تفسیر راهنما جلد 14

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

سورۀ عنکبوت آیۀ 1 تا 69

اشاره

[سوره العنکبوت (29): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الم (1)

1

الف، لام، میم .

1- «المرویّ عن أئمّتنا - علیهم السّلام - أنّها من المتشابهات التی استأثر اللّه تعالی بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: حروف [مقطعه] - که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود - از متشابهاتی است که خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ حروف مقطعه؛ قرآن؛ محکم و متشابه

[سوره العنکبوت (29): آیه 2]

أَ حَسِبَ اَلنّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ (2)

2

آیا مردم پنداشته‌اند همین که بگویند: ایمان آوردیم، رها می‌شوند و مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند؟

1- آسوده داشتن خاطر، به صِرف اظهار ایمان، و پندار آزمون نشدن از سوی خداوند، مورد نکوهش او

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

استفهام در «أَ حَسِبَ ...» برای انکار توبیخی و منظور از آن، سرزنش کسانی است که احساس می‌کنند، به صِرف اظهار ایمان زبانی، رها خواهند شد و در بوتۀ آزمون قرار نخواهند گرفت.

2- وجود کسانی در صدراسلام، که انتظارِ آزمون الهی را نداشته و می‌پنداشتند صرف اظهار ایمان، برای مؤمن بودن، کافی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

3- ایمان، در عین فضیلت‌آفرینی، ممکن است که انسان را دچار خودفریبی کند.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

4- صِرف اظهار ایمان، نشانۀ راستین بودن آن نیست.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

5- مؤمنان، برای استواری ایمان‌شان، مورد آزمایش قرار می‌گیرند.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

«فتن»در اصل، به معنای «وارد کردن طلا در آتش، به منظور آشکار شدن خالصی آن از ناخالصی» است و در آزمایش هم استعمال می‌شود (مفردات راغب).

6- پندار مبتلا نشدن به سختی، به صرف ایمان آوردن، پنداری باطل است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

«فتنه»به معنای «گرفتاری، شدت و سختی» نیز آمده است (مفردات راغب).

7- آزمودن مؤمنان، سنت الهی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

از این‌که خداوند، با استفهام انکاری، پندار عدم آزمون مؤمنان را رد می‌کند، استفاده می‌شود که امتحان مؤمنان، امری قطعی است. از چنین تعبیری، به «سنت»یاد می‌شود.

8- گرفتار شدن مؤمنان به سختی‌ها، سنّت الهی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ

9- «عن معمَّربن خَلاّد، قال: سمعت أباالحسن(ع) یقول: «الم . أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ» .

ثمّ قال لی: ما الفتنة؟. قلت: جعلت فداک! الذی عندنا الفتنة فی الدّین. فقال: یفتنون کما یفتن الذّهب! ثمّ قال: یخلصون کما یخلص الذّهب!؛ ⁽¹⁾

معمربن‌خلاّد گوید: از امام‌رضا(ع) شنیدم که فرمود: «الم .

أَ حَسِبَ النّٰاسُ ...». سپس از من پرسید: «آیا معنای «فتنه»را می‌دانی؟». عرض کردم: «فدایت شوم! آنچه ما از«فتنه» می‌فهمیم، «فتنۀ در دین» است.». امام فرمود:«مردم، در کورۀ امتحان قرار می‌گیرند، آن‌گونه که طلا، در کورۀ ذوب قرار می‌گیرد.». و آن‌گاه فرمود: خالص می‌شوند آن‌گونه که طلا، خالص می‌شود.».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ باطل؛ دین؛ سختی؛ سنتهای خدا؛ مسلمانان

[سوره العنکبوت (29): آیه 3]

وَ لَقَدْ فَتَنَّا اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ اَلْکٰاذِبِینَ (3)

3

بی‌تردید، کسانی را که پیش از اینان بودند آزمودیم [و اینان را نیز می‌آزماییم]، آن‌گاه قطعاً خدا کسانی را که راست گفته‌اند خواهد شناخت و دروغگویان را نیز حتماً خواهد شناخت.

1- مؤمنان ادیان پیشین نیز از سوی خداوند، امتحان شدند.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

2- مؤمنان ادیان پیشین به رغم داشتن ایمان، مبتلا به سختی‌ها و شداید شدند.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

«فتنه»به معنای «شدت و سختی» نیز آمده است (مفردات راغب).

3- آزمودن مدعیان ایمان، سنت دیرین الهی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

رد پندار آزمون نشدن مؤمنان، در آیۀ پیش، و تأکید بر این نکته که پیشینیان نیز آزمون شدند، دلالت بر حقیقت یاد شده می‌کند.

4- ابتلای مؤمنان به سختی‌ها، سنت الهی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

5- آگاهی یافتن از جریان سنت آزمایش الهی در میان مؤمنان گذشته، آسان‌کنندۀ پذیرش آن برای مدعیان ایمان‌است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

6- فلسفۀ آزمودن مؤمنان، بازشناسی مؤمنان راستین از مؤمنان دروغین است.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ

7- تفکیک صفوف مؤمنان راستین از مدعیان دروغین، فلسفۀ ابتلای مؤمنان به سختی‌ها است.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ

8- آزمون‌های الهی، زمینه‌ساز تحقق عینی علم خداوند به مؤمنان راستین و مدعیان دروغین است.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا ... فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ

تعبیر «فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ» بیان‌کنندۀ آن است که علم ازلی خداوند، با آزمودن مؤمنان و شناخته شدن مؤمنان واقعی از مدعیان ایمان، به مرحلۀ عینیت و تحقق می‌رسد.

9- انسان‌ها، این ویژگی را دارند که بتوانند عقیده‌ای برخلاف اعتقاد درونی‌شان، ابراز کنند.

فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ

10- فلسفۀ آزمودن مؤمنان، مشخص شدن مؤمنان راستین، جهت پاداش‌دهی خداوند به آنان است.

وَ لَقَدْ فَتَنَّا ... فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا

برداشت بالا، بنابر این احتمال است که تحقق عینی علم خداوند در آزمودن مؤمنان، به منظور اعطای پاداش به آنان باشد.

11- آنچه در ایمان، مورد رضایت خداوند است، ایمان راستین است و نه صرف ادعای آن.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا ... وَ لَقَدْ فَتَنَّا ...

مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا

12- هشدار شدید خداوند، به مدعیان دروغین ایمان

وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکٰاذِبِینَ

آوردن اسم ظاهر «اللّٰهُ» به جای ضمیر و التفات از تکلم به غیبت، می‌تواند هشداری باشد به کسانی که به دروغ، اظهار ایمان می‌کنند.

13- لازم است که مؤمنان، برای مواجهه با سختی‌های راه ایمان، همواره آماده باشند.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

14- اطلاع یافتن از گرفتاری مؤمنان پیشین به سختی‌ها، زمینه‌ساز تحمل سختی‌ها، از سوی مؤمنان بعدی است.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ. وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

یادآوری ابتلای مؤمنان دوران‌های پیشین به سختی‌ها، پس از اعلام باطل بودن پندار عدم گرفتاری مؤمنان به آنها، می‌تواند به منظور هموارسازی سختی‌های پیش آمده برای مؤمنان بعدی باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تاریخ؛ تهدید؛ راستگویی؛ سختی؛ سنتهای خدا؛ علم؛ قدرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 4]

أَمْ حَسِبَ اَلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلسَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ (4)

4

آیا کسانی‌که کارهای بد می‌کنند، پنداشته‌اند که می‌توانند بر ما سبقت گیرند؟ چه بد داوری می‌کنند.

1- پندار بدکاران در گریز از مجازات‌الهی، پنداری باطل و مورد نکوهش خداوند

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

استفهام در «أَمْ حَسِبَ» برای توبیخ است و مراد از «سبقت از خدا» یا کنایه از «مغلوب ساختن دین خدا» است و یا «گریز از مجازات خدا». به قرینۀ این‌که در آیه، سخن از گناه است، «گریز از عذاب خدا» مراد است.

2- پندار بدکاران در سیطره و غلبه بر دین خدا، پنداری خام و باطل است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

برداشت یاد شده بنابراین احتمال است که مراد از «سبقت از خدا»، پشت سر نهادن دین خدا که کنایه از مغلوب ساختن آن است، باشد.

3- پندار کافران در غلبه بر دین خدا، پنداری خام و باطل است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

مصداق مورد نظر از «یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ» می‌تواند «کافران» باشد.

4- پندار کافران برای رهایی از کیفر الهی، پنداری خام و باطل است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

5- کافران، مردمی بدکارند.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

6- کافران، برای بازداشتن مردم از توحید، تلاش می‌کردند.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

بنابراین که مراد از «سبقت از خدا»، پشت سرگذاشتن دین خدا باشد، منظور این خواهد بود که کافران، در صدد بوده‌اند که اجازه ندهند تا دین توحیدی، در میان مردم، رواج پیدا کند.

7- بدکاران، مجازات خواهند شد.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

در صورتی که مراد از «سبقت از خدا»، گریز از کیفر خدا باشد، آیه، دلالت می‌کند که آنان، کیفر خواهند شد.

8- کافران، به کیفر الهی، مجازات خواهند شد.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا

9- پندار امکان گریز از مجازات الهی، پنداری ناشایست است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

10- از داوری خیالی و دور از واقعیت، باید پرهیز کرد.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

11- قضاوت کافران دربارۀ غلبه‌شان بر دین خدا، مبتنی بر وهم و خیال وقضاوت ناشایست بود.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

12- هرگز، هیچ قدرتی، توان پیشی گرفتن بر خدا را ندارد.

أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ أَنْ یَسْبِقُونٰا سٰاءَ مٰا یَحْکُمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ پلیدی؛ پیروزی؛ توحید؛ دین؛ عذاب؛ قضا؛ کفر؛ گناه

[سوره العنکبوت (29): آیه 5]

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اَللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اَللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (5)

5

هر کس به لقای خدا امید دارد [باید در راه او بکوشد، زیرا] وعدۀ خدا حتماً آمدنی است، و اوست که شنوا و داناست.

1- امیدواران به لقای الهی، حتماً، آن را درک خواهند کرد.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

2- لقای الهی، موعد مشخَّصی دارد.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

3- امیدواران به لقای الهی، باید توشۀ مناسب آن را فراهم کنند.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

نفس بیان این نکته که «امیدواران به لقاءاللّه، مطمئن باشند که آن، تحقق پیدا خواهد کرد.»، اشعار به این دارد که باید آنان، در صدد انجام‌دادن عملی و تهیۀ توشه‌ای باشند که نشانۀ صدق امیدشان باشد.

