويسد :

اين آيه صريح است در اين‌كه فرد مذكور در آيه صد سال مُرد ، آن‌گاه خداوند او را زنده كرد و به دنيا باز گردانيد و الاغش را نيز زنده كرد و چون آيه ، متضمّن وحى و خطاب به آن شخص است ، ظاهرا اين شخص يكى از انبياء بوده است . در احاديثى كه خواهد آمد ، تصريح شده كه او از انبياء است . در برخى از روايات آمده است كه او « ارميا » نبى بوده است . و در بعضى ديگر او را « عُزير » نبى گفته‌اند . اين روايات را عامّه و خاصّه نقل كرده‌اند .⁽¹⁾

2 . « أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ ... » ؛⁽²⁾

ص: 372

1) . الايقاظ من الهجعة : 79 . « فهذه الآية صريحة في أنّ المذكور فيها مات مائة سنة ثمّ أحياه اللّه و بعثه إلى الدّنيا و أحيى حماره . و ظاهر القرآن يدلّ على أنّه من الأنبياء لما تضمّنه من الوحي و الخطاب له ، و قد وقع التصريح في الأحاديث الآتية بأنّه كان نبيّا ، ففي بعض الروايات أنّه ارميا النبي ، و في بعضها أنّه عُزير النبي عليهماالسلام و قد روى ذلك العامة و الخاصة ».

2) . البقرة : 243 .

آيا نديدى جمعيتى را كه از ترس مرگ ، از خانه‌هاى خود فرار كردند و آنان هزاران نفر بودند ؟ ! خداوند به آن‌ها فرمود : بميريد ! ( پس مردند ) سپس خدا آن‌ها را زنده كرد ... .

شيخ حرّعاملى رحمه‌الله درباره اين آيه گفته است :

احاديثى كه در آينده خواهد آمد و غير آن‌ها از اخبار روايت كرده‌اند كه افراد مذكور در اين آيه هفتاد هزار نفر بوده‌اند و خداوند آن‌ها را براى مدتى طولانى ميراند و سپس زنده كرد و به دنيا باز گردانيد ، و براى مدت طولانى هم زندگى كردند .⁽¹⁾

3 . « يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِىَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ »⁽²⁾... . « وَإِذْ قُلْتُمْ يَا

مُوسَى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنظُرُونَ ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمْ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمْ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ » ؛⁽³⁾

اى بنى‌اسرائيل ! نعمتى را كه بر شما ارزانى داشتم به ياد آوريد ... . . و ( نيز به ياد آوريد ) هنگامى را كه گفتيد : اى موسى ! ما هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد مگر اين كه خدا را آشكارا ( با چشم خود ) ببينيم ، پس صاعقه شما را گرفت ، در حالى كه تماشا مى‌كرديد . سپس شما را پس از مرگتان ، حيات بخشيديم ، شايد شكر ( نعمت او را ) به جا آوريد . و ابر را بر شما سايبان قرار داديم ، و منّ ( شيره مخصوص و لذيذ درختان ) و سلوى ( مرغان مخصوص ، شبيه كبوتر ) را بر شما فرستاديم ( و گفتيم : ) از نعمت‌هاى پاكيزه‌اى كه به شما روزى داده‌ايم بخوريد .

و آيات ديگرى كه صريح در رجعت‌اند .⁽⁴⁾و ادلّ دليل بر امكان چيزى وقوع

ص: 373

1) . الايقاظ الهجعة : 78 .

2) . البقرة : 47 .

3) . البقرة : 55 - 57 .

4) . در آيه ديگر فرمودند : « وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً ... » . البقرة : 260

آن است ، لذا از وقوع آن در امت‌هاى سابق نتيجه مى‌گيريم كه قول به محال بودن آن باطل است .

روايات رجعت

لازم به تذكّر است كه رجعتى كه اخبار متواتر وقوع آن را در اين امت خبر داده‌اند ، در زمان ظهور امام زمان عليه‌السلام واقع خواهد شد .

اخبارى كه بر رجعت دلالت دارند ، چند دسته‌اند :

الف ) اخبارى كه دلالت دارند بر اين‌كه : « جمعى از مؤمنان و كافران خالص باز مى‌گردند » .

شيخ طبرسى رحمه‌الله در تفسير مجمع البيان درباره قول خداوند متعال : « وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِ-نْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً » .⁽¹⁾گفته است :

قد تظاهرت تلك الأخبار عن أئمّة الهدى من آل‌محمّد عليهم‌السلام في أنّ اللّه سيعيد عند قيام المهدي عليه‌السلام قوما ممّن تقدّم موتهم من أوليائه و شيعته ليفوزوا بثواب نصرته و معونته و يبتهجوا بظهور دولته و يعيد أيضا قوما من أعدائه لينتقم منهم و ينالوا بعض ما يستحقّونه من العذاب و القتل على أيدي شيعته ، و الذلّ و الخزي بما يشاهدون من علوّ كلمته ؛⁽²⁾

اخبار بسيارى از امامان هدايت از آل‌محمّد عليهم‌السلام دلالت دارند بر اين‌كه خداوند هنگام قيام امام زمان عليه‌السلام گروهى از اولياء و شيعيان آن حضرت را كه قبلاً از دنيا رفته‌اند باز مى‌گرداند تا به ثواب يارى كردن آن حضرت برسند و به ظهور دولت آن حضرت خوشحال شوند و نيز گروهى از دشمنان آن حضرت را باز مى‌گرداند تا از آنان انتقام بگيرد و به برخى از عذاب هايى كه استحقاق آن را دارند برسند و به دست شيعيان آن حضرت كشته شوند و با مشاهده برترى كلمة اللّه ، خوار و ذليل گردند .

ص: 374

1) . النمل : 83 .

2) . مجمع البيان في تفسير القرآن : 7 / 367 .

در «مختصر البصائر» از امام صادق عليه‌السلام روايت شده است كه حضرت فرمودند :

إنّ الرجعة ليست بعامّة و هي خاصّة ، لا يرجع إلاّ من مَحَضَ الإيمان محضا أو مَحَضَ الشّرك محضا ؛⁽¹⁾

رجعت عمومى نيست ، بلكه گروهى خاص رجعت خواهند كرد كه از ايمان خالص يا از شرك خالص برخوردارند .

به همين جهت علامه مجلسى رحمه‌الله گفته است :

الرجعة عندنا يختصّ بمن محض الايمان و محض الكفر ، دون من سوى هذين الفريقين ؛⁽²⁾

رجعت نزد ما اماميه اختصاص به مؤمنان و كافران خالص دارد و غير اين دو گروه رجعت ندارند .

ب ) اخبارى كه دلالت مى‌كنند بر اين‌كه رسول‌خدا

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و امامان عليهم‌السلام رجعت دارند .

بكير بن اعين مى‌گويد :

قال لي من لا أشك فيه ، يعنى أبا جعفر عليه‌السلام : إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و أميرالمؤمنين عليه‌السلام سيرجعان ؛⁽³⁾

همانا رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اميرمؤمنان عليه‌السلام به زودى رجعت خواهند كرد .

از امام صادق عليه‌السلام روايت شده كه فرمودند :

ليس منّا من لم يؤمن بكرّتنا ؛⁽⁴⁾

دنباله حديث : « و يستحلّ مُتْعَتَنا » دارد و اين عبارت عطف بر منفى است يعنى : « و لم يستحلّ متعتنا الّتي حكمنا بجوازها ».

مجلسى اول رحمه‌الله در شرح كافى مى‌نويسد : « قال الصادق عليه‌السلام ليس منا » و من شيعتنا « من لم يؤن بكرّتنا » أي برجوعنا في الرجعة الصغرى عند قيام القائم صلوات اللّه عليه « و يستحل » أي من لم يستحل « متعتنا » و قد قال اللّه تعالى : « وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا » و ورد الأخبار المتواترة من النبي و الأئمة عليهم‌السلام فيها ، و كتب أكثر محدثينا كتابا مفردا في ذكر الأخبار الواردة فيها ، و كذا في المتعة حتى إن مسلم بن الحجاج ذكر في مبتدأ كتابه جابر بن يزيد الجعفي و قال : لا أستحل أن أروي عن جابر شيئا لأنّه قال : بالرجعة ، و ذَكَر أنه سمع من أبي جعفر عليه‌السلام محمد بن علي الباقر عليهماالسلام سبعين ألف حديث من الأسرار .

مع أنّهم رووا في صحاحهم عن أبي هريرة أكثر من هذا مع أشياء كثيرة تدلّ على أنه كان مشتهرا بالكذب في زمانه . و ظاهر عند أولي الألباب أنّه ما كان سبب عداوة جابر إلا انتسابه بأهل البيت عليهم‌السلام عكس أبي هريرة ، و من تتبع كتبهم يعلم أنّهم قاطبة معادون لأهل‌البيت عليهم‌السلام و لكن لا يُظْهِرون العداوة سيما فضلاؤم إلا أن يكونوا من الشيعة و لا يوجد واسطة بينهم .

از ما نيست هر كه به رجعت ما ايمان نداشته باشد .

ص: 375

1) . بحار الانوار : 53 / 39 ، حديث 1 ، باب 29 ، الرجعة .

2) . همان : 53 / 137 .

3) . الإيقاظ من الهجعة : 379 ، الثالث والاربعون بعد المائة ما رواه سعد بن عبداللّه في مختصر البصائر .

4) 4 . من لا يحضره الفقيه : 3 / 458 ، حديث 4583 ، باب المتعة .

در بعضى از زيارات اين گونه آمده است :

إنّي لَمِنَ الْقَائلينَ بفَضْلِكُمْ مقرّ برجعتكم ؛⁽¹⁾

من از كسانى هستم كه به فضل شما اعتقاد دارم و به رجعت شما اقرار مى‌كنم .

و در زيارت جامعه آمده است :

وَ جَعَلَني مِمَّنْ يَقْتَصُّ آثارَكُم و يَسْلُكُ سَبيلَكُمْ وَ يَهْتَدِي بِهُديكُمْ وَ يُحْشَرُ فِي زُمْرَتِكُمْ و يَكِرُّ في رَجْعَتِكُمْ ؛⁽²⁾

و مرا از كسانى قرار بدهد كه از آثار شما پيروى مى‌كند و به راه شما مى‌رود و با هدايت شما ، هدايت مى‌شود ، و از كسانى قرار دهد كه در گروه شما ، محشور مى‌گردد و در رجعت شما باز مى‌گردد .

ص: 376

1) . مصباح المتهجّد : 1 / 289 ، « يستحب زيارة النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و الائمّة عليهم‌السلام في يوم الجمعة » ، وسائل الشيعة : 14 / 579 ، باب 96 « باب استحباب زيارة النبيّ و الأئمّة . . . » حديث 19857 . الايقاظ من الهجعة : 301 .

2) . من لا يحضره الفقيه : 2 / 615 ، باب « زيارة جامعة لجميع الأئمّة عليهم‌السلام » حديث 3213 . تهذيب الأحكام : 6 / 99 ، باب « زيارة جامعة لسائر المشاهد على أصحابها السّلام » حديث 177 ، عيون الأخبار : 2 / 276 ، زيارة اُخرى جامعة ...

و در زيارت امام حسين عليه‌السلام آمده است :

أشْهَدُكُمْ أَنّي بِكُمْ مُؤْمِنٌ و بِإيابِكُمْ مُوقِنٌ ؛⁽¹⁾

شما را گواه مى‌گيرم كه به شما مؤمن هستم و به رجعت شما يقين دارم .

ابو خالد كابلى از امام سجاد عليه‌السلام روايت مى‌كند كه حضرت درباره فرمايش خداوند : « إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ »⁽²⁾فرموده است :

يرجع إليكم نبيّكم و أمير المؤمنين و الائمة عليهم‌السلام ؛⁽³⁾

پيامبر شما و امير مؤمنان و امامان عليهم‌السلام به سوى شما باز مى‌گردند .

و روايات بسيار ديگرى كه در اين باره وارد شده است .

ج ) رواياتى كه بر رجعت بعضى از امامان عليهم‌السلام - مانند امير المؤمنين عليه‌السلام - دلالت دارند .

ابوبصير در ضمن حديثى از امام صادق عليه‌السلام روايت مى‌كند كه آن حضرت فرمودند :

إنّ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قال لعلّي عليه‌السلام : يا علي ! إذا كان في آخر الزمان اخرجك اللّه في أحسن صورة و معك مِيْسَم تَسِمُ به أعداءك ؛⁽⁴⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود : اى على ! چون آخر الزمان فرا رسد ، خداوند تو را در زيباترين صورت ظاهر مى‌سازد و در دست تو ميسمى⁽⁵⁾

ميسم در لغت به معنى آلت نشانه گذارى و آهنى است كه با آن گوسفندان را داغ مى‌كنند و نشانه مى‌گذارند تا با گوسفندان ديگر اشتباه نشوند .

هست كه دشمنانت را با آن علامت مى‌گذارى .

ص: 377

1) . الإيقاظ من الهجعة : 239 .

2) . القصص : 85 . يعنى : آن كس كه قرآن را بر تو فرض كرد تو را به جايگاهت باز مى‌گرداند .

3) . تفسير الصافي : 4 / 107 .

4) . تفسير القمى : 2 / 130 . مختصر البصائر : 152 .

5) . المِيْسَم : هي الحديدة الّتي يكوى بها . و اصله : مِوْسَم ، فقلبت الواو ياءً لكسرة الميم .

بعضى از روايات از رجعت امام حسين عليه‌السلام خبر داده‌اند مثل اين روايت كه معلى بن خنيس و زيد شحّام مى‌گويند از امام صادق عليه‌السلام شنيديم كه مى‌فرمود :

أوّل من تكرّ في رجعته الحسين بن على عليهماالسلام يمكث في الأرض حتّى يسقط حاجباه على عينيه ؛⁽¹⁾

اوّلين كسى كه به دنيا رجعت مى‌كند امام حسين عليه‌السلام است و به قدرى در زمين مى‌ماند ( و حكومت مى‌كند كه از كثرت سنّ ) ابروهايش روى ديدگانش مى‌ريزد .

و غير اين روايات .

د ) رواياتى كه دلالت بر رجعت انبياء دارند .

امام صادق عليه‌السلام درباره سخن حق‌تعالى : « وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ »⁽²⁾فرمودند :

ما بعث اللّه نبيّا من لدن آدم و هلمّ جرّا إلا و يرجع إلى الدّنيا فينصر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و أمير المؤمنين ... ؛⁽³⁾

و ( به خاطر بياوريد ) هنگامى را كه خداوند ، از پيامبران ( و پيروان آن‌ها ) پيمان مؤكّد گرفت كه هر گاه كتاب و دانش به شما دادم ، سپس پيامبرى به سوى شما آمد كه آنچه را با شماست تصديق مى‌كند ، به او ايمان بياوريد و او را يارى كنيد . » فرموده است : از حضرت آدم تا رسول اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خداوند پيامبرى را مبعوث نكرده است جز اين‌كه به دنيا بر مى‌گردد و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و امير مؤمنان را يارى كنند ... .

ه- ) رواياتى كه دلالت بر رجعت بعضى از شيعيان خاص دارند .

شيخ طوسى رحمه‌الله در كتاب « الغيبة » از مفضّل بن عمر روايت مى‌كند كه ايشان

ص: 378

1) . مختصر البصائر : 91 ، حديث 58/ 4 ، الايقاظ من الهجعة .

2) . آل عمران : 81 .

3) . الايقاظ من الهجعة : 332 ، و لاحظ : 1 / 359 ، حديث 218 .

گفته است :

ما درباره حضرت قائم عليه‌السلام و ياران منتظر آن حضرت كه از دنيا رفته بودند ، سخن به ميان آورديم ، در اين هنگام امام صادق عليه‌السلام فرمود : هر گاه حضرت قيام كند در قبر مؤمن به او گفته مى‌شود : اى مؤمن ! صاحب تو ظهور كرده است ، اگر مى‌خواهى به او ملحق شوى ملحق شو و اگر مى‌خواهى در كرامت الهى اقامت كنى پس در همان جا اقامت نما .⁽¹⁾

و ) رواياتى كه دلالت دارند بر اين‌كه امير مؤمنان عليه‌السلام چند بار رجعت مى‌كند .

ابو حمزه ثمالى از امام باقر عليه‌السلام از اميرالمؤمنين عليه‌السلام روايت مى‌كند كه فرمودند :

براى من رجعتى پس از رجعت و بازگشتى پس از بازگشت است . من صاحب رجعت‌ها و بازگشت‌ها ، و صاحب حمله‌ها و انتقام‌ها و دولت ( و حكومت ) هاى عجيب و غريبم ... من دابّة الارض ( يعنى : جنبنده زمين ) و صاحب عصا و ميسم ( آهنى كه براى علامت گزارى استفاده مى‌شود ) هستم .⁽²⁾

و غير اين از روايات ديگر .

بعضى در مقام اقامه دليل عقلى بر رجعت نوشته‌اند :

إنّ الرّجعة و ان كانت من حيث هي ممّا لا دليل عقلي على نفيه و إثباته ، و لكن يمكن إقامة الدّليل العقلي على اثبات رجعة الأئمة عليهم‌السلام فيما إذا خلت الأرض عن الحجة بن الحسن عليه‌السلام - إن أمكن ذلك كما اُشير إليه في بعض الأخبار - فإنّ برهان اللطف حينئذ يحكم بالرّجعة بعد فرض عدم تجاوز عدد الأئمة عن اثني عشر كما لا يخفى . ؛

ص: 379

1) . الغيبة ، الطوسى : 459 ، بحار الانوار : 53 / 91 ، حديث 98 . « ذكرنا القائم عليه‌السلام و من مات من أصحابنا ينتظره ؛ فقال لنا أبو عبد اللّه عليه‌السلام : إذا قام أُتِيَ المؤمن في قبره ، فيقال له : يا هذا إنّه قد ظهر صاحبك فإن شئت أن تلحق به فالحق ، و إن تشاء أن تقيم في كرامة ربّك فاقم ».

2) . الإيقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة : 365 . « قال امير المؤمنين عليه‌السلام : ... و إنّ لي الكرّة بعد الكرّة و الرّجعة بعد الرّجعة ، و أنا صاحب الكرّات و الرّجعات ، و صاحب الصّولات و النقمات و الدّولات العجيبات و أنا دابّة الأرض و أنا صاحب العصا و الميسم ».

اقامه دليل عقلى بر اثبات رجعت امامان به اين گونه ممكن است : وقتى كه فرض اين است كه عدد امامان از دوازده نفر تجاوز نمى‌كند و ( با توجّه به اين‌كه ) زمانى كه زمين از امام زمان عليه‌السلام ( حضرت مهدى عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف ) خالى شود - اگر اين امر ممكن باشد چنان‌كه برخى از روايات به آن اشاره كرده‌اند - در اين صورت برهان لطف حكم مى‌كند كه بايد رجعت صورت گيرد ، ( و حجّت‌هاى ديگرى براى هدايت بشر و حفظ و بقاى زمين ، رجعت كنند ؛ زيرا زمين آنى از حجّت خدا خالى نخواهد بود وگرنه با اهلش فرو مى‌رود . ) فتأمّل !

پاسخ به شبهات درباره رجعت

اشاره

در باب معاد شبهاتى وارد كرده‌اند كه آن شبهات در موضوع رجعت نيز مى‌آيد ، ما در اين قسمت ، اساس اين شبهات را به همراه پاسخ آن ذكر مى‌كنيم :

1 . استحاله اعاده معدوم

گفته‌اند : لازمه زنده كردن انسان‌ها بعد از مرگ ، اعاده معدوم است ؛ زيرا انسان با مردن نابود مى‌شود و از بين مى‌رود ، پس اگر دوباره او را به اين دنيا بر گردانند ،

معنايش اين است كه معدوم برگردانده و اعاده شده است ، و اعاده معدوم محال است . بنا بر اين ، رجعت كه همان بر گرداندن انسان معدوم است محال است .

در بيان اين‌كه اعاده معدوم محال است چنين گفته‌اند : يكى از مقوّمات هر شخصى زمان و وقتى است كه در آن زندگى مى‌كند . مثلاً زيد كه در روز جمعه زندگى مى‌كند و وجود دارد ، روز جمعه از مقوّمات اوست و بدون روز جمعه و آن زمان خاص ، زيد وجود ندارد .

بنا بر اين ، اگر زيد در روز جمعه صد سال پيش مرده باشد و بعد از صد سال در رجعت ، او را در يكى از روزها - مثلاً پنجشنبه - زنده كردند ، مى‌گوييم : يك آن از زمان پيش از مرگ ، جزء مقوّمات و مشخّصات زيد بود . و زيد بدون آن زمان ،

ص: 380

زيد نبود . اكنون كه او را بر مى‌گردانند ، آيا زمانى كه حيات داشت و از مقوّمات او بود با او بر مى‌گردد يا نه ؟

اگر بگويى زمان را بر نمى‌گردانند ، بنا بر اين ، زيد تمام بر گردانده نشده است ؛ زيرا زمان جزء مشخّصات او بود ، پس معدوم تمام و كمال بر گردانده نشده است .

و اگر بگويى زمان نيز با او برگردانده مى‌شود ، مستلزم تضاد و يا خلف است كه محال است ؛ زيرا با قبول اين‌كه زمان از مشخّصات و مقوّمات انسان است مى‌گوئيم : اگر زيدِ صد سال پيش را با زمان صد سالِ پيش بر گردانند و الآن هم كه زمان صد سال بعد است ، الآن اين زيد هم زيدِ با زمانِ صد سال پيش است ، و هم زيدِ با زمانِ صد سال بعد ( يعنى زمان حال ) است ، و اين اجتماع نقيضين است ؛ زيرا زمانِ صد سال قبل نمى‌شود زمان الآن باشد .

و اگر زيدِ زمانِ صد سال پيش نباشد بلكه زيدِ زمانِ حال باشد ، خلف فرض است ، يعنى آنچه را كه مى‌خواستيد بدست نياورديد .

و اگر دفع محذور را اين‌گونه بنماييد كه : زمان اوّل فرقش با زمان دوّم به اين است كه زمان اوّل در زمانى واقع شده است و زمان دوّم در زمان ديگرى ، و تضاد پيش نمى‌آيد ، نقل كلام در آن زمان مى‌شود كه زمان اوّل و زمان دوّم در آن واقع بود و هست ، و كار منتهى به تسلسل مى‌گردد ، و در نتيجه محذور دفع نمى‌گردد .

پاسخ : اولاً اين‌كه گفتيد زمان جزء مشخّصات و مقوّمات انسان است ، درست نيست . شخصيّت و تقوّم انسان به زمان نيست بلكه زمان ظرف براى انسان است و اين موضوع آن قدر واضح است كه از هر كس سؤال شود مى‌داند كه انسانيّت انسان ، به زمان نيست و جواب مى‌دهد كه زمان ظرفى است كه انسان در آن زندگى مى‌كند نه اين‌كه انسانيّت انسان به زمان وابسته باشد .

ثانياً : معاد و رجعت از امورى است كه مبتنى بر مطالب فلسفى و دقت‌هاى عقلى نيست بلكه ميزان در آن قضاوت عرف و عقلاست .

ص: 381

و بايد ديد كه اگر كسى بعد از مردن زنده شد ، عقلاء چه مى‌گويند ، آيا حكم مى‌كنند كه اين همان است كه برگشته است يا غير آن است ؟ اگر كسى بميرد و بعد از مردن به دعاى امام زمان عليه‌السلام زنده گردد ، بازماندگانش خوشحال مى‌شوند و اظهار سرور و شادى مى‌كنند ؟ و يا خوشحال نمى‌شوند و مى‌گويند اين‌كه زنده شده كسى غير از ميّت ماست ؟ مسلّماً خوشحال مى‌شوند و اگر در آن ميان كسى محال بودن اعاده معدوم را مطرح كند بر او مى‌خندند .

مخفى نماند كه از نظر عرف و عقلاء هر شخصى داراى شخصيتى است كه آن را نفس ناطقه مى‌گويند و به آن به عنوان « من » و «او » و « تو » اشاره مى‌كنند ، اگر چه تغيير كند و رنگ عوض نمايد ، باز هم مردمى كه او را مى‌شناختند ، او را همان مى‌دانند كه صد سال قبل وى را مى‌شناختند ، اگر چه در طول اين مدت صد سال - مثلاً - كه عمر طولانى كرده ، سلول‌هاى بدن او عوض شده و گذشته‌ها از بين رفته و جاى آن‌ها را سلول‌هاى ديگرى گرفته‌اند ، ولى عرف مردم به او همان خطاب صد سال قبل را مى‌كنند و معتقدند او همان است .

بنا بر اين ، آن كس كه در رجعت بر مى‌گردد همان است كه سال‌هاى پيش مرده بود و الآن مردم مى‌گويند : اين انسانى كه سال‌ها پيش مرده بود ، برگشت نموده است و هرگز شبهه محال بودن اعاده معدوم را به نظر نمى‌آورند .

علامه مجلسى رحمه‌الله در بحث معاد جسمانى در جواب از شبهه استحاله اعاده معدوم مى‌فرمايد : بدان كه بر تقدير عدم قول به امتناع اعاده معدوم ( يعنى بگوئيم : اعاده معدوم محال نيست بلكه ممكن است ) - بنا بر آن‌كه دانستى دليلى بر امتناع قائم نشده است و دعوى بداهت ممنوع است - در اثبات معاد جسمانى اشكالى نيست ، خصوصا بنا بر قول به انعدام جميع اشياء كه از قول به عدم امتناع ( اعاده معدوم ) چاره‌اى نيست چنان‌كه مذكور خواهد شد إن شاء اللّه .

اگر كسى قائل به امتناع باشد نيز قول به حشر جسمانى ممكن است به آن‌كه

ص: 382

بگوئيم : در اعاده اشخاص كه در شرع وارد شده است همين بس است كه از آن ماده بعينها يا از آن اجزاء بعينها مخلوق شود خصوصا در وقتى كه شبيه باشد به آن شخص در صفات عوارض به حيثيّتى كه اگر او را ببينى بگويى اين فلان است ؛ زيرا كه مدرك لذّات و آلام ، روح است اگر چه به توسّط آلات باشد . و لهذا مى‌گوئيم كه آدمى را از وقتى كه روح در او دميده مى‌شود تا هنگام پيرى همان شخص است هر چند متبدّل شود صورت او و هيئت او ، و اجزاى او به تحليل رود و بدل آن‌ها بيايد . بلكه اگر بسيارى از اعضاى او را قطع كنند باز مى‌گويند شرعا و عرفا كه همان شخص است . و اگر در جوانى به حدّى يا قصاصى محكوم شود ، در پيرى از او استيفاء مى‌كنند . و اگر غلامى در جوانى گناهى كرده باشد و آقايش در پيرى بر او دست بيابد و او را تأديب كند نمى‌گويند بر او ستم كرده است و اين‌ها يا به اعتبار اجزاء اصليّه است ، يابه اعتبار اين است كه كار با روح است و همين كه شخص به حسب عرف همان شخص است عقل تجويز تعذيب او مى‌كند و ظلم نمى‌شمارد .

و هم چنين تعذيب بعد از موت ؛ زيرا كه روح بنا بر مشهور بعينه باقى است و نصوص دلالت نمى‌كند مگر بر آن‌كه آن شخص بر مى‌گردد به نحوى كه حكم كنند به حسب عرف بر آن‌كه آن شخص است ، هم‌چنان كه حكم مى‌كنند بر يك آب ، هر گاه بر دو ظرف بريزند كه اين همين آب است كه در يك ظرف بود و به حسب شرع و عرف ... .

و در بعضى از آيات و اخبار إشعار به اين هست چنان‌كه حق تعالى فرموده است :

« أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ » ؛⁽¹⁾

آيا آن كسى كه آسمان‌ها و زمين را خلق كرده است ، قادر بر آن نيست كه مثل ايشان را خلق كند .

ص: 383

1) . يس : 81 .

و باز فرموده است در وصف عذاب اهل جهنم :

« كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ » ؛⁽¹⁾

هر گاه پوست‌هاى تنشان ( در آن ) بريان گردد ( و بسوزد ) پوست‌هاى ديگرى به جاى آن قرار مى‌دهيم ، تا عذاب را بچشند .

و در احاديث عامه و خاصه وارد شده است كه محشور مى‌شوند متكبران مانند موران و عامّه نقل كرده‌اند كه دندان كافر مانند كوه احد خواهد بود ، و اهل بهشت بى‌موى بدن ، ساده و سرمه كشيده خواهند بود .

