تفسیر راهنما جلد 16

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ زمر آیۀ 1 تا 75

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره الزمر (39): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ مِنَ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (1)

1

نازل کردن این کتاب از جانب خدای عزّتمند حکیم است.

1- قرآن، کتابی الهی و آسمانی است؛ نه بشری.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ

تصریح و تأکید خداوند بر الهی بودن قرآن - با آن‌که ادعای آورندۀ آن (پیامبراسلام) نیز همین بوده است - می‌تواند به این خاطر باشد که تمامی مخالفان اسلام، این کتاب را بشری و ساخته و پرداختۀ پیامبر(ص) می‌دانستند.

2- کتابت و تدوین قرآن، پس از نزول آن در حیات پیامبر اسلام(ص)

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن، یا بدان جهت است که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته درآید. هردو فرض، می‌تواند گویای برداشت یادشده باشد.

3- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و کارهایش بر اساس حکمت است.

اَللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

4- قرآن، جلوۀ عزت و حکمت خداوند

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

آمدن دو صفت عزت و حکمت خداوند، پس از یادآوری الهی بودن قرآن، گویای برداشت یاد شده است.

5- قرآن، در عرصۀ فکر، اندیشه و...

پیروزِ شکست‌ناپذیر و کتابی حکیمانه است.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که چون خداوند، عزیز (پیروز شکست ناپذیر) و حکیم است؛ سخن او نیز در عرصۀ خاصِ خود (فکر، اندیشه و...) چنین خواهد بود.

6- قرآن، مایۀ عزت انسان‌ها و آموزندۀ

حکمت به آنان است.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

تذکر این نکته که قرآن از منشأیی (خدایی) نازل گشته که دارای عزت و حکمت است، گویای این حقیقت است که قرآن کتابی عزت آفرین و حکمت آموز برای بشر است.

7- «عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند است.

مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ قرآن؛ تعلیم؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ شکست؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ نزول قرآن؛ نوشتن؛ وحی

[سوره الزمر (39): آیه 2]

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ اَلْکِتٰابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اَللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ اَلدِّینَ (2)

2

ما این کتاب را به حق به‌سوی تو نازل کردیم، پس خدا را در حالی که عبادت خود را برای او خالص کرده‌ای پرستش کن.

1- قرآن، کتابی الهی و آسمانی است؛ نه بشری.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

2- پیامبراسلام(ص)، دریافت کنندۀ وحی (قرآن) از سوی خداوند

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

3- نزول کتاب (قرآن) از سوی خداوند، عملی هدفدار و امری لازم و شایسته برای بشر

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «بِالْحَقِّ» متعلق به عامل مقدر و صفت برای موصوف محذوف باشد، یعنی؛«إنا أنزلنا إلیک الکتاب انزالا بالحق». کلمۀ «حق» - در برابر باطل (پوچ و بیهوده) - به معنای کار به‌جا، شایسته و هدفمند است.

بنابراین نزول قرآن، هدفمند و کاری شایسته و لازم برای بشر می‌باشد.

4- قرآن،کتابی‌است سراسرحق و به‌دور از مطالب نادرست و خیال‌پردازی‌های باطل.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

محتمل است «بِالْحَقِّ» متعلق به عامل مقدر و حال برای «الْکِتٰابَ» باشد، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

5- ارائۀ حق و شناساندن آن به مردم، فلسفۀ نزول قرآن

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ

6- توصیۀ پیامبر(ص) از سوی خداوند به عبادت خالصانه برای او

فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

واژۀ «دین»در معانی جزا، عادت، ملت، اسلام، عبادت و طاعت، به‌کار می‌رود (قاموس‌المحیط)؛ در این‌جا هر یک از معانی تسلیم، عبادت و طاعت می‌تواند مراد باشد.

7- نزول کتاب آسمانی (قرآن)، نعمتی است درخور شکر و مقتضی عبادت خالصانۀ برای خدا و اطاعت محض از او.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

برداشت یاد شده از تفریع جملۀ «فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ» ، بر جملۀ «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ» به دست می‌آید.

8- لزوم عبادت خالصانه برای خداوند

فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

9- اخلاص، شرط پذیرش عبادت و رکن اساسی آن است.

فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ باطل؛ توحید؛ حق؛ شکر؛ عبادت؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ نعمت؛ وحی

[سوره الزمر (39): آیه 3]

أَلاٰ لِلّٰهِ اَلدِّینُ اَلْخٰالِصُ وَ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اَللّٰهِ زُلْفیٰ إِنَّ اَللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ إِنَّ اَللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ (3)

3

آگاه باشید که عبادت خالص تنها از آنِ خداست، و کسانی‌که جز او معبودانی برگرفته‌اند [می‌گویند:] ما آنها را جز برای این‌که ما را چنان‌که باید به خدا نزدیک سازند نمی‌پرستیم. قطعاً خدا میان آنان دربارۀ آنچه بر سرش اختلاف دارند حکم می‌کند. بی‌گمان خدا کسی را که دروغگو و بسیار ناسپاس است هدایت نمی‌کند.

1- عبادت خالصانه تنها از آنِ خداوند است.

أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ

«الدِّینُ» مبتدای مؤخر و «لِلّٰهِ» خبر مقدم است و تقدیم خبر بر مبتدا، مفید حصر است.

کلمۀ «دین»در معانی متعددی به کار می‌رود که از جمله آنها عبادت است.

2- لزوم اخلاص در عبادت و پرهیز از شرک‌ورزی در آن

لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ

3- مشرکان صدر اسلام، معبودهای متعددی را می‌پرستیدند.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ

مقصود از «أَوْلِیٰاءَ» به قرینه جمله بعد، معبودهای مشرکان است.

4- مشرکان، معبودها را سرپرست خود می‌دانستند.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ

«ولی»(مفرد «أَوْلِیٰاءَ» ) در معانی متعددی به کار می‌رود از جملۀ آنها سرپرست است.

5- تقرب به خداوند، هدف مشرکان از عبادت معبودهایشان

مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

6- مشرکان، معبودهای خود را وسیلۀ تقرب به خدا می‌دانستند.

مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

7- مشرکان، تقرب به خدا را بدون واسطه، ممکن نمی‌دانستند.

مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

8- تنها خداوند، ولی و سرپرست حقیقی انسان‌ها است.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

محکوم شدن ولیّ گرفتن غیرخدا - که از جملۀ بعد استفاده می‌شود (إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ...) - بیانگر این است که تنها خدا ولیّ و سرپرست حقیقی است.

9- تنها عبادت خود خدا، وسیلۀ تقرب به او است؛ نه عبادت غیر او.

مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

محکوم شدن تقرب جستن به خدا از راه عبادت غیر او - که از جملۀ بعداستفاده می‌شود (إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ...) - بیانگر این است که که تنها با عبادت خودخدا، می‌توان به او نزدیک شد و تقرب جست.

10- برخی از معبودهای مشرکان، از موجودات دارای شعور

أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ

با توجه به آمدن ضمیر«هم» - که در مورد موجودات شعورمند به کار می‌رود - برداشت یادشده قابل استفاده است.

11- خداجویی، امری نهفته در دل همۀ انسانها

أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

از این‌که مشرکان هدف از پرستش معبودهایشان را، تقرب به خدا دانسته‌اند، می‌توان مطلب یاد شده را به دست آورد.

12- تقرب به خداوند، فلسفۀ عبادت و اطاعت اوست.

أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که محکوم شدن کافران، به خاطر تقرب جستن آنان به خدا از راه عبادت غیر او بوده است؛ نه به خاطر اصل تقرب جستن به خدا.

13- شرک‌ورزی در عبادت، امری محکوم و مورد مؤاخذۀ الهی

أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

14- خداوند، به اختلافات میان مشرکان و مؤمنان در روز رستاخیز، داوری خواهد کرد.

إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

مرجع ضمیر «هُمْ» ، دو گروه مؤمنان و مشرکان است.

15- قیامت، روز پایان و فیصله یافتن اختلافات فکری و عقیدتی بشر

إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

16- تهدید شدن مشرکان، به عذاب و کیفر از جانب خداوند

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ اللّٰهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی مٰا هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

17- مشرکان، از هدایت الهی محروم‌اند.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ

18- مشرکان، مردمی دروغ‌پرداز و ناسپاس

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ

19- دروغ‌پردازی و ناسپاسی، باعث محرومیت از هدایت الهی

إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ

20- شرک به خدا و اطاعت از غیر او، کفران نعمت خدا و ناسپاسی او است.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ

21- تقرب‌آفرین بودن عبادت معبودها (بت و...) پنداری باطل است.

وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیٰاءَ مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِیُقَرِّبُونٰا إِلَی اللّٰهِ زُلْفیٰ ... إِنَّ اللّٰهَ لاٰ یَهْدِی مَنْ هُوَ کٰاذِبٌ کَفّٰارٌ

22- «إنّ رجلاً قال: یا رسول اللّه إنّا نعطی أموالنا التماس الذکر، فهل لنا فی ذلک من أجر فقال رسول اللّه(ص): إنّ اللّه لایقبل إلّا من أخلص له، ثمّ تلا رسول اللّه هذه

الأیة: «أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ» ؛ ⁽¹⁾

مردی به رسول‌خدا(ص) عرض کرد: ما اموالمان را به دیگران می‌دهیم (انفاق می‌کنیم) تا ما را به نیکی یاد کنند، آیا برای ما پاداشی نزد خدا هست؟ رسول‌خدا(ص) فرمود: خداوند قبول نمی‌کند مگر از کسی که کار را خالصانه برای او انجام داده باشد. سپس آن حضرت آیۀ «أَلاٰ لِلّٰهِ الدِّینُ الْخٰالِصُ» را تلاوت کردند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اخلاص؛ اطاعت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بت؛ تقرب؛ توحید؛ تهدید؛ جهان بینی؛ خدا؛ دروغ؛ دین؛ ریا؛شرک؛ شعور؛ عبادت؛ عذاب؛ فطرت؛ قضا؛ قیامت؛ نصرت؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 4]

لَوْ أَرٰادَ اَللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ سُبْحٰانَهُ هُوَ اَللّٰهُ اَلْوٰاحِدُ اَلْقَهّٰارُ (4)

4

اگر خدا می‌خواست فرزندی برگیرد، از میان آنچه می‌آفریند، آنچه را می‌خواست برمی‌گزید. منّزه است او. اوست خدای یگانۀ قهّار.

1- احتجاج الهی علیه پندار فرزند گزینی خدا

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ

2- مشرکان، معتقد به فرزندداشتن خداوند

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ

3- جدایی کامل و شکاف عمیق، میان مقام خالق و مخلوق

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ

مفاد آیۀ شریفه این است که اگر خدا بخواهد فرزند برگزیند، باید از میان مخلوقات خود گزینش کند و این محال است؛ زیرا میان مقام خالق و مخلوق جدایی و دوگانگی کامل وجود دارد.

4- مخلوقات خداوند، از نظر کمال و مراتب وجودی، متفاوت و گوناگون‌اند.

لاَصْطَفیٰ مِمّٰا یَخْلُقُ مٰا یَشٰاءُ

«إصطفاء»به معنای گزینش کردن است، گزینش، از میان اشیایی صورت می‌پذیرد که از نظر کمال و خصوصیات وجودی، گوناگون و دارای مراتب مختلف باشند.

5- منزه بودن ساحت قدسی خداوند، از فرزند گزینی

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً ... سُبْحٰانَهُ

6- اعتقاد به فرزندگزینی خدا، مستلزم

اعتقاد به وجود نقص و ضعف در ذات اقدس الهی است.

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً ... سُبْحٰانَهُ

تنزیه خداوند از فرزندگزینی، بیانگر این است که این کار نشانۀ وجود نقص و ضعف در ذات الهی است.

7- خداوند، یکتا و یگانه و چیره و پیروز است.

هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

8- فرزند داشتن خدا، ناسازگار با یکتایی، قهار بودن و پیروزمندی اوست.

لَوْ أَرٰادَ اللّٰهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً ... سُبْحٰانَهُ هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

جملۀ «هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ» در مقام بیان دلیل منزه بودن خداوند (سبحانه) از فرزندگزینی است؛ یعنی، چون خداوند واحد و قهار است، پس از فرزندگزینی منزه می‌باشد.

9- «واحد»و «قهار»از اسما و صفات خداوند است.

هُوَ اللّٰهُ الْوٰاحِدُ الْقَهّٰارُ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اللّه؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان بینی؛ شرک؛ فرزند خدا؛ قهار/اسما و صفات؛ واحد/اسما و صفات

[سوره الزمر (39): آیه 5]

خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ یُکَوِّرُ اَللَّیْلَ عَلَی اَلنَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ اَلنَّهٰارَ عَلَی اَللَّیْلِ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْغَفّٰارُ (5)

5

آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است. شب را بر روز می‌پیچاند و روز را بر شب می‌پیچاند، و خورشید و ماه را مسخّر کرده است. هرکدام تا زمانی معیّن در حرکتند، آگاه باشید که اوست که عزّتمند آمرزگار است.

1- خدا، آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آفرینش جهان (آسمان، زمین و...)، هدفدار و به دور از عبث و بیهودگی است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

«حق»مقابل باطل (عبث و بیهوده) و به معنای هدفدار و حکیمانه است.

3- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ

4- خداوند است که، شب را چون پرده‌ای بر روز و روز را بر شب می‌پیچد.

یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ

«تکویر»(مصدر «یُکَوِّرُ» ) به معنای چیزی را دور پیچیدن است (مصباح‌المنیر).

5- پیدایش مستمر روز و شب و نور و ظلمت، از نشانه‌های قدرت مطلق و ربوبیت یگانۀ خداوند است.

یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهٰارَ عَلَی اللَّیْلِ

6- خورشید و ماه، مسخر خدا و رام ارادۀ او هستند.

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ

7- حرکت منظم و بی وقفۀ خورشید و ماه نشانۀ تدبیر خداوند

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی

فعل مضارع «یَجْرِی» ، دلالت بر استمرار حرکت خورشید و ماه دارد.

8- حرکت خورشید و ماه، تا وقت معینی بوده و زمانی به پایان می‌رسد.

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی

9- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و بسیار آمرزنده است.

أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

10- آفرینش و تدبیر آسمان‌ها و زمین و پیدایش شب و روز و تسخیر خورشید و ماه، جلوه‌های عزت و قدرتمندی خداوند است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ

یادآوری عزت و قدرتمندی خداوند در پایان آیه و پس از یادآوری آفرینش آسمان، زمین و...، گویای برداشت یاد شده است.

11- لزوم خوف و رجا و بیم و امید نسبت به خدا

أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

تذکر به دو صفت عزت و آمرزندگی خدا در یک جمله، می‌تواند برای نکتۀ یاد شده باشد.

12- غفران و بخشش لغزش‌ها در عین عزت و قدرتمندی، رفتاری پسندیده و شایسته

أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

13- توجه و اعتقاد به عزت و غفران خداوند، دارای اهمیتی والا در میان مجموعه معارف الهی

أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

کلمۀ «أَلاٰ» برای توجه دادن است.

14- آفرینش آسمانها و زمین نشانۀ عزت و اقتدار خداوند

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ

15- گردش و حرکت مستمر شب و روز و خورشید و ماه علی‌رغم کفرورزی‌های آدمیان نشانۀ غفاریت و آمرزشگری خداوند نسبت به خلق

یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهٰارِ ... کُلٌّ یَجْرِی ... أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

16- «عزیز»و«غفار»از اسما و صفات خداوند

أَلاٰ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفّٰارُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اجل؛ اللّه؛ امید؛ تسخیر؛ جهان؛ حق؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ خورشید؛ خوف؛ روز؛ زمین؛شب؛ ظلمت؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ عفو؛ عمل؛ ماه؛ مغفرت؛ نور

[سوره الزمر (39): آیه 6]

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ اَلْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ ذٰلِکُمُ اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ اَلْمُلْکُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ (6)

6

شما را از یک تن آفرید، سپس جفتش را از جنس او قرار داد. و برای شما از دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) هشت‌تا نازل کرد. شما را در شکم‌های مادرانتان آفرینشی پس از آفرینشی در ظلمت‌های سه‌گانۀ [شکم، رحم و بچه‌دان] خلق می‌کند، این است خدا که پروردگار شماست، فرمانروایی فقط از آنِ او است. جز او هیچ معبودی نیست. پس چگونه [از حق] برگردانده می‌شوید؟

1- خدا، آفرینندۀ همۀ انسانها

خَلَقَکُمْ

2- مبدء پیدایش همۀ انسان‌ها یک تن (آدم(ع)) است.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ

مقصود از «نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ» آدم ابوالبشر است.

3- همۀ انسان‌ها، از نظر ریشۀ خلقت و نیز در حقیقت انسانی - بی‌هیچ امتیاز و تبعیضی - مشترک و برابراند.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ

یادآوری خداوند به این‌که همۀ انسان‌ها از یک نفس آفریده شده‌اند، می‌تواند به منظور بیان حقیقت یاد شده باشد.

4- حوا، از جنس آدم(ع) و برابر با او، در اصل خلقت و در حقیقت و ویژگی‌های انسانی

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا

مضمون آیۀ شریفه مانند مضمون آیۀ «وَ اللّٰهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً ...»، (نحل (16) آیۀ 72) است یعنی مقصود از آن بیان آفرینش نوع انسان و چگونگی پیدایش نسل آدمی و تکثیر نوع بشر است؛ نه این‌که حوا از یک تن به نام آدم پدید آمده باشد و در نتیجه همۀ انسان‌ها از یک تن به وجود آمده باشند.

4- آفرینش حوا، پس از آدم بود.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا

کلمۀ «ثُمَّ» بر تراخی زمانی، دلالت کند.

5- قرار دادن همسرانی از جنس خودِ انسان‌ها، جلوۀ قدرت و تدبیر خداوند است.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا

6- آفرینش انعام (شتر، گاو، گوسفند و بز) به صورت نر و ماده، جلوۀ قدرت خدا

وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ

«أنعام»به شتر، گاو، گوسفند و بز گفته می‌شود. «زوج»(جمع «أَزْوٰاجٍ» ) به معنای جفت است و «ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ» یعنی هشت جفت، به هر یک از نر و ماده جفت گفته می‌شود.

7- بهره‌مندی انسان‌ها، فلسفۀ آفرینش دام‌ها (شتر، گاو، گوسفند و بز)

وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ

8- دام‌ها(شتر، گاو، گوسفند و بز) دارای اهمیت و نقش ویژه در تغذیه و بهره‌وری انسان‌ها

وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ

9- چهارپایان (شتر، گاو، گوسفند و بز) نعمت‌هایی نازل شده از خزاین الهی

وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ

از به‌کارگیری عنوان «نزول» (أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعٰامِ) برداشت یاد شده قابل استفاده است.

10- رشد و تکامل تدریجی جنین در رحم نشانۀ قدرت و تدبیر الهی

یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ

جملۀ «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ» (آفرینشی پس از آفرینش)، به تطور و تکامل تدریجی جنین در رحم اشاره دارد.

11- جنین، پوشیده در سه ظلمت (بچه‌دان، رحم و شکم) است.

یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ

مقصود از «ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ» ظلمت‌های بچه‌دان، رحم و شکم است.

12- بقای نسل انسان از طریق توالد و تناسل، نشانه قدرت و تدبیر خداوند است.

خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا ... یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ

13- تأثیر تاریکی شکم مادران، در رشد جنین و نطفۀ انسان *

یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ

تعبیر ظلمات از بچه‌دان، رحم و شکم، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

14- عوامل طبیعی، مجرای ارادۀ خداوند در آفرینش

یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهٰاتِکُمْ ... فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ

15- خدای خالق جهان هستی (آسمان، زمین، انسان و...)، پروردگار انسانهاست.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ... ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ

«ذٰلِکُمُ» اشاره به خداوند است که اشیای ذکر شده را آفریده و صاحب اوصاف خلق و جعل است.

16- فرمانروایی مطلق جهان، مخصوص خداوند است.

اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ

تقدم خبر (له) بر مبتدا (ملک) دلالت بر حصر می‌کند.

17- خدا، تنها معبود شایسته پرستش

اَللّٰهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

18- آفرینش جهان (آسمان، زمین و انسان)، دلیل یکتایی خدا و پوچی معبودهای دیگر

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

جملۀ «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» - که پس از بحث از خلقت جهان آمده است - به منزلۀ نتیجه و جمع بندی آن بحث باشد.

19- با وجود نشانه‌های مشهود و بی‌شمار توحید ربوبی و یگانگی خدا در عالم، انکار آن و روی‌آوردن به شرک، امری شگفت‌آور است.

فَأَنّٰی تُصْرَفُونَ

استفهام«أنی»در آیۀ شریفه برای تعجب است .

20- «رب»و«اله»از اسما و صفات خداوند

ذٰلِکُمُ اللّٰهُ رَبُّکُمْ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

21- «عن أبی جعفر(ع): «فِی ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ» ظلمة البطن و ظلمةِ الرَّحِم و ظلمة المَشیمة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: مراد از «ظُلُمٰاتٍ ثَلاٰثٍ» (تاریکی‌های سه گانه)، تاریکی شکم، تاریکی رحم و تاریکی کیسۀ جنین می‌باشد».

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ انعام؛ باطل؛ بز؛ پدر؛ تکذیب؛ توحید؛ جنین؛ جهان؛ حوا؛ خلقت؛ خورشید؛رب/اسما و صفات؛ رحم؛ رشد؛ زمین؛ زن؛ شتر؛ شرک؛ شکم؛ ظلمت؛ گاو؛ گوسفند؛ ماه؛ مرد؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 7]

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اَللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ اَلْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (7)

7

اگر ناسپاسی کنید، قطعاً خدا از شما بی‌نیاز است و ناسپاسی را برای بندگانش نمی‌پسندد؛ و اگر سپاسگذاری کنید آن‌را برای شما می‌پسندد. و هیچ کس بار گناه دیگری را برنمی‌دارد، سپس بازگشت شما فقط به‌سوی پروردگارتان است، آن‌گاه شما را از آنچه می‌کردید با خبر می‌کند. راستی او به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

1- خداوند، بی‌نیاز از انسان‌ها است.

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ

2- خداوند، از شکر و سپاسگزاری مردم بی‌نیاز است و از آن بهره‌ای نخواهد برد.

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ

3- خداوند، کفر و ناسپاسی بندگان را نمی‌پسندد و به آن رضایت نمی‌دهد.

وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ

4- شکر و سپاس بندگان، موجب جلب رضا و خوشنودی خداوند است.

وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ

5- شایستۀ بندگان شکر و سپاس‌گزاری

در برابر خداست نه کفران و ناسپاسی.

وَ لاٰ یَرْضیٰ لِعِبٰادِهِ الْکُفْرَ وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ

6- نفع و ضرر «شکر و ناسپاسی»انسان‌ها به خود آنان باز می‌گردد؛ نه خداوند.

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ ... وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ

7- گناه هر فردی، باری بر دوش خودِ او است؛ نه دیگران.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

8- هر کس، مسؤول اعمال خویش است.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

9- حسابرسی اعمال بندگان، عادلانه خواهد بود.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

10- گناه، دارای پیامدی سنگین برای بشر

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

«وِزْرَ» در اصل به معنای ثقل و سنگینی است. اطلاق «وِزْرَ» بر گناه، به خاطر سنگین بودن آثار و پیامدهای آن برای گناهکار است.

11- کفر و ناسپاسی، گناهی سنگین و دامنگیر خود ناسپاسان

إِنْ تَکْفُرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ ... وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

مقصود از «وِزْرَ» در این آیه به قرینۀ صدر آن، کفر و ناسپاسی است.

12- فرجام امور انسان‌ها در دست خداوند است.

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ

13- قیامت، روز بازگشت انسان‌ها به خدا و دیدن فرجام کار خود

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ

14- خداوند، انسان‌ها را در قیامت از تمامی اعمالشان با خبر خواهد ساخت.

فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

15- انسان‌ها در قیامت، در برابر اعمال خود مورد بازخواست الهی قرار خواهند گرفت.

فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

مقصود از آگاه ساختن مردم نسبت به اعمالشان، حسابرسی اعمال آنان و تعیین کیفر و پاداش برای آنان است.

16- خداوند، از نیات و باطن انسان‌ها آگاه است.

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

17- حسابرسی اعمال بندگان از سوی خداوند در قیامت، متکی به علم همه

جانبۀ اوست.

فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

جملۀ «إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ» تعلیل برای جملۀ «فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» است؛ یعنی، چون خداوند به باطن افراد آگاه است، پس می‌تواند آنان را به کردارشان آگاه سازد و به حسابرسی آنان بپردازد.

18- تأثیر انگیزه‌ها و نیت‌های انسان‌ها در اعمالشان و نیز در چگونگی و میزان کیفر و پاداش آنان

فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

خداوند به جای آن‌که بفرماید: من به اعمال پنهانی آنان آگاهم، فرمود: به باطن و ضمیر آنان آگاه هستم. این تعبیر می‌تواند اشاره به حقیقت یاد شده باشد.

19- ربوبیت الهی، مقتضی برپایی قیامت و حسابرسی اعمال بندگان

ثُمَّ إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

20- «غَنِیٌّ» ، «رب» و «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

فَإِنَّ اللّٰهَ غَنِیٌّ ... إِلیٰ رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ ... إِنَّهُ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ توحید؛ جهان بینی؛ حسابرسی؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ شکر؛ ضرر؛عدل؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ غنی/اسما و صفات؛ غیب؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ ملامت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 8]

وَ إِذٰا مَسَّ اَلْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ اَلنّٰارِ (8)

8

و هنگامی که به انسان گزندی برسد، پروردگار خود را درحالی‌که به او بازگشت کرده است می‌خواند؛ سپس وقتی از جانب خود نعمتی به او عطا کند، آنچه را که قبلاً خدا را برای رفع آن می‌خواند فراموش می‌کند و برای خدا همتایانی قرار می‌دهد، تا سرانجام [دیگران را] از راه گمراه کند. بگو: از کفر خود اندکی برخوردار باش که تو از اهل آتش خواهی بود.

1- توجه و بازگشت انسان به خدا و نیایش خالصانۀ وی به درگاه الهی، به هنگام گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ

«ضر»(ضد «نفع») به معنای مطلق آسیب و «انابة»(مصدر «منیب») به معنای بازگشت به خدا همراه با توجه و اخلاص است (مفردات).

2- توحید ربوبی، باوری فطری انسان و نهفته در سرشت وی

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ

از این‌که انسان‌ها در مواقع اضطرار و هنگامه‌های سخت، به خدا پناه می‌برند و نجات خود را تنها در گرو مشیت او می‌دانند؛ معلوم می‌شود که این، باور و ایمانی فطری است.

3- گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها، مایۀ بیداری و تجلی فطرت توحیدی انسان

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ

4- انسان‌ها، به هنگام گرفتاری و رنج، به ناتوانی غیر خدا و قدرت یاری‌رسانی خداوند پی‌برده و اعتراف می‌کنند.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ

5- نیایش خالصانۀ شرک‌پیشگان به درگاه خداوند، هنگام گرفتاری و مصیبت‌ها، دلیلی روشن بر پوچی اندیشۀ شرک و حقانیت توحید ربوبی

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ

روی سخن در این سوره، با مشرکان مکه است و آیۀ شریفه در مقام بیان یکی از دلایل روشن بر اثبات توحید ربوبی و پوچی اندیشۀ شرک است.

6- نیایش خالصانه به درگاه خدا، عامل جلب رحمت او و بر طرف کنندۀ گرفتاری‌هاست.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ

«تخویل»(مصدر «خول») به معنای اعطا و بخشش است و مقصود از جملۀ «إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ» ، رفع گرفتاری و اعطای نعمت آسودگی است که پس از دعا و نیایش بندگان به درگاه الهی تحقق می‌پذیرد.

7- رهایی انسان از گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها، در گرو مشیت خداوند و بسته به لطف و رحمت اوست.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ

8- انسان در برابر نعمت‌ها و لطف‌های خداوند، موجودی ناسپاس است.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ

9- انسان باید در حال آسایش و سختی، متوجه خدا بوده و تنها به درگاه او نیایش داشته باشد.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ

نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ

10- رفاه و آسایش بسیار و برکنار بودن از گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها، زمینۀ غفلت از یاد خداوند است.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ

11- انسان‌ها هنگام رهایی از مشکلات و دستیابی به آسودگی، موقعیت گذشتۀ خود را فراموش کرده و ناسپاس می‌شوند.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِیَ مٰا کٰانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ

12- آسایش و آسودگی از گرفتاری‌ها و رنج‌ها، نعمتی است الهی.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ

تعبیر نعمت دربارۀ آسودگی و رفع گرفتاری، بیانگر برداشت یاد شده است.

13- شرک به خداوند، کفران نعمت‌های الهی است.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ ... وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

«ند»(مفرد «انداد») به معنای مثل و نظیر است و مقصود از آن شریک در کار خداوند است.

14- رهایی از گرفتاری و برخورداری از نعمت آسودگی، زمینۀ شرک‌ورزی و مؤثر دانستن غیر خدا در وضعیت خویش

إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ ... وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً

15- شرک، آیینی راه زن و گمراه‌کننده

وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

16- ناسازگاری راه شرک با راه خدا

وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

17- حالت «رفاه و خوشی»و «سختی و محرومیت»، عرصۀ بروز و ظهور شخصیت و باطن انسان‌ها

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ ... وَ جَعَلَ لِلّٰهِ أَنْدٰاداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ

18- اندک و ناپایدار بودن بهره‌وری کافران و ناسپاسان، در سایۀ کفر و ناشکری خویش

قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً

19- شرک و ناسپاسی خدا، موجب گرفتاری به آتش جهنم

قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ

20- آتش، از وسایل عذاب دوزخیان

إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ

21- بهره‌های دنیایی تحت لوای کفر و ناسپاسی خدا، در مقایسه با عذاب دایمی دوزخ بسی اندک و ناپایدار است.

قُلْ تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلاً إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ

جملۀ «إِنَّکَ مِنْ أَصْحٰابِ النّٰارِ» برای تعلیل و بیان چرایی ناچیز بودن و ناپایداری بهرۀ دنیایی مشرکان و ناسپاسان است.

22- «رب»از اسما و صفات خداوند

دَعٰا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اخلاص؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ دعا؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رفاه؛ سختی؛ شرک؛ ضرر؛ ضلالت؛ عجز؛ عذاب؛ غفلت؛ فراموشی؛ فطرت؛ کفر؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 9]

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اَللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ اَلْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی اَلَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (9)

9

[آیا چنین کسی بهتر است] یا کسی که در ساعات شب در حال سجده و قیام عبادت می‌کند و از آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امید دارد؟ بگو: آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند یکسانند؟ تنها خردمندان متذکّر می‌شوند.

1- وجود اختلاف اساسی میان دو انسان کافر و مؤمن، از نظر شخصیت و سرنوشت

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً

«أَمَّنْ» مرکب از «ام»و«من»(یا کسی که) و بیانگر استفهام محذوف و تقدیر کلام چنین است: «امن هو کذلک خیر أمن هو قانت آناء اللیل»آیا چنین کسی (اشاره به انسان کافر در آیه قبل است) بهتر است یا کسی که شب زنده‌دار (مؤمن) است و...». بر این اساس، آیۀ شریفه، درصدد بیان تفاوت اساسی و بنیادین میان شخصیت انسان مؤمن و انسان کافر و سرنوشت آنان در آینده است.

2- عبادت شبانه با سجده و قیام، دغدغه خاطر داشتن از روز قیامت و امید به رحمت الهی، از اوصاف و نشانه‌های مؤمنان راستین

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

آیۀ شریفه به قرینۀ مقابله با آیۀ قبل - که دربارۀ انسان‌های کافر

بود - درصدد بیان اوصاف و نشانه‌های مؤمنان راستین است.

3- شب هنگام، فرصتی مناسب و شایسته برای عبادت پروردگار

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ

یاد شدن وقت شب برای عبادت، گویای حقیقت یاد شده است.

4- سجده و قیام، دو رکن عبادت

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً

از اختصاص به ذکر یافتن سجده و قیام از میان دیگر اجزا و ارکان عبادت، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5- اهمیت و ارزش ویژۀ سجده و اظهار خضوع و تذلل در برابر خداوند، در مقایسه با دیگر اجزا و ارکان عبادت

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً

«سجده»در اصل به معنای خضوع و تذلل است. تقدم آن در آیۀ شریفه، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

6- لزوم خوف و رجا و بیم و امید نسبت به خداوند

یَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

7- مقایسه کردن میان نیکان و بدان، از روش‌های تربیتی قرآن

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ ... وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

8- مؤمنان، برخلاف کافران، تنها در گرفتاری به یاد خدا نیستند؛ بلکه در همه حال (خوشی و ناخوشی) رو به خدا می‌آورند.

وَ إِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰا رَبَّهُ ... أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً ... وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

از ارتباط میان آیۀ شریفه با آیۀ پیش مطلب یاد شده به دست می‌آید.

9- ایمان و اعتقاد به ربوبیت خداوند، مقتضی امیدواری انسان به رحمت اوست.

وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

10- مسألۀ قیامت، مهم‌ترین دغدغۀ اهل‌ایمان است.

و یَحْذَرُ الْآخِرَةَ

«حذر»(مصدر «یَحْذَرُ» ) به معنای احتراز و خویشتن را از چیز خطرناکی نگه‌داشتن و مراقبت کردن است. بر این اساس مقصود از «یَحْذَرُ الْآخِرَةَ» دغدغۀ خاطری است که مؤمن از آخرت و وضعیت خود در آن جهان دارد.

11- پیامبر(ص)، مأمور بیدار کردن مردمان و توجه دادن آنان به ارزش علم و معرفت و برتری عالمان بر جاهلان

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

مأموریت پیامبر(ص) به اعلام این حقیقت روشن که عالمان با جاهلان برابر نیستند، صرفاً برای بیدار کردن مردم و توجه

دادن آنان به ارزش والای علم و معرفت است.

12- اهل دانش و معرفت با جاهلان و نادانان، از نظر شخصیت و سرنوشت یکسان نیستند.

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

13- برتری اهل علم و معرفت بر جاهلان و نادانان، امری بدیهی و روشن در عقل و فطرت آدمی

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

14- برانگیختن فکر و اندیشه و تشویق به تفکر و اندیشیدن، از روش‌های تربیتی قرآن

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

15- شب زنده‌داران عابد و آخرت‌جویان امیدوار به رحمت الهی، عالمان راستین و آگاهان به حقایق هستی‌اند.

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّیْلِ ... وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

«الَّذِینَ یَعْلَمُونَ» ، می‌تواند اشاره به کسانی داشته باشد که در صدر آیۀ شریفه از آنان سخن به میان آمده است.