4- قیامت، ظرف تحقق لقاءاللّه و حضور در پیشگاه خداوند است.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

«لِقٰاءَ اللّٰهِ» عبارت است از این که انسان، در جایی قرار بگیرد که میان او و خداوند، هیچ حجابی نباشد و این، همانا، روز قیامت است.

5- لقاءاللّه، پس از مرگ، برای مشتاقان به آن، تحقق پیدا می‌کند.

مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

«أَجَلَ» در اصل، به معنای «مدت تعیین شده برای هرچیز» است و در «امد تعیین شده برای حیات انسان» - که از آن، به «مرگ» تعبیر می‌شود - نیز استعمال می‌شود(مفردات راغب) بنابر معنای استعمالی آن، احتمال دارد مراد از «أَجَلَ اللّٰهِ» مرگ باشد که خداوند، برای انسان‌ها، مقرر کرده است. در این صورت، «فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ» اشعار دارد که لقاءاللّه، پس از مرگ، جامۀ عمل می‌پوشد.

6- امیدواران به لقاءاللّه، مؤمنان راستین سرفراز برآمده از آزمون الهی‌اند.

أَ حَسِبَ النّٰاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّٰا وَ هُمْ لاٰ یُفْتَنُونَ . وَ لَقَدْ فَتَنَّا ... فَلَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ صَدَقُوا ... مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ

ذکر «مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ ...» پس از بیان آزمون حتمی مدعیان ایمان، جهت بازشناسی مؤمنان راستین، اشاره به این حقیقت دارد که مؤمنان راستین، امیدوار به لقاءاللّه‌اند. در ضمن، با این بیان، تشویقی هم از آنان به عمل آمده است.

7- انسان‌ها، برای حیات‌شان، مدتی تعیین شده دارند و سرآمدن آن، قطعی است.

فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

8- قیامت، روزی تعیین شده از جانب خداوند، و واقع شدن‌اش قطعی است.

فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ

جملۀ اسمی، حرف تأکید «إن»و لام در «لَآتٍ» بر قطعیت، دلالت دارند.

9- «سمیع»و«علیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

10- «عن علیّ‌بن‌أبی‌طالب(ع)...قوله:

«مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ» یعنی من کان یؤمن بأنّه مبعوث، فإنّ وعد اللّه لآت، من الثّواب و العقاب .

فاللّقاء هاهنا لیس بالرؤیة و اللقاء هو البعث ... ؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «مَنْ کٰانَ یَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ» روایت شده که فرمود: مقصود، این است که هر کس ایمان دارد به این‌که [در قیامت] زنده می‌شود، [بداند] که وعدۀ خدا که عبارت از ثواب و عقاب است، آمدنی است.

پس لقای خدا، در این آیه، به معنای دیدن او نیست، بلکه لقاء همان زنده شدن [در قیامت] است...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اجل؛ اللّه؛ امتحان؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ سمیع/اسما و صفات؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛قیامت؛ لقاء اللّه مرگ؛ معاد؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 6]

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اَللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ اَلْعٰالَمِینَ (6)

6

و هر کس [در راه خدا] بکوشد، تنها برای خود می‌کوشد، زیرا بی‌تردید خدا از جهانیان بی‌نیاز است.

1- دستاورد تلاش و کوشش هرکسی در راه خدا، از آن خود او است.

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ

«إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ ...» قرینه است بر این که مراد از تلاش، در آیه، مطلق تلاش نیست و بلکه تلاش در راه خدا است.

2- انسان‌ها در پی‌کسب منافع و سود برای خودشان‌اند.

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ

ذکر بازگشت دستاورد تلاش هرکس به خود او، نشان‌دهندۀ این حقیقت است که انسان‌ها، دارای چنین روحیه‌ای هستند.

3- خداوند، انسان‌ها را، به تلاش و کوشش هرچه بیشتر در راه او، تشویق کرده و می‌کند.

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ

توجه دادن به بی‌نیازی خدا از حاصل تلاش انسان‌ها و نیز یادآوری این نکته که دستاورد تلاش هرکسی، به خودش باز می‌گردد، دربردارندۀ تشویق و تحریض به تلاش و کوشش در راه خدا است.

4- استفاده از گرایش‌های درونی انسان‌ها برای تحریک آنان به تلاش و کوشش در راه خدا، از جمله روش‌های هدایتی قرآن است.

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ

5- خداوند، از همۀ جهانیان، بی‌نیاز است.

إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ

6- بی‌نیازی مطلق خداوند از همه، دلیل بازگشت دستاورد تلاش هرکسی به خود او است.

وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا یُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ

7- «غنی» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهان؛ عمل؛ غنی/اسما و صفات؛ مال؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 7]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ اَلَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ (7)

7

و کسانی‌که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، قطعاً گناهانشان را از آنان می‌زداییم، و طبق بهترین عملی که انجام می‌داده‌اند سزایشان می‌دهیم.

1- خداوند، گناهان مؤمنانِ دارای عمل‌صالح را می‌زداید و از بین می‌برد.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

«تکفیر» مصدر فعل «نکفّر»به معنای «پوشاندن»است (لسان‌العرب) و مراد از آن، زدودن و از بین بردن است.

2- اثربخشی ایمان و عمل‌صالح، مشروط به توأم بودن آن دو است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

3- مؤمنان، از لغزش و گناه، مصون نیستند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

«سیئات»مطرح شده در آیه، می‌تواند مربوط به قبل از ایمان و می‌تواند مربوط به بعد از ایمان باشد. برداشت یاد شده، بنابر احتمال دوم است.

4- تکفیر و زدودن گناهان مؤمنانِ دارای عمل‌صالح، وعدۀ حتمی خداوند است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئٰاتِهِمْ

لام و نون تأکید «لَنُکَفِّرَنَّ» دلالت بر قطعیت می‌کنند.

5- خداوند، در قبال هر یک از اعمال مؤمنان، بهترین پاداش را می‌دهد.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

«أَحْسَنَ» جانشین «مفعول مطلق محذوف» و تقدیر آیه، چنین است: «و لنجزینّهم جزاء أحسن الذی...».

6- وعدۀ خداوند دربارۀ اعطای پاداش بهترین عمل به اعمال مؤمنان، وعده‌ای قطعی و تخلف‌ناپذیر است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

«لام»و «نون تأکید» در «لَنَجْزِیَنَّهُمْ» دلالت بر حتمیّت دارند.

7- اعطای پاداش به مؤمنان، پس از تکفیر و زدودن لغزش‌ها و گناهان آنان است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ ... وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ

ذکر جزا پس از ذکر پوشاندن گناهان (تکفیر)، می‌تواند بیانگر نکتۀ یاد شده باشد.

8- عمل مؤمنان، مبنای پاداش‌دهی خدا به آنان است.

وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کٰانُوا یَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تکفیر؛ صالحان؛ عذاب؛ عمل؛ گناه؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 8]

وَ وَصَّیْنَا اَلْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (8)

8

و به انسان سفارش کردیم که نسبت به پدر و مادرش نیکی کند. و اگر آن دو کوشیدند تا چیزی را شریک من‌سازی که هیچ علمی به [حقانیّت] آن نداری، از آنان اطاعت مکن. بازگشت شما فقط به‌سوی من است، آن‌گاه شما را از آنچه می‌کردید با خبر می‌کنم.

1- خداوند به انسان‌ها، برای احسان به والدین‌شان، توصیه کرده است.

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً

2- فرزندان، موظف به مقاومت در برابر تلاش والدین برای مشرک ساختن آنان

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

3- فرزندان، موظف‌اند به پدر و مادرشان، احسان کنند و از آنان، اطاعت نمایند، هرچند مشرک باشند.

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

4- پدر و مادر، بر فرزندان حق اطاعت دارند.

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی ... فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

5- لزوم پرهیز از پیروی بی‌دلیل و کور از دیگران

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

6- از هر دعوت و تلاش شرک آلودی، باید سرپیجی کرد.

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

7- عقیده به شریک داشتن خدا، عقیده‌ای نادرست و غیر قابل قبول است.

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا

8- شایسته است که عقیده، مبنای علمی و برهانی داشته باشد.

وَ إِنْ جٰاهَدٰاکَ لِتُشْرِکَ بِی مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

9- بازگشت همۀ انسان‌ها، تنها، به سوی خداوند است.

إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ

تقدیم خبر (إلیّ) بر مبتدا (مرجعکم)، دال بر حصر است.

10- مبدأ و مرجع انسان‌ها، خداوند است.

إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ

رجوع، به معنای «بازگشت به جایی است که آغاز، از آن‌جا بوده‌است.».

11- خداوند، انسان‌ها را، پس از حضور در پیشگاه او، از همۀ اعمال‌شان آگاه خواهد ساخت.

إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

12- خداوند، به همۀ اعمال و رفتار انسان‌ها، آگاهی دارد.

فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

13- اعمال دنیوی انسان‌ها، مورد حساب‌رسی خداوند قرار خواهد گرفت.

إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

آگاه کردن خداوند، انسان‌ها را، از اعمال دنیوی‌شان، برای مؤاخذه و حساب‌رسی است و صرف اطلاع‌رسانی نیست.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اطاعت؛ اللّه؛ انابه؛ انسان؛ برهان؛ توحید؛ تهدید؛ جهان‌بینی؛ حسابرسی؛ حقوق؛ شرک؛ عمل؛ فرزند؛ قلب؛ قیامت؛ گناه؛ والدین

[سوره العنکبوت (29): آیه 9]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی اَلصّٰالِحِینَ (9)

9

و کسانی‌که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، حتماً آنان را در زمرۀ شایستگان در می‌آوریم.

1- خداوند، مؤمنانِ دارای عمل‌صالح‌را در قیامت، درزمرۀ صالحان قرار خواهد داد.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

2- قرار دادن مؤمنانِ دارای عمل‌صالح در زمرۀ صالحان در قیامت، وعدۀ قطعی و غیر قابل تخلف خداوند

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

«لام» و «نون تأکید»در «لندخلنّ» دلالت بر قطعیّت وعده می‌کند.