و از احاديث خاصه و عامه در احتجاج شيخ ابوطالب طبرسى و در مجالس شيخ طبرسى روايت كرده‌اند كه : ابن‌ابى العوجاء ملحد از حضرت امام جعفر صادق عليه‌السلام سؤال

كرد از آيه « بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا » و گفت گناه اين پوست چيست كه آن را عذاب مى‌كنند؟

حضرت فرمود :

واى بر تو اين همان پوست است و غير آن است . ابن ابي العوجاء گفت : مثل آن را از امور دنيا بفرما ، فرمود : كه مثل آن است كه خشتى را بشكنند و گِل كنند و بار ديگر در همان قالب بريزند ، مى‌توان گفت همان است و مى‌توان گفت غير آن است . گفت : بلى خدا مردم را از وجود شما بهره‌مند گرداند .⁽²⁾

و با اين مراتب احوط و اولى آن است كه تصديق نمايند آنچه را در نصوص متكاثره متواتره وارد شده است و به ضرورت اديان و ملل ثابت شده است از ثبوت حشر جسمانى و آنچه وارد شده است از خصوصيات آن ، و خوض نكنند و تفكّر ننمايند در امثال اين امور ؛ زيرا مكلّف نشده‌اند به تفكّر و نظر كردن در آن‌ها چرا كه ممكن است اذعان كنند امرى را كه مطابق واقع نباشد و در آن معذور نباشند چنان‌چه سابقا مذكور شد .⁽³⁾

ص: 384

1) . النساء : 56 .

2) الاحتجاج : 2 / 354 .

3) حق اليقين : 382 ، طبع علميّه اسلاميّه .

2 . آكل و مأكول

اشاره

شبهه اتحاد آكل و مأكول اين است كه : در قيامت بايد همه انسان‌ها براى رسيدن به پاداش و كيفر اعمالشان زنده شوند ، بنا بر اين ، اگر انسانى در ايام قحطى و گرسنگى شديد يكى از افراد همنوع خود را بخورد و انسان مأكول جزء بدن آكل گرديد ، به نوعى كه از هم امتيازى ندارند و در خارج يك نفر ديده مى‌شوند ، و دو چيز نيستند كه هر دو محشور بشوند ، آيا در اين صورت معاد و بازگشت براى كدام هست ؟ آكل يا مأكول ؟ اگر آكل محشور شود و مأكول حشرى نداشته باشد ، و يا بر عكس باشد ، خلاف ضرورت و اتفاق و دلايل شرعيّه است !

اگر بگويى : هر دو محشور مى‌شوند ، فرض اين است كه مأكول از بين رفت و جزء بدن آكل گشت و دو نفر نيستند . بنا بر اين ، معاد جسمانى و رجعت محال خواهد بود و لذا بسيارى از فلاسفه به معاد روحانى معتقد شدند .

جواب : اگر كسى خدا را بشناسد و به قدرت او معتقد باشد ، جواب از اين شبهه براى او آسان است . چگونه مى‌شود سدّ راه قدرت حق‌تعالى كرد ؟ و او جلّ و علا هر چه اراده كند و متعلّق اراده‌اش ممكن باشد واقع مى‌شود .

خداوند قادر است ماده اصلى مأكول را نگه دارد كه از بين نرود و جزء اصلى آكل نگردد ، و در روز قيامت آن را بعينه برگرداند و روح را به آن ملحق نمايد . پس ممكن است اجزاء اصليه مأكول جزء آكل نشود و بر فرض كه جزء آن شود ، جزء اجزاى فضليّه آكل شود نه جزء اصلى آن .⁽¹⁾

مراجعه كنيد .

3 . بازگشت فعل به قوّه

اشاره

بعضى در مقام ابطال رجعت گفته‌اند : مرگ بر هيچ زنده‌اى عارض نمى‌شود مگر بعد از آن‌كه آن موجود زنده به حدّ كمال رسيده و زندگى‌اش كامل شده باشد و آنچه

ص: 385

1) . ما در « شرح كشف المراد » در بحث معاد ، جواب‌هاى متعددى از اين اشكال ذكر نموديم پس به آنجا

در قوّه‌اش بوده به فعليّت رسيده باشد . چنين موجودى كه تمام كمالات بالقوّه‌اش فعليّت يافته ، اگر بعد از مردن به دنيا بر گردد ، در حقيقت دوباره به حالت قوّه و استعداد برگشته است . و اين‌كه امرِ فعليّت يافته به قوّه تبديل شود امرِ محالى است .

جواب : اوّلاً اصل مبنا باطل و نادرست است . چنان‌كه اشاره خواهيم نمود . و بر فرض تسليم و پذيرفتن اصل مبنا ، بعضى چنين جواب داده‌اند :

رجعت مثل معاد ، مستلزم اين نيست كه چيزى كه تمام كمالات بالقوه‌اش فعليّت يافته ، دوباره به حالت قوّه و استعداد بر گردد ؛ زيرا ممكن است انسان ( بعد از آن‌كه به مرگ غير طبيعى از دنيا رفته ) در زمان ديگر مستعدّ كمالى شود كه در زمانى غير از زمان زندگى‌اش موجود و فراهم شده است و بعد از مردن ، دوباره زنده مى‌شود تا آن كمال را به دست آورد و يا ممكن است اصل استعدادش مشروط باشد به اين‌كه مقدارى در برزخ زندگى كند . چنين كسى بعد از مردن و ديدن برزخ ، داراى آن استعداد مى‌شود و دوباره به دنيا بر مى‌گردد كه آن كمال را بدست آورد و در هر يك از دو فرض ، مسأله رجعت و بازگشت به دنيا جايز است و مستلزم محذور محال نيست .⁽¹⁾

بعضى ديگر گفته‌اند :⁽²⁾

تناسخ يعنى برگشت روح به بدن ديگر با همان فعليّت اولى و ضعف وجودى كه داراست . اما بازگشت روح - با بقاى كمال و جوهريّت مخصوص به خودش كه بسبب مرگ ، بدست آمده ، - براى تدبير بدن ، به نحو كامل‌تر از تدبير گذشته است ، و اين تناسخ محال نيست بلكه اين نوع بازگشت مانند تمثّل يافتن بعضى از ملائكه است كه با آن‌كه براى استكمال خود نيازى

ص: 386

1) . قال : « إنّ الرّجعه كالمعاد لا تستلزم عود ما خرج من القوّة إلى الفعل إلى القوة ثانيا ؛ فإنّ من الجائز أن يستعدّ الانسان لكمال موجود في زمان بعد زمان حياته الدنيويّة الاُولى فيموت ثمّ يحيى لحيازة الكمال المعدّ له في الزمان الثاني أو يستعدّ لكمال مشروط بتخلّل حياة ما في البرزخ فيعود إلى الدّنيا بعد استيفاء الشرط ، فيجوز على أحد الفرضين الرّجعة إلى الدنيا من غير محذور المحال » .

2) . اين دو جواب بر طبق مبناى ما خالى از مناقشات نيستند كه بحث آن مربوط به « معاد » است .

به بدن محسوس ندارند ، ولى در مواردى به امر خداى تعالى تمثّل مى‌يابند ، آن هم در بدن‌هاى مخصوص ، مانند تمثّل جبرئيل به صورت بشر در قصه حضرت مريم علیهاالسلام .⁽¹⁾

بازگشت فعل به قوّه

بازگشت فعل به قوّه و جواب كامل‌تر مى‌گويند :⁽²⁾موجودى كه استعداد كمال را دارد ، هنگامى كه كمالات استعدادىِ آن ، جنبه فعليّت به خود بگيرد ، - از قوّه به فعل در آيد - ديگر نمى‌تواند به حال اوّلى بر گردد ؛ زيرا رجوع از فعليّت به قوّه محال است .

نفس انسانى با مردن از مادّه تجرّد پيدا مى‌كند و يك موجود مجرّد مثالى يا عقلى مى‌شود ، كه اين دو ( يعنى مثالى و عقلى ) از مرتبه مادّه برتر بوده و وجود آن‌ها از

وجود مادّه قوى‌تر است . اگر مجدّدا نفس بعد از مرگ به مادّه تعلّق پيدا كند ، لازم مى‌آيد كه از فعل به قوّه باز گردد و آن محال است .

جواب از اين شبهه به وجوهى است : دو جواب نقضى و يك جواب حلّى است :

1 . قرآن به صراحت از زنده شدن مردگان در امّت‌هاى سابق خبر داده است كه بعضى از آن موارد را ذكر كرديم . اشكال كننده ، در مورد رجعتِ اقوام گذشته هر پاسخى به شبهه خود بدهد ما هم در مورد رجعت امت اسلامى در زمان ظهور و بعد از ظهور همان جواب را مى‌دهيم .

2 . پيروان همه اديان آسمانى به معاد عقيده دارند و بدون شك در روز قيامت ، روح به بدن باز مى‌گردد و انسان‌ها زنده مى‌شوند و به سزاى اعمال خود مى‌رسند .

ص: 387

1) . رساله اثبات رجعت ، سيد ابوالحسن رفيعى : 33 . قال : « إنّ التناسخ هو عود الرّوح إلى البدن الآخر مع ما عليه من الفعلية الأوّلية و ضعف الوجود . و امّا رجوع الرّوح مع بقاء كماله و جوهريّته المخصوصة الّتي حصلت له بالموت لتدبير بدن على نحو أكمل من التدبير السابق فليس بتناسخ محال ، بل الرّجوع المذكور كتمثّل بعض الملائكة فانّهم مع عدم احتياجهم إلى الاستكمال من ناحية البدن المحسوس ثمثّلوا في موارد بأمره تعالى في أبدان مخصوصة كتمثّل جبرئيل بصورة بشر في قصة مريم علیهاالسلام » .

2) . بيان اشكال و جواب به طريق ديگر .

اشكال كننده ، در مورد معاد هر جوابى به شبهه خود بدهد ، ما همان پاسخ را در مورد رجعت مى‌گوييم .اين دو جواب نقضى است.

3 . اما جواب حلّى : موت معنايش انفكاك روح از بدن است . و روح هيچ گونه تجرّدى ندارد چنان‌كه در اخبار به آن تصريح شده است .⁽¹⁾

در رجعت به امر پروردگار ، روح به بدن اصلى باز گردانده مى‌شود و هرگز نفس از جسميّت و ماده بودن ، خارج نمى‌شود و يك موجود مجرّد مثالى يا عقلى نمى‌گردد تا اشكال قوّه و فعل پيش آيد .

و هرگز امكان ندارد چيزى كه داراى اجزاء است ، در ذات و جوهرش حركت و رشد كند تا اين‌كه از زمان و مكان و قوّه و مقدار - كه از لوازم غير قابل انفكاك وجود آن هستند - خارج شود و از مقدار و اجزاء كه مقوّم ذات آن هستند ، فارغ گردد .

روشن است كه هر حقيقت عددى و مقدارى ، مخلوق است و وجود هر مخلوقى قائم به اجزاء و ابعاض خود بوده و خروجش از آن مستلزم خروج شى‌ء از ذات خويش و مساوى با انعدام آن مى‌باشد . پس آنچه داراى زمان و مكان است و حقيقتى عددى است و قابل زياده و نقصان مى‌باشد ، هرگز قابل خروج از آن نيست و براى هميشه چنان خواهد بود و خروجش از مقدار و اجزاء ، مساوى با خروج آن از ذات خويش و عين نيستى و عدم آن است .

فلاسفه معتقدند كه روح مجرّد از مادّه است ، ولى در مقابل ، از آيات قرآن كريم و احاديث عترت معصومين عليهم‌السلام استفاده مى‌شود كه : روح جسمى لطيف و داراى شكل و هيكل است ؛ مانند اجسام لطيف مى‌رود و مى‌آيد ؛ سخن مى‌گويد ؛ وارد بدن مى‌شود ؛ بيرون مى‌رود ؛ همراه جنازه‌اش راه مى‌رود و داراى شكل و طول و عرض است كه از خواص جسم مى‌باشند .

ص: 388

1) . به كتاب « شرح رساله اعتقادات علامه مجلسى رحمه‌الله » : 304 - 318 مراجع كنيد .

مرحوم علامه مجلسى رحمه‌الله در اين باره مى‌گويد :

اخبار بسيار كه در باب تنزيه حق تعالى وارد شده ، ظاهرا دلالت مى‌كند بر آن‌كه : تجرّد از صفات مختصّه حق تعالى است .⁽¹⁾و اكثر احاديث قبض روح و همراه بودن روح با ميّت و آمدن به نزد اهل خود و منتقل شدن به وادى السّلام و امثال آن‌ها ، دلالت بر تجسّم مى‌كند ... و هم‌چنين احاديثِ خلق ارواح پيش از اجساد و بودن آن‌ها بر دور عرش و امثال آن‌ها دلالت بر جسميّت مى‌كنند ، مگر آن‌كه تأويل كنند آن‌ها را به تأويلات بعيده كه بدون ضرورت ، از طريقه ارباب ديانت بعيد است .⁽²⁾

براى اطلاع از تفصيل اين بحث و وقوف بر دلائل و مدارك آن ، به « شرح اعتقادات علامه مجلسى رحمه‌الله » و « شرح تجريد الاعتقاد » از اين حقير مراجعه شود .

4 . تناسخ

مى‌گويند : آيا رجعت همان تناسخ نيست كه ضرورت اديان بر خلاف آن است ؟

در پاسخ مى‌گوييم : تناسخ ، انتقال روح ( پس از نوعى تكامل ) از بدنى به بدن ديگر است كه از هر جهت با بدن اوّل جدا است كه بدون هيچ شبهه‌اى محال است .

ولى رجعت اين چنين نيست ؛ زيرا از نوع معاد جسمانى است كه روح به بدن اوّلى با همان مشخّصات شخصى و گذشته‌اش باز مى‌گردد . تنها فرق بين معاد و رجعت اين است كه زمان رجعت در دنياست ولى زمان معاد در آخرت مى‌باشد .

5 . اجماع منقول

مى‌گويند : دليل قائلين به رجعت ، اجماع منقول است و آن به منزله خبر واحد است كه در اين بحث مفيد نيست !

ص: 389

1) . در مرآة العقول آمده است : انّه لا يظهر من الأخبار وجود مجرّد سوى اللّه تعالى ... لكن تجرّد النفس لم يثبت لنا من الأخبار ، بل الظاهر منها مادّيتها كما بيّنّاه فى مظانّه . مرآة العقول 1 / 27 - 29

2) . حق اليقين : 601 انتشارات سُرور ، و صفحه 377 انتشارات علميّه اسلاميه .

در پاسخ مى‌گوييم : اوّلاً دليل ما منحصر به اجماع نيست بلكه برخى از آيات بر آن دلالت دارد و روايات متواتر بر اثبات آن وجود دارد .

ثانياً : اجماع ادّعا شده ، اجماع منقول نيست بلكه اجماع محصّل است .

ثالثاً : مساله بالاتر از اجماع است و به تعبير مرحوم شيخ حرّ عاملى ، اعتقاد به رجعت ، يكى از ضروريّات مذهب شيعه است .⁽¹⁾

مرحوم شبر رحمه‌الله در كتاب « حق اليقين » مى‌گويد :

بدان كه ثبوت رجعت از امورى است كه شيعه حقّه و فرقه مُحقّه بر آن اجتماع دارند بلكه از ضروريّات مذهب آن‌هاست .⁽²⁾

6 . خبر واحد

مى‌گويند : روايات رجعت متواتر نيست ؛ زيرا شرط خبر متواتر آن است كه خبر در تمام مراتب به حدّ تواتر برسد و چنين خبرى به اقرار اعاظم ، بسيار نادر است . بلكه روايات آن خبر واحد است و ناقلانش چند راوى بيش نيستند و به نحوه‌اى نيست كه انسان از نقل آنان يقين پيدا كند ، پس رجعت ثابت نمى‌شود .

پاسخ : روايات رجعت خبر واحد نيست بلكه متواتر است و تواتر بر سه قسم است : 1 - تواتر لفظى 2 - تواتر معنوى 3 - تواتر اجمالى .

بسيارى از اعاظم در مورد احاديث رجعت ، ادّعاى تواتر معنوى و اجمالى كرده‌اند .⁽³⁾ولى شيخ طوسى رحمه‌الله در مورد برخى از احاديث رجعت ، ادعاى تواتر لفظى هم نموده است .⁽⁴⁾و علامه مجلسى رحمه‌الله با تأكيد مى‌گويد : اگر روايات رجعت متواتر

نباشد ، پس در دنيا روايت متواتر وجود ندارد .⁽⁵⁾

ص: 390

1) . الايقاظ من الهجعة : 60 .

2) . حق اليقين ، السيّد عبداللّه شبّر : 2 / 2 .

3) . الايقاظ : 31 ، مجمع البيان : 7 / 234 ، تفسير صافى : 4 / 76 ، المجلى : 490 .

4) بحار الانوار : 53 / 127 .

5) بحار الانوار : 53 / 123 .

علامه مجلسى رحمه‌الله مى‌فرمايد :

« بدان اى برادر كه من گمان ندارم برايت ترديدى در رجعت حاصل شود بعد از آنچه كه درباره رجعت ( كه شيعه بر ثبوت آن در همه اعصار اجماع كرده ) بيان كرديم ، و كلام را روشن ساختيم . و مسأله در نزد آنان مانند روز روشن است تا جايى كه در اشعار خود آن را به نظم در آورده‌اند ، و در تمام مناطق با آن بر مخالفين احتجاج نموده‌اند و اين موضوع به اندازه‌اى واضح است كه مخالفان ، آن را بهانه‌اى براى طعن بر شيعه قرار داده‌اند و در كتاب‌هاى خود ذكر كرده‌اند ، مانند : فخررازى و نيشابورى و غير اين دو نفر .

چگونه مى‌شود شك و ترديد كرد در حقانيت فرمايش ائمه اطهار عليهم‌السلام درباره موضوعى كه به نحو تواتر از آن‌ها وارد شده و حدود دويست روايت صريح رسيده است كه چهل و چند نفر از بزرگان ثقات و علماء اعلام در بيش از پنجاه كتاب از كتاب‌هاى‌شان آن را ذكر كرده‌اند . اكنون نام عدّه‌اى كه آن را ذكر كرده‌اند در اين‌جا مى‌آوريم : ثقة الاسلام كلينى ، صدوق ، شيخ طوسى ، سيد مرتضى ، نجاشى ، كشى ، على بن ابراهيم ، سليم بن قيس هلالى ، شيخ مفيد ، كراجكى ، نعمانى ، صفّار ، سعدبن عبداللّه ، ابن قولويه ، على بن عبد الحميد ، سيد على بن طاووس ، پسرش صاحب كتاب زوائد الفوائد ، محمد بن على بن ابراهيم ، فرات بن ابراهيم ، نويسنده كتاب « التنزيل و التحريف » ، ابوالفضل طبرسى ، ابراهيم بن محمد ثقفى ، محمد بن عباس بن مروان ، برقى ، ابن شهر آشوب ، حسن بن سليمان ، قطب راوندى ، علامه حلّى ، سيّد بهاءالدين على بن عبد الكريم ، احمد بن داود بن سعيد ، حسن بن على بن أبى حمزه ، فضل بن شاذان ، شيخ شهيد محمد بن مكى ، حسين بن حمدان ، حسن بن محمد بن جمهور عمّى نويسنده كتاب الواحدة ، حسن بن محبوب ، جعفر بن محمد بن مالك سكونى ، طهر بن عبداللّه ، شاذان بن جبرئيل صاحب كتاب « الفضائل » ، نويسنده كتاب « العتيق » ، نويسنده كتاب « الخطب » و غير اين‌ها از مؤلّفان كه كتاب‌هاى‌شان نزد ما موجود است و نويسنده‌ها را شخصا نمى‌شناسيم و از اين رو ، روايات را به آنان نسبت نمى‌دهيم ، هر چند كه اين روايات در آن كتاب‌ها موجود است . اگر بنا باشد مسأله‌اى مانند مسأله رجعت متواتر

ص: 391

نباشد ، پس تواتر در چه مسئله‌اى پيدا مى‌شود ؟ در عين حال كه همه شيعيان يكى بعد از ديگرى و آيندگان از گذشتگان آن را نقل كرده‌اند.

من گمان مى‌كنم كسى كه در مانند رجعت شك كند ، در اصل ائمّه دين شك دارد ، ولى از آنجايى كه نمى‌تواند در اجتماع ، آن را اظهار كند ، بين مؤمنان براى تخريب دين استوار ، حيله‌اى بكار مى‌برد به اين نحو كه شبهاتى را القاء مى‌كند كه عقول ضعيفه و سست آن را مى‌پذيرد ، و مانند ملحدان و بى‌دينان تشكيك مى‌نمايد .⁽¹⁾

7. استبعاد

مى‌گويند : رجعت چيزى است كه عقل آن را بسيار بعيد مى‌شمارد خصوصا در بعضى از احاديث آمده است كه مدت سلطنت آل محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هشتاد هزار سال است . لذا نمى‌شود رجعت را قبول كرد .

پاسخ : اوّلاً بعيد شمردن چيزى ، دليل بر بطلان آن نيست ؛ زيرا اگر استبعاد چيزى علامت بطلان آن باشد ، بايد همه معجزات انبياء - العياذ باللّه - باطل باشد ، در حالى‌كه پيروان همه اديان آسمانى ، وجود اعجاز و وقوع معجزه را قبول كردند . بلى اگر چيزى محال ذاتى باشد ، قدرت بر آن تعلق نمى‌گيرد . ولى اگر چيزى بر خلاف عادت باشد ، هيچ اشكالى ندارد ؛ زيرا همه معجزات و خوارق عادات از اين قبيل هستند .

ثانيا : ما الآن بر خصوص اين مدت يعنى هشتاد هزار سال اصرار نداريم بلكه فعلاً در صدد آنيم كه بگوئيم اصل رجعت امكان ثبوتى دارد و مانعى از آن نمى‌يابيم ، امّا مدت سلطنت بحث ديگرى است .

ثالثا : اين استبعاد براى چيست ؟ آيا اين‌گونه تفضّلات و عنايات نسبت به آل‌محمّد عليهم‌السلام زياد و بى‌مورد است و آنان - العياذ باللّه - لياقت و شايستگى اين همه عنايات را ندارند ؟ يا اين‌كه اين همه لطف و بزرگوارى نسبت به فضل و كرم حق‌تعالى زياد است ؟ هر كدام را اختيار كنى به باطل رفته‌اى و خلاف واقع گفته‌اى ، پس اصل استبعاد بى‌وجه و مردود است .

ص: 392

1) . بحار الانوار : 53 / 122 - 125 .

8 . اجتماع دو امام

مى‌گويند : اگر امامان در عصر حضرت مهدى عليه‌السلام رجوع كنند ، اجتماع دو امام در يك زمان لازم مى‌آيد ، و اگر بعد از آن حضرت رجعت نمايند ، در آن فاصله ، زمين خالى از حجّت مى‌باشد .

جواب : اوّلاً چنان‌كه در بحث رجعت طرح شده است ، امام حسين عليه‌السلام اولين امامى است كه رجعت مى‌كند و رجعت او در آخرين روزهاى زندگى حضرت امام زمان عليه‌السلام است ، كه آن حضرت را غسل ، كفن و دفن مى‌كند و بعد از او حكومت مى‌نمايد . طبق اين بيان ، نه اجتماع دو امام است و نه خالى بودن زمين از حجت محقق خواهد شد .

ثانياً : اجتماع دو امام در يك زمان كه يكى امام ناطق باشد و ديگرى امام صامت چه اشكالى دارد ؟ همانند زمان رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اميرالمؤمنين عليه‌السلام به شهادت آيه شريفه : « إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ »⁽¹⁾و حديث متواتر غدير : « من كنت مولاه فعلى مولاه » و ... .

همچنين مانند زمان امام حسن عليه‌السلام و امام حسين عليه‌السلام كه هر دو در يك زمان امام بودند . چنان‌كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : « الحسن و الحسين امامان قاما او قعدا ».⁽²⁾

ثالثا : شايد اين مطلب مربوط به زمان تكليف و دنياى قبل از رجعت باشد ، و در آن وقت اجتماع دو امام بدون محذور باشد .

9 . آثار سوء

ابوالقاسم بلخى مى‌گويد :

رجعت جايز نيست ؛ زيرا اگر مردم بدانند كه رجعت هست ، در گناهان غوطه‌ور مى‌شوند ، به اميد اين‌كه در رجعت توبه كنند .

جواب : اگر با اين احتمال بتوان رجعت را غير مجاز اعلام كرد ، در مورد توبه

ص: 393

1) . المائدة : 55 .

2) . علل الشرايع : 1 / 211 ، بحارالانوار : 43 / 291 حديث 54 .

و شفاعت و امثال آن‌ها نيز مى‌توان گفت كه اين‌ها موجب ارتكاب گناه مى‌شوند و لذا مجاز نيستند .

اما جواب حلّى اين است كه : آنان‌كه معتقد به رجعت هستند براى رجعت كنندگان درِ توبه را بسته مى‌دانند .

در ذيل آيه شريفه : - « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لاَ يَنفَعُ نَفْساً إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْراً »⁽¹⁾آن روزى كه بعضى از آيات پروردگار ظاهر شود ، كسى را كه جلوتر ايمان نياورده باشد ، ايمان آوردنش سودى نمى‌بخشد » - رواياتى ذكر شده كه دلالت بر اين موضوع دارد ، از جمله :

از امام باقر عليه‌السلام در تفسير اين آيه روايت شده كه فرمودند :

هنگامى كه خورشيد از مغرب طلوع كند ، ديگر هر كس در آن روز ايمان بياورد ايمانش او را سود نبخشد .⁽²⁾

از امام باقر و امام صادق عليهماالسلام در تفسير اين آيه روايت شده كه فرمودند :

طلوع خورشيد از مغرب ، خروج دابّة و ظهور دجّال است . كسى كه در گناهان غوطه‌ور باشد تا اين نشانه‌ها ظاهر شود ، ديگر ايمان آوردنش او را سود ندهد .⁽³⁾

مرحوم طبرسى نيز در جواب از اين شبهه مى‌گويد :

آنان‌كه به رجعت عقيده دارند ، نمى‌گويند كه همه مردم رجعت مى‌كنند ، بلكه مى‌گويند : گروهى از مردم بر مى‌گردند . لذا هر كسى كه احتمال مى‌دهد جزء رجعت كنندگان نباشد ، نمى‌تواند به اميد رجعت از توبه صرف نظر كند .⁽⁴⁾

ص: 394

1) . الانعام : 158 .

2) . تفسير نور الثقلين : 1 / 782 ، تفسير البرهان : 1 / 564 .

3) . تفسير نور الثقلين : 1 / 781 ، تفسير البرهان : 1 / 565 .

4) . مجمع البيان : 1 / 115 ، تفسير تبيان : 1 / 255 .

10. بطلان قيامت

مى‌گويند : اگر رجعت حتمى باشد ، بايد رستاخيز باطل شود ؛ زيرا مجرمين در رجعت مجازات مى‌شوند و ديگر نيازى به روز قيامت نمى‌ماند .

جواب : در مورد اجراى حدود شرعى هم همين اشكال لازم مى‌آيد . اگر مجرم را حدّ شرعى بزنند و قصاص كنند و در همين دنيا مجازات نمايند ، پس نياز به قيامت از بين مى‌رود ! ! در حالى‌كه عذاب و انتقام در دنيا جاى عقاب آخرت را نمى‌گيرد . كسانى كه مستحق خلود در جهنم هستند اگر در رجعت بر گردند و با وسايل دنيوى مجازات شوند ، اين مجازات حتى به اندازه يك دقيقه آتش دوزخ درد آور نيست .

مجازات مجرمين در اين دنيا به عنوان جزاى اعمال آن‌ها نيست بلكه به عنوان تشفّى خاطر مؤمنان است ، اما جزاى كامل آن‌ها به آخرت مى‌ماند .⁽¹⁾

11 . اوّل يوم من الآخره

مى‌گويند : در بعضى از روايات وارد شده است : هنگامى كه ميّت را در قبر مى‌گذارند سزاوار است وى را اين گونه تلقين نمايند : « هذا أوّل يوم من إيّام الآخرة و آخر يوم من أيّام الدّنيا ؛ اين نخستين روز از روزهاى آخرت و آخرين روز از روزهاى دنيا است » . و از اين جمله استفاده مى‌شود كه رجعت در كار نيست وگرنه آخرين روز از روزهاى دنيا و اولين روز از روزهاى آخرت نخواهد بود .