16- ایمان و دانش، دو معیار برتری و امتیاز انسان‌ها بر یکدیگر

أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ ... هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ

17- تنها صاحبان عقل سلیم و خردناب، پندپذیر و حق‌جو هستند.

إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

«لب»(مفرد«ألباب») به معنای عقل خالص و خردناب است.

18- داشتن روح پندپذیری و حق‌جویی، شرط بهره‌جستن و تأثیر پذیرفتن از سخنان به حق قرآن

إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

19- پندپذیری، نشانۀ عقل سلیم و خردناب است.

إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

20- پندپذیر و حقیقت‌جو بودن عالمان، دلیل برتری آنان بر جاهلان است.

هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذِینَ لاٰ یَعْلَمُونَ إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

جملۀ «إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ» ، در مقام تعلیل برای جملۀ پیشین (هل یستوی الذین یعلمون...) است؛ یعنی، عالمان با نادانان برابر نیستند؛ زیرا صاحبان خردناب - که همان عالمان‌اند - پندپذیر و حقیقت‌جو هستند.

21- مؤمنان، برخوردار از عقل سلیم و

خردناب و کافران فاقد آن هستند.

إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

جمله «إِنَّمٰا یَتَذَکَّرُ ...» (تنها صاحبان خردناب پندپذیراند) اشاره به گروه مؤمنان و کافران دارد؛ زیرا آیات یاد شده درصدد توصیف این دو گروه است.

22- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ یَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ

23- «عن زُرارة عن أبی‌جعفر(ع) قال:

قلت له: «آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً ...» قال:

یعنی صلاةَ اللیل ... ؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم: مراد از «آنٰاءَ اللَّیْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً» چیست؟ فرمود: مراد نماز شب است...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ تربیت؛ تفکر؛ تهجد؛ جهل؛ حق؛ خضوع؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رسالت؛ رفاه؛ سجده؛ سختی؛ شب؛ عبادت؛ عبرت؛ عقل؛ علم؛ غفلت؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نماز

[سوره الزمر (39): آیه 10]

قُلْ یٰا عِبٰادِ اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ اَلدُّنْیٰا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اَللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی اَلصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ (10)

10

بگو: ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، از پروردگارتان پروا بدارید، برای کسانی‌که نیکوکاری کنند در این دنیا نتیجۀ نیکو خواهد بود، و [برای انجام کار نیک] زمین خدا وسیع است. بی‌تردید به شکیبایان اجرشان تمام و بی‌حساب داده می‌شود.

1- پیامبر(ص)، مأمور فراخواندن مؤمنان به تقواپیشگی و پرواداشتن از پروردگار

قُلْ یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ

2- تقواپیشگی و پرواداشتن از خداوند، از مقتضیات ایمان و از نشانه‌های مؤمنان راستین است.

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ

مخاطب قرار گرفتن مؤمنان و توصیه به آنان مبنی بر رعایت تقوای الهی، می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

3- بندگان مؤمن، مورد لطف و عنایت ویژۀ خداوند.

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا

برداشت یاد شده از تعبیر «یٰا عِبٰادِ» (ای بندگان من) در خطاب به مؤمنان استفاده می‌شود.

4- اعتقاد به ربوبیت خدا، مقتضی تقواپیشگی و پروا داشتن از اوست.

اِتَّقُوا رَبَّکُمْ

5- رعایت تقوای الهی، امری لازم و واجب برای مؤمنان

اَلَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ

6- تشویق و ترغیب مؤمنان تقواپیشه به احسان، از سوی خداوند

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

یاد کردن پاداش احسان پس از توصیۀ به تقواپیشگی، می‌تواند برای تشویق و ترغیب تقواپیشگان به احسان باشد.

7- احسان، مقتضی پاداش نیک است.

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

8- احسان در دنیا، درپی‌دارندۀ پاداش نیک و بزرگ الهی در جهان آخرت

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا» متعلق به «أَحْسَنُوا» و ظرف برای آن باشد.

9- دنیا، عرصۀ تلاش و کوشش و جهان آخرت، عرصۀ اجر و پاداش

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

10- اعطای پاداش نیک در دنیا، وعدۀ خداوند به احسان کنندگان

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

«فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا» می‌تواند ظرف برای «حَسَنَةٌ» باشد، نه برای «أَحْسَنُوا» .

11- پاداش احسان‌کنندگان در دنیا، بسیار بزرگ و توصیف‌ناپذیر است.

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا حَسَنَةٌ

با توجه به تنوین «حَسَنَةٌ» - که برای تعظیم و تفخیم است - مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

12- زمین، از آنِ خدا و در مالکیت اوست.

أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ

اضافه در «أَرْضُ اللّٰهِ» لامیه است. یعنی زمینی که از آن خداوند است.

13- تشویق و ترغیب مؤمنان از سوی خداوند، به هجرت از سرزمین نامساعد برای حفظ ایمان، تقوا و احسان، به سرزمین مناسب دیگر

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ

یاد کردن از توسعه و فراخی زمین - پس از توصیه به تقوا و احسان - برای مؤمنانی که به جرم ایمان و تقوای الهی به شدت تحت فشار و شکنجۀ مشرکان و کافران مکه قرار داشتند؛ در واقع توصیه و تشویق به هجرت، به سرزمین مساعد دیگر است.

14- وجود شرایط مناسب و مساعد برای دینداری، تقواپیشگی و احسان، از معیارهای شایسته و بایسته در انتخاب وطن و محل زندگی

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ

15- رها کردن تقوا و احسان، به خاطر دلبستگی به وطن و محل سکونت، عملی ناپسند و عذری ناپذیرفتنی

یٰا عِبٰادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ ... وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ

16- صابران، برخوردار از اجر و پاداش کامل و بدون کم و کاست

إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

«توفاة»(مصدر «یُوَفَّی» ) به معنای پرداخت کامل است.

17- دریافت اجر و پاداش کامل الهی، تنها از آنِ صابران است.

إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

برداشت یاد شده از کلمۀ «إِنَّمٰا» - که دلالت بر حصر می‌کند - قابل استفاده است.

18- نقش ممتاز صبر و شکیبایی، در سعادت و بهره‌مندی انسان از پاداش‌های الهی و مقامات معنوی

إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

19- هجرت در راه دین، پیام‌دار مشکلات و زحمات بسیار و نیازمند به صبر و تحمل است.

وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

نوید اجر و پاداش به صابران، پس از ذکر مسألۀ هجرت، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

20- صابران، برخوردار از جایگاهی والا و ویژه در پیشگاه خداوند

إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

وعدۀ اعطای پاداش کامل به صابران و منحصر دانستن این پاداش به آنان، گویای برداشت یاد شده است.

21- تشویق و ترغیب مؤمنان از سوی خداوند به صبر و تحمل سختی‌ها و مشکلات ناشی از هجرت

وَ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةٌ إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ

22- «رب»از اسما و صفات خداوند

اِتَّقُوا رَبَّکُمْ

23- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: قال رسول‌اللّه(ص) إذا نُشِرت الدواوین و نُصِبت الموازین لم‌یُنْصَب لأهل‌البلاء میزان ولم‌یُنْشَر لهم دیوان ثمّ تلا هذه الأیة «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) روایت شده که رسول‌خدا(ص) فرمود:

هنگامی که نامه‌های اعمال گشوده می‌شود و میزان‌ها [برای سنجش اعمال] برپا می‌گردد، برای اهل مصیبت و بلا [که صابر بوده‌اند] میزانی برپا نمی‌شود و نامۀ عملی گشوده نمی‌گردد. آن گاه این آیه را تلاوت فرمود: «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» .

24- «عن أمیرالمؤمنین(ع): ...قال اللّه عزّوجلّ... «إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» ، فما أعطاهم اللّه فی الدنیا لم‌یحاسبهم به فی الآخرة ... ؛ ⁽²⁾

از امام‌علی(ع) روایت شده است: ...خدای عزّوجلّ فرمود:

«إِنَّمٰا یُوَفَّی الصّٰابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسٰابٍ» بنابراین، آنچه را خدا در دنیا به صابران داده است، در قیامت حساب آن را از آنان نمی‌خواهد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تقوا؛ تکلیف؛ حساب رسی؛ حسنه؛ دنیا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ رستگاری؛ زمین؛ سختی؛ صبر؛ عبادت؛ عذر؛ عمل؛ محمّد(ص)؛ وطن؛ وعده؛ هجرت

[سوره الزمر (39): آیه 11]

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اَللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ اَلدِّینَ (11)

11

بگو: من مأمور شده‌ام که خدا را در حالی که عبادتم را برای او خالص کرده‌ام، بپرستم.

1- پیامبر(ص)، مأمور اعلام موضع سازش‌ناپذیر عقیدتی و توحیدی خود به مردم

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ

2- عبادت خدا، فرمان الهی به پیامبر(ص)

أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ

3- تنها خداوند، شایستۀ عبادت است.

مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

«اخلاص»(مصدر «مخلص») به معنای خالص گردانیدن است «دین»در معانی متعددی به کار می‌رود که از جمله آنها «عبادت»است بنابر این «أُمِرْتُ أَنْ ... مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ» یعنی به من فرمان داده شده که عبادت را برای خدا خالص گردانم و غیر او را نپرستم.

4- اخلاص، شرط پذیرش عبادت و رکن آن است.

أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّٰهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ

خداوند به پیامبر(ص) توصیه فرمود که عبادت را با اخلاص انجام دهد. از این مطلب استفاده می‌شود که عبادت ناخالص مورد رضایت خدا نیست.

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ استقامت؛ اللّه؛ امر الهی؛ تکلیف؛ توحید؛ رسالت؛ عبادت؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 12]

وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ اَلْمُسْلِمِینَ (12)

12

و مأمور شده‌ام که نخستین کس از اهل تسلیم و اطاعت باشم.

1- پیامبر(ص)، مأمور اعلام مواضع عقیدتی خود و پیش‌گامی‌اش در تسلیم و طاعت خدا

قُلْ ... وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ

«اسلام»(مصدر«مسلمین») به معنای انقیاد و تسلیم است.

2- تسلیم بودن در برابر خداوند، روح اسلام و سایر ادیان توحیدی

أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ

3- لزوم پیش‌گام بودن رهبران جامعۀ ایمانی در عمل به آرمان‌ها و اهداف اعلام شدۀ خود به مردم

أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ

4- پیش‌گامی در ایمان و آرمان‌های الهی، از ملاک‌های ارزشمندی و برتری معنوی

وَ أُمِرْتُ لِأَنْ أَکُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ امامت؛ ایمان؛ تسلیم؛ تکلیف؛ دین؛ رسالت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان

[سوره الزمر (39): آیه 13]

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (13)

13

بگو: من اگر پروردگارم را نافرمانی کنم، از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم.

1- پیامبر(ص)، مأمور اعلام هراس داشتن از پیامدهای ناگوار اخروی در صورت عصیان و نافرمانی خدا، به مردم

قُلْ إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

2- پیامبر(ص) در خوف و هراس از عذاب قیامت، در صورت عصیان و نافرمانی خداوند

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

3- خوف و هراس پیامبر(ص) از عذاب بزرگ الهی، بازدارندۀ آن حضرت از هرگونه عصیان و نافرمانی خداوند بود.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

4- ایمان به روز قیامت و ترس از عذاب بزرگ آن روز، بازدارندۀ آدمی از هرگونه گناه و شکستن قانون الهی است.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

5- تساوی پیامبر(ص) با دیگر مردمان در برابر قانون الهی و در پیشگاه عدل خداوند در قیامت

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

6- نظام کیفر و جزای الهی در قیامت، برپایۀ عدل و به دور از تبعیض و نابرابری است.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

7- عصیان و نافرمانی پروردگار، پیامددار عذاب الهی در قیامت

أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

8- قیامت، روزی بزرگ و هولناک

عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

9- قیامت، روز مجازات عصیانگران و گناه‌کاران است.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

10- برپاسازی قیامت، مقتضای ربوبیت خداوند است.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

11- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

إِنِّی أَخٰافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تکلیف؛ حق؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛ عدل؛ عذاب؛ عصمت؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ یوم عظیم

[سوره الزمر (39): آیه 14]

قُلِ اَللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی (14)

14

بگو: من فقط خدا را پرستش می‌کنم، درحالی‌که عبادتم را برای او خالص کرده‌ام.

1- پیامبر(ص)، مأمور اعلان موضع عقیدتی و توحیدی خود به مردم

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی

2- عبادت، تنها شایسته خداوند است.

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ

تقدیم «اللّٰهَ» (مفعول به) بر «أَعْبُدُ» مفید حصر است؛ یعنی تنها خدا را می‌پرستم.

3- عبادت خالصانۀ خدا، تکلیفی الهی برعهدۀ پیامبر(ص)

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی

4- اخلاص، شرط پذیرش عبادت و رکن آن است.

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِینِی

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ تکلیف؛ توحید؛ رسالت؛ عبادت؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 15]

فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ اَلْخٰاسِرِینَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ اَلْخُسْرٰانُ اَلْمُبِینُ (15)

15

پس شما هر چه را جز او می‌خواهید بپرستید، بگو: بی‌تردید، زیانکاران کسانی‌اند که سرمایۀ [عمر] خود و خانوادۀ خویش را روز قیامت تباه می‌بینند. هان! این است آن زیان آشکار.

1- ناراحتی پیامبر(ص)، از مشرکان و تهدید آنان به سرنوشت شوم و عذاب الهی

قُلِ اللّٰهَ أَعْبُدُ ... فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ

امر «فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ» برای تهدید و نشانگر شدت غضب و ناراحتی پیامبر(ص) از کافران و مشرکان است.

2- یأس و ناامیدی پیامبر(ص)، از هدایت مشرکان مکّه

فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ

برداشت یاد شده با توجه به امر تهدیدی «فَاعْبُدُوا ...» و مکی بودن این سوره و آیات مورد بحث است.

3- مشرکان و کافران در عرصۀ قیامت، سرمایۀ عمر خود را تباه شده می‌بینند و خویش را از حمایت خانواده‌شان، محروم می‌یابند.

قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

مقصود از «أنفس»سرمایه‌های عمر و مراد از«أهل»خانواده می‌باشد. بر این‌اساس خسارت نفس، به معنای تباه ساختن و بهرۀ کافی نگرفتن از سرمایۀ عمر و خسارت اهل به معنای از کف دادن حمایت خانواده و بهره نجستن از آنان می‌باشد.

4- شرک‌ورزی به خدا، مایۀ خسارت و از

کف دادن سرمایۀ عمر آدمی و محرومیت از بهره‌های بایسته از خانواده در عرصۀ قیامت

فَاعْبُدُوا مٰا شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ قُلْ إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

5- کسانی که سرمایۀ عمر خویش و بهره‌های بایسته از خانوادۀ خود را در قیامت از دست بدهند، از زیانکاران واقعی محسوب خواهند شد.

إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

6- سرمایۀ عمر و بهره از خانواده، سرمایۀ کمال و سعادت آدمی است.

إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

7- سرمایه‌های وجودی انسان، ارزشمندترین سرمایه‌هاست.

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ

خداوند سرمایه‌هایی از قبیل مال و امکانات را ذکر نفرموده و سرمایۀ عمر را بر سرمایۀ خانواده مقدم داشته است. از این نکته می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

8- تباه کردن سرمایۀ عمر و از کف دادن بهره از خانواده، خسرانی روشن و تردیدناپذیر

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ

9- تشویق و ترغیب مردم از سوی خداوند به بهره گرفتن درست‌تر و هر چه بیشتر از سرمایۀ عمر خود و خانواده، در جهت کمالات معنوی و سعادت اخروی

اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ

10- قیامت، صحنۀ بروز و ظهور سعادت واقعی و سودبخشی و یا خسارت‌آفرینی عمر آدمی

إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ ذٰلِکَ هُوَ الْخُسْرٰانُ الْمُبِینُ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ تهدید؛ حزن؛ حق؛ خانواده؛ خسران؛ رستگاری؛ شرک؛ ضرر؛ عبادت؛ عذاب؛ عمر؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 16]

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ اَلنّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اَللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ (16)

16

آنان از بالای سرشان خیمه‌هایی از آتش و از زیر پایشان طبقاتی از آتش خواهند داشت، این است [آن عذابی] که خدا بندگان خود را به آن بیم می‌دهد. پس ای بندگان من، از من پروا بدارید.

1- مشرکان و کافران در دوزخ، از هر سو در محاصرۀ آتش قرار خواهند داشت.

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ

مقصود از سایبان‌هایی از آتش بر فراز کافران و زیر آنان، آتش فراگیر است که از هر سو آنها را محاصره خواهد کرد.

2- جهنم، دارای طبقات و درکات گوناگون

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ

مقصود از «فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ» و «تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ» می‌تواند طبقات و درکاتی باشد که همگی از آتش است و کافران در هر طبقه‌ای که قرار گیرند، در بالا و پایین آنان طبقه‌ای آتشین وجود خواهد داشت.

3- شدت و فراوانی آتش جهنم، در اطراف مشرکان و کافران

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ

مقصود از «فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ ...» هر چه باشد، این نکته را می‌رساند که آتش دوزخ بسیار شدید و زیاد است.

4- آتش، وسیلۀ اصلی عذاب و کیفر زیانکاران در قیامت

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ

5- معاد، جسمانی است.

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ

6- بیم دادن خداوند به بندگانش، دربارۀ پیامد شوم کفر و شرک و گرفتار شدن به آتش دوزخ

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ

7- یادآوری دوزخ و عذاب آتش آن، بهترین و مؤثرترین وسیلۀ اخطار دادن به بندگان و بازداشتن آنان از هرگونه عصیان و نافرمانی پروردگار

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ

8- اخطار کردن و بیم دادن، از شیوه‌های

بازدارنده از گناه و تربیت مردم حق‌گریز

ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ

9- توصیۀ خداوند به بندگان خود، مبنی بر رعایت تقوا و حساب بردن از خداوند

یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

10- تقواپیشگی و پروای الهی، موجب رهایی از آتش دوزخ

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

برداشت یاد شده از تفریع جملۀ «فَاتَّقُونِ» بر جملۀ «ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ» به دست می‌آید.

11- اخطارها و تهدیدهای خداوند، در راستای ایجاد روح تقوا و پرواپیشگی در انسان‌هاست.

ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

12- اعتقاد به قیامت و عذاب دوزخ، سبب ترس از خدا و تقواپیشگی

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

13- اخطار و بیم دادن خداوند به بندگانش، از روی لطف و مرحمت اوست.

ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

تعبیر «ای بندگان من»نشانگر اظهار لطف خداوند به بندگان است. از این اظهار لطف پس از تهدید به آتش دوزخ، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

14- اخطار و بیم‌دادن مردم، باید از سر لطف و شفقت باشد.

ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ یٰا عِبٰادِ فَاتَّقُونِ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ اللّه؛ انذار؛ تربیت؛ تقوا؛ تهدید؛ جهنم؛ خانواده؛ خسران؛ خوف؛ ذکر؛ شرک؛ عذاب؛ عمر؛ کفر؛ گناه؛ معاد

[سوره الزمر (39): آیه 17]

وَ اَلَّذِینَ اِجْتَنَبُوا اَلطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اَللّٰهِ لَهُمُ اَلْبُشْریٰ فَبَشِّرْ عِبٰادِ (17)

17

و کسانی‌که از پرستش طاغوت دوری می‌کنند و به‌سوی خدا باز می‌گردند، مژده برای آنان خواهد بود. پس به بندگانم مژده ده.

1- پرهیز از اطاعت طاغوت‌ها و سردمداران کفر و شرک، از اوصاف مؤمنان و بندگان خالص خدا

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا

«طاغوت»در اصل به هر متجاوز و رئیس گمراه‌گر گفته می‌شود. این کلمه در قرآن، هم به این معنا آمده و هم در بت و صنم به کار رفته است. چنانچه این واژه در آیۀ شریفه در معنای نخست به کار رفته باشد، مقصود از عبادت (أن یعبدوها) اطاعت خواهد بود. گفتنی است آیۀ شریفه درصدد توصیف مؤمنان و بندگان خالص خداوند است که از آیات بعد نیز قابل استفاده است.

2- لزوم اجتناب از شرک و بت‌پرستی و اطاعت از سردمداران ضلالت

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا

3- اطاعت از سردمداران گمراهی، شرک است.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا

به کارگیری فعل «یعبدوا»به جای«یطیعوا»در مورد اطاعت از طاغوت‌ها مفید برداشت مزبور است.

4- توبه و بازگشت به خدا، از اوصاف مؤمنان و بندگان خالص خداوند است.

وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ

«إنابة»(مصدر «أَنٰابُوا» ) به معنای رجوع همراه با اخلاص است (مفردات) بنابراین «أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ» ؛ یعنی، بازگشتند به خدا با توبه و اخلاص.

5- کسانی که از شرک‌ورزی به خدا و اطاعت سردمداران ضلالت، پرهیز کرده و به خدا روی آورند و توبه کنند، شایستۀ بشارت الهی‌اند.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ لَهُمُ الْبُشْریٰ

6- سعادت و نیک‌بختی انسان در عرصۀ آخرت، در گرو اجتناب از شرک‌ورزی به خدا، پرهیز از اطاعت سردمداران ضلالت و توبه و روی کرد به خداوند است.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ ... لَهُمُ الْبُشْریٰ

مقصود از بشارت در آیۀ شریفه، بشارت به بهشت و سعادت اخروی است.

7- اجتناب از شرک‌ورزی به خدا و اطاعت از سران ضلالت، شرط توبه و رویکرد به خداوند است.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ

تقدم مسألۀ اجتناب از طاغوت، بر موضوع توبه و رویکرد به خداوند، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

8- شرک‌ورزی به خدا و اطاعت از سران ضلالت، مانع توبه و باریافتن به درگاه الهی است.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ

9- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ بشارت خداوند به بندگان خالص اوست.

فَبَشِّرْ عِبٰادِ

کلمۀ «عِبٰادِ» به ضمیر متکلم اضافه شده است؛ ولی در کلام حذف گردیده و تقدیر آن «عبادی»است.

10- «بشارت و انذار»، و «تشویق و تهدید»، از روش‌های تربیتی قرآن

لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... ذٰلِکَ یُخَوِّفُ اللّٰهُ بِهِ عِبٰادَهُ ... لَهُمُ الْبُشْریٰ فَبَشِّرْ عِبٰادِ

کلیدواژه‌ها:

ائمة الکفر؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انذار؛ ایمان؛ بشارت؛ تربیت؛ توبه؛ تولی؛ دنیا؛ رسالت؛ رستگاری؛ شرک؛ طاغوت؛ عبادت؛ قرآن؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 18]

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ اَلْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ هَدٰاهُمُ اَللّٰهُ وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا اَلْأَلْبٰابِ (18)

18

همانان که به سخن گوش فرا می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند. اینانند که خدا هدایتشان کرده است و اینانند که صاحبان خردند.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ بشارت الهی به بندگانی که به سخنان دیگران گوش فرا می‌دهند و آن گاه از بهترین آنها پیروی می‌کنند.

فَبَشِّرْ عِبٰادِ . اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

2- سخن فاقد حسن و خوبی، شایستۀ استماع و گوش سپردن نیست.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

به کار رفتن تعبیر «أحسن»(بهترین)، می‌تواند گویای این حقیقت باشد که سخنانی شایستۀ شنیدن است که در آنها حسنی وجود داشته باشد. در این صورت می‌توان از میان آنها، احسن و بهترین را برگزید و از آن پیروی کرد.

3- استماع سخنان و برگزیدن آنها، باید به منظور عمل به مقتضیات آنها باشد؛ نه برای صرف دانایی، سرگرمی فکری و ... .

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

خداوند پس از طرح مسألۀ استماع سخنان، مسألۀ اتباع و پیروی کردن از بهترین آنها را یادآور شده است. این مطلب می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

4- همواره باید عمل، فلسفۀ هرگونه گفت وگوهای علمی و نظریه‌پردازی‌ها باشد.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

5- آزادی و اختیار انسان، در عرضۀ افکار

و عقاید و انتخاب صحیح آنها

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

لازمۀ شنیدن سخنان، وجود افکار و عقاید گوناگون و آزادی در بیان آنها است و لازمۀ گزینش بهترین سخنان و پیروی از آنها، وجود آزادی انتخاب است.

6- محتوای سخن، ملاک ارزیابی و داوری است، نه گویندۀ آن.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

از این‌که خداوند فرمود: از بهترین سخن پیروی کنید نه از بهترین گوینده، می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

7- لزوم جست وجو و نقد و بررسی سخنان و گزینش بهترین آنها

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

8- انسان، دارای توان تحلیل افکار و عقاید گوناگون و تشخیص و انتخاب بهترین آنها

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

9- اسلام، برترین عقیده و بهترین سخن در باب دین

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

مقصود از سخن در آیۀ شریفه و گزینش بهترین سخنان، آن سخنی است که دربارۀ مسائل دینی است. بنابراین مصداق اصلی و مورد نظر بهترین سخن، مکتب اسلام خواهد بود که دین منتخب قرآن است.

10- انتخاب بهترین عقیده و برترین سخن در باب تعالیم دینی، از ویژگی‌های مؤمنان و خردمندان است.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

آیۀ شریفه در توصیف مؤمنان و خردمندان می‌باشد که در ذیل آیه از آن یاد شده است.

11- لزوم اجتناب از هرگونه تقلید کورکورانه در علوم و معارف الهی و در گزینش آنها

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

12- لزوم سعۀ صدر در گفت وگوهای علمی و در عرصۀ تضارب افکار و بیان اندیشه‌های گوناگون

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

13- تنها، برگزیدگان و پیروی‌کنندگان بهترین سخن، از هدایت الهی برخوردارند.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ

14- شنیدن سخنان و برگزیدن بهترین آنها، تنها راه مطمئن و خردورزانه برای دستیابی به حقایق الهی

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

15- بهره‌مندی از هدایت خاص خداوند، در گرو تلاش و کوشش مناسب برای دریافت حقایق

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ هَدٰاهُمُ اللّٰهُ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که خداوند انسان‌هایی که به تلاش برای شنیدن و برگزیدن بهترین سخنان می‌پردازند، هدایت یافتگان خود شمرده است. گفتنی است مقصود از هدایت در آیۀ شریفه، هدایت خاص الهی است؛ نه هدایت عام که برای همۀ انسان‌ها خواهد بود.

16- تنها، برگزینندگان و پیروی‌کنندگان بهترین سخن، صاحبان عقل سلیم و خرداند.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

«لب»(مفرد «ألباب») به معنای عقل سلیم و خرد ناب است.

گفتنی است تعریف دو جزء جمله، یعنی مبتدا (أُولٰئِکَ) و خبر (هُم) مفید حصر است.

17- گوش سپردن به سخنان و برگزیدن بهترین آنها، نشانۀ عقل سلیم و خرد ناب است.

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

18- بهترین و برترین سخن، نشانۀ حقانیت آن و الزام‌آور برای انسان

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

توصیۀ خداوند به اهل ایمان مبنی برگزیدن و پیروی کردن بهترین سخن، بیانگر این حقیقت است که هرگاه مؤمنان به چنین سخنی دست یافتند، برای آنان حجت و الزام‌آور خواهد بود.

19- عقل و خرد ناب، از ابزار و راه‌های شناخت حقایق

اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

20- بشارت خداوند به حق پذیران و صاحبان عقل و خردناب، به داشتن آیندۀ سعادتمندانه

فَبَشِّرْ عِبٰادِ . اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

21- گوش نسپردن به سخنان و پیروی‌نکردن از بهترین آنها، موجب خسران و تباهی عمر است.

إِنَّ الْخٰاسِرِینَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ أَهْلِیهِمْ ... الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ... وَ أُولٰئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبٰابِ

آیات گذشته در توصیف خاسران بود و آیۀ مورد بحث، دربارۀ

کسانی است که در قطب مخالف زیان‌کنندگان قرار داشته و در سایۀ گوش فرا دادن به سخنان و گزینش بهترین آنها، به سعادت نایل شده‌اند. بنابراین از ارتباط میان آیات یاد شده، به دست می‌آید که استماع سخنان و گزینش بهترین آنها موجب سعادت و ترک آن سبب خسران و بدبختی است.

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ احتجاج؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ بشارت؛ پیری؛ تقلید؛ جبر و اختیار؛ حق؛ خسران؛ دین؛ رسالت؛ رستگاری؛ سخن؛ شرح صدر؛ شناخت؛ عقل؛ عمر؛ عمل؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 19]

أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ اَلْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی اَلنّٰارِ (19)

19

پس آیا کسی را که وعدۀ عذاب در حق او ثابت شده است [می‌توانی هدایت کنی]؟ آیا تو می‌توانی کسی را که در آتش است نجات دهی؟

1- هدایت کسانی که عذاب الهی دربارۀ آنان قطعی شده، در توان هیچ‌کس - حتی پیامبر(ص) - نیست.

أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ

«حَقَّ» ؛ یعنی،«ثَبَتَ» و «وَجَبَ»(ثابت و واجب شد) و «کَلِمَةُ» در آیۀ شریفه به معنای وعده و یا فرمان است و همزه در «أَ فَأَنْتَ ...» استفهام انکاری می‌باشد. بر این اساس پیام آیه چنین می‌شود: آیا کسی که وعده و فرمان عذاب بر وی قطعی شده است، تو می‌توانی هدایتش نمایی؟ هرگز!

2- عذاب مردم حق‌ناپذیر و لجوج، امری قطعی و سنت تغییرناپذیر الهی

أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ

3- محکومان به عذاب قطعی الهی، هیچ راه گریز و رهایی از آن ندارند.

أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَیْهِ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ

4- علاقۀ شدید و کوشش فراوان پیامبر(ص) به هدایت و نجات مردمان گمراه از عذاب و بدبختی

أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ

از آیۀ شریفه، استفاده می‌شود که پیامبر(ص) تلاشی فراوان برای هدایت مردم کافر و لجوج مکه داشتند. این آیه درصدد بیان این حقیقت به آن حضرت است که این کافران مردمی حق ناپذیراند بنابر این، تو خود را بیش از این در رنج و سختی مینداز.

5- برخی از مردم، چنان هدایت‌ناپذیر و حق‌گریزاند که حتی سخنان پیامبران نیز در آنان کارساز نیست.

أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِی النّٰارِ

تردیدی نیست که عذاب الهی بر کسانی قطعی خواهد شد که هیچ امیدی به هدایت آنان نباشد. بنابراین می‌توان استفاده کرد که هدایت این گروه امکان‌پذیر نخواهد بود، حتی اگر هادی شخصیتی چون رسول خدا(ص) باشد.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ حق؛ سنتهای خدا؛ ضلالت؛ عذاب؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 20]

لٰکِنِ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ وَعْدَ اَللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اَللّٰهُ اَلْمِیعٰادَ (20)

20

لیکن کسانی‌که از پروردگارشان پروا دارند غرفه‌هایی خواهند داشت که از بالای آنها غرفه‌هائی بنا شده و از زیر آنها نهرها روان است. وعدۀ خداست. خدا وعدۀ خود را خلاف نمی‌کند.

1- عبادت خالصانه خدا، اجتناب از اطاعت طاغوت، توبه، پیروی از بهترین سخن و خردورزی، از اوصاف تقواپیشگان

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّٰاغُوتَ أَنْ یَعْبُدُوهٰا وَ أَنٰابُوا إِلَی اللّٰهِ ... الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ... لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ

«الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ» بیان تفصیلی برای آن دسته از افراد مؤمنی است که در آیات قبل توصیف شده‌اند؛ یعنی،«الذین اجتنبوا الطاغوت... الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ ...».

2- بناهای مرتفع و چند طبقه (کاخ‌ها) در بهشت، پاداش اختصاصی تقواپیشگان

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ

«غرفه»(مفرد «غُرَفٌ» ) به معنای بنای مرتفع و خانه‌ای بالای خانه‌ای دیگر (چند طبقه چون کاخ) است. لام در «لَهُمْ» برای اختصاص می‌باشد.

3- ایمان و اعتقاد به ربوبیت الهی، مقتضی تقواپیشگی و پرهیزکاری است.

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ

4- تقواپیشگان، از منظره‌های چشم‌نواز و لذت‌بخش بهشت بهره‌مند خواهند شد.

لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ

مرتفع و چند طبقه بودن بناهای بهشت به همراه جریان نهرها در پایین آنها، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

5- تقوا، عامل اصلی ورود به بهشت و برخورداری از مواهب آن است.

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ

اختصاص یافتن بهشت به کسانی که دارای صفت تقوا هستند -

در حالی که بهشتیان باید از اوصاف دیگری نیز برخوردار باشند - می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

6- اعطای پاداش به تقواپیشگان، جلوه‌ای از ربوبیت الهی

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهٰا غُرَفٌ

7- مشرکان و کافران، محروم از بهشت و موهبت‌های آن

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ

لام اختصاص در «لَهُمْ» بیانگر این حقیقت است که: کافران و مشرکان - که در قطب مقابل خداترسان قرار دارند - از نعمت‌های بهشتی محروم‌اند.

8- از زیر کاخ‌ها و بناهای تقواپیشگان در بهشت، نهرهایی جاری است.

غُرَفٌ مَبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

9- معاد، جسمانی است.

لَهُمْ غُرَفٌ ... تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

10- اعطای کاخ‌ها و بناهای رفیع به همراه نهرهای جاری، وعدۀ خداوند به تقواپیشگان

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ ... وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ

11- وعده‌های خداوند، تخلف‌ناپذیر است.

لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ

12- خلف وعده و قرارشکنی، عملی زشت و غیرخدا پسندانه

لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ

13- «بشارت و انذار» و «تهدید و تشویق»، از روش‌های تربیتی قرآن

إِنَّ الْخٰاسِرِینَ ... لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النّٰارِ ... لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ ... لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ الْمِیعٰادَ

14- «رب»از اسما و صفات خداوند

اِتَّقَوْا رَبَّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امید؛ بشارت؛ بهشت؛ پاداش؛ تربیت؛ تفکر؛ تقوا؛ توبه؛ تهدید؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛سخن؛ شرک؛ طاغوت؛ عمل؛ کفر؛ معاد؛ نعمت؛ نهر؛ وعده

[سوره الزمر (39): آیه 21]

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اَللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی اَلْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی اَلْأَلْبٰابِ (21)

21

آیا ندیده‌ای که خدا آبی از آسمان نازل کرده و آن‌را به صورت چشمه‌هایی در دل زمین راه داده، سپس به وسیلۀ آن کشته‌ای را که رنگ‌های آن مختلف است، پدید می‌آورد؛ آن‌گاه خشک می‌گردد و آن‌را زرد شده می‌بینی، سپس خاشاکش می‌کند. به راستی در این [تحولات] برای خردمندان تذکّری است.