3- اثربخشی ایمان و عمل‌صالح، در توأم بودن آن دو است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

4- انسان‌ها، در ساختن سرنوشت‌شان، نقش تعیین کننده دارند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

5- صالحان، در پیشگاه خداوند، مقامی ارجمند دارند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِی الصّٰالِحِینَ

این که خداوند، به مؤمنانِ شایسته کردار، وعدۀ حتمی داده است که آنان را، وارد زمره صالحان بکند، نکتۀ بالا، فهمیده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ صالحان؛ عمل؛ قضا و قدر؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 10]

وَ مِنَ اَلنّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اَللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ اَلنّٰاسِ کَعَذٰابِ اَللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ أَ وَ لَیْسَ اَللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ اَلْعٰالَمِینَ (10)

10

و از مردم کسانی‌اند که می‌گویند: به خدا ایمان آوردیم، ولی هنگامی که در راه خدا آزار می‌بینند، آزار مردم را همچون عذاب خدا تلقّی می‌کنند، و اگر از جانب پروردگارت نصرتی برسد حتماً خواهند گفت: ما با شما بودیم. آیا خدا به آنچه در سینۀ جهانیان است [از همه] آگاه‌تر نیست؟

1- وجود افراد سست ایمان در میان مؤمنان صدراسلام

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

2- برخی از مدّعیان ایمان، اذیّت و آزار در راه ایمان را، در حدّ عذاب خدا تلقی کرده و آن را تحمل‌ناپذیر می‌دانند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

تشبیه«فتنه و آزار» به «عذاب خدا»، کنایه از سختی و تحمل‌ناپذیری آن است. گفتنی است که «أُوذِیَ» قرینۀ این است که مراد از «فتنة»، سختی و ناگواری و آزار است.

3- برخی از مدّعیان ایمان، به قدری ایمان‌شان سطحی و سست است که با فتنه و آزارِ مردمان، از دین، دست می‌کشند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ

فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

4- ایمان آورندگان به خدا، باید سختی‌ها و پیامدهای ناگوارِ احتمالی ایمان‌شان را، تحمل کنند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

آیه، به دنبال سرزنش کسانی است که ایمانی زبانی و سطحی دارند و چون به خاطر ایمان‌شان، سختی می‌بینند، آن را تحمل نمی‌کنند. از سرزنش افراد یاد شده، استفاده می‌شود که مؤمنان، باید در راه ایمان‌شان سختی‌ها را بر خود هموار کنند.

5- ایمان زبانی و سطحی، ایمان قابل قبولی نیست.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

6- عذاب الهی، بس سخت و طاقت‌فرسا است.

جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

7- مسلمانان صدر اسلام، به‌خاطر ایمان‌شان، مورد آزار و اذیّت قرار می‌گرفتند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

8- سرزنش عناصر عافیت‌طلب صدر اسلام از سوی خداوند، به خاطر تحمل نکردن آزار و اذیت‌های راه خدا و ایمان

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ

9- عناصر سست ایمانِ عافیت‌طلب، با مشاهدۀ پیروزی مؤمنان، مدعی همراهی دیرینه با مؤمنان‌اند.

وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

10- منشأ پیروزی مؤمنان، خداوند است.

وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

11- ربوبیت خداوند، مقتضی اعطای نصر و پیروزی به مؤمنان است.

وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ

12- پیامبر(ص)، مورد توجه ویژه خداوند بوده است.

وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ

13- خط نفاق، در میان مسلمانان، پیش از هجرت پیامبر(ص) آغاز شد.*

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

آیۀ بعد، دال بر این است که افراد مورد نظر در این آیه، دارای نوعی نفاق در ایمان بودند و این جریان - با توجه به این‌که

سورۀ عنکبوت مکی است - قبل از هجرت، آغاز شده است.

14- وجود عناصری علاقمند به اسلام در مکه که با احساس رفع خطر، اعلام اسلام می‌کردند و با احساس سختی و دشواری، بی‌تابی می‌نمودند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

با توجه به مکّی بودن سورۀ عنکبوت و قدرت فائق نداشتن پیامبر(ص) و مؤمنان، رفتاری که از برخی مردم مکه بیان شده، می‌تواند نشانۀ علاقه‌مندی آنان به اسلام باشد.

15- عناصر سست‌ایمان عافیت‌طلب، در پیروزی مؤمنان، نقشی نداشتند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

16- عافیت‌طلبان، در پی بهره‌گیری از ثمرۀ زحمت‌های دیگران‌اند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنّٰا کُنّٰا مَعَکُمْ

17- علم و آگاهی خداوند به اسرار نهفته در سینه‌های انسان‌ها، برتر از آگاهی خود آنان است.

أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

18- هشدار خداوند،به‌مؤمنان عافیت‌طلب و دارندگان ایمان سطحی صدر اسلام

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... أَ وَ لَیْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ بِمٰا فِی صُدُورِ الْعٰالَمِینَ

19- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تهدید؛ جامعه؛ رب/اسما و صفات؛ سختی؛ سر؛ عذاب؛ غیب؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکه؛ ملامت؛ نصرت؛ نفاق؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 11]

وَ لَیَعْلَمَنَّ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ (11)

11

و قطعاً خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند می‌شناسد، و منافقان را [نیز] قطعاً می‌شناسد.

1- خدا به حالات درونی انسانها و به کفر و ایمانشان آگاهی کامل دارد.

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ

فعل «لَیَعْلَمَنَّ» اگر به معنای حال باشد؛ یعنی، می‌شناسد، و اگر

به معنای استقبال باشد؛ یعنی خواهد شناخت. برداشت یاد شده بر اساس معنای اول است.

2- مبتلا شدن مدعیان ایمان به فتنه و آزار و اذیت، به منظور بازشناسی مؤمنان از منافقان است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ

این برداشت و دو برداشت بعد، بر این اساس است که فعل «لَیَعْلَمَنَّ» برای استقبال باشد.

3- گرفتار شدن مدّعیان ایمان به فتنه و آزار و اذیت، آزمونی الهی است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ

4- آزمون‌های الهی، زمینۀ تحقق عینی علم خداوند به مؤمنان و منافقان است.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

تعبیر «وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ ...» نشانۀ این حقیقت است که علم ازلی خداوند، در مرحلۀ آزمودن مدعیان ایمان، به عینیّت و فعلیّت می‌رسد.

5- خط نفاق، قبل از هجرت و در مکه شروع شد.*

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النّٰاسِ کَعَذٰابِ اللّٰهِ ... وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ

این‌که خداوند، در سورۀ عنکبوت - که سوره‌ای مکی است - بیان می‌کند که به دنبال بازشناسی مؤمنان از منافقان، است نشانۀ پدید آمدن، خط نفاق در مکه است.

6- نفاق، ایده‌ای جدا از ایمان و ناسازگار با آن است.

وَ لَیَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْمُنٰافِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ پاداش؛ عذاب؛ علم؛ نفاق؛ وعده؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 12]

وَ قٰالَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ مِنْ خَطٰایٰاهُمْ مِنْ شَیْءٍ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (12)

12

و کسانی که کفر ورزیده‌اند، به آنان که ایمان آورده‌اند گفتند: راه ما را پیروی کنید و خطاهایتان بر عهدۀ ما. در صورتی که هرگز چیزی از خطاهای آنان را بر عهده نخواهند گرفت، و قطعاً دروغ می‌گویند.

1- اغواگران کافر، برای مرتد ساختن مسلمانان، در تلاش بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ

برعهده گرفتن بار خطای مسلمانان، از سوی کافران، با بیان فعل امر (لنحمل خطایاکم) هنگام دعوت از آنان برای تبعیت از خط و راه کافران، حکایت از نوعی برخورد اغواگرانه دارد.

2- بازگشت به‌کفر، پس‌از اسلام‌آوردن، در دید مسلمانان، دارای گناهی سنگین بود.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ

این‌که کافران، در دعوت از مسلمانان، خطا و گناه بازگشت به کفر را، برعهده می‌گیرند و آن را به آنان اعلام می‌کنند، نشان می‌دهد که مسلمانان، بازگشت به کفر را گناه و خطایی سنگین می‌دانسته‌اند.

3- کافران مکه، به هنگام دعوت از مسلمانان به بازگشت از اسلام، به آنان اعلام کردند که در صورت مرتد شدن، گناهان‌شان را برعهده خواهند گرفت.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ

امر «لْنَحْمِلْ» دلالت بر تعهد کافران در قبول گناه ارتداد مسلمانان می‌کند.

4- کافران مکه، برای عقیدۀ خود، هویتی مستقل، قائل بودند.

اِتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا

5- مسلمانان در مکه، هم مورد آزار و اذیت جسمی بودند و هم در معرض تبلیغات منفی کافران قرار داشتند.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ فَإِذٰا أُوذِیَ فِی اللّٰهِ ... وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا

6- کافران مکه، به رغم اعلام صریح، هرگز اندکی از گناه ارتداد مسلمانان را،

برعهده نمی‌گرفتند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ مِنْ خَطٰایٰاهُمْ مِنْ شَیْءٍ

در «وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ ...» دو احتمال وجود دارد: یکی، به قرینۀ اعلام دروغ بودن ادعای برعهده‌گیری گناه ارتداد، این است که آنان، حاضر به قبول گناه نیستند. دیگر این که اصولاً چنین امری، شدنی نیست. برداشت بالا، بنابراحتمال نخست است.

7- هر کسی، مسؤول گناه خودش است.

وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ مِنْ خَطٰایٰاهُمْ مِنْ شَیْءٍ

بنابراین که جملۀ «وَ مٰا هُمْ بِحٰامِلِینَ ...» در صدد بیان قاعده‌ای کلی، به صورت بیان قضیۀ خارجی باشد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید؛ یعنی، نمی‌شود که آنان، گناهی را از گناهان مسلمانان مرتد، تحمل کنند.

8- کافران مکه، برای باز داشتن مسلمانان، از ایمان‌شان به دروغ متوسل می‌شدند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ ... إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

9- کافران مکه، مردمی دروغگو بودند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

10- فریب دادن با تمسک به دروغ و پذیرش مسؤولیت خطا، از راه‌های ایجاد انحراف دینی است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ ... إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

11- برعهده گرفتن خطا و گناه ارتداد مسلمانان، ادعایی بی‌اساس و دروغ از سوی کافران مکه

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ ... إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ استقلال؛ اسلام؛ ایمان؛ تبلیغ؛ دروغ؛ دین؛ ضلالت؛ کفر؛ گناه؛ مسلمانان؛ مکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 13]

وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ عَمّٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (13)

13

و بی تردید، بارهای گران خویش و بارهای گرانی را [از گناهان دیگران که گمراهشان کرده‌اند] با بارهای گران خود به دوش خواهند کشید، و روز قیامت نسبت به افتراهایشان مورد بازپرسی قرار خواهند گرفت.

