تفسیر راهنما جلد 19

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ صف آیۀ 1 تا 14

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره الصف (61): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (1)

1 آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، خدا را تنزیه می‌کنند و اوست که عزّتمند و حکیم است.

1- ساحت خداوند، منزّه و مبرّا از هر عیب و نقص است.

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

«تسبیح»(مصدر «سَبَّحَ» ) به معنای تنزیه و مبرّا کردن از نقص و کاستی است.

2- تمامی موجوداتِ جهان آفرینش، تسبیح‌گوی خدا هستند.

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

3- موجودات هستی، نمودی روشن بر منزّه بودن خداوند از هر نقص و کاستی

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که مراد از تسبیح در آیۀ شریفه، تسبیح تکوینی باشد. بر این مبنا معنای آیه، بیانگر این حقیقت خواهد بود که وجود هر موجودی، نشانی گویا بر منزّه بودن خداوند است.

4- معرفت و شناخت خداوند، سرشته در ذات همۀ موجودات آسمان‌ها و زمین

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- همۀ موجودات هستی دارای شعور و نطق

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این نکته است که مراد از تسبیح در آیۀ شریفه، تسبیح نطقی باشد؛ نه تسبیح تکوینی.

6- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد است.

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

7- خداوند، پیروزمند شکست‌ناپذیر و سنجیده‌کار است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

8- عزت و حکمت، تنها از آنِ خداوند است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

مسند در «هُوَ الْعَزِیزُ ...» همراه با الف و لام جنس و مفید حصر است؛ یعنی،«ما العزیز إلّاهو و ما الحکیم إلّا هو».

9- درک عزت و حکمت مطلق خداوند، برانگیزانندۀ موجودات هستی به تسبیح و تنزیه او

سَبَّحَ لِلّٰهِ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

جملۀ «وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» بیانگر دلیل تسبیح‌گویی مخلوقات است؛ یعنی، آنها بدان جهت خداوند را تسبیح می‌گویند که او را عزیز و حکیم می‌یابند.

10- جهان آفرینش، جلوۀ عزت و حکمت همه جانبۀ خداوند

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

11- مطالعه در موجودات هستی، راهنمای انسان به شناخت خدا و عزّت و حکمت او

سَبَّحَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

12- «عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ بسمله؛ تسبیح؛ تنزیه؛ جهان؛ حکیم/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ شعور؛ صف/سوره؛ عزیز/اسما و صفات؛ فطرت؛ هدایت

[سوره الصف (61): آیه 2]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ (2)

2

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی را می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟

1- انسان مؤمن، باید به آنچه می‌گوید عمل کند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

2- مدعیان بدون عمل، شایستۀ نکوهش در بینش الهی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

3- وجود برخی از مدعیان بی‌عمل، در میان مسلمانان صدراسلام

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

خطاب «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» قطعاً متوجه همۀ مؤمنان صدراسلام نیست؛ بلکه ناظر به برخی از آنان است که نوعی ضعف در ایمانشان وجود داشت. خداوند در این آیه یادآوری می‌کند که ایمان واقعی، با ادعاهای بدون عمل سازگاری ندارد.

4- ایمان راستین و قوی، ناسازگار با گفتارهای فاقد پشتوانۀ عملی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

5- خداوند، آن دسته از مؤمنان صدراسلام را که به گفته‌های خود عمل نمی‌کردند، مورد سرزنش و نکوهش قرار داد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

6- «عن رسول‌اللّه(ص) قال: ...یابن‌مسعود:

لاتکن ممّن یشدّد علی الناس و یخفّف عن نفسه، یقول اللّه تعالی «لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ» ؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: ... ای پسر مسعود! از کسانی مباش که [کار را] بر مردم سخت می‌گیرند و بر خود آسان. خدای تعالی می‌فرماید: لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ» .

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ امت؛ ایمان؛ تکلیف؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ عمل؛ مسلمانان؛ ملامت

[سوره الصف (61): آیه 3]

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اَللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ (3)

3

نزد خدا سخت مبغوض است که چیزی را بگویید که انجام نمی‌دهید.

1- گفتارهای بدون عمل، بس ناپسند و مبغوض خداوند

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

«مقت»، به معنای بغض و کینۀ شدید است.

2- لزوم پرهیز أکید انسان مؤمن، از گفتن چیزی که قصد انجام دادن آن را ندارد و یا نمی‌تواند آن را انجام دهد.

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

3- مدعیان بی‌عمل، مبغوض خداوند و بی‌بهره از لطف و مهر او

کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

4- لزوم تلاش مؤمنان برای جلب خشنودی خداوند و اجتناب از عوامل برانگیزانندۀ خشم او

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ

5- «عن هِشام بن سالم قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: عِدةُ المؤمن أخاه نذرٌ لا کفّارةَ له فمن أخلف فَبِخُلْفِ اللّه بَدأ و لمَقْته تعرّض و ذلک قوله: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ . کَبُرَ مَقْتاً

عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ» ؛ ⁽¹⁾

هشام‌بن‌سالم گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود:

وعدۀ مؤمن به برادر مؤمنش، نذری است که کفّاره ندارد.

[ولی] کسی که خلف وعده کند، نخست با خدا خلف وعده کرده و خود را در معرض خشم او قرار داده است و این، سخن خداوند است که فرمود: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ . کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ أَنْ تَقُولُوا مٰا لاٰ تَفْعَلُونَ» .

کلیدواژه‌ها:

رضای خدا؛ سخن؛ غضب؛ ملامت؛ وعده

[سوره الصف (61): آیه 4]

إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ (4)

4

به راستی خدا دوست دارد کسانی را که صف در صف - چنان‌که گویی بنایی ریخته شده از سُرب‌اند - در راه او پیکار می‌کنند.

1- مجاهدان راه خداوند، محبوبان او هستند.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

2- جهاد و پیکار در راه خداوند، مایۀ جلب محبت و مهر او

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

3- لزوم تلاش انسان مؤمن، برای جلب رضا و محبت خداوند

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

4- محبت خداوند (دوست داشتن او، انسان را) برترین ارزش‌ها است.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

5- تشویق و ترغیب مؤمنان صدراسلام از سوی خداوند، به جهاد و پیکار در راه او

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

6- ارزش جهاد به این است که در راه خدا و جلب رضای او باشد و نه دستیابی به منافع مادی.

اَلَّذِینَ یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ

قید «فِی سَبِیلِهِ» می‌رساند که انگیزۀ کسی که در جهاد شرکت می‌کند، تنها باید برای اعتلا بخشیدن به دین خدا بوده و از انگیزه‌های مادی (مانند غنیمت و ...) مبرّا باشد.

7- مؤمنان در نبرد با دشمنان، باید منظم، سازمان‌یافته و همچون بنایی ریخته شده

از سرب، استوار و نفوذناپذیر باشند.

یُقٰاتِلُونَ ... صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ

«مَرْصُوصٌ» از ریشۀ «رصاص» (سرب) مشتق است. «بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ» ؛ یعنی، بنایی که با سرب استوار و محکم شده است.

8- کسانی که شعار جهاد سر می‌دهند ولی در عرصۀ پیکار یا شرکت نمی‌کنند و یا در صورت شرکت کردن از خود سستی نشان می‌دهند و استقامت نمی‌کنند، مورد خشم شدید خداوند هستند.

لِمَ تَقُولُونَ ... کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّٰهِ ... إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ ... کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ

آیات پیشین - که در مقام سرزنش مدعیان بدون عمل بود - تمهیدی برای بیان موضوع جهاد است؛ چرا که صحنۀ جنگ، محل لغزش قدم‌ها و آشکار شدن مدعیان از مؤمنان حقیقی است.

9- لزوم پرهیز از ضعف و سستی، در میدان مبارزه و جهاد

یُقٰاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیٰانٌ مَرْصُوصٌ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ استقامت؛ اللّه؛ ایمان؛ تشبیهات؛ جهاد؛ رضای خدا؛ سبیل اللّه؛ سخن؛ سرب؛ سستی؛ محبت؛ مسلمانان؛ مغضوبان؛ ملامت

[سوره الصف (61): آیه 5]

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اَللّٰهِ إِلَیْکُمْ فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اَللّٰهُ قُلُوبَهُمْ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (5)

5

و [یاد کن] زمانی را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من، چرا مرا آزار می‌دهید با این‌که می‌دانید من فرستادۀ خدابه سوی شما هستم؟ پس هنگامی که منحرف شدند، خدا [با سلب توفیق از آنان] دل‌هایشان را منحرف ساخت؛ و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند.

1- داستان گفت‌وگوی موسی(ع) با قوم خود و آزارهای آنان نسبت به آن حضرت، دربردارندۀ درس‌های سازنده و عبرت‌آموز

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی

فرمان الهی به یاد کرد گفت‌وگوی موسی(ع) با قومش و ... ، نشانۀ مشتمل بودن آن بر درس‌های سازنده برای امت اسلام است. ضمناً باید توجه داشت که کلمۀ «إِذْ» در «إِذْ قٰالَ» ، مفعول

برای فعل محذوف (اذکر) است.

2- موسی(ع)، مورد اذیت و آزار مستمر قوم خویش

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ ... لِمَ تُؤْذُونَنِی

تعبیر «تُؤْذُونَنِی» به صیعۀ مضارع - به جای «آذیتمونی» - بیانگر آن است که موسی(ع) از سوی قومش، به صورت مکرر مورد اذیت و آزار قرار می‌گرفت.

3- بنی‌اسرائیل، به حقانیت موسی(ع) معرفت و آگاهی داشتند.

وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ

4- موسی(ع)، پیامبری مبعوث شده برای بنی‌اسرائیل

وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

5- بنی‌اسرائیل، به رغم آگاهی از رسالت الهی موسی(ع)، آن حضرت را مورد آزار قرار می‌دادند.

لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

6- علم و آگاهی، مسؤولیت‌آور است.

لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

برداشت یاد شده، با توجه به این است که موسی(ع) در نکوهش قوم خویش، به علم و آگاهی آنان استناد کرده است.

7- آزار دادن رسولان و برگزیدگان الهی، امری بس زشت و ناپسند

لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

8- بنی‌اسرائیل، به‌رغم اندرزهای موسی(ع)، از اذیت و آزار آن حضرت دست برنداشتند.

یٰا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی ... فَلَمّٰا زٰاغُوا

جملۀ «فَلَمّٰا زٰاغُوا» بیانگر آن است که بنی‌اسرائیل، به جای پذیرش نصیحت‌های موسی(ع)، بر اذیت‌های خویش نسبت به آن حضرت پای فشردند.

9- بنی‌اسرائیل، بر اثر پافشاری بر آزاررسانی به موسی(ع)، از راه راست منحرف شدند.

لِمَ تُؤْذُونَنِی ... فَلَمّٰا زٰاغُوا

«زیغ»به معنای میل و انحراف است.

10- آزاررسانی به پیامبران و برگزیدگان الهی، درپی‌دارندۀ انحراف از صراط مستقیم

لِمَ تُؤْذُونَنِی ... فَلَمّٰا زٰاغُوا

11- خداوند، دل‌های بنی‌اسرائیل را بر اثر انحراف آنان از حق، منحرف کرد.

فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ

12- قلب آدمی، دارای تمایل فطری به حق و حرکت در راه مستقیم است.

فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ

منحرف شدن قلب بر اثر گناه، موقوف بر آن است که پیش از آن متمایل به حق بوده و - به اصطلاح - مصداق «قلب سلیم» باشد.

13- عمل آدمی، موجب بروز تغییرات در قلب و فطرت او است.

فَلَمّٰا زٰاغُوا أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ

جملۀ «أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ» جواب «فَلَمّٰا زٰاغُوا» است؛ یعنی، تا کسانی خود منحرف نشوند، خداوند دل‌های آنان را منحرف نمی‌کند.

14- هدایت انسان‌ها، در دست خداوند است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

15- آزار رسانان به موسی(ع)، مردمانی فاسق بودند.

لِمَ تُؤْذُونَنِی ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

16- انسان‌های فاسق، دارای قلب‌های منحرف

أَزٰاغَ اللّٰهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

17- فاسقان، از هدایت الهی محروم‌اند.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

18- اذیت وآزار رسولان وبرگزیدگان الهی، مایۀ محروم شدن از هدایت او است.

لِمَ تُؤْذُونَنِی ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

19- خداوند، مسلمانانِ صدراسلام را به عواقب و پیامدهای آزاررسانی به پیامبراکرم(ص) هشدار داد.

وَ إِذْ قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

با توجه به این که خطاب در این آیات، متوجه مسلمانان است؛ به نظر می‌رسد یادآوری داستان موسی(ع) و اذیت‌های بنی اسرائیل نسبت به آن حضرت و پیامدهای ناگوار آن، هشداری به مسلمانان است.

20- ضعف و سستی برخی از مسلمانان صدراسلام در جنگ و جهاد، موجب آزار دیدن پیامبر(ص) گردید.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ... لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

سخن در آیات پیشین، دربارۀ کسانی است که شعار جهاد می‌دهند ولی از شرکت در صفوف مجاهدان سر باز می‌زنند و یا بر فرض شرکت، ضعف و سستی نشان می‌دهند. به نظر می‌رسد مطرح ساختن موضوع آزارهای یهود به موسی(ع)، برای بیان این نکته باشد که ضعف و سستی در جهاد و تخلف از فرمان‌های پیامبر(ص) در جهاد، موجبات آزار رسول خدا(ص) را فراهم کرده و همان عواقبی را در پی خواهد داشت که برای قوم موسی در پی داشت.

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ جهاد؛ حق؛ رسالت؛ روح؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ ضلالت؛ عبرت؛ علم؛ عمل؛ فسق؛ فطرت؛ قلب؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ موسی(ع)؛ موعظه؛ نبوت؛هدایت

[سوره الصف (61): آیه 6]

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اَللّٰهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ اَلتَّوْرٰاةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اِسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ (6)

6

و [یاد کن] زمانی را که عیسی پسر مریم گفت: ای بنی‌اسرائیل، به راستی من فرستادۀ خدا به سوی شما هستم، در حالی‌که تورات را که پیش از من بوده است تصدیق می‌کنم، و به پیامبری که پس از من می‌آید و نامش «أَحْمَدُ» است مژده می‌دهم. پس وقتی با دلایل روشن به سویشان آمد، گفتند: این سحری است آشکار.

1- عیسی(ع)، پسر مریم(ع) است.

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ

2- عیسی(ع)، پیامبری مبعوث شده برای بنی‌اسرائیل

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّٰهِ إِلَیْکُمْ

3- داستان رسالت عیسی(ع) و برخورد بنی‌اسرائیل با آن حضرت، دربردارندۀ درس‌های سازنده و عبرت‌آموز

وَ إِذْ قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

4- عیسی(ع)، تصدیق‌کنندۀ تورات

مُصَدِّقاً لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ

5- تورات، کتاب‌آسمانی پیش از عیسی(ع)

لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرٰاةِ

«لِمٰا بَیْنَ یَدَیَّ» ؛یعنی،کتابی‌که پیش از من نازل شده است.

6- بشارت مردم به بعثت پیامبراسلام در آینده، از سرفصل‌های مهم پیام و دعوت عیسی(ع)

وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ

ذکر موضوع بشارت به رسالت پیامبراکرم(ص) در دعوت عیسی(ع)، نشان از جایگاه مهم آن در برنامۀ حضرت عیسی(ع) دارد.

7- رسول‌اکرم(ص)، تنها پیامبر مبعوث شده بعد از عیسی(ع)

وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ

8- «أَحْمَدُ» ، نام پیامبر اسلام(ص) در بشارت عیسی(ع)

وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ

9- معجزات و دلایل روشن، پشتوانۀ رسالت عیسی(ع) بود.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

«بینه»(مفرد «بینات») به معنای دلیل روشن است و از مصادیق بینات، معجزات می‌باشد.

10- بنی‌اسرائیل، به‌رغم روشن بودن معجزات و دلایل حقانیت رسالت عیسی(ع)، آنها را نپذیرفتند.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ

11- بنی‌اسرائیل، معجزات و دلایل روشن عیسی(ع) را سحری آشکار خواندند.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

12- اتهام سحر و ساحری، از حربه‌های تبلیغاتی دشمنان عیسی(ع) علیه آن حضرت

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

13- رسالت پیامبراسلام(ص)، همراه با معجزات و دلایل روشن

یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

دربارۀ مرجع ضمیر در «جاء»دو احتمال وجود دارد.

1- ضمیر مزبور به عیسی(ع) بازمی‌گردد. برداشت‌های پیشین براساس این احتمال است. 2- ضمیربه کلمۀ «أَحْمَدُ» (ص) بازمی‌گردد. برداشت یاد شده و نیز برداشت‌های بعدی بر این احتمال استوار است.

14- بنی‌اسرائیل، به‌رغم در دست داشتن بشارت عیسی(ع)، در برابر رسول‌اکرم(ص) موضع‌گیری کرده و رسالت آن حضرت را نپذیرفتند.

وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ ... فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

15- بنی‌اسرائیل، معجزات و دلایل روشن رسول‌اکرم(ص) را سحری آشکار خواندند.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

16- متهم کردن رسول‌اکرم(ص) به سحر و ساحری، از حربه‌های تبلیغاتی بنی‌اسرائیل علیه آن حضرت

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ مُبِینٌ

17- «الحسن بن علی بن أبی طالب (ع )

قال : جاء نفر من الیهود إلی رسول الله فسأله أعلمهم : ... لأی شیء سمیت محمدا و أحمد ... ؟ فقال النبی (ص ): أما محمد فإنی محمود فی الأرض و أما أحمد فإنی محمود فی السماء ... ؛ ⁽¹⁾

امام حسن (ع ) فرمود: گروهی از یهودیان ، نزد رسول خدا(ص ) آمدند. پس عالم ترین ایشان از آن حضرت پرسید: ... برای چه محمد و احمد نامیده شدی ...؟ پیامبر(ص ) فرمود: اما محمد برای این است که در زمین ستایش شده ام و احمد برای این است که در آسمان ستایش گشته ام».

کلیدواژه‌ها:

احمد(ص)؛ افترا؛ اللّه؛ انبیاء؛ بشارت؛ بنی اسرائیل؛ تکذیب؛ تورات؛ دشمنی؛ سحر؛ سخن؛ عبرت؛ عیسی(ع)؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ مریم(س)؛ معجزه؛ نبوت

[سوره الصف (61): آیه 7]

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ اَلْکَذِبَ وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی اَلْإِسْلاٰمِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (7)

7

و ستمکارتر از آن کس که با وجود این‌که به اسلام دعوت می‌شود به خدا دروغ می‌بندد کیست؟ و خدا مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

1- افترا و دروغ بستن به خدا، بالاترین ظلم و بدترین گناه است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ

تقبیح افترا بر خداوند با تعبیر «أَظْلَمُ» (صیغۀ اسم تفضیل)، نشان از بزرگی گناه آن دارد.

2- سحر خواندن معجزات پیامبر(ص)، افترا بر خداوند است.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ

3- افترا زنندگان به خداوند، از ستمکارترین مردمان‌اند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ

4- ظلم، دارای درجات و مراتب شدت و ضعف

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ

5- دعوت کردن مردم به تسلیم شدن در برابر خداوند و دستورهای او، رسالت پیامبراکرم(ص)

وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ

«یُدْعیٰ» به صورت مجهول آمده است؛ چون، دعوت‌کننده (پیامبراکرم(ص)) معلوم می‌باشد. بنابراین، اصل جمله به شکل زیر است: «و الرسول یدعوه إلی الإسلام». گفتنی است که کلمۀ «اسلام» در لغت به معنای تسلیم و انقیاد است و دین خداوند بدین جهت اسلام نامیده شده که مردم را به اطاعت و انقیاد در برابر فرمان‌ها و دستورات الهی فرا می‌خواند.

6- «اسلام»، نام دین رسول‌اکرم(ص)

وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که کلمۀ «اسلام»در آیۀ شریفه، در معنای لغوی آن به کار نرفته باشد؛ بلکه مقصود از آن دین الهی پیامبر(ص) باشد.

7- کسانی‌که از پذیرش‌دعوت پیامبر(ص) خودداری ورزیده و آن حضرت را با داشتن معجزات و دلایل روشن، به سحر و ساحری متهم کردند، افترازنندگان به خدا و از ستمکارترین مردم‌اند.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ الْکَذِبَ

8- دعوت مردم از سوی پیامبر(ص) به تسلیم و انقیاد در برابر خداوند - و نه فراخوانی آنان به اطاعت خویش - نشانۀ حقانیت او است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ ... وَ هُوَ یُدْعیٰ إِلَی الْإِسْلاٰمِ

9- ظالمان، از هدایت الهی محروم‌اند.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

10- ظلم، موجب محرومیت آدمی از هدایت الهی است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

11- هدایت، به دست خداوند است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ امت؛ تسلیم؛ دروغ؛ رسالت؛ سحر؛ ظلم؛ کبیره؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الصف (61): آیه 8]

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اَللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ (8)

8

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند، و حال آن‌که خدا کامل‌کنندۀ نور خویش است، هر چند کافران خوش نداشته باشند.

1- اسلام و قرآن، نور الهی است.

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ

با توجه به آیۀ قبل، استفاده می‌شود که مراد از «نُورَ اللّٰهِ» قرآن و اسلام است.

2- هدف کافران از اتهام سحر به پیامبر(ص)، مبارزه با اسلام و خاموش کردن نور خدا بود.

فَلَمّٰا جٰاءَهُمْ ... قٰالُوا هٰذٰا سِحْرٌ ... یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ

3- پشتیبانی همه جانبه از دین اسلام و فروزان نگه داشتن نور آن، وعدۀ قطعی و حتمی خداوند

وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ

4- تلاش برای خاموش کردن نور اسلام، تلاشی مذبوحانه و بی‌فرجام است.

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ

5- تلاش‌های گستردۀ کافران علیه اسلام، به مثابۀ پفی ناچیز در مقابل نوری عظیم و درخشان

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

6- ارادۀ خداوند، بر گسترش اسلام و تعالیم قرآن در سراسر گیتی

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا ... وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ

7- هرگونه تدبیر و تلاش در راستای مبارزه با اسلام و قرآن، مغلوب ارادۀ خداوند و محکوم به شکست است.

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا ... وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ

8- قرآن و اسلام، کتاب و آیینی جاودان

وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ

9- کافران بنی‌اسرائیل، ناخرسند از گسترش اسلام و در تلاش برای نابودی آن

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ ... وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

با توجه به آیات پیشین، به دست می‌آید که مصادیق مورد نظر در «وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ» ، بنی‌اسرائیل می‌باشند.

10- رشد و شکوفایی اسلام، امری گران و ناگوار برای کافران

وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

11- مخالفت با اسلام و قرآن، کفر است.

یُرِیدُونَ ... وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

12- «عن عمّار بن موسی الساباطیّ عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سمعته و هو یقول:

لم‌تخل الأرض منذ کانت من حُجّة عالمٍ یُحیِی فیها ما یُمیتُون الحقّ ثمّ تلا هذه الآیة «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ» ؛ ⁽¹⁾

عمار ساباطی گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود:

زمین هیچ‌گاه از حجت آگاه خالی نبود؛ حجتی که زنده کند حقی را که در زمین میرانده‌اند. سپس این آیه را تلاوت فرمود:

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ ...» .

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ بنی اسرائیل؛ تشبیهات؛ خلافت الهی؛ دهان؛ سحر؛ شکست؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نور؛ وعده

[سوره الصف (61): آیه 9]

هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ (9)

9

اوست آن‌که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همۀ ادیان غالب گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.

1- حضرت محمّد(ص)، فرستادۀ خداوند است.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ

2- هدایت و راهنمایی انسان‌ها، مسؤولیتی الهی بر دوش پیامبر(ص)

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

3- رسول اکرم(ص)، پیام‌آور هدایت از جانب خداوند

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

«باء»در «بِالْهُدیٰ» به معنای «مع»است؛ یعنی، رسولش را به همراه هدایت فرستاد.

4- انسان، نیازمند هدایت از جانب خداوند

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

فرستاده شدن پیامبر(ص) برای هدایت، با این فرض می‌باشد که انسان، نیازمند هدایت از سوی خداوند است.

5- قرآن، کتاب هدایت است.

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

مقصود از «الهدی»قرآن کریم است، چرا که قرآن کتاب هدایت است و هدایت فلسفۀ نزول قرآن می‌باشد.

6- هدایت و راهنمایی‌های قرآن، به دور از هر کاستی و پیراسته از کمترین پیامد ناهنجار

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

مراد از «هدی»قرآن می‌باشد؛ تعبیر مصدر به جای اسم فاعل (هادی) اشاره به این حقیقت دارد که قرآن، محض هدایت است؛ یعنی، رهنمودهای قرآن مستلزم هیچ ضلالت و همراه با هیچ گمراهی و سر درگمی نیست.

7- اسلام، تنها دین حق و مورد قبول خداوند

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ ... وَ دِینِ الْحَقِّ

8- پیامبر(ص)، آورندۀ دین حق از سوی خداوند

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ

9- اسلام، حاوی معارف نظری و برنامۀ عملی است.

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ

«دِینِ» به معنای ملت، مذهب و سیره است. «دین حق»؛ یعنی، مذهب و مسلک درست و به دور از هرگونه نقص و کاستی.

با توجه به این که ظاهر عطف، تغایر معنای معطوف و معطوف علیه است، می‌توان گفت که مراد از «هدی»، معارف عقلی و نظری و مراد از «دین حق» قوانین و برنامه‌های عملی است.

10- تعلق ارادۀ الهی بر غلبه دادن دین اسلام بر دیگر ادیان، به‌رغم ناخرسندی مشرکان

أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

ضمیر مفعولی «لِیُظْهِرَهُ» می‌تواند به رسول و یا «دِینِ» برگردد.

در هر دو صورت، معنا یکی خواهد بود.

11- وجود مذاهب و ادیان گوناگون در جزیرةالعرب به هنگام بعثت پیامبر(ص)

لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ

12- مشرکان صدراسلام، اصلی‌ترین دشمن اسلام بودند.

لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

با این که غیر از مشرکان، پیروان ادیان دیگر نیز از پیشرفت اسلام ناخرسند بوده و با آن خصومت داشتند؛ اختصاص به ذکر یافتن مشرکان در آیۀ شریفه، نشان‌دهندۀ مطلب یاد شده است.

13- شرک ستیزی، از مشخصه‌های بارز و اصلی اسلام

لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

14- تاریخ آیندۀ بشر، شاهد شکست تمامی ادیان و پیروزی و حاکمیت دین اسلام خواهد بود.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ ... لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ انسان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ حق؛ دشمنی؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الصف (61): آیه 10]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ (10)

10

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آیا شما را به تجارتی که از عذابی دردناک نجاتتان می‌دهد راهنمایی کنم؟

1- ترغیب مسلمانان از سوی خداوند، به تجارتی سودمند و نجات‌بخش ازعذاب

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ

2- ایجاد انگیزه در مخاطب، با طرح پرسش و آن‌گاه بیان پاسخ آن، از روش‌های هدایتی قرآن

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ

جملۀ «هَلْ أَدُلُّکُمْ ...» طرح پرسش و «تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ» در آیۀ بعد بیان پاسخ آن است.

3- ایمان به تنهایی، موجب نجات از عذاب نمی‌شود.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ

4- نجات از عذاب، در گرو تلاش و کوشش در پرتو ارشادهای الهی است.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ

5- عذاب الهی، سخت دردناک است.

تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

ایمان؛ سؤال و جواب؛ عذاب؛ قرآن؛ مسلمانان؛ هدایت

[سوره الصف (61): آیه 11]

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (11)

11

به خدا و پیامبرش ایمان بیاورید، و در راه خدا با نیروی مالی و بدنی خود جهاد کنید. این برای شما بهتر است اگر بدانید.

1- ایمان، دارای مراتب و مراحل است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

معنای «آمَنُوا» در آیۀ قبل، با معنای «تُؤْمِنُونَ» در این آیه مسلّماً متفاوت است؛ و گرنه تحصیل حاصل خواهد بود.

بنابراین «آمَنُوا» ناظر به یک مرتبه از ایمان است و «تُؤْمِنُونَ» به مراتب دیگر آن اشاره دارد.

2- مؤمنان، باید بر ایمان خویش به خدا و رسول او پایدار باشند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

فعل مضارع «تُؤْمِنُونَ» افادۀ استمرار می‌کند و بیانگر آن است که ایمان‌های مقطعی و متزلزل، فاقد ارزش است.

3- ایمان‌های متزلزل و مقطعی، فاقد ارزش در پیشگاه خداوند

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

4- حضرت محمّد(ص)، رسول خدا و پیام‌آور از جانب او

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

5- لزوم جهاد پیوسته و مستمر در راه خداوند

وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

فعل مضارع «تُجٰاهِدُونَ» دلالت بر استمرار دارد.

6- ایمان پایدار به خدا و پیامبر(ص) و جهاد پیوسته و مستمر در راه خدا، تجارتی بس سودمند و بزرگ

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ تِجٰارَةٍ ... تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- ایمان استوار به خدا و رسول او و جهاد در راه خدا، رهایی‌بخش انسان از عذاب دردناک الهی

تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِیمٍ . تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

8- ارزش جهاد، به این است که در راه خدا و برای جلب رضای او باشد.

تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

قید «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ» بیانگر مطلب یاد شده است.

9- مؤمنان، موظف به‌جهاد با مال (کمک‌های اقتصادی و چشم‌پوشی از منافع مادی در راه دین)، همپای جهاد با جان

وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ

10- راه خدا و دین الهی، ارزشمندتر از جان و مال انسان‌ها است.

وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ

11- فریضۀ جهاد با مال و جان، در جهت تأمین مصالح خود مجاهدان است.

وَ تُجٰاهِدُونَ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

12- ظاهرنگری و سست‌اندیشی، مایۀ دلخوشی انسان به مظاهر زندگی دنیایی و بی‌توجهی به جهاد و مصالح نهفته در آن

وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

13- احکام و قوانین الهی، در جهت منافع و مصالح واقعی انسان‌ها است.

تُؤْمِنُونَ ... وَ تُجٰاهِدُونَ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

14- ناآگاهی انسان‌ها، نسبت به بعضی از مصالح و منافع واقعی خود

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

15- کسب ارزش‌های واقعی، در پرتو علم و شناخت میسّر است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

16- مجاهدت مستمر مؤمنان با مال و جان خویش، مجرای تحقق ارادۀ خداوند بر پیروزی جهانی اسلام

وَ اللّٰهُ مُتِمُّ نُورِهِ ... وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ...

وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خداوند، پس از بیان ارادۀ خویش مبنی بر غلبۀ اسلام بر سایر ادیان، مؤمنان را به جهاد با مال و جان خویش تشویق فرموده است.

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ ارزشها؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تجارت؛ جهاد؛ جهل؛ حُکم؛ خیر و شر؛ دنیا؛ دین؛رسالت؛ رضای خدا؛ سبیل اللّه؛ عذاب؛ علم؛ غفلت؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نبوت

[سوره الصف (61): آیه 12]

یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (12)

12

تا گناهانتان را بر شما ببخشاید، و شما را به باغ‌هایی درآورد که از زیر [درختان]آنها نهرها روان است، و در مسکن‌هایی دلپذیر، در بهشت‌های دایمی [جای دهد].

این است آن کامیابی بزرگ.

1- دستیابی به مغفرت الهی و ورود به باغ‌های بهشت، ره‌آورد پایداری بر ایمان به خدا و رسول و جهاد با مال و جان در راه خدا است.

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ تُجٰاهِدُونَ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ

2- بهشت، جایگاه انسان‌های پاک و تطهیرشدگان از گناه

یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ

ذکر جملۀ «یَغْفِرْ لَکُمْ ...» پیش از «یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ» ، بیانگر مطالب یاد شده است.

3- آمرزش گناه و حیات جاودان در

باغ‌های بهشت، تضمین شده از سوی خداوند، برای مؤمنان راستین و مجاهدان راه او

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ ...

وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً

4- باغ‌های بهشت، پوشیده از درختان

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جنة»؛ (جمع «جَنّٰاتٍ» ) به معنای باغ پوشیده از درخت است.

5- وجود نهرهای همواره جاری در باغ‌های بهشت

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

به کارگیری فعل مضارع (تجری)، بیانگر تداوم جریان نهرها در بهشت است.

6- بهره‌گیری قرآن از تمایلات طبیعی انسان به آب، بوستان و خانه‌های دلپذیر، در جهت گرایش دادن وی به ارزش‌های معنوی است.

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ ... وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً

از این که خداوند، گرایش‌های طبیعی انسان‌ها را وسیلۀ هدایت آنان و سوق دادن آنها به کسب ارزش‌ها قرار داده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

7- حیات انسان در آخرت، حیات مادی و جسمانی است؛ و نه صرفاً معنوی و روحانی.

وَ یُدْخِلْکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی ... وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً

بهره‌گیری از لذّت‌های مادی (چون باغ‌های پوشیده از درختان و خانه‌های دلپذیر در سرای آخرت) مستلزم وجود مادی و جسمانی انسان نیز می‌باشد.