1- خداوند، نازل‌کنندۀ باران از آسمان

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

2- خداوند، باران را به صورت چشمه‌سارها در دل زمین راه داده و روان ساخته است.

أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ

«سلوک»(مصدر «سلک») به معنای داخل کردن و نفوذ دادن شیء است.

3- باران، منشأ پیدایش چشمه‌سارها در زمین

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ

«ینبوع» (مفرد «یَنٰابِیعَ» ) به معنای مکان جوشش آب (چشمه) است.

4- آسمان، از منابع آب در زمین

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ

5- وجود لایه‌های نفوذپذیر برای آب در بستر زمین

أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسَلَکَهُ یَنٰابِیعَ فِی الْأَرْضِ

6- جریان رویش کشت‌های رنگارنگ و رسیده و آن گاه خشک و خاشاک شده ساقه‌ها و برگ‌های آنها، به دست خداوند است.

ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً

«هیجان»(مصدر «یَهِیجُ» ) در اصل به معنای حرکت شتابان و جوش و خروش است. این کلمه هرگاه به کشت‌ها و نباتات نسبت داده شود، آغاز خشک شدن را افاده می‌کند و این کنایه از رسیدن محصول و وقت چیدن آن است. «حطام»به معنای خرده‌های یک شیء خشک شده است و مقصود از آن، خرد و کاه شدن برگ‌ها و ساقه‌های کشت‌ها است.

7- آب، مایۀ حیات و رویش کشته‌های

متنوع و رنگارنگ

یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوٰانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا

8- زرد و خشک شدن، نشانۀ پایان رشد کشت‌ها

ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرٰاهُ مُصْفَرًّا

9- عوامل طبیعی، مجرای ارادۀ خداوند

أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً

تردیدی نیست که نزول باران، چوشیدن چشمه‌ها و رویش کشت‌ها، در اثر عوامل طبیعی انجام می‌پذیرد؛ چنان که خداوند در همین آیه، عامل رویش کشت‌ها را، آب دانسته است (ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً) . در عین حال خداوند تمامی این کارها را به خود نسبت داده است ( «أَنْزَلَ» ، «فَسَلَکَهُ» ، «یُخْرِجُ بِهِ» و «یَجْعَلُهُ» ). مطلب یاد شده بیانگر این حقیقت است که همۀ عوامل طبیعی، در طول ارادۀ خدا و مجرای آن است.

10- خداوند، فراخوان انسان‌ها به مطالعه در مبدأ نزول باران و چگونگی رویش کشت‌های رنگارنگ و خشک و خرد شدن آنها

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً ... ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً

11- مطالعه و تأمل، در مظاهر طبیعت، راهی برای شناخت خداوند

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ

12- طبیعت (جریان نزول باران، پیدایش چشمه‌سارها، رویش کشت‌های رنگارنگ و خشک و خرد شدن آنها)، از جلوه‌های قدرت و ربوبیت خداوند است.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ

13- مرگ و نزول باران حیات‌آفرین (رویش کشت‌ها و خشک و خرد شدن آنها)، نشانۀ قدرت خداوند بر حیات بخشیدن دوبارۀ انسان‌ها در قیامت

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً ... ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطٰاماً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

از آن‌جایی که آیۀ شریفه پس از آیات مربوط به معاد و بهشت و جهنم آمده است، می‌تواند درصدد اثبات قدرت خداوند بر آفرینش مجدد انسان‌ها در قیامت باشد.

14- مطالعه در مظاهر طبیعت (جریان نزول باران، چشمه‌سارها و پیدایش کشت‌ها)، مایۀ بیداری و پندگیری صاحبان عقل و خرد است.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

15- تنها صاحبان عقل و خرد، گروه حق‌جو و پندپذیراند.

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

16- داشتن روح‌پندپذیری و حق‌جویی، شرط بهره جستن و تأثیر پذیرفتن از سخنان به حق قرآن

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

17- پندپذیری، نشانۀ عقل و خرد است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

18- مؤمنان، برخورد از عقل و خرد و کافران فاقد آن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ

برداشت یاد شده از ارتباط آیۀ شریفه با آیات گذشته به‌دست می‌آید؛ زیرا آیات پیش دربارۀ اوصاف مؤمنان در مقابل کافران بود و در این آیه نیز یکی دیگر از اوصاف مؤمنان بیان شده است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ ایمان؛ باران؛ تفکر؛ توحید؛ چشمه؛ حق؛ حیات؛ رشد؛ رنگ؛ زمین؛ شناخت؛طبیعت؛ عبرت؛ عقل؛ قرآن؛ کاه؛ کفر؛ گیاه؛ مردگان؛ معاد

[سوره الزمر (39): آیه 22]

أَ فَمَنْ شَرَحَ اَللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (22)

22

پس آیا کسی که خدا سینۀ او را برای اسلام گشاده و در نتیجه بر نوری از جانب پروردگارش قرار دارد [همچون کسی است که سنگدل است]؟ پس وای بر کسانی‌که در اثر سنگدلی یاد خدا نمی‌کنند. اینان در گمراهی آشکاری هستند.

1- مؤمنان، برخوردار از شرح صدر و روح تسلیم و انقیاد در برابر حق

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ

«شَرَحَ» به معنای بسط و سعه است و شرح صدر به معنای بسط و گشادن سینه و قلب برای تحمل و پذیرش سخن حق است.

«اسلام»در دو معنا به کار می‌رود 1- تسلیم و انقیاد، 2- دین اسلام. در برداشت یاد شده معنای نخست اسلام در نظر است.

2- گرایش به دین اسلام، در گرو وجود سعۀ صدر و روح پذیرش حق در انسان است.

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ

3- اسلام، نامی که خداوند برای دین حضرت محمّد(ص) برگزیده است.

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ

4- شرح صدر، زمینه‌ساز تابش نور هدایت بر قلب انسان و استفاده از دلایل و برهان‌های الهی

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

«نُورٍ» در آیۀ شریفه، کنایه از هدایت، دلایل و براهین الهی است. تفریع «فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» بر «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ» ، گویای برداشت یاد شده است.

5- اسلام، دین متکی بر معرفت و برهان و دلیل

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

6- مؤمنان، برخوردار از معرفت و نور هدایت الهی

فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

7- شرح صدر و برخورداری از نور و برهان‌های الهی، از اوصاف صاحبان عقل و خردناب است.

لٰکِنِ الَّذِینَ اتَّقَوْا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَذِکْریٰ لِأُولِی الْأَلْبٰابِ .

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

ارتباط آیه با آیۀ قبل، بیانگر مطلب یاد شده است.

8- هدایت انسان‌های حق پذیر و دارای شرح صدر، مقتضای ربوبیت الهی است.

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

9- انقیاد و تسلیم، روح ادیان الهی و توحیدی

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ

10- وجود اختلاف اساسی انسان مؤمن حق‌پذیر و نرم دل با کافر حق ناپذیر و سنگدل، از نظر شخصیت و سرنوشت

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ

«مِنْ» در آیۀ شریفه، اسم موصول و مبتدا است و خبر آن - به قرینۀ جملۀ بعدی (فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ...) - جمله‌ای محذوف می‌باشد. تقدیر کلام چنین است: «ا فمن شرح الله صدره للإسلام ... کمن قسا قلبه». بنابراین آیۀ شریفه درصدد مقایسه میان شخصیت دو انسان مؤمن و کافر و سرنوشت آنان در آینده است.

11- بیدارگری از طریق مقایسه کردن میان نیکان و بدان‌و بیان سرنوشت آنان، از روش‌های تربیتی قرآن

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ

12- سنگدلان غافل از خدا، دچار سرنوشتی دردآور

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

واژۀ«ویل»برای تفجیع و تحسّر است و در جایی به‌کار می‌رود که حادثۀ دردآوری پیش آمده و یا در شرف وقوع باشد.

13- قساوت قلب و سنگدلی، مانع پذیرش حق و تابش نور الهی بر قلب‌ها

أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ ... فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

14- یاد خدا، نشانۀ شرح صدر و مبرّا بودن از قساوت قلب است.

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

در این آیه از ویژگی‌های سنگدلان، غفلت و دوری از یاد خدا برشمرده شده است. بنابراین می‌توان استفاده کرد آنان که یاد خدا می‌کنند چنین نیستند؛ بلکه همواره با شرح صدر و نرم‌دلی به سر می‌برند.

15- کافران اسلام‌گریز، دچار سنگدلی و قساوت قلب‌اند.

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ

16- کسانی که قلبشان دچار قساوت بوده و دلشان سخت می‌باشد، در گمراهی شدید و آشکاری به سر می‌برند.

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

آشکار بودن ضلالت سنگدلان (اولئک فی ضلال مبین)، می‌تواند به خاطر شدید بودن آن باشد؛ به گونه‌ای که برای همگان محرز و انکارناپذیر است.

17- قساوت قلب و خدا فراموشی، نشانۀ گمراهی عمیق و آشکار

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

18- «روی أنّ النبیّ(ص) قرأ «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» فقال إنّ النور إذا وقع فی القلب إنفسح له و انشرح، قالوا: یا رسول‌اللّه فهل لذٰلک علامة یعرف بها؟ قال: التجافی عن دارالغرور و الإنابة إلیٰ دار الخلود و الإستعداد للموت قبل نزول الموت؛ ⁽¹⁾

از رسول‌خدا(ص) روایت شده که آن حضرت آیۀ «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللّٰهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلاٰمِ فَهُوَ عَلیٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» را تلاوت کرد و آن گاه فرمود: هنگامی که نور وارد قلب می‌شود، قلب برای اسلام باز و گشاده می‌گردد. گفتند: ای رسول خدا! آیا علامتی برای آن هست که به وسیلۀ آن شناخته شود؟ فرمود: علامت آن پهلو تهی کردن از خانۀ غرور و بازگشت به خانۀ جاویدان و آماده شدن برای مرگ قبل از آمدن آن است».

کلیدواژه‌ها:

ابرار؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تربیت؛ تسلیم؛ حق؛ دین؛ ذکر؛ شرح صدر؛ ضلالت؛ عقل؛ غفلت؛ قساوت؛ قلب؛ قیاس؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نور؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 23]

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ اَلْحَدِیثِ کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اَللّٰهِ ذٰلِکَ هُدَی اَللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ (23)

23

خدا بهترین سخن را نازل کرده است؛ کتابی که آیاتش مشابه یکدیگر و مکرّر است. از [شیندن آیات] آن، پوست‌های بدن کسانی‌که از پروردگارشان بیم دارند می‌لرزد. سپس پوست و دلشان به یاد خدا آرام می‌شود. این هدایت خداست که هر که را بخواهد به وسیلۀ آن هدایت می‌کند. و هر که را خدا گمراه کند راهنمایی برای او نخواهد بود.

1- خداوند، بهترین سخن را برای مردم نازل فرموده است.

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ

2- قرآن، حاوی بهترین سخن دربارۀ دین و هدایت مردمان

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ

مقصود از «أَحْسَنَ الْحَدِیثِ» قرآن کریم است و چون موضوع کتاب‌های آسمانی، دین و هدایت مردمان می‌باشد، قهراً بهترین بودن قرآن در رابطه با موضوع خودش خواهد بود.

3- قرآن، بهترین کتاب آسمانی در مقایسه با دیگر کتاب‌های آسمانی

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ

بهترین بودن قرآن، ممکن است در مقایسه با دیگر کتاب‌های آسمانی باشد.

4- کتابت و تدوین آیات قرآن، پس از نزول

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ کِتٰاباً

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن یا بدان جهت بوده که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شد و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته در آید. هر دو احتمال گویای برداشت یاد شده است.

5- شباهت، هماهنگی و انسجام آیات و مطالب قرآن

کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً

«مُتَشٰابِهاً» صفت برای «کِتٰاباً» است و مقصود از«مشابهت» هماهنگی وانسجام آیات و مطالب قرآن است که هیچ‌گونه

اختلاف و تضاد و تناقض در آنها وجود ندارد.

6- تکرار مطالب و مسائل، از ویژگی‌های قرآن

کِتٰاباً مُتَشٰابِهاً مَثٰانِیَ

«مثنی»(جمع «مَثٰانِیَ» ) به معنای مکرر است و مقصود از آن تکرار شدن بسیاری از مسائل و مطالب قرآن (همچون داستان‌ها و...) به مناسبت‌های مختلف و به اقتضای نیازهایی بود که پیش می‌آمد.

7- تأثیر عمیق و لرزه انداز قرآن، بر خداترسان

کِتٰاباً ... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

8- اثرپذیری عمیق و لرزه‌انداز قرآن، نشانۀ وجود روح خداترسی در انسان

کِتٰاباً ... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

9- تأثیرگذاری عمیق و لرزه‌انداز دل‌های آماده، از ویژگی‌های کتاب آسمانی قرآن

کِتٰاباً ... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

جملۀ «تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ ...» صفت برای «کتاب»است.

10- تأثیر آرامش بخش و سرورآفرین قرآن، در خداترسان

ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

نرم شدن پوست‌ها و قلب‌ها (تلین جلودهم و قلوبهم)، کنایه از آرامش یافتن و سرور است. این مطلب در مقابل ترس و ناراحتی است که موجب لرزش پوست‌ها (اندام) و اضطراب دل‌ها می‌باشد.

11- تأثیرگذاری قرآن، در گرو وجود زمینه‌های لازم و دل آماده است.

تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

این‌که خداوند فرمود: قرآن، لرزه به اندام اهل‌خشیت می‌اندازد و در خداترسان اثر عمیق می‌گذارد، بیانگر این حقیقت است که قرآن در کسانی اثر می‌گذارد که زمینۀ آن را داشته باشند و دلشان آمادۀ پذیرش سخن حق باشد.

12- یاد خدا، آرام‌بخش جان‌ها و مایۀ سرور قلب‌هاست.

ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

13- پدید آوردن حالت «ترس و آرامش» و«بیم و امید»در انسان، از آثار توجه به قرآن است.

کِتٰاباً ... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلیٰ ذِکْرِ اللّٰهِ

لرزش یا آرامش اندام و قلب، از آثار توجه به قرآن کریم است و این دو نشانۀ وجود دو حالت خوف و رجا در انسان است.

14- قرآن، کتاب هدایت است.

کِتٰاباً ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ

15- هدایت‌پذیری از قرآن، در گرو مشیت و خواست خداوند است.

کِتٰاباً ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ

16- اهل‌خشیت، بهره‌مند از هدایت الهی

کِتٰاباً ... تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ... ذٰلِکَ هُدَی اللّٰهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ

از این‌که خداوند اهل خشیت را، کسانی معرفی کرد که تحت تأثیر قرآن قرار می‌گیرند، به دست می‌آید که یکی از مصادیق مورد نظر از «یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشٰاءُ» همین گروه می‌باشد.

17- گمراه شدۀ الهی، برای همیشه از هدایت محروم است.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

18- سنگدلان غافل از خدا، محروم از هدایت‌اند.

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

مقصود از «مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ ...» همان سنگدلان از خدا غافل هستند که در آیۀ قبل، از آنان سخن به میان آمده است (فویل للقاسیة قلوبهم من ذکر اللّه...).

19- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

اَلَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ امید؛ پوست؛ تاریخ قرآن؛ تکرار در قرآن؛ خوف؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ سخن؛ سرور؛ ضلالت؛ غفلت؛ قرآن؛ قساوت؛ قلب؛ کتابت قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محکم و متشابه؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 24]

أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ اَلْعَذٰابِ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ (24)

24

پس آیا کسی که روز قیامت صورت خود را در برابر آن عذاب سخت سپر می‌کند [همچون کسی است که از عذاب در امان است]؟ و به ستمکاران گفته می‌شود:

بچشید آنچه را که به دست می‌آورید.

1- اوج ناتوانی کافران و مشرکان دوزخی، در دفاع از خود در برابر عذاب الهی

أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

«إتقاء»(مصدر «یَتَّقِی» ) به معنای سپر گرفتن جهت حفظ و دفاع از خود در برابر گزند است. دفاع از خود در برابر عذاب الهی به وسیلۀ صورت - در حالی که اصولاً انسان‌ها برای دفاع از خود از دست و پا استفاده می‌کنند تا گزندی به صورتشان نرسد - بیانگر اوج ناتوانی دوزخیان از

دفع عذاب از خویش است.

2- تلاش مذبوحانه و بی‌ثمر کافران و مشرکان دوزخی، در جهت دفع عذاب الهی از خود

أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

3- وجود اختلاف اساسی میان دو انسان مؤمن خداترس و کافر خداگریز، از نظر شخصیت و سرنوشت

فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللّٰهِ ... أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

«من»در آیۀ شریفه، اسم‌موصول بوده و مبتدا و خبر آن، جمله‌ای محذوف است و تقدیر کلام چنین می‌باشد: «أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ ... کمن آمن».

بنابراین آیۀ شریفه درصدد مقایسه میان شخصیت دو انسان مؤمن و کافر وسرنوشت آنان در آینده است.

4- بیدارگری از راه مقایسه کردن میان نیکان و بدان و بیان سرنوشت آنان، از روش‌های تربیتی قرآن

أَ فَمَنْ یَتَّقِی بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

5- ستمگران، گرفتار عذاب سخت و گریزناپذیر در قیامت

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

6- عذاب سخت و گریزناپذیر ستمگران، نتیجۀ رفتار و کردار خود آنان است.

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

خداوند متعال در این جا چشیدن عذاب را به خود رفتار و کردار نسبت داده است. این مطلب گویای این‌حقیقت است که عذاب، نتیجه و حاصل خود رفتار آدمی است.

7- کفر و شرک، ظلم است.

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

مقصود از «ظالمان»، کافران و مشرکان است. توصیف آنان با صفت ظلم، بیانگر این حقیقت است که کفر و شرک ظلم است و همین ظلم، موجب دوزخی شدن آنان می‌گردد.

8- ظلم، موجب عذاب سخت الهی

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

9- ظالمان، مورد سرزنش و تحقیر در قیامت

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

تعبیر «بچشید...» برای سرزنش و تحقیر می‌باشد.

10- سرنوشت اخروی هر انسان، به دست خود او رقم می‌خورد.

وَ قِیلَ لِلظّٰالِمِینَ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

11- نظام جزا و کیفر الهی، عادلانه است.

ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ

خداوند، عذاب قیامت را برابر و نتیجۀ دستاوردهای خود انسان دانسته است. این بیان گویای این حقیقت است که عذاب قیامت - هر چند سخت است - ولی چون نتیجۀ رفتار و کردار خود انسان است، عادلانه و به دور از ظلم و اجحاف می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابرار؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تربیت؛ جهنم؛ سپر؛ شرک؛ ظلم؛ عجز؛ عدل؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ ملامت

[سوره الزمر (39): آیه 25]

کَذَّبَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ اَلْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ (25)

25

کسانی‌که پیش از اینان بودند [نیز پیامبران را] تکذیب کردند، پس عذاب از آن‌جایی که خبر نداشتند به سراغشان آمد.

1- تکذیب پیامبر(ص) توسط مشرکان صدراسلام

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ

2- تکذیب پیامبران، دارای پیشینۀ طولانی در تاریخ

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

3- تکذیب‌کنندگان پیامبران، از میان اقوام گذشته، به عذاب الهی گرفتار شدند.

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ

4- عذاب تکذیب‌کنندگان انبیای الهی، غافلگیرانه بود.

فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ

5- تهدید تکذیب‌کنندگان پیامبر(ص) به عذاب غافلگیر کننده، از سوی خداوند

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ

آیۀ شریفه، در مقام تهدید تکذیب کنندگان پیامبر(ص) و هشدار آنان به عذاب است.

6- سرنوشت شوم و هلاکت‌بار تکذیب کنندگان پیامبران در گذشته، عبرت‌آموز برای دیگران

کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَیْثُ لاٰ یَشْعُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ دشمنی؛ دین؛ عبرت؛ عذاب

[سوره الزمر (39): آیه 26]

فَأَذٰاقَهُمُ اَللّٰهُ اَلْخِزْیَ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ اَلْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ (26)

26

پس خدا رسوایی را در زندگی دنیا به آنان چشانید، و عذاب آخرت قطعاً بزرگ‌تر است. اگر می‌دانستند [طغیان نمی‌کردند].

1- عذاب دنیایی تکذیب‌کنندگان پیامبران الهی در تاریخ، عذابی ذلت‌بار و خوارکننده بود.

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

2- تکذیب پیامبران الهی، زمینه‌ساز عذاب ذلت‌بار و سرافکنده کننده در دنیا از سوی خداوند

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

3- ذلت و سرافکندگی در زندگی دنیایی، از انواع عذاب‌های الهی در دنیا

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

4- ذلت و سرافکندگی در دنیا، عذابی بزرگ برای انسان

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ

از بزرگ‌تر شمرده شدن عذاب اخروی، به دست می‌آید که عذاب ذلت‌بار دنیایی، خود عذابی بزرگ است.

5- عذاب تکذیب‌کنندگان پیامبران در آخرت، بسی بزرگ‌تر و شدیدتر از عذاب ذلت‌بار آنان در دنیااست.

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ

بزرگ‌تر بودن عذاب اخروی، می‌تواند اشاره به شدیدتر بودن آن در مقایسه با عذاب‌های دنیایی باشد.

6- تکذیب رسالت پیامبر(ص) از سوی کافران، برخاسته از ناآگاهی و غفلت آنان، از سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان بود.

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

مفعول «یَعْلَمُونَ» - به قرینۀ جملات گذشته - ابتلای مکذبان به عذاب الهی است و جواب شرط «لَوْ کٰانُوا ...» محذوف بوده و تقدیر آن چنین است: «لو کانوا یعلمون ما کذبوا رسلهم فی الدنیا؛ اگر آنان می‌دانستند که چه بر سر تکذیب‌گران پیشین آمده است، رسولان را تکذیب نمی‌کردند».

7- آگاهی و توجه به سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان انبیای الهی، بازدارندۀ

انسان از تکذیب و زمینه‌ساز رویکرد به دین

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ ... أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

8- نتیجه و پیامد اصلی عقاید باطل و رفتار زشت انسان، در قیامت ظهور و بروز پیدا خواهد کرد.

وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

«عذاب»نتیجۀ طبیعی عقاید باطل و کردار ناپسند انسان است.

بر این اساس بزرگ‌تر بودن عذاب اخروی در مقایسه با عذاب دنیایی، بیانگر این حقیقت است که نتیجه اصلی عقاید و رفتار زشت، تنها در آخرت ظاهر خواهد شد و آنچه در دنیا مشاهده می‌شود تنها ظهور بخشی از آن است.

9- دلداری خداوند به پیامبر، در برابر تکذیب کافران و مشرکان

فَأَذٰاقَهُمُ اللّٰهُ الْخِزْیَ ... وَ لَعَذٰابُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ باطل؛ تکذیب؛ جهل؛ حیات؛ دلداری؛ ذکر؛ ذلت؛ شرک؛ عذاب؛ عمل؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 27]

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا اَلْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ (27)

27

و بی‌تردید، ما در این قرآن برای مردم هرگونه مَثَلی زدیم، باشد که آنان متذکّر شوند.

1- قرآن، حاوی انواع مثل‌هاست.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

2- مثل‌های قرآن، بهترین و سودمندترین مثل‌هاست.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

تنکیر «مَثَلٍ» دلالت بر تعظیم و شرافت دارد؛ یعنی، مثل‌های قرآن بهترین وسودمندترین مثل‌ها است.

3- قرآن، کتابی است برای عموم مردم؛ نه ویژۀ گروهی خاص.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

برداشت یاد شده از آمدن واژۀ «لِلنّٰاسِ» استفاده می‌شود.

4- گوناگونی مثل‌های قرآن، متناسب با فهم توده‌ها و قابل استفاده و سودمند برای طبقات مختلف فکری است.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ

برداشت یاد شده با توجه به آمدن سه واژه در آیۀ شریفه است:

1- لام در «لِلنّٰاسِ» که برای انتفاع است؛ 2- «الناس»که بر عموم مردم دلالت دارد؛ 3- تعبیر «کُلِّ مَثَلٍ» که بر تنوع مثل‌ها اشاره دارد.

5- متذکر شدن و بیدار گشتن مردم، هدف و فلسفۀ آمدن مثل‌ها در قرآن است.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

6- استفاده از انواع مثل‌ها، از روش‌های تربیتی و هدایتی قرآن

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

7- انسان، بدون وحی، گرفتار انواع غفلت‌ها و بی‌خبری‌هاست.

وَ لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

تذکر و بیدارباش در جایی به‌کار می‌رود که در مقابل آن، غفلت و بی‌خبری وجود داشته باشد.

8- تأثیرپذیری از قرآن و متذکر شدن و بیدار گشتن در سایۀ تعالیم آن، در گرو وجود زمینه‌های لازم و شایستگی‌های بایسته است.

لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

برداشت یاد شده از به کار رفتن واژۀ «لعل»(شاید و به امید آن‌که...) در آیۀ شریفه به‌دست می‌آید. زیرا این واژه در مواردی به کار می‌رود که هدف و نتیجۀ مورد نظر در حد احتمال حاصل می‌شود و حصول کامل آن به شرایط و زمینه‌های دیگری بستگی دارد.

9- در اقدام‌ها و تلاش‌های فرهنگی و دینی، صرف احتمال تأثیر کافی است.

لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ انسان؛ تبلیغ؛ تربیت؛ تشبیهات؛ شعور؛ غفلت؛ قرآن؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 28]

قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ (28)

28

قرآنی عربی و بدون هیچ‌گونه کژی، باشد که تقواپیشه کنند.

1- قرآن، نام کتاب نازل شده بر پیامبر اسلام(ص)

قُرْآناً

2- قرآن، در قالب زبان عربی نازل شد.

قُرْآناً عَرَبِیًّا

3- آموزه‌های قرآن، گویا، رسا و قابل فهم برای همۀ انسان‌ها است.

قُرْآناً عَرَبِیًّا

«عربی»به معنای سخن فصیح و روشن نیز آمده است.

4- قرآن، بهترین، گویاترین و شفاف‌ترین سخن برای پنددهی و درس آموزی

اَللّٰهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِیثِ ... لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . قُرْآناً عَرَبِیًّا

5- مبرّا بودن قرآن از هرگونه انحراف، کجی، اختلاف و تضاد

قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ

«عِوَجٍ» به معنای کجی و انحراف است. تنکیر «عِوَجٍ» و بودنش در سیاق نفی، هرگونه کجی و انحراف در معانی و پیام‌های قرآن و یا اختلاف و تضاد در آنها را نفی می‌کند.

6- نقش تعیین کنندۀ فصاحت و بلاغت و شفافیت بیان، در هدایت و تربیت

قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ

7- پدید آمدن روحیۀ تقواپیشگی در انسان‌ها، از اهداف نزول قرآن

قُرْآناً ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

8- تأثیرپذیری از قرآن و برخوردار شدن از روحیۀ تقواپیشگی در سایۀ تعلیم آن، در گرو وجود زمینه‌های لازم و شایستگی‌های بایسته است.

قُرْآناً ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

تعبیر «لعل»می‌رساند که تأثیرپذیری قطعی از قرآن منوط به داشتن زمینه‌هایی است که تا آنها نباشد، برخوردار شدن از روحیۀ تقوا در سایۀ تعالیم قرآن تنها یک احتمال است.

9- بیداری و پندپذیری، زمینه‌ساز تقواپیشگی است.

لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

برداشت یاد شده از تقدم ذکری تذکر بر تقواپیشگی به دست می‌آید.

10- بیداری، پندپذیری و دستیابی به تقواپیشگی، برای تمامی انسان‌ها - از همۀ طیف‌های فکری و اجتماعی - میسر و ممکن است.

لَقَدْ ضَرَبْنٰا لِلنّٰاسِ فِی هٰذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ ... لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ انسان؛ بلاغت قرآن؛ تربیت؛ تقوا؛ تنزیه؛ زبان عربی؛ سخن؛ شعور؛ عبرت؛ فصاحت قرآن؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 29]

ضَرَبَ اَللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (29)

29

خدا مَثَلی زده است: مردی که چند مالک ناسازگار در مالکیّت او شریک باشند [و دستورات متضاد به او بدهند] و مردی که اختصاص به یک نفر داشته باشد [و فقط از او دستور بگیرد]، آیا این دو در مثل یکسانند؟ ستایش از آنِ خداست، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

1- مثل زدن خداوند به فردی که تحت بردگی چند مالک ناسازگار و سخت‌گیر باشد و فردی که تنها مملوک یک مالک باشد و تنها از او دستور گیرد.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ

«مُتَشٰاکِسُونَ» به معنای «مختلفون عسرون»(اختلاف‌کنندگان سخت‌گیر) است (قاموس‌المحیط). و «سلم» (مصدر «سلم له») نیز به معنای خالص شدن است و از آن‌جایی که صفت قرار گرفته بر مبالغه دلالت می‌کند.

2- مشرکان، چونان بردگانی‌اند که چند مالک ناسازگار و سخت‌گیر بر سر آنان به نزاع برخاسته و به آنها فرمان‌های متضاد می‌دهند.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ

از آنجایی که آیۀ شریفه در ردیف آیات مربوط به شرک‌پیشگان و یکتاپرستان قرار دارد، مقصود از آن تشریح وضعیت این دو دسته می‌باشد.

3- مؤمنان و موحدان، همچون بردگانی‌اند که تنها یک مالک داشته و فقط از او فرمان می‌برند.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ

4- تحیر و درماندگی مشرکان و آرامش و رضایت‌مندی موحدان در زندگی

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ

تشبیه شدن مشرکِ دارای چند معبود، به برده‌ای که چند مالک ناسازگار و سخت‌گیر دارد؛ گویای این حقیت است که همان‌طوری که چنین برده‌ای چشم به‌راه فرمان‌های مختلف و متضاد مالکان خود است و متحیر است که چگونه رضایت آنان را جلب کند و در صورت متضاد بودن فرمان‌ها، کدام‌یک

از آنها را به اجرا در آورد، مشرکان نیز در زندگی دچار چنین سردرگمی و تحیر و تزلزل معرفتی هستند.

5- شباهت خدایان ادعایی شرک‌پیشگان، به شریکان ناسازگار و سخت‌گیر

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ

6- شرکت، زمینه‌ساز ناسازگاری و اختلاف

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ

7- تسلیم بودن و اخلاص داشتن در برابر پروردگار، امری مهم و بایسته است.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً ... وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ

از تشبیه شدن وضعیت یکتاپرستان به برده‌ای که تنها مملوک یک شخص است، می‌توان برداشت یاد شده را استفاده کرد.

8- وجود چند معبود در جهان - بر فرض امکان آن - موجب نزاع میان آنان و صدور فرمانهای متضاد می‌شود.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ

پیام آیۀ شریفه مانند پیام دو آیه زیر است، با این تفاوت که آیۀ مورد بحث مثالی است قابل‌فهم برای عموم مردم و در محدودۀ زندگی بشری؛ ولی این دو آیه، مسأله را در مقیاس کل جهان مورد بحث قرار می‌دهد: 1- «لَوْ کٰانَ فِیهِمٰا آلِهَةٌ إِلاَّ اللّٰهُ لَفَسَدَتٰا ...»، (سورۀ انبیا(21) آیۀ 22). 2- «لَذَهَبَ کُلُّ إِلٰهٍ بِمٰا خَلَقَ وَ لَعَلاٰ بَعْضُهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ ...»، (سورۀ مؤمنون(23) آیۀ 91).

9- تعدد خدا، موجب متلاشی شدن و مختل گشتن نظام زندگی بشر خواهد شد.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکٰاءُ مُتَشٰاکِسُونَ

10- وجود اختلاف‌های اساسی، میان دو انسان مؤمن و کافر از نظر سرنوشت

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً

11- برابر نبودن زندگی و سرنوشت مشرکان با مؤمنان، امری روشن در عقل و فطرت آدمی

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... وَ رَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً

از آمدن «هَلْ» استفهامیه - که برای طلب تصدیق وضع شده و بیشتر در مواردی به کار می‌رود که مورد تصدیق مخاطب قرار دارد - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

12- بیدارگری از راه مقایسه میان نیکان و بدان و بیان سرنوشت آنان، از روش‌های هدایتی و تربیتی قرآن

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً

13- همۀ ستایش‌ها از آن خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«کل‌حمد للّه».

14- خداوند، سرچشمه و منشأ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌هاست.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد، در برابر زیبایی‌ها و کمال‌ها است و به مقتضای جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» ، هرستایشی از آن خداوند است. بنابراین هر کمال و زیبایی از او نشأت گرفته است.

15- تنها خداوند شایسته و بایستۀ ستایش است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

محتمل است «لام»در «لِلّٰهِ» برای اختصاص باشد.

16- ناآگاهی بیشتر مردم، از شایستگی انحصاری حمد و ستایش برای خداوند

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این اساس است که متعلق جهل، مسألۀ حمد و اختصاص آن به خدا باشد؛ یعنی،«بل أکثرهم لا یعلمون أنّ الحمد للّه».

17- ناآگاهی بیشتر مردم از شایستگی انحصاری خداوند به عبادت و پرستش و ضرر و زیان شرک

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که متعلق جهل، مسألۀ برابر نبودن دو مثل مربوط به مؤمن و مشرک و سرنوشت ایمان و شرک باشد؛ یعنی،«بل أکثرهم لا یعلمون أنهما لا یستویان»

18- تنها در سایۀ علم و آگاهی، می‌توان به عمق مثل‌های قرآن پی‌برد و از آن درس آموخت.

ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلاً رَجُلاً ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

19- گرایش مشرکان صدراسلام به شرک، برخاسته از جهل و ناآگاهی اکثریت آنان بود.

بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

20- شرک و کفر، مولود جهل و ناآگاهی است.

بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ ابرار؛ اختلاف؛ اخلاص؛ اسلام؛ اکثریت؛ اللّه؛ ایمان؛ باطل؛ تربیت؛ تشبیهات؛ توحید؛ جهل؛ حمد؛ حیات؛ زیبایی؛ شرک؛ شرکت؛ ضرر؛ عبرت؛ قرآن؛ کفر؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 30]

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ (30)

30

بی‌تردید، تو می‌میری و آنان نیز می‌میرند.

1- مرگ، قانونی عام و استثناناپذیر در میان انسان‌ها؛ حتی پیامبران الهی

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ

2- پیامبران، از نظر خصوصیات و ویژگی‌های انسانی همانند دیگر انسان‌ها هستند.

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ

یادآوری این که پیامبر(ص) نیز می‌میرد، می‌تواند به خاطر این باشد که برخی از مردم، عقیده داشتند که پیامبر(ص) نباید بمیرد و باید حیات جاودانه و یا عمر طولانی داشته باشد.

بر این اساس آیۀ شریفه، پیام‌آور این حقیقت کلی و عام است که همۀ انسان‌ها - حتی پیامبران - از نظر خصوصیات انسانی مانند روبه‌رو شدن با مرگ یکسان‌اند.