1- کافرانی که در اغوای مسلمانان فعال بودند، علاوه بر گناه خود، گناهان فریب‌خوردگان‌شان را نیز در قیامت، بر دوش خواهند کشید.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ

2- تلاش کافران برای مرتد ساختن مسلمانان، گناه سنگینی است.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ

3- گناه، وبال گردن آدمی و باری سنگین بر دوش اوست.

وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ

4- آنانی که برای گمراهی دیگران تلاش می‌کنند، در گناه گمراه شدگان سهیم‌اند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ

5- کافرانی که برای مرتد ساختن مسلمانان، تلاش کرده‌اند، حتماً، کیفر خواهند شد.

قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ

«لام قسم» و «نون تأکید»در «لَیَحْمِلُنَّ» بر قطعیت، دلالت دارد. لازم به ذکر است که احتمال دارد حمل گناه، کنایه از کیفر باشد.

6- کافران کوشا برای اغوای مسلمانان، در قیامت، مؤاخذه خواهند شد.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

7- بازخواست کافران، در قیامت، به خاطر تلاش هموارۀ آنان در افترا زدن است.

وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَمّٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

8- تمسک کافران به دروغ، برای مرتد ساختن مسلمانان، شیوه‌ای متداول در بین آنان بود.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰایٰاکُمْ ... إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ ... وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ عَمّٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

9- قیامت، روز باخواست از تبهکاران است.

وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ارتداد؛ افترا؛ سؤال و جواب؛ ضلالت؛ عذاب؛ فساد؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ مسلمانان؛ مکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 14]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ اَلطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ (14)

14

و همانا ما نوح را به‌سوی قومش فرستادیم، پس هزار سال پنجاه سال کم، در میانشان درنگ کرد، آن‌گاه طوفان آنان را درحالی‌که ستمکار بودند در گرفت.

1- نوح(ع)، فرستادۀ خداوند برای هدایت قوم خود بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

2- رسالت نوح(ع)، محدود به قوم خود بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

3- نوح(ع) به مدت نهصدوپنجاه سال، در میان قوم خود، عهده‌دار پیامبری بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً

4- برخورداری از عمر طولانی برای انسان، امری ممکن است.

فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً

5- مردم دوران نوح(ع)، عمری طولانی داشته‌اند.*

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً

بنابراین که «فَلَبِثَ فِیهِمْ» حقیقتاً، اشاره داشته باشد به درنگ نوح(ع) در میان قومی که از آغاز، رسالت‌اش را در میان آنان شروع کرده، نکته یادشده، به دست می‌آید.

6- قوم نوح، به دنبال قبول نکردن رسالت نوح(ع) دچار سیلی عظیم و بنیان‌کن شدند و به هلاکت رسیدند.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ

«طوفان»هر حادثه‌ای را می‌گویند که انسان را احاطه کند. این واژه در «آب فراوان (سیل)» متعارف شده است (مفردات راغب).

7- قوم نوح، پیام الهی نوح(ع) را نپذیرفتند و بر شرک خود پایبند ماندند.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ

«فاء»در «فَأَخَذَهُمُ» فصیحه است و دلالت بر جمله‌ای محذوف می‌کند و تقدیر آن، به قرینۀ ارسال نوح(ع) چنین است: «فکذبوه فاخذهم الطوفان».

8- گرفتار شدن قوم نوح به سیلی عظیم و در نتیجه به هلاکت رسیدن، پیامد مداومت

آنان به شرک و قبول نکردن دعوت نوح(ع) بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ وَ هُمْ ظٰالِمُونَ

به قرینۀ مقام، مراد از ظلمی که به قوم نوح نسبت داده شده است، شرک و مداومت بر آن می‌باشد.

9- استفاده از تاریخ، برای تنبه و هشدار دادن، روشی قرآنی است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ

10- در هدایت، صرف واجد شرایط بودن هادی کافی نیست و ظرفیت و استعداد افراد تحت هدایت نیز شرط است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ

11- هشدار خداوند، به کافران مکه، دربارۀ تلاش‌شان برای اغوای مسلمانان

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ

بیان قصۀ طوفان نوح(ع) پس از ذکر برخوردهای کافران مکه با مسلمانان، احتمال دارد برای هشدار به آنان باشد.

12- قوم نوح، مردمی سخت لجوج و جزم‌اندیش بودند.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلاّٰ خَمْسِینَ عٰاماً ... وَ هُمْ ظٰالِمُونَ

طولانی بودن رسالت نوح(ع) در میان قوم‌اش و تأثیرناپذیری آنان در این مدت، حکایت از لجاجت و جزم‌اندیشی شدید آنان دارد. گفتنی است که «ظٰالِمُونَ» در آیه، به قرینۀ مقام، مشرک بودن آنان است.

13- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: عاش نوح ألفی سنة و ثلاث مائة سنة. منها ثمانمائة و خمسین سنة، قبل أن یبعث و ألف سنة إلّا خمسین عاماً و هو فی قومه یدعوهم و خمس مائة عام بعد ما نزل من السفینة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نوح(ع)، دو هزار و سیصد سال عمر کرد. که هشتصد و پنجاه سال آن، پیش از بعثت او بود و نهصدوپنجاه سال، دورانی بود که در میان قوم خود مشغول دعوت آنها بود و پانصد سال نیز، بعد از آنکه از کشتی پیاده شد [زندگانی کرد]....»

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ اعداد؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ تهدید؛ جامعه؛ رسالت؛ شرک؛ ضلالت؛ طوفان؛ ظلم؛ عبرت؛ عمر؛ قصه؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ مسلمانان؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 15]

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ اَلسَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ (15)

15

پس او را با کشتی نشینان نجات دادیم و آن [واقعه] را نشانه‌ای برای [عبرت]جهانیان ساختیم.

1- خداوند، نوح(ع) و اصحاب کشتی او را، از غرق شدن در طوفان، نجات داد.

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ

2- نوح(ع) و جمعی از مردم مؤمن به وی، در واقعۀ طوفان، بر کشتی سوار شدند.

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ

3- خداوند، در سیر تحوّلات تاریخ و دگرگون کردن مسیر آن، دخالت دارد.

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ

درهم کوبیدن قومی دیرپا، با پدید آوردن سیلی بنیان‌کن، مظهر بارز دخالت در تحولات تاریخ است.

4- حوادث طبیعی، مجاری تحقق ارادۀ الهی است.*

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ

5- مدت رسالت نهصدوپنجاه سالۀ نوح(ع) در میان قوم‌اش، تنها، مربوط به زمان قبل از طوفان است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَلَبِثَ فِیهِمْ ... فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ

6- واقعۀ طوفان و هلاکت قوم نوح و نجات آن حضرت و مؤمنان به وی، از آن حادثه، درس عبرتی بزرگ برای انسان‌هااست.

فَأَخَذَهُمُ الطُّوفٰانُ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ

مرجع ضمیر «ها» می‌تواند «سفینة»و یا «واقعۀ طوفان» باشد.

برداشت بالا، بنابر احتمال دوم است. گفتنی است، «آیَةً» به معنای «عبرت»است و نکره آمدن‌اش، دلالت بر تفخیم می‌کند.

7- کشتی نوح(ع)، اثری باقیمانده از طوفان نوح، و آیۀ بزرگ الهی برای همۀ جهانیان است.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ

8- نجات نوح(ع) و اصحاب کشتی وی و باقی ماندن کشتی، به عنوان آیۀ الهی برای مردم، به دست خداوند بود.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَصْحٰابَ السَّفِینَةِ وَ جَعَلْنٰاهٰا آیَةً لِلْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اعداد؛ اللّه؛ پیروی؛ تاریخ؛ سفر؛ طبیعت؛ طوفان؛ عبرت؛ قصه؛ قوم نوح؛ کشتی؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره العنکبوت (29): آیه 16]

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ اِتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (16)

16

و ابراهیم را [نیز فرستادیم،] آن‌گاه که به قومش گفت: خدا را پرستید و از او پروا بدارید، این برای شما بهتر است اگر بدانید.

1- ابراهیم(ع) فرستادۀ خداوند برای دعوت قوم‌اش به عبادت خدا و رعایت تقوا بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ

2- دعوت به یکتاپرستی و رعایت تقوا، از اصول تعالیم ابراهیم(ع) بود.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ

3- ابراهیم(ع)برای قوم خود، خیرخواه بود.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

4- دستیابی به خیر، در گروِ خداپرستی و تقوا است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

5- عبادت و تقوا، دارای خیری است که سودش به عبادت‌کننده و متقی، بازمی‌گردد.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

6- توجه دادن مردم به بازگشت خیر و منفعت اعمال دینی به خودشان، از شیوه‌های تبلیغی ابراهیم(ع) بود.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

7- جهل و ناآگاهی، ریشۀ بی‌اطّلاعی انسان از بازگشت خیر و منفعت اعمال دینی به خودش است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

8- تحریص و تشویق مردم از سوی خداوند به کسب معرفت دربارۀ خیر بودن

اعمال دینی وبازگشت منفعت‌آن به خود انسان

اُعْبُدُوا اللّٰهَ وَ اتَّقُوهُ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ تبلیغ؛ تقوا؛ توحید؛ جهل؛ خیر و شر؛ رسالت؛ عبادت؛ علم؛ عمل؛ قوم ابراهیم

[سوره العنکبوت (29): آیه 17]

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً إِنَّ اَلَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اَللّٰهِ اَلرِّزْقَ وَ اُعْبُدُوهُ وَ اُشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (17)

17

جز این نیست که شما به جای خدا بُت‌هایی می‌پرستید و دروغی می‌سازید.

بی‌تردید، آنهایی را که به جای خدا می‌پرستید هیچ رزقی برای شما در اختیار ندارند، پس رزق را فقط نزد خدا بجویید و او را بپرستید و وی را سپاس بگزارید که تنها به‌سوی او بازگرادنده می‌شوید.

1- قوم ابراهیم، مردمی بت‌پرست و افتراساز بودند.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً

2- قوم ابراهیم، برای پرستش، بت‌های متعددی داشتند.

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

3- ابراهیم(ع) برای بیداری قوم خویش، بت‌ها را به حقارت و پستی یاد می کرده است.

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

نکره آوردن «أوثان»می‌تواند به منظور تحقیر بت‌ها باشد.

4- معبودان قوم ابراهیم، موجوداتی ساخته شده بودند و به افترا، نام «معبود» گرفته بودند.