8- وجود خانه‌های عالی و دلپذیر برای مؤمنان مجاهد در «جَنّٰاتِ عَدْنٍ»

وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ

«جَنّٰاتِ عَدْنٍ» ، می‌تواند اسم خاص باشد و غیر از «جَنّٰاتٍ تَجْرِی» به شمار آید، براشت یاد شده برگرفته از این احتمال است.

9- بهشت، دارای درجات و مراتب است.

جَنّٰاتٍ تَجْرِی ... فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ

از تمایز «جَنّٰاتٍ تَجْرِی» و «جَنّٰاتِ عَدْنٍ» ، می‌توان مطلب یاد شده را استفاده کرد.

10- دستیابی به غفران الهی و نعمت‌های جاودان بهشت، رستگاری بزرگ است.

یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ جنات عدن؛ جهاد؛ خلافت الهی؛ رستگاری؛ زندگی؛ گناه؛ مغفرت؛ نعمت؛نهر؛ هدایت

[سوره الصف (61): آیه 13]

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ وَ بَشِّرِ اَلْمُؤْمِنِینَ (13)

13

و [کامیابی] دیگری که آن را دوست می‌دارید، نصرتی [بزرگ] و فتحی نزدیک از جانب خداست. و به مؤمنان نوید ده.

1- فتح سنگرهای دشمن و پیروزی برق‌آسا برآنان، نیازمند نصرت و امدادهای الهی

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

2- با رسیدن نصرت الهی و امدادهای غیبی، پیروزی بر دشمن قطعی است.

نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

ذکر «فَتْحٌ قَرِیبٌ» پس از «نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ» بیانگر برداشت یاد شده است.

3- امدادهای الهی و پیروزی بر دشمن، وعدۀ قطعی خداوند به جبهۀ ایمان و مجاهدان راه او

یَغْفِرْ لَکُمْ ... وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

4- مسلمانان صدراسلام، مشتاق امدادهای الهی و غلبۀ سریع بر دشمن

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

5- ایمان به خدا و جهاد با مال و جان در راه او، مایۀ جلب نصرت الهی و شکست سریع جبهۀ دشمن

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ تُجٰاهِدُونَ ... وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا

6- مسلمانان صدراسلام، مشتاق فتح مکه و در انتظار نصرت و امدادهای الهی

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

آیۀ شریفه ناظر به فتح مکه و قریب‌الوقوع بودن آن است.

7- خداوند،مسلمانان صدراسلام را ازپیش، به فتح مکه و امدادهای خود وعده داد.

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

8- پیامبر(ص) مأمور ابلاغ بشارت خداوند (قریب‌الوقوع بودن فتح مکه)، به مسلمانان مشتاق و منتظر

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا ... وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ

9- توجه به عنصر امیدواری به پیروزی و نصرت الهی در تبلیغ، امری لازم و کارآمد

وَ أُخْریٰ تُحِبُّونَهٰا نَصْرٌ مِنَ اللّٰهِ وَ فَتْحٌ قَرِیبٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امداد غیبی؛ امید؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ تبلیغ؛ جهاد؛ دشمنی؛ رسالت؛ شکست؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکه؛ نصرت؛ وعده

[سوره الصف (61): آیه 14]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اَللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی اِبْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اَللّٰهِ قٰالَ اَلْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اَللّٰهِ فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ فَأَیَّدْنَا اَلَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ (14)

14

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، یاوران خدا باشید، همان‌گونه که عیسی پسر مریم به حواریّون گفت: یاوران من در راه خدا چه کسانی‌اند؟ حواریّون گفتند: ما یاوران خداییم. پس گروهی از بنی‌اسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند، و ما کسانی را که ایمان آورده بودند در برابر دشمنانشان تقویت کردیم و در نتیجه آنان پیروز شدند.

1- خداوند، مؤمنان را به یاری خود فراخوانده است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ

2- مجاهدان راه خدا، یاران خدا هستند.

تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجٰاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ

ارتباط آیۀ شریفه با آیات پیشین، بیانگر مطلب یاد شده است.

3- یاری کردن خداوند، باید برنامۀ همیشگی مؤمنان باشد؛ نه امری مقطعی.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ

جملۀ «کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ» ، دلالت بر دوام و استمرار می‌کند.

4- خداوند، از مؤمنان می‌خواهد در یاری او مانند حواریون عیسی(ع) باشند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ ... قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ

5- حواریون عیسی(ع)، نمونه و الگوی خوبی برای اهل ایمان در یاری خدا، پیامبر(ص) و دین او

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ

6- عیسی(ع)، پسر مریم(س) است.

کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ

7- عیسی(ع)، از حواریون خواست او را در هدایت خلق به سوی خداوند یاری کنند.

کَمٰا قٰالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوٰارِیِّینَ مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ

8- دعوت به سوی خدا، محور مسؤولیت عیسی(ع)

مَنْ أَنْصٰارِی إِلَی اللّٰهِ

9- حواریون به دعوت عیسی(ع)، پاسخ مثبت داده و برای یاری او اعلام آمادگی کردند.

قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ

10- توسعه و گسترش دین، نیازمند یاران مؤمنی همچون حواریون عیسی(ع)

قٰالَ الْحَوٰارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ

11- بنی‌اسرائیل، در پذیرش رسالت عیسی(ع) و پیروی از آن حضرت، دو دسته شدند: دسته‌ای مؤمن و گروهی کافر.

فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ

12- تلاش حواریون به همراه عیسی(ع)، برای هدایت بنی‌اسرائیل

فَآمَنَتْ طٰائِفَةٌ مِنْ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ کَفَرَتْ طٰائِفَةٌ

13- رویارویی و دشمنی کافران بنی‌اسرائیل با پیروان عیسی(ع)

فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ

14- پیروان عیسی(ع)، مورد تأیید و حمایت الهی در قبال دشمنانشان (کافران بنی‌اسرائیل)

فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ

15- غلبه یافتن پیروان عیسی(ع) بر کافران بنی‌اسرائیل، در نتیجۀ تأییدات و امدادهای الهی

فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ

16- جبهۀ ایمان، مورد تأییدات غیبی و امدادهای الهی است.

فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ

17- در جنگ کفر و ایمان، کفر همواره بازنده است.

فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ

18- وعدۀ تأیید و امداد، از سوی خداوند

به مؤمنان صدراسلام در قبال دشمنانشان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ ... فَأَیَّدْنَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلیٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسوه؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ پیروزی؛ تشبیهات؛ جهاد؛ حواریون؛ دین؛ رسالت؛ شکست؛ عیسی(ع)؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مریم(س)؛ مسلمانان؛ نصرت؛ وعده؛ هدایت

سورۀ جمعه آیۀ 1 تا 11

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره الجمعة (62): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ اَلْمَلِکِ اَلْقُدُّوسِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (1)

1 آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، خدا را که فرمانروا و بسیار پاک و عزّتمند و حکیم است، تنزیه می‌کنند.

1- تمامی موجودات جهان، تسبیح‌گوی خدایند.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

2- تسبیح‌گویی موجودات برای خداوند، تداوم داشته و هرگز قطع نمی‌شود.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

به‌کارگیری فعل مضارع «یُسَبِّحُ» به جای فعل ماضی، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

3- معرفت و شناخت خدا، سرشته در ذات همۀ موجودات هستی

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این است که مراد از تسبیح در آیۀ شریفه، تسبیح نطقی باشد؛ نه تسبیح تکوینی

4- همۀ موجودات هستی، دارای شعور و نطق

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- ساحت خداوند، مبرّا از هر نقص و عیب

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

«تسبیح» (مصدر «یُسَبِّحُ» ) به معنای تنزیه و مبرّا کردن از هر نقص و کاستی است.

6- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد است.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

7- موجودات هستی، جلوه‌ای گویا بر

منزّه بودن خداوند از نقص و کاستی

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

مراد از تسبیح در آیۀ شریفه، می‌تواند تسبیح تکوینی باشد. بر این مبنا عبارت «یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ...» بیانگر این حقیقت است که وجود هر موجودی، نشانی روشن بر بی‌عیب و نقص بودن ساحت حق‌تعالی است.

8- مطالعه در پدیده‌های هستی، راهنمای انسان به معرفت و شناخت خداوند

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

9- خداوند، فرمانروای بی‌همتای هستی است.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... الْمَلِکِ

10- خداوند، حقیقتی در کمال پاکی و قداست است.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... الْقُدُّوسِ

«قداست»معادل پاکی و طهارت و«قدوس»مبالغه در قداست است؛ یعنی، بسیار پاک.

11- خداوند، پیروزمند شکست‌ناپذیر و کاردان و سنجیده‌کار است.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

12- درک فرامانروایی، قداست، عزّت و حکمت خدا، برانگیزانندۀ موجودات هستی به تسبیح‌گویی او

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ... الْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

ذکر اوصاف «ملک»، «قدوس»و ... پس از «یُسَبِّحُ لِلّٰهِ ...»، می‌تواند بیانگر علت تسبیح‌گویی موجودات باشد؛ یعنی، موجودات هستی از آن رو خدا را تنزیه می‌کنند که او را فرمانروای مطلق هستی، در کمال طهارت، پاکی و ... می‌یابند.

13- «ملک»، «قدوس»،«عزیز»و «حکیم»از اسما و صفات خداوند

اَلْمَلِکِ الْقُدُّوسِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ بسمله؛ تسبیح؛ تنزیه؛ حکیم/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ شعور؛عزیز/اسما و صفات؛ فطرت؛ قدوس/اسما و صفات؛ ملک/اسما و صفات

[سوره الجمعة (62): آیه 2]

هُوَ اَلَّذِی بَعَثَ فِی اَلْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (2)

2

اوست که در میان درس‌ناخواندگان، پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان می‌خوانَد و آنان را تزکیه می‌کند و کتاب و حکمت به آنان می‌آموزد، و قطعاً آنان پیش‌تر در گمراهی آشکاری بوده‌اند.

1- حضرت محمد(ص)، رسول خدا و مبعوث شده از جانب او

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ

2- مردم عصر پیامبر(ص)، بی‌بهره از سواد خواندن و نوشتن

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ

«امی»(مفرد «امیین»)؛ به کسی که خواندن و نوشتن نمی‌داند گفته می‌شود.

3- حضرت محمد(ص)، مردی از تبار عرب بود و همانند ایشان سواد خواندن و نوشتن نداشت.

بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ

4- تجلی عزّت و حکمت خداوند در بعثت پیامبر(ص)

اَلْعَزِیزِ الْحَکِیمِ . هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ

5- برانگیخته شدن رسول اکرم(ص) از میان غیر اهل کتاب، برای هدایت خلق از سوی خداوند، جلوه‌ای از عزّت و حکمت خداوند

اَلْعَزِیزِ الْحَکِیمِ . هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ

کلمۀ «امیین»در قرآن، در مقابل اهل کتاب نیز به کار رفته است. برداشت یاد شده بر پایۀ این احتمال است.

6- تلاوت آیات الهی، تزکیۀ نفوس و تعلیم کتاب وحکمت، اصول و محورهای برنامۀ رسالت پیامبر(ص) در هدایت خلق

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ

7- خداشناسی، زمینۀ لازم برای تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ

تقدم ذکری «یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ» بر «یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ» احتمالاً اشاره به مطلبی دارد که در این برداشت آمده است.

8- طهارت و پاکی نفس، زمینۀ لازم برای فراگیری معارف و احکام دین

وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ

تقدم ذکری «یُزَکِّیهِمْ» بر «یُعَلِّمُهُمُ» ، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

9- مردم جزیرةالعرب پیش از بعثت پیامبراکرم(ص)، در گمراهی آشکاری به سر می‌بردند.

وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

«إِنْ» در «وَ إِنْ کٰانُوا» مخفف از مثقله است؛ یعنی،«و إنّهم کانوا من قبل لفی ضلال مبین»

10- هدف بعثت پیامبر(ص)، هدایت مردم و بیرون آوردن آنان از گمراهی‌ها است.

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ ... وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

11- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ» قال:

کانوا یکتبون و لٰکن لم‌یکن معهم کتاب من عند اللّه و لابعث إلیهم رسولاً فنسبهم اللّه إلی الاُمّیین؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند، «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ» روایت شده که فرمود: آنان (امّیین) می‌توانستند بنویسند لکن کتابی از جانب خداوند برای آنان نبود و پیامبری به سوی آنان مبعوث نشده بود و از این جهت خداوند آنان را به «مُبِینٍ» نسبت داده است».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ امت؛ امی؛ انسان؛ برگزیدگی؛ تزکیه؛ تعلیم؛ تلاوت؛ حکمت؛ دین؛ رسالت؛ ضلالت؛ عربی؛ عزت؛ قرآن؛ کتاب؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الجمعة (62): آیه 3]

وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (3)

3

و [او را بر] گروه‌های دیگری از آنان که هنوز به آنها ملحق نشده‌اند [نیز برانگیخته است]، و اوست که عزّتمند و حکیم است.

1- رسالت پیامبر(ص)، منحصر به مردم زمان او نبوده است و او مبعوث برای همۀ نسل‌ها و عصرها است.

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ

در عطف «آخَرِینَ» دو احتمال است، برداشت یاد شده بر این اساس است که «آخَرِینَ» عطف بر «امیین»باشد.

2- پیامبراکرم(ص)، معلم تمامی انسان‌ها در همۀ عصرها و همۀ نسل‌ها

وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که «آخَرِینَ» عطف بر «هم» در «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ» باشد.

3- هدف بعثت پیامبر(ص) تعلیم کتاب و حکمت به همۀ انسان‌های عصر خود و نسل‌های بعد است.

وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ

4- مشعل هدایت از سوی خداوند، همواره فروزان است.

وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ

محتمل است «آخَرِینَ» عطف بر «رَسُولاً» باشد؛ یعنی، خداوند در آینده نیز شخصیت‌هایی را از میان امیین برمی‌انگیزد تا مشعل هدایت (اسلام و قرآن) را فروزان نگه دارند و به تلاوت آیات او برای مردم، تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت به آنان بپردازند.

5- تاریخ آیندۀ بشریت، شاهد برانگیخته شدن مردانی بزرگ برای هدایت خلق و زنده‌نگه‌داشتن اسلام و قرآن

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ

6- خداوند پیروزمند شکست ناپذیر و سنجیده‌کار است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

7- برانگیختن هادیان خلق و احیاگران دین، نمودی از عزّت و حکمت خداوند

بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً ... وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

8- «عزیز»و «حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

9- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله تعالی «وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ ...» قال: هم الأعاجم و من لایتکلّم بلغة العرب فإنّ النبیّ(ص) مبعوث إلیٰ من شاهده و إلیٰ من بعدهم من العرب و العجم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ» روایت شده که فرمود: آنان عجم‌ها و کسانی‌اند که با لغت عرب سخن نمی‌گویند؛ زیرا پیامبراسلام(ص) مبعوث شده برای کسانی که او را دیده‌اند و تمامی کسانی که بعد از آنان - از عرب و غیر عرب - می‌آیند...».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ انسان؛ برگزیدگی؛ تعلیم؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ دین؛ رسالت؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الجمعة (62): آیه 4]

ذٰلِکَ فَضْلُ اَللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ ذُو اَلْفَضْلِ اَلْعَظِیمِ (4)

4

این [موهبتِ رسالت] فضل خداست که آن را به هر که بخواهد عطا می‌کند، و خدا دارای فضل بزرگ است.

1- بعثت پیامبراکرم(ص) و برگزیده شدن آن حضرت از جانب خداوند به نبوت و رسالت، فضل الهی به ایشان

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ

در مشارالیه «ذٰلِکَ» چند احتمال وجود دارد برداشت یاد شده بدان احتمال است که «ذٰلِکَ» اشاره به بعثت پیامبراکرم(ص) داشته باشد.

2- فضل الهی به پیامبر(ص) (فضل نبوت)، بس بزرگ و ارجمند

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ

به‌کارگیری «ذٰلِکَ» (اشاره بعید) می‌تواند به خاطر بلندی درجه و فضلی باشد که خداوند به پیامبر(ص) عطا کرده است (فضل نبوت و رسالات).

3- امتنان و فضل الهی به امت محمد(ص)، به‌خاطر برگزیدن آن حضرت از میان آنها و قرار دادن ایشان به عنوان راهنما و نجات‌بخش آنان از ضلالت و گمراهی

هُوَ الَّذِی بَعَثَ ... وَ إِنْ کٰانُوا ... لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ... ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ

4- فضل و امتنان الهی بر مردم، استمرار داشته و هیچ‌گاه قطع نمی‌شود.

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ

به‌کارگیری فعل مضارع «یُؤْتِیهِ» ، بیانگر برداشت یاد شده است.

5- خداوند، هر کس و هر جامعه‌ای را که خود بخواهد، از فضل و فزون‌بخشی خود بهره‌مند می‌سازد.

ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ

6- فروزان نگه‌داشتن همیشگی مشعل هدایت و برانگیختن مردان الهی برای هدایت خلق، نمود فضل و فزون‌بخشی مستمر خداوند

وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمّٰا یَلْحَقُوا بِهِمْ ... ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشٰاءُ

برداشت یاد شده، بر این اساس است که «ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ» اشاره به «آخَرِینَ» داشته باشد.

7- خداوند، صاحب فضل عظیم و

فزون‌بخشی بزرگی است.

وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ

8- «ذُو الْفَضْلِ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ اولیاءاللّه؛ برگزیدگی؛ رسالت؛ فضل خدا؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مشیت خدا؛ منت؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الجمعة (62): آیه 5]

مَثَلُ اَلَّذِینَ حُمِّلُوا اَلتَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ اَلْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً بِئْسَ مَثَلُ اَلْقَوْمِ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (5)

5

مَثَل کسانی که [عمل به] تورات به آنان تکلیف شد، سپس به آن عمل نکردند، مَثَل الاغ است که کتاب‌هایی حمل می‌کند. چه بد است مَثَل قومی که آیات خدا را تکذیب کردند. و خدا مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

1- عالمان یهود، به‌رغم آگاهی از دستورات تورات، به آن عمل نمی‌کردند.

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا

2- نکوهش شدید عالمان یهود، از سوی خداوند

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوهٰا کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً

3- مَثَل عالمان بی‌عمل یهود در پیشگاه خداوند، مَثَل الاغی است که بار کتاب حمل می‌کند؛ ولی از آن بهره‌ای ندارد.

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْرٰاةَ ... کَمَثَلِ الْحِمٰارِ یَحْمِلُ أَسْفٰاراً

4- دانشمندان بی‌عمل، فاقد کمترین ارزش در پیشگاه خداوند

مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا ... کَمَثَلِ الْحِمٰارِ

5- تکذیب آیات الهی، بس زشت و ناپسند در نزد خداوند

بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ

6- قوم یهود، تکذیب‌کنندگان آیات الهی (قرآن)

بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ

7- تکذیب آیات الهی، ظلم است.

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

8- ظالمان، از هدایت الهی محروم‌اند.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

9- قوم یهود، گروهی ظالم و محروم از هدایت خداوند

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

10- هدایت انسان‌ها، در دست خداوند است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ الاغ؛ اللّه؛ امت؛ تکذیب؛ تورات؛ ظلم؛ عالمان یهود؛ عمل؛ قرآن؛ کتاب؛ مثلهای قرآن؛ ملامت؛ هدایت؛ یهود

[سوره الجمعة (62): آیه 6]

قُلْ یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ هٰادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ اَلنّٰاسِ فَتَمَنَّوُا اَلْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (6)

6

بگو: ای کسانی که دین یهود دارید، اگر می‌پندارید که شما دوستان خدایید نه مردم دیگر، اگر راست می‌گویید تمنّای مرگ کنید.

1- رهنمود الهی به پیامبر(ص)، در احتجاج با یهودیان

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا

2- قوم یهود، تنها خود را اولیا و دوستان خداوند می‌پنداشتند.

إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ

3- یهود، قومی نژاد پرست و خودبرتربین

إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ مِنْ دُونِ النّٰاسِ

4- نترسیدن از مرگ و مشتاق لقای خدا بودن، نشان اولیا و دوستان خداوند است.

فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ

5- خداوند توسط پیامبر(ص)، به یهود پیشنهاد کرد برای اثبات ادعای خود (این‌که آنان دوستان خدایند)، آرزوی مرگ کنند.

قُلْ یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ هٰادُوا ... فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

6- ترس از مرگ، نشان دروغ‌گویی مدعیان دوستی با خداوند

فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

7- ادعاهای بی‌دلیل، شایستۀ پذیرش نیست.

إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ ... فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ

8- «عن أبی‌عبداللّه(ع): ... أما علمت أنّ کلّ زَعْمٍ فی القرآن کذب؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ... مگر نمی‌دانی [مادّۀ] «زَعْم»در سراسر قرآن به معنای «کذب»است».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ احتجاج؛ اولیاءاللّه؛ برهان؛ ترس؛ دروغ؛ دوستی؛ راستگویی؛ سخن؛ غرور؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ نژاد؛یهود

[سوره الجمعة (62): آیه 7]

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ (7)

7

ولی به سبب آنچه به دست خود پیش فرستاده‌اند، هرگز تمنّای مرگ نخواهند کرد؛ و خدا به ستمکاران داناست.

1- یهود، قومی هراسان از مرگ و غیر مشتاق برای لقای الهی

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً

2- یهودیان، مردمی ظالم و ستمگراند.

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

3- ظالمان، در هراس از مرگ و گریزان از آن

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

4- گریزان بودن یهود از مرگ، نشان دروغین بودن ادعای آنان (این که آنان دوستان و اولیای خدا هستند).

إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیٰاءُ لِلّٰهِ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ . وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً

5- دستاورد زشت و ظلم و ستم یهودیان، سبب ترس و هراس آنان از مرگ

وَ لاٰ یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِمٰا قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

6- فرجام بد اخروی در انتظار ستمگران

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

7- خداوند، به اعمال ستمگران کاملاً آگاه است.

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

8- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ اللّه؛ ترس؛ دروغ؛ ظلم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ لقاء اللّه مرگ؛ یهود

[سوره الجمعة (62): آیه 8]

قُلْ إِنَّ اَلْمَوْتَ اَلَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (8)

8

بگو: این مرگی که از آن فرار می‌کنید قطعاً به شما می‌رسد؛ سپس به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می‌شوید، آن‌گاه شما را از آنچه انجام می‌دادید آگاه خواهد کرد.

1- مرگ، سرنوشت حتمی واجتناب‌ناپذیر انسان‌هاست.

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ ... فَإِنَّهُ مُلاٰقِیکُمْ

2- قوم یهود، مردمی هراسان از مرگ

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ

3- بازگشت به سوی خدا و حضور در دادگاه قیامت، برای محاسبه و مجازات، امری حتمی و غیر قابل اجتناب است.

ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ

4- خداوند، عالم به غیب و شهود هستی است.

إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

5- خداوند، به تمامی اعمال آدمیان آگاه است.

ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

6- تهدید یهودیان از سوی خداوند، به فرجام بد و ناگوار اخرویشان

إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ ... فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

7- تمامی اعمال انسان‌ها در دادگاه الهی، مورد رسیدگی قرار خواهد گرفت.

ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ ... فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

8- آگاهی یافتن انسان در دادگاه الهی در قیامت، به تمامی اعمال گذشتۀ خویش

فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

9- «عٰالِمِ الْغَیْبِ» از اسما و صفات خداوند

ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلیٰ عٰالِمِ الْغَیْبِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ ترس؛ تهدید؛ حسابرسی؛ سخن؛ شهادت؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ قیامت؛ مرگ؛ یهود

[سوره الجمعة (62): آیه 9]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ اَلْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اَللّٰهِ وَ ذَرُوا اَلْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (9)

9

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روز جمعه هنگامی که برای نماز ندا داده شد، به سوی ذکر خدا بشتابید، و خرید و فروش را رها کنید. این برای شما بهتر است اگر بدانید.

1- شرکت در نماز جمعه، توصیۀ خداوند به مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

2- اذان، از آداب برپایی نماز جمعه

إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ

ندا برای نماز، همان اذان است.

3- نماز جمعه، «ذِکْرِ اللّٰهِ» است.

فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

مفسران «ذِکْرِ اللّٰهِ» را به دو معنا تفسیر کرده‌اند: الف) مراد از «ذِکْرِ اللّٰهِ» نماز جمعه است ب) مراد از آن خطبه‌های نماز جمعه است. برداشت یاد شده بر پایۀ تفسیر اول است.

4- یاد خداوند، فلسفه و روح نماز جمعه است.

إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

آمدن تعبیر «ذِکْرِ اللّٰهِ» دربارۀ نماز جمعه، می‌تواند اشاره به حقیقت یاد شده باشد.

5- مؤمنان، وظیفه‌دار جدیت و تلاش برای شرکت در نماز جمعه

فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

6- تلاش و جدیت برای درک خطبه‌های نماز جمعه و اهمیت دادن به آن، توصیۀ خداوند به مؤمنان

فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

در صورتی که مراد از «ذِکْرِ اللّٰهِ» در آیۀ شریفه خطبه‌های نماز جمعه باشد؛ برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

7- تعطیل کردن خرید و فروش و هر عملی که مانع شرکت در نماز جمعه می‌شود، فرمان الهی به مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ ذَرُوا الْبَیْعَ

مراد از «ذَرُوا الْبَیْعَ» - با توجه به دعوت مردم به شرکت در نماز جمعه - تنها رها کردن خرید و فروش نیست؛ بلکه ذکر خرید و فروش، از باب ذکر بارزترین مصداقی است که مانع شرکت در نماز جمعه می‌شود. بر این اساس هر عملی که مانع شرکت در

نماز جمعه شود، باید ترک گردد.

8- شرکت در نماز جمعه و پرداختن به ذکر خدا، بسی ارزشمندتر از کسب مال و سایر منافع دنیوی

فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

9- فریضۀ نمازجمعه و رها کردن داد و ستد به‌هنگام اقامۀ آن، درجهت تأمین مصالح و منافع خود مؤمنان است.

إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ...

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

10- جهل و ناآگاهی، مایۀ دلخوش شدن انسان به مظاهر زندگی دنیایی و بی‌توجهی به ذکر خدا و عبادت او و مصالح نهفته در آن

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

11- کسب ارزش‌های واقعی، در پرتو دانش و آگاهی میسّر است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

12- تکالیف و توصیه‌های الهی، در جهت تأمین منافع و مصالح واقعی انسان‌ها است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

13- خرید و فروش و کسب و کار، پیش از اعلام نماز جمعه جایز است.

إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ

14- «عن جابر بن یزید عن أبی‌جعفر(ع) قال: قلت له قول اللّه عزّوجلّ: «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» قال: اعملوا و عجلّوا فإنّه یوم مضیق علی المسلمین فیه؛ ⁽¹⁾

جابربن‌یزید گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم: مراد از سخن خداوند عزّوجلّ «فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» چیست؟ فرمود: اعمال جمعه را با عجله انجام دهید [تا به نماز جمعه برسید] زیرا روز جمعه، [وقت] برای مسلمانان تنگ [و اعمال مستحب زیاد است]».

15- «عن علیّ انّه سئل عن قول اللّه [تعالی] «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» قال: لیس السعی الإشتداد؛ ⁽²⁾

از امام علی(ع) دربارۀ سخن خداوند تعالی «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ» سؤال شد، فرمود: مراد از «سعی»شدت در راه رفتن (دویدن) نیست».

16- «قال رسول‌اللّه(ص) حرّمت التجارة

یوم الجمعة ما بین الأذان الأوّل إلی الإقامة إلی انصراف الإمام لأنّ اللّه یقول: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص ) فرمود: ما بین اذان اول تا اقامه و انصراف امام از آن ، تجارت حرام است ؛ زیرا خدای تعالی می فرما ید: یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذٰا نُودِیَ لِلصَّلاٰةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ» .

17- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ...» قال:

اسعوا أی امضوا و یقال: اسعوا اعملوا لها و هو قصّ الشارب و نتف الإبط و تقلیم الأظفار و الغسل و لبس أفضل ثیابک و تطیّب للجمعة... و هو السعی؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند، «... فَاسْعَوْا إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ ...» روایت شده که «اسعوا» به معنای «امضوا»(بروید) است؛ یعنی، بروید و گفته می‌شود «اسعوا اعملوا لها»؛ یعنی، بکوشید تا برای آنها اعمالی انجام دهید و آن اعمال کوتاه کردن موی شارب و ازاله مو از زیر بغل، گرفتن ناخن، غسل، پوشیدن بهترین پیراهن‌ها و خوشبو کردن برای نماز جمعه است... و این اعمال، همان سعی است».

کلیدواژه‌ها:

اذان؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ بیع و شراء؛ تکلیف؛ جمعه؛ جهل؛ حُکم؛ دنیا؛ ذکر؛ عبادت؛ عجله؛ علم؛ غفلت؛ کار؛ نماز جمعه

[سوره الجمعة (62): آیه 10]

فَإِذٰا قُضِیَتِ اَلصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ اِبْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اَللّٰهِ وَ اُذْکُرُوا اَللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (10)

10

پس وقتی نماز به پایان رسید، در زمین پراکنده گردید و از فضل خدا طلب کنید، و خدا را بسیار به یاد آورید، باشد که ظفرمند شوید.

1- جواز خرید و فروش، پس‌از تمام شدن نماز جمعه

فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ

2- رزق و روزی مردم، عطای خداوند و فضل او به آنان است.

وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ

3- تلاش برای کسب روزی، توصیۀ خداوند به مؤمنان

وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ

4- مؤمنان، همواره باید به یاد خدا باشند.

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً

5- ذکر و یاد فراوان خدا، به هنگام کسب و کار و خرید و فروش، توصیۀ الهی به مؤمنان

وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً

6- وجود خطر غافل شدن از یاد خدا، در کسب و کار و خرید و فروش

وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً

7- ذکر و یاد همیشگی خداوند، زمینۀ دستیابی انسان به سعادت و رستگاری است.

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

8- مؤمنانِ همواره به یاد خدا، باید به سعادت و رستگاری‌خویش امیدوار باشند.

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

9- امید به سعادت و رستگاری، ناسازگار با غفلت از یاد خدا و بیگانگی با آن

وَ اذْکُرُوا اللّٰهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

10- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: إنّی أرکب فی الحاجة التی کفاها اللّه ما أرکب فیها إلّا التماس أن یرانی اللّه أضحی فی طلب الحلال أما تسمع قول اللّه عزّوجلّ اسمه «فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ ...»؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: من سوار مرکب می‌شوم و در پی رفع حاجتی می‌روم که خداوند کفایت آن را برعهده گرفته است و سوار نمی‌شوم، مگر برای این‌که خداوند مرا ببیند که در وسط روز به دنبال طلب حلال هستم. آیا نشینده‌ای قول خدای عزّوجلّ را که فرموده: «... فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللّٰهِ ...».

11- «روی عن أنس عن النبیّ(ص) قال:

فی قوله: «فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا ...» لیس لطلب دنیا و لٰکن عیادة مریض و حضور جنازة و زیارة أخ فی اللّه ... ؛ ⁽²⁾

انَس از رسول خدا(ص) روایت نموده که آن حضرت دربارۀ سخن خداوند «فَإِذٰا قُضِیَتِ الصَّلاٰةُ فَانْتَشِرُوا ...» فرموده: [این انتشار و پراکنده شدن در زمین] برای به‌دست آوردن دنیا نیست؛ بلکه برای عیادت بیماری یا حضور بر جنازه‌ای و یا زیارت برادری برای خداوند است ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امید؛ ایمان؛ بیع و شراء؛ بیماری؛ حُکم؛ ذکر؛ رزق؛ رستگاری؛ زمین؛ غفلت؛ فضل خدا؛ کار؛ مردگان؛ نماز جمعه

[سوره الجمعة (62): آیه 11]

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً اِنْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً قُلْ مٰا عِنْدَ اَللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اَللَّهْوِ وَ مِنَ اَلتِّجٰارَةِ وَ اَللّٰهُ خَیْرُ اَلرّٰازِقِینَ (11)

11

و چون تجارت یا لهوی را ببینند، به سوی آن پراکنده می‌شوند و تو را در حالی که برپا ایستاده‌ای رها می‌کنند. بگو: آنچه نزد خداست از لهو و تجارت بهتر است، و خدا بهترین روزی دهندگان است.

1- مسلمانان صدراسلام، با مشاهدۀ بساط داد و ستد و یا لهو و سرگرمی، جذب آن می‌شدند و پیامبر(ص) را در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه، رها می‌کردند.

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

2- نکوهش مسلمانان صدراسلام از سوی خداوند، به خاطر روی آوردن به داد و ستد و یا تماشای لهو و رها کردن پیامبر(ص) در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْهٰا وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

3- اقامۀ نماز جمعه، در صدراسلام و به امامت رسول‌اکرم(ص)

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً ... وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

4- ایراد خطبه در نماز جمعه به‌وسیلۀ امام جمعه، از آداب آن است.

وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

5- ایستادن در حال ایراد خطبه‌های نماز جمعه، از آداب آن است.

وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

6- لزوم استماع خطبه‌های نماز جمعه و پرهیز از پرداختن به کارهای دیگر

وَ إِذٰا رَأَوْا ... وَ تَرَکُوکَ قٰائِماً

7- مأموریت پیامبر(ص) از سوی خداوند، برای بیان جایگاه بلند نماز در پیشگاه الهی

قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ

8- ثواب نماز جمعه، بسی برتر و بالاتر از درآمدهای مادی و لذت‌های دنیوی است.

قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجٰارَةِ

9- ثواب نماز جمعه، برای برپادارندگان آن، در نزد خداوند محفوظ است.

قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ

10- شرکت در نماز جمعه، باعث از دست رفتن روزی نمی‌شود.

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً ... وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

11- خداوند، روزی برپاداران نماز جمعه را تضمین کرده است.

قُلْ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ ... وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

12- اعتقاد به رازق بودن خداوند، ناسازگار با ترک کردن نماز جمعه به منظور کسب روزی

وَ إِذٰا رَأَوْا تِجٰارَةً ... وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

13- خداوند، بهترین روزی‌دهنده است.

وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

14- «خَیْرُ الرّٰازِقِینَ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ اللّٰهُ خَیْرُ الرّٰازِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ پاداش؛ تجارت؛ جمعه؛ حُکم؛ رزق؛ رسالت؛ کار؛ لذت؛ لهو و لعب؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ ملامت؛ نماز جمعه

سورۀ منافقون آیۀ 1 تا 11

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره المنافقون (63): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . إِذٰا جٰاءَکَ اَلْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اَللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ (1)

1 وقتی منافقان نزد تو می‌آیند می‌گویند: گواهی می‌دهیم که تو بی‌شک پیامبر خدایی، و خدا می‌داند که تو بی‌تردید پیامبر اویی، و خدا گواهی می‌دهد که منافقان قطعاً دروغگویند.

1- وجود عناصر منافق، در میان مسلمانان صدراسلام

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ

2- آزادی منافقان، برای ملاقات با رسول‌خدا(ص) و گفت‌وگوی مستقیم با آن حضرت

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا

3- منافقان در هر بار ملاقات با رسول‌اکرم(ص)، اظهار ایمان کرده و به رسالت الهی آن حضرت شهادت أکید می‌دادند.

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ

4- تلاش منافقان، برای پنهان نگه‌داشتن چهرۀ نفاق‌آلود خود

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ

5- شهادت صریح و أکید به رسالت پیامبر(ص) در حضور آن حضرت، از شگردهای منافقان برای پنهان نگه‌داشتن چهرۀ نفاق خود از آن حضرت

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ

6- حضرت محمد(ص)، رسول خدا و پیام‌آور از جانب او

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ

7- گواهی أکید خداوند، به صدق رسالت پیامبر(ص)

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ

8- شهادت أکید خداوند، بر دروغ‌گویی منافقان

وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

9- دروغ‌گویی، از ویژگی‌ها و خصلت‌های منافقان

وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

تکیه بروصف «کاذبون»نشانگر آن است که دروغ‌گویی، برای منافقان خصلتی ثابت و جدایی‌ناپذیر است.

10- کسی که مخالف اعتقاد سخن می‌گوید - هرچند خودِ سخن، حق باشد - دروغ‌گو است.

قٰالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که خداوند، منافقان را - به رغم این‌که سخنشان حق بود - دروغ‌گو خوانده است.

11- حقیقت ایمان، اعتقاد قلبی است؛ نه صرف اقرار زبانی.

قٰالُوا نَشْهَدُ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

12- افشای چهرۀ منافقان صدراسلام، از سوی خداوند

إِذٰا جٰاءَکَ الْمُنٰافِقُونَ ... وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لَکٰاذِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اقرار؛ اللّه؛ ایمان؛ بسمله؛ تحیت؛ دروغ؛ رحمت؛ رسالت؛ ریا؛ سخن؛ علم؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 2]

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (2)

2

سوگندهای خود را سپر خویش گرفته و در نتیجه [مردم را] از راه خدا بازداشته‌اند. راستی چه بد است آنچه که آنان انجام می‌دهند.

1- منافقان، زیر سپر سوگند، نفاقشان را پنهان می‌داشتند.

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً

2- استفادۀ ابزاری از ارزش‌ها و مقدسات، شیوۀ منافقان است.

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً

3- منافقان، عناصری منحرف از راه خدا و آیین او

فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

«صد»(مصدر «صدوا») دو گونه استعمال می‌شود:

لازم و متعدی. «صد» در صورت اوّل به معنای اعراض کردن و منحرف شدن است. برداشت یاد شده بر پایۀ همین استعمال است: بنابراین «فَصَدُّوا ...»؛ یعنی،«فمالوا عن سبیل‌اللّه».

4- انحرافات منافقان، نتیجۀ سوگندهای دروغ آنان

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

مطلب یاد شده از تفریع «فَصَدُّوا ...» بر «اتَّخَذُوا ...» به‌دست می‌آید.

5- تلاش‌منافقان، برای‌ممانعت و بازداشتن مردم از گرویدن به راه خدا و آیین او

فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

«صد»در صورتی که متعدی استعمال شود، به معنای «منع کردن»خواهد بود. برداشت یاد شده بر این احتمال استوار است.

6- کارآمد بودن استفادۀ ابزاری از دین علیه خود دین، برای منافقان

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

7- هدف منافقان از تمسک به سوگندهای دروغ، اغفال کردن مردم و بازداشتن آنان از راه خداوند

اِتَّخَذُوا أَیْمٰانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

8- سراسر زندگی منافقان، آکنده از زشتی و نابه‌کاری است.

إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

پلیدی؛ دروغ؛ دین؛ ریا؛ سبیل اللّه؛ ضلالت؛ قسم؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 3]

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ (3)

3

این بدان سبب است که آنان ایمان آوردند، سپس کفر ورزیدند، پس بر دل‌هایشان مُهر زده شد، در نتیجه نمی‌فهمند.

1- عملکرد بد منافقان، ناشی از کفر و بی‌ایمانی آنان است.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا

«ذٰلِکَ» به جملۀ «إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» در آیۀ قبل اشاره دارد.

2- دروغ‌گویی، استفادۀ ابزاری از سوگندها، انحراف و بازداشتن مردم از راه

خدا، زاییدۀ کفر و بی‌ایمانی منافقان

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا

«ذٰلِکَ» می‌تواند به تمامی آنچه در دو آیۀ پیش در رابطه با منافقان، مطرح شده اشاره داشته باشد.

3- منافقان صدراسلام، عناصری مرتد بودند (ابتدا ایمان آوردند و سپس کفر ورزیدند).

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا

4- افشای چهرۀ واقعی عناصر نفاق‌پیشۀ صدراسلام از سوی خداوند

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا

5- کفر و ارتداد، زمینه‌ساز مُهر شدن دل است.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

6- دل‌های منافقان، بر اثر کفر و ارتداد مُهر زده شد.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

7- دروغ‌گویی، استفادۀ ابزاری از مقدسات و عملکردهای ناپسند، نشانه‌های مُهر شدن دل است.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

8- مردمی که دل‌هایشان مهر شده، از درک حقایق و معارف دینی و الهی محروم‌اند.

فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

9- منافقان، بر اثر مُهر شدن دل‌هایشان از درک معارف دین ناتوان‌اند.

فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

10- دل آدمی، مرکز درک و فهم حقایق و معارف الهی است.

فَطُبِعَ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَفْقَهُونَ

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ ایمان؛ حقایق؛ دروغ؛ دین؛ سبیل اللّه؛ شعور؛ عجز؛ قسم؛ قلب؛ کفر؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 4]

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ هُمُ اَلْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قٰاتَلَهُمُ اَللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ (4)

4

و چون آنان را ببینی، اندامشان تو را به شگفت می‌آورد، و اگر سخن بگویند به سخنشان گوش فرا می‌دهی، در حالی که گویی آنان چوب‌هایی تکیه به دیوار داده شده‌اند. هر بانگی را بر ضدّ خود می‌پندارند. اینانند دشمنان واقعی [تو]، پس از آنان برحذر باش. خدا آنان را بکشد، چگونه [از حقّ] منحرف می‌شوند.

1- منافقان، دارای ظاهری فریبنده و قیافه‌ای زیبا

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ

2- ظاهر فریبندۀ منافقان، هر بیننده‌ای را به خود جذب می‌کرد.

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ

خطاب در «رَأَیْتَهُمْ» ، عام و شامل هر بیننده‌ای است و اختصاص به فرد خاص - مثلاً پیامبر(ص) - ندارد.

3- منافقان، دارای زبانی شیوا و کلامی جذاب

وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ

4- سخنان زیبا و جذاب منافقان، هر شنونده‌ای را به شنیدن آن وا می‌داشت.

وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ

خطاب در «تَسْمَعْ» ، عام است و اختصاص به شنوندۀ خاصی ندارد.

5- تأثیر شگرف قیافۀ زیبا و کلام شیوا، در جذب و جلب افراد

وَ إِذٰا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسٰامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ

6- منافقان، به رغم ظاهر فریبنده و سخنان زیبایشان، چونان چوب‌های تکیه شده بر دیوار، خشک و بی‌روح‌اند.

کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ

7- انتظار سود و فایده، از جانب منافقان برای دین و مردم، بی‌مورد است.

کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ

«خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» به چوب‌هایی گفته می‌شود که در کناری گذاشته شده و به کار صاحب آن نمی‌آید؛ یعنی، نه به درد سقف

می‌خورد، نه به درد دیوار و نه ... .

8- منافقان، همواره در وحشت و اضطراب‌اند.

یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ

9- منافقان، هر فریادی را علیه خود و هر حرکتی را به ضرر خویش می‌پندارند.

یَحْسَبُونَ کُلَّ صَیْحَةٍ عَلَیْهِمْ

10- منافقان، دشمنانی بس خطرناک‌اند.

هُمُ الْعَدُوُّ

11- اعتماد نکردن به منافقان و برحذربودن از آنان، توصیۀ الهی به مؤمنان

فَاحْذَرْهُمْ

چنان‌که قبلاً گذشت، خطاب در «رأیت»و «تَسْمَعْ» اختصاص به فردی خاص ندارد؛ بلکه شامل هر بیننده و شنونده‌ای می‌شود. خطاب در «احذرهم»نیز چنین است.

12- منافقان، مورد لعن و نفرین سخت خداوند

قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ

13- دشمنان اسلام و مسلمین، شایستۀ لعن و نفرین‌اند.

هُمُ الْعَدُوُّ ... قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ

14- منافقان، سخت در انحراف و کج‌روی

أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

«أَنّٰی یُؤْفَکُونَ» ؛ یعنی، چگونه از حق، این چنین منحرف می‌شوند.

15- کجروی‌های منافقان و مواضع آنان در برابر اسلام و مسلمانان، بس شگفت‌آور و تأمل‌برانگیز است.

أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

استفهام در «أَنّٰی» ، برای بیان تعجب است.

16- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» یقول: لایسمعون و لایعقلون؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ» روایت شده است: مقصود خداوند [از این تشبیه] این است که آنان نه گوش شنوا دارند و نه تعقل می‌کنند».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ ترس؛ تشبیهات؛ تعجب؛ چوب؛ دشمنی؛ زیبایی؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ صدا؛ ضرر؛ ضلالت؛ قرآن؛ کری؛ گوش؛ نفاق؛ نفرین

[سوره المنافقون (63): آیه 5]

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اَللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ (5)

5

و هنگامی که به آنان گفته شود: بیایید تا پیامبر خدا برای شما طلب آمرزش کند، سر خود را برمی‌گردانند، و آنان را می‌بینی که تکبّرکنان روی برمی‌تابند.

1- منافقان، عناصری نصیحت‌ناپذیر

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا ... لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ

2- امتناع منافقان، از قبول پیشنهاد توبه از خطاهای گذشتۀ خویش و بازگشت خالصانه به دامن اسلام

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ

3- پیامبراکرم(ص) در صورت توبه کردن منافقان، برای آنان از پیشگاه خداوند درخواست مغفرت می‌نمود.

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ

«یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ ...» جواب برای شرط مقدر است؛ یعنی، «إن تتعالوا یستغفر لکم رسول الله»، (اگر از خطاهای گذشتۀ خود توبه کنید، رسول خدا برای شما طلب مغفرت خواهد کرد).

4- حضرت محمد(ص) رسول خدا و پیام‌آور از جانب او

یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ

5- پیامبر(ص)، برای گناهکاران طلب آمرزش می‌کرد.

یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ

6- تأثیر استغفار و شفاعت پیامبر(ص)، در آمرزش گناهان مردم

تَعٰالَوْا یَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللّٰهِ

در این آیه به منافقان پیشنهاد می‌شود اگر توبه کنید، پیامبر(ص) برایتان استغفار خواهد کرد. از این مطلب معلوم می‌شود، استغفار آن حضرت برای دیگران تأثیر داشته است و گرنه پیشنهاد یاد شده بی‌معنا خواهد بود.

7- منافقان، عناصری منحرف و باطل‌گرا

وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ

«صد» (مصدر «یَصُدُّونَ» ) بر دو معنا اطلاق می‌شود: الف) میل و انحراف، ب) منع و بازداشتن. در آیۀ شریفه، ظاهراً معنای اول اراده شده است.

8- انحراف منافقان، آشکار برای هر بیننده‌ای

وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ

خطاب در «رَأَیْتَهُمْ» عام است و اختصاص به بیننده‌ای خاص ندارد.

9- استکبار و خودبرتربینی، از خصلت‌های عناصر نفاق‌پیشه

وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

10- استکبار و انحراف، مانع از پذیرش نصیحت و خیرخواهی

وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ ... وَ رَأَیْتَهُمْ یَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ استکبار؛ اسما و صفات؛ تکبر؛ توبه؛ رسالت؛ سخن؛ شفاعت؛ ضلالت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ موعظه؛ نبوت؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 6]

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (6)

6

برای آنان یکسان است، خواه برایشان طلب آمرزش کنی یا برایشان طلب آمرزش نکنی، خدا هرگز آنان را نمی‌آمرزد. بی‌تردید، خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند.

1- استغفار برای منافقان؛ حتی اگر استغفارکننده برای‌آنان پیامبراکرم(ص) باشد اثربخش نیست.

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ

2- نفاق، گناهی نابخشودنی است.

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ ... أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

3- منافقان، محروم از غفران و آمرزش الهی

لَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

4- نفاق، موجب محروم شدن از هدایت الهی

سَوٰاءٌ عَلَیْهِمْ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

5- منافقان، محروم از هدایت الهی

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

6- هدایت مردمان، در دست خداوند است.

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

7- فسق و انحراف از حق، موجب محرومیت از هدایت و غفران الهی

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

8- فاسقان و منحرفان از حق، محروم از هدایت و غفران الهی

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

9- منافقان، عناصری فاسق و منحرف

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اللّه؛ ضلالت؛ فسق؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ نفاق؛ هدایت

[سوره المنافقون (63): آیه 7]

هُمُ اَلَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اَللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ (7)

7

آنان کسانی‌اند که می‌گویند: به کسانی که نزد پیامبر خدایند انفاق نکنید تا پراکنده شوند، و حال آن که خزانه‌های آسمان‌ها و زمین از آنِ خداست، ولی منافقان نمی‌فهمند.

1- توطئۀ منافقان، به منظور پراکندن اصحاب و یاران نزدیک پیامبر(ص)، از اطراف آن حضرت

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا

2- تلاش منافقان، برای جلوگیری از انفاق مردم به اصحاب و یاران پیامبر اکرم(ص)

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ

3- وجود مشکل مالی و اقتصادی، در میان اصحاب و یاران نزدیک پیامبر اکرم(ص)

لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ

4- انفاق و کمک‌های مالی مؤمنان، به یاران نیازمند پیامبر(ص)

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ

5- نقش فشارهای اقتصادی، در پراکندن مردم از پیرامون رهبری

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا

6- اقدام الهی برای خنثی کردن توطئۀ اقتصادی منافقان، علیه پیامبر(ص) و

اصحاب آن حضرت

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ حَتّٰی یَنْفَضُّوا

7- حضرت محمد(ص) رسول خدا و پیام‌آور از جانب او

عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ

8- دلداری و تقویت روحیۀ مؤمنان و اصحاب پیامبر(ص) از سوی خداوند

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ ... وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

9- آسمان‌ها و زمین، خزائن و منابع رزق موجودات

یَقُولُونَ لاٰ تُنْفِقُوا ... وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

10- خداوند، مالک حقیقی منابع رزق آسمان‌ها و زمین است.

وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

11- رزق و روزی موجودات، در دست خداوند است.

وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

12- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ

13- تنگدستی یاران پیامبر(ص)، ناشی از حکمت الهی بود.

لاٰ تُنْفِقُوا ... وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

14- منافقان، ناتوان از درک حکمت تنگدستی یاران پیامبر(ص)

وَ لِلّٰهِ خَزٰائِنُ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

15- محرومیت منافقان، از درک روابط و مناسبات جهان آفرینش و قدرت خداوند

وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

16- نگرش ظاهری و مادی منافقان در تحلیل مسائل

هُمُ الَّذِینَ یَقُولُونَ ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَفْقَهُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امامت؛ انفاق؛ ایمان؛ جهان؛ خزائن خدا؛ دلداری؛ رزق؛ رسالت؛ زمین؛ شعور؛ صحابه؛ عجز؛ فقر؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 8]

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی اَلْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ اَلْأَعَزُّ مِنْهَا اَلْأَذَلَّ وَ لِلّٰهِ اَلْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ (8)

8

می‌گویند: اگر به شهر برگردیم قطعاً آن که عزیزترین مردم است آن را که ذلیل‌ترین مردم است از شهر بیرون خواهد کرد، و حال آن که عزّت فقط از آنِ خدا و از آنِ پیامبر او و از آنِ مؤمنان است، ولی منافقان نمی‌دانند.

1- منافقان، در جنگ «بنی المصطلق» سوگند یاد کردند پس از بازگشت به مدینه، پیامبر(ص) را از آن شهر اخراج کنند.

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ

«لام»در «لَئِنْ رَجَعْنٰا» توطئه برای قسم و «لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ ...» جواب قسم است. سخن یاد شده را رئیس منافقان (عبداللّه‌بن‌أُبیّ) در غزوۀ بنی‌المصطلق گفته بود.

2- منافقان، درصدد براندازی حکومت پیامبر(ص)

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ

3- به‌کارگیری تعبیرات جسارت‌آمیز علیه پیامبر(ص) در محاورات منافقان

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ

مقصود رئیس منافقان از «أعز»خودش و از «أذل» رسول‌خدا(ص) است. این تعبیر حکایت از آن دارد که منافقان، در جمع خود و در محاورات میان خویش، نسبت به پیامبراکرم(ص) تعبیرهای گستاخانه و جسارت‌آمیزی داشتند.

4- بغض و کینۀ عمیق منافقان، نسبت به شخص پیامبر(ص)

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ

تعبیر «أذل»در مورد رسول خدا(ص)، حکایت از دشمنی شدید منافقان نسبت به آن حضرت دارد.

5- سردمدار منافقین (عبداللّه‌بن‌أُبیّ)، خود را عزیز و پیروزمند و پیامبر(ص) را ذلیل و شکست خورده می‌پنداشت.

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ

6- افشای توطئۀ براندازی منافقان، از سوی خداوند و رسواساختن آنان

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ

7- تهدید منافقان به شکست ذلت‌بار

از سوی خداوند

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ ... وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

8- دلداری و تقویت روحیۀ مؤمنان، از سوی خداوند در قبال توطئه‌های منافقان

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ ... وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

9- عزّت و پیروزمندی، تنها از آن خداوند است.

وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ

تقدیم «لِلّٰهِ» بر «الْعِزَّةُ» ، افادۀ حصر می‌کند؛ یعنی،«ما العزّة إلّا للّه».

10- تضمین عزت و پیروزی پیامبر(ص) و مؤمنان، از سوی خداوند در قبال توطئه‌های منافقان

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ ... وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

11- تعلّق ارادۀ الهی، بر عزت و پیروزی پیامبر(ص) و مؤمنان

وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ

12- منافقان، عناصری نادان و بی‌بهره از معارف بلند الهی

وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

13- درک عزّتمندی خدا، پیامبر(ص) و مؤمنان، بیرون از توان ذهنی منافقان جاهل

وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

14- توطئۀ منافقان علیه پیامبر(ص)، برخاسته از جهل و نادانی آنان بود.

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ ... وَ لٰکِنَّ الْمُنٰافِقِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

15- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: إنّ اللّه عزّوجلّ فَوَّضَ إلی المؤمن أُمورَه کلَّها و لم‌یفوّض إلیه أن یکونَ ذلیلاً أما تسمع قول اللّه عزّوجلّ یقول: «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: خدای عزّوجلّ تمام امور مؤمن را به شخص وی واگذار نموده؛ ولی [اختیار] ذلیل بودن و ذلت کشیدن را به او نداده است. آیا نشنیده‌ای سخن خدای عزّوجلّ را که می‌فرماید: «وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» ...».

کلیدواژه‌ها:

آوارگی؛ اسلام؛ اللّه؛ اهانت؛ ایمان؛ پیروزی؛ تهدید؛ جبر و اختیار؛ جهل؛ دلداری؛ ذلت؛سخن؛شکست؛عبدالله‌بن‌ابی؛ عجز؛ قسم؛ کینه؛ محمّد(ص)؛ مدینه؛ نفاق؛ بنی‌مصطلق

[سوره المنافقون (63): آیه 9]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (9)

9

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، مبادا اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل کنند. و هر کس چنین کند، اینانند که زیانکار خواهند بود.

1- همواره به یاد خدا بودن، توصیۀ الهی به مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

2- یاد خدا، برترین ارزش در بینش الهی

لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

3- یاد همیشگی خدا، تضمین‌کنندۀ سعادت انسان

لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ ... عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ

4- غفلت و باز ماندن از یاد خداوند، طبیعت دلبسته شدن به مال و اولاد

لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ

«إلهاء»(مصدر «تُلْهِکُمْ» ) به معنای مشغول و سرگرم کردن است. نسبت دادن «إلهاء» به «اموال و اولاد»گویای مطلب یاد شده است. گفتنی است که لازمۀ مشغول کردن به خود، ایجاد غفلت از یاد خدا می‌باشد.

5- مؤمنان، در معرض غفلت از یاد خدا، به خاطر دلبسته شدن به اموال و اولاد

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

6- دلبسته نشدن به مال و اولاد، سفارش خداوند به مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِکُمْ أَمْوٰالُکُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُکُمْ

7- دلبستگی به مال و اولاد و غفلت از یاد خدا، موجب خسران برای انسان

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

8- دلبستگان به مال و اولاد، غافل از یاد خدا و دارای فرجامی خسارت‌بار

وَ مَنْ یَفْعَلْ ذٰلِکَ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ ذکر؛ رستگاری؛ ضرر؛ غفلت؛ فرزند؛ مال

[سوره المنافقون (63): آیه 10]

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ اَلْمَوْتُ فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (10)

10

و از آنچه به شما عطا کرده‌ایم انفاق کنید پیش از آن که یکی از شما را مرگ فرا رسد و بگوید: پروردگارا، کاش مدّتی کوتاه به من مهلت می‌دادی تا انفاق کنم و از شایستگان شوم.

1- انفاقِ بخشی از امکانات و دارایی‌ها به نیازمندان، توصیۀ خداوند به اهل‌ایمان

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

«مِنْ» در «أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» تبعیضیه است؛ یعنی،«قسمتی از آنچه را که روزی‌تان کرده‌ایم، انفاق کنید».

2- انفاق، محدود به امکانات و دارایی‌های خاص نیست.

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

با توجه به کلمۀ «مٰا» - که افادۀ معنای شمول و عموم دارد - برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

3- توصیۀ خداوند به مؤمنان، برای جبران کمبودها و نیازهای اقتصادی اصحاب نیازمند پیامبر(ص)، جهت خنثی کردن توطئۀ منافقان در انفاق به آنان

لاٰ تُنْفِقُوا عَلیٰ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ ... وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

4- تقویت بنیۀ حکومتی جامعۀ اسلامی به وسیلۀ انفاق، سفارش خدا به مؤمنان صدراسلام

یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنٰا إِلَی الْمَدِینَةِ ... وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

باتوجه به‌ارتباط آیه با آیات قبل که در مورد منافقان و جلوگیری آنان از انفاق در راستای براندازی حکومت اسلامی و ... است؛ برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

5- امکانات و دارایی‌های انسان، رزقی است عطا شده از جانب خداوند.

مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

6- توجه و اذعان به خدادادی بودن امکانات و دارایی‌ها، زمینه‌ساز پیدایش روحیۀ انفاق‌گری در انسان

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

از اهداف یادآوری این حقیقت (خدادادی بودن دارایی‌ها) در بیان لزوم انفاق، آسان ساختن امر انفاق و ایجاد روحیۀ

انفاق‌گری در انسان می‌باشد.

7- انفاق از ارکان عملی دین و دارای اهمیتی ویژه در میان سایر تکالیف

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

تکیه بر مسألۀ انفاق، برای سعادت‌مندی اخروی و نیامدن سایر تکالیف عملی، بیانگر اهمیت ویژۀ آن در نیکبختی اخروی انسان است.

8- انفاق، توشۀ اخروی مؤمنان است.

وَ أَنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

9- دنیا، عرصۀ عمل و کسب توشۀ اخروی است.

وَ أَنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

10- لزوم استفاده از فرصت، برای انفاق قبل از فرا رسیدن مرگ

وَ أَنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

11- با فرارسیدن مرگ، راه برای عمل بسته می‌شود.

وَ أَنْفِقُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ

12- تأسف عمیق دریغ کنندگان از انفاق، به هنگام فرارسیدن مرگ

فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی ... وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

13- دوری کنندگان از انفاق و صدقات، به هنگام مرگ خواستار مهلتی هر چند اندک، جهت تدارک گذشته و قرار گرفتن در زمرۀ صالحان

فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ ... وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

14- انفاق، مصداق بارز عمل صالح و نیک کرداری است.

وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ ... أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

15- نحوۀ نگرش انسان به سرانجام خویش و جهان، مؤثّر در جهت دادن وی به اعمال خویش

وَ أَنْفِقُوا ... فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی

16- ایمان و توجّه به ویژگی مرگ و بعد از آن، برانگیزانندۀ انسان به انفاق و انجام اعمال صالح

مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَ أَحَدَکُمُ ... وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

17- ترک انفاق، باعث خارج شدن از زمرۀ صالحان

فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

18- صالحان، دارای فرجامی نیک در جهان آخرت

لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی ... وَ أَکُنْ مِنَ الصّٰالِحِینَ

19- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی

20- «عن محمّد بن علیّ(ع) أنّه قال:

«أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» قال: ممّا رزقکم اللّه علی ما فرض اللّه علیکم فیما مَلَکَتْ أیمانُکم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» روایت شده که فرمود: از آنچه خداوند به شما روزی داده، انفاق کنید بر کسانی‌که غلام یا کنیز شما هستند؛ همان‌گونه و همان مقدار که خداوند بر شما واجب کرده است ...».

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ انفاق؛ ایمان؛ بردگی؛ جهان‌بینی؛ حسرت؛ حکومت؛ دنیا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ صالحان؛ صحابه؛ عمل؛ عمل صالح؛ فسق؛ کنیز؛ مال؛ مرگ؛ نفاق

[سوره المنافقون (63): آیه 11]

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اَللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (11)

11

و خدا هرگز [مرگ] کسی را - آن گاه که اجلش فرا رسیده باشد - به تأخیر نمی‌افکند، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

1- درخواست مهلت، هر چند اندک به هنگام فرارسیدن مرگ فایده ندارد.

فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِی إِلیٰ أَجَلٍ قَرِیبٍ ... وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

2- زندگی دنیایی انسان، ناپایدار است.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

3- مرگ، سرنوشت حتمی همۀ انسان‌ها

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

4- هرکس، دارای اجل (زمان مردن) معینی است که فرا خواهد رسید.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

5- با فرارسیدن اجل هرکس، مرگش قطعی است.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

6- مرگ انسان‌ها، در اختیار خداوند است.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

7- خداوند، هیچ کس را پس از فرارسیدن

مرگش، مهلت نمی‌دهد.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا

8- آگاهی گسترده و همه جانبۀ خداوند، به اعمال انسان

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

9- نیک‌بختی یا بدبختی انسان پس از مرگ، در گرو اعمال خوب یا بد او است.

وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ ... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

10- توجه و اذعان به آگاهی همه جانبۀ خداوند به اعمال مردمان، برانگیزانندۀ انسان به کارهای نیک و پرهیز از کارهای ناپسند

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

11- «خَبِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ

12- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّه:

«وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا» قال:

إنّ عنداللّه کُتُباً مرقومةً یقدّم منها ما یشاء و یؤخّر ما یشاء فإذا کان لیلة القدر أنزل اللّه فیها کلَّ شیء یکون إلی لیلة مثلها فذٰلک قوله: «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا» إذا أنزله و کتبه کتّاب السماوات و هو الذی لایؤخّره؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا» روایت شده که فرمود: نزد خداوند کتاب‌هایی است [که حوادث آینده] در آنها نوشته شده [و آن حوادث قطعی نیست]. خداوند هر چه را از آن بخواهد، مقدم می‌آورد و هر چه را بخواهد تأخیر می‌اندازد. پس چون شب قدر فرا رسد، آنچه را که تا شب قدر سال بعد باید واقع شود، نازل می‌کند [و حتمی می‌سازد] و این است سخن خدا: «وَ لَنْ یُؤَخِّرَ اللّٰهُ نَفْساً إِذٰا جٰاءَ أَجَلُهٰا» ؛ یعنی، آن‌گاه که خداوند اجل را [در شب قدر] نازل کرد و کاتبان آسمان آن را ثبت کردند، آن همان است که به تأخیر نمی‌اندازد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اجل؛ استدراج؛ اللّه؛ انسان؛ خبیر/اسما و صفات؛ دنیا؛ ذکر؛ رستگاری؛ زندگی؛ شقاوت؛ عمل؛ عمل صالح؛ مرگ

سورۀ تغابن آیۀ 1 تا 18

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره التغابن (64): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ لَهُ اَلْمُلْکُ وَ لَهُ اَلْحَمْدُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (1)

1 آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است خدا را تنزیه می‌کنند. فرمانروایی فقط از آنِ او و ستایش[نیز] مختصّ اوست، و او بر هر چیزی تواناست.

1- همۀ موجودات جهان (آسمان‌ها، زمین و ...)، به تسبیح و تنزیه خداوند مشغول‌اند.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

«تسبیح»، به معنای تنزیه است.

2- تمامی موجودات هستی، شاهدی گویا بر منزّه بودن خداوند از هر عیب و نقص

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

برداشت یاد شده، بر این اساس است که تسبیح در آیۀ شریفه، تسبیح تکوینی باشد.

3- تسبیح و تنزیه موجودات عالم برای خداوند، مستمر و دایمی است.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

آمدن فعل مضارع «یُسَبِّحُ» ، دلالت بر استمرار دارد.

4- همۀ موجودات عالم، از نوعی شعور و آگاهی نسبت به خداوند برخوردارند.

یُسَبِّحُ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

5- جهان طبیعت، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

6- فرمان‌روایی عالم، تنها در انحصار خداوند است.

لَهُ الْمُلْکُ

7- فرمان‌روایی خداوند، حقیقی است و از غیر او، اعتباری و مجازی و تحت ارادۀ او است.

لَهُ الْمُلْکُ

تقدیم مسند (له) بر مسندالیه (الملک) افادۀ قصر می‌کند؛ یعنی، فرمان‌روایی تنها از آنِ خداوند است. وجود فرمان‌روایی‌های دیگر (مانند آنچه در زمین هست)، قرینه است بر این‌که مراد از «الْمُلْکُ» در آیۀ شریفه، ملک حقیقی است و آنچه وجود دارد همگی اعتباری می‌باشد.

8- همۀ ستایش‌ها، از آنِ خداوند است.

لَهُ الْحَمْدُ

«ال» در «الْحَمْدُ» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«له کلّ حمد».

9- خداوند، سرچشمه و منشأ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌ها است.

لَهُ الْحَمْدُ

«حمد»در برابر زیبایی‌ها و کمال‌ها است و به مقتضای جملۀ «لَهُ الْحَمْدُ» هر ستایشی، به خداوند اختصاص دارد. بنابراین هر زیبایی و کمالی، از او نشأت گرفته است.

10- تنها خداوند، سزاوار ستایش است.

لَهُ الْحَمْدُ

11- خداوند دارای قدرت مطلق و توانا بر انجام هر کاری

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

12- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ بسمله؛ تسبیح؛ تنزیه؛ جهان‌بینی؛ حمد؛ رحمت؛ زمین؛ زیبایی؛ شعور؛ قدیر/اسما و صفات؛ گواهی

[سوره التغابن (64): آیه 2]

هُوَ اَلَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (2)

2

اوست آن که شما را آفرید، پس برخی از شما کافرند و برخی مؤمن، و خدا به آنچه می‌کنید بیناست.

1- خداوند، خالق و آفرینندۀ انسان‌ها

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ

2- انسان، جلوۀ قدرت و فرمان‌روایی مطلق خداوند است.

لَهُ الْمُلْکُ ... وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ . هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ

آمدن «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ» (او است که شما را آفرید)، پس از ذکر قدرت و فرمان‌روایی مطلق خداوند بر جهان ( لَهُ الْمُلْکُ...