3- غفلت شدید کافران و مشرکان، از مرگ و حیات پس از آن (قیامت)

إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ

ضمیر «إِنَّهُمْ» به مشرکان و کافران باز می‌گردد. طرح مسألۀ مرگ آنان - که با تأکید همراه است (إنّک و إنّهم)- و غیر قابل انکاربودن این حقیقت، می‌تواند گویای غفلت شدید مشرکان و کافران از مسألۀ مرگ باشد؛ چنان‌که گویی آنان منکر حقیقت یاد شده‌اند.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ شرک؛ غفلت؛ قیامت؛ کفر؛ مرگ

[سوره الزمر (39): آیه 31]

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ (31)

31

سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان به بحث و جدال خواهید پرداخت.

1- برپا شدن قیامت پس از مرگ انسان و استمرار یافتن حیات وی در عالم آخرت

إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ . ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ

2- پیامبر(ص) با مشرکان و کافران به پیشگاه خداوند در قیامت، به جدال و نزاع و دفاع از مواضع خویش خواهند پرداخت.

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

«اختصام»(مصدر «تَخْتَصِمُونَ» ) به معنای جدال و نزاع دو فرد یا دو گروه است که هر یک می‌کوشد، سخن دیگری را ابطال کند. گفتنی است در این‌که مقصود از دو گروه متخاصم کیانند،

چند احتمال وجود دارد که از جملۀ آنهاست: 1- مجادلۀ پیامبر(ص) با کافران و مشرکان؛ 2- مجادلۀ دو گروه حق و باطل از هر ملت و امتی.

3- نزاع و مجادلۀ دو گروه حق و باطل و مؤمن و کافر، به پیشگاه پروردگار در قیامت

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

4- همۀ انسان‌ها در قیامت، به پیشگاه خداوند احضار خواهند شد.

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ

5- خداوند، بر جریان نزاع و مجادلۀ مردمان در قیامت، ناظر بوده و میان آنان به داوری خواهد پرداخت.

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

تعبیر «عِنْدَ رَبِّکُمْ» می‌تواند گویای این حقیقت باشد که خداوند، بر جریان نزاع مردم ناظر است و او تصمیم نهایی را خواهدگرفت و میان آنان داوری خواهد کرد.

6- داوری خداوند در روز رستاخیز میان مردم، مقتضای ربوبیت اوست.

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

7- قیامت، روز بازخواست و محاکمۀ انسان‌ها و داوری میان آنان است.

ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

8- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر مخالفت‌های مشرکان و کافران

إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ . ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

یادآوری مردن کافران و مشرکان و احضار شدن آنان به پیشگاه خداوند و نزاع و مجادلۀ پیامبر(ص) با آنان، در واقع نوعی دلداری به پیامبر(ص) از جانب خداوند است.

9- «رب»از اسما و صفات خداوند

عِنْدَ رَبِّکُمْ تَخْتَصِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اختلاف؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جدل؛ حیات؛ خلافت الهی؛ دلداری؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ عذاب؛ قضا؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 32]

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اَللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ (32)

32

پس کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغ بست و این سخن راست (قرآن) را وقتی برای او آمد تکذیب کرد؟ آیا برای کافران جایگاهی در جهنّم نیست؟

1- دروغ بستن به خدا و تکذیب قرآن و دین حق، بزرگ‌ترین نوع ظلم است.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ

مقصود از «صدق»قرآن و دین حق می‌باشد.

2- دروغ بستن به خدا و تکذیب قرآن و دین حق، از خصوصیات کافران است.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ

مخاطبان آیۀ شریفه - به قرینۀ ذیل آیه (مثوًی للکافرین) - کافران می‌باشند.

3- دروغ پنداشتن و رد کردن سخن حق (قرآن)، بدون تأمل و اندیشه و در آغاز دریافت آن، بزرگ‌ترین ظلم است.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ

«إِذْ» برای ظرف زمان ماضی است و گویای آن است که انکار و تکذیب قرآن، مقارن و همزمان با آمدن این کتاب بود و هیچ فاصله‌ای میان دریافت قرآن و تکذیب آن وجود نداشت. این حقیقت می‌رساند که تکذیب کافران، بدون تأمل و تفکر و با شتاب بود.

4- شرک، افترا و دروغ بستن به خداوند، بزرگ‌ترین ظلم به شمار می‌رود.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ

یکی از مصادیق مورد نظر دروغ بستن به خدا - با توجه به این‌که آیۀ شریفه در ردیف آیات مربوط به مشرکان قرار دارد و نیز این سوره از سوره‌های مکی است و مردم مکه بیشتر مشرک بودند - شریک قائل شدن برای خداوند یکتا است.

5- قرآن، سخنی سراسر راست و مطابق با واقع و حق و حقیقت

وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ

«صدق»به معنای امر مطابق با واقع و حق است و آمدن آن به صورت مصدر، برای افادۀ مبالغه می‌باشد؛ یعنی، قرآن و دینی که عین حق و نفس صدق است.

6- لزوم تأمل و تفکر در سخنان، به هنگام شنیدن آن و اجتناب از داوری شتابزده دربارۀ آن

وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ

7- دریافت سخن حق و تکلیف‌آور، شرط تکلیف و وظیفه‌مندی

وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جٰاءَهُ

8- ظلم، دارای مراتب گوناگون است.

فَمَنْ أَظْلَمُ

9- جهنم، جایگاه همیشگی کافران

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

«مَثْویً» اسم مکان از مادۀ «ثواء» - (اقامت توأم با استمرار) است؛ یعنی، جایگاه همیشگی و دائمی.

10- جهنم، جایگاه‌همیشگی ستمکارترین انسان‌هاست.

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ ... أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

«ال» در «الکافرین»برای جنس و مفید استغراق است که شامل همۀ افراد کافران می‌شود.

11- جهنم، جایگاه همیشگی و مجازات افترازنندگان بر خدا و تکذیب‌کنندگان قرآن و دین حق

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللّٰهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ ... أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

مصداق بارز و اصلی کفرپیشگان، همان افرادی هستند که در صدر آیه از آنان به ستمکارترین انسان‌ها یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ تفکر؛ تکذیب؛ تکلیف؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ دین؛ راستگویی؛ سخن؛ شرک؛ ظلم؛ عجله؛قرآن؛ قضا؛ کفر

[سوره الزمر (39): آیه 33]

وَ اَلَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُتَّقُونَ (33)

33

و آن‌کس که این [سخن] راست را آورده و کسانی که آن‌را تصدیق کرده‌اند، اینان همان تقوا پیشگان‌اند.

1- پیامبراسلام(ص)، آورندۀ کتاب آسمانی قرآن و دین الهی و تصدیق‌کننده و مؤمن به آن بود.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ

فعل «صَدَّقَ» عطف بر «جٰاءَ» و به تقدیر «و الذی صدق به» است. در این‌که مراد از «الَّذِی» در دو جملۀ «جٰاءَ بِالصِّدْقِ» و «الذی صدق به» کیست، چند احتمال وجود دارد برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که مقصود، یک شخص و آن پیامبراسلام(ص) است. 2- مراد پیامبران الهی می‌باشد و «الَّذِی» - هرچند به صیغۀ مفرد است - ولی به قرینۀ این‌که با صیغۀ جمع (أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ) بدان اشاره شده، از آن جنس مراد است. 3- مقصود از (وَ صَدَّقَ بِهِ) که به تقدیر «و الذی صدق

به» می‌باشد بر مبنای احتمال نخست، پیروان پیامبر اسلام(ص) و بر مبنای احتمال دوم، پیروان پیامبران الهی است. گفتنی است برداشت یادشده مبتنی بر احتمال اول است.

2- پیامبراسلام(ص) مظهر تقواپیشگی

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

3- پیامبران، آورندگان دین الهی و تصدیق‌کننده و مؤمن به آن

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ

برداشت یاد شده مبتنی بر این احتمال است که مقصود از «الَّذِی» در هر دو جمله «الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ» و«الذی صَدَّقَ بِهِ» ، پیامبران الهی باشد و «الَّذِی» - هر چند مفرد است - ولی به قرینۀ این که با صیغۀ جمع به آن اشاره شده (اولئک هم المتقون) مراد از آن، جنس است.

4- پیامبران الهی، مظهر تقواپیشگی

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

5- تنها پیروان انبیای الهی و ادیان توحیدی، از تقواپیشگان‌اند.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

در برداشت یاد شده، مراد از «الذی صدق به»پیروان انبیا، گرفته شده است، گفتنی است که ضمیر فصل «هُمُ» مفید قصر و موجب اختصاص صفت تقوا به «الَّذِی جٰاءَ ...» است.

6- تقواپیشگان، دارای قرب و منزلت ویژه در پیشگاه خداوند

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

آوردن «أُولٰئِکَ» - با آن که وجود ضمیر (هم) کافی بود - برای بیان عظمت و بلندمرتبگی تقواپیشگان می‌باشد.

7- پیروان پیامبر اکرم(ص) دارای منزلت ویژه در پیشگاه الهی

وَ صَدَّقَ بِهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

مسلماً مصداق بارز و مورد نظر از«الذی صدق به»پیروان قرآن و پیامبر اکرم(ص) می‌باشد.

8- قرآن و ادیان الهی، سراسر راست و مطابق با واقع و حق و حقیقت

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ

9- ایمان به هدف و پایبندی به آرمان‌های خویش، از خصوصیات پیامبران است.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ

10- ایمان به هدف و پایبندی به آرمان‌ها، از شرایط رهبران جامعۀ ایمانی و اسلامی است.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ ایمان؛ پیروی؛ تقرب؛ تقوا؛ توحید؛ دین؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 34]

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ جَزٰاءُ اَلْمُحْسِنِینَ (34)

34

هرچه بخواهند، نزد پروردگارشان برایشان فراهم است. این است جزای نیکوکاران.

1- تمامی خواسته‌های تقواپیشگان، در پیشگاه الهی برآورده می‌شود.

هُمُ الْمُتَّقُونَ . لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

2- برآورده شدن تمامی خواسته‌های تقواپیشگان، وعدۀ خداوند به آنان

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

کلمۀ «عِنْدَ» برای التزام و وعده به‌کار می‌رود؛ مثل «لک عندی ...» (برای تو پیش من چنین و چنان است).

3- تمامی خواسته‌های تقواپیشگان به صرف اراده کردن و بدون اظهار کردن آنها، از پیش آماده شده است.

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

«مشیت» به معنای خواستن و اراده کردن است و خداوند در وعدۀ خود به بهشتیان، تنها به همین مشیت و اراده کردن آنان اکتفا کرده و فرموده است که هر آنچه آنان بخواهند و اراده کنند، بدون هیچ اظهاری به آنان اعطا خواهد کرد.

4- تمامی خواسته‌های پیامبران و پیروان آنان در قیامت، از پیش آماده شده و به آنان داده خواهد شد.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ... لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

5- تأمین تمامی خواسته‌های تقواپیشگان در آخرت، مقتضای ربوبیت خداوند است.

هُمُ الْمُتَّقُونَ . لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

6- برآورده شدن تمامی خواسته‌های احسان کنندگان در قیامت، به صرف اراده کردن آنان

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

«احسان»هم شامل نیکی به خود می‌باشد - که در این صورت مقصود نیک‌کرداری است - و هم شامل نیکی به دیگران می‌شود (لسان‌العرب). این واژه در آیۀ شریفه، ممکن است در هر دو معنابه کار رفته باشد.

7- پاداش احسان کنندگان در قیامت، پاداشی بزرگ و با عظمت است.

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

به کارگیری «ذٰلِکَ» که برای اشاره به شیء بعید وضع شده می‌تواند برای بیان عظمت و ارزش والای پاداش الهی به احسان‌کنندگان باشد.

8- تقواپیشگان، مصداق بارز محسنان هستند.

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ ... ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

به کار رفتن تعبیر «محسنین»دربارۀ «متقین»بیانگر برداشت یاد شده است.

9- پیامبران و پیروانشان، از محسنان‌اند.

وَ الَّذِی جٰاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ ... ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

10- احسان، نشانۀ اصلی تقوا و صفت برجستۀ تقواپیشگان است.

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ... ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

توصیف تقواپیشگان به صفت احسان، با این که آنان دارای صفات پسندیده دیگری نیز هستند می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

11- تقوا و احسان، موجب دستیابی انسان به تمامی خواسته‌های خود در قیامت

أُولٰئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ . لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

12- قیامت، تنها عرصۀ شایسته برای برآورده شدن تمامی خواسته‌های بشر

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ

«عِنْدَ رَبِّهِمْ» به منزلۀ قید برای «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ» است. این قید می‌رساند که برآورده شدن خواسته‌های بشر در قیامت و در پیشگاه خداوند میسر است نه در دنیا.

13- بهشت و تأمین تمامی خواسته‌ها، پاداش استحقاقی و حق محسنان است.

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ

تعبیر «جَزٰاءُ» می‌رساند که محسنان در برابر احسان‌های خود، حقی بر خدا پیدامی‌کنند؛ هر چند این حق را خود او مقرر فرموده است.

14- «رب»از اسما و صفات خداوند

عِنْدَ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اراده؛ اللّه؛ انبیاء؛ بهشت؛ پاداش؛ پیروی؛ تقوا؛ رب/اسما و صفات؛ قیامت؛ وعده

[سوره الزمر (39): آیه 35]

لِیُکَفِّرَ اَللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ اَلَّذِی عَمِلُوا وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ اَلَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ (35)

35

تا خدا بدترین عملی را که کرده‌اند از آنان بزداید و اجرشان را طبق بهترین عملی که می‌کرده‌اند به آنان بدهد.

1- خداوند، بدترین عمل محسنان را، به پاس احسان آنان، نادیده گرفته و

می‌پوشاند.

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا

«تکفیر»(مصدر «لِیُکَفِّرَ» ) به معنای ستر و پوشاندن است و مقصود از آن چشم‌پوشی از گناه و زدودن آن از پروندۀ اعمال انسان می‌شود.

2- احسان، موجب محو و زدایش بزرگ‌ترین گناهان از پروندۀ اعمال انسان می‌شود.

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا

3- نادیده گرفته شدن بزرگ‌ترین گناهان، از انگیزه‌های احسان کردن محسنان است.

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ . لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا

برداشت یاد شده بر این فرض استوار است که لام در «لِیُکَفِّرَ» متعلق به«محسنین»باشد. گو این‌که گفته می‌شود: «الذین أحسنوا للتکفیر؛ کسانی که احسان کردند برای چشم پوشیده شدن از گناهانشان».

4- برآورده شدن تمامی خواسته‌های محسنان از سوی خداوند، به خاطر نادیده گرفتن بدترین اعمال احتمالی گذشتۀ آنان است.

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا

لام «لِیُکَفِّرَ» ، می‌تواند برای تعلیل و متعلق به فعل محذوفی باشد که جملۀ «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ ...» بر آن دلالت می‌کند؛ بر این‌اساس تقدیر چنین می‌شود: «وعدهم الله ذلک و یسر لهم لیکفر...».

5- زشتی اعمال و کردار آدمی، دارای مراتب گوناگون است.

لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا

6- خداوند به محسنان - به پاس احسان آنان - مطابق با بهترین عملشان، پاداش خواهد داد.

وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

7- احسان، موجب بهره‌مندی از پاداش بهترین عمل‌ها

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ ... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

8- برخوردار شدن از پاداش بهترین عمل‌ها، انگیزۀ محسنان از احسانشان

ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِینَ ... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

9- برآورده شدن تمامی خواسته‌های محسنان از سوی خداوند، به خاطر اعطای پاداش بهترین عمل‌ها به آنان

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

10- فراهم شدن تمامی خواسته‌های محسنان در قیامت، پاداشی است بر مبنای بهترین عمل آنان.

لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ... وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

جملۀ «یَجْزِیَهُمْ ...» می‌تواند توضیح و بیان برای جملۀ «لَهُمْ مٰا یَشٰاؤُنَ ...» باشد؛ یعنی، برآورده شدن خواسته‌های محسنان در قیامت، همان پاداش مطابق با بهترین عمل‌هاست که خداوند برای آنان مقرر داشته است.

11- جلوۀ فضل و لطف الهی در پاداش دادن به محسنان

لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

ملاک قرار گرفتن پاداش بهترین اعمال در وقت جزا و پاداش، و بدترین اعمال در وقت عفو و چشم‌پوشی، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

12- هر عمل‌نیکی،دارای مراتب مختلف در نیکی و پاداش‌های متناسب با آن است.

وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

این‌که خداوند به محسنان مطابق بهترین نوع عملشان پاداش می‌دهد، نشانگر آن است که هر عمل نیکی، دارای انواع و مراتب گوناگون است که خداوند در مقام‌جزا، بهترین نوع آن را ملاک قرار داده و در مقابل آن، پاداش عطا می‌کند.

13- گذشت و چشم‌پوشی خداوند از گناهان بزرگ، بسی با اهمیت‌تر از پاداش‌های بزرگ اوست.

لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی عَمِلُوا وَ یَجْزِیَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

از تقدم ذکری «لِیُکَفِّرَ اللّٰهُ ...» بر «یَجْزِیَهُمْ ...» می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اللّه؛ پاداش؛ تکفیر؛ عفو؛ عمل؛ گناه

[سوره الزمر (39): آیه 36]

أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ وَ مَنْ یُضْلِلِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ (36)

36

آیا خدا برای بنده‌اش کافی نیست؟ و تو را [ای پیامبر] از آنها که غیر اویند می‌ترسانند. و هر که را خدا گمراه کند، برای او هیچ راهنمایی نخواهد بود.

1- خداوند، کفایت‌کنندۀ امور بندگان و بی‌نیازکنندۀ آنان از دیگران است.

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

«کافی» به کسی گفته می‌شود که با وجود او، از دیگران

بی‌نیازی حاصل می‌شود.

2- خداوند، شایسته‌ترین حامی بندگان و دفع‌کنندۀ شر دشمنان از آنان است.

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

مقصود از کفایت خداوند، با توجه به جملات بعدی آیۀ شریفه - که دربارۀ تهدیدها و ارعاب‌های دشمنان سخن می‌گوید - حمایت الهی از پیامبر(ص) و مؤمنان در برابر دشمنان است.

3- پیامبر(ص)، بندۀ برجسته و مقرب خداوند

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

برداشت یاد شده از اضافۀ «عبد»به ضمیر اسم جلاله - که از نوع اضافۀ تشریفی است - استفاده می‌شود.

4- عبودیت پیامبر(ص)، برجسته‌ترین صفت آن حضرت

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

توصیف پیامبر(ص) به صفت عبودیت وانتخاب این صفت از میان دیگر اوصاف آن حضرت، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

5- عبودیت خداوند، مقامی است بس ارجمند.

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

6- عبودیت خداوند، موجب بهره‌مندی از لطف و امداد الهی

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

7- دلداری خداوند به پیامبر(ص) در برابر آزار وارعاب دشمنان

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِکٰافٍ عَبْدَهُ

8- ترسانیدن و به هراس افکندن پیامبر(ص) و مؤمنان از ضربات دشمنان، از روش‌های مبارزاتی مشرکان و کافران

وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ

9- مشرکان، پیامبر اسلام را از مبارزه با معبودهایشان برحذر داشته و از قهر آنان می‌ترساندند.

وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ

مقصود از «بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ» می‌تواند معبودهای مشرکان باشد؛ بر این اساس، از آیه استفاده می‌شود که: بت پرستان مکه پیامبر(ص) را از خشم و غضب بت‌ها برحذر می‌داشتند.

10- مشرکان،معتقدبه شعورمندی معبودها و تأثیرگذاری آنها در سرنوشت انسان‌ها

وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ

اعتقاد به گزند رساندن معبودهایی چون بت، بیانگر مطلب یاد شده است.

11- خداوند، بهترین و شایسته‌ترین مدافع

و حامی پیامبر(ص) و مؤمنان در برابر تهدید و ارعاب دشمنان

وَ یُخَوِّفُونَکَ بِالَّذِینَ مِنْ دُونِهِ

12- گمراه شدۀ الهی، برای همیشه از هدایت محروم است.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

13- ناتوانی همگان از هدایت گمراه شدۀ الهی

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

14- دشمنان پیامبر(ص) عناصری گمراه و غیر قابل هدایت

وَ یُخَوِّفُونَکَ ... وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ تقرب؛ خوف؛ دشمنی؛ دلداری؛ شر؛ شرک؛ شعور؛ ضلالت؛ عبادت؛ عجز؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 37]

وَ مَنْ یَهْدِ اَللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی اِنْتِقٰامٍ (37)

37

و هر که را خدا هدایت کند هیچ گمراه کننده‌ای نخواهد داشت، آیا خدا عزّتمند و صاحب انتقام نیست؟

1- هدایت کسانی که با لطف الهی ارشاد شده‌اند، استوار و پایدار است.

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ

2- ناتوانی همگان، از گمراه کردن هدایت‌یافتۀ الهی

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ

3- هدایت و ضلالت به دست خداست.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ . وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ

4- پیامبر(ص)، برخوردار از هدایت استوار و پایدار الهی

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ

5- خداوند، مشرکان و کافران صدر اسلام را از گمراه کردن مؤمنان هدایت‌یافته، ناتوان خواند.

وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ

6- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و صاحب انتقام است.

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقٰامٍ

7- پایدار ماندن هدایت مؤمنان و استمرار گمراهی کافران حق‌گریز، جلوۀ عزتمندی و مجازات الهی است.

وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ هٰادٍ . وَ مَنْ یَهْدِ اللّٰهُ فَمٰا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقٰامٍ

یادآوری دو صفت عزت و انتقام‌گیری خداوند، پس از ذکر پایدار ماندن هدایت مؤمنان و استمرار یافتن گمراهی کافران حق‌گریز به وسیلۀ خداوند، می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

8- دلداری خداوند به مؤمنان و تهدید کافران و مشرکان حق‌گریز به انتقام و شکست

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقٰامٍ

ذیل آیۀ شریفه - که از عزت و انتقام خداوند سخن گفته - تهدید به کافران و دلداری به پیامبر(ص) است.

9- «عزیز» و «ذو انتقام» از اسما و صفات خداوند

أَ لَیْسَ اللّٰهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقٰامٍ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امید؛ انتقام؛ انسان؛ ایمان؛ تهدید؛ حق؛ شرک؛ شکست؛ ضلالت؛ عجز؛ عزیز/اسما و صفات؛کفر؛ محمّد(ص)؛ منتقم/اسما و صفات؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 38]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اَللّٰهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِیَ اَللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ اَلْمُتَوَکِّلُونَ (38)

38

و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده است؟ قطعاً خواهند گفت: خدا. بگو: پس به من خبر دهید، آنچه را که جز خدا می‌خوانید، اگر خدا برای من گزندی بخواهد، آیا آنها می‌توانند گزند او را برطرف کنند؟ یا اگر رحمتی برای من بخواهد، آیا آنها می‌توانند رحمت او را باز دارند؟ بگو: خدا برای من کافی است؛ توکّل‌کنندگان فقط بر او توکّل می‌کنند.

1- اعتقاد و اعتراف مشرکان، به خالقیت یگانۀ خداوند و پدید آمدن جهان آفرینش

(آسمان‌ها، زمین و...) تنها به قدرت او

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

2- جهان (آسمان‌ها، زمین و...)، مخلوق خدا و جلوۀ قدرت اوست.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

3- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

4- معبودهای مورد پرستش مشرکان، ناتوان از برطرف کردن هر گونه گزندی از انسان و رساندن سودی به وی

قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

5- معبودهای مورد پرستش مشرکان، خود مقهور ارادۀ خدا و ناتوان در برابر قدرت او هستند.

قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ ...

بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

6- ناتوانی معبودهای ادعایی مشرکان، از رساندن سود به انسان‌ها و یا دفع گزند از آنان و نیز مقهور بودنشان در برابر اراده و قدرت خداوند، با اندک تأمل و دقت نظر روشن می‌شود.

قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ ... بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

طرح مسألۀ ناتوانی معبودها در قالب استفهام و سؤال، می‌تواند گویای حقیقت یاد شده باشد.

7- قدرت گسترده و ارادۀ مطلق خداوند، در رساندن سود و زیان و رحمت و نعمت به انسان‌ها

قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ ... إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

8- هیچ چیز مانع از تحقق ارادۀ خداوند جز خود او نیست.

أَ فَرَأَیْتُمْ ... إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

9- مشرکان، معتقد به حاجت دادن معبودهایشان و رساندن سود به انسان‌ها و برطرف کردن گزند از آنان

أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ اللّٰهُ بِضُرٍّ ... بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

مقصود از «دعاء»در «مٰا تَدْعُونَ» ، حاجت بردن و استعانت جستن است.

10- تنها حقیقتی که نفع و زیان انسان‌ها به

دست اوست (خداوند)، شایستۀ حاجت‌خواهی و یاری جستن از اوست.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ ... أَوْ أَرٰادَنِی بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

ذکر خالقیت خدا، پیش از طرح مسألۀ ناتوانی معبودها از سود رسانی و یا بر طرف کردن گزند از انسان‌ها، می‌تواند گویای این حقیقت باشد که توانایی بر انجام چنین کاری، تنها از عهدۀ خدا برمی‌آید و هر کس چنین باشد، شایستۀ حاجت بردن به درگاه اوست؛ نه معبودهای ناتوان مشرکان.

11- موجود ناتوان از رساندن سود به انسان‌ها و برطرف کردن گزند از وی، شایستۀ پرستش نیست.

قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ ... بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

12- تعدد معبودهای ادعایی و مورد پرستش مشرکان در عصر پیامبر(ص)

مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ ... هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

بازگشت ضمیرهای جمع «هُنَّ» ، «کٰاشِفٰاتُ» و «مُمْسِکٰاتُ» به «مٰا» ،گویای تعدد معبودهاست.

13- انفکاک ناپذیری خلقت جهان از تدبیر و ربوبیت آن

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ إِنْ أَرٰادَنِیَ ... بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

مقصود از بیان مسألۀ ناتوانی معبودهای مشرکان، پس از اعتراف گرفتن از آنان به انحصار خالقیت به خداوند، گویای برداشت یاد شده است.

14- اعتقاد به جدایی خالقیت خدا از ربوبیت او و نسبت دادن ربوبیت و تدبیر امور جهان به غیرخدا، شرک است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلْ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... هَلْ هُنَّ کٰاشِفٰاتُ ضُرِّهِ ... مُمْسِکٰاتُ رَحْمَتِهِ

15- خداوند، کفایت کنندۀ امور پیامبر(ص) و مواضع او در برابر دشمنان

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ

«حسب»به معنای«کفایت»است. مقصود از کفایت خداوند - که با فرمان اعلام به مردم (قل) همراه شده - اعلام حمایت خداوند از پیامبر(ص) و دفع شرّ و توطئۀ دشمنان از آن حضرت است.

16- خداوند، شایسته‌ترین کفایت‌کنندۀ تمامی امور بندگان و دفع‌کنندۀ هر نوع شر دشمنان از آنان است.

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ

حذف متعلق «حَسْبِیَ» ؛ یعنی، ذکر نشدن موارد کفایت، دلالت بر عموم و توسعه دارد.

17- تضمین خداوند نسبت به حمایت از پیامبر(ص)، در برابر تهدیدها و ارعاب دشمنان

وَ یُخَوِّفُونَکَ ... قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ

آیۀ شریفه، می‌تواند ناظر به دو آیۀ پیش باشد که در آنها مسألۀ تهدید و ارعاب مشرکان به پیامبر(ص) مطرح شده بود.

18- خدا را تکیه‌گاه خویش قرار دادن و توکل کردن به او در عرصه‌های زندگی، از نشانه‌های متوکلان حقیقی است.

عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

19- تنها خداوند، شایستۀ توکل کردن و واگذاشتن امور به اوست.

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

«عَلَیْهِ» متعلق به فعل «یَتَوَکَّلُ» است و تقدم آن، دلالت بر حصر می‌کند.

20- نیاز همۀ انسان‌ها - حتی پیامبران - در صحنه‌های زندگی به توکل بر خداوند

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

21- تنها خالق جهان، شایستۀ توکل و اتکا کردن بر او در عرصه‌های زندگی است.

لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ ... قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

از ارتباط میان صدر آیه - که در آن از خالقیت خدا سخن رفته است - با ذیل آن، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

22- لزوم توکل بر خداوند و اتکال به او، در همۀ عرصه‌های زندگی

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ بت؛ توکل؛ جهان؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ دشمنی؛ رحمت؛زمین؛ شرک؛ شکست؛ ضرر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 39]

قُلْ یٰا قَوْمِ اِعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعҙęΙřϙșƙΠ(39)

39

بگو: ای قوم من، شما بر اساس امکانات خود عمل کنید، من نیز [به وظیفۀ خود]عمل می‌کنم، پس به زودی خواهید دانست،

1- پیامبر(ص) از روی تهدید و هشدار، از کفرپیشگان لجوج خواست تا همچنان بر مواضع نادرستشان پافشاری کنند.

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ

آهنگ آیۀ شریفه، آهنگی تهدیدآمیز و هشدار دهنده است.

2- هشدار و تهدید، از وظایف پیامبر(ص) در برخورد با کافران لجوج و حق‌ناپذیر

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

3- ناامیدی و یأس پیامبر(ص) از ایمان آوردن کفرپیشگان مکه

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

از لحن آیۀ شریفه استفاده می‌شود که پیامبر(ص)، از ایمان آوردن مردم مکه ناامید بود. ازاین‌رو آنان را به خودشان وانهاده و به آنان فرمود: هر چه از دستتان برمی‌آید، انجام دهید و بر مواضع نادرست خود باقی بمانید.

4- پیامبر(ص)، مأمور پایداری بر مواضع خود و استمرار رسالت خویش

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

5- تمامی انسان‌ها، در برابر اعمال و کردار خویش، مسؤول‌اند.

اِعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

6- سعادتمندی و یا تیره‌بختی انسان‌ها در دنیا و آخرت، در گرو اعمال و کردار خود آنان است.

اِعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

با توجه به ارتباط این آیه با آیۀ بعد - که دربارۀ سرنوشت هلاکت‌بار کافران در دنیا و آخرت سخن گفته است - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7- تأثیرناپذیری پیامبر(ص)،از تهدیدها و ارعاب دشمنان در قبال ادای رسالت خود.

وَ یُخَوِّفُونَکَ ... قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

اعلام موضع قاطع پیامبر(ص) به دشمنانی که او را تهدید کرده و مورد ارعاب قرار می‌دادند، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

8- پیامبر(ص) موضع قاطع و سازش‌ناپذیری خود را - حتی در صورت تنها ماندن - به دشمنان اعلام کرد و آنان را از امید بستن به سازش و تسلیم مأیوس ساخت.

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

9- توکل و اتکال پیامبر(ص) بر خداوند، سبب اعتماد به نفس و پشت‌گرمی آن حضرت در مبارزه با دشمنان و نیل به اهداف رسالت

قُلْ حَسْبِیَ اللّٰهُ عَلَیْهِ یَتَوَکَّلُ الْمُتَوَکِّلُونَ . قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلیٰ مَکٰانَتِکُمْ إِنِّی عٰامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

یادآوری توکل و اتکال بر خداوند (در آیۀ قبل) پیش از اعلام موضع قاطع خود به دشمنان، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

10- رفتار محبت‌آمیز و با شفقت، در عین برخورد قاطع و دلیرانه، شیوۀ مبارزاتی پیامبر(ص)

قُلْ یٰا قَوْمِ اعْمَلُوا ... فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

برداشت یاد شده از تعبیر «یٰا قَوْمِ» - که در موارد اظهار محبت به کارمی‌رود - به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ توکل؛ تهدید؛ حق؛ دشمنی؛ رسالت؛ رستگاری؛ شجاعت؛ شقاوت؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مهربانی

[سوره الزمر (39): آیه 40]

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (40)

40

به چه کسی [در دنیا] عذابی می‌رسد که خوار و رسوایش می‌کند و [در آخرت]عذابی پایدار بر او فرود می‌آید.

1- پیامبر(ص)، کافران و مشرکان لجوج را به عذابی خوارکننده در دنیا هشدار داد.

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ . مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ

مقصود از عذاب خوارکننده، به قرینۀ ذیل آیه - که از عذاب دائمی (اخروی) سخن می‌گوید - عذاب دنیایی است.

2- پیامبر(ص) کافران و مشرکان معاند را به مقابله فرا خواند و به شکست ذلت‌بار (چون شکست روز بدر) تهدید کرد.

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ

مقصود از عذاب خوارکننده در دنیا، می‌تواند شکست کافران و مشرکان معاند در جنگ‌ها (جنگ بدر و...) باشد.

3- شکست کافران و مشرکان در پیکار با اسلام و مسلمانان، جلوۀ عذاب الهی

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ

4- پیامبر(ص) کافران و مشرکان معاند را به عذاب فراگیر و پایدار دوزخ تهدید کرد.

وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

«علی»برای استیلا و تمکن است و می‌رساند که عذاب الهی که برای دشمنان رسول‌خدا تدارک دیده شده، فراگیر و گسترده است.

5- کفر و حق‌ستیزی، درپی‌دارندۀ عذاب ذلت‌بار دنیایی و عذاب فراگیر و پایدار دوزخ

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ تهدید؛ جهنم؛ حق؛ خلافت الهی؛ ذلت؛ شرک؛ شکست؛ عذاب؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 41]

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ اَلْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اِهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ (41)

41

ما این کتاب را برای مردم به حق بر تو نازل کردیم؛ پس هر که هدایت یابد به سود خود اوست، و هر که گمراه شود تنها به زیان خود گمراه می‌شود، و تو هرگز بر آنان وکیل نیستی.

1- قرآن، کتابی الهی و آسمانی است؛ نه بشری

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

تصریح و تأکید خداوند بر الهی بودن قرآن - با آن‌که ادعای آورنده‌اش (پیامبر(ص)) نیز همین بود - می‌تواند به این خاطر باشد که مخالفان اسلام، این کتاب را بشری و ساخته و پرداختۀ پیامبر(ص) می‌دانستند.

2- کتابت و تدوین قرآن، پس از نزول آن در حیات پیامبراسلام(ص)

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن، یا بدان جهت بوده که آیه‌های آن پس نزول نوشته می‌شده است و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته درآید. هر دو فرض می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

3- نزول کتاب (قرآن) از سوی خداوند، عملی هدفدار و امری لازم و شایسته برای بشر

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «بِالْحَقِّ» متعلق به عامل مقدر و صفت برای «انزالا»محذوف باشد یعنی «انا أنزلنا علیک الکتاب للناس انزالا بالحق» کلمۀ«حق»، در برابر باطل (پوچ و بیهوده) و به معنای کار به جا، شایسته و هدفمند است.

بنابراین نزول قرآن، امری هدفمند، شایسته و بایسته برای بشر بوده است.