جواب از اين اشكال به وجوهى است :

اولاً : رجعت مانند روز قيامت نيست كه تمام مردگان بر گردند ، بلكه اشخاص معيّنى بر مى‌گردند . از اين جهت هر كسى را كه در قبر مى‌گذارند مستحب است اين كلمات را به او تلقين نمايند ؛ زيرا كه احتمال باز نگشتن در رجعت درباره او وجود دارد .

ص: 395

1) . يا گفته شود : مجازات مجرمين در اين دنيا به عنوان جزاى بسيار ناچيز است نه تمام جزاى اعمال‌شان .

ثانياً : ممكن است گفته شود اسم آخرت بر ايّام رجعت نيز اطلاق مى‌شود ، همان گونه كه اسم دنيا نيز بر آن اطلاق مى‌شود . به ايام رجعت آخرت مى‌گويند براى اين‌كه

بعد از مرگ است . و به آن دنيا مى‌گويند براى اين‌كه به اين دنيا برگشته است . پس به

اعتبار اين‌كه آخرت است ، اشكال ندارد به ميت بگوييم : « اين نخستين روز از ايام آخرت است » ؛ چون كه ايّام رجعت روى اين فرض از آخرت بشمار مى‌آيد .

ثالثاً : بعضى احتمال دادند و گفته‌اند : مسلّم نيست كه افراد انسان در زمان رجعت داراى تكليف باشند بلكه اين احتمال هست كه در زمان رجعت تكليف نباشد . و مقصود از دنيا در حديثى كه ذكر گرديد ، دنيايى است كه در آن مردم مكلّف باشند . بنا بر اين ، درست است كه به ميت بگوئيم : امروز آخرين روز از روزهاى دنيا است ؛ چون‌كه بعد از اين روز - حتى در رجعت - تكليفى در كار نيست . « فتأمّل ! »

ص: 396

فصل ششم : وهابى معتقد است

اشاره

اين فصل مشتمل بر سه باب است

ص: 397

باب اول:بنيان وهّابيّون و سلفيّون

اشاره

وهابيان و سلفيان و تكفيريان ادامه دهنده مسير ضلالتى هستند كه خلفاى غاصب و بنيان گذاران سقيفه پايه‌گذارى كردند و عثمان و معاويه و يزيد و ... ادامه دادند .

معاويه در اعمال و رفتار و گفتار خود كاملاً نشان مى‌داد كه در صدد محو كردن نام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است . مغيرة بن شعبه در يكى از ملاقات‌هاى خود با معاويه به او گفت :

بنى‌هاشم اقتدار خود را از دست داده‌اند و خطرى از ناحيه آنان حكومت تو را تهديد نمى‌كند ! چه بهتر كه بر آنان سخت نگيرى و آنان را مورد مهر و محبّت قرار دهى .

معاويه گستاخانه در پاسخ گفت :

پس از مرگ ابوبكر و عمر و عثمان ، هيچ اثرى از آنان باقى نمانده و نامى از آنان برده نمى‌شود .

« وإنّ أخاهاشم يُصْرَخ في كلّ يوم خمس مرّات : أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه ، فأيّ عمل يبقى مع هذا ؟ لا أمّ لك واللّه إلا دفنا دفنا ؛ امّا هر روز پنج مرتبه فرياد : أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه ، به گوش مى‌رسد . با اين وضع ، ديگر چه

ص: 399

چيزى براى ما بنى‌اميّه باقى مانده است ؟ به خدا سوگند تا نام پيامبر را دفن نكنم و از زبان‌ها نياندازم ، آرام نخواهم گرفت . »⁽¹⁾

همچنين روزى معاويه هنگام شنيدن صداى مؤذن كه به رسالت پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شهادت و گواهى مى‌داد ، به اعتراض گفت :

للّه أبوك يا بن عبداللّه ، لقد كنتَ عالى الهمّة ، ما رضيتَ لنفسك إلا أن يقرن اسمك بإسم ربّ العالمين ؛⁽²⁾

اى پسر عبداللّه ! همّت بلندى داشتى و به كمتر از اين‌كه نامت كنار نام خدا برده شود ، رضايت ندادى .

با تأمّل در اين دو خبر ، منشأ فكر وهابى‌گرى و سلفيّت دانسته مى‌شود كه سياست سقيفه و بنى‌اُميّه بر اين بود كه نام و آثار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را دفن و محو كنند و اساس اسلام و ايمان را نابود نمايند .

بعد از معاويه هم مروان بن حكم و پس از او حجاج بن يوسف ثقفى⁽³⁾، از تبرّك و توسّل و زيارت قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم با اهانت و توهين منع مى‌نمودند ، و با سنگ خواندن قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، سعى نمودند از زيارت قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بلكه مطلق قبور و از تبرّك و توسّل جلوگيرى كنند !

منع مروان از زيارت قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

احمد بن حنبل از داود بن ابى صالح نقل مى‌كند كه :

روزى مروان ، مردى را ديد كه صورتش را روى قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گذاشته بود ،

ص: 400

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد معتزلى شافعى : 5 / 129 - 130 ، ذيل خطبه 60 ، اخبار متفرّقة عن معاوية ، و مروج الذهب مسعودى شافعى : 4 / 48 - 49 ، ذكر خلافة المأمون ، نداء المأمون في أمر معاوية و سببه ، و الأخبار الموفقيات : 576 .

2) . شرح نهج البلاغة ابن ابي الحديد : 10 / 101 ذيل خطبه 183 .

3) . استان‌دار عبدالملك بن مروان در عراق بود .

مروان در حالى‌كه گردن او را گرفته بود ، گفت : مى‌دانى چه مى‌كنى ؟ هنگامى كه زائرِ قبرِ پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم صورتش را بسوى مروان بر گرداند ، ناگهان مروان با ابوايوب انصارى صحابى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مواجه شد . ابوايوب انصارى در پاسخ به مروان گفت : بله به ديدار پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آمده‌ام نه ديدار سنگ ؛ از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيدم كه فرمود : زمانى كه دين داران ، امور دينى مردم را بر عهده دارند ، بر حال دين گريه نكنيد . زمانى بايد بر دين گريه كرد كه نااهلان ، عهده‌دار امور دينى مردم شوند .⁽¹⁾

قال : « أقبل مروان يوما فوجد رجلاً واضعا وجهه على القبر فأخذ برقبته و قال : أتدري ما تصنع ؟ قال : نعم ! فأقبل عليه فإذا هو أبو أيوب الانصاري فقال : جئتُ رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و لم آت الحجر ، سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلميقول : لا تبكوا على الدين إذا وليه أهله و لكن أبكوا عليه إذا وليه غير أهله ».

در اين خبر ، مروان بن حكم قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را سنگ خوانده و ابوايّوب انصارى را از زيارت قبر شريف آن حضرت و تبرّك جستن به آن باز داشت .

حاكم نيشابورى اين حديث را صحيح دانسته و مى‌گويد : « هذا حديث صحيح الإسناد و لم يُخرجاه ؛ اين حديث اسنادش صحيح است و بخارى و مسلم آن را نقل نكردند »

و ذهبي سلفي هم در تعليقه خود بر مستدرك حاكم ، آن را صحيح دانسته است .⁽²⁾

علامه امينى با توجه به اين حديث مى‌فرمايد :

إنّ هذا الحديث يعطينا خبرا بأنّ المنع عن التوسّل بالقبور الطاهرة إنّما هو من بدع الأمويّين و ضلالاتهم منذ عهد الصحابة و لم تسمع اذن الدنيا قطّ صحابيا ينكر ذلك غير وليد بيت اُمية مروان الغاشم ؛⁽³⁾

ص: 401

1) . احمد بن حنبل در المسند : 5 / 422 حديث ابي ايوب الانصارى ، و حاكم نيشابورى شافعى در المستدرك على الصحيحين : 4 / 560 كتاب الفتن و الملاحم ، حديث 8571/ 279 ، و ابن عساكر دمشقى شافعى در تاريخ دمشق الكبير : 60 / 217 - 218 شرح حال مروان بن حكم ، و هيثمى در مجمع الزوائد و منبع الفوائد : 5 / 245 كتاب الخلافة ، باب ولاية المناصب غير أهلها .

2) . حاكم نيشابورى شافعى در المستدرك على الصحيحين : 4 / 560 حديث 8571 / 279 كتاب الفتن و الملاحم .

3) . علامه امينى رحمه‌الله در الغدير في الكتاب و السنة و لأدب : 5 / 219 زيارة المشاهد المشرّفة ، الحثّ على زيارة النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كيفيتها .

اين حديث ، اين آگاهى را به ما مى‌دهد كه منع از توسّل به قبور طاهره از بدعت‌هاى امويان و گمراهى‌هاى آنان از زمان صحابه است و هيچ‌گاه گوش روزگار نشنيده كه صحابى‌اى منكر آن باشد مگر زاده بيت اميّه مروان ستمكار كه آن را انكار كرده است .

ابن حبان شافعى ماجراى ديگرى از ممانعت مروان از نماز خواندن اُسامة بن زيد در كنار قبر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را ذكر مى‌كند :

روزى مروان اسامة بن زيد را در حال خواندن نماز در كنار قبر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلممشاهده كرد و او را به خاطر اين عمل مورد سرزنش قرار داد و گفت : چرا به سوى قبر پيامبر نماز مى‌خوانى ؟ اسامه بدون اين‌كه جسارتى به مروان كرده باشد ، فقط پاسخ داد : پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را دوست دارم . مروان با الفاظى زشت به اسامه توهين كرد و به او فحش داد . اسامه خطاب به مروان گفت : اى مروان ! با الفاظى كه به كار بردى ، مرا اذيت و ناراحت كردى . از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شنيدم كه فرمودند : خداوند افراد بد زبان و ناسزاگو را دوست

ندارد و گواهى مى‌دهم كه تو انسان بد زبان و ناسزاگويى هستى .⁽¹⁾

قال : « عن عبيد اللّه بن عبداللّه قال : رأيت اُسامة بن زيد يصلّي عند قبر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فخرج مروان بن الحكم ، فقال : تصلّي إلى قبره ؟ فقال : إنّي اُحبّه . فقال له قولاً قبيحا ، ثم أدبر . فانصرف اُسامة ، فقال : يا مروان ! إنّك آذيتني و إنّي سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقول : إنّ اللّه يبغض الفاحش المتفحّش و إنّك فاحش متفحّش ».

البته از مروان اموى جز اين انتظارى نيست ؛ چرا كه او از شجره ملعونه⁽²⁾و فرزند حكم بن ابى العاص ، همان طرد شده پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از مدينه است .⁽³⁾او رئيس

ص: 402

1) . ابن‌حبان بستى شافعى در صحيح ابن‌حبان : 5 / 358 ، كتاب الخطر و الاباحة ، باب الاستماع المكروه و سوء الظن و الغضب و الفحش ، حديث 5704 ، و ابن عبد البرّ قرطبى مالكى در الاستيعاب في معرفة الاصحاب : 10 / 171 ، شرح حال اُسامة بن زيد ، ش 21 ، و ابن اثير جزرى شافعى در اُسد الغابة في معرفة الصحابة : 1 / 66 ، شرح حال اُسامة بن زيد ، و ابن عساكر دمشقى شافعى در تاريخ دمشق الكبير : 60 / 217 شرح حال مروان بن حكم ، ش 7464 ، و ذهبى سلفى در سير أعلام النبلاء : 2 / 502 شرح حال اُسامة بن زيد ، ش 104 .

2) . جامع البيان : 9 / 141 ، عمدة القارى : 19 / 30 ، شرح نهج البلاغة ابن ابى الحديد : 6 / 285 .

3) . مروج الذهب مسعودى : 1 / 35 ، الملل و النحل شهرستانى : 1 / 34 ، تاريخ ابوالفداء : 1 / 168 ، الغدير : 8 / 363 ، « ان الحكم طريد رسول اللّه ... ».

تيراندازان به جنازه امام حسن مجتبى عليه‌السلام بوده ،⁽¹⁾

عائشة على البغلة مع مروان و جماعة من أتباعه للمدافعة حتى جرى بينها و بين ابن‌العباس ... و آل الأمر إلى أن رموا جنازة الحسن عليه‌السلام بالسهام و وصل بعض النصال إلى بدنه الشريف ... ».

و به طور آشكارا به امام حسن عليه‌السلام و امير مؤمنان على عليه‌السلام و اهل بيت پيامبر عليهم‌السلام دشنام مى‌داد و مى‌گفت : « أنتم أهل بيت ملعونون !! »⁽²⁾او همان كسى است كه به والى مدينه پيشنهاد قتل امام حسين عليه‌السلام را در مدينه و پيش از عزيمت آن حضرت به كربلا داد .⁽³⁾

او در جنگ جمل به دست سپاه امير مؤمنان على عليه‌السلام اسير شد و در اين حال خواست با آن حضرت بيعت كند ، حضرت فرمود :

إنّها كفّ يهوديّة ، ستلقى الاُمّة منه و من ولده يوما أحمر ؛⁽⁴⁾

اين دست يهودى است ، و به زودى امت از او و از فرزندانش روز خونينى خواهند ديد .

عائشه نيز مى‌گويد :

لكن رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لعن أبامروان و مروان في صلبه ؛⁽⁵⁾

پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پدر مروان و خود مروان را كه در صلب پدرش بود لعن كردند .

عبد الرحمن بن عوف مى‌گويد : هر كس صاحب فرزند مى‌شد فرزندش را نزد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌آورد تا آن حضرت در حق او دعا كند ، هنگام تولّد مروان ، وقتى او را نزد حضرت آوردند ، پيامبر با قورباغه خواندن مروان و پدرش ، هر دوى آنان را لعنت كردند ، و فرمودند :

الوزغ ابن الوزغ الملعون ابن الملعون .⁽⁶⁾

ص: 403

1) . كامل البهائى فى السقيفة : 2 / 200 ، احقاق الحق : 33 / 544 ، الصوارم المهرقة فى رد الصواعق المحرقة : 161 . « فركبت

2) . مجمع الزوائد هيثمى : 10 / 72 ، كنزالعمال : 6 / 90 ، احقاق الحق : 33 / 489 ، « قال : اهل‌بيت ملعونون »

3) . سير أعلام النبلاء : 3 / 478 ، الطبقات الكبرى : 5 / 37 .

4) . نهج البلاغة : خطبه 73 .

5) . حاكم نيشابورى شافعى در المستدرك على الصحيحين : 4 / 528 ، كتاب الفتن و الملاحم حديث 8483 / 191 .

6) . حاكم نيشابورى در المستدرك على الصحيحين : 4 / 526 ، كتاب الفتن و الملاحم ، حديث 8477 / 185 ، و مناوى شافعى در فيض القدير ، شرح الجامع الصغير من أحاديث البشير النذير : 2 / 81 ، شرح حديث « اقتلوا الوزغ ولو في جوف الكعبة » ش 1326 ، و حلبى شافعى در السيرة الحلبيّة في سيرة الأمين المأمون : 1 / 509 ، باب عرض قريش عليه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أشياء .

حاكم نيشابورى شافعى اين حديث را صحيح مى‌داند و مى‌گويد :

هذا حديث صحيح الاسناد و لم يخرجاه ؛⁽¹⁾

اين حديث اسنادش صحيح است و بخارى و مسلم آن را تخريج نكردند .

اين جريان آن‌قدر شهرت داشت كه مردم مدينه در جريان واقعه حَرّه به خاطر خيانت و نقش وى در جنايات واقعه حرّه ، وى را وزغ بن وزغ صدا مى‌زدند .⁽²⁾

عبد اللّه بن زبير نيز مى‌گويد :

و ربّ الكعبة ! إنّ الحكم بن أبي العاص و ولده ملعونون على لسان محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؛⁽³⁾

قسم به خداى كعبه ! حكم بن ابى العاص و فرزندان او مورد لعن و نفرين پيامبرند .

ذهبى نيز مى‌گويد : مروان اعمال زشت و جنايات بسيارى مرتكب شد .⁽⁴⁾ابن ابى الحديد مى‌نويسد :

مروان بن حكم پست‌تر و كوچك‌تر از آن است كه در شمار صحابه ذكر شود . به خاطر اين‌كه مروان و پدرش آشكارا به خدا كفر ورزيدند ، و با پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به دشمنى پرداختند . اين دو نفر نفرين شده و رانده شده پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هستند .⁽⁵⁾

ص: 404

1) . حاكم نيشابورى شافعى ، المستدرك على الصحيحين : 4 / 526 ، كتاب الفتن و الملاحم ، حديث 8477 / 185 .

2) . « فتصايح النّاس و جعلوا ينالون من مروان و يقولون : الوزغ بن الوزغ » ابن سعد در الطبقات الكبرى : 5 / 67 ، الطبقة الاُولى من أهل المدينة من التابعين ، شرح حال عبداللّه بن حنظله ، و ابن عساكر دمشقى شافعى در تاريخ دمشق الكبير : 29 / 296 ، شرح حال عبداللّه بن حنظلة ، ش 3351 .

3) . ذهبى سلفى در سير أعلام النبلا : 2 / 108 ، شرح حال حكم بن أبى العاص ، ش 14 .

4) . ذهبى سلفى در ميزان الاعتدال في نقد الرّجال : 4 / 89 ، شرح حال مروان بن حكم ، ش 8422 .

5) . شرح نهج البلاغة : 4 / 71 . قال : « فأمّا مروان بن الحكم فأحقر و أقلّ من أن يذكر في الصّحابة ... . لأنّه كان مجاهرا بالإلحاد ، هو و أبوه الحكم بن أبي العاص و هما الطريدان اللعينان ، كان أبوه عدّو رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يحكيه في مشيه و يغمز عليه عينه و يدلع له لسانه و يتهكّم به و يتهانف عليه ... . و أمّا مروان ابنه فأخبث عقيدة و أعظم إلحادا و كفرا ».

ابن ابى الحديد ، مروان را خبيث‌تر از پدرش دانسته و به سبب جسارت‌هاى مروان به اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم او را مذمت مى‌كند .⁽¹⁾و غير اين از جنايات بسيارى كه صفحات تاريخ را سياه نموده است .

با اين حال بخارى در كتاب صحيح خود از مروان حديث نقل مى‌كند . چنان كه بعضى از علماى عامه هم او را از اين جهت ، مورد انتقاد قرار دادند .⁽²⁾

غرض از نقل اين كلمات ، اين بود كه ابتداى تفكّر سلفى‌گرى و وهابى‌گرى ، از امويان بود . همان‌ها كه با زور و تزوير ، شمشير و خونريزى ، بى‌رحمى و سفاكى و قساوت و خشونت بر گُرده مردم مسلط و سوار شدند ، و سال‌ها به نام اسلام به مسخ عقايد و باورهاى اسلامى پرداختند .

منع حجّاج از زيارت قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

ذهبى مى‌گويد :

حجّاج بسيار ستمگر ، زورگو ، خبيث و خون ريز بود . او عبداللّه بن زبير را در كعبه محاصره كرد و كعبه را با منجنيق سنگ باران نمود و مسلمانان مكّه و مدينه را ذليل و خوار گردانيد . ما او را دوست نداشته و دشنام مى‌دهيم ، بلكه به خاطر رضاى خدا بغض او را در دل داريم .⁽³⁾

ص: 405

1) . شرح نهج البلاغة ابن ابى‌الحديد : 4 /71 - 72 ، ذيل خطبه 56 ، فصل في ذكر الأحاديث الموضوعة في ذمّ على عليه‌السلام .

2) . ابن حجر عسقلانى شافعى در تهذيب التهذيب : 10 /83 ، شرح حال مروان بن حكم ، ش 167 .

3) . ذهبى سلفى در سير أعلام النبلاء : 4 / 343 ، شرح حال حجّاج ، ش 117 . « أهلكه اللّه في رمضان سنة خمس و تسعين كهلاً ، و كان ظلوما جبّارا خبيثا سفّاكا للدّماء قد سُقْتُ من سوء سريرته في تاريخي الكبير و حصاره لابن الزّبير بالكعبة و رميه إيّاها بالمنجنيق ، و إذلاله لأهل الحرمين ، ثمّ ولايته على العراق و المشرق كلّه عشرين سنة ... . فنَسُبّه و لا نحبّه بل نبغضه في اللّه ؛ فإنّ ذلك من أوثق عُرى الايمان ».

و نيز نسائى و ابواحمد حاكم و ابن حجر عسقلانى حجّاج را مردود دانسته‌اند .⁽¹⁾

كلمات حجّاج بن يوسف خونريز ، گستاخانه‌تر و بى‌شرمانه‌تر از مروان است ؛ زيرا در تاريخ آمده است كه : روزى حجّاج بن يوسف در توبيخ زائرين قبر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خطاب به آنان گفت : اى زيان كاران ! به زيارت قبر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رفته ، چوب‌ها و استخوان‌هاى پوسيده را طواف مى‌كنيد ؟ چرا به طواف قصر امير مؤمنان عبد الملك بن مروان نمى‌رويد ؟ آيا نمى‌دانيد كه خليفه خدا - عبد الملك بن مروان - بهتر از رسول خداست ؟!!!⁽²⁾

او در اين سخنش پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و قبر آن حضرت را مشتى چوب و استخوان پوسيده خوانده و با برتر دانستن عبدالملك بن مروان از پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به زائرين قبر شريف آن حضرت دستور داد به جاى زيارت قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قصر عبدالملك بن مروان را زيارت كنند .

مبرّد مى‌گويد :

فقهاى عامّه حجّاج را به خاطر سخنان و جسارت‌هاى ياد شده به ساحت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كافر دانسته‌اند .⁽³⁾

اين تفكّر امويان در از بين بردن اساس اسلام و دشمنى با رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در اعتقاد و عمل ابن تيميّه و محمّد بن عبد الوهّاب به طور واضح نمايان است .

ابن تيميّه حنبلى با تحريم زيارت قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و فتوى دادن به قتل كسانى كه به قبور پيامبران و صالحان متوسّل مى‌شوند ، تفكّرات بنى‌اُميّه را در

ص: 406

1) . ابن حجر عسقلانى شافعى در لسان الميزان : 2 / 218 ، شرح حال حجّاج ، ش 2349 / 1756 .

2) . ابن ابى الحديد معتزلى شافعى در شرح نهج البلاغة : 15 / 242 ، فضل بني هاشم على بني عبد شمس ، شرح نامه 28 . « خطب الحجّاج بالكوفة ، فذكر الّذين يزورون قبر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بالمدينة ، فقال : تبّا لهم ! إنّما يطوفون بأعواد و رمّة بالية ! هلاّ طافوا بقصر أميرالمؤمنين عبد الملك ! ألا يعلمون أنّ خليفة المرء خير من رسوله ؟ !! ».

3) . الكامل في اللغة و الأدب : 1 / 58 ، قال : « ممّا كفرت به الفقهاء الحجّاج بن يوسف قوله و النّاس يطوفون بقبر رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و منبره ... . إنّما يطوفون بأعواد و رمة ».

قرن هفتم هجرى رواج داده است . او مى‌گويد :

هر كس بر سر قبر پيامبر يا شخص صالحى بيايد و حاجتش را از او بخواهد ... پس اين امور شرك صريح است ( و صاحبش مشرك است ) كه واجب است از آن توبه كند . پس اگر توبه كرد چه بهتر و گرنه كشته مى‌شود ... .⁽¹⁾

ابن تيميّه مى‌گويد :

اتّفاق علماست كه هر كس به زيارت قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يا غير او از انبيا و صلحا - از صحابه و اهل‌بيت و غير آن‌ها - مى‌رفت ، قبر او را مسح نمى‌كرد و نمى‌بوسيد ، بلكه در دنيا جماداتى نيست كه تقبيل و بوسيدنش جايز باشد مگر حجر الأسود .⁽²⁾

و نيز مى‌گويد :

قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم از مسجد آن حضرت تا زمان وليد بن عبدالملك ، جدا بود و اصحاب براى هيچ كارى ، وارد حجره‌اى كه قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در آن قرار داشت ، نمى‌شدند ، بلكه نمازهاى خود را در مسجد مى‌خواندند ، و قبر حضرت را مسح نمى‌كردند ، و در كنارش دعا نمى‌كردند ، بلكه همه اين اعمال را در مسجد پيامبر انجام مى‌دادند .⁽³⁾

همچنين سخن بعضى از پيروان محمّد بن عبد الوهاب در حضور وى كه مى‌گفتند :

اين عصاى من بهتر از محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است ؛ زيرا من از عصاى خود در كشتن مار

ص: 407

1) . ابن تيميّه حنبلى ، زيارة القبور و الإستنجاد بالمقبور : 17 و 21 ، حكم من يأتي إلى قبر نبي أو صالح و يسأله و يستنجد به . قال : « من يأتي إلى قبر نبي أو صالح و يساله حاجته و يستنجده . . . فهذا شرك صريح ، يجب أن يستتاب صاحبُه . فإن تاب و إلاّ قتل » در بحث توسّل تمام كلامش را نقل كردم فلاحظ .

2) . ابن تيميّه حنبلى حرانى ، مجموعة الفتاوى : 27 / 48 . قال : « اتّفق العلماء على أنّ من زار قبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أو قبر غيره من الأنبياء و الصّالحين - الصحابة و أهل البيت و غيرهم - أنّه لا يتمسّح به و لا يقبله ، بل ليس في الدّنيا من الجمادات ما يشرع تقبيلها إلا الحجر الأسود ».

3) . ابن تيميّه حنبلى حرانى ، مجموعة الفتاوى : 27 / 107 . قال : « و كان الصحابة و التابعون لما كانت الحجرة النبويّة منفصلة عن المسجد ءالى زمن الوليد بن عبدالملك لا يدخل أحد إليه ، لا لصلاة هناك و لا تمسح بالقبر و لا دعاء هناك ، بل هذا جميعه انّما كانوا يفعله في المسجد ».

و عقرب و غيره استفاده مى‌كنم ، در حالى‌كه محمّد مرده است و ديگر هيچ نفعى در او نيست ! او فقط پيغام رسان بود .⁽¹⁾

و اين كلام همان تفكّر و عقائد بنى‌اميّه است كه در قرن دوازدهم هجرى قمرى ظهور پيدا كرد .

زيارت و توسل و تبرك در قرآن

*زيارت و توسل و تبرك در قرآن⁽²⁾

مخالفت سلفى‌ها با تبرّك و توسّل و شفاعت در حالى است كه قرآن با صداى بلند در مشروعيّت اين اعتقادات مى‌فرمايد :

الف ) « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ » ؛⁽³⁾

اى كسانى كه ايمان آورديد ! از خدا بترسيد و براى تقرب به او وسيله‌اى بجوئيد ... .

ب ) و مى‌فرمايد :

« وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ

لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً » ؛⁽⁴⁾

و اگر آنان‌كه به خود ستم كرده بودند ، نزد تو مى‌آمدند و از خدا آمرزش مى‌خواستند ، و پيامبر نيز براى آنان طلب آمرزش مى‌كرد ، به يقين خدا را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند .

ص: 408

1) . زينى دحلان شافعى در الدّرر السنيّة في الرّد على الوهابيّة : 28 - 29 ، و جميل صدقى ، الفجر الصادق في التوسّل و الكرامات و الخوارق : 13 . قال : « عصاي هذه خير من محمّد ؛ لأنّها ينتفع بها في قتل الحيّة و نحوها ، و محمّد قد مات و لم يبق فيه نفع أصلاً و إنما هو طارش » .

2) . اوّل به طور مختصر و مجمل به اين سه مورد زيارت و توسّل و تبرّك در قرآن اشاره مى‌كنم و بعد هريك را جداگانه شرح مختصرى مى‌دهم .

3) . المائدة : 35 .

4) . النساء : 64 .

ج ) و مى‌فرمايد :

« قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ » ؛⁽¹⁾

فرزندان يعقوب گفتند : اى پدر ! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه به راستى ما خطا كار بوديم . گفت : به زودى براى شما از پروردگارم آمرزش مى‌خواهم ، به راستى كه او آمرزنده و مهربان است .

دلالت اين سه آيه بر جواز و مشروعيّت توسّل به انبياء و اوصياء ، و واسطه قرار دادن آن‌ها بين خود و خداوند واضح است .

د ) از قول حضرت يوسف عليه‌السلام مى‌فرمايد :

« اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً⁽²⁾... فَلَمَّا أَنْ جَاءَالْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً ... » ؛⁽³⁾

پيراهن مرا ببريد و به صورت پدرم افكنيد تا ديدگانش بينا گردد ... آنگاه كه بشارت دهنده آن پيراهن را بر رخسار او افكند ، بينايى وى باز گشت .