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ )، می‌تواند برای بیان مصداق و جلوۀ این قدرت و فرمان‌روایی باشد.

3- انسان‌ها از نظر جهان‌بینی و باورهای دینی یا کافراند و یا مؤمن.

فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ

4- انسان، مجبور آفریده نشده، بلکه آزاد و مختار است.

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ

یادآوری این نکته که انسان‌ها پس از آفرینش، به دو دستۀ کافر و مؤمن تقسیم می‌شوند، گویای حقیقت یاد شده است.

5- انسان، موجودی انتخاب‌گر و توانا بر تشخیص حق از باطل و پیمودن راه آن

فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ

6- کفر انسان‌ها به خداوند، برخلاف مسیر و فلسفۀ خلقت انسان و جهان و شگفت‌انگیز است.

هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ

تفریع «فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ» بر موضوع آفرینش انسان از سوی خداوند (هو الذی خلقکم) و یادآوری آفرینش حق‌مدارانۀ جهان در آیۀ بعد، می‌رساند که کفر انسان‌ها به آفرینندۀ خود، امری شگفت‌انگیز و بیرون از مسیر خلقت و به دور از انتظار است؛ زیرا انتظار از مخلوق (انسان)، این است که آفرینندۀ خود را انکار نکند.

7- خداوند، نسبت به تمامی رفتارهای آدمی، بینا است.

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

8- تأثیر باورها و جهان‌بینی انسان‌ها در رفتار و کردار آنها

فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

مطلب یاد شده، با توجه به این نکته است که ایمان و کفر، از مقولۀ جهان‌بینی و باورهای بشر است؛ ولی خداوند به جای تذکر به آگاهی خویش از این مسأله، به آگاهی خود از رفتار آدمیان اشاره دارد. این می‌رساند که رفتارهای آدمی متأثر از جهان‌بینی او است و کردارهای او، نشانۀ طرز تفکر و عقیده (ایمان و کفر) او است.

9- رفتار و کردار آدمی، نشانگر کفر و ایمان و نیز اندیشه و باور او است.

فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

10- هشدار خداوند به انسان‌ها، دربارۀ رفتار و کردارهای آنان

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

11- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ ... بَصِیرٌ

12- «عن زُرارة عن أبی‌جعفر(ع) قال:

قلت له ... قد قال اللّه عزّوجلّ: «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ» لا واللّه لایکون أحَدٌ من الناس لیس بمؤمن و لا کافر. قال: فقال أبوجعفر(ع): ... ما تقول فی أصحاب الأعراف؟ ... واللّه ما هم

بمؤمنین و لا کافرین ... ؛ ⁽¹⁾

از زراره روایت شده که گفت: به امام باقر(ع) عرض کردم ...

خدای عزّوجلّ فرمود: «هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُمْ کٰافِرٌ وَ مِنْکُمْ مُؤْمِنٌ» ، به خدا سوگند احدی از مردم نیست که نه مؤمن باشد و نه کافر ... ! امام باقر(ع) فرمود: ... دربارۀ اصحاب اعراف چه می‌گویی؟ ... به خدا سوگند آنان نه مؤمن‌اند و نه کافر ...».

کلیدواژه‌ها:

اصحاب اعراف؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بصیر/اسما و صفات؛ جبر و اختیار؛ جهان‌بینی؛ حق؛ خلقت؛ عمل؛ کفر

[سوره التغابن (64): آیه 3]

خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ إِلَیْهِ اَلْمَصِیرُ (3)

3

آسمان‌ها و زمین را به حقّ آفرید، و به شما شکل بخشید و شکل‌هایتان را نیکو ساخت، و بازگشت [همگان] فقط به سوی اوست.

1- خداوند، آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آفرینش جهان (آسمان‌ها، زمین و ...)، براساس حق و هدفدار و به دور از بیهوده‌کاری است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

«حق»در مقابل باطل قرار دارد. یکی از معانی «باطل»عبث و بیهوده‌کاری است؛ یعنی، کاری که در آن هدف معقولی لحاظ نشود.

3- جهان طبیعت، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

4- خداوند، انسان را تصویر کرد و به وی صورت انسانی بخشید.

وَ صَوَّرَکُمْ

5- انسان‌ها، ازنظر ظاهر و باطن و صورت و سیرت، زیبا و نیکو آفریده شده‌اند.

فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ

«صورت» عبارت است از هیئت هر شیئی که با آن، از دیگر اشیا جدا و ممتاز می‌گردد و شامل شکل ظاهری و هویت باطنی آن می‌شود (اقتباس از مفردات راغب).

6- انسان، در مقایسه با دیگر موجودات، موجودی زیباتر، برتر و کامل‌تر است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ

اختصاص به ذکر یافتن انسان با وصف «فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ» - پس از یادآوری آفرینش آسمان‌ها و زمین - می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

7- آفرینش انسانِ زیبا صورت و نیکو سیرت، مظهر و مصداق روشن آفرینش بحق خدا است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ

8- زیبایی و کمال، از ویژگی‌های انسان و از نعمت‌های الهی برای او است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ

برداشت یاد شده از آنجا است که آیۀ شریفه در مقام امتنان و برشمردن نعمت‌های اعطایی به انسان‌ها می‌باشد.

9- بازگشت نهایی تمامی امور و همه چیزها، به سوی خداوند است.

وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

10- جهان آفرینش، در حال حرکت است و خدا منتها الیه این حرکت می‌باشد.

وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

«ال» در «الْمَصِیرُ» برای جنس است؛ یعنی، هر تحوّل و حرکتی در جهان هستی، تنها به سوی خداوند است.

11- معاد و بازگشت انسان‌ها، به پیشگاه عدل الهی برای کیفر و پاداش، مقتضای آفرینش به حق و هدفمند جهان است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... وَ إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

ذکر معاد انسان‌ها - پس از بیان آفرینش جهان بر پایۀ حق و هدفمندی - گویای نکتۀ یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ انسان؛ پاداش؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ حق؛ خلقت؛ زمین؛ زیبایی؛ صورت؛ نعمت

[سوره التغابن (64): آیه 4]

یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (4)

4

آنچه را که در آسمان‌ها و زمین است می‌داند، و آنچه را که پنهان می‌دارید و آنچه را که آشکار می‌کنید [نیز] می‌داند، و خدا به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

1- خداوند، به همۀ موجودات هستی احاطۀ علمی دارد.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- جهان طبیعت، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

3- خداوند، به‌تمامی حرکت‌ها ورفتارهای نهانی و آشکارای انسان‌ها آگاه است.

وَ یَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ

4- خداوند، به رازها و اسرار نهفته در سینه‌ها آگاهی کامل دارد.

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

5- علم خداوند، مطلق و فراگیر همۀ ذرّات نهان و آشکار جهانِ هستی است.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

یادآوری آگاهی خداوند از موجودات آسمان‌ها و زمین و نیز رفتارهای نهانی و آشکارا و رازهای دل بشر، اشاره به علم مطلق و فراگیر خداوند است.

6- آگاهی و عقیده به علم همه جانبۀ خداوند به جهان و انسان، بازدارندۀ انسان‌ها از نافرمانی و گناه

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ مٰا تُعْلِنُونَ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

7- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ زمین؛ سرّ؛ سینه؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ گناه

[سوره التغابن (64): آیه 5]

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (5)

5

آیا خبر کسانی که پیش از این کفر ورزیدند و ثمرۀ تلخ کارهای خود را چشیدند و[در آخرت] عذابی دردناک خواهند داشت، به شما نرسیده است؟

1- آگاهی مردم کافر عصر بعثت، از سرنوشت شوم اقوام کافر پیش از خود

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ» ، تقریری است.

2- آگاهی مردم عصر بعثت، از سرنوشت اقوام کافر پیش از خود، از راه اخبار و اطلاعات واصله بود.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

مطلب یادشده، ازآمدن تعبیر «نَبَأُ» (خبر) به‌دست می‌آید.

3- اخبار مربوط به سرنوشت هلاکت‌بار اقوام کافر پیش از اسلام، اخباری مهم و پرفایده

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

«نَبَأُ» ، به اخبار مهم و پر فایده گفته می‌شود (مفردات راغب).

4- بسیاری از اقوام کافر پیش از اسلام، ثمرۀ تلخ کردار خویش را چشیدند و نابود شدند.

فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ

5- اقوام کافر در آخرت، به عذاب دردناک دچار خواهند شد.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

6- کفر، از موجبات عذاب و دارای پیامدی تلخ در دنیا و آخرت

اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

7- سرنوشت شوم و عذاب الهی، ثمره و پیامد رفتار خود انسان است.

فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

8- سرنوشت شوم اقوام کافر پیشین، درس‌آموز و عبرت‌انگیز است.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

9- تشویق و ترغیب مردم از سوی خداوند، به مطالعه و تأمل در سرنوشت هلاکت‌بار جوامع کفر پیشۀ گذشته

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَبَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ ...»، ضمن آن که برای تقریر مسأله است، برای تشویق و ترغیب نیز می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ امت؛ تاریخ؛ دنیا؛ رسالت؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛ کفر؛ کیفر

[سوره التغابن (64): آیه 6]

ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اِسْتَغْنَی اَللّٰهُ وَ اَللّٰهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ (6)

6

این بدان سبب بود که پیامبرانشان با دلایل روشن به سویشان می‌آمدند، ولی آنان می‌گفتند: آیا آدمیانی ما را هدایت می‌کنند؟ پس کفر ورزیدند و روی‌گرداندند، در حالی که خدا [از آنان] بی‌نیاز بود، و خدا بی‌نیاز و ستوده است.

1- انکار معجزات و دلایل روشن پیامبران و روی‌گردانی از تعالیم آنان، عامل گرفتاری کافران پیشین به سرنوشت شوم و عذاب دردناکِ الهی

اَلَّذِینَ کَفَرُوا ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا

«بینة»(مفرد «بینات») به معنای دلیل و حجت روشن است؛ و در قرآن بر معجزۀ پیامبران الهی نیز اطلاق شده است.

2- عذاب و کیفر خداوند دربارۀ کافران، پس از اتمام حجت و ارائۀ دلایل روشن بوده است.

تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

3- پیامبران، دارای معجزات و دلایل روشن بر حقانیت رسالت خویش

تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

4- بشر بودن پیامبران، بهانه و دستاویز کافران برای کفر و روی‌گردانی از تعالیم دین

فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا

5- در بینش کافران، بشر شایستۀ مقام پیامبری، واسطۀ ارتباط میان خدا و خلق و هادی برای انسان‌ها نیست.

فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا

6- پیامبران الهی، از نوع بشر و دارای خصوصیت بشری بودند.

أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا

7- هدایت انسان‌ها، فلسفۀ بعثت پیامبران

تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَقٰالُوا أَ بَشَرٌ یَهْدُونَنٰا

8- کفر و انکار رسالت پیامبران، از روی عمد و آگاهانه، نگون‌بختی و عذاب دردناک اخروی را در پی دارد.

فَذٰاقُوا وَبٰالَ أَمْرِهِمْ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُ کٰانَتْ تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا

9- خداوند، حقیقتی بی‌نیاز

وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ

10- خداوند، بی‌نیاز از ایمان انسان‌ها

وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ

متعلق و مورد استغنای خداوند در آیۀ شریفه، می‌تواند دو چیز باشد: 1- استغنای خداوند از ایمان انسان‌ها به او؛ 2- استغنای الهی از این‌که پس از ارائۀ معجزات و دلایل روشن از سوی پیامبران، باز هم معجزات و دلایل دیگری به بشر عرضه دارد؛ زیرا همین مقدار برای هدایت بشر کافی است. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال نخست است.

11- خداوند، به مقدار کافی و لازم، معجزه و دلایل روشن برای هدایت انسان‌ها ارائه نموده است.

تَأْتِیهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ

برداشت یاد شده، براساس احتمال دوّمی است که در ذیل برداشت قبلی آمده است.

12- ثمره و فایدۀ ایمان، به خود انسان‌ها بازمی‌گردد.

فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللّٰهُ وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ

یادآوری استغنای خداوند و بی‌نیازی او - پس از ذکر کفر و انکار اقوام کافر - می‌تواند اشاره به مطلب یادشده باشد.

13- خداوند، مورد حمد و ستایش همۀ موجودات است.

وَ اللّٰهُ ... حَمِیدٌ

«حَمِیدٌ» در آیۀ شریفه، به معنای محمود است و مقصود از آن در این‌جا، می‌تواند دو چیز باشد: 1- مورد ستایش بودن خداوند از سوی همۀ موجودات؛ 2- شایستۀ ستایش بودن خداوند، هر چند کسی او را ستایش نکند. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال نخست است.

14- خداوند، شایستۀ ستایش است.

وَ اللّٰهُ ... حَمِیدٌ

15- خداوند بی‌نیاز، شایستۀ ستایش است.

وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این نکته است که «حَمِیدٌ» ، صفت برای «غَنِیٌّ» باشد؛ نه صفت مستقل برای «اللّٰهُ» .

16- «غَنِیٌّ» و «حَمِیدٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ غَنِیٌّ حَمِیدٌ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ بشر؛ بهانه‌جویی؛ تکذیب؛ حمد؛ دین؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ عذاب؛ غنی/اسما و صفات؛ کفر؛ کیفر؛ معجزه؛ نبوت؛ هدایت

[سوره التغابن (64): آیه 7]

زَعَمَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیرٌ (7)

7

کسانی که کفر ورزیده‌اند پنداشته‌اند که هرگز برانگیخته نخواهند شد. بگو: چرا، به پروردگارم سوگند که حتماً برانگیخته خواهید شد، سپس از آنچه کرده‌اید قطعاً با خبر خواهید گشت، و این بر خدا آسان است.

1- گمان کافران، به برانگیخته نشدن انسان‌ها در قیامت

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا

2- اعتقاد کافران به برانگیخته نشدن انسان‌ها در قیامت، مبتنی بر گمان است؛ نه یقین و علم.

زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا

مادۀ «زَعَمَ» ، بیشتر در معنای «ظن»(گمان) و نیز دربارۀ چیزی که مورد تردید بوده و اثبات نشده است، به‌کار می‌رود.

3- برانگیخته شدن انسان‌ها در قیامت، امری قطعی است.

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ

4- انسان‌ها، از تمامی کرده‌های خویش در قیامت آگاه می‌شوند.

ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ

5- تمامی رفتارها و کرده‌های انسان‌ها در قیامت، مورد حسابرسی دقیق قرار خواهد گرفت.

ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ

کلمۀ «ما»(آنچه) افادۀ عموم می‌کند. با خبر کردن انسان‌ها از تمامی کرده‌های خویش در قیامت، اشاره به حسابرسی و کیفر و پاداش دادن به آنها است.

6- عملکرد انسان‌ها، تعیین‌کنندۀ سرنوشت اخروی آنان است.

ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ

7- برانگیختن انسان‌ها و حسابرسی از آنان در قیامت، کاری سهل و آسان برای خداوند

لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمٰا عَمِلْتُمْ وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

8- آفریدن جهان و آگاهی از پدیده‌های آن و اسرار نهفته در دل آدمیان، نشانۀ آسان بودن آفرینش مجدد انسان‌ها از جانب خداوند

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ ... وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ... وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

مطلب یاد شده، از ذکر آفرینش جهان به قدرت خداوند و آگاهی همه جانبۀ او در آغاز و سپس یاد کردن آسانی برپایی قیامت برای او، به‌دست می‌آید.

9- استبعاد معاد از سوی کافران، ناشی از ناآگاهی آنان از قدرت مطلقۀ خداوند است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... زَعَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنْ لَنْ یُبْعَثُوا قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی لَتُبْعَثُنَّ ... وَ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

10- «رب»از اسما و صفات خداوند

قُلْ بَلیٰ وَ رَبِّی

11- «عن أبی‌عبداللّه(ع): ...أما عَلِمتَ أنّ کلَّ زعمٍ فی القرآن کذبٌ؟؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ... مگر نمی‌دانی [مادّه] «زعم»در سراسر قرآن به معنای «کذب» است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسانی؛ اللّه؛ انسان؛ جهان؛ جهل؛ حسابرسی؛ حشر و نشر؛ خلقت؛ دروغ؛ رب/اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ علم؛ عمل؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ کفر؛ معاد

[سوره التغابن (64): آیه 8]

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَلنُّورِ اَلَّذِی أَنْزَلْنٰا وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ (8)

8

پس به خدا و پیامبرش و به این نوری که نازل کرده‌ایم (قرآن) ایمان بیاورید، و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

1- آگاهی از دلایل روشن الهی بر اثبات حقانیت تعالیم دین (همچون معاد و جزای انسان‌ها در آن روز)، مقتضی ایمان به خدا، رسول او و قرآن است.

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه به منزلۀ نتیجه برای مطالب یاد شده در آیات پیشین است. آن مطالب عبارت است از ارائۀ دلایل روشن بر حقانیت تعالیم الهی و نیز اثبات معاد و ... .

2- توصیۀ‌خداوند به‌کافران ومنکران قیامت به ایمان به خدا، پیامبر اسلام و قرآن

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا

مقصود از «نور»در آیه قرآن کریم می‌باشد.

3- ایمان به خدا، پیامبر(ص) و قرآن، سه رکن اصلی عقاید اسلامی

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا

4- رهنمودها و معارف قرآن، چونان نور، روشن و روشنایی‌بخش است.

وَ النُّورِ

در تعریف «نور»گفته‌اند: «هو الظاهر بنفسه و المظهر لغیره».

5- قرآن، کتاب نازل شده از سوی خداوند است.

وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنٰا

6- خداوند، از تمامی رفتارها و کردارهای آدمیان با خبر است.

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

7- ایمان به خدا، پیامبر(ص) و قرآن، مستلزم عمل و رفتار متناسب با آن است.

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

یادآوری آگاهی خداوند از رفتار انسان‌ها - پس از توصیه به ایمان - می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

8- ایمان راستین به خدا، پیامبر(ص) و قرآن، تأثیرگذار در رفتار و کردار آدمی

فَآمِنُوا بِاللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ

از ارتباط میان توصیه به ایمان و یادآوری موضوع آگاهی خداوند از رفتارهای انسان‌ها، برداشت یاد شده به‌دست می‌آید.

9- «خَبِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ ... خَبِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ ایمان؛ تکذیب؛ خبیر/اسما و صفات؛ دین؛ رسالت؛ علم؛ عمل؛ غیب؛ قرآن؛ قیامت؛کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره التغابن (64): آیه 9]

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ لِیَوْمِ اَلْجَمْعِ ذٰلِکَ یَوْمُ اَلتَّغٰابُنِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً ذٰلِکَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (9)

9

[یاد کن] هنگامی را که خدا شما را در «یوم الجمع» گرد می‌آورد. آن روز، روز مغبون شدن است. و هر کس به خدا ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد، بدی‌هایش را از او می‌زداید، و او را به باغ‌هایی درمی‌آورد که از زیر [درختان]آنها نهرها روان است؛ جاودانه در آنها برای همیشه خواهند بود. این است آن کامیابی بزرگ.

1- خداوند، همۀ انسان‌ها را برای حسابرسی در روز قیامت گرد می‌آورد.

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ

2- قیامت و گرد آمدن انسان‌ها در آن روز، برای محاکمه و مجازات، شایان یاد و یادآوری

یَوْمَ یَجْمَعُکُمْ

«یوم»مفعول برای فعل محذوف است یعنی «اذکر یوم یجمعکم ...».

3- قیامت، روز گرد هم آمدن همۀ انسان‌ها است.

لِیَوْمِ الْجَمْعِ

4- «یوم الجمع»، از نام‌های قیامت

لِیَوْمِ الْجَمْعِ

5- قیامت، روز ظهور و بروز غبن و خسارت کافران

ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ

6- «یَوْمُ التَّغٰابُنِ» ، از نام‌های قیامت

ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ

7- خداوند، گناهان و بدی‌های مؤمنان دارای عمل صالح را زدوده و می‌آمرزد.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ

8- ایمان و عمل صالح، موجب زدایش بدی‌ها و آمرزش گناهان

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ

9- ایمان و عمل صالح، موجب ورود انسان به بهشت

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ

10- بهشت، دارای باغ‌های متعدد با نهرهای جاری در زیر آنها

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جَنّٰاتٍ» (جمع «جنة») به معنای باغ‌ها است.

11- مؤمنانِ دارای عمل صالح، در بهشت جاودانه‌اند.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

12- آمرزش گناهان و دستیابی به بهشت، کامیابی بزرگ است.

یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

13- سعادت و کامیابی انسان، در گرو ایمان و عمل صالح است.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

14- ضرورت توأم بودن ایمان و عمل‌صالح، در به دست آوردن کامیابی اخروی و بهشت جاویدان

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ... ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

15- تنها مؤمنان دارای عمل صالح، از خسارت عرصۀ قیامت در امان خواهند بود.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ ...

ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

برداشت یاد شده، از آن‌جا است که خداوند، روز قیامت را روز خسارت نام گذاشته است؛ ولی تنها گروهی که دارای ایمان و عمل صالح باشند از آن مستثنا شده‌اند.

16- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: ...

یوم‌التغابن، یوم یَغبُن أهلُ الجنّة أهلَ النّار ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: ... «یَوْمُ التَّغٰابُنِ» روزی‌است‌که بهشتیان،جهنمیان‌را مغبون می‌سازند ...».

17- «فی الخبر النبویّ(ص) أنّه یُفتَح للعبد یوم القیامة علی کلّ یوم من أیّام عمره أربعة و عشرون خزانةً ... یُفتَح له خزانةٌ ... فیراها فارغةً لیس فیها ما یسرّه و لا ما یسوؤه و هی الساعة التی نام فیها أو اشتغل فیها بشیء من مباحات الدنیا فیناله من الغبن و الأسف علی فواتها ...

ما لا یُوصَف و من هذا قوله تعالی: «ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ» ؛ ⁽²⁾

در روایتی از پیامبر(ص) آمده که برای بنده در قیامت، برای هر روز از ایام عمرش 24 خزانه باز می‌شود ... خزانه‌ای برای او بازمی‌گردد که آن را خالی می‌بیند و چیزی که او را خوشحال یا ناراحت کند در آن نیست. این همان ساعتی است که در آن خوابیده و یا مشغول کارهای مباح دنیا بوده است. پس غبن و تأسف بر از دست دادن آن ساعت، به او دست می‌دهد ... به اندازه‌ای که قابل توصیف نیست و در همین باره است سخن خدای تعالی: «و ذٰلِکَ یَوْمُ التَّغٰابُنِ» ».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ حسابرسی؛ حسرت؛ حشر و نشر؛ خلافت الهی؛ ذکر؛ رستگاری؛ ضرر؛ عمل صالح؛ قیامت؛ کفاره؛ کفر؛ گناه؛ مغفرت؛ نهر؛ یوم الجمع؛ یوم التغابن

[سوره التغابن (64): آیه 10]

وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (10)

10

و کسانی که کفر ورزیده و آیات ما را تکذیب کرده‌اند، اهل آتشند و همواره در آن می‌مانند، و چه بد بازگشتگاهی است.

1- کسانی که به کفر و تکذیب آیات الهی بپردازند، اهل دوزخ‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ

2- وجود آیات و نشانه‌های گوناگون از خداوند، در پهنۀ جهان

کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

مطلب یاد شده، از آمدن «بِآیٰاتِنٰا» به صورت صیغۀ جمع استفاده شده است.

3- آتش، وسیلۀ عذاب الهی در دوزخ

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ

4- کافران تکذیب‌گر آیات الهی، به صورت دائمی و جاودانه در دوزخ جای دارند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أَصْحٰابُ النّٰارِ خٰالِدِینَ فِیهٰا

5- دوزخ، جایگاهی نامیمون و عاقبتی شوم

أَصْحٰابُ النّٰارِ ... وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آیات خدا؛ تکذیب؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ عذاب؛ کفر

[سوره التغابن (64): آیه 11]

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ وَ اَللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (11)

11

هیچ مصیبتی جز به اذن خدا [به کسی] نمی‌رسد؛ و هر کس به خدا ایمان بیاورد،[خدا] دل او را هدایت می‌کند، و خدا به هر چیزی داناست.

1- همۀ مصیبت‌های وارده بر انسان‌ها، در چارچوب رخصت خداوند و اذن او است.

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ

مقصودِ آیۀ شریفه، این است که هر حادثه‌ای برای بشر - که بر اثر علل و اسباب ویژۀ خود پدید می‌آید - بیرون از اراده و اذن الهی نیست؛ یعنی، خداوند مانع از تأثیر این عوامل نمی‌شود.

2- تأثیر و کارسازی عوامل و اسباب طبیعی، در چارچوب اراده و رخصت خداوند است.

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ

3- خداوند، هدایت‌گر دل‌های انسان‌های مؤمن

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

4- ایمان، موجب جلب هدایت ویژۀ الهی و عامل ارتقای معرفت بشر است.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

5- خداوند، راه علاج و نحوۀ تحمل مصیبت‌ها و تکلیف انسان در برابر آنها را به مؤمنان آموخته است.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ

با توجه به این که در صدر آیۀ شریفه سخن از مصیبت‌های وارده بر انسان‌ها است، می‌توان گفت از مصداق‌های هدایت قلبی مؤمنان، راهنمایی آنان به پیدا کردن راه علاج و تحمل مصیبت‌ها و نشان دادن تکلیف آنان در این عرصه است.

6- خداوند، به هر چیزی دانا است.

وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

7- علم خداوند به هر چیز، مطلق و همه‌جانبه است.

وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

«عَلِیمٌ» صیغۀ مبالغه و بیانگر آن است که علم الهی به هر چیز تنها از یک یا چند بُعد نیست بلکه همه جوانب و زوایای هر چیزی در احاطه و آگاهی خداوند قرار دارد.

8- آگاهی و ایمان مؤمنان به علم همه جانبۀ خداوند، مایۀ تحمل مصیبت‌ها و پایداری در برابر مشکلات است.

مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِیبَةٍ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

9- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ ... عَلِیمٌ

10- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: إنّ القلبَ لیُرَجَّج ... حتّی یَعقِدَ علی الإیمان فإذا عقد علی الإیمان قرّ و ذلک قول اللّه عزّوجلّ:

«وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: قلب [انسان] در حال اضطراب است ... تا این‌که با ایمان و باور پیوند خورد. پس زمانی که بر ایمان پیوند خورد، قرار و ثبات می‌یابد و این سخن خدای عزّوجلّ است: «وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ یَهْدِ قَلْبَهُ» ».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اذن الهی؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ قلب؛ مصیبت؛ هدایت

[سوره التغابن (64): آیه 12]

وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُوا اَلرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِینُ (12)

12

و خدا را اطاعت کنید و از پیامبر او فرمان برید؛ پس اگر روی برتابید، [بدانید که]بر پیامبر ما فقط ابلاغ آشکار [پیام] است.

1- اطاعت از خدا و رسول او، توصیۀ الهی به مؤمنان

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ

2- پیامبر(ص)، دارای رهنمودهایی افزون بر وحی و رهنمودهای خداوند در قرآن

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ

تکرار کلمۀ «أَطِیعُوا» و جدا آمدن آن برای پیامبر(ص)، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

3- پیامبر(ص)، دارای منصب حکومت و ولایت

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ

تکرار «أَطِیعُوا» نشان می‌دهد که مقصود از «أَطِیعُوا الرَّسُولَ» ، اطاعت در امور حکومتی و ولایی است؛ زیرا اگر مراد احکام و اوامر الهی باشد، ذکر «أَطِیعُوا اللّٰهَ» کافی است.

4- ابلاغ روشن و بدون ابهام پیام‌های الهی به مردم، تکلیف پیامبراسلام(ص)

فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

5- پیامبر(ص)، در برابر کافران دین گریز، تکلیفی جز ابلاغ پیام الهی نداشت.

فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

6- اجبار مردمانِ کافر به پذیرش دین و ایمان، بر عهدۀ پیامبر(ص) نبود.

فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

7- در جامعۀ اسلامی، کافران در پذیرش اسلام، آزاد و مختاراند و کسی حق تحمیل و اجبار آن را بر آنان ندارد.

فَإِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَإِنَّمٰا عَلیٰ رَسُولِنَا الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اطاعت؛ اکراه؛ اللّه؛ امر الهی؛ ایمان؛ تبلیغ؛ جبر و اختیار؛ حکومت؛ دین؛ رسالت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ولایت

[سوره التغابن (64): آیه 13]

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (13)

13

خداست که هیچ معبودی جز او نیست، و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند.

1- خدا، تنها معبود شایسته پرستش

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

نفی در «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» نفی شایستگی می‌باشد، نه نفی وجود؛ زیرا در عالم معبودهای ادعایی بسیاری وجود دارد، ولی آنها شایستگی معبودیت را ندارند.

2- اطاعت و فرمان‌بری، تنها از آن خداوند است که شایستۀ معبودیت است.

أَطِیعُوا اللّٰهَ ... اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

جملۀ «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» می‌تواند تعلیل برای «أَطِیعُوا اللّٰهَ» باشد؛ یعنی، چون تنها خداوند شایستۀ عبادت است، پس باید تنها از او اطاعت کرد.

3- تنها خداوند، شایستۀ توکل است.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

تقدیم جار و مجرور (علی اللّه) مفید اختصاص است.

4- توکل کردن بر خدا و نه بر دیگران،

توصیۀ الهی به مؤمنان

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

5- توکل بر خداوند - نه بر دیگران - نشانۀ ایمان راستین است.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

آمدن وصف «الْمُؤْمِنُونَ» ، می‌تواند حاکی از حقیقت یاد شده باشد.

6- «إِلٰهَ» از اسما و صفات خداوند

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ ایمان؛ توحید؛ توکل؛ جهان‌بینی؛ هو/اسما و صفات

[سوره التغابن (64): آیه 14]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (14)

14

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بی‌تردید، برخی از همسران و فرزندانتان دشمنانی برای شما هستند، پس از آنان برحذر باشید؛ و اگر [از خطایشان] درگذرید و[بدون توبیخ] چشم‌پوشی کنید و آن را بپوشانید، [خدا نیز با شما چنین می‌کند،]به یقین، خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- برخی از همسران و فرزندان مؤمنان، همچون دشمن به مخالفت با آنان برمی‌خیزند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ

2- مؤمنان صدراسلام، با مخالفت و دشمنی برخی از همسران و فرزندان خویش روبه‌رو بودند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ

3- ایمان به دین اسلام، ممکن است دشمنی برخی‌از مردم، حتی خویشاوندانی همچون همسر و فرزندان را برانگیزاند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ

4- مؤمنان در صورت روبه‌رو شدن با دشمنی و مخالفت همسران و فرزندان خویش، باید از آنان پرهیز کرده و دوری جویند.

إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ ... عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ

5- مؤمنان، باید در برابر دشمنی و مخالفت همسران و فرزندان خویش، هشیار بوده و آنان را زیر نظر داشته باشند.

عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ

فرمان برحذر بودن (فاحذروهم) ممکن است به معنای لزوم هشیاری و زیر نظر گرفتن آنان باشد که با غفلت از این امر، مبادا دچار خسارت و ضربه شوند.

6- ضرورت هشیاری در برابر دشمنان دیانت و لزوم دوری از آنان

عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ

هر چند آیۀ شریفه، دربارۀ همسران و فرزندانی است که با دینداری پدر، مادر و همسرانشان به مخالفت برمی‌خیزند؛ ولی به مقتضای تعبیر «عَدُوًّا لَکُمْ» شامل تمامی دشمنان دیانت نیز می‌شود.

7- دوستی و پیوند خویشاوندی، نباید مانع دینداری و انجام تکالیف شرعی (همچون جهاد، هجرت و ...) شود.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ

8- توصیۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر عفو، چشم‌پوشی و بخشودن دشمنی‌های همسران و فرزندان خویش

عَدُوًّا لَکُمْ ... وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا

9- عفو، چشم‌پوشی و بخشودن دشمنی‌ها و خطاهای مردمان، توصیۀ خداوند به مؤمنان

وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا

برداشت یاد شده، مبتنی بر این نکته است که آیۀ شریفه درصدد بیان یک اصل در برخورد با دیگران باشد؛ نه در خصوص برخورد با همسران و فرزندان.

10- اسلام، دین رأفت، مدارا کردن و گذشت است.

عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا

توصیه و ترغیب به گذشت، عفو و چشم‌پوشی - حتی دربارۀ کسانی که به انسان دشمنی کرده‌اند - گویای مطلب یاد شده است.

11- خداوند، بسیار آمرزنده و مهربان است.

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

12- عفو، گذشت و چشم‌پوشی از دشمنی‌ها و خطاهای دیگران، تخلّق به اخلاق خداوندی است.

وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

13- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

14- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ» و ذٰلک إنّ الرجل کان إذا أراد الهجرةَ إلی رسول اللّه(ص) تعلّق به ابنه و امرأته و قالوا: نَنشُدُک اللّه أن تَذهب عنّا و تدعَنا فنضیع بعدک فمنهم من یطیع أهلَه فیقیم فحذّرهم اللّه أبناءَهم و نساءَهم و نهاهم عن طاعتهم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِکُمْ وَ أَوْلاٰدِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ» روایت شده است:

[در صدراسلام گاهی] مردی که قصد هجرت به سوی رسول‌خدا(ص) را داشت، فرزند و همسرش دامان او را می‌گرفتند و می‌گفتند: تو را به خدا قسم می‌دهیم که از نزد ما نروی و ما را بی‌کس نگذاری که ما بعد از تو از بین خواهیم رفت. برخی از آنان مطیع اهل و عیال خود می‌شدند و [نزد آنان] می‌ماندند. ازاین‌رو خداوند آنان را از فرزندان و همسرانشان برحذر داشته و آنان را از پیروی آنها نهی فرموده است ...».

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ ایمان؛ جهاد؛ خویشاوندی؛ دشمنی؛ دین؛ رحمت؛ عفو؛ فرزند؛ مغفرت؛ هجرت

[سوره التغابن (64): آیه 15]

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اَللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ (15)

15

جز این نیست که اموال و فرزندان شما [وسیلۀ] آزمایشند، و خداست که مزدی بزرگ نزد اوست [و آن را به کسانی می‌دهد که از عهدۀ این آزمایش بر آیند].

1- اموال و اولاد، همواره وسیلۀ آزمایش انسان است.

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ

«فِتْنَةٌ» در آیۀ شریفه، به معنای آزمایش است. قصر در عبارت «إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ ...» ادعایی است، نه حقیقی؛ یعنی، برای بیان مبالغه و کثرت ملازمه، میان داشتن مال و فرزند و آزمایش شدن انسان به وسیلۀ آن دو است.

2- وابستگی و دلبستگی به اموال و اولاد، زمینه‌ساز لغزش انسان‌ها و ممانعت از دین‌داری است.

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ

3- هشدار خداوند به مؤمنان، نسبت به لغزش و نافرمانی کردن به خاطر دلبستگی‌م‍ و وابستگی به مال و فرزند

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ

4- علاقه و دلبستگی به اموال و اولاد،

نباید مانع از دین داری و انجام تکالیف الهی شود.

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ

برداشت یاد شده، با توجه به ارتباط آیه با آیۀ قبل می‌باشد.

5- اجر بزرگ، در پیشگاه خداوند است.

وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

6- رها ساختن خویش از دلبستگی به اموال و اولاد و ترجیح دادن دین‌داری بر وابستگی به آنها، دارای پاداش بزرگ الهی است.

وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

یادآوری پاداش بزرگ الهی، پس از هشدار دربارۀ وابستگی به اموال و اولاد خویش، بیانگر مطلب یاد شده است.

7- توجه و ایمان به پاداش بزرگ الهی برای مؤمنان، بازدارندۀ انسان از وابستگی به اموال و اولاد و گناه به خاطر آنها

وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

8- نقش ایمان به قیامت و پاداش و کیفر آن روز، در رهایی انسان از دلبستگی به متاع‌های مادی و دنیوی و رویکرد او به آرمان‌های بلند معنوی و اخروی

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ وَ اللّٰهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ پاداش؛ تکلیف؛ دنیا؛ دین؛ ذکر؛ عمل؛ فرزند؛ قیامت؛ گناه؛ مال

[سوره التغابن (64): آیه 16]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ مَا اِسْتَطَعْتُمْ وَ اِسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُفْلِحُونَ (16)

16

پس تا می‌توانید از خدا پروا کنید و گوش فرا دارید و فرمان برید، و مالی را به سود خود انفاق کنید؛ و هر کس از [شرّ] بخل خویش مصون بماند، اینانند که ظفرمند خواهند بود.

1- توصیۀ خداوند به‌مؤمنان، مبنی‌بر به کارگیری تمامی توان خویش برای رعایت تقوای الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ

2- سهل‌انگاری در رعایت تقوای الهی - هر چند اندک باشد - پذیرفته نیست.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ

3- رعایت تقوا، عامل رهایی انسان‌ها از دلبستگی به مادیات (همچون اموال، اولاد و ...) است.

إِنَّمٰا أَمْوٰالُکُمْ وَ أَوْلاٰدُکُمْ فِتْنَةٌ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ

توصیه به رعایت تقوای الهی - پس از هشدار دربارۀ وابستگی به اموال و اولاد - می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4- توصیۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر گوش‌جان سپردن به رهنمودهای قرآن

وَ اسْمَعُوا

5- لزوم شناخت و فراگیری رهنمودهای الهی

وَ اسْمَعُوا

مقصود از «اسْمَعُوا» ، صرف گوش فرادادن به کلام الهی نیست بلکه مقصود، گوش دادن برای درک و شناخت آن می‌باشد.

6- اطاعت و فرمان‌بری، توصیۀ خداوند به مؤمنان

وَ أَطِیعُوا

7- انفاق مال، توصیۀ خداوند به مؤمنان

وَ أَنْفِقُوا خَیْراً

«خَیْراً» مفعول برای «أَنْفِقُوا» و به معنای مال باشد.

8- انفاق کردن مال، به نفع خود انسان است.

وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ

9- انفاق، موجب خیر و سعادت بشر

أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «خَیْراً» خبر برای فعل محذوف («یکن») باشد. در این صورت تقدیر کلام چنین می‌شود: «فأنفقوا إن تنفقوا یکن خیرا لأنفسکم».

10- انجام کارهای خیر، توصیۀ خداوند به مؤمنان

خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ

برخی چون زمخشری و سیبویه بر آنند که «خَیْراً» «مفعولٌ به» برای فعل محذوف است؛ یعنی،«و أتوا خیراً لأنفسکم» یا «و افعلوا خیرا لأنفسکم».

11- انسان، موجودی خیر طلب و کمال جو

أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ

جملۀ «خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ» ، خیرجویی و کمال‌طلبی را برای انسان مفروض و طبیعی دانسته و تنها وی را به مصداق‌های واقعی خیر و سعادت (انفاق و ...) رهنمون ساخته است.

12- کسانی که روح و جانشان از آلودگی به بخل و حرص پاک است، قطعاً رستگاراند.

وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

«شُحَّ» به معنای بخل و حرص و یا بخل همراه حرص است

(برگرفته از قاموس‌المحیط و مفردات راغب).

13- پاک ساختن نفس از آلودگی به بخل و حرص، موجب رستگاری بشر

وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

14- بخل و حرص، عجین شده در جان بشر و برخاسته از طبیعت او است.

وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ

مطلب یاد شده، از اضافه «شُحَّ» به «نَفْسِهِ» به دست می‌آید.

15- انفاق، مبارزه با بخل و حرص است و انفاق‌گران مبرّا از آن هستند.

وَ أَنْفِقُوا ... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ

این مطلب از ارتباط میان موضوع انفاق و مسألۀ بخل و حرص، به‌دست می‌آید.

16- انفاق، عامل مهم رستگاری و بخل و حرص، مانع از آن است.

أَنْفِقُوا ... وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

از ارتباط میان موضوع انفاق و بخل و حرص و نیز مسألۀ رستگاری - که همراه با قصر (فأُولٰئک هم) ادا شده است - می‌توان مطلب یاد شده را به‌دست آورد.

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ امر الهی؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ بخل؛ تقوا؛ تکلیف؛ تنزیه؛ حرص؛ رستگاری؛ زهد؛ عمل؛ قرآن؛ گوش

[سوره التغابن (64): آیه 17]

إِنْ تُقْرِضُوا اَللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اَللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ (17)

17

اگر به خدا وامی نیکو دهید، آن را برای شما مضاعف می‌کند و شما را می‌آمرزد، و خدا بسیار شکرگزار و بردبار است.

1- انفاق در راه خداوند، قرض دادن به او است.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

2- قرض دادن به خدا، قرضی نیکو و با ارزش در نزد او

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

وصف «حَسَناً» می‌تواند توضیحی و یا تخصیصی باشد.

برداشت یاد شده، برپایۀ احتمال اول است.

3- مرغوب بودن کالای مورد انفاق و خلوص نیت انفاق‌کننده، دو عنصر لازم در انفاق

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً

در صورتی که وصف «حَسَناً» تخصیصی باشد، ناظر به حسن فاعلی (خلوص نیت انفاق‌کننده) و حسن فعلی (مرغوب بودن کالای مورد انفاق) خواهد بود.

4- قرض به خدا (انفاق)، درپی‌دارندۀ پاداش مضاعف الهی است.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ

5- ارزش والای انفاق و مقام عالی انفاق‌گران، در پیشگاه خداوند

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ

از این که انفاق به عنوان قرض به خدا شمرده شده و پاداشی مضاعف، در برابر آن وعده داده شده است، می‌توان مطلب بالا را به‌دست آورد.

6- بهره جستن از خصلت نفع طلبی و خیرجویی انسان‌ها، از روش‌های قرآن برای تشویق آنان به انفاق و انجام کارهای خیر

وَ أَنْفِقُوا خَیْراً لِأَنْفُسِکُمْ ... إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ

7- قرض به خداوند (انفاق)، موجب جلب آمرزش او است.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ... یَغْفِرْ لَکُمْ

8- خداوند، بسیار سپاسگزار و بردبار است.

وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ

9- پاداش مضاعف به انفاق‌گران و آمرزش آنان، جلوۀ سپاسگزاری و بردباری خداوند است.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ ... یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ

10- قرض به خداوند (انفاق)، باید بدون چشم‌داشت مادی از دیگران باشد.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ قَرْضاً حَسَناً ... وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ

برداشت یاد شده از آن جاست که: خداوند برای انفاق، پاداش مضاعف و غفران خویش را مقرر فرموده و سپاسگزاری خود را یادآور شده است.

11- انفاق نمودن به منظور دستیابی به پاداش الهی، امری جایز و قابل جمع با نیت خالص و انگیزۀ الهی است.

أَنْفِقُوا ... إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ ... یُضٰاعِفْهُ لَکُمْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ

توصیه به انفاق، همراه با مقرر داشتن پاداش مضاعف - که موجب ایجاد انگیزه در انسان برای انفاق می‌شود - بیانگر مطلب یاد شده است.

12- پاداش مضاعف به انفاق‌گران و آمرزش آنان، جلوۀ تفضل و لطف ویژۀ خداوند به آنان است.

إِنْ تُقْرِضُوا اللّٰهَ ... یُضٰاعِفْهُ ... وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ

سپاس و تقدیر خداوند از انفاق‌گران - با آن که سود انفاق به خود آنان باز می‌گردد - نشانۀ تفضل و لطف ویژۀ الهی به انفاق‌گران است.

13- «شَکُورٌ» و «حَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ پاداش؛ حلم؛ حلیم/اسما و صفات؛ شکور/اسما و صفات؛ عمل؛ فضل خدا؛ قرض؛ مغفرت

[سوره التغابن (64): آیه 18]

عٰالِمُ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (18)

18

دانای نهان و آشکار و عزّتمند و حکیم است.

1- سپاسگزاری، بردباری، آگاهی از نهان و آشکار، عزّت و حکمت خداوند، مقتضی تقواپیشگی، حرف‌شنوی، فرمان‌بری و انفاق در راه او است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا ... وَ اللّٰهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ ... الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

ارتباط آیه با آیات قبل، بیانگر برداشت یاد شده است.

2- خداوند، آگاه از غیب و شهود و دانا به تمامی امور نهان و آشکار جهان است.

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

3- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و سنجیده‌کار است.

اَلْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

4- رهنمودها و فرمان‌های خداوند، حکیمانه است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ اسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ أَنْفِقُوا ... وَ اللّٰهُ ... الْحَکِیمُ

توصیف خداوند به «حکیم»بودن در پایان سوره، به دنبال یک سلسله از رهنمودها و فرمان‌های الهی، می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

5- «عٰالِمُ الْغَیْبِ» ، «عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

عٰالِمُ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ امر الهی؛ انفاق؛ تقوا؛ حکیم/اسما و صفات؛ حلم؛ شکر؛ عزیز/اسما و صفات؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب

سورۀ طلاق آیۀ 1 تا 12

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره الطلاق (65): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ اَلنِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا اَلْعِدَّةَ وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اَللّٰهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اَللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اَللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً (1)

1 ای پیامبر، هرگاه خواستید زنان را طلاق دهید، آنان را در عدّه‌شان [که پاک شده‌اند] طلاق دهید و حساب عدّه را نگاه دارید، و از خدا، پروردگارتان پروا کنید.

آنان را از خانه‌هایشان بیرون نکنید و خود نیز بیرون نروند، مگر این‌که کار بسیار زشتِ آشکاری مرتکب شوند [که در این صورت اخراجشان مُجاز است].

و اینها حدود خداست؛ و هر کس از حدود خدا تجاوز کند قطعاً به خود ستم کرده است. تو نمی‌دانی، شاید خدا پس از این، امری پدید آورد [که سبب آشتی شود].

1- نظارت بر حسن اجرای حدود الهی، از وظایف پیامبر(ص) و رهبر جامعۀ اسلامی

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ

مخاطب قرار گرفتن شخص پیامبر(ص) در آغازِ سوره و آیات مربوط به احکام طلاق و حدود الهی - با آن که این احکام و حدود مربوط به همۀ مسلمانان است - می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

2- مشروعیت طلاق، در شریعت اسلام

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ

3- لزوم اجرای صیغۀ طلاق در زمان عدّۀ زن (زمانی‌که زن از عادت‌ماهانه پاک شده و با شوهرش درنیامیخته است.)

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ

«لام»در «لِعِدَّتِهِنَّ» معادل«عند»است؛ یعنی،«فطلّقوهنّ عند عدّتهنّ» (نظیر «أقیموا الصلاة لدلوک الشمس»؛ یعنی«عند دلوک الشمس).

4- لزوم نگه‌داری عدّۀ طلاق و شمارش دقیق آن

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ

5- دقت در شمارش عدّه، از امور مهم در مسألۀ طلاق

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ

مطلب یاد شده، از توصیه به شمارش دقیق عدّه - پس از فرمان به نگه‌داری عدّه (فطلقوهنّ لعدّتهنّ) - به‌دست می‌آید.

6- توصیۀ خداوند به مردان و همسرانشان، مبنی بر رعایت تقوا و خداترسی در مسائل مربوط به طلاق

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ

7- نقش سازندۀ خداترسی و تقواپیشگی، در تضمین حقوق همسران و رفع اختلاف‌های آنان

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ

مطلب یاد شده، از توصیۀ خداوند به تقواپیشگی در بیان اولین حکم مربوط به طلاق استفاده می‌شود.

8- ایمان به ربوبیت الهی، مقتضی تقواپیشگی و خداترسی است.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ

9- رعایت تقوای الهی، موجب رشد و کمال آدمی است.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ

«رب»به معنای تربیت کننده است و تربیت ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل است تا آن گاه که به حد تمام و کمال برسد(مفردات راغب). بنابراین توصیه به تقوا و نیز توصیف خداوند به «رب»بودن، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

10- مردان، حق ندارند زنان مطلّقۀ خود را در ایّام عدّه، از خانه‌هایشان بیرون کنند.

لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ

انتساب خانه‌ها به زنان (بیوتهنّ) گویای این نکته است که زنان مطلّقه، باید در همان منازلی زندگی کنند که پیش از اقدام به طلاق در آن‌جا بوده‌اند.

11- محل سکونت زنان مطلّقه در ایّام عدّه، همان محل پیش از طلاق است و مردان حق ندارند آن را تغییر دهند.

لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ

12- زنان مطلّقه، حق ندارند در ایّام عدّه از خانه‌هایشان بیرون بروند.

وَ لاٰ یَخْرُجْنَ

13- مردان، می‌توانند زنان مطلّقه خود را در صورت ارتکاب عملی بسیار زشت و روشن (مانند زنا و ...) از خانه‌های خویش بیرون کنند.

وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ

به هر عمل و گناهی که زشتی آن شدید و بزرگ باشد، «فاحشه»اطلاق می‌شود؛ مانند زنا در مورد زنان (برگفته از قاموس‌المحیط و مفردات‌راغب).

14- ارتکاب عمل بسیار زشت و آشکار از سوی زنان مطلّقه، موجب سلب حق مسکن آنان از عهدۀ همسران است.

وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ

15- احکام مربوط به زنان مطلّقه، از حدود الهی است.

تِلْکَ حُدُودُ اللّٰهِ

16- تجاوز از حدود الهی و مرزهای دینی، ظلم به نفس است.

وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

17- ضرر و زیان عمل نکردن به احکام الهی و شکستن مرزهای دینی، به خود متجاوزان بازمی‌گردد.

وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

18- رعایت نکردن احکام و حدود الهی دربارۀ طلاق از سوی همسران، ظلم به نفس و زیان رساندن به خویشتن است.

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّٰهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ

19- فراهم شدن فرصت‌های مناسب برای حل مشکل طلاق و زمینه‌های رجوع، فلسفۀ لزوم نگهداری زنان مطلقه در خانه تا پایان عدّۀ طلاق

لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ ... لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً

برداشت یاد شده با توجه به ارتباط «لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ ...» با جملۀ «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ ...» می‌باشد.

20- گذشت زمان، روشنگر برخی از حقایق و حل‌کنندۀ بعضی از مشکلات ناپیدا برای همسران جدا شده از هم.

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... لاٰ تَدْرِی لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً

برداشت یاد شده، از آن‌جا است که در فرصت عدّه، حقایقی همچون بدی‌ها و ضررهای جدایی و تنهازیستی روشن می‌شود و نیز همسران به عیب‌های خویش پی می‌برند و همین موجب رجوع و بازگشت به زندگی مشترک و حل مشکل طلاق می‌گردد.

21- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ

22- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» و العدّة الطُّهر من الحیض ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» روایت شده که مراد از عدّه، پاکی از حیض است».

23- «عن النبیّ(ص) «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» قال: طاهراً من غیر جماع؛ ⁽²⁾

از پیامبر(ص) دربارۀ «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ» روایت شده که فرمود: [زن باید در حالی طلاق داده شود] که از حیض پاک شده باشد؛ بدون این‌که در آن پاکی، آمیزشی صورت گرفته باشد».

24- «عن سعدبن أبی‌خَلَف قال: سألت أباالحسن موسی بن جعفر(ع): ...ألیس اللّه عزّوجلّ یقول: «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ» قال: فقال إنّما عنی بذٰلک الّتی تطلّق تطلیقة بعد تطلیقة فتلک الّتی لاتَخرُج و لاتُخرَج حتّی تطلق الثالثة فإذا طلقت الثالثة فقد بانت منه و لانفقة لها، و المرأة الّتی یطلّقها الرجل تطلیقة ثمّ یدعها حتّیٰ یخلو أجلها فهٰذا أیضاً یقعد فی منزل زوجها و لها النفقة و السکنیٰ حتّیٰ تنقضی عدّتها؛ ⁽³⁾

سعدبن ابی‌خلف گوید: از امام کاظم(ع) پرسیدم ...: آیا خداوند عزّوجلّ نفرموده: « لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ » حضرت فرمود:

خداوند [دراین دستور] زنی را قصد کرده که دو بار [به طلاق رجعی] طلاق داده می‌شود. این زن [نباید در زمان عدّه]از خانه خارج شود و نباید شوهر او را خارج کند تا این که طلاق سوم واقع شود. پس آن‌گاه که برای بار سوّم، طلاق داده شد از شوهر جدا می‌شود و برای او نفقه نیست. و زنی که شوهر او یک بار طلاق داده و او را رها نموده تا این‌که عدّه‌اش تمام شود، او نیز در منزل شوهرش می‌نشیند [و نباید خارج شود] و حق نفقه و سکنی دارد تا عدّه‌اش تمام شود».

25- «عن سَماعةَ بن مِهران، قال: سألته عن المطلّقة أین تعتدّ؟ قال فی بیتهالاتخرج و إن ارادت زیارة خرجت بعد نصف اللیل و لاتخرج نهاراً و لیس لها أن تحجّ حتّی تنقضی عدّتها؛ ⁽⁴⁾

سماعةبن‌مهران گوید: از امام [صادق(ع)] پرسیدم: زنی که طلاق داده شده در کجا عدّه نگه دارد (عدّۀ خود را در کجا بگذارد)؟ فرمود: در خانه‌اش و از آن خارج نشود، و اگر قصد زیارتی (دیداری) را داشت، بعد از نیمه شب خارج گردد و روز بیرون نرود. و برای او جایز نیست حج به‌جا آورد، تا این‌که عدّۀ او تمام شود».

26-«و سئل الصّادق(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «وَ اتَّقُوا اللّٰهَ رَبَّکُمْ لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» قال: إلّاأن تزنی فتخرج و

یقام علیها الحدّ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ:

«... لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» سؤال شد، فرمود: [زن در عدّۀ طلاق رجعی نباید از خانه خارج شود] مگر این که مرتکب زنا شود. در این صورت او را از خانه بیرون می‌برند و بر او حد جاری می‌کنند».

27- «عن الرّضا(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ:

«لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» قال: أذاها لأهل الرجل و سوء خلقها؛ ⁽²⁾

از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لاٰ یَخْرُجْنَ إِلاّٰ أَنْ یَأْتِینَ بِفٰاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ» روایت شده که فرمود: [مراد از فاحشه مبیّنه] آزار دادن زن به خانوادۀ شوهر و بد خلقی او است».

28- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: المطلّقة تکتحل و تختضب و تطیب و تلبس ما شاءت من الثیاب لأنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً» لعلّها أن تقع فی نفسه فیراجعها؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده: زن مطلّقه [رجعی] خوب است سرمه کشد و خضاب کند و خود را خوشبو نماید و آنچه دوست دارد، از لباس‌ها بپوشد؛ چون خدای عزّوجلّ فرموده است: «لَعَلَّ اللّٰهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذٰلِکَ أَمْراً» . شاید آن زن در دل شوهرش [محبوب] واقع شود و شوهر به او رجوع کند».

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ ازدواج؛ اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ بسمله؛ بشارت؛ تزیین؛ تقوا؛ حدود خدا؛ حقوق؛ خانواده؛ رحمت؛ زمان؛ زن؛ زنا؛ شوهر؛ ضرر؛ طلاق؛ طهارت؛ ظلم؛ عدّه؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ نفقه

[سوره الطلاق (65): آیه 2]

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ وَ أَقِیمُوا اَلشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ مَنْ یَتَّقِ اَللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً (2)

2

پس هنگامی که به پایان عدّۀ خود رسیدند، یا با شیوه‌ای پسندیده نگاهشان دارید و یا با شیوه‌ای پسندیده از آنان جدا شوید، و دو شاهد عادل از خودتان را [بر رجوع یا جدایی] گواه گیرید، و گواهی را برای خدا به پا دارید. اینها پندهایی است برای کسی که به خدا و روز واپسین ایمان دارد. و هر کس از خدا پروا کند، [خدا]برای او راهی جهت بیرون رفتن [از تنگناها] قرار می‌دهد.

1- پس از رسیدن به پایان عدّه، مرد یا باید به زن مطلقۀ خود رجوع کند و یا کاملاً از او جدا شود.

فَإِذٰا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ

2- مخیّر بودن مرد، در رجوع به همسر خویش برای تداوم زندگی مشترک و یا جدا شدن دائمی از او (از زمان اجرای صیغۀ طلاق تا پایان عدّه)

فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ

3- از سرگیری زندگی با زن مطلّقه و یا جدایی همیشگی از او، پس از گذشت زمان عدّه، باید به صورت پسندیده و براساس موازین عقل و شرع باشد.

فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ

«معروف»اسم برای هر کاری است که از نظر عقل و شرع، حسن و خوبی آن شناخته شده باشد (مفردات راغب).

4- لزوم خوش‌رفتاری و رعایت موازین شرع و عقل، در روابط میان خود از سوی همسران

فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ

آیۀ شریفه، هرچند در مورد طلاق نازل شده است؛ ولی با الغاء خصوصیت شامل تمامی موارد زندگی زناشویی می‌شود.

5- لزوم گواهی گرفتن دو شاهد عادل، بر رجوع یا جدایی مرد از زن مطلّقۀ خویش

وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ

6- نقش سازندۀ ایمان و عدالت شاهدان، در گواهی صحیح و به حق آنان در میان مردم

وَ أَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ

7- گواهی شاهدان در امر طلاق زنان و یا رجوع همسران به آنان، باید برای خدا و خالصانه و به دور از چشمداشت مادی باشد.

وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ

8- برخورد شایسته با زنان مطلّقه، ادای حقّ آنان و انتخاب دو شاهد عادل بر امر طلاق یا رجوع، از موعظه‌های الهی به مردان و زنان مؤمن

لاٰ تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ ... وَ أَقِیمُوا الشَّهٰادَةَ لِلّٰهِ ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ

«ذٰلِکَ» اشاره به مجموعۀ رهنموهای الهی در دو آیۀ این سوره است.

9- ایمان به خدا و روز قیامت، مقتضی پذیرش موعظه‌های الهی و عمل به آنها است.

ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

توصیف موعظه‌شدگان، به ایمان دارندگان به خدا و روز قیامت، اشاره به مطلب یاد شده دارد.

10- پذیرش موعظه‌های الهی و عمل به آنها، نشانۀ ایمان به خدا و روز قیامت است.

ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

11- نقش سازندۀ ایمان به خدا و روز قیامت، در ایجاد روابط صحیح و شایسته میان همسران و رعایت شدن حقوق متقابل بین آنان

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَنْ کٰانَ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

یادآوری ایمان به خدا و روز قیامت - به دنبال موعظه‌های الهی در مسائل مربوط به همسران - می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

12- هر کس تقوا پیشه کند، خداوند راه خروج از هر مشکل و بن‌بستی را برای او می‌گشاید.

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً

13- خداترسی و تقواپیشگیِ مردان و زنان مطلّقه، موجب رهایی آنان از مشکلات در روابط زناشویی و خروج از تنگناهای زندگی

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً

14- خداترسی و تقواپیشگی، موجب خروج انسان‌ها از مشکلات و تنگناهای زندگی است.

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً

15- رعایت احکام و موعظه‌های الهی، نشانۀ تقواپیشگی است.

ذٰلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً

16- «محمدبن أبی نصر قال : سألت أبا الحسن (ع ) ... فقلت له : فإن طلق علی طهر من غیر جماع بشاهد و امرأتین ؟ فقال : لا تجوز شهادة النساء فی الطلاق ... ؛ ⁽¹⁾

محمد بن ابی نصر گوید: از امام رضا(ع ) سؤال نمودم ... اگر زنی را در پاکی - بدون این که در آن پاکی آمیزشی شده باشد - یک شاهد [مرد] و دو شاهد زن طلاق دهد؟ حضرت فرمود:

شهادت زنان در طلاق نافذ و کارساز نیست ...».

17- «عن ابن عباس قال: قال رسول‌اللّه(ص) فی قوله «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» قال: من شبهات الدنیا و من غمرات‌الموت و من شدائد یوم‌القیامة؛ ⁽²⁾

ابن‌عباس گوید: رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خداوند «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» فرمود: [خدا برای کسی که تقوای الهی داشته باشد] راه نجاتی از شبهات دنیا، دشواری‌های مرگ و سختی‌های قیامت قرار می‌دهد».

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ ازدواج؛ اسما و صفات؛ اعداد؛ اللّه؛ ایمان؛ تقوا؛ حدود خدا؛ حقوق؛ حُکم؛ خانواده؛ زن؛ شوهر؛ طلاق؛ طهارت؛ عدل؛ عدّه؛ عرف؛ قیامت؛ گواهی؛ مرگ؛ موعظه

[سوره الطلاق (65): آیه 3]

وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اَللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اَللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً (3)

3

و از جایی که گمان نمی‌برد به او عطا می‌کند. و هر کس به خدا توکّل کند او برای وی بس است. قطعاً خدا به آنچه اراده کرده است می‌رسد. به راستی خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.

1- کسانی که تقواپیشه کنند، خداوند از جایی که گمان نمی‌برند، به آنها روزی می‌دهد.

مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ

2- تقوا و خداترسی، عامل ازدیاد روزی و بهره‌مندی از عطاهای غیر منتظرۀ الهی

مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ

3- خداترسی و رعایت تقوا از سوی

همسران (مردان و زنان مطلّقه)، موجب ازدیاد روزی و بهره‌مندی آنان از عطاهای غیرمنتظرۀ الهی

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ

4- خداوند، کفایت‌کنندۀ امور متوکلان و بی‌نیازکنندۀ آنان است.

وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ

5- توصیۀ خداوند به مردان و زنان مطلّقه، به توکل بر او در امور زندگی

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ

6- توکّل بر خداوند، از موجبات جلب امدادهای او و بی‌نیازی در زندگی

وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ

7- خداوند، به مطلوب خود و هر آنچه اراده کند، می‌رسد.

إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ

«أمر»به معنای طلب است و در این آیه، مصدر به معنای مفعول (مطلوب) می‌باشد.

8- بین طلب و مطلوب خدا و اراده و مراد او، هیچ مانعی وجود ندارد و امر و ارادۀ او، نافذ و تخلف‌ناپذیر است.

إِنَّ اللّٰهَ بٰالِغُ أَمْرِهِ

9- خداوند، برای هر چیزی اندازه‌ای و برای هر امری در این عالم، اسباب و عللی قرار داده است.

قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً

10- نظام خلقت، نظامی است قانونمند و متکی بر علل و اسباب.

قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً

11- در دست خدا بودن مقدرات امور عالم، مقتضی توکل بندگان به او است.

مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ... قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً

جملۀ «قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ ...» بیانگر علت لزوم توکل بر خداوند (من یتوکّل علی اللّه فهو حسبه) است.

12- احکام و رهنمودهای الهی دربارۀ طلاق، مبتنی بر تقدیر حکیمانۀ خداوند است.

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فٰارِقُوهُنَّ ...

قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً

13- «محمد بن مسلم قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ

حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» قال: فی دنیاه؛ ⁽¹⁾

محمدبن‌مسلم گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» سؤال کردم، فرمود: [این گشایش و روزی برای تقواپیشه] در دنیای او است».

14- «قال علی(ع): من أتاه اللّه برزق لم‌یخطُ إلیه برجله و لم‌یمدّ إلیه یده، و لم‌یتکلّم فیه بلسانه و لم‌یشدّ إلیه ثیابه و لم‌یتعرض له کان ممّن ذکره اللّه عزّوجلّ فی کتابه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ؛ ⁽²⁾

امام علی(ع) فرمود: کسی که خداوند به او رزقی دهد [اما او] قدمی برای آن برنداشته، دستی به سوی آن دراز نکرده، در راه تحصیل آن زبان به کلامی نگشوده، لباسی را محکم بر تن نکرده و خود را در معرض آن قرار نداده؛ از کسانی است که خداوند عزّوجلّ در کتاب خود، او را یاد کرده[و فرموده:] و مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» .

15- «عن الصادق(ع) انّه قال: «وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» أی یبارک له فیما أتاه؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَحْتَسِبُ» ؛ یعنی، خداوند برای او در آنچه داده برکت می‌دهد (و آن را برای او مبارک می‌سازد)».

16- «عن علی‌بن‌سُوَید عن أبی‌الحسن الأوّل(ع) سألته عن قول اللّه عزّوجلّ:

«وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» فقال:

التوکّل علی اللّه درجات منها أن تتوکّل علی اللّه فی امورک کلّها، فما فعل بک کنت عنه راضیاً، تعلم أنّه لایألوک خیراً و فضلاً و تعلم أنّ الحکم فی ذٰلک له فتوکّل علی اللّه بتفویض ذٰلک إلیه و ثِقْ به فیها و فی‌غیرها؛ ⁽⁴⁾

علی‌بن‌سوید گوید: از امام کاظم(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» سؤال کردم، فرمود:

توکل بر خدا درجاتی دارد؛ از جمله این که در همۀ امورت بر او توکل کنی [وهمۀ کارهایت را به او واگذاری ]. پس با تو هر چه کرد از او راضی باشی. بدانی که خدا از خیر و فضل دربارۀ تو کوتاهی نخواهد کرد و بدانی که حکم در این امور در دست او است. پس با واگذار کردن امور به خداوند، بر او توکل کن و به او در کارهای خود و غیر آن اطمینان داشته باش».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ امر الهی؛ برکت؛ تقوا؛ توکل؛ جهان؛ حُکم؛ رزق؛ شوهر؛ طلاق؛ قضا؛ قضا و قدر؛ نصرت

[سوره الطلاق (65): آیه 4]

وَ اَللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ اَلْمَحِیضِ مِنْ نِسٰائِکُمْ إِنِ اِرْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اَللاّٰئِی لَمْ یَحِضْنَ وَ أُولاٰتُ اَلْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ یَتَّقِ اَللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً (4)

4

و آنان زنان شما که [به علت پیری یا عارضه‌ای] از دیدن خون مأیوس شده‌اند، اگر [در باردار بودنشان] شک دارید، عدّۀ آنان سه ماه است، و زنانی که اصلاً حایض نشده‌اند [نیز عدّه‌شان سه ماه است]، و پایان عدّه زنان باردار این است که وضع حمل کنند. و هر کس از خدا پروا کند، [خدا] برای او در کارش سهولتی پدید می‌آورد.

1- زنان مطلّقۀ یائسه - چنانچه درباردار بودنشان تردیدی باشد - باید سه ماه عدّه نگه دارند.