تَعْبُدُونَ ... أَوْثٰاناً وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً

5- ابراهیم(ع) برای بیداری قوم خود، ناتوانی بت‌ها را تبیین می‌کرده است.

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ ... أَوْثٰاناً ... إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ ... لاٰ یَمْلِکُونَ

6- ابراهیم(ع) به قوم خود اعلام کرد که بت‌ها هیچ‌گونه توانی برای تأمین روزی آنان ندارند.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ ... إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً

7- مالکیّت و توان‌مندی بر تأمین روزی، شرط بایسته، برای معبود

إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً

8- منشأ اصلی تأمین روزی انسان‌ها، خداوند است.

فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ

9- درخواست روزی از پیشگاه خداوند، توصیۀ ابراهیم(ع) به قوم خود

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ

10- قوم ابراهیم، نیازهای مادی‌شان را از بت‌ها، طلب می‌کردند.

إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ

11- دعوت ابراهیم(ع) از قوم‌اش به پرستش خداوند پس از نهی آنان از بت‌پرستی

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً ... وَ اعْبُدُوهُ

12- دعوت ابراهیم(ع) از قوم‌اش به سپاسگزاری به درگاه خداوند

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... وَ اشْکُرُوا لَهُ

13- شایسته بودن خداوند برای عبادت، به خاطر مالک و منشأ روزی بودن‌اش است.

إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ

14- در تبلیغ، تنها، به نفی باطل نباید پرداخت، بلکه باید راه درست را نیز معرفی کرد.

إِنَّ الَّذِینَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لاٰ یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ

15- ابراهیم(ع) با اعلام بازگشت همگان به سوی خدا، قومش را هشدار می‌داد.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... اعْبُدُوهُ ... إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

16- خداوند، مبدأ و مقصد انسان‌هااست.

إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

17- بازگشت انسان‌ها، به سوی خداوند و نه غیر او، امری قهری و گریز ناپذیر است.

إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

18- حسابرسی انسان‌ها، تنها در اختیار خدا است.

إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

تقدیم «إِلَیْهِ» بر «تُرْجَعُونَ» مفید حصر و «إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» بیانگر این

حقیقت است که انسان‌ها، سرانجام، حسابرسی خواهند شد.

19- نفی بت‌پرستی، توحید عبادی، توحید افعالی، شکر پروردگار، عقیدۀ به معاد، بازگشت نهایی انسان‌ها به سوی خدا، از تعالیم ابراهیم(ع)

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً ... فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّٰهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

20- توجه به بازگشت همگان به سوی خدا، برانگیزاننده به توحید عبادی و شکر به درگاه خداست.

وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ افترا؛ اللّه؛ انابه؛ انسان؛ بت؛ تبلیغ؛ توحید؛ تهدید؛ جهان‌بینی؛ حسابرسی؛ ذکر؛ رزق؛ شرک؛ شکر؛ عبادت؛ عجز؛ قصه؛ قوم ابراهیم؛ معاد

[سوره العنکبوت (29): آیه 18]

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ مٰا عَلَی اَلرَّسُولِ إِلاَّ اَلْبَلاٰغُ اَلْمُبِینُ (18)

18

و اگر [مرا] تکذیب می‌کنید [شگفت نیست،] زیرا امّت‌هایی هم که پیش از شما بودند [انبیا را] تکذیب کردند، و برعهدۀ پیامبر چیزی جز ابلاغ آشکار [پیام]نیست.

1- کافران مکه، رسالت پیامبر(ص) را تکذیب می کردند.

وَ قٰالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلَّذِینَ آمَنُوا اتَّبِعُوا سَبِیلَنٰا ... وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ

بنابراین که مخاطَب آیه - طبق سیاق - کافران مکه باشند، برداشت یاد شده، به دست می‌آید.

2- انبیای الهی از سوی امت‌های خویش مورد تکذیب قرار گرفتند.

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ

3- رسالت ابراهیم(ع) از سوی قوم‌اش تکذیب شد.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ

بنابراین که آیه، ادامۀ سخنان ابراهیم(ع) به قوم خود باشد، برداشت یاد شده، به دست می‌آید.

4- پیش از ابراهیم(ع) نیز، پیامبران خدا از سوی امت‌ها تکذیب شدند.

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ

5- هشدار خداوند، به کافران مکه، به جهت تکذیب کردن پیامبر(ص)

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ

برداشت بالا، بنابراین احتمال است که جواب شرط «إِنْ تُکَذِّبُوا» چیزی از قبیل«فاستعدوا للعذاب» باشد؛ یعنی، اگر تکذیب می‌کنید، آمادۀ عذاب باشید!

6- هشدار ابراهیم(ع) به قوم خویش به جهت تکذیب رسالت‌اش

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ

7- پیامبر، تنها، موظّف به ابلاغِ روشن و بی‌ابهامِ پیام خداوند است.

وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

8- واداشتن مردم به قبول پیام خدا، از حیطۀ وظیفۀ پیامبر، خارج است.

وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

9- ابراهیم(ع)، پیامبری از جانب خداوند بود.

وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

10- ابراهیم(ع) ابلاغ کنندۀ پیام الهی، به گونه‌ای شفاف و بی‌ابهام، به مردم بود.

وَ مٰا عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاٰغُ الْمُبِینُ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اکراه؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ تهدید؛ دین؛ قصه؛ قوم ابراهیم؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مکه؛نبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 19]

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اَللّٰهُ اَلْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اَللّٰهِ یَسِیرٌ (19)

19

آیا [توجّه نکرده] و ندیده‌اند که خدا چگونه آفرینش را آغاز می‌کند سپس آن‌را باز می‌گرداند؟ به یقین این بر خدا آسان است.

1- کافران مکه، منکر تحقق معاد بودند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

آیۀ بعد، قرینه بر این است که این آیه، در صدد اثبات تحقق معاد است. سرزنش کافران، به خاطر عدم توجه به مظاهر قدرت خدا، نشان از انکار معاد از سوی آنان دارد.

2- خداوند، پدیدآورندۀ عالم است.

یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ

3- سرزنش کافران مکه، از سوی خداوند، به خاطر انکار معاد و عدم توجه به توانایی خدا بر خلق موجودات

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ

همزۀ «أَ وَ لَمْ یَرَوْا» استفهام توبیخی است.

4- عالم، حادث و ناپایدار است.

کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

«یُبْدِئُ» دلالت بر پدیداری عالم و «یُعِیدُهُ» دلالت بر ناپایداری آن می‌کند.

5- عرصۀ طبیعت، مظهر قدرت نمایی خداوند در ایجاد حیات و مرگ پدیده‌هااست.

کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

6- فرایند پیدایش مستمر موجودات و بازگشت آنان به حالت قبلی، نمودی از قدرت خداوند است.

کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

عطف«یعید»بر فعل «یُبْدِئُ» نشان می‌دهد که تمام موجودات، پس از خلق شدن، باز به حالت سابق‌شان برمی‌گردند.

7- خلق و مرگ پدیده‌ها، امری مدام و مستمر است.

کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

8- ژرف‌نگری دربارۀ چرخۀ حیات و مرگ موجودات، برطرف‌کنندۀ استبعاد معاد است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

دعوت از کافران به تعمّق و مطالعه در کیفیت پیدایش موجودات و بازگشت آنها به حالت نخست‌شان، به منظور راه یافتن به قدرت خدااست و این که خداوندی که بر پدید آوردن و میراندن موجودات، قادر است، توانایی دارد که معاد را تحقق بخشد.

9- استفاده از امور محسوس، برای آگاهاندن بشر، به حقیقتی غیرمحسوس، از روش‌های هدایتی قرآن است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

10- ایجاد مستمر موجودات و برگرداندن آنها به حالت نخست، برای خداوند، آسان است.

یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

11- بی‌خبری از قدرت خداوند، مایۀ انکار معاد است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا کَیْفَ یُبْدِئُ اللّٰهُ الْخَلْقَ ... إِنَّ ذٰلِکَ عَلَی اللّٰهِ یَسِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تفکر؛ تکذیب؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ جهل؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ شعور؛ طبیعت؛ عقل؛ مرگ؛ معاد؛ مکه؛ ملامت؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 20]

قُلْ سِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ اَلْخَلْقَ ثُمَّ اَللّٰهُ یُنْشِئُ اَلنَّشْأَةَ اَلْآخِرَةَ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (20)

20

بگو: در زمین بگردید و بنگرید که چگونه [خدا] آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خدا نشأه آخرت را پدید می‌آورد. قطعاً خدا بر هرچیزی تواناست.

1- پیامبر(ص)، مأمور توصیۀ مردم به سیر در زمین و مطالعۀ در پدیده‌های آفرینش

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ

2- خدا، پدیدآورندۀ موجودات

بَدَأَ الْخَلْقَ

3- عرصۀ طبیعت، مظهر قدرت‌نمایی خداوند در ایجاد پدیده‌ها است.

سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ

4- فراخوانی به مطالعۀ طبیعت، برای پی‌بردن به قدرت خداوند، و در نتیجه، رفع تردید در امکان معاد، روش هدایتی قرآن است.

قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ

5- سیاحت در زمین و تأمّل در پیدایش موجودات، بر طرف‌کنندۀ تردید انسان در امکان تحقّق معاد است.

سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ

6- خداوند، آخرت را، پس از دنیا، پدید خواهد آورد.

ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ

7- دنیا، ناپایدار است و به سوی زوال پیش می‌رود.

کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ

8- معاد انسان‌ها در عالم آخرت، تحقق پیدا خواهد کرد.

کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ

9- خداوند، بر هر چیزی، توانا است.

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

10- توجه به قدرت و توانایی مطلق خداوند، برطرف کنندۀ هر گونه استبعاد و تردید در امکان وقوع معاد

سِیرُوا ... فَانْظُرُوا ... ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللّٰهَ

عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

11- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ تفکر؛ خلقت؛ دنیا؛ زمین؛ سیر و سیاحت؛ طبیعت؛ قدیر/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ معاد؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 21]

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ (21)

21

هر که را بخواهد عذاب می‌کند و هر که را بخواهد مورد رحمت قرار می‌دهد، و فقط به‌سوی او بازگردانده می‌شوید.

1- مردم در عالَم آخرت، دو گروه‌اند:

گروهی محکوم به عذاب‌اند و گروهی مشمول رحمت.

ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ .

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ

2- محکوم به عذاب شدن و مورد رحمت قرار گرفتن، بستگی به مشیت خدا دارد.