4- قرآن، کتابی است سراسر حق و به دور از مطالب نادرست و تخیلات باطل

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ

«بِالْحَقِّ» می‌تواند حال برای «الْکِتٰابَ» باشد، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

5- ارائۀ حق و شناساندن آن به مردم، فلسفۀ نزول قرآن

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ

6- قرآن، کتابی برای عموم مردم است؛ نه ویژۀ گروهی خاص.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ

تعبیر «لِلنّٰاسِ» (برای مردم) بیانگر آن است که قرآن برای گروه خاصی نازل نشده است.

7- قرآن، کتابی سودمند برای بشر و در جهت منافع و مصالح اوست.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ

لام در «لِلنّٰاسِ» متضمن معنای انتفاع می‌باشد.

8- قرآن، کتابی نازل شده برای هدایت و راهنمایی مردم.

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ

9- منفعت و بهرۀ هدایت، تنها متوجه خود هدایت‌یافتگان است.

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ

10- هدایت‌یافتن و سود بردن از قرآن، برای تمامی طیف‌های اجتماعی جامعه بشری، ممکن و میسر است.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ

11- ضرر و زیان گمراهی، تنها متوجه خود گمراهان است.

وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

12- خدا، تنها فراهم آورندۀ وسایل و زمینه‌های هدایت به قرآن است و مردم در پذیرش و عدم پذیرش آن آزاد و مختاراند.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ... فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

13- انسان، موجودی آزاد و مختار و مسؤول هدایت و گمراهی خویش

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

14- پذیرش قرآن و عمل به راهنمایی‌های آن هدایت است و رد و انکار آن گمراهی و ضلالت.

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

15- تنها در سایۀ کتاب آسمانی قرآن، هدایت حقیقی و کامل میسر است.

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

16- خداوند، پیامبر(ص) را کفیل و قیّم ایمان و کفر مردم قرار نداده است.

فَمَنِ اهْتَدیٰ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ ... وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ

17- مسؤولیت پیامبر(ص)، تنها رساندن و ابلاغ پیام خداوند به مردم است؛ نه اجبار آنان به پذیرش آن.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ ... وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ

18- هیچ‌کس حتی پیامبر(ص) حق ندارد عقیده و دین خویش را - هر چند بر حق باشد - بر دیگران تحمیل کند.

إِنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ لِلنّٰاسِ بِالْحَقِّ ... وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ

19- دلجویی خداوند از پیامبر(ص)، در برابر حق‌ستیزی و هدایت ناپذیری کافران و مشرکان

وَ مٰا أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اکراه؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ تنزیه؛ جبر و اختیار؛ حق؛ دلداری؛ دین؛ شرک؛ ضرر؛ ضلالت؛ قرآن؛ کتابت قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 42]

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی اَلْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ اَلَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا فَیُمْسِکُ اَلَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا اَلْمَوْتَ وَ یُرْسِلُ اَلْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (42)

42

خداست که جان مردم را به هنگام مرگشان می‌گیرد، و نیز جان کسانی را که نمرده‌اند در خوابشان [می‌گیرد]؛ پس جان کسی را که مرگ را بر او حتم کرده است نگاه می‌دارد و جان‌های دیگر را تا مدّتی معیّن [که عمرشان باقی است]باز می‌فرستد. به راستی در این [امر] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هایی بزرگ [از قدرت خدا] است.

1- خداوند،جان‌ستان انسان‌ها به‌هنگام‌مرگ

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا

2- تنها خداوند جان‌ستان حقیقی انسان‌ها است و عوامل دیگر (چون عزرائیل) واسطه و مأمور او هستند.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا

تقدم اسم جلاله (اللّه) بر خبر فعلی مفید، تخصیص مضمون خبر است. اختصاص دادن جان‌ستاندن به خداوند - در حالی که در آیات دیگر این عمل به فرشتۀ مخصوص (ملک الموت) نسبت داده شده - گویای حقیقت یاد شده است.

3- روحِ انسان تمام حقیقت اوست.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا

«توفی»(مصدر «یَتَوَفَّی» ) به معنای دریافت تام و کامل شیء است و آنچه از انسان به وقت مرگ دریافت می‌شود، روح اوست نه جسم وی. با توجه به این معنا روشن می‌شود که: 1- حقیقت انسان به روح او است که در دنیا و آخرت باقی و جاودانه است. 2- انسان از دو عنصر جسم و روح تشکیل یافته که به هنگام مرگ از هم جدا می‌شوند.

4- مرگ، دریافت کامل حقیقت آدمی (روح وی) است.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا

5- جسم و روح آدمی، دو حقیقت بوده و به هنگام مرگ از هم جدا می‌شوند.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا

6- جدا شدن روح از بدن به هنگام خواب

وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا

«وَ الَّتِی» عطف بر «الْأَنْفُسَ» است؛ یعنی،«یتوفّی الأنفس الّتی لم تمت ...؛ و جان‌های آنان را که نمرده‌اند نیز در خوابشان می‌گیرد.

7- خواب، پدیده‌ای شبیه به مرگ است.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا

به کارگیری «توفی»در مورد خواب انسان، ناظر به شباهت خواب با مرگ می‌باشد.

8- بقای روح آدمی در عالم پس از مرگ

فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ

9- روح آدمی، پس از مرگ در نزد خدا نگهداری می‌شود.

فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ

«امساک»مقابل «ارسال»(رها کردن) و به معنای نگه داشتن است و ضمیر «یمسک»به «الله»باز می‌گردد.

10- مرگ، قضا و حکم صادره از سوی خداوند و سرنوشتی محتوم

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا ... فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضیٰ عَلَیْهَا الْمَوْتَ

11- بازگشت روح به بدن، هنگام بیدار شدن از خواب

وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ

12- حیات و عمر آدمی در دنیا، محدود و دارای مدت معین و مشخص

وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ

«أَجَلٍ» ، به معنای مدت تعیین شده برای حیات انسان است (مفردات راغب).

13- «زندگی و مرگ» و«خواب و بیداری»انسان‌ها، تحت تدبیر خداوند قرار دارد.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا ...

وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

14- حقیقت خواب، مانند مرگ خروج روح از بدن است.

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا ...

وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

15- «حیات و مرگ»و«خواب و بیداری»، در بردارندۀ آیات متعدد خداوند و جلوه‌های گوناگون قدرت او

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا ... فَیُمْسِکُ ... وَ یُرْسِلُ الْأُخْریٰ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

جمع آمدن «آیات» می‌رساند که آیه و نشانه بودن «حیات و مرگ» و «خواب و بیداری»، از جهات مختلف و گوناگون است.

16- تنها متفکران و اندیشمندان، زمینه‌دار درک حقایق الهی از پدیده‌هایی چون حیات و مرگ و خواب و بیداری

اَللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

17- تفکر و اندیشه وسیلۀ درک درست حقایق الهی

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

18- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ما من أحد ینام إلّاعرجت نفسه إلی السماء و بقیت روحه فی بدنه و صار بینهما سبب کشعاع الشمس فإن أذن اللّه فی قبض الأرواح أجابت الروح النفس و إذا أذن اللّه فی رد الروح أجابت النفس الروح و هو قوله سبحانه: «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنٰامِهٰا» ؛ ⁽¹⁾

امام‌باقر(ع) فرمود: هیچ‌کس نیست که به خواب رود مگر این‌که نفس او به آسمان می‌رود و روح او در بدنش می‌ماند و ارتباطی مشابه خورشید و شعاعش بین نفس و روح باقی می‌ماند. پس اگر خداوند اجازه در قبض روح‌ها دهد، روح نفس را اجابت می‌کند [و مرگ حاصل می‌شود] و اگر خداوند اجازه دهد روح برگردد و (قبض نشود) نفس آن را پذیرفته و به او ملحق می‌شود و این سخن خداوند سبحان است که می‌فرماید: «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا ...»».

19- «سئل الصادق(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا» ...فقال: إنّ اللّه تبارک و تعالیٰ جعل لمَلَک الموت أعواناً من الملائکة یقبضون الأرواح... فتتوفّاهم الملائکة و یتوفّاهم ملک الموت من الملائکة مع ما یقبض هو و یتوفّاها اللّه عزّوجلّ من ملک‌الموت؛ ⁽²⁾

از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «اللّٰهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِهٰا» سؤال شد، حضرت فرمود: خداوند - تبارک و تعالی - برای ملک‌الموت دستیارانی از ملائکه قرار داده که ارواح را قبض می‌کنند ... پس آنها را ملائکه دریافت می‌کنند و ملک‌الموت ارواح را از ملائکه دریافت می‌کند و به همراه ارواحی که خودش قبض نموده، ضمیمه می‌نماید و خداوند عزوجل از ملک‌الموت تمامی ارواح را دریافت می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اجل؛ اذن؛ اللّه؛ انسان؛ بدن؛ تشبیهات؛ تفکر؛ توحید؛ حیات؛ رؤیا؛ روح؛ عزرائیل؛ عمر؛ قرآن؛ مردگان؛ مرگ؛ ملائکه

[سوره الزمر (39): آیه 43]

أَمِ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ شُفَعٰاءَ قُلْ أَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ (43)

43

آیا جز خدا شفاعتگرانی اختیار کرده‌اند؟ بگو: آیا هر چند آنها مالک چیزی نباشند و تعقّل نکنند [باز هم شفاعتگران شمایند]؟

1- اعتقاد مشرکان، به شفاعت و وساطت کردن معبودها در پیشگاه خداوند

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ

2- شفاعت و واسطه شدن معبودها، هدف و انگیزۀ مشرکان از عبادت آنها

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ

3- معبودها و شفیعان پنداری مشرکان، فاقد هرگونه توانایی و تعقل

قُلْ أَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ

4- مأموریت پیامبر(ص)، برای احتجاج با مشرکان و اثبات ناتوانی مطلق معبودها و پوچی آیین شرک

قُلْ أَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ بت؛ تفکر؛ رسالت؛ شرک؛ شفاعت؛ عجز؛ عقل؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 44]

قُلْ لِلّٰهِ اَلشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً لَهُ مُلْکُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (44)

44

بگو: شفاعت، همه از آنِ خداست. فرمانروایی آسمان‌ها و زمین فقط در اختیار اوست، و سرانجام به‌سوی او باز گردانده می‌شوید.

1- تمامی شفاعت‌ها (هر نوع و به هر مقدار)، دراختیار خدا و مختص به‌او است.

قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً

«الله»خبر مقدم و مفید حصر می‌باشد و «جَمِیعاً» حال برای «شفاعت»و مفید استغراق است؛ یعنی، هر نوع شفاعتی و به هر مقداری باشد، تنها در اختیار خداوند است.

2- وجود شفاعت برای انسان‌ها در پیشگاه خداوند

قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً

تأکید خداوند بر انحصار شفاعت به خود، نشانۀ این حقیقت است که اصل شفاعت مورد قبول خدا قرار دارد؛ ولی این کار تنها با اذن و رضای او میسر است؛ چنان‌که در آیات دیگر به این حقیقت تصریح شده است مثل «مٰا مِنْ شَفِیعٍ إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ...» (یونس(10) آیۀ 3) و «وَ لاٰ یَشْفَعُونَ إِلاّٰ لِمَنِ ارْتَضیٰ» (انبیاء(21) آیۀ 28).

3- شفاعت هر موجودی در پیشگاه خداوند، تنها به اذن و ارادۀ او ممکن و میسر است.

قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً

4- جهان آفرینش (آسمان‌ها، زمین و...) تحت فرمانروایی خداست.

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

5- جهان‌آفرینش، تحت فرمانروایی واحدی اداره می‌شود.

لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

6- فرمانروایی مطلق خداوند بر جهان هستی، دلیل قرار داشتن همۀ شفاعت‌ها در اختیار خدا و ناتوانی غیر او از هرگونه شفاعت خودسرانه

قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ جَمِیعاً لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

جملۀ «لَهُ مُلْکُ السَّمٰاوٰاتِ ...» در مقام تعلیل برای جملۀ پیش (للّه الشفاعة جمیاً) است؛ یعنی، چون فرمانروایی جهان به دست خداوند است، پس شفاعت هم - که جزئی از فرمانروایی است - در اختیار او قرار دارد و تنها به اذن او خواهد بود.

7- وجود آسمان‌های متعدد در جهان آفرینش

اَلسَّمٰاوٰاتِ

8- بازگشت همۀ انسان‌ها پس از مرگ تنها به سوی خداست.

ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

9- انسان‌ها با مرگ از بین نمی‌روند؛ بلکه دوباره زنده خواهند شد.

ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

10- پیامبر(ص) مأمور مبارزۀ علنی و صریح با عقاید مشرکان (عقیده به شفاعت کردن معبودها و توانایی آنان بر این کار و...)

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ قُلْ أَ وَ لَوْ کٰانُوا لاٰ یَمْلِکُونَ شَیْئاً وَ لاٰ یَعْقِلُونَ . قُلْ لِلّٰهِ الشَّفٰاعَةُ ... ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اذن؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهان؛ جهان بینی؛ حیات؛ رسالت؛ زمین؛ شرک؛ شفاعت؛ عجز؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد

[سوره الزمر (39): آیه 45]

وَ إِذٰا ذُکِرَ اَللّٰهُ وَحْدَهُ اِشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذٰا ذُکِرَ اَلَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ (45)

45

و هنگامی که خدا به تنهایی یاد شود؛ دل‌های کسانی که به آخرت ایمان ندارند متنفّر می‌گردد، و هنگامی که معبودانی که جز اویند یاد شوند، بی‌درنگ شادمانی می‌کنند.

1- تنفر شدید و انزجار درونی مشرکان، از یاد شدن نام خدا به عنوان معبود یگانه

وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

2- نفوذ آیین شرک در قلب و جان مشرکان صدراسلام و حساسیت شدید آنان نسبت به آیین یکتاپرستی

وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

از تنفر و انزجار قلبی مشرکان به صرف یاد کردن نام خداوند، به عنوان معبود یگانه برداشت یاد شده به دست می‌آید.

3- ایمان نداشتن به جهان آخرت، از مشخّصه‌های مهم و شناخته شدۀ مشرکان صدراسلام

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

تعبیر از مشرکان به «الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» و انتخاب این وصف از میان اوصاف دیگر آنان، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4- عقیده به وجود خدای یکتا، مستلزم عقیده به وجود جهان آخرت است.

وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

مفهوم «کسانی که ایمان به آخرت ندارند، از یاد خدا به تنهایی ، تنفر دارند»؛ این است که این تنفر به خاطر ایمان نداشتن به آخرت است و اگر آنان ایمان می‌داشتند، چنین تنفری به آنها دست نمی‌داد. بنابراین میان ایمان به آخرت و ایمان به خداوند یکتا، تلازم وجود دارد.

5- انبساط خاطر و شادمانی مشرکان به هنگام یاد شدن نام معبودهایی جز خداوند (معبودهای ادعایی آنان)

وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

6- مشرکان نسبت به یاد کردن خدا به همراه یاد دیگر معبودها و نیز عبادت مشترک خدا و معبودها، حساس نبوده و مخالفت نمی‌ورزیدند.

وَ إِذٰا ذُکِرَ اللّٰهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ ... وَ إِذٰا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذٰا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

از آیۀ شریفه استفاده می‌شود که مشرکان تنها نسبت به یاد کردن خدا به عنوان معبود یگانه حساس بوده و از یاد شدن معبودهای خود بدون یاد شدن خدا خوشحال می‌شدند؛ ولی در آیه از نوع واکنش مشرکان در صورتی که نام خدا و معبودها با هم یاد شوند، سخنی به میان نیامده است. و این یا بدان جهت است که اصولاً کسی به آن اعتقاد نداشته و یا مورد قبول بوده است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ باطل؛ تکذیب؛ توحید؛ ذکر؛ سرور؛ شرک؛ عبادت؛ قلب

[سوره الزمر (39): آیه 46]

قُلِ اَللّٰهُمَّ فٰاطِرَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ عٰالِمَ اَلْغَیْبِ وَ اَلشَّهٰادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ (46)

46

بگو: بار خدایا، ای خالق آسمان‌ها و زمین، ای دانای نهان و عیان، تویی که میان بندگانت دربارۀ آنچه بر سرش اختلاف دارند حکم می‌کنی.

1- تعلیم نیایش و ستایش از جانب خداوند به پیامبر(ص)

قُلِ اللّٰهُمَّ

کلمۀ «اللّٰهُمَّ» در زبان عرب، اختصاصاً برای ندای خداوند به

وقت دعا به کارمی‌رود؛ یعنی، یا اللّه.

2- پیامبر(ص)، موظف به ستایش پروردگار و نیایش به درگاه او

قُلِ اللّٰهُمَّ

3- ذکر «اللّٰهُمَّ» ، سرفصل دعا و نیایش مؤمنان با خداوند

قُلِ اللّٰهُمَّ

4- ذکر «اللّٰهُمَّ» در آغاز، از آداب دعا به درگاه الهی

قُلِ اللّٰهُمَّ

5- خداوند، خالق آسمان‌ها و زمین است.

اَللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

6- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتِ

7- خداوند، آگاه به امور «نهان و آشکار» و «غیب و شهود» جهان

عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

8- علم و آگاهی انسان‌ها، محدود بوده و همواره پاره‌ای از حقایق برای آنان ناشناخته خواهد بود.

عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

غایب بودن بعضی از امور در مقایسه با آگاهی انسان‌ها، سنجیده می‌شود؛ وگرنه همۀ حقایق برای خداوند مشهود و آشکار است.

9- جهان هستی، متشکل از حقایق غیبی و ناشناخته و امور محسوس و شناختنی

عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

10- مقتضای الوهیت حق (اللّه)، توانایی او بر آفریدن و آگاهی کامل او از غیب و شهود است.

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

یادآوری وصف خالقیت و آگاهی خداوند، پس از آمدن نام مقدس او (اللّه)، بیانگر مطلب یاد شده است.

11- تنها خداوند، داور نهایی در حل اختلاف‌های بندگان است.

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

تقدیم مسندالیه (أنت)، بر خبر فعلی (تحکم) افادۀ حصر می‌کند.

12- پیامبر(ص)، برای حل اختلاف خود با مشرکان حق‌گریز، از خداوند کمک خواسته و او را به داوری طلبید.

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

جملۀ «أَنْتَ تَحْکُمُ ...» برای انشای دعا است که در قالب جملۀ خبری آمده است.

13- وجود نزاع و اختلاف مستمر میان موحدان و مشرکان در طول تاریخ

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

آمدن فعل «کٰانُوا» همراه با فعل «یَخْتَلِفُونَ» (به صیغه مضارع) دلالت بر استمرار دارد.

14- خالقیت و علم همه جانبۀ خداوند، پشتوانۀ داوری عادلانۀ او در میان بندگان

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ ... عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ

ذکر داوری خداوند، پس از یاد کردن از خالقیت و علم همه جانبۀ او، می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

15- یأس پیامبر(ص) از هدایت مشرکان و کافران مکّه

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

درخواست داوری خداوند - که به معنای دخالت خداوند با شکست مشرکان در دنیا و یا کیفر دادن در آخرت است - می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

16- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در برابر حق‌ستیزی و دشمنی مشرکان و تهدید آنان به کیفر و عذاب

أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

از تعلیم خداوند به پیامبر(ص)، مبنی بر درخواست داوری از او دربارۀ مشرکان حق‌ستیز، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

17- ثنای خداوند و ذکر اوصاف او، پیش از اظهار حاجت، امری شایسته و از آداب دعا است.

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ ... عٰالِمَ ... أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبٰادِکَ فِی مٰا کٰانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

18- «فٰاطِرَ» و «عٰالِمَ الْغَیْبِ» از اسما و صفات خداوند است.

قُلِ اللّٰهُمَّ فٰاطِرَ السَّمٰاوٰاتِ ... عٰالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهٰادَةِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اختلاف؛ اسلام؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ تعلیم؛ تکلیف؛ توحید؛ تهدید؛ جهان؛ جهل؛ حمد؛ خالق/اسما و صفات؛ دشمنی؛ دعا؛ دلداری؛ ذکر؛ زمین؛ شرک؛ شهادت؛ عدل؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ فاطر/اسما و صفات؛ قضا؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 47]

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی اَلْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ اَلْعَذٰابِ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ (47)

47

و اگر کسانی که ستم کرده‌اند، همۀ آنچه را که در زمین است و مانند آن‌را با آن داشته باشند روز قیامت آن‌را برای رهایی خود از آن عذابِ سخت خواهند داد، و آنچه گمان نمی‌بردند، از جانب خدا برایشان آشکار می‌شود.

1- ستمگران در قیامت، برای رهایی خود از عذاب سخت الهی، حاضراند دو چندان ثروت‌ها و دارایی‌های زمین را فدا کنند.

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

2- عذاب ستمگران در قیامت، بسیار سخت و غیر قابل تحمل برای آنان

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی الْأَرْضِ ... لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

فدا کردن دو برابر ثروت‌های موجود در کرۀ زمین برای نجات خود از عذاب الهی، بیانگر مطلب یاد شده است.

3- کیفر عذاب سخت برای ستمگران در قیامت، قطعی و غیرقابل گریز است.

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی الْأَرْضِ ... لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

4- ناچیز و بی‌ارزش بودن ثروت‌ها و خوشی‌های دنیا، در مقابل رهایی از عذاب قیامت

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا مٰا فِی الْأَرْضِ ... لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذٰابِ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

5- منکران قیامت، از زمرۀ ستمگران اند.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا

تعبیر ظالم دربارۀ منکران قیامت بیانگر مطلب یاد شده است.

6- عذاب مشرکان و ستمگران در قیامت، بسیار بزرگ و فراتر از تصورشان است.

وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ

«إحتساب»(مصدر «یَحْتَسِبُونَ» ) مبالغه در حساب و نیز به معنای«ظن»است.

7- شرک و ظلم، گناهی بس بزرگ و پیامددار عذابی سخت و فوق تصور بشر

وَ بَدٰا لَهُمْ مِنَ اللّٰهِ مٰا لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ تکذیب؛ دنیا؛ سختی؛ سرور؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ فدیه؛ قیامت؛ گناه

[سوره الزمر (39): آیه 48]

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (48)

48

و کارهای بدی که کرده‌اند برایشان ظاهر می‌گردد، و آنچه را که به مسخره می‌گرفتند آنان را فرو می‌گیرد.

1- ظهور و بروز تمامی اعمال و دستاوردهای بد و زشت ستمگران در قیامت

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

2- عذاب سخت و فوق تصور ستمگران در قیامت، بازتاب کردار و رفتار خود آنان است.

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

آمدن مادۀ «کسب» به جای مادۀ «فعل»، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

3- تمامی‌کردار و رفتار آدمیان در روز رستاخیر، در نظر آنان مجسم و ظاهر خواهد شد.

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

4- ستمگران اعمال و رفتارهای بد و زشت خود را در دنیا، زیبا و خوب پنداشته و یا از بدی و زشتی آنها غافل‌اند.

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

ظاهر شدن اعمال زشت ستمگران در نظر آنان، ممکن است به خاطر این باشد که آنها را خوب و زیبا می‌دانستند و یا از بدی و زشتی چنین رفتاری، کاملاً غافل‌بودند.

5- ظلم، منشأ بدی‌ها و سرچشمۀ زشت کاری‌ها

وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

توصیف بدکاران و زشت‌کاران به صفت ستمگران (للذین ظلموا)، بیانگر حقیقت یاد شده است.

6- سرنوشت انسان در قیامت، در گرو نوع تلاش و چگونگی رفتار او در دنیا است.

وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

7- عذاب قیامت، همواره مورد انکار و استهزای مشرکان و ستمگران است.

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

مراد از: «آنچه مورد استهزا قرار می دادند»قیامت و عذاب آن روز است و آمدن فعل «کٰانُوا» همراه «یَسْتَهْزِؤُنَ» ، دلالت بر استمرار دارد.

8- عذاب قیامت، تمامی وجود ستمگران را فرا خواهد گرفت.

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

9- مشرکان، منکر برپایی قیامت و عذاب الهی در آن روز

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که آیۀ شریفه در توصیف مشرکان می‌باشد.

10- انکار قیامت و مؤاخذۀ انسان‌ها در آن روز، از زمینه‌های ستم‌کاری و بدکرداری

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ... وَ بَدٰا لَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

برداشت یاد شده از آن جا است که خداوند، منکران روز قیامت و کیفر آن را، ستمکار (ظلموا) و بدکردار (سیئات ماکسبوا) معرفی کرده است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ تجسم اعمال؛ تزیین؛ تکذیب؛ سختی؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ غفلت؛ قیامت؛ گناه

[سوره الزمر (39): آیه 49]

فَإِذٰا مَسَّ اَلْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (49)

49

و چون به انسان گزندی رسد ما را می‌خواند، سپس چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم می‌گوید: این [نعمت]فقط بر اساس دانشی که داشته‌ام به من داده شده است. [نه،] بلکه این آزمایشی است، ولی بیشترشان نمی‌دانند.

1- نیایش خالصانۀ انسان با خدا، به هنگام گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

«ضُرٌّ» (ضد «نفع») به معنای مطلق آسیب است.

2- توحید ربوبی، باور فطری همۀ انسان‌ها

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

از این‌که انسان‌ها در مواقع اضطرار و هنگامه‌های دشوار، به خدا پناه می‌برند و نجات خود را تنها در گرو مشیت او

می‌دانند، روشن می‌شود که این، باور و ایمانی فطری و نهاده شده در سرشت او است.

3- گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها، مایۀ بیداری و تجلی فطرت توحیدی انسان

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

4- انسان‌ها، هنگام گرفتاری و رنج، روی به خدا آورده و او را به فریادرسی می‌خوانند.

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

5- انسان‌ها، هنگام گرفتاری و رنج، به ناتوانی غیر خدا و قدرت یاری‌رسانی خداوند پی برده و اعتراف می‌کنند.

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

6- نیایش شرک‌پیشگان به درگاه خداوند، هنگام گرفتاری و مصیبت‌ها، دلیلی روشن بر پوچی اندیشۀ شرک و حقانیت عقیدۀ توحیدی

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا

آیه، در مقام بیان یکی از دلایل روشن بر اثبات توحید الهی و پوچی اندیشۀ شرک است و از مصادیق مورد نظر در «فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ» مشرکان مکه هستند.

7- نیایش به درگاه خداوند، عامل جلب رحمت او و برطرف‌کنندۀ گرفتاری‌ها است.

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا

«تخویل»(مصدر «خول») به معنای اعطا و بخشش است و مقصود از جملۀ «ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا» رفع گرفتاری و اعطای نعمت آسودگی است که پس از دعا و نیایش بندگان به درگاه الهی تحقق می‌پذیرد.

8- رهایی از گرفتاری‌ها و مصیبت‌ها، در گرو مشیت خدا و بسته به لطف و رحمت اوست.

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ دَعٰانٰا ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا

9- آسایش و دور ماندن از گرفتاری‌ها و رنج‌ها، نعمتی است الهی.

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا

10- انسان‌های مشرک و منکر ربوبیت خدای یگانه، آسودگی و برخورداری از نعمت‌ها را، نتیجۀ دانش و تلاش خود می‌دانند.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

11- آسودگی از گرفتاری‌ها به همراه برخورداری از نعمت‌ها، زمینۀ غرور انسان و غفلت وی از نقش خداوند در عرصۀ تحولات زندگی

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

12- انسان‌ها در برابر نعمت‌ها و الطاف خداوند، موجوداتی ناسپاس‌اند.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

مؤثر دانستن دانش و تلاش خود به عنوان عامل اصلی برخورداری، ناسپاسی‌در برابر صاحب اصلی نعمت‌ها (خداوند کریم) است.

13- علم و آگاهی، زمینۀ توسعۀ اقتصادی و برخورداری از رفاه و آسایش

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ

از آیه استفاده می‌شود که آنچه محکوم و مردود است، نادیده گرفتن نقش خدا به عنوان منشأ اصلی نعمت‌ها و تکیه کردن بر تلاش و دانش خود است؛ نه این‌که آیۀ شریفه درصدد نفی نقش دانش و تلاش بشر در توسعۀ اقتصادی و رفاه است.

14- آسودگی از گرفتاری و برخورداری از نعمت‌ها، وسیلۀ آزمایش الهی برای بشر است.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا ... بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ

یکی از معانی «فِتْنَةٌ» امتحان و آزمایش است.

15- آسودگی‌ها و نعمت‌ها، عرصۀ شناخت سپاس‌گزاران و ناسپاسان

فَإِذٰا مَسَّ الْإِنْسٰانَ ضُرٌّ ... ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً ... بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ

هر نعمتی، اقتضای شکر وسپاس‌گزاری دارد. بنابراین مقصود از آزمایش بودن نعمت‌های الهی، متمایز شدن سپاسگزاران از ناسپاسان خواهد بود.

16- برخورداری از آسودگی‌ها و نعمت‌ها به همراه غفلت از یاد خدا و ناشکری، محنت‌زا و بلاآفرین است.

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ

یکی از موارد کاربرد «فِتْنَةٌ» ، محنت و بلا است. بر این اساس می‌توان گفت: برخورداری از آسودگی و نعمت‌ها، به همراه این تصور که آنها ناشی از دانش بشری است نه لطف الهی، نه تنها برای بشر نعمت نیست؛ بلکه در دنیا و آخرت نقمت و بلا خواهد بود. گفتنی است آیۀ بعد - که از روبه‌رو شدن مرفهان بی‌خبر از خدا با عذاب و بدبختی و کارساز نبودن برخورداری‌های آنان، سخن می‌گوید - مؤید همین برداشت است.

17- جهل و بی‌خبری بیشتر انسان‌ها نسبت به آزمایش بودن نعمت‌ها و آسودگی‌ها برای انسان

بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق علم در «لاٰ یَعْلَمُونَ» ، فتنه بودن نعمت می‌باشد.

18- بیشتر انسان‌ها از منشأ اصلی نعمت‌ها و آسودگی‌ها (خدایی بودن آنها) و مقدار تأثیر دانش بشری در پدید آمدن

آنها، بی‌خبر و ناآگاه‌اند.

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق علم در «لاٰ یَعْلَمُونَ» ، می‌تواند مطلبی باشد که از جملۀ «قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ ...» استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ استغاثه؛ اقتصاد؛ اقرار؛ اکثریت؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ تکبر؛ توحید؛ جهل؛ حق؛ دعا؛ رحمت؛ رفاه؛سختی؛ شرک؛ شکر؛ شناخت؛ عجز؛ علم؛ غفلت؛ فطرت؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 50]

قَدْ قٰالَهَا اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (50)

50

البته این [سخن] را کسانی که پیش از آنان بودند نیز گفتند، ولی آنچه به دست می‌آوردند کاری برایشان نساخت.

1- دادن نقش اصلی به دانش و تلاش بشری در برخورداری از آسودگی‌ها و نعمت‌ها و نادیده گرفتن نقش خداوند در عرصۀ زندگی، تفکر همۀ مرفهان و برخورداران در طول تاریخ

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

2- آسودگی و برخورداری از نعمت‌ها، همواره و در طول تاریخ، موجب غرور انسان و غفلت وی از نقش خداوند در عرصۀ تحولات زندگی بوده است.

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

3- ناسپاسی انسان‌ها در برابر آسودگی‌ها و نعمت‌های الهی، دارای پیشینۀ طولانی در تاریخ قشر مرفه و متنعم جامعه

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

4- همسانی طرز تلقی مرفهان ناسپاس از دنیا و نعمت‌های آن، و یگانگی موضع آنان در برابر اندیشۀ توحیدی پیامبران

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

5- مؤثر نبودن اموال و برخورداری‌های انسان‌های ناسپاس در برابر نتایج ناگوار و پیامدهای هلاکت‌بار ناسپاسی (عذاب)

فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

کارساز نبودن دارایی‌ها و نعمت‌ها - به قرینۀ صدر آیۀ بعد (فأصابهم سیئات ماکسبوا) در ارتباط با عذاب و پیامدهای هلاکت‌بار آن است.

6- نیاز بشر در سعادت خود، به چیزهایی غیر از برخورداری مادی و دانش اقتصادی

ثُمَّ إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً ... فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

7- سرگذشت هلاکت‌بار قشر مرفه و ناسپاس جوامع پیشین، مایۀ عبرت و درس‌آموزی است.

قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

آیۀ شریفه، در مقام موعظه و درس آموزی می‌باشد.

8- قشر مرفه و برخوردار ناسپاس، در معرض عذاب و پیامدهای هلاکت‌بار ناشکری خود

فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

آیۀ شریفه، علاوه بر آن‌که درصدد موعظه و درس آموزی است، در مقام تهدید و بازدارندگی نیز می‌باشد.

9- توجه دادن به نمونه‌های تاریخی و یادآوری آن، از روش‌های تربیتی و هدایتی قرآن

قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

امت؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تربیت؛ تکبر؛ رستگاری؛ رفاه؛ شکر؛ عبرت؛ عذاب؛ علم؛ غفلت؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 51]

فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ مٰا هُمْ بِمُعْجِزِینَ (51)

51

پس [نتیجۀ] اعمال بدی که کرده بودند به آنان رسید و به ستمکاران آنان (کفّار مکّه) نیز به زودی [نتیجۀ] اعمال بدی که کرده‌اند خواهد رسید، و آنان هرگز نمی‌توانند از سلطۀ [خدا] خارج شوند.

1- گرفتار شدن قشرهای مرفه و ناسپاس جوامع گذشته به عذاب و پیامدهای ناگوار رفتار بد خود

إِذٰا خَوَّلْنٰاهُ نِعْمَةً مِنّٰا ... فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

2- رفاه‌مندی و برخورداری از نعمت‌ها در سایۀ تلاش و دانش اقتصادی، در صورت همراه بودن آن با ناسپاسی و غفلت از منشأ خدایی آنها، هلاکت و بدبختی در دنیا را در پی خواهد داشت.

فَمٰا أَغْنیٰ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

3- بدکرداری و زشت‌کاری، دارای نتایج و پیامدهای هلاکت‌بار دنیایی

فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

4- سرنوشت انسان، در گرو چگونگی رفتار خود اوست.

فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

5- تهدید مشرکان ستمگر و ناسپاس مکه به عذاب هلاکت بار، از سوی خداوند

وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

6- مرفهان و برخورداران ناسپاس جامعه، از ستمگران‌اند.

وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

«وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ» ، هر چند اشاره به مرفهان ناسپاس مکه دارد؛ ولی آیۀ شریفه بیانگر حکمی عامی و فراتر از مورد خاص نزول می‌باشد.

7- ناسپاسی و نادیده گرفتن نقش خداوند در برخورداری از نعمت‌ها، ظلم است.

وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ

توصیف مرفهان ناسپاس به ستمگران، حاکی از مطلب یاد شده است.

8- همسانی سرنوشت هلاکت‌بارِ مرفهان ناسپاس، برای همیشۀ تاریخ و یکسانی سنت الهی دربارۀ آنان

قَدْ قٰالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... فَأَصٰابَهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

9- مرفهان ناسپاس، در معرض عذاب و سرنوشت هلاکت‌بار خویش‌اند.

وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا

10- ناتوانی انسان‌ها در دنیا، از دفع عذاب الهی وپیامدهای هلاکت‌بار ستم خویش

وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هٰؤُلاٰءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئٰاتُ مٰا کَسَبُوا وَ مٰا هُمْ بِمُعْجِزِینَ

11- انسان‌ها، مقهور اراده و قدرت خدا و ناتوان از خارج شدن از سلطۀ او

وَ مٰا هُمْ بِمُعْجِزِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انسان؛ دنیا؛ رفاه؛ سنتهای خدا؛ شقاوت؛ شکر؛ ظلم؛ عجز؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ غفلت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 52]

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (52)

52

آیا [توجه نکرده و] ندانسته‌اند که خدا روزی را برای هر که بخواهد توسعه می‌دهد و [یا]تنگ می‌کند؟ به راستی در این [امر]برای مردمی که ایمان دارند نشانه‌هایی [از قدرت خدا] است.

1- خداوند، توسعه دهندۀ روزی برخی از انسان‌ها و در تنگنا قرار دهندۀ برخی دیگر

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

«قدر»(مصدر «یَقْدِرُ» ) در آیۀ شریفه مربوط به روزی و به معنای تنگ گرفتن است.

2- ناآگاهی از مشیت و تقدیر خداوند در قبض و بسط روزی انسان‌ها، سبب انتساب نعمت‌ها و برخورداری‌ها به دانش بشری است.

قٰالَ إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

آیۀ شریفه در مقام بیان نقش خداوند در برخورداری‌ها و نعمت‌های انسان‌ها است. این مسأله می‌تواند از چرایی منتسب کردن نعمت‌ها به دانش بشری که از سوی برخی انسان‌ها در آیات پیش مطرح شده بود، حکایت کند.

3- کارایی دانش و تلاش اقتصادی بشر در رفاه و توسعۀ اقتصادی، منوط به مشیت خداوند است.

إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

جملۀ «أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا ...» مرتبط به جملۀ «و لکن أکثر الناس لا یعلمون» می‌باشد؛ یعنی، کافران توسعۀ روزی خود را در اثر تلاش و دانش خود می‌پندارند؛ در حالی که بیشتر آنان به این حقیقت آگاهی ندارند که توسعۀ روزی و یا تنگ شدن آن بر مردم، بسته به مشیت و تقدیر الهی است و چه بسا دو ملت و یا دو فرد یکسان به تلاش اقتصادی بپردازند؛ ولی روزی آنان یکسان نباشد.

4- نکوهش خداوند از قشر مرفه و ناسپاس، به خاطر ناآگاهی آنان از مشیت و تقدیر الهی در روزی انسان‌ها

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

استفهام در «أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا ...» استفهام انکاری - توبیخی است.

5- میسر بودن شناخت صفات و افعال

خداوند (چون رازقیت او) برای انسان‌ها

أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

از سرزنش شدن کسانی‌که مشیت خداوند در روزی را نشناخته‌اند، برداشت یاد شده به دست می‌آید؛ زیرا سرزنش از انجام ندادن کاری، نشان‌دهندۀ آن است که آن کار برای انسان مقدور و میسر است.

6- احتیاج انسان در تأمین روزی خود به خداوند

إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ ... أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

7- فراخی و تنگی معیشت انسان‌ها، امتحان الهی است؛ نه تکریم و یا تحقیر آنان.

إِنَّمٰا أُوتِیتُهُ عَلیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ ... أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

برداشت یاد شده از ارتباط میان فتنه و امتحان شمرده شدن نعمت‌ها (مضمون آیۀ 49) و به مشیت خدا دانستن فراخی و تنگی روزی انسان‌ها به دست می‌آید.

8- وجود آیات و نشانه‌های فراوان و گوناگون قدرت خداوند و ربوبیت او، در چگونگی رسیدن روزی انسان‌ها و فراخی و تنگی آن

أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

9- مؤمنان، مردمی دانا به منشأ روزی‌ها و آگاه به وجود آیات و نشانه‌های خداوند در فراخی و تنگی روزی

أَنَّ اللّٰهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

10- ایمان، زمینۀ درک آیات و نشانه‌های الهی در طبیعت

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ جهل؛ رزق؛ رفاه؛ شکر؛ شناخت؛ علم؛ غفلت؛ قدرت؛ مشیت خدا؛ ملامت؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 53]

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ (53)

53

بگو: ای بندگان من که به زیان خود [در گناه] زیاده‌روی کرده‌اید، از رحمت خدا ناامید نشوید، که خدا همۀ گناهان را می‌آمرزد. به راستی اوست که بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- پیامبر(ص)، مأمور ابلاغ پیام امیدبخش رحمت و آمرزش خداوند به بندگان گنه‌کار

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ

2- گناه و اسراف، مانع از تقرب انسان به خداوند است.

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا

برداشت یاد شده از آن‌جاست که خداوند، پیامبر(ص) را مأمور ابلاغ پیام رحمت الهی به گنه‌کاران کرده و خود آنان را مستقیماً مورد خطاب قرار نداده است.

3- گناه، نوعی اسراف و تجاوز از حد اعتدال است.

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

«اسراف»(ریشۀ «أَسْرَفُوا» ) به معنای تجاوز از حد اعتدال است.

4- مجموعۀ قوانین و احکام خداوند، در حد اعتدال و به دور از افراط و تفریط

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

از تعبیر اسراف دربارۀ گناه - که به معنای عمل نکردن به قوانین و احکام الهی است - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5- گناه، جنایتی علیه خود و تعدی به جان خویشتن است.

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

برداشت یاد شده از تعبیر «أَنْفُسِهِمْ» به همراه «عَلیٰ» به دست می‌آید. از این رو مفسران عبارت «أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ» را به «جنوا علیها» معنا کرده‌اند (روح‌المعانی آلوسی و الکشاف زمخشری).

6- ضرر و زیان گناه و اسراف، متوجه خود انسان است.

اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ

7- لطف و عنایت خداوند به بندگانش،

بسیار شدید است.

قُلْ یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا

برداشت یاد شده از ندا کردن گنه‌کاران با عنوان «عباد» و نیز اضافه شدن «عباد»به ضمیر جلاله «ی»به دست می‌آید.

8- خداوند، تمامی گناهان خرد و کلان و کم و زیاد بندگانش را می‌آمرزد.

إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

در آیۀ شریفه دو مطلب وجود دارد: 1- جمع آمدن واژۀ «ذنوب» به همراه الف و لام تعریف که دلالت بر استغراق دارد؛ 2- آمدن «جَمِیعاً» که حال تأکیدی برای «الذُّنُوبَ» است. این دو می‌رساند که تمامی گناهان - از هر نوع و به هر مقدار که باشد - بی‌هیچ استثنایی، شامل غفران الهی خواهد شد.

9- یأس و ناامیدی از رحمت خداوند، در عین وعدۀ او به آمرزش تمامی گناهان بندگان، امری بی‌جا و نامعقول است.

لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً» به منزلۀ تعلیل برای جملۀ «لاٰ تَقْنَطُوا ...» می‌باشد؛ یعنی، از رحمت خدا مأیوس نشوید؛ چون او همۀ گناهان را می‌آمرزد. با این حساب یأس از رحمت خدا، امری بی‌جا و نامعقول است.

10- مأیوس شدن بندگان از رحمت خداوند - هرچند گناهانشان بسیار باشد - امری مذموم و ناپسند است.

لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

11- آمرزش تمامی گناهان بندگان، مقتضای ذات خداوند است.

لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

آمدن اسم جلاله به صورت اسم ظاهر (اللّه یغفر) به جای ضمیر (إنّه یغفر)، می‌تواند گویای حقیقت یاد شده باشد.

12- امید به رحمت و لطف خداوند، زمینۀ آمرزش تمامی گناهان از سوی اوست.

لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

توصیه به مأیوس نشدن از رحمت خداوند، در حقیقت سفارش به امید داشتن به لطف و رحمت اوست؛ تا از این رهگذر بتوان به آمرزش او دست یافت.

13- تجلی رحمت خداوند در آمرزش بندگان گنه‌کار

لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً

14- تنها خداوند، بسیار آمرزنده و مهربان است.

إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

آمدن ضمیر فصل «هُوَ» بیانگر حصر است.

15- گستردگی و انحصار غفران و رحمت خداوند، مقتضی آمرزش تمامی گناهان خرد و کلان بندگان است.

إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که جملۀ «إِنَّهُ هُوَ

الْغَفُورُ ...» در مقام تعلیل برای جملۀ پیشین «إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ ...» می‌باشد؛ یعنی، چون تنها خداوند غفور و رحیم است، تمامی گناهان را می‌آمرزد.

16- ترغیب گنه‌کاران، به توبه و استغفار از سوی خداوند

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا ... لاٰ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّٰهِ ... إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

17- «غفور»و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اسراف؛ اللّه؛ امید؛ تقرب؛ تکلیف؛ توبه؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ رحمت؛ عمل؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ وعده

[سوره الزمر (39): آیه 54]

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ اَلْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ (54)

54

و به‌سوی پروردگارتان بازگردید و در برابر او تسلیم او شوید، پیش از آن‌که عذاب به سراغ شما بیاید و دیگر یاری نشوید.

1- لزوم توبه و بازگشت همۀ گنه‌کاران به سوی پروردگار

اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ ... وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ

«إنابة»(مصدر«أنابوا») به معنای رجوع است و «أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ» ؛ یعنی، به سوی پروردگارتان باز گردید.

2- لزوم تسلیم شدن همۀ گنه‌کاران در برابر پروردگار

اَلَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ ... أَسْلِمُوا لَهُ

3- ربوبیت خداوند، مقتضی توبه و بازگشت گنه‌کاران به سوی او و تسلیم شدنشان در برابر اوست.

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ

4- توبه و تسلیم در برابر پروردگار، شرط بهره‌مند شدن بندگان گنه‌کار از آمرزش الهی

إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً ... وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ

توصیۀ خداوند به انابه و تسلیم شدن بندگان گنه‌کار، پس از وعده به آمرزش گناهان آنان، می‌تواند بیانگر شرایط این آمرزش باشد.

5- توبه از گناهان و بازگشت به سوی خداوند، نخستین گام برای جلب غفران الهی

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ

از تقدم «أَنِیبُوا» بر «أَسْلِمُوا ...» می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

6- راه توبه و بازگشت برای رهایی از پیامدهای هلاکت‌بار برای همۀ گنه‌کاران باز است.

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ

خطاب در آیه به قرینه آیه قبل متوجه همه گنه‌کاران است.

7- توصیۀ گنه‌کاران از سوی خداوند به توبه و تسلیم، پیش از دچار گشتن به پیامدهای هلاکت‌بار گناهان (عذاب)

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ

8- استمرار بر گناه، زمینه‌ساز نزول عذاب الهی

وَ أَنِیبُوا ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ

9- گنه‌کاران توبه‌ناپذیر، در معرض عذاب الهی در دنیا و آخرت

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ

مقصود از«عذاب»در آیه هم می‌تواند عذاب دنیوی باشد و هم می‌تواند عذاب اخروی باشد، برداشت یاد شده بر اساس هر دو احتمال است.

10- نبود هیچ یار و یاوری برای گنه‌کاران، هنگام گرفتار شدن به عذاب الهی

مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ

11- توبه، تنها پیش از آمدن عذاب الهی پذیرفتنی است و رهایی از عذاب پس از نزول آن - حتی با توبه و تسلیم - ممکن نیست.

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ثُمَّ لاٰ تُنْصَرُونَ

12- «رب»از نام‌ها و اوصاف خداوند

وَ أَنِیبُوا إِلیٰ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ تسلیم؛ توبه؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ گناه؛ مغفرت؛ نصرت

[سوره الزمر (39): آیه 55]

وَ اِتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ اَلْعَذٰابُ بَغْتَةً وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ (55)

55

و از بهترین کتابی که از جانب پروردگارتان به‌سوی شما نازل شده است پیروی کنید، پیش از آن‌که عذاب به طور ناگهانی به سراغتان بیاید درحالی‌که بی‌خبرید.

1- لزوم التزام عملی به قرآن و عینیت بخشیدن به محتوای آن در عرصۀ زندگی

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

مقصود از «أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ...» قرآن کریم است.

2- پیروی از تعالیم قرآن، از شرایط بهره‌مند شدن از غفران و آمرزش الهی

إِنَّ اللّٰهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً ... وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

3- قرآن، راهنمای عمل انسان‌ها

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

توصیۀ خداوند به عمل کردن به تعالیم قرآن به جای هر سفارشی دیگر دربارۀ قرآن، می‌تواند بیانگر حقیقت یاد شده باشد.

4- قرآن، نیکوترین کتاب نازل شده از سوی خداوند برای بشر

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

5- قرآن، کامل‌ترین کتاب آسمانی و اسلام جامع‌ترین دین الهی

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

6- ربوبیت الهی، مقتضی نازل کردن وحی و کتاب آسمانی

أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

7- توصیۀ خداوند به عمل کردن به قرآن، پیش از دچار شدن به پیامدهای هلاکت‌بار رها کردن قرآن (عذاب)

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ

8- عمل نکردن به تعالیم قرآن، درپی‌دارندۀ عذاب ناگهانی در دنیا

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً

«بَغْتَةً» به معنای ناگهانی است.

9- روی آوردن به قرآن و عمل به تعالیم آن، پس از آمدن عذاب بی‌فایده است.

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً

از این‌که خداوند فرمود: پیش از آمدن عذاب به تعالیم قرآن عمل کنید، روشن می‌شود که با آمدن عذاب، این کار بی‌فایده خواهد بود.

10- عذاب عمل نکردن به تعالیم قرآن، ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی است.

وَ أَنْتُمْ لاٰ تَشْعُرُونَ

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ پیروی؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ مغفرت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 56]

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اَللّٰهِ وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ اَلسّٰاخِرِینَ (56)

56

تا مبادا کسی بگوید: ای افسوس که در اطاعت خدا تقصیر کردم، و راستی که من از مسخره‌کنندگان [آیات او] بودم.

1- کوتاهی در حق خداوند، درپی‌دارندۀ حسرت و پشیمانی شدید برای انسان

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ

«حسرات»به معنای پشیمانی و افسوس است و عبارت «یٰا حَسْرَتیٰ» در صورتی گفته می‌شود که انسان از انجام و ترک کاری به شدت پشیمان شده و بخواهد آن را اظهار کند.

«تفریط»(مصدر «فَرَّطْتُ» ) به معنای تقصیر و کوتاهی و کلمۀ «جَنْبِ» به معنای جهت و ناحیه است که در این آیه کنایه از حق می‌باشد. پس «مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ» ؛ یعنی، آنچه در حق خدا کوتاهی کردم.

2- عمل نکردن به تعالیم قرآن، کوتاهی کردن در حق خداوند است.

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ ... أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ

«أَنْ تَقُولَ ...» به تقدیر «لئلا تقول» و تعلیل برای جمله‌های پیشین ( «أَنِیبُوا» ، «أَسْلِمُوا» و «اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ» ) می‌باشد، یعنی؛ توبه کنید، تسلیم شوید و از تعالیم قرآن پیروی کنید، تا دچار حسرت نشوید و احساس نکنید که حق خدا را ضایع کردید.

3- عمل نکردن به تعالیم قرآن، مایۀ حسرت و پشیمانی انسان در عرصۀ زندگی دنیایی و حیات اخروی

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ ... أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ

4- جبران کوتاهی کردن در حق خدا،

پس از آمدن عذاب الهی ممکن نیست.

مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ بَغْتَةً ... أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ

5- خداوند، دارای حق اطاعت بر انسان‌هاست و آنان در برابر آن مسؤول‌اند.

یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ

6- تمسخر تعالیم الهی (قرآن)، کوتاهی در حق خدا و موجب حسرت و پشیمانی انسان در دنیا و آخرت است.

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ ... وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

7- تمسخر تعالیم آسمانی قرآن، درپی‌دارندۀ عذاب الهی

وَ اتَّبِعُوا أَحْسَنَ مٰا أُنْزِلَ ... مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ...

أَنْ تَقُولَ ... وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

8- تمسخر، از شیوه‌های کافران و مشرکان در برخورد با تعالیم آسمانی (قرآن)

یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ ... وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

آمدن کلمۀ «السّٰاخِرِینَ» به صورت صفت (در قالب اسم فاعل) گویای این نکته است که به تمسخر گرفتن تعالیم قرآن، به صورت مقطعی و موردی نبود؛ بلکه شیوه‌ای دائمی و مکرر بوده است.

9- انسان، مسؤول و سازندۀ سرنوشت خویش است.

یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ ... وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ

حرف «عَلیٰ» در جملۀ «عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ» به معنای لام تعلیل است و معنای جمله چنین می‌باشد: وای به حال من به خاطر کوتاهی کردنم ... . بنابراین همان‌گونه که از ظاهر آیه به دست می‌آید، انسان تفریط خود در حق خدا و تمسخر کردن تعالیم قرآن را، سبب بدبختی و ندامت خود می‌داند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ اللّه؛ انسان؛ حسرت؛ حق؛ دنیا؛ شرک؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ ندامت

[سوره الزمر (39): آیه 57]

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اَللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ اَلْمُتَّقِینَ (57)

57

یا بگوید: اگر خدا مرا هدایت کرده بود، از تقواپیشگان بودم.

1- ظهور ارزش تقوا و نقش هدایت الهی (قرآن)، هنگام عذاب و در قیامت برای کافران و گنه‌کاران

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

2- تقوا، ثمرۀ هدایت الهی

لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

3- غبطه و حسرت کافران و گنه‌کاران، به حال تقواپیشگان در قیامت

أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

4- ساختن انسان با تقوا، از اهداف نزول وحی (قرآن)

لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

5- تقواپیشگان، دارای مقام و جایگاهی حسرت‌برانگیز در قیامت

أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

از این‌که کافران می‌گویند: اگر خداوند ما را هدایت می‌کرد از تقواپیشگان بودیم، به دست می‌آید که افراد با تقوا، از چنان مقامِ والایی برخورداراند که کافران دربارۀ آنان غبطه خورده و آرزو می‌کنند که ای کاش از زمرۀ آنان بودند.

6- نیاز انسان به هدایت الهی در رسیدن به سعادت و خوشبختی

لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ

از این‌که کافران رسیدن به مقام متقین (سعادتمندان) را منوط به هدایت الهی می‌دانند، مطلب یاد شده را می‌توان استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ تقوا؛ حسرت؛ رستگاری؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ نزول قرآن؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 58]

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی اَلْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (58)

58

یا هنگامی‌که عذاب را می‌بیند، بگوید: ای کاش برای من بازگشتی بود تا از نیکوکاران می‌شدم.

1- آرزوی کافران و گنه‌کاران، هنگام مشاهدۀ عذاب الهی، به بازگشت دوباره به دنیا

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً

«لَوْ» در آیۀ شریفه، برای تمنّی است.

2- احسان (نیک‌کرداری و نیکی کردن به دیگران)، هدف و فلسفۀ درخواست کافران از بازگشت دوباره به زندگی دنیایی

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

«إحسان»هم شامل نیکی به خود می‌باشد و هم نیکی به دیگران (لسان‌العرب ). این واژه در آیۀ شریفه ممکن است به هر دو معنا باشد.

3- کافران لجوج و گنه‌کاران سرمست، تنها هنگام مشاهدۀ عذاب الهی و یقین به نزول آن، بیدار گشته و در برابر سخن حق (قرآن) تسلیم شده و از آن پیروی می‌کنند.

أَوْ تَقُولَ حِینَ تَرَی الْعَذٰابَ لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

4- بازگشت به دنیا - حتی برای احسان کردن و جبران گذشته‌ها - برای هیچ کس ممکن نیست.

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

5- ظهور ارزش احسان، برای کافران و گنه‌کاران در قیامت

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

6- غبطه و حسرت کافران و گنه‌کاران به حال محسنان در قیامت

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

7- در قیامت، راهی برای جبران گذشته‌ها و انجام هیچ عملی نیست.

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

از این‌که کافران و گنه‌کاران برای جبران کوتاهی‌های خود، تقاضای بازگشت به دنیا را دارند، می‌توان به این حقیقت رسید که قیامت روز عمل و تلاش نیست.

8- محسنان، دارای مقام و جایگاهی حسرت برانگیز در قیامت

لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

9- اعتراف کافران و گنه‌کاران به نقش خود در تعیین سرنوشت خویش

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ ... وَ إِنْ کُنْتُ لَمِنَ السّٰاخِرِینَ ... لَوْ أَنَّ لِی کَرَّةً فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

10- تقوا و احسان، دو عنصر سعادت‌آفرین و رهایی‌بخش از عذاب الهی

مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ... لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ...

فَأَکُونَ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ احسان؛ اقرار؛ پیروی؛ تجسم اعمال؛ تسلیم؛ تقوا؛ حسرت؛ حق؛ دنیا؛ رستگاری؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ گناه

[سوره الزمر (39): آیه 59]

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اِسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ (59)

59

چرا، بی‌تردید آیات من برای تو آمد، ولی آنها را تکذیب کردی و تکبّر ورزیدی و از کافران شدی.

1- خداوند، پیش از عذاب کردن مردم، آنان را از راه نشان دادن آیات و نشانه‌های خود هدایت کرده و با آنها اتمام‌حجت می‌کند.

لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا

«بَلیٰ» حرف جواب است و در آیه برای اثبات چیزی می‌باشد که مورد انکار قرار گرفته است؛ زیرا کافران هدایت کردن خدا را منکر شده و می‌گفتند: اگر خدا ما را هدایت می‌کرد، ما از تقواپیشگان بودیم. خداوند این سخن را رد می‌کند و می‌فرماید: آری آیات ما برای هدایتتان آمد؛ ولی شما آنها را تکذیب کردید.

2- با شناخت آیات و نشانه‌های خداوند، هیچ عذری از کافران و منکران خداوند پذیرفته نیست.

لَوْ أَنَّ اللّٰهَ هَدٰانِی لَکُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِینَ ... بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا

آیه شریفه، پاسخی است به ادعای کافران که می‌گفتند: اگر خداوند ما را هدایت می‌کرد، ما با تقوا می‌شدیم و قهراً گرفتار عذاب نمی‌گشتیم.

3- خداوند برای هدایت مردم، آیات و نشانه‌های ویژه‌ای ارائه کرده است.

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ

از تعبیر «قَدْ جٰاءَتْکَ» (آمد تو را) استفاده می‌شود که مقصود از «آیٰاتِی» آیات و نشانه‌های ویژه‌ای به جز آیات و نشانه‌های موجود در عالم طبیعت و در انظار همگان است؛ زیرا نشانه‌های طبیعت همواره پیش انسان‌ها است و آمدن آنها معنا ندارد.

4- آیات و نشانه‌های خداوند، متعدد و گوناگون است.

آیٰاتِی

برداشت یاد شده از جمع آمدن «آیات»استفاده شده است.

5- قابل شناخت بودن خداوند از راه آیات و نشانه‌های او

بَلیٰ قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی

6- خود برتربینی و بزرگ‌منشی، منشأ کفر و حق‌ناپذیری و سبب تکذیب آیات الهی

قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ

مِنَ الْکٰافِرِینَ

«إستکبار»(مصدر «اسْتَکْبَرْتَ» ) به معنای خود را برتر از آنچه هست، دیدن و نشان دادن است.

7- کفر برخاسته از خود برتربینی و بزرگ‌منشی، عامل اصلی عذاب الهی

مِنْ قَبْلِ أَنْ یَأْتِیَکُمُ الْعَذٰابُ ... قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

از آن‌جایی که آیۀ شریفه درصدد بیان احتجاج خداوند با عذاب‌شدگان می‌باشد، در واقع بیانگر دلیل ابتلای آنان به عذاب الهی است.

8- انسان، خود تعیین کنندۀ سرنوشت خویش است.

قَدْ جٰاءَتْکَ آیٰاتِی فَکَذَّبْتَ بِهٰا وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ استکبار؛ اللّه؛ انسان؛ تکذیب؛ جبر و اختیار؛ حق؛ شناخت؛ عذاب؛ غرور؛ کفر؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 60]

وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ تَرَی اَلَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اَللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ (60)

60

و روز قیامت چهره کسانی را که بر خدا دروغ بسته‌اند سیاه می‌بینی، آیا برای متکبّران جایگاهی در جهنّم نیست؟

1- کسانی‌که برخدا دروغ بسته‌اند، در قیامت با چهرۀ سیاه برانگیخته خواهند شد.

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ

2- کسانی که بر خدا دروغ می‌بندند، در روز قیامت، با خواری و شرمساری ظاهر خواهند شد.

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ

محتمل است از جملۀ «وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ» معنای کنایی اراده شده باشد؛ یعنی، روز قیامت دروغ‌زنندگان به خدا، روسیاه و شرمسار خواهند بود.

3- دروغ بستن بر خداوند، گناهی نابخشودنی و موجب روسیاهی و خواری در قیامت

وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ

4- جهنم، جایگاه همیشگی متکبران

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ

«مَثْویً» (اسم مکان از ماده «ثواء») به معنای اقامت توأم با

استمرار است؛ یعنی، جایگاه همیشگی و دائمی.

5- تکبر، ریشه اصلی کفر و دروغ بستن بر خداوند

وَ کُنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ ... الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ ... أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ

توصیف شدن کافران و دروغ‌زنندگان بر خدا به متکبر، گویای حقیقت یاد شده است.

6- تکبر، عامل روسیاهی اخروی و استحقاق جهنم

وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ

7- «عن خَیْثَمة قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول من حدث عنّا بحدیث فنحن سائلوه عنه یوماً فإن صدق علینا فإنّما یصدق علی اللّه و علی رسوله و إن کذب علینا فإنّما یکذب علی اللّه و علی رسوله لأنّا إذا حدّثنا لانقول قال فلان، و قال فلان إنّما نقول قال اللّه وقال رسوله ثمّ تلا هذه الأیة، «وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ» ... ؛ ⁽¹⁾

خیثمه گوید: از امام‌صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود: هر کس حدیثی را از ما روایت کند، ما روزی از او بازخواست می‌کنیم.

اگر حدیث را همان‌گونه که ما گفته‌ایم. نقل کند، در حقیقت نقل صحیحی از خدا و رسولش کرده است. اگر دروغ به ما نسبت دهد، او به خدا و رسول نسبت دروغ داده است؛ زیرا ما وقتی حدیثی می‌گوییم، نمی‌گوییم: فلانی گفته است؛ بلکه می‌گوییم خدا و رسولش فرموده‌اند. سپس آیۀ «وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللّٰهِ ...» را تلاوت فرمود».

8- «عن أبی عبد اللّه(ع) قال: إنّ فی جهنّم لوادیاً للمتکبّرین یقال له سقر، شکی إلی اللّه شدّة حرّه [و] سأله أن یتنفّس فأذن له فتنفّس فأحرق جهنّم؛ ⁽²⁾

از امام‌صادق(ع) روایت شده که فرمود: در جهنم وادی است برای متکبران به نام «سقر» که از شدت حرارتش به خدا شکایت کرد و از او خواست تا نفسی بکشد، و خدا به او اجازۀ تنفس داد، پس نفسی کشید که در پی آن جهنم را به آتش کشید».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ امامت؛ تکبر؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ دروغ؛ ذلت؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 61]

وَ یُنَجِّی اَللّٰهُ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ لاٰ یَمَسُّهُمُ اَلسُّوءُ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (61)

61

و خدا کسانی را که تقواپیشه کرده‌اند، به سبب کامیابی‌شان نجات می‌دهد، درحالی‌که نه بدی به آنان می‌رسد و نه غمگین می‌شوند.

1- خداوند، نجات‌بخش تقواپیشگان از عذاب قیامت

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ . وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا

2- تقواپیشگان، مردمی رستگار و کامیاب‌اند.

وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ

«مفازة» (مصدر میمی از«فوز») به معنای فلاح (رستگاری و کامیابی) است. «با»در «بِمَفٰازَتِهِمْ» برای ملابست است؛ یعنی، خداوند تقواپیشگان را همراه با کامیابی‌شان، از عذاب نجات خواهد داد.

3- تقوا، عامل رستگاری و کامیابی و نجات‌بخش انسان‌ها از عذاب الهی

وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ

4- تکبر و خودبرتربینی، ناسازگار با تقواپیشگی

وَ اسْتَکْبَرْتَ ... جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ . وَ یُنَجِّی اللّٰهُ الَّذِینَ اتَّقَوْا بِمَفٰازَتِهِمْ

آیۀ شریفه درصدد توصیف کسانی است که در مقابل گروه مستکبر و متکبر قرار دارند که در آیات پیشین از آنان یاد شده است.

5- تقواپیشگان، از هر بدی و رنجی در قیامت در امان خواهند بود.

اَلَّذِینَ اتَّقَوْا ... لاٰ یَمَسُّهُمُ السُّوءُ

6- تقواپیشگان، به هیچ حزن و اندوهی در قیامت گرفتار نخواهند شد.

اَلَّذِینَ اتَّقَوْا ... وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

7- تقوا، موجب نجات انسان از هرگونه بدی و اندوه در قیامت

اَلَّذِینَ اتَّقَوْا ... لاٰ یَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ تقوا؛ تکبر؛ حزن؛ رستگاری؛ سختی؛ عذاب؛ غرور؛ قیامت

[سوره الزمر (39): آیه 62]

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ (62)

62

خدا آفرینندۀ هر چیزی است و او بر همه چیز نگهبان است.

1- خداوند، آفرینندۀ هر چیزی است.

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ

2- همۀ پدیده‌های جهان‌هستی، جلوه‌های خالقیت و توحید ربوبی خداوند است.

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ

آیۀ شریفه به قرینۀ آیۀ 64 - که به منزلۀ نتیجۀ این آیه بوده و در آن شرک محکوم گردیده است - درصدد بیان نشانه‌های خالقیت خدا و اثبات توحید ربوبی است.

3- همۀ پدیده‌های جهان، تحت تدبیر و نظارت خداوند است.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

«وَکِیلٌ» ، به معنای حافظ و کسی است که به تدبیر امور می‌پردازد.

4- قدرت‌خداوند،گسترده و بی‌پایان است.

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

5- نیاز تمامی پدیده‌های جهان، در بقا و تدبیر امورشان به‌خالق هستی (خداوند)

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

یادآوری حفاظت و تدبیر امور جهان از سوی خداوند - پس از ذکر خالقیت او - می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

6- «خٰالِقُ» و «وَکِیلٌ» از اسما و صفات خداوند

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ ... وَکِیلٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ توحید؛ جهان بینی؛ خالق/اسما و صفات؛ خلافت الهی؛ عجز؛ قدرت؛ وکیل/اسما و صفات

[سوره الزمر (39): آیه 63]

لَهُ مَقٰالِیدُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (63)

63

کلیدهای آسمان‌ها و زمین فقط در دست اوست، و کسانی‌که به آیات خدا کفر ورزیده‌اند خود زیانکار خواهند بود.

1- کلید و سررشتۀ تمامی امور جهان، در اختیار خداست.

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

«مَقٰالِیدُ» یا مترادف «مفاتیح»(کلیدها) و یا به معنای«خزائن»

(گنجینه‌ها) است (لسان‌العرب ). در هر صورت این تعبیر کنایه از سلطه بر جهان و در اختیار داشتن آن است.

2- جهان هستی، جلوه‌ای از قدرت و توحید ربوبی خداوند است.

لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

3- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

4- کافران و منکران آیات الهی، مردمی زیانکار و خسارت دیده‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

5- پیامد کفر و انکار آیات الهی، خسارت است.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

«خسارت» - ضد ربح (سود) - به معنای ضرر و زیان است.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ تکذیب؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ زمین؛ ضرر؛ کفر؛ کلید

[سوره الزمر (39): آیه 64]

قُلْ أَ فَغَیْرَ اَللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا اَلْجٰاهِلُونَ (64)

64

بگو: پس ای جاهلان، آیا به من فرمان می‌دهید که جز خدا را بپرستم؟!

1- درخواست تهدیدآمیز و آمرانۀ مشرکان از پیامبر(ص) برای عبادت معبودهای خود

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ

2- عبادت، تنها شایستۀ خالق هستی و مدبر و صاحب اختیار جهان است.

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ

«فا» در «أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ» یا برای تفریع این آیه بر آیات پیش است - که از خالقیت و تدبیر خدا سخن گفته است - و یا رابطه برای جواب شرط مقدر است که تقدیر آن چنین می‌باشد: «إن کان الله خالق کل شیء فکیف تأمروننی أن أعبد غیر الله». در هر صورت پیام آیۀ شریفه این است که با وجود خالق بودن خداوند، عبادت غیر او شایسته نیست.

3- مشرکان، مردمی نادان‌اند.

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

4- شرک و عبادت غیر خدا، نشانۀ جهل و نادانی نسبت به حقیقت الوهیت است.

اَللّٰهُ خٰالِقُ کُلِّ شَیْءٍ ... لَهُ مَقٰالِیدُ السَّمٰاوٰاتِ ... أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ

متعلق جهل، در «أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ» حقایقی دربارۀ خداوند است که در آیات پیشین از آن یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ بت؛ توحید؛ تهدید؛ جهان؛ جهان بینی؛ جهل؛ شرک؛ عبادت؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 65]

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (65)

65

و بی‌گمان، به تو و کسانی [از پیامبران] که پیش از تو بودند وحی شده است که:

اگر شرک‌ورزی، حتماً عمل تو تباه می‌شود و قطعاً از زیانکاران خواهی شد.

1- هشدار خداوند به یکایک پیامبران در بارۀ گرایش پیدا کردن به شرک و پرستش غیر او

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ

مفرد آمدن خطاب در «أَشْرَکْتَ» و «عَمَلُکَ» - با آن‌که همۀ پیامبران مخاطب وحی الهی بودند - می‌رساند که این وحی به یکایک پیامبران به طور جداگانه و مستقل، ابلاغ شده است.

2- هشدار خداوند به پیامبر(ص)، دربارۀ تن دادن به درخواست مشرکان مبنی بر عبادت غیر او

قُلْ أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ ... لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ

از ارتباط این آیه با آیۀ قبل - که در آن مشرکان از پیامبر(ص) خواسته بودند که غیرخدا را عبادت کند - برداشت یاد شده به دست می‌آید.

3- شرک و عبادت غیرخدا، از سوی هر کس که باشد - حتی پیامبران - در پیشگاه خداوند، گناهی نابخشودنی است.