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ مِنْ نِسٰائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ

قید «إِنِ ارْتَبْتُمْ» با به این معنا است که اگر دربارۀ یأس آنها از حیض شک دارید؛ یعنی، این یأس به خاطر این است که سن آنان به حد یأس رسیده است یا به خاطر عارض شدن (مثلاً بیماری) یائسه شده‌اند. و یا به این معناست که اگر در باردار بودنشان تردیدی وجود داشته باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

2- زنان مطلّقۀ یائسه، هرگاه دربارۀ علت قطع عادتشان تردیدی باشد، باید سه ماه عدّه نگه دارند.

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ ... فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاّٰئِی لَمْ یَحِضْنَ

3- عدّۀ طلاق زنانی که حیض نمی‌بینند [با آن‌که در سن حیض دیدن هستند]، سه ماه است.

فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاّٰئِی لَمْ یَحِضْنَ

«اللاّٰئِی» ، مبتدا و خبر آن محذوف و تقدیر آن چنین است: «و الائی لم یحضن فعدتهن ثلاثة أشهر».

4- عدّۀ طلاق زنان باردار، تا پایان بارداری آنان است.

وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ

5- اهتمام اسلام به روشن بودن نسب‌ها و پیوندهای خویشاوندی میان انسان‌ها

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ ... فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ ...

وَ أُولاٰتُ الْأَحْمٰالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ

مطلب یاد شده، از مجموع دستورات و رهنمودهای خداوند دربارۀ عدّۀ زنان و شمارش دقیق آن - به ویژه دربارۀ زنان

یائسه‌ای که صرفاً احتمال داده شود با نطفۀ همسران قبلی خود باردار شده‌اند - به دست می‌آید.

6- خداوند، در امور تقوا پیشگان، آسانی پدید می‌آورد.

مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً

7- خداترسی و تقواپیشگی، موجب گشایش مشکلات و آسان شدن زندگی

مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً

8- خداترسی و تقواپیشگی از مردان و زنان مطلّقه، موجب رهایی آنان از مشکلات زناشویی و آسان شدن زندگی برای آنها

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً

9- رعایت احکام و موعظه‌های الهی، نشانۀ تقواپیشگی است.

وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ ... فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاٰثَةُ أَشْهُرٍ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً

10- «المروی عن أئمتنا(ع): فلاتدرون لکبر ارتفع حیضهنّ أم لعارض؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) [در توضیح معنای «ارْتَبْتُمْ» در آیۀ «وَ اللاّٰئِی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحِیضِ مِنْ نِسٰائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ» ] روایت شده که مقصود این است: [اگر شک دارید و] نمی‌دانید که [قطع حیض زنانی که از حیض شدن مأیوس شده‌اند] به علت بالا بودن سنّ است یا عارضۀ جسمی، [عدّۀ آنان سه ماه است]».

11- «قال ابن‌عباس هی فی المطلّقات خاصة، و هو المروی عن أئمّتنا؛ ⁽²⁾

ابن عباس گفت: این [انقضای عدّه با وضع حمل]، مخصوص زنان مطلّقه است [نه زنانی که شوهرانشان فوت شده‌اند] و همین مطلب از ائمۀ ما(ع) روایت شده است».

12- «عبدالرحمن بن الحجاج عن أبی‌الحسن(ع) قال: سألته عن الحلبی إذا طلّقها زوجها فوضعت سقطاً تمّ أو لم‌یتمّ أو وضعته مضغة، قال: کلّ شیء وضعته یستبین أنه حمل تمّ أو لم‌یتمّ فقد انقضت عدّتها و إن کانت مضغة؛ ⁽³⁾

عبد الرحمان بن حجاج از امام کاظم(ع) روایت کرده و می‌گوید: از ایشان دربارۀ زن باردار پرسیدم که اگر شوهر او را طلاق دهد و بعد از طلاق حمل خود را تمام شده یا تمام نشده سقط و یا به صورت مضغه فرود آورد [حکم عدۀ او چیست؟] فرمود: هر چه را زن زمین بگذارد که معلوم باشد حمل بوده - خلقش تمام باشد یا ناتمام - عدّۀ او منقضی شده، اگر چه حمل مضغه باشد».

13- «عن عبدالرحمن بن أبی‌عبداللّه البصری عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سألته عن رجل طلّق إمرأته و هی حبلی و کان فی بطنها إثنان فوضعت واحداً و بقی واحد؟ قال: قال: تبین بالاوّل و لاتحلّ للأزواج حتّی تضع ما فی بطنها؛ ⁽¹⁾

عبدالرحمان بن ابی‌عبداللّه بصری می‌گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: مردی زن حاملۀ خود را طلاق داده و او دو فرزند داشته است، یکی را فرود آورده و دیگری باقیمانده است[حکم عدّۀ او چیست؟] امام فرمود: با فرود آمدن فرزند اوّل، از شوهر منقطع می‌گردد، ولی برای دیگران حلال نمی‌شود تا آن که آنچه در شکم دارد فرود آورد».

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ ازدواج؛ اسما و صفات؛ اعداد؛ اللّه؛ بارداری؛ تقوا؛ حُکم؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ زایمان؛ زن؛ زندگی؛ شوهر؛ طلاق؛ عدّه؛ نسب؛ نطفه؛ یائسگی

[سوره الطلاق (65): آیه 5]

ذٰلِکَ أَمْرُ اَللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ وَ مَنْ یَتَّقِ اَللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ وَ یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً (5)

5

این فرمان خداست که آن را به سوی شما نازل کرده است؛ و هر کس از خدا پروا کند، [خدا] بدی‌های او را از او می‌زداید و اجرش را بزرگ می‌گرداند.

1- احکام طلاق، عدّه و ادای حقوق زنان مطلّقه (مسکن، هزینۀ زندگی و برخورد شایسته) فرمان‌های نازل شده از سوی خداوند

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... ذٰلِکَ أَمْرُ اللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ

2- آیات قرآن، حامل فرمان‌های الهی به انسان‌ها

ذٰلِکَ أَمْرُ اللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ

3- احکام طلاق و عدّۀ زنان مطلّقه، تکلیفی مهم و مؤکّد برعهدۀ همسران

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... ذٰلِکَ أَمْرُ اللّٰهِ أَنْزَلَهُ إِلَیْکُمْ

مطلب یاد شده، از اطلاق «أَمْرُ اللّٰهِ» بر احکام مربوط به طلاق و عدّۀ زنان، به‌دست می‌آید.

4- هر کس تقوا پیشه سازد، خداوند بدی‌هایش را می‌زداید و از گناهانش درمی‌گذرد.

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ

5- خداترسی و تقواپیشگی، مایۀ زدوده شدن بدی‌ها از انسان و درپی‌دارندۀ گذشت خداوند

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ

6- رعایت تقوا از سوی مردان و زنان مطلّقه، موجب زدایش بدی‌ها و گذشت خطاهایشان از جانب خداوند

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئٰاتِهِ

7- رعایت احکام الهی، نشانۀ تقواپیشگی است.

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ

8- کسانی که تقوا پیشه کنند، از اجر بزرگ الهی بهره‌مند خواهند شد.

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً

9- خداترسی و تقواپیشگی، عامل دریافت اجری بزرگ از جانب خداوند

وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً

10- رعایت تقوا از سوی مردان و زنان مطلّقه، موجب بهره‌مند شدن آنان از اجر بزرگ الهی

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... وَ مَنْ یَتَّقِ اللّٰهَ ... یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً

11- نقش سازندۀ تقواپیشگی، در حفظ کانون گرم خانواده‌ها و رعایت شدن حقوق همسران

إِذٰا طَلَّقْتُمُ النِّسٰاءَ ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ ... مَنْ یَتَّقِ ... یُعْظِمْ لَهُ أَجْراً

برداشت یاد شده، از آن‌جا است که خداوند در ضمن پنج آیۀ مربوط به مسائل طلاق و اختلافات خانوادگی، چهاربار، به رعایت تقوا توصیه فرموده است.

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امر الهی؛ پاداش؛ تقوا؛ تکفیر؛ تکلیف؛ حقوق؛ حُکم؛ خانواده؛ سکونت؛ شوهر؛ طلاق؛ عدّه؛ عفو؛ قرآن؛ گناه؛ نفقه

[سوره الطلاق (65): آیه 6]

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ (6)

6

آنان (زنان مطلّقه) را در بخشی از آن‌جا که خود سکونت دارید به قدر استطاعت خویش سکنیٰ دهید، و به ایشان آزار نرسانید تا عرصه را بر آنان تنگ کنید [که بیرون روند]. و اگر باردارند خرجشان را بدهید تا وضع حمل کنند. پس اگر برای شما [به کودک] شیر دادند اجرتشان را بدهید، و میان خود به طرزی شایسته تبادل نظر کنید؛ و اگر سختگیری کردید، زن دیگری [کودک را] برای او شیر خواهد داد.

1- مسکن زنان مطلّقه در ایّام عدّه، برعهدۀ همسرانشان است.

أَسْکِنُوهُنَّ

2- مسکن زنان مطلّقه، باید در بخشی از همان محل سکونت و منزل همسرانشان باشد؛ نه در منزل و محل دیگر.

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ

«مِنْ» در «مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ» برای تبعیض است؛ یعنی، در بخشی از منزل مسکونی خویش، همسران را اسکان دهید.

3- مسکن زنان مطلّقه از نظر کمیت و کیفیت، باید به مقدار دارایی و توانایی همسرانشان باشد؛ نه کمتر از آن.

أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنْتُمْ مِنْ وُجْدِکُمْ

«وجد»، به معنای وسع و طاقت (توانایی) است.

4- مردان حق ندارند با سخت‌گیری و آزاررسانی، عرصه را بر زنان مطلّقۀ خویش تنگ سازند و زندگی آنان را در خانۀ خود، غیر قابل تحمل کنند.

وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ

5- نفقه (هزینۀ زندگی) زنان مطلّقه باردار تا وقت تولد فرزند، برعهدۀ همسرانشان است.

وَ إِنْ کُنَّ أُولاٰتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ

6- مردان باید به زنان مطلّقه، بابت شیردادن فرزندان خود اجرت بپردازند.

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ

7- زنان مطلّقه، در شیردادن به‌نوزاد خویش و یا نپذیرفتن آن، مختاراند.

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ

8- مردان و زنان مطلّقه، باید دربارۀ شیر دادن و کیفیت نگه‌داری نوزادانشان، به مشاوره و هم‌فکری بپردازند.

وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ

9- توجه به مصالح و منافع نوزادان و نیز رعایت موازین شرعی و عقلی، باید اساس و مبنای مشاوره و هم‌فکری مردان و زنان مطلّقه باشد.

وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ

«معروف»اسم برای هر کاری است که از نظر عقل و شرع، حسن و خوبی آن شناخته شده باشد (مفردات راغب).

10- در صورت به توافق نرسیدن مردان و زنان مطلّقه دربارۀ شیردادن نوزاد خویش - به خاطر دشوار بودن آن و یا سخت‌گیری آنان بر یکدیگر - باید نوزاد را به دایه بسپارند.

وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

11- مسؤولیت نگهداری نوزادان زنان مطلّقه و گرفتن دایه برای آنان و هزینۀ آن، برعهدۀ مردان است.

وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

12- زنان مطلّقه، دارای حق تقدّم و اولویت در شیردادن به نوزادان خود

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ ... وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

برداشت یاد شده، با توجه این است که صورت شیردادن مادران مطلّقه به نوزادان خود، در آغاز مطرح شده است.

سپس صورت اختلاف و دایه گرفتن برای نوزادان، بیان گردیده است.

13- شیردادن مادران به نوزادن خود، به مصالح و منافع نوزادان نزیک‌تر از دایگان است.

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ ... وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

مطلب یاد شده، با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه، درصدد بیان راه کارهای شایسته برای تأمین مصالح و منافع نوزادان است و در این راستا، شیردادن مادران بر دایگان مقدم ذکر کرده است.

14- دایه گرفتن برای شیردادن به نوزادان زنان مطلّقه، تنها در صورت ضرورت و با مشورت و هم‌فکری پدر و مادر آنان، شایسته و بجا است.

وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

15- رعایت مصالح و منافع نوزادان، اساس جهت‌گیری‌های تعالیم و رهنمودهای الهی در زمینۀ طلاق زنان باردار

فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ حَتّٰی یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ... وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

فرمانِ خداوند، به تأمین هزینۀ زندگیِ زنان مطلّقه در ایّام بارداری و نیز پرداخت اجرتِ شیردادن به نوزادشان و یا گرفتن دایه برای آنان، همگی دلیل توجه و عنایت ویژۀ تعالیم اسلام، به مصالح و منافع نوزادان در هنگام طلاق است.

16- سیاست اسلام در اختلاف و نزاع میان همسران، کوتاه کردن مدت آن و یا رفع کامل آن است.

فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أْتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِنْ تَعٰاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْریٰ

برداشت یاد شده، از آن‌جا است که خداوند - پس از توصیه به خوش‌رفتاری با زنان مطلّقه و پرداختن اجرت شیردادن نوزادان به آنان - فرمان داد که در صورت بالا گرفتن اختلافات میان همسران، آنان به مشورت و هم فکری بپردازند و در صورت عدم توافق، بدون فوت وقت از دایگان مدد گیرند.

17- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: لایضارّ الرجل امرأته إذا طلّقها فیضیّق علیها حتّی تنتقل قبل أن تنقضی عدّتها، فإنّ اللّه عزّوجلّ قد نهی عن ذلک فقال:

«وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: مرد نباید به همسر مطلّقۀ خود ضرر برساند و او را[از نظر مسکن و نفقه] در مضیقه قرار دهد تا [مجبور شود] قبل از تمام شدن عدّه، از خانۀ شوهر به جای دیگر انتقال یابد؛ زیرا خداوند از این کار نهی کرده و فرموده است: وَ لاٰ تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ» .

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ بارداری؛ پاداش؛ تکلیف؛ حضانت؛ حقوق؛ حُکم؛ خانواده؛ دایه؛ رضاع؛ زایمان؛ سکونت؛ شوهر؛ ضرر؛ طلاق؛ عدّه؛ عرف؛ غذا؛ کودکی؛ مادر؛ مشورت؛ نفقه؛ نهی

[سوره الطلاق (65): آیه 7]

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اَللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اَللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا سَیَجْعَلُ اَللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً (7)

7

باید هر صاحب وسعتی طبق وُسع خود هزینه کند؛ و کسی که رزقش بر او تنگ شده باید از آنچه خدا به او داده است هزینه نماید. خدا هیچ کس را جز به قدر آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند. به زودی خدا پس از سختی سهولتی پدید می‌آورد.

1- مردان متمکّن و توانگر، باید به میزان توانایی خویش، هزینۀ زندگی زنان مطلّقه را در دوران شیردادن به نوزادان - افزون بر پرداخت اجرت شیردادن - بپردازند.

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ

در این‌که حکم انفاق در این آیه، اختصاص به دوران شیردادن زنان مطلّقه به نوزادشان دارد و یا شامل دوران عدّه نیز می‌شود، دو احتمال است. برداشت یاد شده، مبتنی بر احتمال نخست می‌باشد.

2- مردان متمکن و توانا، باید به میزان توانایی خویش، هزینۀ زندگی زنان مطلّقۀ خود را در دوران عدّه بپردازند.

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ

3- مردان تنگ دست، باید به مقدار توانایی خویش هزینۀ زندگی زنان مطلّقه را در دوران شیردادن به نوزادان - افزون بر پرداخت اجرت شیردادن - بپردازند.

وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ

4- مردان تنگ دست، باید به میزان توانایی خویش، هزینه زندگی زنان مطلّقه را در ایّام عدّه بپردازند.

وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ

5- میزان پرداخت هزینۀ زندگی همسران و انفاق به دیگران، بسته به توانایی و دارایی شوهران و انفاق‌گران است.

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ

محتمل است آیۀ شریفه، علاوه بر مورد زنان مطلّقه، شامل همۀ زنان و همۀ انفاق‌های واجب و مستحب بشود.

6- خداوند، به میزان توانایی‌ها و امکانات هر شخصی، به او تکلیف کرده و از وی مسؤولیت خواسته است.

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا

7- مقدار توانایی و امکانات افراد، از شاخصه‌هایی است که باید در تکلیف کردن و مسؤولیت خواستن لحاظ شود.

لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا

8- اموال، توانایی‌ها و امکانات، همگی دادۀ خداوند و جلوۀ لطف او است.

فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ لاٰ یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلاّٰ مٰا آتٰاهٰا

9- خداوند، برای مؤمنان پس از هر دشواری، آسانی مقرر فرموده است.

سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

10- نوید خداوند به امکان رفع مشکل زنان مطلّقه و همسرانشان، در صورت رعایت تعالیم و رهنمودهای الهی

لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ ... سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

11- زنان مطلّقه و شوهران تنگ دست آنان - در صورت رعایت آموزه‌ها و رهنمودهای الهی - مورد عنایت و حمایت خدا قرار می‌گیرند.

سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

12- امید بستن به حل مشکلات زندگی مشترک و تبدیل شدن سختی‌ها به آسانی‌ها - در پرتو لطف و عنایت خداوند - امیدی شایسته و بجاست.

سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

آیۀ شریفه، ضمن امید بخشیدن به مردان و زنان درگیر با مشکلات زندگی مشترک، آنان را به رفع شدن مشکلاتشان در پرتو عنایت و لطف خداوند، امیدوار ساخته و به این امیدواری تشویق و ترغیب کرده است.

13- عنایت و لطف ویژۀ خداوند، نسبت به قشر آسیب‌پذیر و محروم جامعه

وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّٰا آتٰاهُ اللّٰهُ ... سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

جملۀ «سَیَجْعَلُ اللّٰهُ ...» ناظر به تنگدستان (من قدر علیه رزقه) می‌باشد.

14- اهتمام اسلام به حقوق زنان مطلّقه و دفاع از آنان در استیفای آن

فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ... فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ... أَسْکِنُوهُنَّ ... فَأَنْفِقُوا عَلَیْهِنَّ ... سَیَجْعَلُ اللّٰهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه، آخرین آیه‌ای است که دربارۀ زنان مطلّقه و تکالیف شوهرانشان در برابر آنها می‌باشد و در تمام آیات گذشته، مردان مورد خطاب قرار گرفته‌اند و از آنان خواسته شده که حقوق همسران خود را (از قبیل مسکن، نفقه و اجرت شیردادن و ...) پرداخت نمایند و نیز با آنان به‌طور شایسته و مطابق با موازین عقل و شرع رفتار کنند.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ ازدواج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امید؛ انفاق؛ ایمان؛ بشارت؛ تکلیف؛ حقوق؛ حُکم؛ رضاع؛ سختی؛ شوهر؛ طلاق؛ عدّه؛ عمل؛ فقر؛ قدرت؛ مال؛ نصرت؛ نفقه

[سوره الطلاق (65): آیه 8]

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ فَحٰاسَبْنٰاهٰا حِسٰاباً شَدِیداً وَ عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً (8)

8

و چه بسیار شهرهایی که از فرمان پروردگارشان و پیامبران او سرپیچی کردند، و ما سخت به حسابشان رسیدیم و آنان را به عذابی ناشناخته معذّب ساختیم.

1- سرپیچی بسیاری از جوامع پیشین، از فرمان‌های خداوند و رسولان او

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا

2- برخورداری بسیاری از جوامع پیشین از پیامبران الهی

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ

3- پیامبران، دارای دستورات مستقل و جدا از وحی

أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ

تصریح به فرمان رسولان، در کنار فرمان خداوند، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

4- لزوم اطاعت و فرمانبری، از فرمان خدا و پیامبران

عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ

5- جوامعی که از فرمان‌های خدا و رسولان او، سرپیچی کردند، مورد محاسبه و عذاب سخت الهی قرار گرفتند.

فَحٰاسَبْنٰاهٰا حِسٰاباً شَدِیداً وَ عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً

«نکر»(مرادف«منکر») به معنای شیء ناخوشایند و ناشناخته است.

6- سرپیچی از فرمان‌های خدا و پیامبران، در پی‌دارندۀ محاسبه و عذاب سخت الهی

عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ فَحٰاسَبْنٰاهٰا حِسٰاباً شَدِیداً وَ عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً

7- عذاب جوامع پیشین از سوی خداوند، عذابی ناشناخته و غیرقابل پیش‌بینی بود.

عَذَّبْنٰاهٰا عَذٰاباً نُکْراً

«نکر»مرادف «منکر»و به معنای شیء ناخوشایند و ناشناخته است. مراد از ناشناخته بودن عذاب، این است که

به صورت غافلگیر کننده و غیر قابل پیش‌بینی برای آن جوامع بود.

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اطاعت؛ امت؛ انبیاء؛ تعلیم؛ جامعه؛ حسابرسی؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سختی؛ عذاب؛ قریه؛ گناه؛ وحی

[سوره الطلاق (65): آیه 9]

فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا وَ کٰانَ عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً (9)

9

پس ثمرۀ تلخ کار خود را چشیدند و عاقبت کارشان خسارت بود.

1- بسیاری از جوامع پیشین، به خاطر سرپیچی از فرمان‌های خدا و پیامبران، به سزای سنگین و پیامد زیان‌بار کردار خویش دچار شدند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا ... فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا

«وَبٰالَ» به معنای شدت و سنگینی است و مقصود از آن در آیۀ شریفه شدت مجازات و سنگینی پیامدهای کردارها است.

2- جوامعی که از فرمان‌های خدا و پیامبران سرباز زدند، به فرجامی خسارت‌بار گرفتار شدند.

وَ کٰانَ عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً

3- جوامع عصیانگر و متمرد از فرمان‌های خدا و پیامبران، در معرض روبه‌رو شدن با پیامدهای سنگین کردار خویش و دچار شدن به فرجامی خسارت‌بار خواهند بود.

فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا وَ کٰانَ عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً

4- دوری از تعالیم دین و سرپیچی از فرمان‌های خدا و پیامبران، پیامددار سرنوشتی شوم و خسارت‌بار است.

عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا ... فَذٰاقَتْ وَبٰالَ أَمْرِهٰا وَ کٰانَ عٰاقِبَةُ أَمْرِهٰا خُسْراً

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ جامعه؛ دین؛ ضرر؛ کیفر؛ گناه

[سوره الطلاق (65): آیه 10]

أَعَدَّ اَللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً فَاتَّقُوا اَللّٰهَ یٰا أُولِی اَلْأَلْبٰابِ اَلَّذِینَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اَللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً (10)

10

خدا برای آنان عذابی سخت آماده کرده است. پس ای خردمندانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید که خدا تذکاری به سوی شما فرو فرستاده است.

1- خداوند، برای عصیان‌گران و متمردان از امر الهی و پیامبران، عذابی شدید در آخرت آماده کرده است.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهٰا وَ رُسُلِهِ ... أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً

2- دوری از تعالیم دین و سرپیچی از فرمان‌های خدا و رسول، موجب عذاب شدید اخروی

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً

3- توصیۀ خداوند، به صاحبان خرد به خداترسی و تقواپیشگی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

4- خردمندی، مقتضی تقواپیشگی و خداترسی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

مطلب یاد شده، از مخاطب قرار گرفتن صاحبان خرد به دست می‌آید.

5- خداترسی و تقواپیشگی، نشانۀ خردمندی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

6- تقوا و خداترسی، دارای درجات و مراتب گوناگون است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ الَّذِینَ آمَنُوا

توصیه به تقواپیشگی - در حالی که مؤمنان به خاطر ایمان به خدا، تقوای الهی را کم و بیش رعایت می‌کنند - می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

7- خردمندان، از مخاطبان اصلی قرآن‌اند.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ یٰا أُولِی الْأَلْبٰابِ

8- قرآن، کتابی است نازل شده از سوی خداوند برای بشر.

قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً

مقصود از نزول ذکر، نزول قرآن کریم است.

9- قرآن، مایه تذکر و بیداری انسان‌ها

قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً

مطلب یاد شده، از نام‌گذاری قرآن به«ذکر»استفاده شده است.

10- انسان، بدون آشنایی با تعالیم قرآن، از بسیاری از حقایق در غفلت و فراموشی به سر خواهد برد.

قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انبیاء؛ تفکر؛ تقوا؛ دین؛ عذاب؛ عقل؛ غفلت؛ قرآن؛ گناه؛ موعظه؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره الطلاق (65): آیه 11]

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اَللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ لِیُخْرِجَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ مِنَ اَلظُّلُمٰاتِ إِلَی اَلنُّورِ وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً قَدْ أَحْسَنَ اَللّٰهُ لَهُ رِزْقاً (11)

11

پیامبری که آیات خدا را - که همه روشنگرند - بر شما می‌خواند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون بَرد. و هر کس به خدا ایمان آوَرَد و کار شایسته کند، او را به باغ‌هایی درمی‌آورد که از زیر [درختان] آنها نهرها روان است، و برای همیشه در آنها جاودانه‌اند.

قطعاً خدا روزی او را نیکو ساخته است.

1- شخصیت پیامبر(ص)، تبلور فرهنگ قرآن و نمایانگر وجود عینی آن است.

قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً . رَسُولاً

«رَسُولاً» بدل برای «ذِکْراً» می‌باشد. بر این اساس، قرآن مساوی با پیامبر(ص) تلقی شده است و این همان حقیقت یاد شده در برداشت مزبور است.

2- پیامبر(ص)، تلاوت‌گر آیات الهی (قرآن) برای مردم

رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْکُمْ آیٰاتِ اللّٰهِ

3- آیات قرآن، روشنگر حقایق است.

آیٰاتِ اللّٰهِ مُبَیِّنٰاتٍ

4- هدف از نزول قرآن، بیرون آوردن مردم از ظلمت‌ها و رهنمونی آنان به نور و

روشنایی‌ها است.

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

5- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار هدایت مردم به سوی نور و خارج کردن آنان از ظلمت‌ها (گمراهی‌ها) در پرتو تعالیم قرآن کریم

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

6- انسان‌ها، بدون تعالیم دین و آموزه‌های قرآن، گرفتار انواع ظلمت‌ها و گمراهی‌هایند.

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

تأکید خداوند بر این مطلب که قرآن، رهایی‌بخش انسان‌ها از ظلمت‌ها و هدایت به نور است؛ می‌رساند که بدون تمسک به این کتاب، امکان رهایی برای بشر نخواهد بود؛ زیرا اگر راه دیگری ممکن بود خداوند آن را به بشر ارائه می‌کرد.

7- کفر، ظلمت و راه خدا، نور است.

مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از این قرینه که مقصود از نور، قرآن و راه خدا است. استفاده می‌شود که مراد از ظلمات، راه‌های کفر است.

8- راه خدا، واحد و یگانه و راه کفر و ضلالت، متعدد و گوناگون است.

مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

مطلب یاد شده، با توجه به کاربرد «ظلمات» به صورت جمع و واژۀ «نور»به صورت مفرد به دست می‌آید.

9- تحقق آموزه‌های دین و عینیت یافتن تعالیم قرآن در میان مردم، نیازمند به مجری‌ای کاردان و رهبری شایسته است.

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

از این‌که خداوند، پیامبر(ص) را مخاطب قرار داده و مسؤولیت برآوردن غرض و هدف از نزول قرآن را - با آوردن فعل متعدی - بر عهدۀ آن حضرت نهاده است نکتۀ یاد دشده به دست می‌آید.

10- مردم، پیش‌از بعثت پیامبراسلام(ص)، در انواع ظلمت‌ها به سر می‌بردند.

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

11- سنت پیامبر(ص)، همگام و همتراز قرآن، در نجات مردم از ظلمت‌ها و هدایت آنان به سوی نور

لِیُخْرِجَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ مِنَ الظُّلُمٰاتِ إِلَی النُّورِ

برداشت یاد شده، با توجه به این نکته است که خارج ساختن مردم از ظلمت کفر و هدایت آنان به نور ایمان، هدفی دائمی است. از سوی دیگر بقای پیامبر(ص) همچون سایر انسان‌ها،

در دنیا محدود است. بنابراین تنها سنت آن حضرت، می‌تواند همواره چنین نقشی را ایفا کند.

12- ایمان و عمل صالح، نشانۀ رهایی از ظلمت‌ها و هدایت به نور است.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ

ذکر پاداش بهشت برای مؤمنان نیکوکار - پس از طرح مسألۀ ظلمت کفر و نور ایمان - می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

13- خداوند، مؤمنان دارای عمل صالح را به بهشت وارد می‌سازد.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ

14- ایمان و عمل صالح، عامل ورود به بهشت

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ

15- بهشت، دارای باغ‌های متعدد با نهرهای جاری در زیر آنها

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به معنای باغ است و جمع آن، نشان دهندۀ تعدد آن است.

16- مؤمنان دارای عمل صالح، به صورت جاودانه در بهشت خواهند ماند.

خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

17- ضرورت توأم بودن ایمان و عمل صالح، در به دست آوردن سعادت اخروی و بهشت جاودانه

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً یُدْخِلْهُ جَنّٰاتٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

18- خداوند، روزی مؤمنانِ دارای عمل صالح را در قیامت به وجه نیک و شایسته خواهد داد.

قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً

19- ایمان و عمل‌صالح، موجب بهره‌مندی از روزی نیکوی الهی در قیامت

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللّٰهِ وَ یَعْمَلْ صٰالِحاً ... قَدْ أَحْسَنَ اللّٰهُ لَهُ رِزْقاً

20- «قال أبوجعفر الطوسی: «قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً . رَسُولاً» فالذکر رسول اللّه ...

و هو المروی عن الباقر و الصادق و الرضا (علیهم السلام)؛ ⁽¹⁾

شیخ طوسی بعد از نقل آیۀ «قَدْ أَنْزَلَ اللّٰهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً . رَسُولاً» گفته است:«ذکر» رسول خدا است ... و این معنا از امام باقر، امام صادق و امام رضا (علیهم السلام) روایت شده است».(1)

(1) تذکر: روایت یاد شده، این احتمال را که «رَسُولاً» بدل «ذِکْراً» باشد، تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ امامت؛ امت؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ تلاوت؛ خلافت الهی؛ دین؛ ذکر؛ رزق؛ رسالت؛ رستگاری؛ سبیل اللّه؛ سنت؛ ضلالت؛ ظلمت؛ عمل صالح؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ نور؛ نهر؛ هدایت

[سوره الطلاق (65): آیه 12]

اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ اَلْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اَللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً (12)

12

خداست آن که هفت آسمان آفریده و از زمین نیز مانند آنها [خلق کرده است].

فرمان او در میان آنها فرود می‌آید، تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست و علم او هر چیزی را فراگرفته است.

1- خداوند، آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ

2- جهان آفرینش، دارای هفت آسمان است.

سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

3- شباهت و همانندی کرۀ زمین با آسمان‌ها، در ترکیبات، خصوصیات و قوانین حاکم بر آنها

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ

دربارۀ وجه شبه در این آیه (تشبیه زمین به آسمان‌ها)، دو احتمال است: 1- شباهت و همانندی از نظر ترکیبات، خصوصیات و قوانین حاکم بر آنها (احتمال برگزیده در برداشت یاد شده)؛ 2- شباهت از نظر عدد؛ یعنی، زمین مانند آسمان‌ها هفت تا است.

4- جهان آفرینش، دارای هفت زمین است.

خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ

5- نزول و صدور فرمان تکوین و تشریع خداوند، در میان آسمان‌ها و زمین

یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ

6- آسمان‌ها و زمین، تحت تدبیر و حکومت خداوند قرار دارند.

یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ

7- قدرت خداوند، مطلق است و شامل

هر چیزی در عالم وجود می‌شود.

لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

8- آفرینش آسمان‌ها و زمین و تدبیر امور آنها، جلوه‌ای روشن و نشانه‌ای گویای از قدرت بی‌پایان خداوند

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

9- همۀ هستی و تمامی زوایای وجود پدیده‌های جهان، تحت قلمرو علم خداوند

وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً

10- آفرینش آسمان‌ها و زمین، جلوه‌ای روشن و نشانه‌ای گویا از علم مطلق و همه جانبۀ خداوند است.

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... لِتَعْلَمُوا ... أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً

11- آگاه شدن بشر به قدرت و علم همه جانبۀ خداوند، از حکمت‌های آفرینش آسمان‌ها و زمین

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً

جملۀ «لِتَعْلَمُوا ...» مفعول‌له برای «خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ» بیانگر علت و فلسفۀ آفرینش آسمان‌ها و زمین است.

12- طبیعت، بستر شناخت ماوراء طبیعت (خدا و صفات او و ...)

اَللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ ... لِتَعْلَمُوا ...

أَنَّ اللّٰهَ قَدْ أَحٰاطَ بِکُلِّ شَیْءٍ عِلْماً

13- آفرینش آسمان‌ها و زمین و تدبیر امور آنها، نشانۀ تحقّق وعده‌های خداوند به برپایی قیامت و وجود بهشت و جهنّم است.