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ

3- عالم آخرت، عالم کیفر و پاداش است.

ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ ... یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ

4- ایجاد حالت ترس و امید در انسان‌ها، از روش‌های هدایتی قرآن است.

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ یَرْحَمُ مَنْ یَشٰاءُ

این‌که عذاب و رحمت را خداوند، بسته به مشیت خود دانسته است، احتمال دارد به منظور یاد شده باشد.

5- بازگشت همۀ انسان‌ها، تنها، به خداوند است.

وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ

«قلب»(ریشۀ «تُقْلَبُونَ» ) به معنای «بازگرداندن چیزی از جهتی به جهتی» است. با توجّه به معنای لغوی آن، «تُقْلَبُونَ» ، به معنای«ترجعون»است.

6- بازگشت انسان‌ها به خدا، قهری و گریزناپذیر است.

وَ إِلَیْهِ تُقْلَبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ خوف؛ رحمت؛ عذاب؛ مشیت خدا؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 22]

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فِی اَلسَّمٰاءِ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ (22)

22

و شما هرگز، نه در زمین و نه در آسمان، نمی‌توانید از سلطۀ [خدا] خارج شوید، و جز خدا برای شما یار و یاوری نیست.

1- انسان‌ها، هیچ‌گاه، قدرت خارج شدن از سلطۀ خداوند را ندارند.

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ

2- آسمان و زمین، تحت قدرت قاهر خداوندی است.

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فِی السَّمٰاءِ

«مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ» کنایه از این است که او، توان بیشتری دارد و شما، نمی‌توانید از قدرت او، فرار کنید.

3- کافرانی که پیامبر(ص)، را تکذیب کردند، هیچ گریزی از قدرت خداوند ندارند.

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا ... وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ

4- در عالَم آخرت، جز خداوند، هیچ یار و مددکاری نیست.

وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

5- ولیّ مطلق، در عالم آخرت، فقط خداوند است.

وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

6- کافران تکذیب‌کننده، در عالم آخرت، بی‌یار و یاورند.

وَ إِنْ تُکَذِّبُوا ... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

7- خداوند، انسان‌هارا تشویق‌می‌کند که او را یار و ولیّ، بگیرند و نه فرودستانش را.

وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

8- انسان‌ها، دارای گرایشی درونی به قدرتی برتر جهت انتخاب ولیّ و یاورند.

وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

نفی مطلق غیرخدا برای ولایت و یاوری، مبتنی بر وجود خصلت یارطلبی و اتکا به ولیّ برتر است.

9- «وَلِیٍّ» و «نَصِیرٍ» از اسما و صفات خداوند

وَ مٰا لَکُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ بشارت؛ تکذیب؛ زمین؛ عجز؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ ولایت؛ ولی/اسما و صفات

[سوره العنکبوت (29): آیه 23]

وَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (23)

23

و کسانی‌که آیات خدا ولقای او را باور نکرده‌اند، از رحمت من ناامیدند، و اینانند که عذابی دردناک خواهند داشت.

1- کافرانِ به آیات الهی و منکر معاد، از رحمت خداوند، مأیوس‌اند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی

2- مأیوس بودن از رحمت خدا، روحیه‌ای ناپسند و کافرانه است.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی

3- کافرانِ به قرآن، مأیوس از رحمت خداوندند.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی

4- کافرانِ به آیات خدا و معاد، حظّی از رحمت خداوند، نخواهند داشت.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ أُولٰئِکَ یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی

«یَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِی» می‌تواند جملۀ خبری باشد و می‌تواند کنایه از قضای الهی مبنی بر مشمول رحمت قرار نگرفتن افراد یاد شده باشد. برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

5- عالَم آخرت، روز لقای خدا و حضور بندگان در پیشگاه الهی است.

ثُمَّ اللّٰهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ

6- کافرانِ به آیات خدا و معاد، عذابی دردناک خواهند داشت.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ ... وَ أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

7- انسان‌ها، در ساختن فرجام‌شان، نقش تعیین کننده دارند.

یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ ... وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیٰاتِ ... أُولٰئِکَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ تکذیب؛ رحمت؛ عذاب؛ قرآن؛ قضا و قدر؛ کفر؛ لقاء اللّه معاد

[سوره العنکبوت (29): آیه 24]

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اُقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اَللّٰهُ مِنَ اَلنّٰارِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (24)

24

پس پاسخ قوم ابراهیم چیزی جز این نبود که گفتند: او را بکشید یا بسوزانید. امّا خدا او را از آتش نجات داد. به راستی در این [واقعه] برای مردمی که ایمان دارند نشانه‌هایی [عبرت انگیز]است.

1- تنها واکنش قوم ابراهیم در برابر دعوت آن حضرت به توحید عبادی، تصمیم به قتل و یا سوزاندن وی بود!

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... اعْبُدُوهُ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ

2- تعصب و لجاجت شدید قوم ابراهیم، در عقاید شرک آلود خود

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ

3- توسل قوم ابراهیم به خشونت، در برابر خیرخواهی‌های آن حضرت برای آنان

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ

4- واکنش خشونت‌آمیز قوم ابراهیم به دعوت توحیدی او، فراگیر و عمومی بود.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا

5- در بین قوم ابراهیم، برای برخورد با ابراهیم(ع) دو دید (کشتن و سوزاندن) وجود داشت.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ

«أَوْ» در «أَوْ حَرِّقُوهُ» می‌تواند برای تنویع و می‌تواند برای اباحه باشد. بنابر احتمال نخست، می‌توان استفاده کرد که قوم ابراهیم، برای از بین بردن او، دو دیدگاه داشته‌اند: عده‌ای، حکم به اعدام و گروهی، دستور به سوزاندن او می‌دادند.

6- قتل یا سوزاندن مخالفان و یا مجرمان، از مجازات‌های دوران حضرت ابراهیم(ع)

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ

7- قوم ابراهیم، سرانجام تصمیم گرفتند که ابراهیم(ع) را در آتش بسوزانند.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ

8- قوم ابراهیم، برای عملی ساختن تصمیم خود، ابراهیم(ع) را در آتش

افکندند.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ ... أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ

«فاء» در «فَأَنْجٰاهُ» فصیحه است و دلالت بر حذف جمله‌ای می‌کند و آن می‌تواند چنین باشد: «فألقوه فی النار»

9- خداوند، ابراهیم(ع) را از آتش نجات داد.

أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ

10- خواست خداوند، حاکم بر تصمیم‌ها و کارکرد عوامل‌طبیعی است.

قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ

11- وجود نشانه‌های متعدد از قدرت خدا در نجات ابراهیم(ع) از آتش

فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

12- تنها مؤمنان، شایستۀ بهره‌گیری از آیات عبرت‌انگیز الهی‌اند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آیات خدا؛ ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ ایمان؛ توحید؛ تهدید؛ حمیت؛ خشونت؛ خیر و شر؛ شرک؛ عذاب؛ قتل؛ قصه؛ قوم ابراهیم؛ گناه؛ مشیت خدا

[سوره العنکبوت (29): آیه 25]

وَ قٰالَ إِنَّمَا اِتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْوٰاکُمُ اَلنّٰارُ وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (25)

25

و [ابراهیم] گفت: جز این نیست که شما به خاطر رابطۀ دوستی میان خودتان در زندگی دنیا، به جای خدا، بُت‌هایی را [معبود خود] گرفته‌اید، آن‌گاه روز قیامت بعضی از شما بعضی دیگر را انکار و بعضی از شما بعضی دیگر را لعنت می‌کنند، و جایگاهتان آتش است و هیچ یاوری برای شما نخواهد بود.

1- ابراهیم(ع) پس از نجات از آتش، قوم خودرا رها نکرد و به‌ارشاد آنان پرداخت.

فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ ... وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

2- قوم ابراهیم، به جای خدای واحد، بت‌های متعدّدی برای پرستش داشتند.

إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

3- ابراهیم(ع) برای آگاهی قوم‌اش، حقارت و ناتوانی بت‌ها را تبلیغ می‌کرد.

وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

تعبیر «أَوْثٰاناً» به صورت نکره برای تحقیر است.

4- قوم ابراهیم، بت‌ها را، خودشان، برای پرستش ساخته و پرداخته بودند.

إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

5- پیام توحیدی ابراهیم(ع) پیش و پس از انداخته شدن در آتش، تفاوتی نداشت.

إِنَّمٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً ... إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ ... وَ قٰالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً

6- عواطف قومی، قوم ابراهیم را به بت‌پرستی و پایبندی به آن، کشیده بود.

إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ

«مَوَدَّةَ» مفعولٌ‌له «اتَّخَذْتُمْ» است. بنابراین، مفاد آیه، چنین می‌شود: تنها چیزی که شما، به خاطر آن، بت‌پرستی را انتخاب کردید، مودّت بین خودتان بود.

7- قوم ابراهیم، باهم، رابطه‌ای عاطفی داشتند.

اِتَّخَذْتُمْ ... أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ

8- پیوندهای عاطفی، تأثیر فراوانی در باورها و عقاید انسان‌ها دارد.

إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ ... أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ

9- رابطۀ دوستانه و قومی، ناپایدار، و محدود به حیات دنیوی است.

مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

قید «فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» متعلق به «مَوَدَّةَ» است. بنابراین، مفاد جمله، چنین می‌شود: عواطف و مودّت، مربوط به دنیا است و چنین روابطی با پایان یافتن آن، در هم می‌ریزد.

10- در قیامت، قوم ابراهیم - به رغم دوستی در دنیا - از هم برائت می‌جویند.

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ

«یَکْفُرُ» در این آیه، احتمال دارد به معنای رایج آن، یعنی «کفر ورزیدن» باشد، و احتمال هم دارد به معنای «بی‌زاری جستن»باشد. برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

11- روابط دوستانۀ دنیوی مشرکان، در قیامت، تبدیل به نفرت می‌شود.

مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ ... ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ

12- قوم ابراهیم، در قیامت، معبودان خود را مورد انکار و کفر قرار می‌دهند.

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ

برداشت بالا بنابراین اساس است که «یَکْفُرُ» به همان معنای رایج‌اش بوده و مفعول آن «بِبَعْضٍ» باشد که مراد از آن معبودان مشرکان است.

13- قوم ابراهیم، در قیامت همدیگر را لعن می‌کنند.

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً

14- ابراهیم(ع) وضعیت قوم‌اش را در قیامت، برای آنان تشریح کرد.