حضرت يعقوب عليه‌السلام با تبرّك جستن از پيراهن حضرت يوسف عليه‌السلام بنيايى خود را باز يافت، و انبياء الهى معصوم از هر گناهى هستند و پناه مى‌بريم به خداوند متعال ازنسبت دادن شرك به دو پيامبر الهى .

ه- . ) « قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً » ؛⁽⁴⁾

آن جماعتى كه بر امر ايشان غالب شدند ( يعنى : پادشاه و مؤمنين آن عصر ) يا آن‌ها كه از رازشان آگاهى يافتند ، گفتند : بر روى قبر آنان مسجد مى‌سازيم ( و در آنجا نماز مى‌گذاريم و تبرّك به مكان آن‌ها مى‌جوئيم ) .

ص: 409

1) . يوسف : 97 - 98 .

2) . همان : 93 .

3) همان : 96

4) الكهف : 21 .

و ) شكى نيست كه تبرّك و زيارت و توسّل و ... تعظيم شعائر است ، و حسن تعظيم شعائر عقلاً و نقلاً معلوم است و موجب قرب به حق‌تعالى مى‌شود . چنان‌كه خداوند متعال مى‌فرمايد : « وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ » ؛⁽¹⁾

هر كس شعائر الهى را بزرگ دارد ، اين كار نشانه تقواى دل‌ها است .

و شكى نيست كه ماجراى اصحاب كهف و مقام حضرت ابراهيم عليه‌السلام و ... نمونه‌هاى ديگرى از تعظيم شعائر الهى است كه در قرآن كريم به آن اشاره شده است . چون كلام به اين‌جا رسيد لازم مى‌بينم كه مختصرى از بحث تبرّك و افكار وهابيّون و سلفيّون نسبت به آن را ذكر كنم .

ص: 410

1) . الحج : 32 .

باب دوم : تبرك

اشاره

تبرك⁽¹⁾

تبرّك در لغت يعنى طلب بركت و طلب زيادتى خير ،⁽²⁾و در اصطلاح به معناى طلب فزونى و زيادتى از خداست ،⁽³⁾اما به يكى از سبب‌ها ، مثل وجود رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( و به سبب پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ما از خداوند طلب زيادتى و فزونى مى‌كنيم ) چه اين زيادتى و فزونى ، دنيايى - مثل زيادى رزق و زيادى اولاد - باشد ، و يا اخروى - مثل علوّ درجات ... - .

ص: 411

1) . وهابى‌ها و سلفيّون توسّل ، شفاعت ، تبرّك ، استغاثه ، زيارة قبور ، نماز گذاردن و دعا كردن در كنار قبور ، تعمير قبور ، ساختن گنبد و روشن كردن چراغ بر روى قبرها ، نذر براى غير خدا ، سوگند به غير خدا ، برگزارى جشن‌ها و محافل سرور و گريه و اقامه مجالس عزاء و سوگوارى ... . همه را حرام بلكه كفر و شرك مى‌دانند . ما براى بطلان ادعاهاى موهوم و خيالى‌شان ، يكى از اين موارد را بحث مى‌كنيم و مشت نمونه خروار است تا حال بقيه ادعاهاى‌شان روشن شود .

2) . البركة : النماء و الزيادة ، ماده برك . ابن منظور ، لسان العرب ، و بارك على محمّد و آل محمّد أي أثبت له و أدِم ما أعطيتَه من التشريف و الكرامة ، و تطلق البركة أيضا على الزيادة . ( ابن اثير جزرى ، النهاية في غريب الحديث و الأثر ، ماده برك . ) و بسيارى از لغويين نوشته اند : « التبرّك في اللغة : طلب البركة » يا « الزيادة و النماء ».

3) . و في الاصطلاح : طلب البركة من اللّه بسبب من الأسباب كالنّبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم سواء كانت البركة دنيويّة او اُخرويّة .

پس معناى تبرّك اين شد كه : انسان ( مسلمان ) از خداوند متعال به واسطه وجود پيامبران و انسان‌هاى صالح و يا از آثار به جا مانده از آن‌ها ، خير و زيادى طلب كند . از اين رو هر چيزى كه داراى خير زياد باشد ، بركت گفته مى‌شود .⁽¹⁾

مراد مسلمانان از تبرّك ، همان چيزى است كه مأمون از يحيى بن اكثم ( كه از فقهاى عامّه و قاضى القضاة دولت مأمون بوده )⁽²⁾پرسيد . مأمون از يحيى بن اكثم سؤال كرد : اگر شخصى كه مورد اعتمادم نيست ، قطعه چوبى يا شى‌ء ديگرى را كه بيش از يك درهم ارزش ندارد ، نزد من آورد و ادّعا كند كه اين شى‌ء ، مال پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است و يا اين‌كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دستان مباركش را روى آن گذاشته و آن را لمس كرده است و دليلى هم بر راستى قول اين شخص نداشته باشم ، اما من به خاطر محبت به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كلام آن شخص را بپذيرم و آن قطعه چوب يا شى‌ء را به هزار دينار يا كمتر و بيشتر بخرم ، سپس آن را روى صورت و چشمانم بگذارم و با نگاه كردن و لمس كردن آن ، به آن تبرّك بجويم ، و وقتى كه خودم يا يكى از نزديكانم مريض شديم از آن طلب شفا و سلامتى كنم و همچون جان خود از آن مراقبت نمايم ، آيا اشكالى دارد ؟ يحيى بن اكثم در پاسخ مأمون گفت : چنين اعمال و اعتقاداتى اشكالى ندارد .⁽³⁾

وهابيّون و سلفى‌ها كه پيروان ابن تيميّه ( كه در قرن هفتم مى‌زيست ) و محمد بن عبد الوهّاب ( كه در قرن دوازدهم ظهور كرد ) و پس مانده‌هاى بنى‌اميه هستند ، تبرّك

ص: 412

1) . احمد بن زينى دحلان - از اعلام عامه - در الدرّ السنيّه : 13 مى‌نويسد : توسّل ، شفاعت و استغاثه همه داراى يك معنا مى‌باشد ، و حقيقت آن چيزى جز تبرّك به ذكر دوستان خداوند نيست . و اين تبرّك جستن به اين دليل است كه : خداوند به بركت دوستان خود ، چه در حال حياتشان و يا پس از آن ، به بندگانش رحمت داده و آن‌ها را مورد ترحّم قرار دهد ، و مؤثّر واقعى خداوند است .

2) . سير أعلام النبلاء : 12 / 5 - 16 ، شرح حال يحيى بن أكثم ، ش 1 ، و البداية و النهاية : 10 / 330 حوادث 237 هجرى قمرى .

3) . قال المأمون ليحيى بن أكثم : إنّ الرجل ليأتيني بالقطعة من العود أو بالخشبة أو بالشيء الذي لعلّ قيمته لا تكون إلا درهما أو نحوه ، فيقول : إنّ هذا كان للنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أو قد وضع يده عليه أو مسّه ، و ما هو عندي بثقة و لا دليل على صدق الرجل ... . ابن طيفور ، بغداد في تاريخ الخلافة العباسيّة : 40

جستن به قبور ، ساييدن دست و صورت بر آن‌ها و بوسيدن آن‌ها را حرام مى‌دانند ، و به انجام دهندگان اين اعمال ، نسبت شرك و كفر مى‌دهند ، و آن‌ها را « قبوريّون » و « عبّاد القبور » مى‌نامند ، و كار آن‌ها را مثل كار مردم در دوران جاهليّت مى‌دانند كه عبادت بت‌ها مى‌كردند . و از ديدگاه وهابيّون كسى كه جلب منفعت و دفع ضررى را در مخلوقى جستجو كند ، او را معبود گرفته است .

من تبرّك بحجر أو شجر أو مسح على قبر أو قبّة يتبرّك أصحابها ، فقد اتّخذها الهة . إنّ من دعا نبيّا او ملكا او جنّيا أو ندبه او استغاثه به أو نذر له أو ذبح ، فقد خرج من الإسلام و هذا هو الكفر ؛⁽¹⁾

كسى كه به سنگ يا درختى تبرّك بجويد ، يا قبر و قبّه‌اى را مسح كند و به صاحبانش تبرّك بجويد ، پس او را خداى خود قرار داده است . هر كس نبى يا ملك يا جنّى را بخواند و يا ندبه و استغاثه به آن‌ها كند ، يا نذر و ذبح براى‌شان كند ، همانا از اسلام خارج شده و اين همان كفر است .

ادله جواز تبرّك

جواز تبرّك در نظر خاصه و عامه امر مسلّمى است كه دلائل عقلى و نقلى قطعى بر جايز بودن آن دلالت دارد كه ما به عنوان نمونه به چند دليل اشاره مى‌كنيم :

دليل اوّل : قرآن كريم از قول حضرت يوسف عليه‌السلام مى‌فرمايد : « اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً⁽²⁾... فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيراً ... » ؛⁽³⁾

ص: 413

1) . عقيدة الشيخ : 347 .

2) . يوسف : 93 .

3) . يوسف : 96 .

آيا مى‌شود به دو پيامبر خدا - حضرت يعقوب و حضرت يوسف عليهماالسلام - نسبت خلاف توحيد داد . حضرت يعقوب عليه‌السلام با بركت جستن از پيراهن حضرت يوسف عليه‌السلام بنيايى خود را باز يافت .

دليل دوّم : نيز مى‌فرمايد :

« قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً » ؛⁽¹⁾

دليل سوّم : تبرّك به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و علما و صلحا و آثار به جا مانده از آنان ، در حقيقت تعظيم شعائر الهى است .⁽²⁾و بلكه ماجراى « پيراهن حضرت يوسف و بينايى حضرت يعقوب عليهماالسلام » و « ساختن مسجد در محل به خواب رفتن اصحاب كهف » و « انتخاب مقام ابراهيم براى عبادت » و « تابوت بنى‌اسرائيل » ... . نمونه‌هاى ديگرى

از تعظيم شعائر الهى است كه در قرآن كريم به آن اشاره شده است .⁽³⁾

و از طرفى ، حُسْن تعظيم شعائر عقلاً و نقلاً معلوم است و موجب قرب به حق تعالى مى‌شود . چنان‌كه خداوند متعال مى‌فرمايد :

« وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ » ؛⁽⁴⁾

هر كس شعائر الهى را بزرگ دارد ، اين كار نشانه تقواى دل‌ها است .⁽⁵⁾

ص: 414

1) . الكهف : 21 .

2) . مخفى نماند كه احترام پيامبران ، علما و صالحان با مرگ آن‌ها هم از بين نمى‌رود و همواره واجب است . چنان‌كه مالك بن انس در مناظره خود با منصور دوانيقى مى‌گويد : « إنّ حرمته ميّتا كحرمته حيّا ؛ احترام پيامبر پس از مرگ او مانند احترام او در دوران حيات اوست » . شفاء السّقام ( الأسقام في زيارة خير الأنام عليه أفضل الصّلاة و السّلام : 163 )

3) . اين صغراى دليل است .

4) . الحج : 32 .

5) . اين كبراى دليل است .

و با مراجعه به منابع تفسيرى مختلف عامّه مثل تفسير زمخشرى و فخررازى و طنطاوى و غير اين‌ها ، در قضيّه پيراهن حضرت يوسف و بينايى حضرت يعقوب عليهماالسلام ، و در قضيّه ساختن مسجد در محل به خواب رفتن اصحاب كهف⁽¹⁾و در قضيّه انتخاب مقام ابراهيم براى عبادت⁽²⁾و ماجراى تابوت بنى‌اسرائيل ... حق روشن‌تر مى‌شود .

دليل چهارم : اگر تعظيم شعائر - كه عبادت به شمار مى‌رود - و احترام به قبور و بوسيدن آن‌ها حرام و شرك باشد ، پس بايد تعظيم كعبه ، مقام ابراهيم عليه‌السلام ، مسجد النبى صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و مشاعر و تعظيم حجر الأسود و بوسيدن آن ، و سجود فرشتگان در برابر حضرت آدم عليه‌السلام ،⁽³⁾و سجده برادران حضرت يوسف عليه‌السلام در برابر او⁽⁴⁾، و تعظيم پدر و مادر هم شرك باشد .

و شكى نيست كه تعظيم در اين موارد نه تنها حرام و شرك نيست بلكه از عبادات و افضل قُربات است .

دليل پنجم : نظر و ديدگاه وهابى‌ها بر خلاف عمل صحابه ، صالحان و علماى عامه است . بنا به تاريخ مسلّم بين خاصه و عامه ، صحابه پيامبر ، صالحان و مسلمانان همواره به اين سيره ، عمل مى‌كردند و تبرّك مى‌جستند .

از آنجايى كه وهابيّون مانند ديگر مخالفين ، روى عمل كردن صحابه بسيار تأكيد دارند ، ما هم مشروعيّت تبرّك را از طريق فعل و عمل صحابه ثابت مى‌كنيم :

1 . حضرت زهرا علیهاالسلام در - نزد آن‌ها لااقل - يك صحابى است ( كه سرور زنان بهشت

ص: 415

1) . گروهى براى بزرگ داشت مقام اصحاب كهف و جلوگيرى از فراموش شدن آنان ، بر روى قبور آن‌ها مسجد و عبادت‌گاه بنا كرده‌اند .

2) . خداوند مردم را امر فرموده است به بزرگ‌داشت مقام حضرت ابراهيم عليه‌السلام و فرمود : « و اتّخذوا مِنْ مَقام إبراهيم مُصلى » بقره : 125 به مردم گفتيم : از مقام ابراهيم عبادت‌گاهى براى خود انتخاب كنيد .

3) . سوره بقره : 34 .

4) . سوره يوسف : 100 .

و پاره تن پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است ) در روايت آمده است كه :

لمّا رمس رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمجاءت فاطمة رضي اللّه تعالى عنها ، فوقفتْ على قبره صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و أخذتْ قبضة من تراب القبر ، و وضعتها على عينيها ، و بكت وأنشأت تقول :

ماذا على من شمّ تربة أحمد***أن لا يشمّ مدى الزمان غواليا

صبّت عليّ مصائب لو أنّها ***صبّت على الأيّام صرن لياليا⁽¹⁾

وقتى پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دفن شدند ، حضرت فاطمه علیهاالسلام كنار قبر وى ايستاد و مقدارى از خاك قبر را برداشت و بر صورت نهاد ، و اشك ريخت و اين دو شعر را خواند :

« چه مى‌شود كسى را كه خاك قبر احمد را ببويد تا زنده است از بوييدن مشك‌هاى گران قيمت بى نياز شود . مصيبت‌هايى بر من وارد شد كه اگر بر روزگاران روشن فرود مى‌آمد ، به شب تار تبديل مى‌شد » .⁽²⁾

2 . احمد بن حنبل و حاكم نيشابورى و ذهبى - به سند صحيح در نزد آن‌ها - نقل مى‌كنند كه :

أقبل مروان يوماً فوجد رجلاً واضعاً وجهه على القبر ، فقال : أتدري ما تصنع ؟ فأقبل عليه فإذا هو أبو أيّوب ، فقال : نعم . جئت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و لم آت الحجر . سمعت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يقول : لا تبكوا على الدين إذا وليه أهله ، و لكن أبكوا عليه إذا وليه غير أهله ؛⁽³⁾

ص: 416

1) . رواه ابن عساكر في التحفة ، وابن الجوزي في الوفاء ، وابن سيد الناس في السيرة : 2 / 340 ، والقسطلاني في المواهب مختصراً ، والقاري في شرح الشمائل : 2 / 210 ، والشبراوي في الاتحاف : 9 ، والسمهودي في وفاء الوفاء : 2 / 444 ، والخالدي في صلح الاخوان : 57 ، والخمراوي في مشارق الأنوار : 63 ، ودحلان في السيرة : 3 / 391 ، وعمر رضا كحالة في أعلام النساء : 3 / 1205 ، وابن حجر في الفتاوى الفقهية ، والخطيب الشربيني في تفسيره : 1 / 349 ، والقسطلاني في إرشاد الساري : 2 / 390 2 / 352 .

2) . الاتحاف ، شبراوى : 90 ، وفاء الوفاء باخبار المصطفى : 4 / 1404 ، ارشاد السارى : 3 / 352 چاپ دار الفكر .

3) . مسند أحمد : 5 / 422 ، و الغدير : 5 / 218 ، عن المستدرك للحاكم : 4 / 515 ، و صحّحه هو والذهبي في تلخيصه ، وشفاء السقام للسبكي ، والسمهودي في وفاء الوفاء : 2 / 410 - 443 ، و في طبعة : 4 / 1359 و مجمع الزوائد : 4 / 2 ، والبيان للعلاّمة الخوئي : 558 ، قسم التعليقات عن المستدرك للحاكم ، والمنتقى لابن تيمية : 2 / 261 - 263 ، و شفاء السقام : 126 ، عن أخبار المدينة لأبي الحسن الحسيني .

روزى مروان وارد شد ، ديد مردى صورت بر قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم گذاشته است . مروان گردن آن مرد را گرفت وگفت : مى‌دانى چه مى‌كنى ؟ آن شخص متوجه مروان شد ، ديدند ابوايوب انصارى است . ابوايوب گفت : آرى مى‌دانم چه كار مى‌كنم . من كنار سنگ نيامده‌ام ، بلكه به حضور رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آمده‌ام . از آن حضرت شنيدم كه مى‌فرمود : اگر متوليان دين ، اهل باشند بر دين گريه نكنيد . زمانى بر دين گريه كنيد كه متوليانش نااهل باشند .⁽¹⁾

سبكى با استناد به همين حديث مى‌نويسد :

اگر اسناد چنين حديثى صحيح باشد ، مس ديوار قبر مكروه نخواهد بود .⁽²⁾

مرحوم علامه امينى مى‌فرمايد :

از اين حديث استفاده مى‌شود كه جريان منع توسّل و مسئله تبرّك و ... . از بدعت‌هاى اُمويّين بوده است ، و اساس و پايه گذارى اين بدعت از آن‌هاست .⁽³⁾

3 . تبرّك عبداللّه بن عمر فرزند خليفه دوم كه عامّه او را يكى از فقهاى بزرگ مى‌دانند .

ابن حَمله مى‌گويد :

أنّ ابن عمر كان يضع يده اليمنى على القبر الشريف ؛ و أنّ بلالاً وضع خدّه عليه ؛⁽⁴⁾

ص: 417

1) . المستدرك على الصحيحين : 4 / 560 ، حديث 8571 / 279 ، كتاب الفتن و الملاحم ، روافد الايمان : 40 ، حاكم نيشابورى در مستدرك و ذهبى سلفى نيز در تعليقه خود بر مستدرك حاكم ، اين حديث را صحيح دانستند .

2) . سمهودى ، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى : 4 / 1404 .

3) . قال الأميني رحمه‌الله : إنَّ هذا الحديث يعطينا خبراً بأنَّ المنع عن التوسّل بالقبور الطاهرة إنّما هو من بدع الأمويّين و ضلالاتهم منذ عهد الصحابة ، و لم تسمع أُذن الدنيا قطُّ صحابيّا ينكر ذلك غير وليد بيت أُميّة مروان الغاشم . ( الغدير : 5 / 219 ، زيارة المشاهد المشرّفة ، الحثّ على زيارة النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كيفيتها )

4) . وفاء الوفاء بأخبار المصطفى : 4 / 1405 ، و شرح الشفاء : 2 / 199 . كشف الارتياب : 434 .

عبداللّه بن عمر همواره براى تبرّك دست راست خود را بر قبر شريف پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قرار مى‌داد و بلال گونه‌اش را بر آن مى‌گذاشت .

أقول : و قد روي أيضا : « وأنّ معاذ بن جبل جاء وجلس عند القبر يبكي ؛⁽¹⁾

و نيز روايت شده كه معاذ آمد و نزد قبر آن حضرت نشست و گريه مى‌كرد .

وأنّ بلالاً جعل يبكي ويمرّغ وجهه على تراب القبر الشريف ؛⁽²⁾

و بلال گريه مى‌كرد و صورت خود را به خاك قبر شريف مى‌ماليد .

وأنّ المسلمين كانوا يستشفون بتراب قبر حمزة رحمه‌الله ... ؛⁽³⁾

مسلمين به خاك قبر حضرت حمزه عليه‌السلام استشفاء مى‌كردند ... .

غزالى نيز كه از علماى عامه است در كتاب احياء العلوم مى‌گويد :

هر كس كه در زمان حيات پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم با مشاهده آن حضرت تبرّك مى‌جست ، بعد از وفات آن حضرت مى‌تواند با زيارت آن بزرگوار تبرّك بجويد و براى همين امر ، انسان مى‌تواند براى زيارت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بار سفر ببندد .⁽⁴⁾

4 . ذهبى - شاگرد ابن تيميه - درباره ابن المنكدر تابعى مى‌گويد :

كان ابن المنكدر يجلس مع أصحابه قال : و كان يصيبه الصمات فكان يقوم كما هو يضع خدّه على قبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ثمّ يرجع فعوتب في ذلك ،فقال : إنّه ليصيبني خطرة ، فإذا وجدت ذلك استشفيت بقبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كان يأتي موضعاً من المسجد في الصحن فيتمرّغ فيه ويضطجع ،

ص: 418

1) . سنن ابن ماجه : 2 / 1320 .

2) . الغدير : 5 / 147 ، شفاء السقام : 39 ، أسد الغابة : 1 / 208 ، وفاء الوفاء : 2 / 408 .

3) . وفاء الوفاء : 1 / 116 .

4) . احياء العلوم : 1 / 258 . و نيز مى‌نويسد : و كذلك يقصد الآبار التي كان رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يتوضأ منها و يغتسل و يشرب منها و هي سبع آبار ، طلبا للشفاء و تبرّكا به . احياء علوم الدين : 1 / 260

فقيل له في ذلك . فقال : إنّي رأيت النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم في هذا الموضع ( يعني في النوم ) ؛⁽¹⁾

او در مسجد پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم جلسه درس داشت . گاهى زبانش بند مى‌آمد ، و يا مطالبى را فراموش مى‌كرد ، منبر را ترك مى‌كرد و از منبر پايين مى‌آمد و به كنار قبر پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌رفت و صورت بر روى قبر مى‌گذاشت ، و دوباره بر مى‌گشت و بحث‌اش را دنبال مى‌كرد . به او گفتند : چه كار مى‌كنى ؟ اين كارها چيست ؟ مى‌گفت : گاهى تأمّلى براى من پيش مى‌آيد و حرفم را فراموش مى‌كنم و نمى‌توانم دنبال كنم در اين صورت به قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلماستشفا

مى‌كنم ، و هميشه به صحن مسجد مى‌آمد و بدن خود را به آن جا مى‌ساييد و دراز مى‌كشيد ، چون علّت اين كار را از او پرسيدند ، گفت : « ديدم كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در اين مكان بود .⁽²⁾

وفاء الوفاء باخبار المصطفى : 4 / 1406 ، و سير أعلام النبلاء : 5 / 359 .

5 . شكى نيست كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به هنگام طواف خانه خدا ، حجرالاسود را استلام مى‌نمود و يا مى‌بوسيد . بخارى در صحيح خود مى‌گويد :

سأل رجل ابن عمر عن استلام الحجر فقال : رأيت رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

يستلمه ويقبِّله ؛⁽³⁾

مردى از عبداللّه بن عمر درباره استلام حجر سؤال كرد ، و او در پاسخ گفت : پيامر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مشاهده كردم كه حجرالاسود را استلام مى‌نمود و مى‌بوسيد .

اگر لمس كردن و يا بوسيدن سنگى ، شرك به خدا بود ، هرگز رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به چنين كارى اقدام نمى‌كرد .

ص: 419

1) . سير أعلام النُبَلاء : 3 / 213 . وفاء الوفاء : 2 / 444 ، و كشف الارتياب : 436 - 437 . كان ابن المنكدر أحد أعلام التابعين ، الغدير : 5 / 221 .

2) . چون او از تابعين بود و رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را درك نكرد . مقصودش از ديدم ، يعنى در خواب ديدم .

3) . صحيح بخارى : 2 / 152 - 151 ط مصر ، كتاب الحج ، باب تقبيل الحجر .

حقير گويد : احاديثى كه از طريق عامه نيز وارد شده در لمس اركان و بوسيدن آن و بوسيدن حجر الاسود از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اصحاب آن حضرت و ائمه معصومين عليهم‌السلام ، بسيار است كه ذكر آن‌ها موجب طولانى شدن بحث و خسته شدن خواننده آن مى‌شود ، و طالبين ، جهت اطلاع بيشتر ، به مصادر ذيل مراجعه نمايند .⁽¹⁾

اگر بوسيدن در و ديوار و ضريحِ حرم آل اللّه ، و لمس كردن آن‌ها حرام و شرك است ، پس چرا بوسيدن حجر الاسود و جلد قرآن و همسر و فرزند شرك نباشد ؟!

6 . در صحيح مسلم و در بسيارى از كتب معتبره عامه آمده است كه :

فقالت : ( اسماء ) هذه جبّة رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فأخرجتْ إليّ جبّة طيالسة كسروانيّة لها لبنة ديباج و فَرْجَيْها مكفوفَيْن بالدّيباج ، فقالت : هذه كانت عند عائشة حتّى قبضتْ فلمّا قبضتْ قبضتُها و كان النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يلبسها فنحن نَغْسِلها للمرضى يستشفى بها ؛⁽²⁾

اسماء ( خواهر عايشه و دختر ابوبكر و همسر زبير ) مى‌گويد : قباى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نزد عايشه بود تا فوت شد ، وقتى فوت شد من كه خواهرش هستم آن قبا را در دست گرفتم و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلماين لباس را مى‌پوشيد . و مريض

ص: 420

1) . البداية و النهاية : 5 / 153 - 155 ، الوفاء لابن الجوزى : 2 / 526 ، دلائل النبوّة للبيهقى : 1 / 153 ، مستدرك الحاكم : 1 / 456 ، تاريخ الخميس : 2 / 126 ، مسلم : 2 / 924 ، سنن ابن ماجة : 2 / 983 - 987 ، البخاري : 2 / 183 ، الترغيب و الترهيب : 2 / 152 ، كتاب الأمّ للشافعى : 2 / 145 ، النسائى : 5 / 226 ، 228 ، 233 ، 262 ، 431 ، الترمذي : 3 / 214 ، 292 ، سنن أبي داود : 2 / 175 ، 176 ، 181 ، الدارمى : 2 / 42 ، 46 ، مسند احمد : 1 / 214 ، 217 ، 237 ، 267 ، 291 ، ج 3 / 430 و كنز العمّال : 5 / 91 ، 95 ، المصنف لعبد الرزاق : 5 / 29 ، 40 ، 41 ، 43 ، 71 و الوسائل : 9 / 402 - 413 ، مستدرك الوسائل : 2 / 148 - 149 ، الغدير : 6 / 103 ، البيان للسيد الخوئى رحمه‌الله : 558 .

2) . مسلم بن حجّاج نيشابورى ، صحيح مسلم : جلد 2 قسم اوّل ، صفحه 315 ، كتاب اللباس و الزّينة ، باب تحريم الذهب و الحرير على الرجال و إباحته للنّساء ، رقم : 3855 . و كتاب الجمع بين الصحيحين : 4 / 204 ، باب افراد مسلم ، رقم 3526 ، السنن الكبرى ، بيهقى : 2 / 423 ، باب 518 باب العلم فى التحرير ، رقم 4381 ، و ج 3 / 270 باب 18 رقم 6301 . و مصادر بسيار ديگر .

و بيمار كه مى‌آمد و دوايى كه مى‌خواستيم به او بدهيم اين بود كه آب روى قبا مى‌ريختيم ، و آب اين قبا را به قصد دارو به او مى‌داديم تا شفا يابد .

نووى شافعى با استناد به اين حديث مى‌نويسد :

يكى از امورى كه از اين حديث استفاده مى‌شود اين است كه تبرّك به آثار صالحان و لباس آنان مستحب است .⁽¹⁾

نيز از مسلم و بخارى نقل شده كه از اسماء دختر ابوبكر :

إنّها أخرجتْ جُبة طيالسيّة كسروانيّة لها لبنة ديباج و فرجيها مكفوفين بالديباج و كان النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم يلبسها ، فنحن نغسلها للمرضى نستشفي بها؛⁽²⁾

او يك رداء زيبايى را از جنس حرير بيرون آورد كه بر روى آن نقش و نگارهايى با نخ حرير ترسيم كرده بودند ، و پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آن را مى‌پوشيد و ما آن را بر بيماران‌مان مى‌پوشانديم تا شفاء يابند .