أَعَدَّ اللّٰهُ لَهُمْ عَذٰاباً شَدِیداً ... جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ

یادآوری قدرت خدا در خلقت آسمان‌ها و زمین و تدبیر امور آنها - پس از ذکر دو گروه دوزخیان و بهشتیان در آیات گذشته - می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

14- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

أَنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اعداد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ بهشت؛ تشبیهات؛ توحید؛ جهان؛ جهنم؛ خلقت؛ زمین؛ طبیعت؛ قدیر/اسما و صفات؛ قرآن؛ قیامت؛ وعده

سورۀ تحریم آیۀ 1 تا 12

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره التحریم (66): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اَللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (1)

1 ای پیامبر، چرا برای طلب خشنودی همسرانت چیزی را که خدا بر تو حلال کرده است حرام می‌کنی؟ و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- اظهار لطف و شفقت خداوند، نسبت به پیامبر(ص)

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ

ندای «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ» ، برای تشریف و تکریم پیامبر(ص) است.

بر این اساس، عتاب «لِمَ تُحَرِّمُ» عتاب حقیقی و برای سرزنش نیست؛ بلکه نوعی اظهار لطف و شفقت به آن حضرت است.

از این رو خداوند اجازه فرمود که سوگند خود را بشکند و از قید آن آزاد شود.

2- خداوند، از این که پیامبر(ص)، خود را از عملی مباح و حلال، به خاطر جلب رضایت برخی از همسران خویش، محروم کرده بود اظهار ناخرسندی کرد.

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

3- پیامبر(ص)، به خاطر جلب رضایت برخی از همسرانش خود را از عملی مباح و حلال محروم کرده بود.

لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

4- پیامبر(ص)، دارای چند همسر بود.

مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

5- جلب رضایت همسران، مورد اهتمام پیامبر(ص)

لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

6- پیامبر(ص)، از ناحیۀ برخی از همسران خود، تحت فشار و در تنگنا قرار گرفته بود.

لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ

همان‌گونه که در شأن نزول این آیه آمده است، پیامبر(ص) به خاطر اعتراض برخی از همسرانش، سوگند یاد کرد که از عسل استفاده نکند و این نشان می‌دهد که آن حضرت از ناحیۀ آنان، تحت فشار قرار گرفته بود.

7- خداوند، بسیار آمرزنده و مهربان است.

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

8- پیامبر(ص) بهره‌مند از غفران و رحمت خداوند

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

9- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

10- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قوله تعالی:

«یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ» قال: إطّلعَتْ عائشةُ و حفصة علی النبیّ و هو مع ماریة فقال النبیّ(ص): و اللّه ما أقربُها، فأمره اللّهُ أن یکفّرَ [عن] یمینه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند تعالی: «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ مٰا أَحَلَّ اللّٰهُ لَکَ» روایت شده که فرمود: عایشه و حفصه بر رسول خدا(ص) ظاهر شدند در حالی‌که آن حضرت با ماریه بود. پس فرمود: به خدا سوگند با او نزدیک نمی‌شوم.

پس خداوند او را امر کرد تا برای سوگند خود کفّاره دهد [و حلال خدا را با قسم بر خود حرام نکند]».

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اللّه؛ بسمله؛ حرمت؛ رحمت؛ زن؛ سؤال و جواب؛ عمل؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ ملامت

[سوره التحریم (66): آیه 2]

قَدْ فَرَضَ اَللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ وَ اَللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ اَلْعَلِیمُ اَلْحَکِیمُ (2)

2

به یقین، خداوند گشودنِ سوگندهایتان را [تحت شرایطی] برای شما مشروع ساخته است، و خداوند سرپرست شماست، و اوست که دانا و حکیم است.

1- توصیۀ خداوند به پیامبر(ص)، مبنی بر شکستن سوگند خود محروم ساختن خویش از عملی مباح و حلال، برای جلب رضایت همسران

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّمُ ... تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ... قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

«تَحِلَّةَ» (مصدر «تحلل») به معنای گشودن و«أیمان»(جمع

«یمین») به معنای قسم‌هاست.

2- سوگند پیامبر(ص)، بر محروم کردن خود از عملی مباح و حلال، به خاطر جلب رضایت برخی از همسران

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

3- مقرر شدن شکستن سوگند بر محرومیت از مباحات و حلال‌های شرعی، با دادن کفّاره

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

4- سوگند و تعهد بر محرومیت خویش از مباحات و حلال‌ها، عملی بی‌اعتبار در نگاه وحی

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

5- وجود سنّت سوگند بر ترک برخی از حلال‌ها و مباحات در میان مردم صدراسلام و پیش از آن

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ

6- خداوند، مولا و سرپرست حقیقی انسان‌ها است.

وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ

7- تشریع خداوند، از موضع مولویت او نسبت به انسان‌ها است.

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ ... وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ

یادآوری مولا و سرپرست بودن خداوند - پس از دستور قانون شکستن سوگند - می‌تواند گویای حقیقت یاد شده باشد.

8- جلب رضای مولای حقیقی (خدا)، برتر و شایسته‌تر از جلب رضایت دیگران است.

تَبْتَغِی مَرْضٰاتَ أَزْوٰاجِکَ ... وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ

یادآوری مولا و سرپرست بودن خداوند - پس از فرمان به شکستن سوگندهایی که گاهی برای جلب رضایت دیگران است - می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

9- خداوند، دانا و کارهای او بر اساس حکمت است.

وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

10- تشریع خداوند، برخاسته از علم و حکمت او است.

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ ... وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

یادآوری علم و حکمت خداوند - پس از تشریع قانون شکستن سوگند - می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

11- حکم خداوند مبنی بر شکستن سوگند دربارۀ محرومیت از مباحات و حلال‌ها، عالمانه و حکیمانه بوده و در جهت مصالح و منافع انسان‌ها است.

قَدْ فَرَضَ اللّٰهُ لَکُمْ تَحِلَّةَ أَیْمٰانِکُمْ ... وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

12- «مولا»،«علیم»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ حرمت؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ رضای خدا؛ علیم/اسما و صفات؛ قسم؛ کفاره؛ محمّد(ص)؛ ولایت

[سوره التحریم (66): آیه 3]

وَ إِذْ أَسَرَّ اَلنَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اَللّٰهُ عَلَیْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ اَلْعَلِیمُ اَلْخَبِیرُ (3)

3

و [یاد کنید] هنگامی را که پیامبر با یکی از همسران خود سخنی به راز گفت، پس چون وی آن راز را [به همسر دیگر ] خبر داد و خدا پیامبر را از آن آگاه کرد، بخشی [از راز فاش شده] را اظهار کرد و از بخشی چشم پوشید؛ پس وقتی آن زن را از آن با خبر ساخت، وی گفت: چه کسی این را به تو خبر داده؟ گفت:[خدای] دانای آگاه به من خبر داده است.

1- پیامبر(ص)، سخنی را به راز به یکی از همسران خود گفت.

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً

2- یکی از همسران پیامبر(ص) (حفصه)، سخن محرمانه و سرّی آن حضرت را [برای عایشه] فاش ساخت.

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ

براساس شأن نزول‌ها، ماجرای نقل شده در آیۀ شریفه را مربوط به حفصه و عایشه است.

3- خداوند، پیامبر(ص) را از افشا شدن رازش به‌وسیلۀ همسرش باخبر ساخت.

فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ

«إظهار»(مصدر «أظهر») به معنای مطلع ساختن و باخبر کردن است؛ یعنی، خداوند، پیامبر(ص) را نسبت به افشای سرّش، باخبر ساخت.

4- پیامبر(ص)، تنها قسمتی از ماجرای افشا شدن رازش را، به همسرش حفصه یادآوری کرد و از بخشی دیگر چشم پوشید.

عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ

5- بزرگواری پیامبر(ص)، در برخورد با همسران خطاکار خویش

عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ

از این‌که پیامبر(ص) تنها قسمتی از مطلب افشا شده را به همسرش حفصه گفت - نه همۀ آن را - می‌توان برداشت یاد شده را به‌دست آورد.

6- برخورد کریمانه با همسران خطاکار خویش و به رخ نکشیدن همۀ اشتباهات آنان، امری شایسته و بجا است.

عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ

7- پرسش همسر پیامبر(ص) (حفصه)، از آن حضرت دربارۀ منبع اطلاع ایشان از افشا شدن رازش

فَلَمّٰا نَبَّأَهٰا بِهِ قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا

8- پیامبر(ص)، در پاسخ به پرسش همسرش (حفصه)، خدای دانا و آگاه را منبع آگاهی خویش از افشا شدن رازش معرفی کرد.

قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

9- هیچ کس، جز خداوند، از افشا شدن راز پیامبر(ص) از سوی همسرش (حفصه) آگاه نبود.

قٰالَتْ مَنْ أَنْبَأَکَ هٰذٰا قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

از این که پیامبر(ص) آگاهی خود را از ناحیۀ خداوند اعلام کرده است، مطلب یاد شده به دست می‌آید.

10- خداوند، دانا و آگاه به دقایق امور است.

اَلْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

11- خداوند، به راز دل آدمیان و سخنان درگوشی و پنهانی آنان آگاه و باخبر است.

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ ... وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ...

قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

12- عنایت ویژۀ خداوند به پیامبر(ص)، با آگاه کردن ایشان از امور پنهانی علیه آن حضرت

وَ أَظْهَرَهُ اللّٰهُ عَلَیْهِ ... قٰالَ نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

13- پوشیده داشتن برخی از مسائل از نزدیکان خود (مانند همسر و ...) امری جایز و روا است.

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً فَلَمّٰا نَبَّأَتْ بِهِ

14- گفتن برخی از مسائل به صورت امانت و سرّی به دیگران، امری جایز و روا است.

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً

15- لزوم حفظ و نگهداری اسرار خانوادگی، حتی از برخی از اعضای خانواده

وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً ... نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

16- «علیم»و«خبیر»از اسما و صفات خداوند

سخنان محرمانه و سرّی

نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ افشاگری؛ اللّه؛ امانت؛ حفصه بنت عمر؛ حُکم؛ خانواده؛ خبیر/اسما و صفات؛ راز؛ سؤال و جواب؛سخن؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غیب؛ محمّد(ص)

[سوره التحریم (66): آیه 4]

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اَللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اَللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ (4)

4

اگر شما دو زن به درگاه خدا توبه کنید [بجاست، زیرا] قطعاً دل‌های شما منحرف شده است، و اگر بر ضدّ پیامبر با یکدیگر همپشتی کنید، [بدانید که] خدا خود یاور اوست، و جبرئیل و صالح مؤمنان [نیز یاور اویند]، و گذشته از این، فرشتگان هم پشتیبان او خواهند بود.

1- توصیۀ خداوند به دو همسر پیامبر(ص) (حفصه و عایشه)، به توبه و دست برداشتن از هم‌پشتی علیه آن حضرت

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ

جواب شرط «إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ» ، محذوف و تقدیر آن چنین است: «فهو خیر لکما». این جمله در حقیقت، تشویق و توصیه به توبه و تکرار نکردن اشتباهات گذشته است.

2- گناه‌کاری حفصه و عایشه، به خاطر افشا کردن راز پیامبر(ص)

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ

توصیه به توبه، نشانگر ارتکاب گناه است.

3- افشای رازها و سخنان محرمانه، گناه است.

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ

4- حفصه و عایشه، به خاطر افشاکردن راز پیامبر(ص)، به انحراف قلبی از مسیر

حق دچار شده بودند.

فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

5- گناه، عامل انحراف قلب و روح آدمیان

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

6- تأثیر رفتار آدمی در قلب و روح وی

فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

7- لزوم توبه و بازگشت، از هر عملی که موجب انحراف قلب آدمی از مسیر حق می‌گردد.

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

جملۀ «فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا» ، در مقام بیان سبب توبه است؛ یعنی، توبه کنید، چون قلب شما - به سبب خطاکاری - از مسیر حق منحرف شده است.

8- توبه، موجب زدایش زنگار گناه از قلب و روح می‌شود.

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا

9- افشای سخنان محرمانه و راز پیامبر(ص)، از سوی حفصه و عایشه، نوعی توطئه و همدستی علیه آن حضرت بود.

وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ

مطلب یاد شده، از تعبیر «إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ» (اگر علیه پیامبر(ص) هم پشتی کنید)، استفاده می‌شود. گفتنی است «تظاهر» (مصدر «تَظٰاهَرٰا» ) به معنای تعاون و هم پشتی است.

10- حفصه و عایشه، در معرض تکرار خطا و خیانت علیه پیامبر(ص) بودند.

وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ

از تعبیر «إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ» (اگر علیه پیامبر هم پشتی کنید)، استفاده می‌شود که حفصه و عایشه، در معرض تکرار چنین خطاهایی بودند.

11- هشدار خداوند به حفصه و عایشه، نسبت به تکرار خطاها و موضع‌گیری علیه پیامبر(ص)

وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ ... وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ

آیۀ شریفه می‌فرماید: خداوند، جبرئیل و ... در صورت اقدام حفصه و عایشه، علیه پیامبر(ص)، از آن حضرت پشتیبانی می‌کنند. بیان این مطلب در حقیقت، هشداری از جانب خداوند به آنان است.

12- افشای راز پیامبر(ص) از سوی حفصه و عایشه، گناه و خطایی بزرگ بود.

فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ ...

وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ

مطلب یاد شده، از هشدار آیۀ شریفه نسبت به حفصه و عایشه و اعلام حمایت از پیامبر(ص)، به دست می‌آید.

13- پیامبر(ص)، تحت حمایت و پشتیبانی ویژۀ خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ

14- پیامبر(ص)، مورد حمایت و پشتیبانی جبرائیل، علی(ع) و فرشتگان قرار داشت.

وَ جِبْرِیلُ وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ

مقصود از «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» - برابر نظر بسیاری از مفسران و روایات وارده از عامّه و خاصّه - امیرالمؤمنین علی(ع) است (مجمع‌البیان، ذیل آیه).

15- علی(ع)، بندۀ صالح خداوند

وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ

16- پیامبر(ص)، در برابر ضدیت برخی از همسرانش، مورد حمایت و پشتیبانی خداوند، جبرائیل، صالح علی(ع) و فرشتگان قرار داشت.

وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ ... وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ

17- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر توطئه‌ها علیه ایشان

وَ إِنْ تَظٰاهَرٰا عَلَیْهِ فَإِنَّ اللّٰهَ هُوَ مَوْلاٰهُ ... وَ الْمَلاٰئِکَةُ بَعْدَ ذٰلِکَ ظَهِیرٌ

18- «عن أبی‌بصیر قال: سمعت أباجعفر(ع) یقول: «إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا - إلی قوله - وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» قال: «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» علیّ بن ابی‌طالب(ع)؛ ⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: از امام باقر(ع) شنیدم که می‌فرمود: مقصود از «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» [در آیۀ] «إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُکُمٰا ... وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» علی‌بن‌ابی‌طالب است». گفتنی است شیخ طوسی در کتاب«تبیان»و طبرسی در «مجمع البیان»دربارۀ آیۀ شریفه نوشته‌اند: خاصّه و عامّه روایت کرده‌اند که مراد از «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) است.

19- «عن أسماءبنت‌عُمَیْس: سمعت رسول‌اللّه(ص) یقول: «وَ صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» قال: علیّ‌بن‌ابی‌طالب؛ ⁽²⁾

از اسماء بنت عمیس روایت شده که گفت: از رسول‌خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود: مقصود از «صٰالِحُ الْمُؤْمِنِینَ» علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) است».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ تزکیه؛ توبه؛ جبرئیل(ع)؛ حفصه بنت عمر؛ خیانت؛ دلداری؛ راز؛ عایشه بنت ابی بکر؛ علی(ع)؛عمل؛ قلب؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ ولایت

[سوره التحریم (66): آیه 5]

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ مُؤْمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائِبٰاتٍ عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً (5)

5

اگر [پیامبر] شما را طلاق دهد، امید است پروردگارش همسرانی بهتر از شما به او عوض بدهد که تسلیم [فرمان خدا]، مؤمن، فرمانبردار، اهل توبه، عبادت‌پیشه، اهل روزه، بیوه و یا دوشیزه باشند.

1- تهدید همسران پیامبر(ص) از سوی خداوند به طلاق، در صورت ادامۀ توطئه و هم‌پشتی آنان علیه آن حضرت

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ

آیه در مقام تهدید و هشدار است تا بلکه موجب بیداری و تنبّه حفصه و عایشه و امثال آن دو از همسران رسول‌خدا شود.

2- وعدۀ جایگزینی همسرانی شایسته‌تر برای پیامبر(ص) از سوی خداوند، در صورت عزم آن حضرت به طلاق زنان خطاکار خویش

عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ

3- وجود زنانی شایسته‌تر از همسران پیامبر(ص)، برای همسری آن حضرت

أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ

تهدید به جایگزینی زنان بهتر، نشان دهندۀ وجود چنین اشخاصی در میان زنان مسلمان است.

4- داشتن همسر، امری لازم برای پیامبر(ص)

أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ

از تهدید خداوند به جایگزین کردن زنانی دیگر برای پیامبر(ص) به جای همسران مطلقه، مطلب یاد شده قابل استفاده است.

5- تشویق و ترغیب همسران پیامبر(ص) از سوی خداوند، به توبه و هماهنگ کردن خود با شرایط و برنامه‌های زندگی آن حضرت

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ ... عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ

هشدار به طلاق و جایگزینی همسران دیگر - پس از توصیه به توبه - در حقیقت نوعی تشویق و ترغیب همسران پیامبر(ص) به توبه و اصلاح رفتار خویش است.

6- تسلیم در برابر خداوند، ایمان به او، فرمانبری از او، توبه، عبادت و روزه‌داری، از اوصاف زنان شایسته در نگاه وحی

أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ مُؤْمِنٰاتٍ قٰانِتٰاتٍ تٰائِبٰاتٍ

عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ

«قنوت»(مصدر «قٰانِتٰاتٍ» ) به معنای اطاعت همراه با خضوع است (مفردات راغب). «سیاحت»(ماده «سٰائِحٰاتٍ» ) به معنای سیر در زمین به منظور عبادت است. اهل‌لغت و مفسران گفته‌اند: از آن‌جا که روزه‌داران، تمام روز را بدون غذا سپری می‌کنند، به آنان «سائح»می‌گویند (برگرفته از لسان‌العرب).

7- روزه، دارای جایگاهی بس بلند در میان اعمال عبادی

عٰابِدٰاتٍ سٰائِحٰاتٍ

ذکر اختصاصی روزه‌داران (سائحات) پس از عبادت‌کنندگان - با آن که روزه خود جزو عبادت است - می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

8- هجرت در راه خداوند، از اوصاف زنان شایسته و از ارزش‌های والا و ملاک‌های برتری*

خَیْراً مِنْکُنَّ ... سٰائِحٰاتٍ

مقصود از «سٰائِحٰاتٍ» می‌تواند هجرت‌کنندگان باشد؛ زیرا مهاجران، همان کسانی‌اند که برای حفظ دین خود و انجام تکالیف الهی، از مکّه به مدینه هجرت کرده بودند و بیشتر زنان مسلمان و همۀ همسران پیامبر(ص)، از مهاجران بودند و این خود از افتخارات هر مسلمانی به‌شمار می‌آمد.

9- اسلام، ایمان، فرمانبری، توبه، عبادت، روزه‌داری [و هجرت] از ارزش‌های والا و ملاک‌های برتری در دیدگاه وحی

خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ ... سٰائِحٰاتٍ

برداشت یاد شده، از آن‌جا است که اوصاف پسندیدۀ یاد شده، اختصاص به زنان ندارد؛ زیرا چنین اوصافی و مشابه آنها، در قرآن برای مردان نیز یاد شده است (مانند سورۀ احزاب، آیۀ 35).

10- نقش مثبت و سازندۀ اسلام، ایمان، فرمانبری، توبه و روزه‌داری در زندگی مشترک میان زنان و مردان

أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ مُسْلِمٰاتٍ ... سٰائِحٰاتٍ

یادآوری اوصاف یاد شده برای زنان شایسته، در خلال نقل ماجرای نزاع میان پیامبر(ص) و همسرانش، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

11- دوشیزگی در مقایسه با ارزش‌های والای زنان (همچون اسلام، ایمان، فرمانبری، توبه و روزه‌داری زنان) دارای نقش درجه دوم در زندگی مشترک میان زنان و مردان

ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً

یادآوری دو وصف «دوشیزگی»و «بیوه بودن زنان»، می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد؛ زیرا مفاد آیۀ شریفه این است که زنان بهتری با چنین اوصافی، جایگزین شما خواهند شد؛ چه بیوه باشند و چه دوشیزه.

12- طلاق زنان، باید پس از تلاش برای رفع نقص‌ها و ضعف‌های آنان و بی‌نتیجه ماندن آن باشد.

إِنْ تَتُوبٰا إِلَی اللّٰهِ ... عَسیٰ رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَکُنَّ أَنْ یُبْدِلَهُ أَزْوٰاجاً خَیْراً مِنْکُنَّ ... ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً

برداشت یاد شده، از شیوه و مراحل برخورد خداوند با همسران رسول خدا، استفاده می‌شود؛ زیرا در آغاز، آنان را به توبه و اصلاح رفتار خویش ترغیب فرمود و سپس آنان را به طلاق تهدید کرد.

13- «رب»از اسما و صفات خداوند

عَسیٰ رَبُّهُ

14- «و قال الصادق(ع): إنّی لأکره للرجل أن یموتَ و قد بقیتْ علیه خَلَّةٌ من خِلال رسول‌اللّه(ص) لم‌یأتها، فقلتُ له: فهل تمتّع رسولُ‌اللّه(ص)؟ قال: نعم و قرأ هذه الآیة «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً ...

ثَیِّبٰاتٍ وَ أَبْکٰاراً» ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: من برای مرد، خوش ندارم که از دنیا برود در حالی‌که سنتی از سنت‌های رسول خدا مانده باشد که آن را به‌جا نیاورد. [راوی] سؤال کرد: آیا رسول‌خدا(ص) متعه گرفت، حضرت فرمود: آری و این آیه را قرائت نمود: «وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِیُّ إِلیٰ بَعْضِ أَزْوٰاجِهِ حَدِیثاً ...».(1)

(1) بنابر قولی رسول خدا(ص) ماریه را آزاد کرد و با او ازدواج موقت نمود. و اشارۀ حدیث به این جریان است.

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ اسلام؛ اطاعت؛ امید؛ ایمان؛ بکارت؛ بیوه؛ تسلیم؛ توبه؛ تهدید؛ حُکم؛ خانواده؛ رب/اسما و صفات؛ روزه؛ زن؛ طلاق؛ عبادت؛ محمّد(ص)؛ هجرت

[سوره التحریم (66): آیه 6]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا اَلنّٰاسُ وَ اَلْحِجٰارَةُ عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اَللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ (6)

6

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانوادۀ خویش را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگ‌ها هستند مصون دارید. بر آن [آتش] فرشتگانی درشتخوی و سختگیر گمارده شده‌اند که خدا را در آنچه به آنان فرمان داده است عصیان نمی‌کنند، و آنچه را که بدان فرمان می‌یابند انجام می‌دهند.

1- توصیۀ خداوند، به مؤمنان، مبنی بر خودسازی و صیانت خویش از عوامل و موجبات بدبختی و دوزخی شدن

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ ... نٰاراً

مقصود از محافظت خود از آتش، صیانت خویش از موجبات و عواملی است که منجر به آتش دوزخ می‌شود؛ مانند ترک واجبات و یا انجام محرمات.

2- توصیۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر مراقبت از اعضای خانواده خود در برابر عوامل و موجبات بدبختی و دوزخی شدن آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا ... أَهْلِیکُمْ نٰاراً

3- خیرخواهی برای اعضای خانواده و تربیت دینی آنان، تکلیفی بایسته برعهدۀ سرپرست و مدیر خانواده

قُوا ... أَهْلِیکُمْ نٰاراً

مقصود اصلی از تلاش برای حفاظت اعضای خانواده از دوزخی شدن آنان، تربیت دینی آنان و گزینش راه و روش خیرخواهانه در این راستا است.

4- زنان و مردان مؤمن، همواره در معرض خطر انحراف و افتادن در ورطۀ گناه آتش‌افروز

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً

مطلب یاد شده، از خطاب به مؤمنان (یا أیّها الذین آمنوا) استفاده می‌شود.

5- سرپرست خانواده، دارای نقشی سازنده و سرنوشت‌ساز، در حیات معنوی و تربیت دینی اعضای خانواده

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً

6- خودسازی و اصلاح و تربیت خویشتن، در اولویت نخست و مقدّم در تربیت و اصلاح دیگران

قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً

مطلب یاد شده، از تقدم ذکری «أَنْفُسَکُمْ» بر «أَهْلِیکُمْ» به‌دست می‌آید.

7- اصلاح و تربیت دینی اعضای خانواده، زیر بنا و خشت اول اصلاحات در جامعه

قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً

از تقدیم دستور تربیت و اصلاح اعضای خانواده بر دستورات دیگری که در آیات بعد آمده می‌توان مطلب یاد شده را به‌دست آورد.

8- نقش مثبت و سازندۀ اعتقاد به معاد، در تربیت آدمیان و اصلاح آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً

مطلب یاد شده از تذکر به آتش دوزخ - به جای موعظه و توصیه به تقوا و خودسازی و اصلاح خانواده - استفاده می‌شود.

9- دوزخیان و سنگ‌های دوزخ، سوخت آتش جهنم است.

نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ

«وقود»به معنای چیزی است که به آن آتش روشن می‌کنند؛ یعنی، مادۀ سوختی و قابل اشتعال.

10- دوزخ، دارای نگهبانانی از فرشتگان است.

عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ

11- فرشتگانِ نگهبان دوزخ، درشتخوی و سختگیراند.

عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ

12- فرشتگان نگهبان دوزخ، تسلیم محض خدا هستند و هرگز از فرمان او سرپیچی نمی‌کنند.

لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ

13- برخورد خشن و سختگیرانۀ نگهبانان دوزخ، به فرمان الهی بوده و هرگز از آن نمی‌کاهند و یا متوقف نمی‌شوند.

عَلَیْهٰا مَلاٰئِکَةٌ غِلاٰظٌ شِدٰادٌ لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ

یادآوری عصمت و فرمانبری فرشتگان - پس از ذکر برخورد خشن و سختگیرانۀ آنان با دوزخیان - می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

14- فرشتگان، مصون از خطا و معصوم از گناه و نافرمانی‌اند.

لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ مٰا أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ

جملۀ «لاٰ یَعْصُونَ اللّٰهَ ...» اشاره به عصمت فرشتگان و «یَفْعَلُونَ مٰا یُؤْمَرُونَ» اشاره به مصونیت آنان از خطا در انجام وظایف دارد.

15- «أبی‌بصیر قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول‌اللّه: «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ» قلت: هٰذه نفسی أقیها فکیف أقی أهلی؟ قال: تأمرهم بما أمرهم اللّه و تنهاهم عمّا نهاهم اللّه عنه فإن أطاعوک کنتَ قد وقیتَهم و إن عصوک فکنتَ قد قضیتَ ما علیک؛ ⁽¹⁾

ابی‌بصیر گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نٰاراً ...» سؤال کردم و گفتم: نفس خود را از آتش حفظ می‌کنم؛ چگونه خانوادۀ خود را حفظ کنم؟ فرمود:

آنان را به آنچه خداوند امر فرموده، امر کن و از آنچه خدا نهی فرموده، نهی کن. پس اگر از تو پیروی کردند، تو آنان را حفظ نموده‌ای و اگر نافرمانی کردند، تو تکلیف خود را انجام داده‌ای».

16- «عن رسول‌اللّه(ص): ...إنّما تلک الحجارة الکبریت؛ ⁽²⁾

از رسول‌خدا [دربارۀ «حجارة»در آیۀ «نٰاراً وَقُودُهَا النّٰاسُ وَ الْحِجٰارَةُ» ] روایت شده: آن سنگ [که آتش‌افروز جهنّم است] همان گوگرد است».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اطاعت؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ تربیت؛ تزکیه؛ جامعه؛ جهنم؛ خانواده؛ زن؛ سنگ؛ شقاوت؛ عصمت؛ عمل؛ گناه؛ مرد؛ معاد؛ ملائکه؛ نفس؛ نهی

[سوره التحریم (66): آیه 7]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا اَلْیَوْمَ إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (7)

7

ای کسانی که کفر ورزیده‌اید، امروز عذرخواهی نکنید، جز این نیست که در برابر آنچه انجام می‌دادید جزا داده می‌شوید.

1- اعلام پذیرفته نشدن هیچ عذری از کافران دوزخی در قیامت

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ

2- کافران دوزخی، هیچ عذر موجه و قابل قبولی برای گزینش راه کفر خویش ندارند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ

این‌که به کافران اعلان می‌شود که عذر نیاورید، به این سبب است که آنان هیچ عذر قابل قبول و منطقی ندارند.

3- توبۀ کافران در قیامت پذیرفته نمی‌شود.

لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ

اعتذار کافران، در حقیقت برای اظهار پشیمانی و توبه است که پذیرفتنی نیست.

4- دوزخی شدن کافران، جزای کردار خود آنان است.

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

5- مجازات انسان‌ها در قیامت، بازتاب و محصول کردار دنیایی خود آنان است.

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

6- وجود تناسب کامل، بین کردار انسان و مجازات او در قیامت

إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

جملۀ «إِنَّمٰا تُجْزَوْنَ ...» می‌تواند پاسخ این سؤال باشد که چرا عذر کافران پذیرفته نمی‌شود و چرا نگهبانان دوزخ این‌گونه با آنان برخوردی خشن و سختگیرانه دارند؟ خداوند در پاسخ می‌فرماید: این حکم در مقابل رفتار و متناسب با گناهان خود آنان است.

7- کفر، گناهی نابخشودنی است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ کَفَرُوا لاٰ تَعْتَذِرُوا الْیَوْمَ

پذیرفته نشدن عذرِ کافران، نشانگر نابخشودنی بودن عمل آنان (کفر) است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ پاداش؛ توبه؛ جهنم؛ عذر؛ عمل؛ کفر؛ کیفر؛ گناه

[سوره التحریم (66): آیه 8]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اَللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اَللّٰهُ اَلنَّبِیَّ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اِغْفِرْ لَنٰا إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (8)

8

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خالصانه به درگاه خدا توبه کنید، امید است پروردگارتان بدی‌هایتان را از شما بزداید و شما را به باغ‌هایی که از زیر[درختان] آنها نهرها روان است در آورد، در روزی که خدا این پیامبر و کسانی را که با او ایمان آورده‌اند رسوا نمی‌کند. نورشان در پیش رویشان و از جانب راستشان می‌شتابد. می‌گویند: پروردگارا، نور ما را برای ما کامل گردان و ما را بیامرز، که تو بر هر چیز توانایی.

1- توصیۀ خداوند به مؤمنان، مبنی بر توبۀ خالص و صادقانه به درگاه الهی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً

«نصوح» (از مادۀ «نصح» در مقابل«غش»)، صیغۀ مبالغه و به معنای خلوص و صدق است. بنابراین توبۀ نصوح؛ یعنی، توبۀ خالصانه و صادقانه.

2- مؤمنان، هرگز از خطا و گناه مصون نبوده و نیازمند به توبۀ خالصانه به درگاه الهی‌اند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ

3- توبۀ خالصانه، عامل زدایش بدی‌ها و کفّارۀ گناهان

تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ ... عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ

4- خالصانه و صادقانه بودن توبه، شرط

پذیرش آن از سوی خداوند است.

تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً

5- توبۀ خالصانه، عامل ورود به بهشت

تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً ... وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ

6- توبۀ خالصانه، موجب امیدواری بندگان به لطف و عنایت خداوند است.

تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ

مطلب یاد شده، از تعبیر «عَسیٰ رَبُّکُمْ» استفاده می‌شود.

7- نقش سازندۀ امید، در انگیزش انسان به توبه و رجوع به درگاه الهی

تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئٰاتِکُمْ وَ یُدْخِلَکُمْ جَنّٰاتٍ

8- بهشت، دارای باغ‌های متعدد با نهرهای روان از زیر درختان آن

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به معنای باغ است.

9- پیامبر(ص) و مؤمنان همراه او، به دور از هرگونه خذلان و رسوایی و برخوردار از کرامت و عزّت در قیامت

یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

10- کافران، دچار خذلان و رسوایی در عرصۀ قیامت

یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

استثنا شدن پیامبر(ص) و مؤمنانِ همراه او از خذلان روز قیامت، بیانگر آن است که دیگران (کافران) دچار آن خواهند بود.

11- ایمان و همراهی با پیامبر(ص) در امر دین، موجب مصونیت از خذلان اخروی است.

یَوْمَ لاٰ یُخْزِی اللّٰهُ النَّبِیَّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

موضوع تعاون و همراهی در برداشت یاد شده، از تعبیر «مَعَهُ» استفاده می‌شود.

12- حضور مؤمنان در عرصۀ قیامت، با درخشش نور از وجود آنان

نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ

13- مؤمنان در عرصۀ قیامت، از خداوند خواستار اتمام و ازدیاد نور خویش‌اند.

یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا

14- ایمان و همراهی با پیامبر(ص) در امر دین، موجب نورانیت انسان در عرصۀ قیامت

نُورُهُمْ یَسْعیٰ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمٰانِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا

15- مؤمنان در عرصۀ قیامت، خواستار

آمرزش الهی‌اند.