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ

4- توحید، اساس همۀ ادیان آسمانی و مبارزه با شرک، سرلوحۀ مبارزات پیامبران الهی

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ

5- شرک، باعث حبط عمل خوب (بی‌اثر شدن و به هدر رفتن تلاش‌های پسندیده) می‌شود.

لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ

6- مشرکان، از زیانکاران و خسارت دیدگان‌اند.

لَئِنْ أَشْرَکْتَ ... وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

7- شرک، بی‌تردید به زیان انسان‌ها است.

لَئِنْ أَشْرَکْتَ ... وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

«نون»در «لَتَکُونَنَّ» برای تأکید و رفع تردید است.

کلیدواژه‌ها:

احباط و تکفیر؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ توحید؛ تهدید؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ ضرر؛ عبادت؛ عمل؛ گناه؛ محمّد(ص)

[سوره الزمر (39): آیه 66]

بَلِ اَللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ اَلشّٰاکِرِینَ (66)

66

[پس به شرک روی نیاور،] بلکه فقط خدا را بپرست و از سپاسگزاران باش.

1- توصیۀ خداوند به همۀ پیامبران و رسول‌اکرم(ص)، مبنی بر اختصاص دادن پرستش به او

وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ ... بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ

تقدیم مفعول (اللّه) بر فعل (فاعبد)، مفید اختصاص است.

2- اختصاص دادن پرستش به خداوند و دوری از عبادت غیر او، نشانۀ عقل و خردمندی است.

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ ... بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ

«فا» در «فَاعْبُدْ» جزا برای شرط مقدر است و تقدیر آن - به قرینۀ مقابله با «أَیُّهَا الْجٰاهِلُونَ» - می‌تواند چنین باشد: «إن کنت عاقلا فاعبد الله».

3- تنها خداوند، شایستۀ پرستش است.

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ ... بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ

4- عبادت غیرخدا، شرک است.

أَ فَغَیْرَ اللّٰهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ ... لَئِنْ أَشْرَکْتَ ... بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ

5- توصیۀ خداوند به پیامبران و رسول‌اکرم(ص)، دربارۀ شکر و سپاس‌گزاری او

وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

6- شرک و عبادت غیرخدا، ناسپاسی پروردگار است.

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

7- تنها تلاش و عمل در سایۀ توحید و یکتاپرستی، ثمربخش و سودآور است.

لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ ... بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشّٰاکِرِینَ

از مقابله میان شرک و توحید و تأثیر آن دو در رفتار آدمی و نتایج آن، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تفکر؛ توحید؛ تولی؛ جهان بینی؛ شرک؛ شکر؛ عبادت؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره الزمر (39): آیه 67]

وَ مٰا قَدَرُوا اَللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَ اَلْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وَ اَلسَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (67)

67

و خدا را چنان‌که شایستۀ اوست بزرگ نداشتند، و حال آن‌که روز قیامت زمین یکسره در قبضۀ او و آسمان‌ها پیچیده در دست اوست. او منزّه است و برتر از آن که به وی شرک ورزند.

1- مشرکان، خدا را آن‌گونه که شایستۀ او است، نشناخته و ارج ننهادند.

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ

بیشتر مفسران و اهل ادب جملۀ «وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ ...» را به معنای «ما عرفوا الله» و «ما عظموا الله» معنا کرده‌اند.

2- شرک و عبادت غیرخدا، اندیشه‌ای برخاسته از عدم شناخت درست خدا است.

وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ

3- توحید و یکتاپرستی، نشانۀ شناخت درست خداوند و قدرشناسی اوست.

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ ... وَ مٰا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهِ

4- زمین، در قیامت، یکسره در قبضۀ قدرت خداوند است.

وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

5- آسمان‌ها، در روز قیامت پیچیده در دست قدرت خداوند است.

وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ

6- ظهور و بروز قدرت مطلقۀ خداوند بر جهان در قیامت

وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ

7- ناچیز بودن جهان هستی (آسمان‌ها و زمین)، در برابر عظمت و قدرت خداوند

وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ ... وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ

«قَبْضَةً» - بر وزن فعلة - دلالت بر «مرة» می‌کند؛ یعنی، یک مشت. این تعبیر و نیز تعبیر پیچیده بودن آسمان‌ها در دست خدا، کنایه از ناچیز بودن آنها و نیز اشاره به عظمت خداوند است؛ زیرا به چیزی که کاملاً در اختیار کسی باشد، می‌گویند:

در مشت اوست.

8- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد

اَلسَّمٰاوٰاتُ

9- خداوند، کمال مطلق و به دور از هر عیب و نقص است.

سُبْحٰانَهُ

10- ساحت خداوند، از داشتن هرگونه شریک منزّه و برتر است.

تَعٰالیٰ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

11- «عن سلیمانَ بن مهران، قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ:

«وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» فقال:

یعنی ملکه لایملکها معه أحد...

«وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ» قال: الیمین الید، و الید القدرة و القوّة یقول عزّوجلّ: و السماوات مطویّات بقدرته و قوّته سبحانه و تعالیٰ عمّا یشرکون؛ ⁽¹⁾

سلیمان‌بن‌مهران گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ: «وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ» سؤال کردم، فرمود: یعنی زمین ملک او است [در قیامت] و هیچ کس غیر از او مالک زمین نیست... و دربارۀ «وَ السَّمٰاوٰاتُ مَطْوِیّٰاتٌ بِیَمِینِهِ» فرمود: یمین همان ید است و مراد از آن قدرت و قوت است، خدای عزّوجلّ می‌فرماید: آسمان‌ها به قدرت و قوت خداوند به هم پیچیده می‌شوند و او منزّه و برتر است از هرگونه شرکی که به او نسبت می‌دهند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ تفکر؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان بینی؛ جهل؛ زمین؛ شرک؛ شکر؛ ضلالت؛ عبادت؛ قیامت

[سوره الزمر (39): آیه 68]

وَ نُفِخَ فِی اَلصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی اَلْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اَللّٰهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ (68)

68

و در صور دمیده می‌شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است - جز آن کس که خدا بخواهد - می‌میرد؛ سپس بار دیگر در آن دمیده می‌شود و بی‌درنگ آنان به پا می‌خیزند و انتظار می‌کشند [که با آنها چه خواهد شد].

1- تمامی موجودات زندۀ آسمان‌ها و زمین با دمیده شدن در صور (شیپور) می‌میرند.

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ

«صعق» هم به معنای بی‌هوشی است و هم به معنای مرگ. در

این آیه، معنای دوم مراد است. «نُفِخَ» نیز به معنای دمیدن است و«صور»به چیزی مانند شیپور گویند.

2- آسمان‌ها و زمین، دربردارندۀ موجوداتی زنده، شعورمند و با احساس

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ

«مَنْ» برای موجودات دارای شعور به‌کار می‌رود. آمدن این کلمه و نیز مسألۀ مردن و ایستادن و نگاه کردن موجودات آسمانی و زمینی در صحنۀ قیامت (فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ) ، گویای برداشت یاد شده است.

3- مرگ و رستاخیز، حقیقتی‌عام و در برگیرندۀ تمامی موجودات شعورمند آسمان‌ها و زمین و نه مخصوص انسان‌ها

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ ... ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

4- جهان آفرینش، دارای آسمان‌های متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

5- برخی از موجودات آسمان‌ها و زمین، از مرگ ناشی از نفخ صور ایمن خواهند بود.

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ

6- تعلق مشیت الهی بر زنده ماندن برخی از موجودات شعورمند در جهان پس از نفخ صور

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ

7- موجودات آسمان‌ها و زمین، پس از مرگ با دمیده شدن دوباره در صور، زنده خواهند شد.

ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ

8- وجود فاصلۀ میان دو نفخ صور (زمان مرگ همۀ موجودات جهان و زنده شدن دوبارۀ آنها در قیامت)

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ ... ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ

برداشت یاد شده از کلمۀ «ثُمَّ» - که بر تراخی زمانی دلالت می‌کند - به دست می‌آید.

9- به پاخاستن ناگهانی موجودات آسمان‌ها و زمین، پس از دومین نفخ صور در قیامت

ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ

«فَإِذٰا» برای مفاجات و مفید معنای ناگهانی است و «قِیٰامٌ» ، جمع «قائم») (به‌پاخاسته) است.

10- تمامی موجودات آسمان‌ها و زمین، پس از به پاخاستن با دومین نفخ صور، در

انتظار سرنوشت خود به سر خواهند برد.

ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

«نظر»(مصدر «یَنْظُرُونَ» ) هم به معنای انتظار می‌آید و هم به معنای نظر متحیرانه و بهت‌آمیز. برداشت یاد شده مبتنی بر معنای نخست است.

11- نگاه متحیرانه و بهت‌آمیز موجودات آسمان‌ها و زمین، پس از به پاخاستن با دومین نفخ صور در قیامت

ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْریٰ فَإِذٰا هُمْ قِیٰامٌ یَنْظُرُونَ

12- «قال رسول‌اللّه(ص): «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ» قالوا: یا رسول اللّه من هٰؤلاء الذین استثنی اللّه، قال: جبرئیل و میکائیل و ملک‌الموت و إسرافیل و حملة العرش ... ؛ ⁽¹⁾

از رسول‌خدا(ص) روایت شده که فرمود: «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ ...

إِلاّٰ مَنْ شٰاءَ اللّٰهُ» . [اصحاب] گفتند: ای رسول‌خدا! این کسانی که استثنا شده‌اند چه کسانی هستند؟ فرمود: جبرئیل، میکائیل، ملک‌الموت، اسرافیل و حاملان عرش هستند ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اسرافیل؛ اللّه؛ انسان؛ جبرئیل(ع)؛ حساب رسی؛ حیات؛ زمین؛ شعور؛ عرش؛ عزرائیل؛ قیامت؛ مردگان؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ معاد؛ میکائیل؛ نفخ صور

[سوره الزمر (39): آیه 69]

وَ أَشْرَقَتِ اَلْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ اَلْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (69)

69

و زمین به نور خداوندگارش روشن می‌گردد، و کتاب [اعمال] را در میان می‌نهند، و پیامبران و گواهان را می‌آورند و میانشان به حق داوری می‌شود، و بر آنان ستم نمی‌رود.

1- سراسر زمین در عرصۀ قیامت به نور الهی روشن خواهد شد.

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا

«إشراق»(مصدر «أَشْرَقَتِ» ) به معنای اضائه (روشن شدن) است.

2- زمین، در قیامت عرصۀ روشن شدن حقایق الهی

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا

از آنجایی که خاصیت نور، روشن کردن هر چیز ناپیدا است.

می‌توان گفت: مقصود از روشن شدن زمین به نور پروردگار،

روشن شدن حقایق در عرصۀ قیامت است و اضافۀ نور به خداوند اضافه تشریفی و از باب تعظیم می‌باشد.

3- تابش نور عدل و قسط الهی بر اهل زمین در قیامت

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا

مقصود از نور در آیه، به قرینۀ جمله‌های بعدی - که دربارۀ نامۀ اعمال و داوری به حق خداوند سخن گفته است - می‌تواند نور عدل و قسط الهی باشد، در فرهنگ عرب، به پادشاهی که عادل باشد می‌گویند: (أشرقت الأفاق بعدلک و أضائت الدنیا بقسطک).

4- روشن شدن زمین و حقایق مربوط به اهل آن در قیامت، جلوۀ ربوبیت الهی است.

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا

5- نامۀ اعمال همۀ بندگان در قیامت، عرضه خواهد شد.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ

«وُضِعَ» به معنای نهادن است و در این جا کنایه از عرضه شدن می‌باشد. مقصود از «کتاب» در آیۀ شریفه نامۀ اعمال است.

6- تمامی اعمال بندگان ثبت و درج شده و در قیامت به صورت نوشته‌ای ظاهر خواهد شد.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ

7- حضور پیامبران در قیامت برای گواهی دادن بر اعمال بندگان، هنگام عرضۀ اعمالشان

وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ

مقصود از آوردن پیامبران در قیامت هنگام عرضۀ نامۀ اعمال بندگان - به قرینۀ آیۀ «فَکَیْفَ إِذٰا جِئْنٰا مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنٰا بِکَ عَلیٰ هٰؤُلاٰءِ شَهِیداً (نساء(4)، 41) گواهی دادن آنان است.

8- روح پیامبران، حاضر و ناظر بر تمامی رفتار بندگان در دنیا است.

وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ

گواهی دادن پیامبران بر اعمال، حاکی نظارت و حضور آنان در صحنۀ عمل است.

9- احضار شاهدانی چند در عرصۀ قیامت برای گواهی دادن بر اعمال بندگان، هنگام عرضۀ نامۀ اعمالشان

وَ الشُّهَدٰاءِ

«شهدا»جمع «شاهد»(گواه) است.

10- تمامی رفتار و کردار انسان‌ها در دنیا، تحت نظارت گروهی شاهد و گواه قرار دارد.

وَ الشُّهَدٰاءِ

لازمۀ گواهی شاهدان در قیامت، نظارت و حضور آنان در صحنه‌های اعمال بندگان در دنیا می‌باشد.

11- داوری میان مردم در قیامت، بر پایۀ حق خواهد بود.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ

12- داوری میان مردم در قیامت، عادلانه بوده و به کسی ستم نخواهد شد.

وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

13- تمامی رفتار و کردار آدمی در دنیا، باید برپایۀ حق و مطابق با عدل باشد.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

تذکر خداوند به این‌که داوری میان مردم در قیامت، بر پایۀ حق و عادلانه خواهد بود، در واقع توصیه‌ای است به بندگان که رفتار خود را مطابق عدل و برپایۀ حق بنا نهند؛ زیرا در قیامت رفتار آنان بر همین اساس سنجیده و جزا داده خواهد شد.

14- داوری خداوند میان بندگان در قیامت، بر پایۀ مستندات پروندۀ اعمال، گواهی پیامبران و گواهانی چند خواهد بود.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

15- داوری بر اساس مستندات پرونده و گواهی شاهدان، قضاوتی عادلانه و به حق خواهد بود.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ الشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

16- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ عدل؛ علم؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛ گواهی؛ نامه عمل؛ نور

[سوره الزمر (39): آیه 70]

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ (70)

70

و به هر کسی آنچه کرده است به طور کامل داده می‌شود، و او به آنچه انجام می‌دهند داناتر است.

1- هرکس جزای اعمال خویش را در قیامت به طور کامل و بی‌کم و کاست، دریافت خواهد کرد.

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ

«توفاة» (مصدر «وُفِّیَتْ» ) به معنای دادن کامل و بی کم و کاست چیزی است.

2- تناسب و مطابقت کامل کیفر و پاداش

الهی، با رفتار و کردار بندگان

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ

حذف مضاف در «مٰا عَمِلَتْ» - که در اصل «جزاء ما عملت» بوده است - می‌تواند گویای‌این نکته باشد که جزای الهی، آن چنان با رفتار بندگان تناسب و مطابقت دارد که گویا، آنچه داده می‌شود خود عمل است نه جزای آن.

3- پاداش و کیفر مطابق و متناسب با رفتار، پاداش و کیفری است عادلانه و به حق.

وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که آیۀ شریفه، به منزلۀ بیان برای جملۀ «وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ» می‌باشد؛ یعنی، ظلم نشدن در حق بندگان به این خاطر است که هر کسی مطابق آنچه انجام داده، به طور کامل جزا خواهد دید.

4- تمامی رفتار و کردار انسان، دارای کیفر و پاداش بوده و او در برابر آن مسؤول است.

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ

کلمه «مٰا» (آنچه) شامل تمامی اعمال می‌شود.

5- عمل و رفتار انسان، مبنای داوری خداوند و ملاک جزای او در قیامت است.

وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ

6- ندادن جزای کامل عمل، ظلم است.

وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ

7- همۀ رفتارهای آدمی، تحت احاطۀ علم کامل خداوند قرار دارد.

وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ

8- خداوند، داناترین آگاهان به رفتارهای آدمی است.

وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ

9- علم برتر و همه جانبۀ خداوند، پشتوانۀ داوری و جزای عادلانه اوست.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ ... وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمٰا یَفْعَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ پاداش؛ ظلم؛ عدل؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛ گناه

[سوره الزمر (39): آیه 71]

وَ سِیقَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ اَلْعَذٰابِ عَلَی اَلْکٰافِرِینَ (71)

71

و کسانی‌که کفر ورزیده‌اند، دسته دسته به‌سوی جهنّم رانده می‌شوند، تا چون بدان رسند، درهای آن گشوده می‌شود و نگهبانانش به آنان می‌گویند: آیا پیامبرانی از خودتان به‌سوی شما نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما بخوانند و به شما درباۀ دیدار امروزتان اخطار کنند؟ می‌گویند: چرا، ولی وعدۀ عذاب در حق کافران ثابت شده است.

1- کافران پس از حسابرسی اعمالشان، دسته دسته به سوی دوزخ رانده خواهند شد.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ ... وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ ... وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً

«زمرة»(مفرد «زمر») به معنای گروه و دسته است که به دنبال گروه و دسته‌ای دیگر باشد. بنابراین مفاد آیۀ شریفه این می‌شود که دسته‌های کافران به دنبال هم به سوی دوزخ سوق داده می‌شوند.

2- وجود فاصله میان موقف کافران، در محشر و دوزخ

وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلیٰ جَهَنَّمَ زُمَراً

«سوق»(مصدر «سِیقَ» ) به معنای راندن است. آمدن این واژه با حرف «إِلیٰ» ، نشانگر وجود مسیری برای سوق دادن و راندن دوزخیان تا مقصد (دوزخ) است.

3- باز شدن درب‌های دوزخ، هنگام نزدیک شدن کافران به آن

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

4- درب‌های دوزخ، پیش از آمدن کافران بسته است.

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

5- دوزخ، دارای درب‌های متعدد

فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

6- دوزخ، دارای نگهبانان و دربانان متعدد است.

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا

«خازن»(مفرد «خزنة») در اصل به کسی گویند که حافظ اشیایی باشد که در مکانی قرار دارد.

7- کافران به هنگام رسیدن به درب‌های دوزخ، مورد سرزنش نگهبانان و دربانان قرار خواهند گرفت.

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ

همزۀ استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِکُمْ» برای توبیخ است.

8- پرسش ملامت‌آمیز نگهبانان و دربانان دوزخ از کافران، دربارۀ آمدن پیامبران تلاوت‌کنندۀ آیات الهی و انذارگران

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا

9- اعتراف کافران در حضور نگهبانان و دربانان دوزخ، به آمدن پیامبران تلاوت‌گر آیات خداوند و انذارگران الهی برای هدایت آنان

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا

10- تاریخ بشر، برخوردار از رسولان متعدد

رُسُلٌ

11- پیامبران، از جنس بشر بوده و از میان متن جامعۀ خویش برخاسته‌اند.

رُسُلٌ مِنْکُمْ

12- فرستادگان الهی، با در دست داشتن وحی الهی در قالب عبارت‌های قابل تلاوت برای مردم، مبعوث می‌شدند.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ

13- تلاوت وحی و آیات الهی برای مردم، از وظایف فرستادگان الهی

رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ

14- آیات و نشانه‌های خداوند، متعدد و گوناگون است.

آیٰاتِ رَبِّکُمْ

15- قابل شناخت بودن خداوند، از راه وحی و آیات و نشانه‌های او

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ

سرزنش شدن کافران به خاطر توجه نکردن به آیات الهی، نشانگر این حقیقت است که آیات الهی، قابل شناخت است و انسان از این راه می‌تواند به خدا پی ببرد.

16- اخطار و انذار مردم دربارۀ رستاخیز انسان‌ها، از وظایف رسولان الهی

وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا

17- دعوت مردم به یکتاپرستی و اعتقاد به روز رستاخیز، در رأس برنامه‌های فرستادگان الهی

یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ وَ یُنْذِرُونَکُمْ لِقٰاءَ یَوْمِکُمْ هٰذٰا

18- عذاب شدن کافران در قیامت، امری قطعی و سنت تغییرناپذیر الهی است.

وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ

«حق»به معنای«ثبت»و «وجب» (ثابت و واجب شد) است و «کَلِمَةُ» در آیۀ شریفه به معنای وعده و یا فرمان می‌باشد.

19- عذاب الهی، سرنوشت محتوم کافران

وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ

20- کفر به خدا و انکار روز رستاخیز، موجب دوزخی شدن انسان‌هاست.

وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ

21- عذاب کافران، پس از اتمام حجت الهی بر آنان خواهد بود.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ ... قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ

22- اعتراف کافران به کفر خویش و سزاوار عذاب بودن خود، در آستانۀ ورود به دوزخ

قٰالُوا بَلیٰ وَ لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ

ظاهر این است که جملۀ «لٰکِنْ حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ» ادامۀ کلام کافران دوزخی باشد.

23- «رب»از اسما و صفات خداند

یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ

24- «عن أمیرالمؤمنین(ع) إنّ جهنم لها سبعة أبواب، أطباق بعضها فوق بعض ... و وضع النیران بعضها فوق بعض فأسفلها جهنّم، و فوقها لظی و فوقها الحُطَمة و فوقها سقر، و فوقها الجحیم و فوقها السعیر و فوقها الهاویة؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است: جهنم هفت در ورودی دارد که آنها به صورت طبقاتی بر یکدیگر قرار گرفته‌اند ...و آتش‌ها بعضی بر بالای بعضی دیگر قرار دارد که طبقۀ زیرین آن جهنم است و طبقات بالاتر آن [به ترتیب] لظی، حطمه، سقر، جحیم، سعیر و هاویه می‌باشد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اقرار؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تاریخ؛ تعلیم؛ تکذیب؛ تلاوت؛ توحید؛ جهنم؛ حساب رسی؛ حطمه؛ درب؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سعیر؛ سقر؛ سنتهای خدا؛ شناخت؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ لظّی؛ ملامت؛ نبوت؛ وحی؛ هاویه؛ هدایت

[سوره الزمر (39): آیه 72]

قِیلَ اُدْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی اَلْمُتَکَبِّرِینَ (72)

72

گفته می‌شود: از درهای جهنّم درآیید که جاودانه در آن خواهید بود. پس چه بد است جایگاه متکبّران!

1- کافران، پس از توقّفی چند در آستانۀ درهای دوزخ برای پاسخ به پرسش‌های دربانان، به ورود در آن فرمان خواهند یافت.

قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ ... قٰالُوا بَلیٰ ... قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ

2- ورود کافران به دوزخ، از درب‌های گوناگون خواهد بود.

قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ

3- جهنم، دارای درب‌های متعدد

أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ

4- کافران، در دوزخ جاودانه خواهند بود.

خٰالِدِینَ فِیهٰا

5- دوزخیان، کافرانی خود بزرگ بین و متکبراند.

حَقَّتْ کَلِمَةُ الْعَذٰابِ عَلَی الْکٰافِرِینَ ... فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

6- کفر به خدا و انکار رستاخیز - در عین شناخت آیات‌الهی - برخاسته از تکبر و غرور است.

أَ لَمْ یَأْتِکُمْ رُسُلٌ مِنْکُمْ یَتْلُونَ عَلَیْکُمْ آیٰاتِ رَبِّکُمْ ...

فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

توصیف شدن کافران و منکران قیامت به متکبر، می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

7- کفر و انکار مغرورانۀ آیات الهی، عامل جاودانگی در دوزخ

قِیلَ ادْخُلُوا أَبْوٰابَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

8- جهنم، جایگاه همیشگی متکبران

فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

«مَثْوَی» (اسم مکان از مادۀ «ثواء») به معنای اقامت توأم با استمرار است؛ یعنی، جایگاه همیشگی و دائمی.

9- جهنم، جایگاهی بد و ناگوار

فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ تکبر؛ تکذیب؛ جهنم؛ خلافت الهی؛ درب؛ سؤال و جواب؛ قیامت؛ کفر

[سوره الزمر (39): آیه 73]

وَ سِیقَ اَلَّذِینَ اِتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی اَلْجَنَّةِ زُمَراً حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ (73)

73

و کسانی‌که از پروردگارشان پروا داشته‌اند، دسته دسته به‌سوی بهشت سوق داده می‌شوند، تا چون بدان رسند - و قبلاً درهای آن [به رویشان] گشوده شده است - نگهبانانش به آنان می‌گویند: سلام بر شما! شما پاک بودید، پس جاودانه به آن درآیید.

1- تقواپیشگان، پس از حسابرسی اعمالشان، دسته دسته به سوی بهشت هدایت خواهند شد.

وَ وُضِعَ الْکِتٰابُ ... وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ ... وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ

2- اعتقاد به ربوبیت الهی، مقتضی تقواپیشگی است.

اِتَّقَوْا رَبَّهُمْ

3- وجود فاصله میان موقف تقواپیشگان در محشر و بهشت

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً

4- باز شدن درب‌های بهشت، به هنگام نزدیک شدن تقواپیشگان

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

5- باز بودن درب‌های بهشت، پیش از رسیدن تقواپیشگان

حَتّٰی إِذٰا جٰاؤُهٰا وَ فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

برداشت یاد شده بر این اساس است که واو در «وَ فُتِحَتْ» حالیه باشد. بنابراین معنای آیه چنین می‌شود: به بهشت خواهند رسید در حالی که قبلاً درب‌های آن گشوده شده است.

6- بهشت، دارای درب‌های متعدد

فُتِحَتْ أَبْوٰابُهٰا

7- بهشت، دارای دربانان متعدد

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا

8- سلام و خوش آمدگویی دربانان بهشت به تقواپیشگان، هنگام ورود آنان

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

9- بشارت دربانان بهشت به تقواپیشگان،

مبنی بر در امنیت و سلامت بودن آنان در بهشت جاویدان

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

10- تمجید دربانان بهشت از خوبی‌ها و پاکدامنی تقواپیشگان، در آستانۀ ورودآنان به بهشت

وَ قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا ... طِبْتُمْ

11- پاکدامنی و طهارت از گناه، از ویژگی‌های برجستۀ تقواپیشگان

طِبْتُمْ

از این‌که دربانان بهشت در آستانۀ ورود تقواپیشگان تنها از پاکی و پاکدامنی‌آنان سخن می‌گویند، می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

12- دعوت دربانان بهشت از تقواپیشگان برای ورود به آن

قٰالَ لَهُمْ خَزَنَتُهٰا ... فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

13- تقواپیشگان، در بهشت، جاودانه خواهند ماند.

فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

14- تقوا، عامل جاودانگی در بهشت

اَلَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً ... فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

15- پاکدامنی و طهارت از گناه، عامل ورود تقواپیشگان به بهشت

طِبْتُمْ فَادْخُلُوهٰا خٰالِدِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ امنیت؛ بشارت؛ بهشت؛ تحیت؛ تقوا؛ خلافت الهی؛ درب؛ طهارت؛ عفت؛ قیامت

[سوره الزمر (39): آیه 74]

وَ قٰالُوا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا اَلْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ اَلْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ (74)

74

و [بهشتیان] می‌گویند: ستایش خدای را که وعده‌اش را دربارۀ ما تحقق بخشید و این سرزمین را به ما میراث داد؛ در هر جای بهشت بخواهیم منزل می‌گزینیم. پس چه خوب است مزد عمل کنندگان!

1- سپاس‌گزاری تقواپیشگان در بهشت از خداوند و ستایش او، به خاطر وفا کردن به وعده‌های خود دربارۀ آنان

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ

2- بهشت جاودانه، وعدۀ الهی به

تقواپیشگان

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا ... صَدَقَنٰا وَعْدَهُ

3- وعدۀ الهی، حتمی و تخلف‌ناپذیر است.

صَدَقَنٰا وَعْدَهُ

4- بهشت جاویدان، میراث تقواپیشگان

وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ

5- وراثت سرزمین بهشت، وعدۀ الهی به تقواپیشگان

صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ

6- بهشت جاویدان، فراتر از استحقاق تقواپیشگان و جلوه‌ای از لطف و بخشش الهی به آنان

وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ

برداشت یاد شده از تعبیر ارث دربارۀ بهشت به دست می‌آید؛ زیرا میراث چیزی است که انسان برای آن زحمتی نکشیده و تلاشی نکرده تا مستحق آن باشد.

7- تقواپیشگان، در انتخاب جایگاه و منزل خود در بهشت آزاد خواهند بود.

وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ

«تبوأ»(مصدر «نَتَبَوَّأُ» ) به معنای سکنی و منزل گرفتن است.

8- بهشت تقواپیشگان، بسیار گسترده و پهناور است.

نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ

9- بهشت، اجری نیکو و پسندیده برای اهل عمل و تلاش

نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

10- بهشت، پاداشی نیکو و شایسته برای تقواپیشگان

وَ سِیقَ الَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَی الْجَنَّةِ زُمَراً ... فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

11- تقواپیشگان، اهل عمل و تلاش‌اند.

اَلَّذِینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ ... فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

12- بهشت، پاداش و بهای عمل و تلاش تقواپیشگان است.

نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

13- عمل، رقم زنندۀ سرنوشت اخروی انسان

نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

14- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ ...» یعنی: أرض الجنّة؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده که دربارۀ «... وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ ...» فرمود: مقصود زمین بهشت است».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آزادی؛ ارث؛ اللّه؛ بهشت؛ پاداش؛ تقوا؛ حمد؛ خلافت الهی؛ زمین؛ شکر؛ عمل؛ وعده

[سوره الزمر (39): آیه 75]

وَ تَرَی اَلْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ اَلْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (75)

75

و فرشتگان را می‌بینی که اطراف عرش را احاطه کرده‌اند، درحالی‌که پروردگارشان را همراه با ستایش او [از هر نقصی] تنزیه می‌کنند، و میانشان به حق داوری می‌گردد و گفته می‌شود: ستایش از آنِ خدا پروردگار جهانیان است.

1- فرشتگان به روز قیامت، در اطراف عرش به تسبیح و تنزیه خداوند همراه با ستایش او خواهند پرداخت.

وَ تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

2- قرین و همراه کردن تسبیح خداوند با حمد و ستایش او، امری نیکو و پسندیده است.

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

«با»در «بِحَمْدِ» برای مصاحبت است.

3- خداوند، از هر عیب و نقصی منزه و مبرا است.

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

4- قابل رؤیت بودن فرشتگان و عرش در قیامت برای انسان‌ها

وَ تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ

فاعل و مخاطب فعل «تَرَی» ، ممکن است همۀ انسان‌ها باشند و نیز ممکن است شخص پیامبراسلام(ص) باشد. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال نخست است.

5- قابل رؤیت بودن فرشتگان و عرش در

قیامت، برای پیامبراسلام(ص)

وَ تَرَی الْمَلاٰئِکَةَ حَافِّینَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ

6- عرش، مرکز اداره و فرمانروایی جهان

اَلْعَرْشِ

«عرش»در اصل به معنای تخت فرمانروایی است و گاهی کنایه از مرکز اداره و فرمانروایی می‌آید.

7- داوری میان مردم در قیامت، بر پایۀ حق و عادلانه خواهد بود.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ

8- تمامی رفتار و کردار آدمی در دنیا، باید بر پایۀ حق و مطابق با عدل باشد.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ

تذکر خداوند بر این‌که داوری میان مردم در قیامت بر پایۀ حق و عدل خواهد بود؛ در واقع توصیه‌ای است به بندگان که رفتار خود را مطابق عدل و بر پایۀ حق بنا نهند؛ زیرا در قیامت رفتار آنان بر همین اساس سنجیده و جزا داده خواهد شد.

9- همۀ خلایق در قیامت به حمد و ستایش خداوند خواهندپرداخت.

وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

تعبیر «قِیلَ» به صورت مجهول به جای «قالوا» می‌تواند به خاطر آن باشد که ستایش خدا اختصاص به فرشتگان ندارد بلکه همۀ خلایق به آن خواهند پرداخت.

10- همۀ خلایق در قیامت، به خاطر قضاوت به حق و عادلانۀ خداوند، به حمد و ستایش او خواهندپرداخت.

وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

حمد و ستایش خلایق در قیامت، به خاطر داوری به حق خداوند در میان آنان می‌باشد. زیرا این ستایش و حمد پس از قضاوت خداوند انجام خواهد گرفت.

11- «الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ، ثنا و آخرین سخن خلایق در قیامت است.

وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

12- همۀ ستایش‌ها از آن خداوند است.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» به اصطلاح جنسیه و مفید استغراق است؛ یعنی،«کل حمد لله»

13- خداوند، سرچشمه و منشأ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌ها است.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد در برابر زیبایی‌ها و کمال‌ها است و به مقتضای جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» ، هر ستایشی از آن خداوند است. بنابراین هر کمال و زیبایی از او نشأت گرفته است.

14- تنها خداوند، شایسته و بایستۀ ستایش است.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

15- خداوند، مالک و مدبر همۀ عالم‌های هستی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«عالم»(مفرد«عالمین») به مجموعه و دسته‌ای از موجودات گفته می‌شود. بنابراین «الْعٰالَمِینَ» ؛ یعنی، همۀ موجودات به لحاظ مجموعه‌ها و دسته‌ها.

16- جهان آفرینش، متشکل از عالم‌های متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده با توجه به جمع بودن کلمۀ «الْعٰالَمِینَ» است.

17- جهان هستی، سراسر زیبا و تدبیر آن تدبیری نیکو و جمیل است.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«رَبِّ الْعٰالَمِینَ» به منزلۀ دلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» است؛ یعنی، چون خداوند مدبر و مالک هستی است، پس همۀ ستایش‌هااز آن او است و از آن جا که حمد و ستایش، همواره برای کمال و زیبایی‌ها است، نتیجه می‌گیریم که همۀ هستی، زیبا و برخوردار از تدبیری نیکو است.

18- خداوند، از روی اختیار جهان را تدبیر می‌کند و در ادارۀ آن جبر و اضطراری ندارد.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ ... وَ قِیلَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

در صحت اطلاق حمد، علاوه بر زیبایی فعل و صفت، اختیاری بودن آن دو نیز قیدشده است؛ یعنی، بر فعل و صفتی زیبا، می‌توان حمد کرد که فاعل، آن را از روی اختیار تحقق بخشیده باشد.

19- جهان هستی، به سوی کمال در حرکت است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«رَبِّ» به معنای تربیت کردن است و تربیت ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل است تا آن‌گاه که به حد تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از حرکت تکاملی دارد.

20- تدبیر همۀ عالم‌های هستی از سوی خدا، دلیل اختصاص همۀ ستایش‌ها به او است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» به منزلۀ تعلیل برای «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» می‌باشد.

21- ربوبیت خداوند، مقتضی حمد و ستایش است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

22- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند است.

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ... الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اعداد؛ اللّه؛ تزیین؛ تنزیه؛ جهان؛ حق؛ حمد؛ ذکر؛ عدل؛ عرش؛ عمل؛ قضا؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ ملائکه

سورۀ غافر آیۀ 1 تا 85

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان

[سوره غافر (40): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . حم (1)

1 حا، میم.