7 . در صحيح بخارى آمده است كه :

إذا توضّأ كادوا يقتتلون على وضوئه ؛⁽³⁾

هرگاه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم وضوء مى‌گرفت ، نزديك بود مسلمانان براى به دست آوردن آب وضوى آن حضرت ( براى استشفاء از قطرات آب وضوى حضرت ) با هم بجنگند و نزاع كنند .

مرحوم فيروز آبادى در كتاب « فضائل الخمسة » بابى به اين عنوان « باب في تبرّك النّاس بوضوء النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ببصاقه و بشعر رأسه »⁽⁴⁾منعقد كرده است ، فلاحظ .

ص: 421

1) . نووى شافعى ، المنهاج في شرح صحيح مسلم ، كتاب اللباس و الزينة ، باب تحريم الذهب و الحرير على الرجال و إباحته للنساء ، حديث 10 / 2069 .

2) . مشكوة : 366 و 383 روايت از مسلم و بخارى .

3) . صحيح بخارى : 3 / 195 ، باب ما يجوز من الشروط في الاسلام ، باب الشروط فى الجهاد و المصالحة ، و مسند احمد : 5 / 427 - 429 ، و ابن ماجه : 1 / 216 ، 249 ، فتح البارى : 1 / 157 ، 256 - 257 ، تاريخ طبرى : 3 / 475 .

4) . فضائل الخمسة : 1 / 20 .

اگر تبرّك به آب وضوى رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - كه بخارى ذكر كرده - و تبرّك به قباى آن حضرت - كه مسلم ذكر نموده - شرك و كفر باشد ، چگونه بخارى و مسلم ذكر كرده‌اند ؟ با اين‌كه اين دو كتاب مورد قبول و اعتماد تمام علماى عامه بلكه مورد قبول

سلفيّون و وهابى‌ها است ؟ اگر اين اعمال شرك و كفر باشد ، پس بايد صحابه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - كه خواهر عائشه هم از جمله آنان است - مشرك باشند ، همان صحابه‌اى كه خود عامّه معتقدند كه « كلّهم عدول ؛ همه‌شان عادل‌اند » .

پس تبرّك اعتقاد همه مسلمين است ، حتّى وهّابيّون و سلفيّون ، و منحصر به شيعيان نيست .

8ٍ. تبرّك مسلمانان به سرير و تختى كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر روى آن استراحت مى‌كرد و مى‌خوابيد ، و پس از شهادت نيز بر روى همان تخت ، غسل داده شد .

عائشه مى‌گويد : « فطلبه النّاس منّا يحملون عليه موتاهم ، فحمل عليه أبوبكر و عمر و النّاس يطلبون بركته ... . مردم آن تخت را از ما مى‌گرفتند و اموات خود را ( به خاطر تبرّك ) روى همين تخت تشييع مى‌كردند . ابوبكر و عمر نيز بر روى همين تخت تشييع شدند . تخت پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه جزء ميراث عايشه شده بود ! !⁽¹⁾توسط عبداللّه بن اسحاق ( يكى از دوست داران معاويه ) به مبلغ چهارهزار درهم خريدارى شد ! !⁽²⁾

9 . تبرّك جستن به آثار و اشياى باقى مانده از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مثل منبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

كه مردم آن را لمس مى‌كردند و به آن تبرّك مى‌جستند .⁽³⁾و لذا فقهاى عامه به جواز تبرّك و دست زدن به منبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فتوى مى‌دادند .⁽⁴⁾

ص: 422

1) . با اين‌كه پدرش براى غصب حق حضرت زهرا علیهاالسلام از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل كرد : « نحن معاشر الأنبياء لا نورّث ما تركناه صدقة » . صحيح البخارى : 6 / 227 كتاب فرض الخمس ، حديث 3094

2) . علامه اميني رحمه‌الله ، الغدير : 5 / 227 ، زيارة المشاهد المشرّفة ، الحثّ على زيارة النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و كيفيّتها .

3) . وفاء الوفاء بأخبار المصطفى : 2 / 39 ، و الآثار النبويّة : 31 .

4) . العلل و معرفة الرجال : 2 / 492 ح 3243 ، وفاء الوفاء : 4 / 1404 و ص 1405 ، شفاء السقام عن مسند احمد : 5 / 422 ، و انظر : وفاء الوفاء : 4 / 1407 . به زودى بعضى از آن فتاوى ذكر مى‌شود .

از استادِ مالك ، - يعنى يحيى بن سعيد انصارى⁽¹⁾و مالك ابن عمر و ابن مسيب - نقل شده است كه آنان ساييدن دست به دسته منبر پيامبر را جايز مى‌دانستند .⁽²⁾

10 . تبرّك به موى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : انس بن مالك مى‌گويد :

روزى سلمانى سر مبارك رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مى‌تراشيد و اصحاب اطراف او را گرفته بودند و هر تار مويى از آن حضرت در دست يكى از يارانش بود .⁽³⁾

در روايتى نقل شده كه احمد بن حنبل همواره تار مويى را همراه داشت و مدعى بود كه از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم است .⁽⁴⁾

عبداللّه بن احمد مى‌گويد :

پدرم احمد بن حنبل را ديدم كه مويى از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را گرفته بود و آن را روى لباسش مى‌گذاشت و مى‌بوسيد ، به گمانم آن مو را بر روى چشمانش مى‌گذاشت . هم چنين آن را در آب فرو مى‌برد و از آن آب براى شفاء مى‌نوشيد . روزى ديدم كه كاسه ( ظرف ) پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را در مخزن آب مى‌شست و بعد از آن مى‌نوشيد .

ذهبى پس از نقل تبرّك احمد بن حنبل به مو و كاسه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در مقابل ابن تيميّه و كسانى كه منكر اين امور هستند ، موضع‌گيرى كرده و آنان را خارجى و مبتدع معرّفى كرده و مى‌نويسد :

أين المتنطع المنكر على أحمد ، و قد ثبت أنّ عبداللّه سأل أباه عمّن يلمس رُمّانة منبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و يمسّ الحجرة النبويّة فقال : لا أرى بذلك بأسا ، أعاذنا اللّه و إيّاكم من رأي الخوارج و من البدع ؛⁽⁵⁾

ص: 423

1) . وفاء الوفاء : 4 / 1403 ، الردّ على الأخنائى قاضى المالكية : 127 .

2) . كشف الارتياب فى أتباع محمد بن عبدالوهاب : 349 .

3) . جامع الاصول : 4 / 102 .

4) . سير أعلام النبلاء : 11 / 256 و 230 .

5) . ذهبى سلفى ، سير أعلام النبلاء : 11 / 212 ، شرح حال احمد بن حنبل ، ش 78 .

كجاست آن انسان لجبازى كه كار احمد را انكار كند ؟ در حالى‌كه عبداللّه از پدرش درباره كسى كه دسته منبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و حجره نبوى را لمس مى‌كرد ، پرسيد ، او گفت : اشكالى در اين عمل نمى‌بينم . از اين افكار انحرافى خوارج و اهل بدعت به خدا پناه مى‌برم ! »⁽¹⁾

11 . از امّ‌ثابت روايت شده كه گفت :

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بر من وارد شد و از دهانه مشكى كه آويزان بود ، ايستاده آب نوشيد ، و من برخاستم و دهانه مشك را بريدم .

در خبرى آمده : امّ‌ثابت ، دهانه مشك رابريد تا جاى دهان پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را نگهدارى كند و به آن تبرّك بجويد .⁽²⁾

ابن‌ماجه در ادامه اين روايت مى‌گويد :

سزاوار است از جايى كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دهان مباركش را بر آن گذاشته ، تبرّك جسته شود .⁽³⁾

ترمذى اين روايت را نقل كرده و آن را معتبر و صحيح دانسته است . اين روايت را احمد بن حنبل نيز از انس از امّ سليم نقل مى‌كند .⁽⁴⁾

عينى حنفى مى‌نويسد :

إنّما كانوا يشربون من قدح النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لأجل التبرّك به ، أمّا في حياته فلا نزاع فيه و أمّا بعد موته فكذلك للتبرّك به ؛⁽⁵⁾

صحابه و مسلمانان به خاطر تبرّك به ظروفى كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در آن آب نوشيده

ص: 424

1) . سير اعلام النبلاء : 11 / 212 .

2) . تبرّك الصحابة ، محمد طاهر مكّى : 29 ، فصل اول ، و صحيح مسلم : 7 / 79 ، كتاب الفضائل ، باب قرب النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم من النّاس و تبرّكهم .

3) . سنن ابن‌ماجه : 2 / 1132 .

4) . الجامع الصحيح ترمذى : 4 / 306 ، مسند احمد : 3 / 119 .

5) . عمدة القارى ، شرح صحيح البخارى : 21 / 204 ، كتاب الأشربة ، باب الشرب من قدح النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آنيته .

بود ، از اين ظروف آب مى‌نوشيدند ، اما در زمان حيات آن حضرت كه نزاعى در آن نيست ، و اما بعد از وفات آن حضرت ، باز هم به جهت تبرّك جايز است .

او پس از نقل اين حديث مى‌نويسد :

و فيه أنّ الشرب من قدحه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آنيته من باب التبرّك بآثاره ؛⁽¹⁾

يكى از امورى كه از اين روايت مى‌توان استفاده كرد اين است كه : آب نوشيدن از ظروفى كه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در آن‌ها آب نوشيده‌اند به خاطر تبرّك جايز است .

12 . قبور و جنازه‌هايى كه در تاريخ مورد تبرّك واقع شد ، بسيار زيادند كه ما قادر بر شمارش آن‌ها نيستيم ، و فقط به چند نمونه اشاره مى‌كنيم :

علماى عامه در تواريخ و كتب‌شان نقل كرده‌اند كه : احمد بن حنبل امام حنبلى‌ها در سال 241 هجرى در گذشت ، قبر او مشهور و زيارتگاه است و مردم بدان تبرك مى‌جويند .⁽²⁾

همچنين درباره وفات بخارى و دفن او مى‌نويسند : وقتى بخارى به خاك سپرده شد ، مردم از خاك قبر او بر مى‌داشتند تا اين‌كه خود قبر مشخص شد و ممكن نبود از قبر هم محافظت شود . لذا بر روى قبر ، چهار چوبى قرار داده شد كه اين چهار چوب به صورت مستطيل يا مربع ، داراى روزنه‌هايى بود و ديگر كسى نتوانست به قبر دسترسى پيدا كند .⁽³⁾

عبداللّه بن غالب حدانى در سال 183 هجرى در روز ترويه كشته شد ، مردم از خاك قبرش مى‌گرفتند و در لباس‌شان مى‌گذاشتند .⁽⁴⁾

پيروان ابن تيميّه به جنازه او و به آب غسل وى تبرّك مى‌جستند و در تشييع

ص: 425

1) . همان : 205 .

2) . طبقات الحنابلة ، ابويعلى : 2 / 251 ، (قيل : الآن اثرى از قبر او در بغداد نيست )

3) . طبقات الشافعية الكبرى : 2 / 233 ، سير أعلام النبلاء : 12 / 467 .

4) . حلية الأولياء : 2 / 258 .

جنازه‌اش مردم بسيارى شركت كردند و براى تبرّك دستمال و عمامه‌هاى خود را روى جنازه مى‌انداختند ، و چوب نعش او را شكستند و براى تبرّك به همراه بردند . بلكه نقل شده است كه : ريسمانى را كه آغشته به جيوه بود و ابن تيميّه براى دفع شپش هميشه آن را به همراه داشت ، به 150 درهم فروختند .⁽¹⁾

آيا هواداران و تشييع كنندگان او كافر و مشرك و مهدور الدم بودند ؟ يا اين‌كه جواز تبرّك و لمس ، امر عقلائى و مرتكز اذهان مسلمين بوده و سيره قطعيّه بين مسلمانان بوده كه شارع هم با آن مخالفت نكرده است ؟ !

13 . تبرّك به آثار باقى مانده از صالحان - در نزد آن‌ها - هم در طول تاريخ فراوان نقل شده است ، مثل : تبرّك كميت بن زيد اسدى به پيراهن امام سجاد عليه‌السلام ،⁽²⁾تبرّك به لباس و شمشير شقيق بن ابراهيم بلخى ( متوفاى 194 هجرى قمرى )⁽³⁾، تبرّك احمد بن حنبل به پيراهن شافعى⁽⁴⁾، تبرّك شافعى به پيراهن احمد بن حنبل⁽⁵⁾، تبرّك صالح فرزند احمد بن حنبل به پيراهن پدرش⁽⁶⁾، تبرّك به درهم اعطايى احمد بن حنبل⁽⁷⁾

و موارد بسيار ديگر .

و تبرّك به افراد در زمان حيات آنان نيز بسيار است ، مثل تبرّك به محمّد بن طلحة

ص: 426

1) . البداية و النهاية : 14 / 136 ، و الكُنى و الالقاب : 1 / 237 .

2) . ابن عساكر دمشقى شافعى ، تاريخ دمشق الكبير : 53 / 180 ، شرح حال كميت بن زيد ، ش 5945 ، و ذهبى سلفى ، سير أعلام النبلاء : 5 /388 ، شرح حال كميت بن زيد ، ش 177 .

3) . ابونعيم اصفهانى ، حلية الأولياء و طبقات الأصفياء : 8 / 59 ، شرح حال شقيق بلخى ، ش 295 ، و ذهبى سلفى ، سير أعلام النبلاء : 9 / 313 ، شرح حال شقيق بن ابراهيم ، ش 98 .

4) . عينى حنفى ، عمدة القاري شرح صحيح البخاري : 9 / 241 ، كتاب الحج ، بيان مشروعية تقبيل الحجر الأسود و السرّ في ذلك ، شرح حديث 189 .

5) . سبكى شافعى ، طبقات الشافعيّة الكبرى : 2 / 36 ، شرح حال احمد بن حنبل ، ش 7 .

6) . ذهبى سلفى ، سير أعلام النبلاء : 11 / 230 ، شرح حال احمد بن حنبل ، ش 78 . « فرزند احمد بن حنبل پيراهنى از پدر خود را به يادگار نگه داشت و مى‌گفت : در آن نماز مى‌خوانم و به آن تبرّك مى‌جويم »

7) . ابن عساكر شافعى دمشقى ، تاريخ دمشق الكبير : 5 / 315 ، شرح حال احمد بن حنبل ، 335 ، و ابن كثير سلفى ، البداية و النهاية : 10 / 344 ، حوادث سال 241 هجرى قمرى ، شرح حال احمد بن حنبل .

بن عبيداللّه ( متوفاى 36 هجرى قمرى )⁽¹⁾، تبرّك به يزيد بن سياه اسوارى فرمانده سپاه عبدالملك بن مروان ، تبرّك به سليمان بن عبدالملك تابعى ( متوفاى 99 هجرى قمرى ) ، تبرّك امير قيروان به پير زن ، تبرّك دارقطنى به قَوّاس ( متوفاى 385 هجرى قمرى ) و موارد بسيار ديگر .⁽²⁾

فتاوى علماى عامه درباره تبرك

الف . احمد بن حنبل : عبد اللّه پسر احمد مى‌گويد : از پدرم پرسيدم :

عن الرّجل يمسّ منبر رسول اللّه و يتبرّك بمسّه و يقبّله و يفعل بالقبر مثل ذلك ؛ رجاء ثواب اللّه ؛⁽³⁾

مردى منبر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مس مى‌كرد و از آن تبرّك مى‌جست و منبر شريف را مى‌بوسيد ، و همين اعمال را هم با قبر انجام مى‌داد ، و به قبر متبرك مى‌شد ، و اين كار را براى ثواب انجام مى‌داد . آيا اين عمل جايز است ؟ پدرم گفت : اشكالى ندارد .

اين روايت در كتاب « الجامع في العلل و معرفة الرجال » با اين زيادى آمده است : « اين مرد به واسطه اين اعمال به خداوند عزّ و جلّ تقرب مى‌جويد ؟ » احمد بن حنبل در پاسخ گفت : اشكالى ندارد .⁽⁴⁾

ابن العلاء مى‌گويد :

من نظر احمد بن حنبل را به ابن تيميّه نشان دادم ، او از اين ديدگاه احمد

ص: 427

1) . حاكم نيشابورى ، المستدرك على الصحيحين : 3 / 422 ، كتاب معرفة الصحابة ، ذكر مناقب محمد بن طلحة بن عبيداللّه .

2) . به كتاب‌هايى كه در باره « تبرّك » نوشته شده مراجعه كنيد .

3) . فيض الغدير : 4 / 1414 ، سبيل الهدى و الرّشاد : 12 / 398 ، عمدة القاري : 9 / 241 . احمد بن حنبل ، الجامع في العلل و معرفة الرجال : 2 / 32 ، ش 250 .

4) . الجامع في العلل و معرفة الرجال : 3 / 32 . كتاب ، نوشته خود احمد است

در شگفت شد و گفت : من خيلى در شگفتم ، « أحمد عندي جليل هذا كلامه ! ؛⁽¹⁾احمد در نزد من مرد بزرگى است . آيا به راستى اين كلام احمد است ؟ »

سؤال ما از ابن تيميه اين است كه چرا به احمد چوب تكفير نزدى و حكم به كفر و شرك احمد نكردى ؟ ! عزامى شافعى هم وقتى حرف ابن تيميه را مى‌آورد مى‌گويد : ما در شگفتيم و تعجب مى‌كنيم .⁽²⁾

ب . رملى شافعى :

إن كان قبر نبي أو ولي أو عالم و استلمه أو قبّله بقصد التبرّك فلا بأس به ؛⁽³⁾

اگر انسان به قبر پيامبر يا ولىّ يا عالمى دست بكشد و يا آن را به قصد تبرّك ببوسد اشكالى ندارد .

ج . محبّ الدين طبرى شافعى :

يجوز تقبيل القبر و مسّه و عليه عمل علماء الصّالحين ؛⁽⁴⁾

بوسيدن قبر و مس آن جايز است و عمل علماى صالح بر همين منوال بود .

د . شهاب الدّين خفاجى حنفى و ابي الصيف يمانى⁽⁵⁾: فتواى طبرى شافعى را صحيح مى‌داند .

ص: 428

1) . وفاء الوفاء بأخبار المصطفى : 4 / 1414 . عمدة القاري شرح صحيح البخاري : 9 / 241 ، كتاب الحج ، بيان مشروعيّة تقبيل الحجر الأسود و السرّ في ذلك ، شرح حديث 189 .

2) . فرقان القرآن : 133 ، و روافد الايمان : 45 .

3) . كنز المطالب ، حمزاوى : 219 . اين فتوا را شراملسى از شيخ ابي ضياء در حاشيه مواهب اللدنية ، نقل كرده است .

4) . أسنى المطالب : 1 / 331 ، وفاء الوفاء بأخبار المصطفى : 4 / 1407 .

5) . شرح الشفاء : 3 / 331 .

زرقانى در شرح مواهب لدنيّه مى‌گويد :

تقبيل القبر الشريف مكروه إلا لقصد التبرّك فلا كراهة ؛⁽¹⁾

بوسيدن قبر شريف كه اگر به قصد تبرّك باشد كراهت هم ندارد .

اختلاف نظر وهّابيّون در مسئله تبرّك

با مطالعه دقيق در متون و مستندات وهابيان ، ظاهر مى‌شود كه نظر آن‌ها در مسأله تبرّك واحد و يكسان نيست ؛ زيرا ابن تيميّه مطلق تبرّك - حتّى تبرّك به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار بجا مانده از آن حضرت - را جايز نمى‌داند .

اما ظاهر عبارات وهابيان امروزى اين است كه : تبرّك به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در زمان حيات آن حضرت ، و تبرّك به آثار بجا مانده از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پس از رحلت آن

حضرت جايز است ،⁽²⁾امّا تبرّك به افراد ديگر و آثار به جا مانده از آنان را حرام

مى‌دانند . و براى تحريم اين تبرّك ، دو دليل ذكر كرده‌اند :

1 . صحابه به غير پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ( از ساير انبياء و اوصياء و صلحاء و صحابه و تابعين و علماء ) و آثار به جا مانده از آنان ، تبرّك نجسته‌اند . اگر تبرّك به غير پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آنان جايز و نيكو بود ، صحابه پيشى مى‌گرفتند

و انجام مى‌دادند !

2 . تبرّك به غير پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آنان ، منجر به شرك مى‌شود ؛ چون چنين تبرّكى باعث غلو و عبادت آنان مى‌شود و عبادت غير خدا شرك است . براى پيشگيرى از وقوع مردم در شرك ، بايد تبرّك به غير پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آنان را تحريم كنيم .⁽³⁾

عبد الرحمن بن حسن نوه محمد بن عبد الوهّاب نيز همين امور را باعث تحريم تبرّك دانسته و مى‌نويسد : و أمّا ما ادّعاه بعض المتأخّرين من أنّه يجوز التبرّك بآثار الصّالحين فممنوع من وجوه :

منها : أنّ السابقين الأوّلين من الصّحابة و من بعدهم لم يكونوا يفعلون ذلك مع غير النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لا في حياته و لا بعد موته ، و لو كان خيرا لسبقونا إليه ... . منها : أنّ في المنع من ذلك سدّا لذريعة الشرك كما لا يخفى . ( بن‌باز ، مجموع فتاوى و مقالات متنوّعة : 4 / 354 ، تنبيهات مهمّة ، به نقل از عبدالرحمن بن حسن در فتح المجيد )

ص: 429

1) . الغدير ، علامه امينى رحمه‌الله : 5 / 225 ، زيارة المشاهد المشرّفة ، شماره 16 . به نقل از زرقانى مالكى ، شرح المواهب اللدنيّة : 8 / 315 .

2) . مخفى نماند كه : وهابيان امروز مانند ابن تيميّه عملاً تبرّك به آثار بجا مانده از پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را نيز به مسلمانان اجازه نمى‌دهند .

3) . نصّ عبارت‌شان اين است : الصّواب ، المنع من ذلك لوجهين : أحدهما : أنّ الصحابة لم يفعلوا ذلك مع غير النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و لو كان خيرا لسبقونا إليه ، و النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لا يقاس عليه غيره لما بينه و بين غيره من الفروق الكثيرة . الوجه الثاني : سدّ ذريعة الشرك ؛ لأنّ جواز التبرّك بآثار الصّالحين يفضي إلى الغلو فيهم و عبادتهم من دون اللّه ، فوجب المنع من ذلك . ابن حجر عسقلانى شافعى ، فتح الباري بشرح صحيح البخارى : 3 / 172 ، كتاب الجنائز باب 28 من استعدّ الكفن في زمن النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فلن ينكر عليه ، شرح حديث 1277 پاورقى دوّم

لذا ابن‌باز⁽¹⁾در پاسخ به سؤالى كه حكم تبرّك به علما و صالحان را از او پرسيده‌اند ،مى‌نويسد :

به غير پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم تبرّك جايز نيست ؛ چون چنين تبرّكى سبب شرك و عبادت غير خداست .⁽²⁾

جواب از اين خرافات : اين اعتقادِ فاسد و پوچِ علماى عامه ( به خصوص وهابيان و سلفيان ) پاسخ‌هاى بسيارى دارد ، از جمله :

1 . وهابيّان نه تنها تبرّك به علما و صالحان و آثار به جا مانده از آنان را حرام مى‌دانند و مسلمانان را از اين نوع تبرّك منع مى‌كنند ، بلكه تبرّك به آثار به جا مانده از پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را نيز منع مى‌كنند ، و اجازه تبرّك به قبر و ضريح شريف رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، و بوسيدن و دست كشيدن به آن‌ها را نمى‌دهند . چنان‌كه ابن تيميّه از تبرّك احمد بن حنبل به موى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اظهار

ص: 430

1) . « عبد العزيز بن باز » مفتى اعظم سعودى و از علماى متعصّب وهابيّون در زمان حاضر است .

2) . همان : 7 / 67 ، أسئلة على العقيدة و أجوبتها ، السؤال الخامس . نصّ كلامش اين است : « لا يجوز التبرّك بأحدغير النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لا بوضوئه و لا بشعره و لا بعرقه و لا بشيء من جسده ، بل هذا كلّه خاصّ بالنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، لما جعل اللّه في جسده و ما مسّه من الخير و البركة . و لهذا لم يتبرّك الصحابة بأحد منهم لا في حياته و لا بعد وفاته صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لا مع الخلفاء الرّاشدين و لا مع غيرهم ، فدلّ ذلك على أنّهم قد عرفوا أنّ ذلك خاصّ بالنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دون غيره ، و لأنّ ذلك وسيلة إلى الشّرك و عبادة غير اللّه سبحانه » .

تعجّب مى‌كند . لذا ادّعاى پذيرش تبرّك به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آن حضرت ، دروغى بيش نيست .

2 . اين ادعا كه « صحابه به احدى غير ازرسول‌خداصلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آن حضرت ، تبرّك نجسته‌اند » از دروغ‌هاى واضح است كه بعضى از موارد تبرّك صحابه به صحابه و آثار به جا مانده از آنان را ذكر نموديم .

3 . بر فرض كه صحابه عمل نكرده باشند ، آيا صِرف عمل نكردن صحابه ، دليل بر حرمت آن عمل است ؟ ! و بلكه ( بالاتر ) دليل كفر عامل آن و وجوب قتل اوست ؟ !

4 . سيره مسلمين از صدر اسلام تا الان بر اين بوده است كه : به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

و علماء و صلحاء ، و آثار به جا مانده از آنان تبرّك مى‌جستند .

5 . اگر ملاكِ حرمت تبرّك به علماء و صلحاء و آثار به جا مانده از آن‌ها ، ترس از غلو و پرستش آنان باشد ، اين ملاك و علّت در تبرّك به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آن حضرت نيز وجود دارد . و فرق گذاشتن بين تبرّك به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ديگران و آثار به جا مانده از آنان ، هيچ وجهى ندارد . ( چرا تبرّك به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و آثار به جا مانده از آن حضرت را جايز مى‌دانند ، اما تبرّك

به علماء و صالحان و آثار به جا مانده از آنان را حرام مى‌دانند ؟ )

6 . تبرّك به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و علماء و صلحاء و آثار به جا مانده از آنان ، نه تنها باعث وقوع مسلمين در شرك و حرام نمى‌شود ، بلكه از جهت شرعى جايز بلكه راجح است ؛ زيرا اين گونه از اعمال ، نوعى تعظيم شعائر الهى است ، و عقل و نقل به حسن تعظيم شعائر حكم مى‌كنند . و احترام انبياء و اوصياء و علماء و صلحاء با مرگ آنان نيز از بين نمى‌رود و واجب است .

7 . عمل صحابه و صالحان بر خلاف اعتقادات و باورهاى وهابيان بوده كه با مطالعه تاريخ واضح مى‌شود . آن‌ها قبور رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و صحابه را

ص: 431

مس مى‌كردند و مى‌بوسيدند و خود را به قبور مى‌ساييدند ، و به خاك قبور تبرّك مى‌جستند . فلاحظ .⁽¹⁾

تبرك از ديدگاه شيعه

در نظر ما شيعيان جواز تبرّك ، امرى مسلّم و قطعى است كه آيات بسيار⁽²⁾

و احاديث متواتره بر جايز بودن آن دلالت دارند ، كه ما تبرّكا به چند حديث اكتفا مى‌كنيم :

1 . امام باقر عليه‌السلام از پدر بزرگوارشان نقل مى‌كنند كه ايشان وقتى به زيارت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌آمدند ، خودشان را به قبر شريف مى‌چسباندند .⁽³⁾( كه اين همان معناى تبرّك و استشفاء است . )

2 . ابن فضال مى‌گويد :

خودم ديدم امام رضا عليه‌السلام مى‌خواستند براى حج عمره بروند ، خودشان را به قبر شريف پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چسباندند ، و كنار منبر آمدند ، بعد از زيارت منبر ، دوباره كنار قبر آمدند و بدن خودشان را به قبر چسباندند .⁽⁴⁾

3 . امام صادق عليه‌السلام دستور مى‌دادند :

إذا فرغتَ من الدعاء عند قبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فأئت المنبر فامسحه بيدك

ص: 432

1) . تذكّر : غرض ما در اين‌جا ، فقط اشاره‌اى اجمالى ، به اين بحث بود نه بيشتر . و براى وقوف بر تفصيل اين بحث ، و اطلاع بر تبرّك به قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمو ساير امورى كه مربوط به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بود ، و تبرّك به آثار رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - حيّا و ميّتا - و تبرّك به آثار به جا مانده از صالحان در طول تاريخ ، و قبور و جنازه‌هايى - غير رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - كه مورد تبرّك قرار گرفته‌اند ، و تبرّك به افراد كثيرى ، در زمان حيات آن‌ها ، و نظر علماء عامّه در اين باره ، به كتاب‌هاى مربوطه مراجعه نمائيد ، كه از جمله آن‌ها ، كتاب « درسنامه نقد وهابيّت » و « شناخت وهابيّت » است .