وَ اغْفِرْ لَنٰا

16- ایمان و همراهی با پیامبر(ص) در امر دین، موجب جلب آمرزش الهی

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... یَقُولُونَ ... وَ اغْفِرْ لَنٰا

17- خداوند، بر هر چیزی توانا است.

إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

18- قدرت خداوند، مطلق و بی‌پایان است.

إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

19- قدرت مطلق و بی‌پایان خداوند، مقتضی امید و دلبستگی مؤمنان به استجابت دعایشان در درگاه الهی

یَقُولُونَ رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا وَ اغْفِرْ لَنٰا إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

جملۀ «إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» تعلیل برای دعاها و درخواست‌های مؤمنان از خداوند است.

20- «رب»و «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ ... رَبَّنٰا أَتْمِمْ لَنٰا نُورَنٰا ... إِنَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

21- «عن أبی‌الصَّباح الکِنانیّ، قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ:

«یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» قال: یتوب العبد من الذنب ثمّ لایعود فیه؛ ⁽¹⁾

ابوالصباح کنانی گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «... تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» سؤال کردم، فرمود:

[توبۀ نصوح] آن است که بنده از گناه توبه کند و به آن بازنگردد».

22- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: التوبة النصوح أن یکونَ باطنُ الرّجل کظاهره و أفضل؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: توبۀ نصوح آن است که باطن و نهان شخص مثل ظاهرش و [بلکه] بهتر باشد».

23- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» قال:

هو صوم «یوم الأربعاء» و «یوم الخمیس» و «یوم الجمعة»؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «تُوبُوا إِلَی اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحاً» روایت شده که فرمود: توبۀ نصوح، روزه گرفتن در روزهای چهارشنبه، پنج‌شنبه و جمعه است». شاید مراد این باشد که روزه در این ایّام، مانند توبۀ نصوح موجب

آمرزش گناهان است و شاید مقصود این باشد که از شرایط توبۀ نصوح، روزه گرفتن در این ایّام است.

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ آخرت؛ امید؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ تعاون؛ تکفیر؛ توبه؛ جمعه؛ دعا؛ ذلت؛ رب/اسما و صفات؛ روزه؛ سخن؛ عزت؛ قدیر/اسما و صفات؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ نور؛ نهر

[سوره التحریم (66): آیه 9]

یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ جٰاهِدِ اَلْکُفّٰارَ وَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اُغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (9)

9

ای پیامبر، با کافران و منافقان به جهاد پرداز و بر آنان سخت گیر، و جایگاهشان جهنّم است و چه بد بازگشتگاهی است.

1- پیامبر(ص)، مأمور به جهاد با کافران و منافقان از سوی خداوند

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ

2- پیامبر(ص)، مأمور به سختگیری و برخورد بدون مسامحه و گذشت با کافران و منافقان

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

3- جهاد با کافران و منافقان و هرگونه برخورد شدید و سختگیرانه با آنان، باید زیر نظر رهبر جامعۀ اسلامی انجام گیرد.

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

مخاطب قرار گرفتن شخص پیامبر(ص)، در جهاد سختگیرانه با کافران و منافقان، می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

4- همانندی منافقان با کافران، از نظر چگونگی برخورد حکومت اسلامی و جامعۀ ایمانی با آنان

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

5- جایگاه اجتماعی منافقان در نظام اسلامی و جامعۀ ایمانی، همانند جایگاه کافران است.

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

6- خطر و زیان منافقان برای جامعۀ اسلامی، همانند خطر و زیان کافران است.

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

7- دوزخ، جایگاه و مأوای کافران و

منافقان است.

وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

8- جایگاه و سرنوشت منافقان و کافران، در قیامت یکسان است.

وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

9- دوزخ، جایگاهی نامیمون و عاقبتی شوم

وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ امامت؛ امر الهی؛ تکلیف؛ جهاد؛ جهنم؛ حُکم؛ حکومت؛ سختی؛ ضرر؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التحریم (66): آیه 10]

ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا اِمْرَأَتَ نُوحٍ وَ اِمْرَأَتَ لُوطٍ کٰانَتٰا تَحْتَ عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ فَخٰانَتٰاهُمٰا فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ قِیلَ اُدْخُلاَ اَلنّٰارَ مَعَ اَلدّٰاخِلِینَ (10)

10

خدا برای آنان که کفر ورزیده‌اند، زن نوح و زن لوط را مَثَل آورده است که آن دو، تحت سرپرستی دو بندۀ شایسته از بندگان ما بودند، ولی به آن دو خیانت کردند، و در برابر [کیفر] خدا هیچ کاری از آن دو [پیامبر] برای آنها ساخته نبود، و [به آن دو زن] گفته شد با داخل‌شوندگان داخل آتش شوید.

1- ارائۀ نمونه‌های عینی از نیکان و بدان، از روش‌های قرآن در راستای بیدارکردن و هدایت خلق

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ

گفتنی است آنچه خداوند در این آیه، به عنوان مثل ذکر فرموده، دارای حقیقت و وجود خارجی است.

2- همسران نوح و لوط پیامبر، نمونۀ بارز و مثال‌زدنی، برای جریان کفر و نفاق‌اند.

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ

3- نوح و لوط(ع)، دو بندۀ صالح و شایستۀ خداوند

عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ

4- عبودیت و بندۀ صالح خدا بودن، مقامی بس والا برای آدمیان

عَبْدَیْنِ مِنْ عِبٰادِنٰا صٰالِحَیْنِ

5- خیانت همسران نوح و لوط به شوهران خود

فَخٰانَتٰاهُمٰا

6- بی‌تأثیر بودن اقدام نوح و لوط(ع)، برای نجات همسران خیانت‌کار خود از عذاب الهی

فَلَمْ یُغْنِیٰا عَنْهُمٰا مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

7- همسران نوح و لوط، همانند کافران از دوزخیان‌اند.

وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ

8- بی‌تأثیر بودن پیوند خویشاوندی با نیکان و صالحان (همچون پیامبران الهی)، در سرنوشت اخروی انسان‌ها

قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ

9- امکان نفوذ جریان انحراف، کفر و نفاق، در میان اعضای بهترین خانواده (همچون پیامبران)

اِمْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ ... فَخٰانَتٰاهُمٰا ... وَ قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ

10- هشدار خداوند، به دو همسر پیامبر (حفصه و عایشه)، دربارۀ فرجام شوم خیانت به پیامبر(ص) همچون فرجام همسران نوح و لوط

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ ... قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ

یادآوری خیانت همسران دو پیامبر - پس از نقل ماجاری توطئۀ حفصه و عایشه - می‌تواند هشداری به آنان باشد.

11- زنان همانند مردان، در معرض انحراف و حق‌ناپذیری شدید و مثال‌زدنی

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ کَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ ...

قِیلَ ادْخُلاَ النّٰارَ مَعَ الدّٰاخِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اخلاق؛ ازدواج؛ اللّه؛ انبیاء؛ جهنم؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ خیانت؛ زن؛ سخن؛ صالحان؛ عبادت؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ کفر؛ لوط(ع)؛ مثلهای قرآن؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ نبوت؛ نفاق؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره التحریم (66): آیه 11]

وَ ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا اِمْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قٰالَتْ رَبِّ اِبْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی اَلْجَنَّةِ وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنِی مِنَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (11)

11

و خدا برای آنان که ایمان آورده‌اند زن فرعون را مَثَل آورده است، آن‌گاه که گفت:

پروردگارا، برای من نزد خودت در بهشت خانه‌ای بنا کن، و مرا از فرعون و کردارش نجات ده، و مرا از این قوم ستمکار رهایی بخش.

1- ارائۀ نمونه‌های عینی از نیکان و بدان، از روش‌های قرآن در راستای بیدار کردن خلق و هدایت آنان

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ

2- همسر فرعون (آسیه)، نمونۀ بارز و مثال زدنی برای ایمان و دین‌داری است.

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ

3- درخواست همسر فرعون از خداوند، مبنی بر زیستن در جوار رحمت او و بنا کردن خانه‌ای در بهشت برای وی

إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ

4- بهشت و بودن در جوار لطف خداوند، نهایت آرزو و آرمان معنوی همسر فرعون (آسیه)

إِذْ قٰالَتْ رَبِّ ابْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ

5- بهشت، سر منزل قرب و جوار الهی

اِبْنِ لِی عِنْدَکَ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ

6- درخواست همسر فرعون از خداوند، به نجات خویش از شرّ فرعون

وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ

7- درخواست همسر فرعون از خداوند، به رهایی خویش از پیامدهای عملکرد فرعون

وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ

8- فرعون، شخصیتی منفور در نگاه همسرش آسیه و رفتار وی غیر قابل تحمل برای او

وَ نَجِّنِی مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ

9- همسر فرعون، از خداوند خواستار

نجات خود از شرّ مردم ستمگر (قبطیان و کارگزاران فرعون)

وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

10- قبطیان و کارگزاران فرعون، مردمی ستمگر بودند.

وَ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

11- زنان همانند مردان، دارای استعداد و شایستگی‌های لازم برای الگو شدن و دستیابی به اوج قلّۀ کمال

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ

12- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

إِذْ قٰالَتْ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ آسیه؛ اذیت؛ ازدواج؛ اسوه؛ اللّه؛ بهشت؛ تقرب؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ زن؛ سخن؛ شکنجه؛ ظلم؛عمل؛ فرعون؛ قوم فرعون؛ مثلهای قرآن؛ هدایت

[سوره التحریم (66): آیه 12]

وَ مَرْیَمَ اِبْنَتَ عِمْرٰانَ اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ وَ کٰانَتْ مِنَ اَلْقٰانِتِینَ (12)

12

و نیز مریم دختر عمران را [مَثَل آورده است]، همان کسی که دامن خود را پاک نگاه داشت و ما از روح خود در آن دمیدیم، و کلمات پروردگارش و کتاب‌های او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود.

1- مریم(ع)، نمونۀ بارز و مثال‌زدنی برای ایمان و دین‌داری

وَ ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً لِلَّذِینَ آمَنُوا ... وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ

2- مریم(ع)، دختر عمران بود.

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ

3- مریم(ع)، زنی عفیف و پاکدامن و دارای مقامی بلند در پیشگاه خداوند

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا

«إحصان»(مصدر «أَحْصَنَتْ» ) به معنای منع و بازداشتن است.

«فرج» در اصل به معنای شکاف میان دو شیء و مراد از آن شرمگاه است. منع و بازداشتن فرج، کنایه از پاکدامنی و عفاف می‌باشد.

4- گواهی خداوند، بر پاکدامنی و عفت مریم(ع)

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا

5- عفّت و پاکدامنی، از برجسته‌ترین اوصاف زنان و از بهترین کمالات آنان

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا

برداشت یاد شده، به سبب این نکته است که خداوند، در مقام توصیف و تمجید از مریم(س) - که به عنوان زنی مثال‌زدنی و الگو مطرح شد - صفت عفت و پاکدامنی او را بیان کرده است.

6- عیسی(ع) روحی الهی و دمیده شده در مریم(س)

فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا

7- عفّت و پاک دامنی مریم(س)، زمینه‌ساز برخورداری او از عنایات ویژۀ الهی

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا

تقدیم عبارت «الَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا» بر «فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا» ، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

8- بهره‌مندی از عنایات و الطاف خداوند، نیازمند داشتن زمینه‌های شایسته و مستعد است.

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا

9- عفّت و پاکدامنی، راه تکامل و تعالی زن و زمینه‌ساز برخورداری او از الطاف و عنایات الهی

اَلَّتِی أَحْصَنَتْ فَرْجَهٰا فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا

برداشت یاد شده، به سبب این نکته است که عفّت و پاکدامنی مریم(س)، موجب شد که او رشد کرده و به حدی برسد که از الطاف ویژۀ الهی برخوردار باشد و روح بلند مسیح(ع) با عنایت الهی در او دمیده شود.

10- عیسی(ع)، پرتو روح الهی و دارای مقامی بس بلند در پیشگاه خداوند

فَنَفَخْنٰا فِیهِ مِنْ رُوحِنٰا

اضافۀ «روح»به «نا»، اضافۀ تشریفی و برای بیان شرافت و عظمت عیسی(ع) است.

11- مریم(س)، مؤمن به وحی و کتاب‌های آسمانی و تصدیق‌کنندۀ آنها بود.

وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ

12- آمدن کتاب‌های آسمانی متعدد تا عصر مریم(س)

وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا وَ کُتُبِهِ

13- مریم(س) شخصیتی اطاعت‌پیشه و فرمانبردار خداوند

وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ

«قونت»در معنای طاعت و دعا استعمال می‌شود و در این آیه به معنای اطاعت است.

14- مریم(س)، از تبار طاعت‌پیشگان و از

نسل نیکان و خداپرستان

وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «مِنْ» در «مِنَ الْقٰانِتِینَ» نشویه باشد؛ یعنی، مریم(س) برآمده از قانتان بود.

15- از تبار نیکان و خداپرستان بودن، از فضایل و کمالات آدمی

وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ

16- مریم(س)، دارای شخصیتی بس بلند در پیشگاه خداوند و مورد تکریم و تمجید او

وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرٰانَ ... وَ کٰانَتْ مِنَ الْقٰانِتِینَ

تصریح به نام مریم(س) در شرح حال زنان الگو و نمونه می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

17- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ صَدَّقَتْ بِکَلِمٰاتِ رَبِّهٰا

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ انسان؛ ایمان؛ رب/اسما و صفات؛ روح؛ زن؛ صالحان؛ عفت؛ عمران بن ماثان؛ عیسی(ع)؛ کتاب‌های آسمانی؛ کتب آسمانی؛ کلمات اللّه؛ گواهی؛ مثلهای قرآن؛ مدح؛ مریم(س)؛ نیازها؛ نیاکان

سورۀ ملک آیۀ 1 تا 30

اشاره

به نام خداوند گستردۀ رحمت و مهربان

[سوره الملک (67): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . تَبٰارَکَ اَلَّذِی بِیَدِهِ اَلْمُلْکُ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (1)

1 بلند مرتبه و والاست آن که فرمانروایی فقط به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست.

1- خداوند، ذاتی پاینده و حقیقتی جاودانه

تَبٰارَکَ

«تَبٰارَکَ» چنانچه از «برک» (لَزَمَ و ثَبَتَ) گرفته شده باشد، معنای جاودانگی را می‌رساند و اگر از«برکه» گرفته شده باشد، دربردارندۀ معنای افاضه برکت‌ها و خیرها خواهد بود (برگرفته از لسان‌العرب). برداشت یاد شده، براساس معنای نخست است.

2- خداوند، منشأ خیرات و برکات است.

تَبٰارَکَ

3- فرمانروایی جهان، تنها در دست خداوند است.

اَلَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ

تقدیم مسند (بیده) بر مسندالیه (الملک)، افادۀ اختصاص می‌کند.

4- افاضۀ خیرها و برکت‌ها از سوی خداوند، برخاسته از فرمانروایی انحصاری او بر جهان است.

تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ

آمدن عنوان «الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ» به جای «الله»بیانگر مطلب یاد شده است.

5- خداوند، بر انجام هر کاری توانا است.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

6- قدرت خداوند، مطلق و بی‌پایان است.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

7- افاضۀ خیرها و برکت‌ها از سوی خداوند، برخاسته از قدرت مطلق و بی‌پایان او است.

تَبٰارَکَ الَّذِی ... هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

جملۀ «وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» می‌تواند عطف تفسیری برای «تَبٰارَکَ الَّذِی ...» باشد.

8- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ برکت؛ بسمله؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ خلافت الهی؛ خیر و شر؛ رحمت؛ قدیر/اسما و صفات؛ ملک/سوره

[سوره الملک (67): آیه 2]

اَلَّذِی خَلَقَ اَلْمَوْتَ وَ اَلْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْغَفُورُ (2)

2

همان که مرگ و زندگی را پدید آورد تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید، و اوست که عزّتمند و آمرزگار است.

1- خداوند، پدید آورندۀ مرگ و حیات

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ

2- مرگ، سرنوشت حتمی انسان‌هاست.

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ

3- زنده شدن مجدّد انسان‌ها در قیامت

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ

مراد از «حیات» می‌تواند حیات اخروی انسان‌ها باشد، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

4- آزمایش همۀ انسان‌ها، سنّت خداوند است.

لِیَبْلُوَکُمْ

5- تقدیر مرگ و حیات، برای آزمودن انسان‌ها است.

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ

6- زندگی دنیا، ناپایدار است.

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ

7- خداوند انسان‌ها را برای تکامل یافتن و داشتن دستاوردی بهتر می‌آزماید.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

8- دنیا، عرصۀ آزمایش انسان‌ها و آخرت، جایگاه پاداش و جایزه است.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

روشن است که برای هر آزمایش، پاداش و جایزه‌ای مقرر شده است و چون آزمایش بشر در تمام دوران حیات دنیوی است؛ بنابراین پاداش او باید در ظرف حیات دیگری مقرر شده باشد و این حقیقت در بینش الهی، در آخرت محقق خواهد شد.

9- دنیا، بستر مناسب برای رشد و تعالی و انجام کار خیر

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

10- دنیا برای انسان، گذرگاه و مقدمه برای زندگی دیگر (حیات اخروی) است؛ نه مقصد و مقصود او.

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

11- خلقت انسان، هدفمند و جهت‌دار است.

خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

12- نقش سازندۀ ایمان به معاد و روز جزا، در تکامل انسان و تصحیح رفتار وی

خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

برداشت یاد شده، از آن جا است که خداوند، به عنوان فلسفۀ خلقت انسان - به حیات اخروی و معاد انسان‌ها پرداخته است؛ زیرا بدون برپایی قیامت و پاداش آن روز، انگیزۀ نیرومندی جهت انجام کار خیر و بهترین رفتارها، برای آدمیان وجود نخواهد داشت.

13- آگاهی بشر از فلسفه و هدف زندگی خویش، امری مهم و برخوردار از جایگاهی ویژه در جهان‌بینی الهی - اسلامی

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

یادکرد فلسفه و هدف خلقت انسان در آغاز سوره و قرار گرفتن آن در سلسله مباحث مربوط به خدا و جهان، بیانگر اهمیت و جایگاه ویژۀ این موضوع در میان موضوعات قرآنی و دینی است.

14- تشویق و ترغیب انسان‌ها از سوی خداوند به تلاش برای بهتر شدن، تکامل یافتن و بسنده نکردن به وضعیت موجود

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

15- یاد مرگ، عاملی نیرومند در انگیزش و برانگیختن انسان‌ها، به سوی کمال‌جویی و کردار نیک

اَلَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیٰاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

ذکر مرگ انسان‌ها در موضوع فلسفۀ خلقت آنان - که تلاش برای تکامل و بهتر شدن است - و نیز تقدیم آن بر حیات آدمیان، می‌تواند اشاره به نکتۀ یاد شده باشد.

16- تلاش برای تکامل و بهتر شدن، در راستای هدف و فلسفۀ خلقت بشر و گناه و کوتاهی او، بیرون از آن است.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

جملۀ «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» می‌رساند که هر تلاشی برای تکامل و بهتر شدن، در جهت هدف خلقت بشر است.

بنابراین، هر گناه و کوتاهی‌ای که از بشر سر زند، خارج از دایرۀ هدف خلقت است.

17- اهتمام اسلام به کیفیت عمل و رفتار آدمی؛ نه به کمیت آن

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

مطلب یاد شده از تعبیر «أَحْسَنُ عَمَلاً» به دست می‌آید.

18- خوبی‌ها و نیکی‌ها، دارای درجات گوناگون و نیک کرداران و خوبان، دارای مراتب مختلف

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

19- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و بسیار آمرزنده است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ

20- عزت و اقتدار خداوند، توأم با رحمت و لطف او است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ

برداشت یاد شده، مبتنی بر این نکته است که«غفور»صفت برای عزیز باشد.

21- «عزیز»و«غفور»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ

22- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» قال:

لیس یعنی أکثر عملاً، و لٰکن أصوبکم عملاً و إنّما الإصابة خشیةُ اللّه و النیّةُ الصادقة و الحَسَنَة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» روایت شده که فرمود: مقصود [از أَحْسَنُ عَمَلاً ] «أکثر عملا» (بیشتر از نظر عمل) نیست؛ بلکه مقصود، آن است که به صواب نزدیک‌تر باشد و صائب بودن عمل، آن است که در آن خشیت خدا و نیّت درست و نیکو باشد ...».

23- «قال أبوقَتادة: سألتُ النبیّ(ص) عن قوله تعالی: «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ما عنی به؟ فقال: یقول: أیّکم أحسن عقلاً ... ؛ ⁽²⁾

ابوقتاده گوید: از پیامبر(ص) دربارۀ سخن خداوند متعال:

«أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» سؤال کردم که مقصود خداوند چیست؟ فرمود: مراد این است که کدام‌یک از شما، از نظر عقل نیکوتر است ...».

24- «عن الرّضا(ع): ...و أمّا قوله:

«لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» فإنّه عزّوجلّ خلق خلقه لیبلوهم بتکلیف طاعته و

عبادته، لا علیٰ سبیل الإمتحان و التجربة لأنّه لم‌یزل علیماً بکلّ شیء ... ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: ... اما سخن خداوند:

«لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» پس خداوند عزّوجلّ مخلوقاتش را آفرید تا آنان را به‌وسیلۀ تکلیف نمودن به طاعت و عبادت خود، آزمایش کند؛ ولی این آزمودن، برای تجربه‌اندوزی و آگاهی یافتن نبود؛ زیرا خداوند همیشه به تمام اشیا عالم بوده است ... .»

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ تکلیف؛ جهان‌بینی؛ خلقت؛ دنیا؛ ذکر؛ رحمت؛ زندگی؛ صالحان؛ عزیز/اسما و صفات؛ عقل؛ علم؛ عمل؛ عمل صالح؛ قضا و قدر؛ گناه؛ مرگ؛ مغفرت

[سوره الملک (67): آیه 3]

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ اَلرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ اَلْبَصَرَ هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ (3)

3

همان که هفت آسمان را طبقه طبقه آفرید. در آفرینش [خدای] رحمان هیچ ناهماهنگی نمی‌بینی؛ پس چشم خود را برگردان [و بنگر] آیا هیچ شکافی می‌بینی؟

1- خداوند، خالق آسمان‌ها است.

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

2- جهان آفرینش، دارای هفت آسمان است.

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ

3- وجود مطابقت و همانندی میان آسمان‌های هفتگانه

سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

«طباق»در دو معنا به کار می‌رود: 1 - مطابقت و همانندی؛ 2 - قرار گرفتن چیزی بر روی چیز دیگر. بر اساس معنای اول مراد از «طباق»مطابقت و همانندی آسمان‌ها با یکدیگر و بر اساس معنای دوم مراد طبقه طبقه بودن و بر روی هم قرار داشتن آسمان‌هاست، برداشت یاد شده بر اساس معنای اول است.

4- آسمان‌های هفت‌گانه، طبقه طبقه و بر روی هم قرار گرفته‌اند.

سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

5- آفرینش آسمان هفتگانه، جلوۀ قدرت مطلق و بی‌چون خداوند

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ... الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً

جملۀ «الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً» توضیح و تبیین دیگری برای «وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ» می‌باشد.

6- در آفرینش جهان، هیچ‌گونه اختلاف و ناهماهنگی دیده نمی‌شود.

مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ

«تَفٰاوُتٍ» ، به معنای اختلاف و ناهماهنگی است.

7- تشویق و ترغیب مردم از سوی خداوند، به نگاه ژرف در مبدأ پیدایش جهان و نظم و هماهنگی میان آنها

مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

8- جهان آفرینش، به دور از هرگونه اختلال و آشفتگی است.

هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

«فطر»(مادۀ «فُطُورٍ» ) در اصل به معنای شکافتن از طول است و در این آیه، در معنای اختلال به کار رفته است (مفردات راغب).

9- جهان آفرینش، جهانی است هماهنگ، موزون و منسجم.

سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ ...

هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

10- نظم، هماهنگی و انسجام جهان، قابل شناخت و درک برای انسان‌ها

هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

مطلب یاد شده، از تعبیر «هَلْ تَریٰ» استفاده می‌شود.

11- شناخت‌بهتر و ژرف‌تر طبیعت، موجب شناخت بیشتر وعمیق‌تر خداوند است.

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

12- طبیعت و جهان آفرینش، بستر خداشناسی

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ

13- «رحمن»، از اسما و صفات خداوند

اَلرَّحْمٰنِ

14- جهان آفرینش، جلوه رحمانیت خداوند

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ طِبٰاقاً مٰا تَریٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفٰاوُتٍ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اعداد؛ تفکر؛ جهان؛ چشم؛ خلقت؛ رحمت؛ سؤال و جواب؛ شناخت؛ طبیعت

[سوره الملک (67): آیه 4]

ثُمَّ اِرْجِعِ اَلْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ اَلْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ (4)

4

سپس چشم خود را مکرّر بازگردان، تا سرانجام چشمت زبون و درمانده به سوی تو بازگردد.

1- تشویق و ترغیب مردم از سوی خداوند به تأمل و نگاه مکرر و ژرف‌تر، در آفرینش جهان و نظم و انسجام موجود در آن

اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ

2- بشر هر اندازه که به جهان آفرینش بیشتر بنگرد، بر شگفتی و فروتنی او در برابر عظمت آن افزوده خواهد شد.

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ

«خاسیء»به معنای دور شده از مراد و ناکام و «حَسِیرٌ» به معنای خسته و درمانده است. مقصود آیۀ شریفه، بیان این حقیقت است که آدمی هرچند بسیار تلاش و فکر کند، به مراد خویش - که پیدا کردن عیب و نقصی در نظام خلقت است - نخواهد رسید؛ بلکه در برابر عظمت آن شگفت‌زده شده و سر تعظیم فرود خواهد آورد.

3- تفکر و تأمل مکرّر و عمیق‌تر در آفرینش جهان، موجب آگاهی و شناخت فزون‌تر و ژرف‌تر نظم و انسجام آن خواهد شد.

هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ . ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ

4- مظاهر آفرینش، بستر خداشناسی

خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ ... ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ ... وَ هُوَ حَسِیرٌ

5- نسبت دادن بی‌نظمی و ناهماهنگی به آفرینش جهان، نشانۀ غفلت و سطحی‌نگری است.

هَلْ تَریٰ مِنْ فُطُورٍ . ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خٰاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ

از این‌که خداوند انسان‌ها را به تفکر و نگاه مکرر به جهان آفرینش فرا خوانده و بر نظم و اتقان آن تأکید فرموده است، گوشزد نمودن این حقیقت است که پندار وجود بی‌نظمی و نابسامانی در جهان، پنداری نابجا و نشانۀ غفلت و سطحی‌نگری است.

کلیدواژه‌ها:

تفکر؛ جهان؛ چشم؛ خضوع؛ شناخت؛ طبیعت؛ علم؛ غفلت

[سوره الملک (67): آیه 5]

وَ لَقَدْ زَیَّنَّا اَلسَّمٰاءَ اَلدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰابَ اَلسَّعِیرِ (5)

5

و همانا، ما نزدیک‌ترین آسمان را با چراغ‌هایی زینت بخشیده و آنها را وسیلۀ راندن شیاطین [از استراق سمع] قرار داده‌ایم، و برای آنها عذاب آتشِ برافروخته را آماده ساخته‌ایم.

1- خداوند، نزدیک‌ترین آسمان را به وسیلۀ ستارگان زینت بخشید.

وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

«دنیا»افعل تفضیل و مؤنث «أدنی»است یعنی نزدیکتر.

بنابراین «السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا» ؛ یعنی آسمان نزدیک‌تر. «مصابیح» جمع «مصباح»و به معنای چراغ‌هاست و مقصود از آن ستارگان می‌باشد.

2- جلوۀ زیبای آسمان، نشان دیگری از قدرت مطلق خداوند

تَبٰارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ ... وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

این آیه نیز در توضیح و تبیین آیات گذشته است که در آن‌ها دربارۀ فرمان‌روایی و قدرت بی‌همتای خداوند سخن به میان آمده است.

3- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

إنا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا

4- ستارگان، زینت بخش آسمان

إنا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

5- انسان، موجودی زیباشناس و زیبایی‌خواه

إنا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

برداشت یاد شده، به خاطر این نکته است که اگر زیبایی آسمان پرستاره برای بشر محسوس و مطلوب نباشد، بیان این مطلب بی‌فایده خواهد بود.

6- زینت و زیبایی، امری مطلوب و پسندیده در نگاه دین

إنا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

7- از میان مجموعۀ آسمان‌ها، تنها نزدیک‌ترین آسمان، مزیّن به ستارگان است. *

إنا زَیَّنَّا السَّمٰاءَ الدُّنْیٰا بِمَصٰابِیحَ

«الدُّنْیٰا» ، صفت برای «السَّمٰاءَ» است. این وصف می‌تواند قید احترازی و گویای این حقیقت باشد که نزدیک‌ترین آسمان - نه

همۀ آسمان‌ها - به زیور ستارگان آراسته شده است.

8- ستارگان پرفروغ، مایۀ طرد شیطان‌ها و حفظ آسمان از نفوذ آنها است.

وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ

9- تلاش شیاطین، برای نفوذ در آسمان جهت شنود اخبار آن

وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ

10- شیطان‌ها، ناتوان از شنود و دستیابی به اطلاعات و اخبار آسمان

وَ جَعَلْنٰاهٰا رُجُوماً لِلشَّیٰاطِینِ

11- آتش برافروخته، کیفر شیاطینی که به قصد شنود اخبار آسمان در آنها نفوذ کنند.

لَهُمْ عَذٰابَ السَّعِیرِ

12- شیطان، دارای مصادیق و افراد متعدد

لِلشَّیٰاطِینِ

13- آتشِ برافروخته دوزخ، کیفر شیاطین

وَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰابَ السَّعِیرِ

ممکن است مراد از «عَذٰابَ السَّعِیرِ» عذاب دوزخ باشد، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

14- شیطان‌ها، موجوداتی مختار و مکلف

لِلشَّیٰاطِینِ وَ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰابَ السَّعِیرِ

عذاب و کیفر در جایی است که تکلیف باشد و تکلیف، نشانۀ آزاد و مختار بودن است.

15- «سعیر»، از نام‌های دوزخ

عَذٰابَ السَّعِیرِ

16- دوزخ، دارای آتشی برافروخته و شعله‌ور است.

عَذٰابَ السَّعِیرِ

«سعیر»، به معنای آتش افروخته و ملتهب است. دخول «ال» کمالیه بر «سعیر»، بیانگر گرمای بی‌اندازۀ دوزخ و التهاب و برافروختگی شدید آتش آن است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آسمان؛ استراق سمع؛ انسان؛ تزیین؛ تکلیف؛ جهنم؛ چراغ؛ دنیا؛ زیبایی؛ ستاره؛ سعیر؛ شیطان؛ عجز؛ کیفر؛ نعمت

[سوره الملک (67): آیه 6]

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (6)

6

و برای کسانی که به پروردگار خود کفر ورزیده‌اند عذاب جهنّم خواهد بود، و چه بد بازگشتگاهی است.

1- آتش جهنم، کیفر منکران ربوبیت خداوند

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ

2- انکار ربوبیت خداوند، مساوی با کفر و موجب دوزخی شدن است.

وَ لِلَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذٰابُ جَهَنَّمَ

3- دوزخ، بازگشتگاهی نامیمون و سرانجامی بس شوم برای کافران

وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

«مصیر»، جایگاهی است که حرکت بدان جا منتهی می‌شود.

4- «رب»از اسما و صفات خداوند

کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

تکذیب؛ جهنم؛ رب/اسما و صفات؛ کفر؛ کیفر

[سوره الملک (67): آیه 7]

إِذٰا أُلْقُوا فِیهٰا سَمِعُوا لَهٰا شَهِیقاً وَ هِیَ تَفُورُ (7)

7

هنگامی که در آن افکنده شوند، صدایی گوش خراش از آن می‌شنوند در حالی که می‌جوشد.

1- کافران، از هنگام افکنده شدنشان در دوزخ، با صدای گوش‌خراش آن روبه‌رو خواهند شد.

إِذٰا أُلْقُوا فِیهٰا سَمِعُوا لَهٰا شَهِیقاً

«شَهِیقٌ» ، به صدای زشت و گوش‌خراش گفته می‌شود.

2- آتش دوزخ، دارای صدای ناخوشایند و گوش‌خراش

لَهٰا شَهِیقاً

3- آتش دوزخ، دارای فوران و جوشش

وَ هِیَ تَفُورُ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جهنم؛ صدا؛ کفر

[سوره الملک (67): آیه 8]

تَکٰادُ تَمَیَّزُ مِنَ اَلْغَیْظِ کُلَّمٰا أُلْقِیَ فِیهٰا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ نَذِیرٌ (8)

8

چیزی نمانده است که از شدت خشم پاره شود. هر بار گروهی در آن افکنده شوند، نگهبانانش از آنان می‌پرسند: آیا اخطارکننده‌ای برای شما نیامد؟

1- حرارت آتش دوزخ و صدای ناخوشایند برخاسته از آن، در نهایت شدّت و حدّت است.