وَ قٰالَ إِنَّمَا ... ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ

15- جایگاه قوم مشرک ابراهیم، آتش جهنم است.

وَ مَأْوٰاکُمُ النّٰارُ

16- مشرکانِ قوم ابراهیم، در قیامت هیچ یار و یاوری نخواهند داشت.

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ... وَ مٰا لَکُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

17- «عن أبی‌عمرو الزُّبیریّ، عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: قلت له: أخبرنی عن وجوه‌الکفر فی کتاب اللّه عزّوجلّ! قال:

الکفر فی کتاب اللّه، علی خمسة أوجه...

والوجه الخامس من الکفر، کفرُ البرائة.

و ذلک قوله عزّوجلّ یحکی قول إبراهیم(ع)...: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً مَوَدَّةَ بَیْنِکُمْ فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ثُمَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً» یعنی یتبرّأُ بعضکم من بعض؛ ⁽¹⁾

ابوعمرو زبیری، از امام صادق(ع) از اقسام کفر، در قرآن سؤال کرد. امام فرمود: کفر، در کتاب خدا، پنج قسم است: ... و قسم پنجم آن، کفر برائت و بیزاری است. این معنا، همان سخن خداوند است که از جانب ابراهیم(ع) حکایت کرده: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْثٰاناً ... یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ» یعنی، برخی از شما، از برخی دیگر بیزاری می‌جویید».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ ابراهیم(ع)؛ اعداد؛ اللّه؛ باطل؛ بت؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ تولی؛ جهنم؛ حمیت؛ دشمنی؛ دشنام؛ دوستی؛ قصه؛ قوم ابراهیم؛ قیامت؛ لعن؛ مشرک؛ نصرت؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 26]

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (26)

26

پس لوط او را تصدیق کرد و [ابراهیم] گفت: من به‌سوی پروردگارم هجرت می‌کنم، چرا که او خود عزّتمند و حکیم است.

1- لوط(ع) به دعوت ابراهیم(ع) در پی فراخوانی او به توحید، ایمان آورد.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ

2- ابراهیم(ع) از سرزمین خویش، پس از

واقعۀ دعوت به توحید و انداخته شدن در آتش و نجات‌اش از آن، هجرت کرد.

وَ إِبْرٰاهِیمَ إِذْ قٰالَ ... اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ... أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ ... وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ

به قرینۀ سیاق، مرجع ضمیر فاعلی «قال» حضرت ابراهیم(ع) است.

3- لوط(ع) پس از ایمان آوردن به ابراهیم(ع) تصمیم گرفت به سرزمین دیگری هجرت کند.

فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

بنابراین احتمال که مرجع ضمیر فاعلی «قال» - به قرینۀ «فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ» - لوط(ع) باشد، مطلب بالا، قابل استفاده است.

4- هجرت ابراهیم(ع) از سرزمین خود، مبنای الهی داشت.

إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

5- ابراهیم(ع)، در پی برخورد قهرآمیز قوم‌اش با او، تصمیم گرفت به سرزمینی هجرت کند که در آن، برای انجام رسالت‌اش، آزادی عمل داشته باشد.

وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

مراد از «هجرت به سوی پرودگار» دستیابی به مکانی است که ابراهیم(ع) بتواند آنچه را برعهدۀ او گذاشته است، بدون مزاحمت دشمنان‌اش، به انجام برساند.

6- ابراهیم(ع)، خود را مورد توجه ویژۀ پروردگار می‌دانست.

إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

7- ابراهیم(ع) تصمیم‌اش را برای هجرت، به قوم خود اعلان کرد.

وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

اگر چه برای «قٰالَ» مفعولٌ به ذکر نشده است، اما به قرینۀ سیاق (گفت‌وگوی ابراهیم(ع) با قوم‌اش) استفاده می‌شود که او، جریان هجرت‌اش، را با قوم‌اش در میان گذاشته است.

8- ابراهیم(ع)، وقتی محیط را برای انجام رسالت‌اش مساعد ندید، تصمیم به هجرت از آنجا گرفت.

قٰالُوا ... حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ ... وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

9- در صورت مساعد نبودن محیط برای انجام رسالت دینی، شایسته است که از آن محیط، هجرت شود.

قٰالُوا ... أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجٰاهُ اللّٰهُ مِنَ النّٰارِ ... وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی

10- اتکای ابراهیم(ع) به عزت و حکمت خداوند در هجرت خویش

إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

11- «رب»، «عزیز»و«حکیم» از اسما و صفات خدا

إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ... إِنَّهُ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

12- «عن أبی‌جعفر(ع) ... أمّا إبراهیم(ع) نبوّته بکوثی ربّا و هی قریة من قری السّواد فیها بدأ أوّل أمره ثمّ هاجر منها و لیست بهجرة قتال. و ذالک قول اللّه عزّوجلّ: «إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ...»؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده است: ...رسالت ابراهیم، از قریۀ «کوثی ربّا» که یکی از روستاهای سواد [عراق] است شروع شد و آنگاه از آنجا هجرت کرد. این، هجرتِ جنگ نبود و این، همان سخن خدای عزّوجلّ «إِنِّی مُهٰاجِرٌ إِلیٰ رَبِّی ...» است».

13- «قال أبوجعفر(ع): «... فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ» و خرج مهاجراً إلی الشّام هو و سارة و لوط؛ ⁽²⁾

امام باقر(ع) فرمود: «...لوط، ابراهیم(ع) را تصدیق کرد و آن حضرت با ساره و لوط، به شام هجرت کرد».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ ایمان؛ توحید؛ حکیم/اسما و صفات؛ خشونت؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قصه؛ قوم ابراهیم؛ لوط(ع)؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 27]

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ اَلنُّبُوَّةَ وَ اَلْکِتٰابَ وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی اَلدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی اَلْآخِرَةِ لَمِنَ اَلصّٰالِحِینَ (27)

27

و اسحاق و یعقوب را به وی بخشیدیم و در نسل او نبوّت و کتاب را قرار دادیم و در دنیا پاداشش را به او دادیم و قطعاً او در آخرت از زمرۀ شایستگان است.

1- اسحاق و یعقوب(ع)، موهبت الهی برای ابراهیم(ع)

وَ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ

2- اسحاق(ع)، پس از هجرت ابراهیم(ع) از منطقۀ اصلی زندگی‌اش، متولد شد.

وَ قٰالَ إِنِّی مُهٰاجِرٌ ... وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ

برداشت بنابراین است که در آیات، آنچه برای ابراهیم(ع) به ترتیب رخ داده، منعکس شده باشد.

3- اسحاق و یعقوب(ع) از مقام نبوت و

کتاب آسمانی، برخوردار بودند.

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ

از مصداق‌های اتمّ و اکمل ذریۀ ابراهیم، اسحاق و یعقوب‌اند که خداوند به آنها، نبوت و کتاب عطا کرده است.

4- خداوند، پاداش ابراهیم(ع) را در همین دنیا، به او عطا کرد.

وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا

5- ابراهیم(ع)، مستحق و سزاوار دریافت پاداش دنیوی بوده است.

وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا

اضافه شدن «أجر» - به ضمیری که مرجع آن، ابراهیم(ع) است - گویای این نکته است که او، پاداشی داشته و سزاوار آن بوده است. گفتنی است که «فِی الدُّنْیٰا» احتمال دارد که متعلق به «آتَیْنٰاهُ» باشد و احتمال دارد که متعلق به «أَجْرَهُ» باشد.

برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

6- اعطای اسحاق و یعقوب(ع) به ابراهیم(ع) و نیز قرار دادن مقام نبوت در نسل آن حضرت، پاداش دنیوی ابراهیم(ع) از سوی خداوند بود.

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ ... وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا

7- ذریۀ ابراهیم(ع) از مقام نبوت و کتاب آسمانی، برخوردار بودند.

وَ جَعَلْنٰا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْکِتٰابَ

8- ابراهیم(ع) در آخرت، از زمرۀ صالحان و شایستگان است.

وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ

9- عنایت و توجه خاص خداوند، به ابراهیم(ع)، در دنیا و آخرت

وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ ... وَ آتَیْنٰاهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیٰا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ

10- صالحان، در جهان آخرت، مردمی ممتاز و برجسته‌اند.

وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصّٰالِحِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ اللّه؛ پاداش؛ دنیا؛ صالحان؛ فرزند؛ قصه؛ کتاب‌های آسمانی؛ نبوت؛ نعمت؛ ولادت؛ هجرت؛ یعقوب(ع)

[سوره العنکبوت (29): آیه 28]

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ اَلْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (28)

28

و لوط را [نیز فرستادیم،] آن‌گاه که به قوم خود گفت: راستی که شما این کار بسیار زشت را که هیچ‌یک از مردم جهان در آن بر شما سبقت نگرفته است مرتکب می‌شوید؟!

1- لوط(ع)، پیامبری فرستاده شده از جانب خداوند

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ إِبْرٰاهِیمَ ... وَ لُوطاً

«لُوطاً» عطف بر «نُوحاً» در آیه 14 و به تقدیر «و ارسلنا لوطاً» می‌باشد.

2- رسالت لوط(ع)، محدود به قوم لوط بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ

3- سرگذشت لوط(ع)، در مبارزه بر ضد فحشا، پندآموز و شایستۀ یاد و یادآوری است.

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «لُوطاً» مفعول برای «اذکر»محذوف باشد.

4- لواط (آمیزش با مردان)، در میان قوم لوط رواج داشت.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

«فاحشة» به هر«کردار بسیار زشت» اطلاق می‌شود و به قرینۀ آیۀ بعد، منظور از آن در این جا، لواط است.

5- لوط(ع) قوم خود را به خاطر همجنس‌بازی (لواط)، مورد سرزنش قرار داد.

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ ... إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ

6- عمل لواط، عملی بس زشت و ناروا است.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

7- عمل لواط، پیش از قوم لوط سابقه نداشته است.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

8- قوم لوط، بدعتگذار عمل لواط بودند.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

9- در دوران لوط(ع)، مناطق وسیعی از کرۀ زمین، منطقۀ زیستی انسان‌ها بود و لوط(ع) از آنها آگاهی داشت.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

10- لوط(ع) برای منصرف کردن قوم‌اش از آمیزش با مردان، آن را بی‌سابقه و زشت معرفی کرد.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ بدعت؛ ذکر؛ رسالت؛ رسولان خدا؛ زمین؛ عبرت؛ قصه؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ ملامت؛ نبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 29]

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ اَلرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ اَلسَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ اَلْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا اِئْتِنٰا بِعَذٰابِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (29)

29

آیا شما با مردان درمی‌آمیزید و راه [تناسل] را قطع می‌کنید و این کار ناپسند را در محافل خود انجام می‌دهید؟! امّا پاسخ قومش جز این نبود که گفتند: اگر راست می‌گویی عذاب خدا را برای ما بیاور.