2) . چنان‌كه به بعضى از آن‌ها اشاره نموديم .

3) . وسائل الشيعه : 14 / 342 .

4) . همان : 14 / 359 .

و خذ برمّانَتَيْه - و هما السُّفلاوان - وامسح عينيك و وجهك به ، فإنّه يقال : إنّه شفاء للعين ؛⁽¹⁾

آنگاه كه از دعا در نزد قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فارغ شدى ، نزد منبر بيا و آن را با دست خود لمس كن ، و دو دسته آن را كه در دو طرف منبر قرار دارند ، در دست بگير ، و چشم و صورتت را به آن بساى ، چرا كه اين كار موجب شفاى چشم است .

4 . خاصّه و عامّه از حضرت زهرا علیهاالسلام نقل مى‌كنند :

وقتى كه پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را به خاك سپردند ، حضرت زهرا علیهاالسلام آمدند :

« فوقفتْ على القبر و أخذتْ قبضة من ترابه و وضعتها على عينها ... ؛ كنار قبر شريف ايستادند ، كمى از خاك قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم برداشتند و روى چشمان گذاشتند و گريه كردند ، و به خواندن مراثى مشغول شدند » .⁽²⁾

از اين حديث استفاده مى‌شود كه : حضرت زهرا علیهاالسلام قصد زيارت كرد و زيارت زنان هم محذورى ندارد ! و تبرّك به خاك قبر و نيز روضه خواندن ، جايز بلكه رجحان شرعى دارد .

5 . امام رضا عليه‌السلام فرمودند :

پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در اتاق بودند ، بلال حبشى از اتاق بيرون آمد ، « و معه فضل وضوئه فابتدرهم النّاس فمن أصاب منه شيئا تمسح بها ... ؛ در حالى كه باقى مانده آب وضوى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم همراه بلال بود ، مردم هجوم آوردند تا آب وضوى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را بگيرند ، هر كسى يك قطره آبى كه گيرش آمد آن را به سر و صورت خود ماليد ، اگر دستش به آب وضوى پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمنمى‌رسيد ، براى تبرّك روى دست آن كسى مى‌گذاشت كه آب به او رسيده بود » .

سپس امام رضا عليه‌السلام فرمودند :

« و كذلك فعل بفضل وضوء امير المؤمنين عليه‌السلام ، باقى مانده آب وضوى

ص: 433

1) . وسائل الشيعه : 1 / 270 باب 7 .

2) . ارشاد السارى : 3 / 352 .

امير المؤمنين على عليه‌السلام هم اين طور بود . » وقتى كه وضو مى‌گرفتند مردم براى باقى مانده آب وضوى ايشان هجوم مى‌بردند ، تا قطره‌اى از آن را بر دارند و متبرّك بشوند .

با توجّه به احاديث فوق و احاديث بسيار ديگر كه ما ذكر نكرديم و نيز گزارش‌هاى تاريخى بسيار معلوم مى‌شود كه سيره اماميّه و غير اماميه بر جواز تبرّك بوده ، و اين

سيره مورد ردع و نهى واقع نشده بلكه مورد امضاء و تاييد شارع قرار گرفته است ، حتى اگر - بر فرض محال - دليلى هم براى مشروعيّت تبرّك نداشتيم ، خود عمومات : « كل شيء لك حلال » و « اصالة البرائة عن الحرمة » براى اباحه و جواز تبرّك كافى بود .

ص: 434

باب سوم:توسل

اشاره

توسّل در لغت به معناى تقرّب و نزديكى است و در اصطلاح عبارت است از اين‌كه انسان براى تقرّب به خداوند ، پيامبران و امامان و صالحان را به خاطر احترام و آبرومند بودن آن‌ها نزد پروردگار ، واسطه قرار دهد .⁽¹⁾

شرك هستيم ؟ هرگز ! هيچ عاقلى چنين توهّمى نمى‌كند ؛ زيرا ما مى‌دانيم كه دكتر وسيله‌اى براى اعطاى شفاء از خداوند به ما است .

وهّابيان ، مسلمانان جهان به خصوص شيعيان را به بهانه متوسّل شدن به پيامبران الهى وائمه طاهرين و صالحان ، مشرك مى‌دانند وآن‌ها را تكفير نموده و خون و مال آنان را هدر مى‌دانند .

ابن تيميّه معتقد است : كسانى كه با استناد به نزديك بودن پيامبران و صالحان به خداوند ، به آنان متوسّل مى‌شوند ، گمراه و مشرك هستند .

او مى‌گويد :

هر كس بر سر قبر پيامبر يا شخص صالحى بيايد و حاجتش را از او بخواهد ،

ص: 435

1) . مثال واضح عرفى‌اش اين است كه : مثلاً ما براى شفاى خود پيش دكتر مى‌رويم ، در اين صورت آيا دچار

مثلاً از او شفاى مرض خودش يا حيوانش را بخواهد ، يا بخواهد كه او بدهى‌اش را بر آورده كند ، يا از دشمنش براى او انتقام بگيرد ، يا به او و اهل و عيالش و مركب‌هايش عافيت دهد و غير اين‌ها از امورى كه جز خداوند كسى بر آن‌ها قادر نيست ، پس اين امور شرك صريح است ( و صاحبش مشرك است ) كه واجب است از آن توبه كند . پس اگر توبه كرد چه بهتر و گرنه كشته مى‌شود . بسيارى از گمراهان مى‌گويند : اين شخص ( كه من به او توسّل كردم ) از من به خدا نزديك‌تر است و من از خدا دورم و نمى‌توانم او را جز به اين واسطه بخوانم ، و مانند اين از اقوال مشركين را مى‌گويند .⁽¹⁾

محمد بن عبد الوهاب نيز با پيروى از تفكرّات ابن تيميّه مى‌نويسد :

كسانى كه به ملائكه ، پيامبران و اولياى خداوند متوسّل مى‌شوند و آنان را واسطه قرار مى‌دهند و به وسيله آنان به خداوند تقرّب مى‌جويند ، مرتد و كافر هستند ، و جان و مال‌شان ارزش و احترام ندارد . » و « هر كس گمان كند كه پيامبران و صالحان بين خدا و خلقش واسطه‌اند ، و حوائج از آن‌ها خواسته مى‌شود ، سوء ظن نسبت به خداوند دارد ! » و « پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بين بت‌پرستان و كسانى كه صالحان را واسطه قرار مى‌دادند ، فرقى قائل نشده است ، و هر دو گروه را كافر دانسته و با هر دو گروه به جنگ پرداخته است ! ! ! » و « توسّل به انبياء و اوصياء و صلحا منافى و معارض با توحيد است و پذيرش اسلام ، منوط است به برائت از كسانى كه به پيامبران و صالحان متوسّل مى‌شوند ، و منوط به كافر دانستن آن‌ها است . » و « كسى كه شب و روز خدا را عبادت كند سپس كنار قبر نبى يا ولىّ رود و آن‌ها را بخواند و به آن‌ها متوسّل شود پس به دو خدا معتقد شده و به خداى يگانه گواهى نداده است ؛

ص: 436

1) . ابن تيميّه حنبلى ، زيارة القبور و الإستنجاد بالمقبور : 17 و 21 ، حكم من يأتي إلى قبر نبي أو صالح و يسأله و يستنجد به . قال : « من يأتي إلى قبر نبي أو صالح و يساله حاجته و يستنجده ، مثل أن يسأله أن يزيل مرضه أو مرض دوابّه أو يقضي دينه ، أو ينتقم له من عدوّه أو يعافي نفسه و أهله و دوابّه و نحو ذلك ممّا لا يقدر عليه إلاّ اللّه عزّ و جلّ ، فهذا شرك صريح ، يجب أن يستتاب صاحبُه . فإن تاب و إلاّ قتل » و « قال كثير من الضلال : هذا أقرب إلى اللّه منّي و أنا بعيد من اللّه لا يمكنني أن أدعوه إلا بهذه الواسطة ونحو ذلك من أقوال المشركين » .

زيرا فقط خداست كه خوانده مى‌شود ، ( و او غير خداوند را هم خوانده است . ) و « اتفاق تمام مذاهب اين است كه : هر كسى بين خودش و خدا واسطه‌هايى قرار دهد و آن‌ها را بخواند ، كافر و مرتدّ است كه مال و خونش حلال است !!!⁽¹⁾

مؤلّفات الشيخ محمد بن عبدالوهّاب : 6 / 115 ، رسالة كشف الشبهات ، و ج 5 / 241 و ج 6 / 146 ، 147 ، 213 ، 227 ، 232 و 242 . قال : « و إنّ قصدهم الملائكة و الأنبياء و الأولياء يريدون شفاعتهم و التقرّب إلى اللّه بذلك ، و هو الذي أحلّ دماءهم و أموالهم » و « مَن ظنّ أنّ بين اللّه و بين خلقه وسائط ترفع إليهم الحوائج ، فقد ظنّ باللّه سوء الظن » و « إنّ محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم لم يفرّق بين من اعتقد في الأصنام و من اعتقد في الصالحين بل قاتلهم كلّهم و حكم بكفرهم » و « لا يصحّ دين الإسلام إلا بالبرائة ممّن يتقرّب إلى اللّه بالصلحاء و تكفيرهم » و « من عبداللّه ليلاً و نهارا ثمّ دعا نبيّا أو وليّا عند قبره ، فقد اتّخذ إلهين اثنين و لم يشهد أن لا إله إلا اللّه لأنّ الإله هو المدعوّ » و « اجماع المذاهب كلّهم على أنّ من جعل بينه و بين اللّه وسائط يدعوهم أنّه كافر مرتدّ حلال المال و الدم ».

بن باز - كه از علماى معاصر وهابيان است - نيز توسّل جستن و واسطه قرار دادن رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را شرك و موجب غلو در حق پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مى‌داند و مى‌گويد :

توسّل و واسطه قرار دادن جاه و مقام رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ذات و صفت و بركت او ، جايز نيست ؛ زيرا دليلى بر آن نيست ، و از اسباب شرك و غلو در حق آن حضرت است ، و اصحاب آن حضرت نيز اين كار را نكرده‌اند . اگر كار خوبى بود ، اصحاب آن حضرت بر ما سبقت مى‌گرفتند و نيز اين كار ( توسّل به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) خلاف ادله شرعيّه است ، و خداوند متعال فرمودند : براى خداست اسماى حسنا ، پس خدا را به آن اسماء بخوانيد ، و امر نكرد كه خدا را به جاه و منزلت و حق و بركت احدى بخوانيد .⁽²⁾

قال : « و هكذا لا يجوز التوسّل إلى اللّه سبحانه بجاه النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم أو ذاته أو صفته أو بركته ، لعدم الدليل على ذلك . و لأنّ ذلك من وسائل الشرك به و الغلو فيه عليه الصلاة والسلام ، و لأنّ ذلك أيضا لم يفعله أصحابه . و لو كان خيرا لسبقونا إليه ؛ و لأنّ ذلك خلاف الأدلة الشرعية ، فقد قال اللّه عزّوجلّ » « وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا » الاعراف : 180 و لم يامر بدعائه سبحانه بجاه أحد أو حق أحد أو بركة احد ».

وهّابيان مى‌گويند :

لا يجوز تزويج بنات أهل السنّة من أبناء الشيعة و لا من الشيوعيين ،

ص: 437

1) . وهابيت از منظر عقل و شرح : 208 - 210 ، به نقل از محمد بن عبدالوهاب در كشف الشبهات : 58 و مجموع

2) . بن‌باز ، مجموع فتاوى و مقالات متنوّعة : 7 / 67 ، أسئلة على العقيدة و أجوبتها ، السؤال الخامس .

و إذا وقع النكاح فهو باطل ؛ لأنّ المعروف عن الشيعة دعاء أهل البيت و الاستغاثة بهم و ذلك شرك اكبر ؛⁽¹⁾

ازدواج دختران سنّى‌ها با پسران شيعه ، به خاطر متوسّل شدن شيعيان به اهل‌بيت و كمك خواستن از آن‌ها جايز نيست و حتى در صورت وقوع ، ازدواج باطل است ؛ زيرا متوسّل شدن به اهل‌بيت و كمك خواستن از آنان از مصاديق شرك اكبر است .

وهابى‌ها ازدواج با شيعه را حرام مى‌دانند ، و خوردن ذبيحه شيعيان را هم حرام اعلام كرده‌اند ؛ زيرا شيعيان به اهل‌بيت عليهم‌السلام متوسّل مى‌شوند و هنگام بلند شدن از زمين « يا على » و « يا حسين » مى‌گويند ، و لذا شيعيان را مشرك و مرتد و از دائره مسلمين خارج مى‌دانند .

در استفتاء چنين آمده است :

من از قبيله‌اى هستم كه در مرزهاى شمالى زندگى مى‌كنم و با جماعت عراقى‌ها اختلاط داريم و مذهب آن‌ها شيعه بت‌پرست هستند ! آن‌ها گنبدها را پرستش مى‌كنند و اسمش را امام « حسن » و امام « حسين » و حضرت « على » مى‌نامند و هر وقت يكى از آن‌ها بخواهد بايستد « يا على » و « يا حسين » مى‌گويد ، بعضى از قبائل ما در ازدواج و ساير احوال با آن‌ها اختلاط دارند .

در جواب آمده است :

اگر آنچه در سؤال ذكر شده ، درست باشد ، آنان كه به حضرت على و امام حسن و امام حسين متوسّل مى‌شوند و « يا على » ، « يا حسن » و « يا حسين » مى‌گويند ، مشرك بوده و از دائره مسلمين خارج مى‌باشند و ازدواج دختران و زنان اهل‌سنّت با مردان آنان جايز نيست . و مردان اهل‌سنّت نيز نبايد با دختران و زنان آنان ازدواج كنند و خوردن ذبيحه آنان نيز حرام است .⁽²⁾

سؤال : « أنا من قبيلة تسكن في الحدود الشمالية و مختلطين نحن و قبائل من العراق و مذهبهم شيعة وثنية يعبدون قببا و يسمّونها بالحسن و الحسين و عليّ ، و إذا قام أحدهم ، قال : يا عليّ ، يا حسين ، و قد خالطهم البعض من قبائلنا في النكاح و في كلّ الأحوال ... » .

جواب : « إذا كان الواقع كما ذكرت من دعائهم عليّا و الحسن و الحسين و نحوهم ، فهم مشركون شركا أكبر يخرج من ملّة الإسلام . فلا يحلّ أن نزوّجهم المسلمات و لا يحلّ لنا أن نتزوّج من نسائهم و لا يحلّ لنا أن ناكل من ذبائحهم ».

ص: 438

1) . فتاوى اللجنة الدائمة للبحوث العلميّة و الإفتاء : 18 / 299 ، كتاب النكاح 1 ، الفتوى رقم 20011 .

2) . فتاوى اللجنة الدائمة للبحوث العلميّة و الافتاء : 2 / 373 ، حكم أكل ذبائح مَن يدعون الحسن و الحسين و عليّا عند الشدائد ، السؤالُ الأوّلُ من الفتوى رقم 3008 .

از عجايب اين است كه اعضاى همين هئيت افتاى سعودى ، ازدواج با يهود و نصارى را كه خداوند در قرآن كريم ، آن‌ها را مشرك معرفى نموده است ،⁽¹⁾جايز مى‌دانند ،⁽²⁾اما ازدواج با شيعيان اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را كه به وحدانيت خداوند متعال و رسالت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اقرار نموده و به سوى كعبه نماز مى‌خوانند و به حج و روزه و زكات و ساير احكام خدا معتقدند و به آن عمل مى‌كنند ، جايز نمى‌دانند .

لازم به تذكّر است كه اختلاف مسلمانان با وهّابيان در مساله توسّل ، توسّل به پيامبران و صالحان بعد از رحلت آنان مى‌باشد .⁽³⁾

وهابى‌ها مى‌گويند : بعد از رحلت پيامبران خدا و اوصياء الهى و صالحان ، ارتباط آنان با اين عالم قطع مى‌شود و قادر بر انجام كارى نيستند و توسّل به شخص عاجز و ناتوان عقلاً باطل و موجب شرك مى‌باشد .

آلوسى - كه از علماى عامه است - درباره توسّل به انبياء و صلحا مى‌نويسد :

إنّ الاستغاثة بمخلوق و جعله وسيلة بمعنى طلب الدعاء منه ، لا شك في جوازه إن كان المطلوب منه حيّا ... . و أمّا إذا كان المطلوب منه ميّتا

ص: 439

1) . خداوند تعالى مى‌فرمايد : « وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ » . توبه :30

2) . الذخيرة فى علم الكلام : 477 . « قد أجاز جميع المسلمين إلا الشيعة الإمامية النكاح الى اليهود و النصارى مع مقامهم على الكفر ... » أقول : فلاحظ مجموع فتاواهم و مقالاتهم و رسالاتهم .

3) . مخفى نماند كه بحث‌هاى توسّل و شفاعت و استغاثه و تبرّك و زيارت قبور به هم نزديك مى‌باشند و در بعضى از مطالب با هم تداخل دارند .

أو غائبا فلا يستريب عالم أنّه غير جائز و أنّه من البِدَع الّتي لم يفعلها أحد من السلف ؛⁽¹⁾

استغاثه و توسّل به شخص زنده بدون شك جايز است ، اما استغاثه و متوسّل شدن به شخصى كه از دنيا رفته و يا غايب است ، جايز نيست و بدعتى است كه احدى از گذشتگان آن را انجام ندادند .

صاحب تعليقه بر كتاب « فتح البارى فى شرح صحيح البخارى » در تعليقه‌اش⁽²⁾بر روايت ابوصالح سمان نيز توسّل به قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را غير جايز بلكه شرك مى‌داند .⁽³⁾

وأضاف ابن حجر وقال : روى سيف بن عمر التميمي في « الفتوح الكبير » أنّ الذي رأى المنام المذكور هو بلال بن الحارث المزني أحد الصحابة . ( فتح الباري : 2 / 412 )

قلت : سواء أكان السائل هو بلال بن الحارث أم غيره ، فإنّ دعاء النبي من قبل الرجل لم يكن أمراً سريّاً ، بل كان بمرأى ومسمع من مالك الداري . ونصّ ابن حجر أنّ لمالك إدراكاً - لعصر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم - فهو صحابي صغير روى عنه أربعة من الثقات . ولو كان نداء النبي شركاً موجباً للخروج عن الدين لما خفي على خازن الخليفة ، كونه شركاً ولنهاه عنه .

إنّ من العجيب أن تكون العقيدة الشخصية مقياساً لصحّة الرواية وبطلانها ، فهذا هو عبد العزيز بن باز لمّا رأى أنّ الرواية تخالف ما ورثه من ابن تيمية وابن عبد الوهاب - ومن أتى بعدهما - حول التوسّل بالنبي ودعائه ، أخذ يناقش في صحّة الرواية فقال في تعليقته على فتح الباري : هذا الأثر على فرض صحّته - كما قال الشارح ( يريد ابن حجر ) - ليس بحجّة على جواز الاستسقاء بالنبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد وفاته لماذا ؟ : 1 . لأنّ السائل مجهول . 2 . ولأنّ عمل الصحابة رضي اللّه عنهم على خلافه ، وهم أعلم الناس بالشرع . 3 . ولم يأت أحد منهم إلى قبره يسأله السقيا ولا غيرها ، بل عدل عمر عنه لمّا وقع الجدب إلى الاستسقاء بالعباس ، ولم ينكر ذلك عليه أحد من الصحابة ، فعلم أنّ ذلك هو الحقّ وأنّ ما فعل هذا الرجل منكَر ووسيلة للشرك . فتح الباري : 2 / 495 ، قسم التعليقة

الجواب عنه : أنّ الرجل لو لم يكن متمسّكاً بالعقيدة الموروثة ، لما ردّ الرواية بما ذكر من الأُمور الثلاثة الواهية .

أمّا الأوّل : من أنّ الرجل مجهول ، فهذا لا يضرّ ، لأنّ أساس الاستدلال هو دعاء النبي بمرأى ومسمع من مالك الداري الصحابي الذي كان خازن عمر . أمّا الثاني : من أنّ عمل الصحابة كان على خلافه ، وأنّه لم يأت إلى قبره أحد يسأل السقيا ، فموهون جداً ، لأنّ من قال بمرجعية الصحابة ، فإنّما قال بحجّية أقوالهم وأفعالهم على الجواز والإباحة ، لا بحجّية تروكهم على الحرمة والشرك ، فعدم قيام الصحابة بهذا الفعل لا يعدّ دليلاً على التحريم ولا على كونه شركاً وخروجاً عن الدين .

أمّا الثالث : من أنّ عمر توسّل بالعباس عم النبي ، لا به صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فموهون أيضاً ، لأنّ التوسّل بعمّ الرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، لا يكون دليلاً على بطلان التوسّل بالرسول . على أنّ العارف إذا أمعن النظر في قول عمر : « إنّا نتوسّل إليك بعمّ نبيّنا فاسقنا » ، يقف على أنّ التوسل كان في الحقيقة بالرسول ، وأنّ التوسّل في الظاهر بالعباس كان لأجل صلته بالرسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، كما ذكره بعض المحقّقين .

تذكّر : داستان توسّل عمر بن خطاب به عبّاس بن عبدالمطلب در مواقع قحطى ، را بخارى در صحيح‌اش در باب نماز استسقاء : 2 / 32 ( چاپ محمد على صبيح ) ذكر نمود .

ص: 440

1) . آلوسى ، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني : 6 / 402 - 403 ، ذيل تفسير آيه 35 سوره مائده .

2) . فتح البارى : 2 / 495 ، قسم التعليقة .

3) . روى ابن أبي شيبة باسناد صحيح من رواية أبي صالح السمّان عن مالك الداري - و كان خازن عمر - قال : أصاب الناس قحط في زمن عمر ، فجاء رجل إلى قبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، فقال : يا رسول اللّه هلك الناس ، استسق لأُمّتك ، فأتاه رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم في المنام ، فقال : إئت عمر فاقرأه منّي السلام ، وأخبره أنّهم مسقون ( مستقيون ) وقل له : عليك الكيس ! عليك الكيس ! قال : فأتى الرجل عمر فأخبره ، فبكى عمر ، وقال : يا رب ما آلو إلاّ ما عجزت عنه . ( المصنف لابن أبي شيبة : 7 / 482 . ولاحظ طبقات ابن سعد : 5 / 12 ) قال ابن حجر : رواه ابن أبي شيبة باسناد صحيح .( فتح الباري : 2 / 412 ، باب سؤل الناس الإمام الاستسقاء إذا قُحطوا ) وقال ابن كثير : هذا اسناد صحيح . ( البداية والنهاية في حوادث سنة ثماني عشرة )

توسل در قرآن

پس از اين‌كه نظر وهابيّت در مورد توسّل روشن شد ، براى پاسخ و ابطال اعتقاد آنان و اثبات جواز توسّل ، آياتى از قرآن را شاهد مى‌آوريم و به روايات خاصّه و عامّه و عمل صحابه در اين مسئله تمسّك مى‌جوئيم :

الف . خداوند متعال مى‌فرمايد :

« وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً » ؛⁽¹⁾

و اگر اين مخالفان ، هنگامى كه به خود ستم مى‌كردند ( و فرمان‌هاى خداوند را زير پا مى‌گذاردند ) ، به نزد تو مى‌آمدند و از خداوند طلب آمرزش مى‌كردند و پيامبر هم براى آن‌ها استغفار مى‌كرد ، خداوند را توبه‌پذير و مهربان مى‌يافتند .

استدلال به آيه شريفه اين‌گونه است كه : خداوند متعال در اين آيه ، به گناه‌كاران

ص: 441

1) . النساء : 64 .

دستور مى‌دهد كه براى بخشيده شدن گناهان‌شان پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را واسطه و شفيع خود قرار بدهند . اين آيه بيانگر اين است كه براى طلب بخشش از خداوند ، بايد واسطه و وسيله آبرومندى مثل پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را پيدا كرد تا خداوند به خاطر او حاجات انسان را بر آورده سازد .

تمام مسلمانان متوسّل شدن به پيامبران الهى و واسطه قرار دادن آن‌ها را بين خود و خداوند در زمان حيات و زندگى‌شان پذيرفته‌اند ، پس جواز توسّل به انبياء و اوصياء به دليل همين آيه⁽¹⁾و رواياتى كه دلالت دارند بر اين‌كه انبياء پس از مرگ هم حيات دارند ،⁽²⁾

راجع سنن أبى‌داود : 2 / 218 ، كنزالعمال : 10 / 381 ، طبقات الشافعية : 3 / 406 - 408

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « مَن صَلّى عَلَىّ عند قبرى سمعتُه و من صَلّى عَلَىّ نائيا ابلغته » ( أخرجه البيهقى فى شعب الايمان : 2 / 218 ح 1583 ، و الخطيب البغدادى فى تاريخه : 3 / 291 - 292 )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « صلّوا عَلَىّ فإنّ صلاتكم تبلغنى حيث كنتم » ( راجع سنن أبى‌داود : 2 / 218 ، كنزالعمال : 10 / 381 ، و غيرهما من كتب الحديث )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « الانبياء أحياء فى قبورهم يصلّون » ( أخرجه البيهقى فى حياة الانبياء : 15 ، ابويعلى فى مسنده : 6 / 147 ، ابن عدى فى الكامل : 2 / 739 ، الهيثمى فى المجمع : 8 / 211 )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « أتيتُ على موسى ليلةَ اُسرى بى عند الكئيب الأحمر و هو قائم يصلّى فى قبره » ( اخرجه احمد فى مسنده : 3 / 148 ، 248 ، و مسلم فى صحيحه : 2 / 268 )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « ما من أحد يُسلّم عَلَىّ إلا ردّ اللّه عزّوجلّ عَلَىّ روحى حتّى اردّ عليه السلام َ » ( سنن أبى‌داود : 2 / 218 ، كنزالعمال : 10 / 381 ، و غيرهما من كتب الحديث )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « ما من نبىّ يموتُ فيقيم فى قبره إلا أربعين صباحا حتّى تردّ إليه روحُه » ( شرح القصيدة النونية : 2 / 18 ، أنّ القصيدة النونية لابن قيّم الجوزية )

و قوله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « إنّ ِللّه تعالى ملائكةً سيّاحينَ فى الأرض تبلّغنى عن اُمّتى السلام » ( سنن النسائى : 3 / 43 ، مسند احمد : 1 / 441 ، سنن الدارمى : 2 / 317 ) و واضح أنَّه لا يُبَلّغ السلام إلا إذا كان حيّا .

ثابت مى‌شود .