1- «المرویّ عن أئمّتنا(ع) أنّها من المتشابهات التی استأثر اللّه تعالی بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: این حروف - که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود - از متشابهاتی است که خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند».

کلیدواژه‌ها:

تشبیهات؛ حروف مقطعه؛ قرآن

[سوره غافر (40): آیه 2]

تَنْزِیلُ اَلْکِتٰابِ مِنَ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْعَلِیمِ (2)

2

نازل کردن این کتاب از جانب خدای عزّتمندِ داناست،

1- قرآن، کتابی نازل شده از جانب خداوند است؛ نه ساختۀ بشر.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ

تصریح و تأکید خداوند بر الهی بودن قرآن - با آن‌که ادعای آورنده‌اش (پیامبراسلام) نیز همین بوده است - می‌تواند به این خاطر باشد که مخالفان اسلام، این کتاب را بشری و ساخته و پرداخته پیامبر(ص) می‌دانستند.

2- کتابت و تدوین آیات قرآن، پس از نزول آن، در حیات پیامبراسلام(ص) انجام می‌گرفت.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) به قرآن، یا بدان‌جهت بوده که آیه‌های آن پس از نزول نوشته می‌شده است و یا توصیه‌ای است از جانب خداوند که باید به صورت نوشته در آید. هر دو فرض، می‌تواند گویای برداشت یادشده باشد.

3- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و بسیار دانا است.

اَللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

4- قرآن، جلوۀ عزت و علم خداوند است.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

آمدن دو صفت عزیز و علیم برای خداوند، پس از یادآوری الهی بودن قرآن، گویای برداشت یاد شده است.

5- قرآن، در عرصۀ فکر و اندیشه، پیروز شکست‌ناپذیر و کتابی عالمانه است.

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

از آن جایی که خداوند عزیز و علیم است، سخن او هم در عرصۀ خود (فکر، اندیشه و ...) چنین خواهدبود.

6- قرآن، مایۀ عزت انسان‌ها و آموزندۀ دانش به آنان

تَنْزِیلُ الْکِتٰابِ مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

تذکر این نکته که قرآن از منشأیی نازل شده که دارای عزت و علم است، (خدا)، گویای این حقیقت است که قرآن کتابی عزت‌آفرین و دانش‌آموز برای بشر است.

7- «عزیز» و«علیم»از اسما و صفات خداوند

مِنَ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ قرآن؛ جمع قرآن؛ شکست؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ قرآن؛ کتابت قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره غافر (40): آیه 3]

غٰافِرِ اَلذَّنْبِ وَ قٰابِلِ اَلتَّوْبِ شَدِیدِ اَلْعِقٰابِ ذِی اَلطَّوْلِ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ إِلَیْهِ اَلْمَصِیرُ (3)

3

که آمرزندۀ گناه و قبول کنندۀ توبه و سخت عقوبت و صاحب عطای فراوان است.

هیچ معبودی جز او نیست. بازگشت [همگان]فقط به سوی اوست.

1- خداوند، آمرزندۀ گناهان است.

غٰافِرِ الذَّنْبِ

2- خداوند، قبول‌کنندۀ توبۀ گنه‌کاران است.

وَ قٰابِلِ التَّوْبِ

3- ترغیب و تشویق گنه‌کاران از سوی خداوند به توبه و دست برداشتن از گناه

غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ

4- خداوند، سخت عقوبت‌دهنده است.

شَدِیدِ الْعِقٰابِ

5- خداوند، صاحب فضل و عطا است.

ذِی الطَّوْلِ

«طول» به معنای «فضل و من» است بنابر این «ذِی الطَّوْلِ» معادل «ذی الفضل» و«ذی المن»است.

6- خداوند، صاحب قدرت است.

ذِی الطَّوْلِ

یکی از موارد کاربرد واژۀ «طول» قدرت است و در این آیه چون خداوند، دو صفت امیدآفرین و ترغیب‌کننده را در آغاز بیان فرموده (غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ) ، ممکن است درصدد بیان دو صفت هشداردهنده باشد و آن شدیدالعقاب بودن و ذی‌الطول است.

7- سبقت رحمت و فضل خداوند، بر غضب و عقوبت او

غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ شَدِیدِ الْعِقٰابِ ذِی الطَّوْلِ

از تقدم دو صفت «غٰافِرِ الذَّنْبِ» و «قٰابِلِ التَّوْبِ» ، بر «شَدِیدِ الْعِقٰابِ» و «ذِی الطَّوْلِ» ، می‌توان برداشت یاد شده را به دست آورد.

8- تضمین خداوند، به آمرزش گناهان و پذیرش توبۀ بندگان

غٰافِرِ الذَّنْبِ وَ قٰابِلِ التَّوْبِ

یاد شدن دو مسألۀ آمرزش گناهان و پذیرش توبه در قالب صفت، گویای این نکته است که این دو، کاری مستمر از خداوند و نیز تضمینی از سوی او بر انجام این دو کار است.

9- خدا، تنها معبود حقیقی و شایسته پرستش

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

«إِلٰهَ» به معنای معبود است.

10- عزت، علم، گناه‌آمرزی، توبه پذیری، سخت عقوبت دادن، صاحب فضل بودن و عطا داشتن، از اوصاف معبود حقیقی

غٰافِرِ الذَّنْبِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

11- بازگشت همگان تنها به سوی خداوند است.

إِلَیْهِ الْمَصِیرُ

«مصیر»به معنای بازگشت است و تقدیم «إِلَیْهِ» مفید حصر می‌باشد.

12- «غٰافِرِ الذَّنْبِ» ، «قٰابِلِ التَّوْبِ» ، «شَدِیدِ الْعِقٰابِ» ، «ذِی الطَّوْلِ» و «إِلٰهَ» از اسما و صفات خداوند

غٰافِرِ الذَّنْبِ ... لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ توبه؛ توحید؛ جهان بینی؛ رحمت؛ سختی؛ عذاب؛ عزت؛ غضب؛ گناه؛ مغفرت

[سوره غافر (40): آیه 4]

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی اَلْبِلاٰدِ (4)

4

جز کسانی که کفر ورزیده‌اند کسی در آیات خدا مجادله نمی‌کند؛ پس رفت و آمدشان در شهرها تو را [به تصوّر این که خوشبخت‌اند]فریب ندهد.

1- تنها کافران حق‌ناپذیر به مجادله و ستیزه‌جویی با آیات الهی می‌پردازند و از پذیرش آن سر باز می‌زنند.

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا

2- کفر و روح حق‌ناپذیری، عامل مجادله و ستیزه‌جویی با آیات الهی

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا

3- آیات و نشانه‌های خداوند، متعدد و گوناگون است.

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ

برداشت یاد شده، از جمع آمدن «آیٰاتِ» به دست می‌آید.

4- قرآن، دارای ساختاری بندبند به نام «آیه»

آیٰاتِ اللّٰهِ

5- هشدار خداوند دربارۀ فریب خوردن از تحرکات سیاسی و اقتصادی کافران و ثروت و مکنت آنان در جامعه

فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ

برخی از اهل لغت نوشته‌اند: «تقلب فی الأمور»؛ یعنی،«تصرّف کیف یشاء» (در هر کاری مطابق خواستۀ خود دخل و تصرف کرد). مقصود از «تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ» تحرکات سیاسی و اقتصادی کافران در شهرها از راه سفرهای تجارتی (مانند سفرهای کافران قریش از مکه به شام، یمن و ...) است.

6- هشدار خداوند به پیامبر(ص) و مسلمانان، دربارۀ تأثیرپذیری از قدرت و مکنت کافران و تجدید نظرکردن در برنامه‌های تبلیغی و الهی خویش

فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ

پیامبر(ص) و مسلمانان، در حالی به تبلیغ دین اسلام می‌پرداختند که کافران در اوج قدرت اقتصادی و سیاسی قرار داشتند. بنابر این هشدار خداوند در آیۀ شریفه می‌تواند گویای مطلب یادشده باشد.

7- پیامبراسلام(ص) به هنگام بعثت، با مخالفت قدرت‌های سیاسی و اقتصادی عصر خویش - مانند اشراف مکه - روبه‌رو بود.

فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ

8- مؤمنان مجاهد، در معرض قرار گرفتن در موضع انفعالی و متأثر شدن در برابر قدرت و مکنت بسیار دشمنان و کافران مخالف

فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ

برداشت یاد شده از هشدار خداوند، به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اشراف؛ اقتصاد؛ اللّه؛ ایمان؛ تهدید؛ جدل؛ جهاد؛ حق؛ دشمنی؛ ضلالت؛ قدرت؛ قرآن؛کفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مکه

[سوره غافر (40): آیه 5]

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ اَلْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ اَلْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ (5)

5

پیش از اینان قوم نوح و احزابی که پس از آنان بودند [نیز پیامبران را] تکذیب کردند، و هر امّتی آهنگ پیامبر خود را کردند تا او را به عقوبت بگیرند، و به باطل مجادله کردند تا بدین وسیله حق را از بین ببرند، من هم آنان را به عقوبت گرفتم.

پس کیفر من چگونه بود؟

1- قوم نوح، دین الهی و پیامبر خویش را تکذیب کردند.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ

2- اقوام و ملت‌های پس از قوم نوح، پیامبران الهی را تکذیب کردند.

کَذَّبَتْ ... وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ

3- تکذیب پیامبران، دارای پیشینه‌ای طولانی در تاریخ و نه پدیده‌ای جدید در عصر پیامبر اسلام(ص)

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ

یادآوری تکذیب انبیای پیشین از سوی مردم، از زمان حضرت نوح(ع) و بعد از آن، می‌تواند بیانگر مطلب یادشده باشد.

4- جبهۀ کفر، در طول تاریخ جبهه‌ای همسو و متحد در برابر ادیان و پیامبران الهی

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ الْأَحْزٰابُ مِنْ بَعْدِهِمْ

به کار رفتن عنوان «احزاب»دربارۀ اقوام کافر، می‌تواند گویای مطلب یادشده باشد.

5- قوم نوح، نخستین جامعۀ تکذیب‌گر پیامبر خود

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ

ذکر قوم نوح پیش از سایر اقوامِ تکذیب‌گر، بیانگر مطلب یاد شده‌است.

6- همۀ امت‌ها به قصد دستگیر کردن و از بین بردن پیامبرشان اقدام کرده‌اند.

وَ هَمَّتْ کُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِیَأْخُذُوهُ

«أخذ»در اصل به معنای گرفتن است و مقصود از آن در آیۀ شریفه، دستگیر کردن و از بین بردن پیامبران است.

7- همۀ امت‌ها با حربۀ‌باطل،به‌جدال وستیزه با حق بر خاستند تا آن را از بین ببرند.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ

«إدحاض» به معنای ابطال و از بین بردن است.

8- جامعۀ بشری، از دیرباز عرصۀ درگیری حق و باطل بود.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ

9- تعالیم پیامبران، مطابق حق بوده و آنان مردم رابه سوی حق فرامی‌خواندند.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ

10- تمامی اقوام تکذیب‌گر (چون قوم نوح)، به خاطر مبارزه با حق (تعالیم پیامبران)، در دنیا مورد عقوبت وکیفر الهی قرار گرفتند.

کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ

11- مجادله و ستیزه‌جویی با حق، عقوبت الهی در دنیا را درپی دارد.

وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِیُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ

12- عقوبت دنیایی مردم حق‌ناپذیر و ستیزه‌جو از اقوام گذشته (چون قوم نوح‌و ...) مجازاتی سخت و درس‌آموز

فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ

برداشت یادشده از استفهام تعجیبی «کیف»استفاده می‌شود.

13- دلداری خداوند به پیامبراسلام(ص) در برابر تکذیب، ستیزه‌جویی و توطئۀ کافران

فَلاٰ یَغْرُرْکَ تَقَلُّبُهُمْ فِی الْبِلاٰدِ . کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ

کلیدواژه‌ها:

امت؛ انبیاء؛ باطل؛ تاریخ؛ تکذیب؛ جدل؛ حق؛ دشمنی؛ دلداری؛ دین؛ عبرت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نوح(ع)

[سوره غافر (40): آیه 6]

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ (6)

6

و همان‌گونه [که این احزاب در دنیا عقوبت شدند،] وعدۀ [عذاب] پروردگارت در حق این کافران ثابت شد که آنان [در آخرت نیز]اهل‌آتش خواهند بود.

1- عذاب شدن کافران در قیامت، امری قطعی و سنت تغییرناپذیر الهی

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا

«حق»؛ یعنی،«ثَبَتَ» و «وَجَبَ»(ثابت و واجب شد). و مراد از کلمه در «کَلِمَةُ رَبِّکَ» وعدۀ عذاب است.

2- عذاب الهی، سرنوشت محتوم کافران

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا

3- تکذیب پیامبران و ستیزه‌جویی با آیات الهی، موجب دوزخی شدن انسان‌ها

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

4- عذاب کافران، پس از اتمام حجت الهی بر آنان خواهد بود.

مٰا یُجٰادِلُ فِی آیٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ ... وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

5- کافران تکذیب‌گر و ستیزه‌جوی قوم نوح و بعد از آنها، به دلیل دوزخی بودن، به عذاب دنیوی نیز گرفتار شدند.

فَأَخَذْتُهُمْ فَکَیْفَ کٰانَ عِقٰابِ . وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

برداشت یاد شده مبتنی بر این احتمال است که جملۀ «أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ» به تقدیر لام و در مقام تعلیل باشد؛ یعنی، چون آنان از دوزخیان هستند، به عذاب الهی گرفتار آمدند.

6- ربوبیت الهی، مقتضی عذاب کردن و کیفر دادن کافران حق‌ستیز و تکذیب‌کننده

وَ کَذٰلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

7- آتش، از وسایل عقوبت و عذاب الهی در قیامت

أَنَّهُمْ أَصْحٰابُ النّٰارِ

8- «رب» از اسما و صفات خداوند

حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ جهنم؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛سنتهای خدا؛ عذاب؛ قوم نوح؛ قیامت؛ کفر؛ نوح(ع)

[سوره غافر (40): آیه 7]

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ اَلْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اِتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ اَلْجَحِیمِ (7)

7

آن فرشتگانی که عرش را حمل می‌کنند و کسانی که اطراف آن هستند، پروردگارشان را همراه با ستایش او [از هر نقصی] تنزیه می‌کنند و به او ایمان دارند و برای کسانی که ایمان آورده‌اند آمرزش می‌طلبند که: پروردگارا، رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است، پس [گناهان]کسانی را که توبه کرده و از راه تو پیروی نموده‌اند بیامرز، و آنان را از عذاب آتش شعله‌ور نگاه‌دار.

1- فرشتگان حامل عرش و فرشتگان پیرامون آن، به تسبیح و تنزیه خداوند همراه با ستایش او می‌پردازند.

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

2- همراه ساختن تسبیح و تنزیه خداوند با حمد و ستایش او، امری نیکو و پسندیده

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

«با»در «بِحَمْدِ» برای مصاحبت است.

3- خداوند از هر عیب و نقصی، منزه و مبرا است.

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ

4- عرش الهی، مرکز اداره و فرمان‌روایی جهان

اَلْعَرْشَ

«عرش»به معنای تخت فرمان‌روایی است و گاهی کنایه از مرکز اداره و فرمان‌روایی می‌باشد.

5- فرشتگان، کارگزاران خداوند در ادارۀ جهان‌اند.

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ

6- فرشتگان، دارای ایمان راستین و کامل به خداوند

وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

7- ایمان، گوهری بس ارزشمند و مؤمنان دارای مقامی والا نزد پروردگار

وَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

یادآوری ایمان فرشتگان به خدا - با آن‌که این حقیقتی روشن برای همگان است - بیانگر مطلب یاد شده است.

8- اعتراف فرشتگان حامل عرش الهی، به ربوبیت خداوند و رحمت و علم گستردۀ او دربارۀ همۀ پدیده‌های عالم

رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً

9- رحمت و علم خداوند، گسترده و فراگیر همۀ پدیده‌های عالم است.

رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً

10- ربوبیت الهی، مقتضی رحمت و علم گسترده به همه چیز است.

رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً

11- استغفار و آمرزش‌خواهی فرشتگان عرش الهی، برای مؤمنان

وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا

12- جملۀ «رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً ...

وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ» متن مناجات فرشتگان با خداوند به هنگام آمرزش‌خواهی از او برای مؤمنان

وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً

13- درخواست آمرزش از خداوند، توسط فرشتگان حامل عرش برای توبه کنندگان و رهروان راه الهی

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ

14- رحمت و علم همه جانبه و گستردۀ خداوند، مقتضیِ طلب آمرزش از او و امید بستن به اجابت او

وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا

برداشت یاد شده از تفریع «فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا ...» بر «رَبَّنٰا وَسِعْتَ ...» استفاده می‌شود؛ یعنی، ای پروردگار ما! چون رحمت و علم تو گسترده و جهان‌شمول است، پس بیامرز مؤمنان توبه‌کننده را... .

15- توبه و پیمودن راه خداوند، دو شرط لازم برای جلب غفران و آمرزش الهی

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ

16- مناجات با خداوند و ذکر صفت

ربوبیت او، از آداب دعا و حاجت‌خواهی از او

رَبَّنٰا وَسِعْتَ ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا

17- اسلام، راهی است تعیین شده از سوی خداوند برای سیر و سلوک بشر.

وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ

مقصود از «سَبِیلَکَ» (راه خدا)، اسلام و رهنمودهای آن است.

18- مؤمنان تائب و پیرو راه الهی، برخوردار از لطف و حمایت فرشتگان عرش الهی

اَلَّذِینَ یَحْمِلُونَ الْعَرْشَ ... یَسْتَغْفِرُونَ ... لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ

19- درخواست مصونیت از عذاب دوزخ از سوی فرشتگان حامل عرش، برای مؤمنان تائب و پیرو راه خدا

وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

20- توبه و پیمودن راه خدا (عمل به تعالیم الهی)، دو عنصر لازم برای نجات انسان از دوزخ

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

21- تشویق خطاکاران به توبه و پیمودن راه درست، از سوی خداوند

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

22- نقش مؤثر دعا و مناجات، در پذیرش توبه و آمرزش گناهان و مصونیت از عذاب دوزخ

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا ... وَ قِهِمْ عَذٰابَ الْجَحِیمِ

23- دوزخ، دارای آتشی شعله‌ور و فروزان

عَذٰابَ الْجَحِیمِ

«جحیم» اسم مکان از «جحمة»(شعله و افروزندگی شدید آتش) و به معنای محل آتش شعله‌ور و افروخته است.

24- جحیم، از نام‌های دوزخ

عَذٰابَ الْجَحِیمِ

25- «رب»از اسما و صفات خداوند

یُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ ... رَبَّنٰا وَسِعْتَ کُلَّ شَیْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ استغفار؛ اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ پیروی؛ تنزیه؛ توبه؛ جهان؛ جهنم؛ حمد؛ دعا؛ دین؛رب /اسما و صفات؛ رحمت؛ سبیل اللّه؛ عرش؛ علم؛ عمل؛ گناه؛ مغفرت؛ ملائکه

[سوره غافر (40): آیه 8]

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ اَلَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ إِنَّکَ أَنْتَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (8)

8

پروردگارا، و آنان را با هر کس از پدران و همسران و فرزندانشان که شایسته‌اند به باغ‌های دایمی که به آنان وعده داده‌ای در آور، زیرا تو خود عزّتمند و حکیمی.

1- وارد نمودن مؤمنان تائب و پیرو راه خدا و نیز پدران، همسران و فرزندان صالح آنان به باغ‌های ماندگار بهشت، دعا و درخواست فرشتگان حامل عرش از درگاه الهی

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ ... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

«مَنْ» در «وَ مَنْ صَلَحَ ...» می‌تواند عطف بر ضمیر «هم»در «أَدْخِلْهُمْ ...» و یا عطف بر ضمیر«هم»در «وَعَدْتَهُمْ» باشد.

برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال نخست است.

2- باغ‌های ماندنی بهشت، وعدۀ خداوند به مؤمنان تائب و پیرو دین الهی

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ

3- باغ‌های ماندنی بهشت، وعدۀ خداوند به مؤمنان تائب و پیرو دین و نیز به پدران، همسران و فرزندان ایشان

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که «مَنْ» در «وَ مَنْ صَلَحَ ...» عطف بر ضمیر «هم»در «وَعَدْتَهُمْ ...» باشد؛ یعنی، همان‌گونه که به مؤمنان وعدۀ بهشت داده شده، این وعده به پدران، همسران و فرزندان صالح نیز داده شده است.

4- بهره‌مندی پدران، همسران و فرزندان صالح از باغ‌های ماندنی بهشت، در سایۀ لطف الهی به مؤمنان تائب و پیرو دین

وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

خداوند تنها به مؤمنان تائب و اهل عمل، وعدۀ بهشت داده؛ ولی در عین حال فرموده است: پدران، همسران و فرزندان ایشان نیز - در صورت صالح بودنشان - وارد بهشت خواهند شد. یادآوری اینان در ردیف مؤمنان تائب - که وعده بهشت تنها به آنان اختصاص دارد - می‌تواند نوعی پاداش به ایشان و لطف الهی در حق آنان باشد.

5- قرب و منزلت مؤمنان تائب و پیرو

دین در پیشگاه خداوند و لطف ویژۀ الهی به آنان

جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

6- صلاحیت و شایستگی، شرط ورود پدران، همسران و فرزندان مؤمنان به بهشت

وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ ... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

7- صلاحیت و شایستگی، شرط ورود به بهشت

وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ ... وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

8- بودن پدران، همسران و فرزندان در بهشت، از الطاف الهی در حق مؤمنان تائب و پیروان دین

وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

یاد کردن مسألۀ بودن پدران و... در بهشت در کنار مؤمنان تائب، در عین آن‌که آنان از نظر مقام و کمال در حدی نیستند که مانند مؤمنان باشند (هرچند صلاحیت عمومی ورود به آن‌جا را دارند)، می‌تواند بیانگر اظهار لطف الهی به مؤمنان تائب باشد؛ زیرا وجود این افراد در کنار انسان، خود نعمتی بزرگ است.

9- هم‌جواری و هم‌زیستی با پدران، همسران و فرزندان، از نعمت‌های الهی و از خواسته‌های بشر

وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبٰائِهِمْ وَ أَزْوٰاجِهِمْ وَ ذُرِّیّٰاتِهِمْ

یادآوری ورود پدران، همسران و فرزندان به بهشت در جوار مؤمنان تائب، می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

10- ایمان، توبه و پیروی از دین، از شرایط ورود به بهشت

وَ یَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِینَ آمَنُوا ... فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ ... وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ عَدْنٍ الَّتِی وَعَدْتَهُمْ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که فرشتگان پیش از درخواست بهشت برای مؤمنان، آنان را به وصف ایمان، توبه و پیروی از راه دین توصیف کرده‌اند.

11- بهشت، دارای باغ‌های متعدد

جَنّٰاتِ

12- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و کارهای او بر اساس حکمت است.

إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

13- آمرزش مؤمنان تائب و پیرو دین و وارد شدن آنان به بهشت از سوی خداوند، حکیمانه و از موضع اقتدار است.

فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تٰابُوا ... إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

یاد شدن دو صفت عزت و حکمت در پایان آیۀ شریفه، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

14- عزت و حکمت بی‌مانند خداوند، مقتضی دل‌بستن و امید داشتن به ورود مؤمنان تائب و پدران، همسران و فرزندان صالح آنان به بهشت جاویدان

رَبَّنٰا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّٰاتِ ... إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

جملۀ «إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» تعلیل برای جمله‌های پیشین است.

15- «رب»،«عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا ... إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امید؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ پدر؛ پیروی؛ تقرب؛ توبه؛ حکیم/اسما و صفات؛ خلافت الهی؛ دعا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ صالحان؛ عرش؛ عزیز/اسما و صفات؛ فرزند؛ ملائکه؛ نعمت؛ والدین؛ وعده

[سوره غافر (40): آیه 9]

وَ قِهِمُ اَلسَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ اَلسَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (9)

9

و آنان را از بدی‌ها نگاه‌دار، و هر که را در آن روز از بدی‌ها نگاه‌داری، البته بر او رحمت آورده‌ای، و این است آن کامیابی بزرگ.

1- نگه‌داشتن مؤمنان تائب و صالحان، از بدی‌ها و ناراحتی‌های روز قیامت، دعا و درخواست فرشتگان حامل عرش الهی از خداوند

وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ

الف و لام جنس در «السَّیِّئٰاتِ» مفید استغراق و عموم است و مقصود از آن در آیۀ شریفه، بدی‌ها و ناراحتی‌هایی است که یا بر اثر گناهان و لغزش‌های خود انسان و یا به خاطر شرایط سخت روز قیامت برای آدمی پدید می‌آید.

2- مؤمنان تائب و صالحان، مشمول رحمت الهی در قیامت در سایۀ دعا و درخواست فرشتگان

وَ قِهِمُ السَّیِّئٰاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ

3- رحمت الهی، مایۀ نجات انسان از بدی‌ها و ناراحتی‌های روز قیامت

وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ

4- نجات مؤمنان و صالحان از بدی‌ها و

ناراحتی‌های روز قیامت، برخاسته از رحمت و لطف الهی است؛ نه از استحقاق آنان.

وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ

یادآوری و تصریح فرشتگان به این‌که حفظ مؤمنان از ناراحتی‌های قیامت نشانگر این است که آنان مورد رحمت و لطف الهی قرار گرفته‌اند؛ می‌تواند حکایت از حقیقت یاد شده داشته باشد.

5- رهایی از ناراحتی‌های روز قیامت و بهره‌مندی از رحمت خداوند، رستگاری و کامیابی بزرگ است.

وَ مَنْ تَقِ السَّیِّئٰاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ توبه؛ حزن؛ دعا؛ رحمت؛ رستگاری؛ صالحان؛ عرش؛ قیامت؛ ملائکه

[سوره غافر (40): آیه 10]

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اَللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی اَلْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ (10)

10

کسانی که کفر ورزیده‌اند، [در قیامت] به آنان ندا می‌شود که قطعاً دشمنی خدا [با شما]بیشتر از دشمنی شما با خودتان است، زیرا به ایمان فراخوانده می‌شدید ولی کفر می‌ورزیدید.

1- اعلام بغض و دشمنی شدید خداوند نسبت به کافران لجوج و حق‌ناپذیر در قیامت

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنٰادَوْنَ لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ

«مقت»به معنای بغض و دشمنی شدید است.

2- بغض و دشمنی شدید کافران حق‌ناپذیر با یکدیگر در قیامت

مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

3- بغض و دشمنی خداوند با کافران حق‌ناپذیر، بیشتر و شدیدتر از بغض و دشمنی کافران نسبت به خودشان است.

لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

4- نپذیرفتن دعوت به ایمان، موجب بغض و دشمنی شدید خداوند

لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ مِنْ مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ

«إِذْ» برای تعلیل و متعلق به «مقت»است.

5- دشمنی شدید کافران نسبت به یکدیگر در قیامت، بر اثر رد دعوت به ایمان و کفرورزی آنان در دنیا است.

مَقْتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ

تردیدی نیست که دشمنی شدید کافران نسبت به یکدیگر در قیامت، ناشی از رد ایمان و کفرشان در دنیا است.

6- بغض و دشمنی شدید خداوند نسبت به کافران حق ناپذیر، پس از اتمام حجت و دعوت مکرر آنان به ایمان است.

لَمَقْتُ اللّٰهِ أَکْبَرُ ... إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَی الْإِیمٰانِ فَتَکْفُرُونَ

فعل‌های مضارع «تُدْعَوْنَ» بر استمرار دعوت و در نتیجه بر اتمام حجت دلالت دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ ایمان؛ حق؛ دشمنی؛ کفر؛ لجاجت؛ ندامت

[سوره غافر (40): آیه 11]

قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اِثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اِثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ (11)

11

می‌گویند: پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده کردی، اینک به گناهان خود اعتراف داریم، پس آیا راهی برای خروج [از عذاب] هست؟

1- اعتراف کافران به قدرت خدا در مرگ و حیات آنان، در قیامت

قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ

2- انسان، دارای دو مرگ و دو حیات

قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ

مراد از دو مرگ و دو حیات به قرینۀ آیۀ «وَ کُنْتُمْ أَمْوٰاتاً فَأَحْیٰاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ» مرگ پیش از پیدایش و مرگ بعد از آمدن به دنیا و حیات دنیوی و حیات اخروی است.

3- مرگ و حیات انسان، به دست خدا و در اختیار اوست.

رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ

4- اعتراف کافران به ربوبیت خداوند در قیامت

قٰالُوا رَبَّنٰا

5- کافران، منکر قدرت خداوند بر زنده کردن مجدد انسان‌ها و برپا ساختن قیامت

قٰالُوا رَبَّنٰا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا

اعتراف کافران در قیامت به دو بار مردن و زنده شدن و نسبت دادن آن به خداوند، نشانگر آن است که آنان در دنیا منکر توانایی خداوند بر احیای مجدد انسان‌ها بودند.

6- اعتراف کافران در قیامت، به گناهان خود پس از مشاهدۀ قدرت الهی در آخرت

فَاعْتَرَفْنٰا بِذُنُوبِنٰا فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ

7- درخواست عاجزانۀ کافران و مشرکان درقیامت، از خداوند برای رهایی از عذاب

فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ

8- امید کافران در قیامت به نجات خویش از عذاب الهی

فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ

درخواست خروج از عذاب از سوی کافران در قیامت، نشان می‌دهد که آنان لااقل در آغاز چنین امیدی را دارند.

9- «رب»از اسما و صفات خداوند

قٰالُوا رَبَّنٰا

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقرار؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ برزخ؛ تکذیب؛ حق؛ حیات؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ عذاب؛ قیامت؛کفر؛ گناه؛ مرگ

[سوره غافر (40): آیه 12]

ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اَللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ اَلْعَلِیِّ اَلْکَبِیرِ (12)

12

این [عذاب] برای آن است که وقتی خدا به یگانگی خوانده می‌شد انکار می‌کردید، و اگر به او شرک می‌ورزیدند می‌پذیرفتید. اکنون حکم، مختصّ خدای بلند مرتبه و بزرگ است.

1- کفر و گرایش به شرک، سبب پذیرفته‌نشدن عذرخواهی و درخواست کافران و مشرکان برای رهایی از عذاب الهی در قیامت

ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا

«ذٰلِکُمْ» اشاره به مطلب گذشته (عذاب شدن) دارد؛ یعنی، «ذلکم الذی أنتم فیه من العذاب». گفتنی است که «باء» در «بِأَنَّهُ» برای سببیت می‌باشد.

2- محکومیت کافران و مشرکان در قیامت به عذاب، پس از اتمام‌حجت الهی بر آنان و دعوت شدنشان به ایمان در دنیا

ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا

3- شرک، کفر است و مشرکان، کافراند.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا

برداشت یاد شده با توجه به این است که در این آیات، مشرکان با عنوان کافران معرفی شده‌اند.

4- گرایش به شرک، پس از آگاهی از یگانگی خداوند، موجب عذاب گریزناپذیر در قیامت است.

فَهَلْ إِلیٰ خُرُوجٍ مِنْ سَبِیلٍ . ذٰلِکُمْ بِأَنَّهُ إِذٰا دُعِیَ اللّٰهُ وَحْدَهُ کَفَرْتُمْ وَ إِنْ یُشْرَکْ بِهِ تُؤْمِنُوا

5- داوری در قیامت، در اختیار خداوند است.

فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ

6- تنها خداوند، شایستۀ حکم دادن و داوری است.

فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ

«ال» در «فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ» برای تعریف جنس و مفید استغراق است یعنی «کل حکم لله» مفهوم آن این است که در قیامت هیچکس حق حکومت و داوری ندارد.

7- خداوند، بلند مرتبه و بزرگ است.

لِلّٰهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ

8- حکم خداوند به عذاب مشرکان و کافران حق‌ناپذیر، قطعی و قابل نقض و تغییر نیست.

فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ

آمدن دو صفت «علی»و «کبیر» برای خداوند (پس از ذکر حکم الهی دربارۀ کافران و مشرکان) می‌تواند گویای مطلب یاد شده باشد.

9- «علی»و «کبیر»از اسما و صفات خداوند

فَالْحُکْمُ لِلّٰهِ الْعَلِیِّ الْکَبِیرِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ ایمان؛ حق؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ عذاب؛ عذر؛ علم؛ علی/اسما و صفات؛ قضا؛ قیامت؛ کبیر/اسما و صفات؛ کفر

[سوره غافر (40): آیه 13]

هُوَ اَلَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ رِزْقاً وَ مٰا یَتَذَکَّرُ إِلاّٰ مَنْ یُنِیبُ (13)

13

اوست آن‌که آیاتش را به شما می‌نمایاند و برای شما از آسمان رزقی نازل می‌کند، و جز کسی که [به خدا]بازمی‌گردد متذکّر نمی‌شود.

1- خداوند آیات و نشانه‌های خود را پیوسته به انسان‌ها نشان می‌دهد.

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ

فعل مضارع «یُرِیکُمْ» بر استمرار دلالت دارد.

2- آیات و نشانه‌های خداوند، متعدد و گوناگون است.

آیٰاتِهِ

3- قابل شناخت بودن خداوند و اوصاف او، از راه مشاهدۀ آیات و نشانه‌های الهی در جهان

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ

4- اتمام‌حجت خداوند بر انسان‌ها، از راه ارائۀ آیات و نشانه‌هایش بر حقانیت خود

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ

یادآوری آیات و نشانه‌های ارائه شده از سوی خداوند به بشر - پس از ذکر عذاب شدن کافران و منکران - می‌تواند به منظور اتمام‌حجت باشد.

5- خداوند به طور پیوسته، نازل کنندۀ رزق انسان‌ها (باران) از آسمان است.

وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ رِزْقاً

6- نزول باران، در جهت منافع و تأمین رزق انسان‌ها است.

وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ رِزْقاً

7- نزول مدام رزق (باران) از آسمان، از آیات و نشانه‌های روشن خداوند

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ وَ یُنَزِّلُ لَکُمْ مِنَ السَّمٰاءِ رِزْقاً

یادآوری نزول باران از سوی خداوند - پس از یادآوری ارائۀ آیات الهی به بشر - از باب ذکر خاص پس از عام و بیانگر مصداق روشن آن آیات است.

8- تنها کسانی‌که با توبه و اخلاص به سوی خدا روی می‌آورند، شایستۀ درس آموختن و هوشیار شدن از آیات الهی‌اند.

هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ آیٰاتِهِ ... وَ مٰا یَتَذَکَّرُ إِلاّٰ مَنْ یُنِیبُ