ص: 442

1) . از جمله آياتى كه بر آن دلالت دارد : « ولا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا فى سَبِيلِ اللّه‌ِ أمْواتا بَلْ أحْياء عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ » آل‌عمران : 169 دلالت آيه واضح است ، وقتى شهداء زنده هستند و نزد پروردگار روزى مى‌خورند پس چگونه انبياء و اوصياء زنده نباشند ؟ علاوه بر اين‌كه - به حسب آيات و اخبار - موت فنا و انعدام نيست بلكه خروج روح از بدن دنيوى و تعلّقش به بدن ديگر و انتقال از عالمى به عالم ديگر است و لذا فرمودند : « يَتَوَفّاكُم مَلكُ الموت الذى وُكِّلَ بكم ثمّ إلى ربّكم تُرْجَعونَ » ، علاوه بر اين كه حيات بعد از مرگ مختص به انبياء و صدّيقين و شهدا نيست بلكه رؤس كفر و نفاق هم بعد از مفارقت روحشان از بدنشان زنده‌اند و لكن در عذاب هستند : « وحاقَ بآلِ فرعون سوءُ العذاب ، النّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيها غُدُوّا وعَشِيَّا » ( غافر : 45 - 46 ) اين عرض آتش پيش از قيامت است . و با توجّه به اين آيات واضح مى‌شود كه مرگ به معناى فنا و انعدام نيست بلكه انتقال از عالمى به عالم ديگر است . چه زيبا فرمود ارباب بى‌كفن ما امام حسين عليه‌السلام : « صبرا يا بنى الكرام فما الموت إلا قنطرة تعبر بكم عن البؤس و الضراء إلى الجنان الواسعة و النعم الدائمة فأيّكم يكره أن ينتقل من سجن إلى قصر ، و ما هو لأعدائكم إلا كمن ينتقل من قصر إلى سجن و عذاب ... » . ( كامل الزيارات : 37 )

2) . قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : « من زارنى بعد وفاتى وسلّم علىّ ، رددتُ عليه السلام َ عشرا و زارَه عشرةٌ من الملائكة كلّهم يسلّمون عليه و من سَلَّم عَلَىّ فى بيته ردّ اللّه عَلَىَّ روحى حتّى اُسَلّم عليه »

محمود سعيد ممدوح - يكى از علماى اُردن - در توضيح آيه شريفه مى‌نويسد :

اين آيه شامل حال حيات و بعد از موت مى‌شود و هر كس بخواهد آيه را اختصاص به حال حيات پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم دهد به حق نرفته است ؛ زيرا هر گاه فعلى بعد از حروف شرط قرار گيرد به معناى عموم است و بالاترين صيغه‌هاى عموم آنى است كه در سياق شرط واقع شود ... و مفسّرين هم از آيه شريفه ، عموم را فهميدند و در نتيجه توسّل به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پس از رحلت آن حضرت هم جايز است و كسانى كه توسّل به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را مقيّد به زمان حيات و مخصوص وقت زنده بودن آن حضرت كرده‌اند ، به گمراهى رفته‌اند .⁽¹⁾

قال : « و هذه الآية تشمل حالتي الحياة و بعد الانتقال ، و من أراد تخصيصها بحال الحياة فما أصاب ؛ لأنّ الفعل في سياق الشرط يفيد العموم ، و أعلى صيغ العموم ما وقع في سياق الشرط كما في إرشاد الفحول : 122 . و قال شيخنا العلامة المحقّق السيّد عبداللّه بن الصديق الغماري : فهذه الآية عامّة تشمل حالة الحياة و حالة الوفاة ، و تخصيصها بأحدهما يحتاج إلى دليل و هو مفقود هنا .

فإن قيل : من أين أتى العموم حتّى يكون تخصيصها بحالة الحياة دعوى تحتاج إلى دليل ؟

قلنا : من وقوع الفعل في سياق الشرط . و القاعدة المقرّرة في الأصول : أنّ الفعل إذا وقع في سياق الشرط كان عامّا ؛ لانّ الفعل في معنى النكرة ؛ لتضمّنه مصدرا منكّرا ، و النكرة الواقعة في سياق النفي أو الشرط تكون للعموم و ضعا . فالآية الشريفة طالبة للمجيء إليه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم في جميع الحالات ، لوقوع « جاؤوك » فيها في حيّز الشرط الذي يدلّ على العموم . و قد فهم المفسّرون من الآية ، العموم . و لذلك تراهم يذكرون معها حكاية العتبى الذي جاء للقبر الشريف ».

مالك بن انس پيشواى مالكى‌ها ، احترام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را پس از رحلت مانند زمان

ص: 443

1) . محمود سعيد ممدوح ، رفع المنارة لتخريج أحاديث التوسّل و الزيارة : 53 .

حيات آن حضرت مى‌داند و با استدلال به آياتى از قرآن كريم ، زيارت قبر شريف آن حضرت را به منصور دوانيقى تعليم داده است .

مالك به منصور دوانيقى گفت : در مسجد رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم با صداى بلند حرف نزن ؛ زيرا خداوند قومى را ادب كرده ( و نحوه صحبت كردن با آن حضرت را به آن‌ها ياد داده ) و فرموده است : « صداى خود را از صداى پيامبر بلندتر نكنيد ! » و عده‌اى ديگر را مدح و ستايش كرده و فرموده : « آن‌ها كه صداى خود را نزد رسول‌خدا كوتاه مى‌كنند ، همان كسانى هستند كه خداوند دل‌هاى‌شان را براى تقوا خالص نموده ، و براى آنان آمرزش و پاداش عظيمى است » و عده‌اى ديگر را مذمّت و سرزنش كرده و فرمودند : « كسانى كه تو را از پشت حجره‌ها ، بلند صدا مى‌زنند ، بيشترشان نمى‌فهمند » و احترام پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد از وفات‌شان مانند زمان حيات است .

منصور دوانيقى از مالك پرسيد : رو به قبله بايستم و دعا كنم يا رو به قبر شريف پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؟ مالك با استناد به آيه : « وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً »⁽¹⁾پاسخ داد : چرا از قبر شريف پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم رو گردانيده و سمت قبله بايستى ؟ پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم همان‌طور كه در روز قيامت بين حضرت آدم عليه‌السلام و خداوند واسطه خواهد شد ، بين تو و خدا نيز وساطت خواهد كرد ، رو به قبر شريف پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كن و با واسطه قرار دادن ايشان ، از خداوند بخواه تا تو را ببخشد ، خداوند نيز وساطت آن حضرت را خواهد پذيرفت .⁽²⁾

صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، فقال له مالك : يا أمير المؤمنين ! لا ترفع صوتك في هذا المسجد ؛ فإنّ اللّه تعالى أدّب قوما فقال : « لاَ تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ » الحجرات : 2 و مدح قوما فقال : « إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ » ( الحجرات : 3 ) و ذمّ قوما فقال : « إِنَّ الَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِنْ وَرَاءِ الْحُجُرَاتِ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ » (الحجرات : 4) و إنّ حرمته ميّتا كحرمته حيا ، فاستكان لها أبوجعفر و قال : يا أبا عبداللّه ! أستقبل القبلة و أدعو ، أم أستقبل رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ؟ فقال : و لِمَ تصرف وجهك عنه و هو وسيلتك و وسيلة ابيك آدم عليه‌السلام إلى اللّه تعالى يوم القيامة . بل استقبله و استشفع به فيشفعك اللّه تعالى . قال اللّه تعالى : « وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً » ( النساء : 64 )

ص: 444

1) . النساء : 64 .

2) . الشفاء بتعريف حقوق المصطفى : 2 / 201 ، وفاء الوفا : 4 / 1376 ، الغدير : 5 / 200 . « أخرج القاضي عياض باسناده عن ابن حميد قال : ناظر أبوجعفر أمير المؤمنين مالكا في مسجد رسول اللّه

اين آيه شريفه بر امورى دلالت دارد از جمله :

1 . دليل بر مشروعيّت توسّل است - چنان‌كه بيان شد - .

2 . دليل بر جواز و مشروعيّت زيارت است .

3 . دلالت بر رجحان دعا در كنار قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم هم مى‌كند ؛ چون كلمه « جاؤوك » هم شامل حيات و هم شامل پس از رحلت است .

4 . دلالت بر جواز طلب شفاعت هم دارد .

ب . خداوند متعال مى‌فرمايد :

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » ؛⁽¹⁾

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! از ( مخالفت فرمان ) خدا بپرهيزيد ، و وسيله‌اى براى تقرّب به او بجوئيد ، و در راه او جهاد كنيد ، باشد كه رستگار شويد .

از اين آيه شريفه استفاده مى‌شود كه : مسلمانان در تمام دوران و زمان‌ها حتى پس از شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم مأمور شده‌اند كه براى تقرّب به خداوند متعال ، دنبال وسيله باشند ، و تمسّك به آن كنند . و نيز دستور مى‌دهد كه هر وسيله‌اى كه سبب تقرّب به خداوند است به آن تمسّك بجويند و وسيله ، منحصر در عمل به فرائض و اجتناب از محرّمات نيست بلكه « وسيله » مفهومى وسيع‌تر از اين دارد .

مستحبّات كه از جمله آن‌ها توسّل به انبياء است نيز وسيله مى‌باشد ، پس توسّل فرزندان يعقوب عليه‌السلام به پدرشان نيز از جمله موارد ابتغاء وسيله است . و اين مطلب

ص: 445

1) . المائدة : 35 .

با توجه به گفتگوى امام مالكى‌ها ( مالك ) با منصور ، و با توجه به باران طلبيدن خليفه دوم ( عمر بن خطاب ) از طريق توسّل به عموى پيامبر ( عبّاس بن عبد المطلب )⁽¹⁾كاملاً روشن مى‌شود .

لفظ « وسيله » در آيه شريفه عام است ، هم شامل اشخاصِ با فضيلت مانند پيامبران و صالحان در حيات و پس از وفات مى‌باشد ، و هم شامل اعمال صالحى كه به آن مأمور هستيم .⁽²⁾

رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در باره جنگ خوارج با اميرالمؤمنين على عليه‌السلام فرمودند :

هم شرّ الخلق و الخليقة ، يقتلهم خير الخلق و الخليقة و أقربهم عنداللّه وسيلة ؛⁽³⁾

خوارج بدترين افراد و مخلوقات هستند . بهترين خلق از ميان انسان‌ها كه نزديك‌ترين وسيله به سوى خداوند است ، آنان را خواهد كشت .

در اين حديث ، رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم اميرالمومنين على عليه‌السلام را نزديك‌ترين وسيله به خداوند معرفى كرده است .

حضرت زهرا علیهاالسلام مى‌فرمايد :

و أحمد اللّه الذي لعظمته و نوره يبتغي من في السّماوات و الأرض إليه الوسيلة و نحن وسيلته في خلقه ؛⁽⁴⁾

تمام آنچه در آسمان و زمين هستند ، براى تقرّب به خداوند به دنبال وسيله هستند و ما وسيله و واسطه خداوند در ميان خلقش هستيم .

ص: 446

1) . صحيح بخارى : 2 / 32 ، باب صلوة الاستسقاء ، چاپ محمد على صبيح .

2) . تذكّر : همه اين‌ها با توجه به تفسير و اعتقاد خصم در معناى وسيله است ، وگرنه به حسب اخبار و احاديث ما ، معناى « وسيله » واضح است .

3) . ابن ابى الحديد معتزلى شافعى ، شرح نهج البلاغه : 2 / 267 ، ذبل خطبه 36 نقل از مسند احمد ، و المناقب ابن المغازلى شافعى : 56 حديث 79 .

4) . ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه : 16 / 211 ، و السقيفه و فدك : 101 ، و بلاغات النساء بغدادى : 14 .

در اين دو حديث هيچ قرينه‌اى و دليلى بر اختصاص توسّل به زمان حيات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اهل‌بيت

عليهم‌السلام نيست ، بلكه سفارش مسلمانان به توسّل براى هميشه هست .

ج . خداوند مى‌فرمايد :

برادران حضرت يوسف گفتند : پدر ! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه ما خطاكار بوديم . گفت به زودى براى شما از پروردگارم آمرزش مى‌طلبم ، كه او آمرزنده و مهربان است .

در اين آيه شريفه برادران حضرت يوسف عليه‌السلام براى بخشش گناهان خود به پدر خود متوسّل شدند و او را واسطه قرار دادند و از او خواستند تا از خداوند بخواهد كه گناهان‌شان را ببخشد .

حضرت يعقوب عليه‌السلام نيز بدون هيچ‌گونه اعتراضى ، درخواست فرزندانش را پذيرفت و نگفت كه چرا خودتان مستقيما سراغ خداوند نمى‌رويد و به من متوسّل شده‌ايد ، بلكه به آن‌ها وعده داد كه از خداوند براى آن‌ها طلب بخشش خواهد كرد .

اگر توسّل به انبياء و صلحاء شرك باشد ، برادران حضرت يوسف عليه‌السلام نيز با اين درخواست‌شان مشرك شده‌اند ، و بايد حضرت يعقوب عليه‌السلام درخواست‌شان را ردّ كند و آن را قبول نكند ؛ چون در اين صورت فرقى بين توسّل در زمان حيات و توسّل بعد از مرگ نيست و در هر دو صورت شرك خواهد بود .⁽²⁾

ص: 447

1) . يوسف : 97 - 98 .

2) . و الحاصل ، إن هذه الآية الشريفة صريحة في سؤالهم و توسّلهم بأبيهم إلى اللّه في الاستغفار و طلب العفو و نزول الرّحمة في الدّنيا قبل الآخرة . فالمستفاد من الآية الاُولى أنّ استغفار الرّسول موجب لغفران الذنوب ، و أنّ العاصين متى جاؤوا إلى الرّسول تائبين ، و جعلوا يتوسّلون به في طلب المغفرة من اللّه ، و استغفر عند ذلك لهم الرّسول لوجدوا اللّه توّابا رحيما ، فلو كان التوسّل و الاستشفاع من النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم شركا للّه لما وجدوا اللّه توابا رحيما ؛ لأنّ اللّه سبحانه لا يغفر أن يشرك به . كما كان المستفاد من هذه الآية : أنّ دعاء يعقوب ، موجب لغفران ذنوب أبنائه لقولهم : « يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا » فأجابهم يعقوب عليه‌السلام إذ قال : « سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي » و هو كاشف عن جدوى استغفاره إذ لولا ذلك لما وعدهم به ، و عندئذ يجوز أن يطلب من الرّسول الدّعا و الاستغفار و هو طلب النفع الاُخروي .

توسل در روايات

با ملاحظه ورود اخبار بسيارى كه در مورد توسّل انبياء گذشته به رسول گرامى اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قبل از به دنيا آمدن آن حضرت ، و نيز توسّل خلفا ، صحابه و تابعين به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در زمان حيات و بعد از رحلت آن حضرت ، و تصحيح و تأييد اين روايات توسّط علماى رجال خاصّه و عامّه ، هيچ شكى در جواز و مشروعيّت توسّل باقى نمى‌ماند و بطلان نظريه وهّابيان كه قائل به حرمت هر گونه توسّل و واسطه قرار دادن انبياء و اوصيا پس از مرگ آنان هستند ، بر همه روشن مى‌شود .⁽¹⁾

لذا لازم است رواياتى كه بيان‌گر توسّل به انبياء و صلحا قبل از ولادت و يا پس از رحلت‌شان است را از طريق مخالفين ذكر كنيم تا حق بر همگان واضح شود و فساد نظريّه اين مسلمان‌نماها هر چه بيشتر روشن‌تر شود .

1 . توسل حضرت آدم عليه‌السلام به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم :

عن عمر بن الخطاب قال : قال رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : لمّا اقترف آدم الخطيئة ، قال : يا ربّ ! أسألك بحقّ محمّد لما غفرت لي ... ؛⁽²⁾

از عمر بن خطاب روايت شد كه رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : هنگامى كه حضرت آدم عليه‌السلام مرتكب اشتباه شد ( يعنى ترك اولى از او صادر شد ) به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم متوسل شد ، و با واسطه قرار دادن آن حضرت از خداوند طلب مغفرت كرد و عرض كرد : خداوندا ، از تو درخواست مى‌كنم بحق محمّد مرا ببخشى .

ص: 448

1) . مخفى نماند كه وهابيان ، توسّل به انبياء و صالحان ، در زمان حيات آنان را پذيرفته‌اند . و اختلاف مسلمان‌ها با وهابيان مربوط به توسّل به انبياء و صالحان پس از رحلت‌شان است .

2) . حاكم نيشابورى شافعى ، المستدرك على الصّحيحين : 2 / 672 ، كتاب تواريخ المتقدّمين من الأنبياء و المرسلين ، حديث 4228 / 238 .

2 . سيوطى شافعى روايات متعددى درباره متوسّل شدن حضرت آدم عليه‌السلام به پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل كرده است . يكى از آن روايات اين است كه : پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم فرمود : حضرت آدم عليه‌السلام به درگاه خداوند چنين توسّل جست :

اللّهم إنّي أسئلك بحقّ محمّد و آل محمّد سبحانك لا إله إلا أنت ، عملتُ سوء و ظلمتُ نفسي ، فاغفر لي إنّك أنت الغفور الرّحيم ؛⁽¹⁾

خدايا ! از تو درخواست مى‌كنم به حق محمّد و آل محمّد كه تو پاك و منزّهى و غير از تو خدايى نيست . من كار ناشايست⁽²⁾انجام دادم و به خود ظلم كردم ، پس مرا ببخش كه تو مهربان و بخشنده‌اى .

3 . ابوهريره مى‌گويد : پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم درباره حضرت آدم عليه‌السلام و توسّل او چنين فرمود : خداوند متعال به آدم عليه‌السلام خطاب فرمود :

يا آدم ! هؤلاء صفوتي ... فإذا كان لك لي حاجه فبهؤلاء توسّل ؛

اى آدم ! اينان ( اهل‌بيت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ) برگزيدگان من هستند ... هر وقت حاجتى داشتى اين‌ها را واسطه قرار بده .

پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در ادامه فرمود :

نحن سفينة النّجاة ، و من تعلّق بها نجا و من حاد عنها هلك ، فمن كان له إلى اللّه حاجة فليسألنا أهل البيت ؛⁽³⁾

ما كشتى نجات هستيم ، هر كس سوار اين كشتى شود نجات خواهد يافت ، و هر كس سرپيچى نمايد ، هلاك خواهد شد . » هر كسى حاجتى به سوى خداوند دارد ، بايد ما اهل‌بيت را واسطه قرار دهد .

4 . توسّل صحابه به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد از رحلت آن حضرت : مسلمانان

ص: 449

1) . سيوطى شافعى ، الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور : 1 / 60 ذيل آيه « فتلقّى آدم من ربّه كلمات » . بقره : 37 .

2) . منظور ترك اولى است .

3) . فرائد السمطين : 1 / 36 ، حديث 1 .

در جنگ با مسيلمه كذّاب ، براى رسيدن به پيروزى ، به پبامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم متوسّل شدند . « كان شعارهم يومئذ يا محمّداه ؛⁽¹⁾شعار لشگر ابوبكر كه صحابه نيز در آن حضور داشتند يا محمّداه بود » .

5 . توسّل ابوبكر به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : پس از شهادت پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، ابوبكر به حجره آن حضرت آمد و با ديدن پيكر پاك رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم خود را روى بدن آن حضرت انداخت و در حالى كه گريه مى‌كرد و آن حضرت را مى‌بوسيد ، خطاب به آن بدن مطهّر كرد و گفت :

طبتَ حيّا و ميّتا ، اُذكرنا يا محمّد عند ربّك و لنكن من بالك ؛⁽²⁾

اى پيامبر ! در زندگى و مرگت پاك و طاهر بودى ، اى پيامبر خدا ! نزد پروردگارت ما را ياد كن و فراموش ننما .

6 . عسقلانى در فتح البارى مى‌نويسد : به سند صحيح نقل شده كه در زمان خليفه دوّم خشك‌سالى و قحطى شد . بلال بن حارث صحابى ، كنار قبر پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم آمد

و عرضه داشت : امّت تو نابود شدند ، از خداى عالم ، بارانِ رحمت طلب كن . پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به خواب او آمد و فرمود : باران رحمت نازل خواهد شد .⁽³⁾اين ماجرا در زمان صحابه متحقّق شد ، و صحابه آن را رد نكرده‌اند .

ص: 450

1) . ابن جرير طبرى ، تاريخ الاُمم و الملوك : 2 / 281 ، حوادث 11 هجرى قمرى ، ذكر بقية خبر مسيلمة الكذّاب و قومه من أهل اليمامة ، و ابن كثير دمشقى سلفى ، در البداية و النّهاية : 6 / 329 ، حوادث 11 هجرى قمرى ، مقتل مسيلمة الكذّاب ، و ابن اثير جزرى ، الكامل في التاريخ : 2 / 37 ، حوادث 11 هجرى قمرى ، ذكر مسيلمة و أهل اليمامة .

2) . زيني دحلان شافعى ، الدّرر السّنيّة في الرّد على الوهّابية : 34 .

3) . ابن حجر عسقلانى ، فتح البارى بشرح صحيح البخارى : 2 / 575 ، كتاب الاستسقاء ، باب سؤال النّاس الإمام الاستسقاء إذا قحطوا . ابن أبى شيبة ، المصنّف في الأحاديث و الآثار : 7 / 482 ، كتاب الفضائل ، ما ذكر في فضل عمر بن الخطاب حديث 35 ، و ابن عساكر دمشقى شافعى ، تاريخ دمشق الكبير : 60 / 3 ، شرح حال مالك بن عياض ، ش 7332 ، و ابن حجر عسقلانى شافعى ، الإصابة في تمييز الصّحابة : 3 / 484 ، شرح حال مالك بن عياض ، ش 8356 ، و ابن كثير دمشقى سلفى ، البداية و النّهاية : 7 / 93 ، حوادث 18 هجرى قمرى ، و متّقى هندى در كنز العمّال في سنن الأقوال و الأفعال : 8 / 431 ، حديث 23535 .

7 . توسّل شخص گرفتار به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد از شهادت آن حضرت با راهنمايى عثمان بن حنيف و خواندن اين دعا :

اللّهم إنّي أسئلك و أتوجّه إليك بنبيّنا محمّد نبيّ الرّحمة ، يا محمّد ! إنّي أتوجّه بك إلى ربّي فتقضي لي حاجتي .⁽¹⁾

بار خدايا ! همانا من به وسيله پيامبر ما حضرت محمّد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم كه پيامبر رحمت است از تو مى‌خواهم و به سوى تو روى مى‌آورم. اى محمّد! همانا من به وسيله تو به سوى پروردگارم روى آوردم تا حاجتم بر آورده شود ( يا بر آورده كنى ) .

عثمان بن حنيف گويد :

شخص ياد شده آن اعمال را انجام داد ... حاجتش بر آورده شد .⁽²⁾

8 . توسّل عرب باديه نشين به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم سه روز بعد از رحلت آن حضرت در حضور صحابه ، و عدم اعتراض صحابه به آن مرد عرب . سپس مرد عرب اين شعر را زمزمه كرد :⁽³⁾

يا خير من دُفنت بالقاع أعظمه***فطاب من طيبهنّ القاع و الألم

نفسي الفداء لقبر أنت ساكنه ***فيه العفاف و فيه الجود و الكرم⁽⁴⁾

اى بهترين كسى كه در دل زمين دفن شده‌اى ! زمين و كوه‌هاى اطراف آن به وسيله تو پاك و پاكيزه شدند .

جانم فداى آن قبرى كه تو در آن ساكن هستى ، قبرى كه در آن عفت و پاكى ، جود و كرم مدفون شده است .

ص: 451

1) . طبراني ، المعجم الكبير : 9 / 30 - 31 ، شرح حال و روايات عثمان بن حنيف ، حديث 8311 ، و هيثمي ، مجمع الزوائد و منبع الفوائد : 2 / 279 ، كتاب الصّلاة ، باب صلوة سيّدنا رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم .

2) . المستدرك على الصحيحين : 3 / 108 ، الاصابه : 4 / 382 ، حلية الاولياء : 3 / 121 ، سير اعلام النبلاء : 2 / 118 .

3) . اين قصه را ابن‌كثير در تفسيرش : 1 / 492 ، و نووى در كتاب ايضاح : 498 باب ششم نقل كرده‌اند .

4) . سيوطي شافعى ، الدرّ المنثور في التفسير بالمأثور : 1 / 238 ، ذيل آيه 203 ، سوره بقره ، و سُبكى شافعى ، شفاء السّقام في زيارة خير الأنام عليه أفضل الصلاة و السلام : 151 ، و زينى دحلان شافعي ، الدُرَر السّنية في الردّ على الوهّابية : 21 .

9 . توسّل مردم مدينه به پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پس از رحلت آن حضرت براى دفع شرّ زياد بن ابيه و مستجاب شدن آن و هلاك شدن زياد بن ابيه بعد از سه روز .⁽¹⁾

10 . توسّل حضرت زينب علیهاالسلام به پيامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در روز عاشورا : كه با صداى بلند فرياد زد :

يا محمّداه ! يا محمّدا صلّى عليك ملائكة السّماء هذا الحسين بالعراء مرمّل بالدّماء ؛

يا محمّداه ! يا محمّداه ! درود ملائكه آسمان بر تو باد ! اين بدن در خون غوطه‌ور شده حسين توست .

چنان‌كه ابن جرير طبرى و ابن اثير جزرى و ابن كثير دمشقى - كه سه تن از مورّخان و اعلام عامّه‌اند - نوشته‌اند .⁽²⁾

11 . در واقعه حرّه امام سجاد عليه‌السلام به قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پناه برده و با واسطه قرار دادن آن حضرت ، براى نجات مردم دعا مى‌كرد .⁽³⁾

ص: 452

1) . مسعودى شافعى ، مروج الذهب و معادن الجوهر : 3 / 32 ، موت زياد . مسعودى شافعى مى‌نويسد : « في سنة ثلاث و خمسين هلك زياد بن أبيه بالكوفة في شهر رمضان و قد كان كتب إلى معاوية أنّه قد ضبط العراق بيمينه ، و شماله فارغة ، فجمع له الحجاز مع العراقين ، و اتّصلت ولايته بأهل المدينة ، فاجتمع الصغير و الكبير بمسجد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و ضجّوا إلى اللّه و لاذوا بقبر النبي صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمثلاثة أيّام ، لعلمهم بما هو عليه من الظلم و العسف ؛ در سال 53 هجرى قمرى زياد بن ابيه حاكم عراق ، در نامه‌اى به معاويه چنين نوشت : تمامى عراق را با دست راستم قبضه كرده‌ام و دست چپم خالى است يعنى ولايت ديگرى را به من تحويل دهيد معاويه پس از خواندن نامه ، اداره امور منطقه حجاز را نيز به زياد بن ابيه سپرد ، اهالى مدينه منوّره پس از اطلاع اين خبر به مسجد پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمآمدند و به آن حضرت متوسّل شدند و از آن حضرت خواستند تا شرّ زياد بن ابه را از سر آنان كم كند ، مردم مدينه به خاطر آگاهى از ظلم و ستم و جنايات زياد بن ابيه سه روز به قبر پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم پناهنده شده بودند و به آن حضرت متوسّل شدند . سپس دعاى‌شان مستجاب شد و زياد بن ابيه سه روز بعد هلاك شد » .

2) . طبرى ، تاريخ الاُمم و الملوك : 3 / 336 ، حوادث 61 هجرى قمرى ، ذكر الخبر عمّا كان فيها من الأحداث ، و ابن اثير جزرى ، الكامل في التاريخ : 2 / 574 ، حوادث 61 هجرى قمرى ، ذكر مقتل الحسين عليه‌السلام ، و ابن كثير دمشقى ، البداية و النهاية : 8 / 195 ، حوادث 61 هجرى قمرى .

3) . مسعودى ، مروج الذهب و معادن الجوهر : 3 / 85 ، وقعة الحرّة . « و نظر النّاس إلى عليّ بن الحسين عليهماالسلام و قد لاذ بالقبر و هو يدعو ... ؛ مردم به امام زين العابدين عليه‌السلام نظر كردند در حالى كه آن حضرت به قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلمپناه برد و دعا مى‌كرد ... » مسرف بن عقبه از دست امام سجاد عليه‌السلام ناراحت بود و از آن حضرت و پدرانش برائت مى‌جست ، اما وقتى امام سجاد عليه‌السلام را دستگير كردند و نزد مسرف آوردند ، دست و پاى مسرف به لرزه افتاد و از جا بلند شد و امام سجاد عليه‌السلام را كنار خودش نشاند و به آن حضرت گفت : هر حاجتى دارى بگو تا بر آورده كنم .

12 . توسّل مردم به قبر دانيال نبى در زمان خليفه دوّم ، و عدم اعتراض خليفه دوّم ( عمر ) و صحابه ، « كان أهل تلك البلاد يستسقون بجثّته إذا قحطوا ؛⁽¹⁾مردم و اهالى اين منطقه وقتى قحطى و خشك‌سالى پيش مى‌آمد به قبر او متوسّل مى‌شدند و با واسطه قرار دادن آن حضرت از خداوند طلب باران مى‌كردند » .

13 . توسّل اميرالمؤمنين على عليه‌السلام به قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم بعد از وفات رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم :

بأبي أنت و اُمّي يا رسول اللّه ! لقد انقطع بموتك ما لم ينقطع بموت غيرك من النّبوّة و الإنباء و أخبار السّماء ... بأبي أنت و اُمّي ! اُذكرنا عند ربّك واجعلنا من بالك ؛⁽²⁾

اى رسول‌خدا ! پدر و مادرم به فدايت ! به تحقيق كه با رحلت شما - وحى الهى و پيام‌هاى آسمانى - قطع شد كه به مردن غير تو قطع نشد ... پدر و مادرم فداى تو ! ما را نزد پروردگارت ياد كن و (ما را فراموش نكن و) در خاطر خود قرار بده.

14 . توسّل اهالى بصره به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در سال 81 هجرى قمرى ، براى نجات از ظلم حجّاج و مى‌گفتند : « فجعلوا يبكون و ينادون : يا محمّداه يا محمّداه ؛⁽³⁾گريه مى‌كردند و براى نجات از ظلم و جنايت‌هاى حجّاج به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم متوسّل مى‌شدند و فرياد« يا محمّداه يا محمّداه » سر مى‌دادند » .

ص: 453

1) . حموى ، معجم البلدان : 3 / 281 ، سوس شوش

2) . نهج البلاغة : خطبه 235 .

3) . طبرى ، تاريخ الاُمم و الملوك : 3 / 648 ، حوادث 83 هجرى قمرى ، ذكر الأحداث الّتي كانت فيها . و ابن اثير جزرى ، الكامل في التاريخ : 3 / 146 ، حوادث 81 هجرى قمرى ، ذكر خلاف عبد الرحمن بن محمد بن الأشعث على الحجاج .

15 . توسّل اسراى مسلمان به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در زمان هشام بن عبدالملك . « أما

تسمعون أطيط العجل عليها المسلمون و المسلمات أسارى ينادون : وا محمّداه وا أبالقاسماه ؟⁽¹⁾آيا صداى مسلمانان در بند و اسير شده را نمى‌شنويد كه با گفتن : « وامحمّداه و وا أبا القاسماه » به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم متوسّل شده‌اند و پيامبر را صدا مى‌زنند و از آن حضرت كمك مى‌خواهند ؟ ».

16 . توسّل ابوعلى خلال يكى از علماى بزرگ حنابله به قبر امام كاظم عليه‌السلام براى رفع مشكلات و گرفتارى‌ها و مى‌گفت :

ما همّني أمر فقصدتُ قبر موسى بن جعفر ، فتوسّلتُ به إلاّ سهّل اللّه تعالى لي ما أحبّ ؛⁽²⁾

هر مشكلى برايم پيش مى‌آمد ، كنار قبر امام كاظم عليه‌السلام مى‌رفتم و آن حضرت را واسطه قرار مى‌دادم ، خداوند نيز به واسطه آبروى آن حضرت ، خواسته و مشكل مرا حلّ و آسان نمود .

17 . توسّل شافعى به قبر ابوحنيفه ؛ مى‌گويد:

إنّي لأتبرّك بأبي حنيفة و أجيء إلى قبره في كلّ يوم يعنى زائرا ، فإذا عرضت لى حاجة صلّيتُ ركعتين و جئت إلى قبره و سألتُ اللّه تعالى الحاجة عنده ؛⁽³⁾

من به ابوحنيفه تبرّك مى‌جويم و هر روز به زيارت قبر او مى‌آيم ، هر گاه حاجتى داشته باشم و با مشكلى مواجه شده باشم ، دو ركعت نماز مى‌خوانم و كنار قبر ابوحنيفه مى‌آيم و ( با توسّل به ابوحنيفه ) در كنار قبر ابوحنيفه از خداوند مى‌خواهم حاجت مرا بر آورده كند .

ص: 454

1) . ابن اعثم كوفى ، الفتوح : 8 / 277 ، ذكر الرجل الرستاقى )

2) . خطيب بغدادى شافعى ، تاريخ بغداد أو مدينة السّلام : 1 / 120 ، باب ما ذُكِر في مقابر بغداد .

3) . خطيب بغدادى شافعى ، تاريخ بغداد أو مدينة السلام : 1 / 123 ، ما ذُكِرَ في مقابر بغداد ، مقبرة باب الدير .

18 . توسّل محمد بن على بن سهل ماسرجسى ( از فقهاى شافعى مذهب ) به قبر حضرت رضا عليه‌السلام . او مى‌گويد :

ما عرض لي مهم من أمر الدّين و الدنيا ، فقصدتُ قبر الرضا عليه‌السلام لتلك الحاجة و دعوتُ عند القبر إلا قضيت لي تلك الحاجة ، و فرّج اللّه عنّي ذلك المهمّ و قد صارت إليّ هذه العادة أن أخرج إلى ذلك المشهد في جميع ما يعرض لي فإنّه عندي مجرّب ؛⁽¹⁾

هنگامى كه در امور دينى و دنيوى به مشكلى بر خورد مى‌كردم ، به زيارت قبر شريف امام رضا عليه‌السلام مى‌رفتم و كنار آن قبر شريف دست به دعا بر مى‌داشتم ، خداوند مشكل مرا بر طرف ساخته و در مشكلات من گشايش حاصل مى‌شد ، آثار و بركاتى كه از متوسّل شدن به اين امام مشاهده كردم ، باعث شد تا توسّل به اين امام برايم به صورت يك عادت در آمده و در تمامى مشكلات خود به زيارت آن بارگاه رفته و امام رضا عليه‌السلام را واسطه قرار دهم ؛ چرا كه استجابت دعا در آن مكان براى من به تجربه ثابت گرديد .

19 . توسّل حاكم نيشابورى شافعى به قبر امام رضا عليه‌السلام ، او مى‌گويد :

مدت‌ها گرفتار پا درد بودم به گونه‌اى كه با سختى و مشقّت حركت مى‌كردم ، با همين وضعيت به زيارت قبر امام رضا عليه‌السلام رفتم و شب را آنجا ماندم ، صبح روز بعد هيچ اثرى از درد پايم نبود و به سلامت به نيشابور باز گشتم .⁽²⁾

و ده‌ها مورد ديگر - اگر نگوييم صدها مورد - فلاحظ كتب القوم حتّى تجد صحّة ما ذكرناه .

امّا توسّل به پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و اوصياء و صالحان در زمان حيات آنان ، پس از مسلّمات و متواترات است . مثل :

ص: 455

1) . جوينى شافعى ، فرائد السّمطين في فضائل المرتضى و البتول و السّبطين و الأئمّة من ذرّيتهم عليهم‌السلام : 2 / 165 - 166 ، سمط دوّم ، باب 42 حديث 483 .

2) . همان ، حديث 485 و حديث 484 و حديث 481 .

20 . متوسّل شدن شخص نابينا به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و امر كردن رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم به آن مرد كه وضو بگيرد و بگويد :

أللّهمّ إنّي أسألك و أتوجّه إليك بنبيّك محمّد نبيّ الرّحمة ، يا محمّد ! إنّي توجّهتُ بك إلى ربّي في حاجتي هذه لتقضي لي ، أللّهمّ فشفّعه فيّ .⁽¹⁾

فرد نابينا پس از گرفتن وضو و گفتن جملات ذكر شده به بركت دعاى پيامبر اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم سلامتى و بينايى خود را به دست آورد .

21 . متوسّل شدن عمر بن خطاب ، در وقت قحطى و خشك‌سالى به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و عباس عموى پيامبر و مى‌گفت :

أللّهمّ ! إنّا كنّا نتوسّل إليك بنبيّنا إذا قُحطنا فتسقينا و إنّا نتوسّل إليك بعمّ نبيّنا فاسقنا ؛⁽²⁾

خدايا ! وقتى قحطى مى‌شد ما به وسيله پيامبر به تو توسّل مى‌جستيم و باران بر ما مى‌فرستادى ، و ( الآن ) به وسيله عموى پيامبرمان به تو توسّل مى‌جوييم پس باران رحمتت را بر ما نازل كن.

لحظاتى بعد باران شروع به باريدن كرد .

ص: 456

1) . ترمذى ، الجامع الصحيح معروف به سنن ترمذى : 5 / 49 ، كتاب الدعوات ، باب 119 حديث 3578 ، و ابن ماجه ، سنن ابن ماجه : 1 / 441 ، كتاب إقامة الصلاة و السنّة فيها ، باب 189 ، ما جاء في صلاة الحاجة ، حديث 1385 ، و احمد بن حنبل ، المسند : 4 / 138 ، حديث عثمان بن حنيف ، و حاكم نيشابورى شافعى ، المستدرك على الصحيحين : 1 / 458 ، كتاب صلاة التطوّع ، حديث 1180 / 30 و ص 700 كتاب الدعاء و التكبير و التهليل و التسبيح و الذكر ، حديث 1909 / 109 .

2) . بخارى در صحيح البخارى : 1 / 179 كتاب الجمعة ، أبواب الاستسقاء ، باب سؤال النّاس الإمام الاستسقاء إذا قحطوا ، و ابن سعد در الطبقات الكبرى : 4 / 28 - 29 ، الطبقة الثانية من المهاجرين و الأنصار ، شرح حال عباس بن عبد المطلب ، و بيهقى شافعى ، السّنن الكبرى : 5 / 168 - 169 ، كتاب صلاة الاستسقاء ، باب الاستسقاء بمن ترجى بركة دعائه ، حديث 6522 ، ابن حجر عسقلانى شافعى ، فتح البارى بشرح صحيح البخارى : 2 / 574 ، كتاب الاستسقاء باب سؤال النّاس الإمام الاستسقاء إذا قحطوا ، و ابن كثير دمشقى سلفى ، البداية و النهاية : 7 / 94 حوادث 18 هجرى قمرى .

22 . متوسّل شدن عبدالمطلب در قحطى و خشك‌سالىِ مكه ، به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در

دوران كودكى آن حضرت . عبدالمطّلب جدّ رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم قنداقه پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را

روى دست گرفت و مقابل كعبه ايستاد و عرض كرد :

يا ربّ ! بحقّ هذا الغلام و رماه ثانيا و ثالثا ... . و كان يقول : بحقّ هذا الغلام ، اسقنا غيثا مغيثا دائما هاطلاً فلم يلبث ساعة ان طبق السّحاب وجه السّماء و أمطر حتّى خافوا على المسجد . و أنشد أبوطالب ذلك الشعر اللامي الّذي منه :

و أبيض يستسقى الغمام بوجهه ***ثمال اليتامى عصمة للأرامل⁽¹⁾

خدايا ! به حق اين نوزاد ، باران رحمتت را همواره بر ما نازل فرما . لحظاتى بعدابرها آسمان مكه را پوشانده و باران شديدى باريد ، بارش باران به حدى شديد و زياد بود كه اهالى مكه از جارى شدن سيل و خرابى خانه خدا به وحشت افتادند . پس از متوسّل شدن عبدالمطّلب به پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم و نازل شدن باران ، بزرگان قريش وجود چنين فرزند با بركتى را به عبدالمطّلب تبريك گفتند . ابوطالب عموى پيامبر هم شعر ذكر شده را در مورد همين ماجرا گفته است .

بخارى و مسلم در صحاح‌شان روايات متعدّدى از متوسّل شدن اهالى مدينه منوّره براى طلب باران به پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم در زمان حيات آن حضرت را نقل كرده‌اند .⁽²⁾

صلاة الاستسقاء .

ص: 457

1) . شهرستانى ، الملل و النحل : 2 / 249 ، الباب الثاني ، المحصلة من العرب ، 1 ، علومهم . ابن سعد ، الطبقات الكبرى : 1 / 89 - 90 ، شرح حال عبدالمطلب ، و طبرانى ، المعجم الكبير : 24 / 259 - 260 ، احاديث رقيقه ، حديث 661 ، و ابن عساكر دمشقى شافعى ، تاريخ دمشق الكبير : 60 / 140 ، شرح حال مخرمه بن نوفل ، ش 7426 ، و ابن حجر عسقلانى شافعى ، الإصابة في تمييز الصحابة : 4 / 303 ، شرح حال رقيقه بنت أبي صيفي ، ش 425 ، و هيثمى ، مجمع الزوائد و منبع الفوائد : 8 / 219 ، كتاب علامات النبوّة ، باب في كرامة أصله . و ابن ابي الحديد معتزلى شافعى ، شرح نهج البلاغة : 7 / 270 - 271 ، ذيل خطبه 114 ، أخبار و أحاديث في الإستسقاء ، و علامه مجلسى رحمه‌الله ، بحار الأنوار : 15 / 403 .

2) . صحيح بخارى : 1 / 178 - 182 ، كتاب الجمعة ، أبواب الإستسقاء ، و صحيح مسلم : 1 / 347 - 349 ، كتاب

تاج الدين سبكى كه از علماى عامه است ، توسّل و استغاثه به رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم را امرى نيكو و پسنديده دانسته و با گمراه و جاهل و بدعت‌گذار دانستن ابن تيميّه مى‌نويسد :

توسّل و استغاثه به خداوند با واسطه قرار دادن رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم امرى پسنديده و نيكو است ، و احدى از گذشته‌گان و بعدى‌ها آن را انكار نكردند ، تا اين‌كه زمان ابن تيميّه⁽¹⁾رسيد ، و او اين امور را انكار كرده و از راه راست منحرف شده و بدعتى را كه احدى از علماء نگفته بود ، بنا گذاشته است .⁽²⁾

لازم به تذكّر است كه انسان ، گاهى مستقيما به خداوند متوسّل مى‌شود و فضل و رحمت او را واسطه قرار مى‌دهد ، و گاهى به انبياء و اوصياء و صلحاء متوسّل مى‌شود و آنان را واسطه قرار مى‌دهد ، و گاهى اوقات به اعمال صالح خود متوسّل مى‌شود ، مانند جريان : گرفتار شدن سه نفر در درون غار و متوسّل شدن‌شان به بهترين و خالص‌ترين عملى كه براى خداوند انجام دادند ، و كنار رفتن سنگ ، و باز شدنِ درِ غار ، چنان‌كه در مصادر عامّه نيز ذكر شده است .⁽³⁾

گاهى اوقات انسان‌هاى مريض و ضعيف و بلكه حيوانات ، واسطه رحمت الهى مى‌شوند . چنان‌كه در بعضى از روايات از رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم نقل شده است .⁽⁴⁾

ص: 458

1) . متوفّاى 728 هجرى قمرى .

2) . آلوسى ، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السّبع المثاني : 6 / 404 ، ذيل تفسير آيه 35 ، سوره مائدة .

3) . احمد بن حنبل ، المسند : 12 / 116 ، مسند عبد اللّه بن عمر . أبوداود سجستانى ، سنن أبي داود : 3 / 256 ، كتاب البيوع ، باب في الرّجل يتجر في مال الرجل بغير إذنه ، حديث 3387 ، طبراني ، المعجم الكبير : 12 / 235 ، شرح حال و روايات عبداللّه بن عمر ، حديث 13188 . « عن ابن عمر قال : قال رسول‌اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم : من استطاع منكم أن يكون مثل صاحب فرق الأرز فليكن مثله ، قالوا : يا رسول‌اللّه ! و ما صاحب فرق الأرز ؟ قال : خرج ثلاثة فغيمت عليهم السماء فدخلوا غاراً فجاءت صخرة من أعلى الجبل حتّى طبقت الباب عليهم ، فعالجوها ، فلم يستطيعوها ، فقال بعضهم لبعض : لقد وقعتم فى أمر عظيم ، فليدع كلّ رجل بأحسن ما عمل لعلّ اللّه تعالى أن ينجينا من هذا . فقال احدهم : اللهمّ إنّك تعلم أنّه كان لى ابوان شيخان كبيران ... ».

4) . احمد بن حنبل ، المسند : 1 / 173 ، مسند سعد بن مالك معروف به سعد بن ابى وقاص . حديث : « هل تنصرون و ترزقون إلا بضعفائكم ».

و چنان كه ماجراى حضرت سليمان عليه‌السلام و مورچه هم از اين موارد است .⁽¹⁾

پس با مراجعه به آيات و روايات و سيره صحابه و تابعين و علماء و جميع مسلمين در طول تاريخ خصوصا قرون اوّل اسلام ، فساد افكار وهابيان روشن‌تر مى‌شود و مقتضاى نظر اين فرقه اين است كه همه مسلمانان را - از صدر اسلام تا به امروز - مشرك به شرك اكبر بدانيم .

غرض ما در اين‌جا فقط اشاره‌اى به اين دو بحث ( تبرّك و توسّل ) بود ، و بر محقّق متتبّع است كه براى اطلاع و شناخت مباحث : شفاعت ، استغاثه ، زيارت قبور ، رفتن زنان به زيارت قبور ، نماز گزاردن و دعا كردن در كنار قبر رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم ، تعمير قبور و ساخت گنبد ، روشن كردن چراغ بر روى قبرها ، سوگند به غير خدا ، برگزارى جشن‌ها ، مجالس بكاء و اقامه عزاء ... . به كتب فراوانى كه علماى اماميّه در اين رابطه نوشته‌اند ، مراجعه كند تا بر مخالفت فرقه ضاله وهّابيّت با ضروريات اسلام و مسلمين و مسلّمات قرآن و سنّت ، بيشتر واقف شود .

و سخن آخر اينكه ...

اين كمترين ( يعنى پست‌تر از خاكِ نعلِ اسبِ قنبر ، غلام اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه خاك پاى مواليان آن حضرت را سرمه چشم خود مى‌كند ) مى‌گويد : اعتقاد ما شيعيان همان است كه امام صادق عليه‌السلام در نيايش روز غدير بيان نمود :

اللهمّ إنّا نُشْهدك أنّا نَدين بما دان به محمّد وآل محمّد صلّى اللّه عليه و عليهم و قَوْلنا ما قالوا و دينُنا ما دانوا به . ما قالوا به قلنا

ص: 459

1) . حضرت سليمان عليه‌السلام با عدّه‌اى براى خواندن نماز باران به سوى صحرا رفتند ، ديد مورچه‌اى از خداوند طلب باران مى‌كند ، حضرت سليمان عليه‌السلام فرمود : برگرديد ، به خاطر دعاى مورچه باران خواهد آمد ، و لازم نيست نماز باران بخوانيم . نووى شافعى از علماى عامّه است ، با استناد به اين ماجرا ، معتقد است كه در نماز استسقاء مستحب است نماز گذاران ، حيوانات را نيز همراه خود ببرند . نووى ، المجموع : 5 / 66 ، كتاب الصلاة ، باب صلاة الإستسقاء

و ما دانوا به دِنّا و ما أنكروا أنكرنا و مَن والَوا والينا و مَن عادوا عادَينا و مَن لَعَنوا لعنّا و مَن تبرّؤوا منه تَبرّأنا منه و مَن تَرحّموا عليه تَرحّمنا عليه ؛⁽¹⁾

خدايا ، تو را شاهد مى‌گيريم كه ما به آنچه محمّد و آل محمّد به آن ايمان آورده و اقرار كرده‌اند ، ايمان و اقرار داريم . سخن ما همانند سخن آن‌ها و دين و عقيده ما ، همان عقيده آن‌هاست . آنچه آن‌ها به آن اعتقاد و ايمان و اقرار دارند ، ما نيز اعتقاد و ايمان و اقرار داريم و هر چه را انكار كنند ، ما نيز انكار مى‌كنيم . هر كه را آن‌ها دوست بدارند ، دوست داريم و با هر كه آن‌ها دشمنى كنند ، دشمنى مى‌كنيم و هر كس را لعنت كنند ، ما هم لعنت مى‌كنيم و از هر كس بيزارى بجويند ، ما هم از او بيزارى مى‌جوييم و بر هر كس ترحّم كنند و رحمت فرستند ، ما هم بر او ترحّم مى‌نماييم و رحمت مى‌فرستيم .

آرى ، ما شيعيان در كارها و سخنان خويش بايد تابع و پيرو اهل‌بيت عليهم‌السلام باشيم چنان كه - در حديث صحيح السند - امام باقر عليه‌السلام فرمود :

أما لو أنّ رجلاً قام ليله وصام نهاره وتصدّق بجميع ماله وحجّ جميع دهره ولم يعرف ولاية وليّ اللّه فيواليه ويكون جميع أعماله بدلالته إليه ما كان له على اللّه حقّ في ثوابه ولا كان من أهل الإيمان ؛⁽²⁾

اگر كسى در شب‌هاى عمر خود به نماز ايستد و روزهايش را روزه بدارد و تمام اموالش را صدقه دهد و در تمام سال‌هاى عمر خود حج به‌جا آورد ، ولى به ولايت ولىّ خدا معرفت نداشته باشد تا در نتيجه آن معرفت ، از او پيروى كند و تمام اعمالش را با راهنمايى او انجام دهد ، چنين كسى را در ثواب الهى بهره‌اى نيست و از اهل ايمان هم نخواهد بود .

ص: 460

1) . اقبال الاعمال : 473 .

2) . اصول كافي 2 / 19 حديث 5 ، محاسن 1 / 287 حديث430 ، تفسير العيّاشيّ 1 / 259 حديث202 ، بحارالأنوار 23 / 294 حديث33 و65 / 333 حديث10 .

ملتمسانه به ولى‌نعمت خويش مى‌گويم :

يا مولاي يا أميرالمؤمنين ! يا أمين اللّه يا وليّ اللّه !

إنّ بيني و بين اللّه عزّ و جلّ ذنوبا قد أثقلت ظهري ، فبحقّ من ائتمنك على سرّه و استرعاك أمر خلقه و قرن طاعتك بطاعته ، كن لي إلى اللّه شفيعا و من النّار مجيرا و على الدّهر ظهيرا ، و صلّى اللّه على محمد و آله الطّاهرين و لعنة اللّه على أعدائهم ، ما كانت دركات الجحيم معدّة لشدائد العقوبات واللعن على أعداء الدين ، معدودة من أفضل العبادات .

و لنعم من قال :

يا كثير العفو عمّ-***ن كثر الذنب لديه

جاءك المذنب يرجوا ال-***صفح عن جرم يديه

أنا ضيف و جزاء ال-***ضّيف إحسان إليه

و من قال :

لو أنّ عبدا أتى بالصالحات غدا ***و ودّ كلّ نبي مرسل و ولىّ

و صام ما صام صوّام بلا ضجر***و قام ما قام قوّام بلا ملل

و حجّ ما حجّ من فرض و من سنن***و طاف ما طاف حاف غير منتعل

و طار في الجوّ لا يأوي إلى أحد***و غاص في البحر مأمونا من البلل

يكسو اليتامى من الديباج كلّهم ***و يطعم الجائعين البرّ بالعسل

و عاش في النّاس آلافا مؤلّفة***عار من الذنب معصوم من الزّلل

ما كان في الحشر عند اللّه منتفعا ***إلاّ بحبّ أمير المؤمنين علىّ

و قال :

كثر الشك و الخلاف فكلّ ***يدّعي الفوز بالصراط السويّ

فاعتصامي بلا إله سواه***ثمّ حبّي لأحمد و عليّ

فاز كلب بحبّ أصحاب كهف***كيف أشقى بحبّ آل النبيّ

ص: 461

و قال :

ولايتي لأمير النّحل تكفيني ***عند الممات و تغسيلي و تكفيني

و طينتي عجنت من قبل تكويني ***بحبّ حيدر كيف النّار تكويني

و قال :

سوّدتُ صحيفة أعمالي ***و وكلتُ الأمر إلى حيدر

يا من قد أنكر من آيات***أبي حسن ما لا ينكر

إن كنتَ لجهلك بالأيّام***جحدت مقام أبي شُبّر

فاسأل بدرا و اسأل اُحدا ***و سل الأحزاب و سل خيبر

قاسوك أباحسن بسواك ***وهل ساووا نعلي قنبر ؟

و قال :

لا تلمّني في ترك مدح علي***أنا أدري بالأمر منك و أخبر

إنّ أهل السّماء والأرض في العجز***سواء عن حصر أوصاف قنبر

و فى الختام - شُكرا من الوالدين ؛ فإنّ لهما علىّ حقوقا عظيمة - نقول :

لا عذّب اللّه اُمّى أنّها شربتْ ***حبَّ الوصىّ و غذتنيه باللبن

قد كان لى والد يهوى اباحسن***فصرت من ذى و ذا أهوى اباحسن

يقول العبد الجانى و الأسير الفانى و العاصى المفتقر إلى رحمة ربّه الكريم مؤلّف هذا الكتاب جعله اللّه من اولى الألباب و وفّقه لترويج الحق و الصواب ، أرجو ممّن نظر فيه أن لا يؤاخذنى بما يجد فيه من الخطأ و الخطل و النسيان ، و يدعو لى و لآبائى و لمشايخى و أسلافى بالرحمة و الغفران . و الحمدللّه ربّ العالمين كثيراً كما هو أهله و على كلّ حال و على كلّ نعمة كانت أو هى كائنة . و صلّى اللّه على سيّدنا و نبيّنا محمّد و أهل بيته الطاهرين المعصومين - صلوات اللّه عليهم أجمعين - لا سيّما اوّلهم مولانا اميرالمؤمنين و سيّد الوصيّين و خاتمهم صاحب العصر و الزمان ، بقيّة اللّه الأعظم ، مولانا ، الحجّة الثانى عشر و القائم المنتظر المهدىّ ، الغائب عن الابصار و الحاضر

ص: 462

1) . تجديد نظر دوباره - در تارخ 2 ذى‌القعده 1437 هجرى قمرى برابر با 17 مرداد ماه 1395 هجرى شمسى در منطقه كوهستانى گريوده از مناطق شمال ، ساعت تقريبا 12 شب - به پايان رسيد . « و للّه الحمد و الشكر »

مشخصات کتاب

اشاره

فهرست مطالب

فصل سوم : مطاعن غاصبين خلافت

اشاره

مقدّمه

باب اول : مطاعن ابوبكر بن ابى‌قحافه

طعن اول : تخلّف از لشكر اُسامه

طعن دوم : عزل از ابلاغ آيات سوره برائت

طعن سوم : غصب خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

طعن چهارم : غصب فدك

اشاره

دلايلى بر كفر غاصب فدك

شيعه مى‌پرسد ...

دفن شدن در مكان غصبى !

عمر از عايشه اجازه دفن در خانه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گرفت ! !

توجيه واقعه جابر از طرف علماى عامه :

بيت‌المال يا هدايايى براى عايشه و حفصه ؟ !

طعن پنجم : اعتراف عمر به عدم صلاحيت ابوبكر

طعن ششم : اقاله ابوبكر از خلافت

اشاره

« اقيلونى » دليلى بر عدم وجود نص !

پشيمانى، دليل عدم استحقاق

طعن هفتم : تسلّط شيطان بر ابوبكر

طعن هشتم : آتش زدن خانه وحى

اشاره

احراق بيت در منابع شيعى

طعن نهم : تعيين خليفه براى خود !

طعن دهم : جهل خليفه

اشاره

جهل ابوبكر به معناى « أب »

تحريف بخارى

علّت منع خلفاء از نقل حديث

جهل ابوبكر و عمر به معناى « كلاله »

تعداد روايات منقول از خليفه !

جهل ابوبكر و عمر به ميراث جدّه

طعن يازدهم : قتل مالك بن نويره

اشاره

1 . رضايت بر قتل و غارت مسلمين

توجيه قتل مالك بن نويره !

2 . تضييع حدود الهى

باب دوم : مطاعن عمر بن خطاب

اشاره

طعن اوّل : حديث دوات و قلم ( رزيّة يوم الخميس )

اشاره

مكتوب پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم چه بود؟

طعن دوّم :انكار شهادت رسول‌خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم

طعن سوّم : تحريم متعه حج و متعه نساء

اشاره

فتاواى عجيب !

طعن چهارم : عدم اجراى حدّ بر مغيره

طعن پنجم : انكار حكم تيمّم

طعن ششم : جهل به حكم مهريه زنان

طعن هفتم : سنگسار زن حامله

طعن هشتم : نماز تراويح

طعن نهم : ماجراى شورا

طعن دهم : حسرت در وقت احتضار

طعن يازدهم : تغيير مقام ابراهيم عليه‌السلام

طعن دوازدهم : سه طلاق در مجلس واحد

طعن سيزدهم : نهى از منكر كردن خليفه

طعن چهاردهم : تقسيم ناعادلانه بيت المال

طعن پانزدهم : منع خمس اهل‌بيت عليهم‌السلام

اشاره

مطاعن خليفه دوّم از بيان اميرالمؤمنين عليه‌السلام

باب سوم : مطاعن عثمان بن عفان

اشاره

طعن اول : مسلط كردن كافران و فاسقان بر مسلمانان

طعن دوّم : باز گرداندن طريد رسول اللّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به مدينه

طعن سوّم : شكنجه و تبعيد ابوذر

طعن چهارم : قتل ابن مسعود

طعن پنجم : ضرب و شتم عمّار

طعن ششم : حيف و ميل كردن بيت المال

طعن هفتم : اجتماع صحابه بر قتل عثمان

طعن هشتم : گواهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام بر فسق عثمان

طعن نهم : عدم تجهيز جنازه عثمان توسط مردم

باب چهارم : مطاعن عايشه بنت ابى‌بكر

اشاره

طعن اوّل : مركز فتنه و كفر خانه عايشه است !

طعن دوّم : قذف ماريه قبطيّه

طعن سوم : خيانت و آزار پيامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وسلم