1- لوط(ع) قوم خود را به خاطر عمل لواط، مورد نکوهش شدید قرار داد.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ

همزۀ در «أَ إِنَّکُمْ» برای اظهار شگفتی و دربر دارندۀ توبیخ شدید است.

2- عمل لواط، در میان قوم لوط، رواج داشت.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ

3- قوم‌لوط، از آمیزش با زنان اعراض کرده و به عمل لواط، روی آورده بودند.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ

مراد از «سبیل»، در این آیه، احتمال دارد که به قرینۀ مقام، راه ایجاد نسل باشد و احتمال دارد که راهزنی باشد. برداشت بالا بنابر احتمال نخست است. گفتنی است، بنابراین احتمال، «تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ» کنایه از قطع نسل، به سبب ترک آمیزش با زنان است.

4- قوم لوط، راه‌ها را می‌بستند و به غارت اموال مسافران می‌پرداختند.

أَ إِنَّکُمْ ... وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ

بنابراین احتمال که «قطع سبیل»همان معنای حقیقی خود را داشته باشد، بستن راه‌ها از سوی قوم لوط، به منظور غصب و

غارت اموال مسافران انجام می‌گرفته است.

5- قوم لوط، راه‌ها را بر مسافران می‌بستند تا با آنان، عمل لواط انجام دهند.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ

احتمال دارد که عطف «تَقْطَعُونَ ...» بر «لَتَأْتُونَ» به منظور بیان یک واقعیت خارجی - چنان که مفسران نیز گفته‌اند - باشد و آن، این است که قوم لوط، راه را بر مسافران می‌بسته‌اند تا بر آنان دست بیابند و با آنان آمیزش کنند.

6- قوم لوط، عمل لواط را در محافل خود و در منظر و دید دیگران انجام می‌دادند.

أَ إِنَّکُمْ ... وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ

«نادی» به معنای محفل و انجمن است. «ال»در «الْمُنْکَرَ» برای عهد ذکری و مراد از آن، آمیزش با مردان می‌باشد.

7- قوم لوط، در ملأ عام، منکرات انجام می‌دادند.*

أَ إِنَّکُمْ ... وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ

محتمل است مراد از «نٰادِیکُمُ» محل اجتماع عموم مردم باشد.

8- لوط(ع)، قوم‌اش را به خاطر ارتکاب عمل لواط، راهزنی و ارتکاب علنی منکر، به عذاب الهی تهدید کرد.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ ... فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ

9- قوم لوط، از سرزنش لوط(ع) و تهدید به عذاب، پندنگرفتند و او را استهزا کردند.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ

10- تنها پاسخ قوم لوط به لوط(ع) در برابر سرزنش و تهدید به عذاب، درخواست‌نزول عذاب بود.

فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ

11- شیوع عمل لواط و راهزنی و رواج گناه علنی، عذاب الهی را در پی دارد.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ فَمٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ائْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ

جملۀ «إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ» نشان‌دهندۀ تهدید قبلی قوم لوط به عذاب از جانب لوط(ع) است. و وعدۀ عذاب از سوی پیامبری به قومی، به خاطر اعمال‌شان، حکایت می‌کند که پافشاری بر آن اعمال، عذاب الهی را در پی خواهد داشت.

12- قوم لوط، دربارۀ صداقت لوط(ع) و وعدۀ عذاب او ناباور بودند.

اِئْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

13- راستی و راستگویان، حتی در دید بدکارترین‌ها، امری ارزشمند و اعتمادآور است.

اِئْتِنٰا بِعَذٰابِ اللّٰهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آمیزش؛ استهزاء؛ اللّه؛ تهدید؛ راستگویی؛ رنگ؛ زن؛ سرقت؛ سنگ؛ عذاب؛ عمل؛ قوم لوط؛ گناه؛ لباس؛ لواط؛ لوط(ع)؛ مرض؛ ملامت؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 30]

قٰالَ رَبِّ اُنْصُرْنِی عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْمُفْسِدِینَ (30)

30

[لوط] گفت: پروردگارا، مرا بر این مردم فسادکار پیروز گردان.

1- لوط(ع)، به دنبال واکنش منفی قوم‌اش به دعوت وی، از خداوند برای غلبه بر آنها، استمداد طلبید.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

2- ربوبیت خداوند، مقتضی دعا به درگاه او و استمداد از او است.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

3- عمل لواط و راهزنی و ارتکاب علنی گناه، از موارد افساد است.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

4- لوط(ع)، برای بازداشتن قوم‌اش از کردار زشت، با آنان به مبارزه برخاست.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ ... رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

طلب نصرت از خدا بر ضد قوم مفسد، برای بیان این است که لوط(ع) با آنان به مبارزه برخاست و در مبارزه‌اش، نیاز به امداد الهی داشت.

5- لوط(ع) در مبارزه‌اش با کردارهای زشت قوم خود، تنها بود.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

ضمیر مفعولی «نی»در دعای لوط(ع)، حکایت از تنهایی آن حضرت در مبارزه با فحشا می‌کند.

6- شایسته است برای مبارزه با مفاسد اجتماعی و مفسدان، از خداوند استمداد شود.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

7- قوم لوط، مردمی مفسد بودند.

عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ

8- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ سرقت؛ عمل؛ فساد؛ قصه؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ نصرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 31]

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ اَلْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ (31)

31

و هنگامی که فرستادگان ما با مژدۀ [ولادت اسحاق] نزد ابراهیم آمدند، گفتند: ما مردم این شهر را هلاک خواهیم کرد زیرا مردم آن ستمکارند.

1- فرستادگان خداوند برای یاری لوط(ع)، ابتدا، نزد ابراهیم(ع) رفتند و مأموریت خود را به او اعلام کردند.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ

2- لوط(ع)، پیامبری بود که تعالیم ابراهیم(ع) را ترویج می‌کرد.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ

این که فرستادگان خداوند برای درهم کوبیدن شهر قوم‌لوط(سدوم)، نزد ابراهیم(ع) رفتند و با او مأموریت خود را در میان گذاشتند، نشان می‌دهد که ابراهیم(ع) پیامبرِ صاحب شریعت بوده و لوط(ع) تعالیم او را تبلیغ می‌کرده است.

3- دعای لوط(ع) برای یاری‌اش، از سوی خدا اجابت شد و فرشتگانی از جانب خداوند، برای درهم کوبیدن قوم لوط، گسیل شدند.

قٰالَ رَبِّ انْصُرْنِی ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ

4- فرستادگان خداوند برای عذاب قوم لوط، حامل مژدۀ تولد اسحاق(ع) به ابراهیم(ع) بودند.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ

این آیه، با آیات پنجاه، و یک تا شصت و دو سورۀ حجر یک سیاق دارند، که در آن آیات به ابراهیم(ع) بشارت فرزنددار شدن داده شده است. آن آیات، قرینه است که«البشری»در این آیه، همان بشارت ولادت اسحاق می‌باشد.

5- فرشتگان عذاب، فرشتۀ خبر خوش و بشارت نیز هستند.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ

6- ابراهیم(ع)، در زمان عذاب شدن قوم لوط، در نزدیکی شهر آنان اقامت داشته است.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ

اسم اشاره «هٰذِهِ» - که بر نزدیک بودن مشارإلیه‌اش دلالت دارد - نکتۀ بالا را می‌رساند.

7- فرشتگان مأمور هلاکت قوم لوط خود، مباشرِ هلاکت آنان بودند.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ

8- قوم لوط، مردمی ظالم و ستم‌پیشه بودند.

إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

9- لواط و راهزنی و ارتکاب علنی گناه، عملی ظالمانه است.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ ... إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

10- ظلم قوم لوط با لواط و راهزنی و ارتکاب علنی گناه، در پی‌دارندۀ هلاکت و عذاب برای آنان

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ ... إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ إِنَّ أَهْلَهٰا کٰانُوا ظٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ انبیاء؛ بشارت؛ تبلیغ؛ دعا؛ رسالت؛ سرقت؛ سکونت؛ ظلم؛ عذاب؛ قریه؛ قصه؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ ملائکه؛ نصرت؛ ولادت

[سوره العنکبوت (29): آیه 32]

قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ اِمْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ اَلْغٰابِرِینَ (32)

32

[ابراهیم] گفت: لوط در آنجا است. گفتند: ما به کسانی‌که در آن‌جا هستند آگاه‌تریم او و خانواده‌اش را - بجز زنش که از باقی‌ماندگان [در عذاب]است - حتماً نجات خواهیم داد.

1- ابراهیم(ع) از عذاب شدن قوم لوط، با وجود لوط(ع) در میان آنان، نگران بود.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا ... قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ ... قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً

2- ابراهیم(ع) با ملائکه دربارۀ عذاب قوم لوط، با وجود لوط(ع) در میان آنان به گفت وگو پرداخت.

قٰالُوا إِنّٰا مُهْلِکُوا أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ ... قٰالَ إِنَّ فِیهٰا لُوطاً قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا

3- فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط، به حضور کسانی از قوم لوط که شایسته نجات‌اند، آگاه بودند.

قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ

4- ملائکۀ مأمور عذاب قوم لوط، به ابراهیم(ع) اطمینان دادند که لوط(ع) و اهل‌اش را، حتماً از عذاب نجات خواهند داد.

قٰالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَنْ فِیهٰا لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ

5- تنها خانواده لوط(ع) به وی، ایمان آورده بودند.

لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ

6- همسر لوط، از زمرۀ کافران بود و به او ایمان نیاورد.

لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

7- ملائکۀ عذاب قوم لوط، پیشاپیش از عذاب شدن همسر لوط خبر داشتند و او را از نجات‌یافتگان نمی‌دانستند.

لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

«غُبور»(مصدر «غابر») به معنای مکث کردن و باقی ماندن است. «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» ؛ یعنی، از کسانی است که باید باقی بماند و عذاب شود.

8- داشتن رابطۀ خانوادگی با پیامبری از پیامبران الهی، انسان را از عذاب نجات نمی‌دهد.

لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

9- عذاب قوم لوط، عذابی فراگیر همۀ ساکنان شهر بود.

لَنُنَجِّیَنَّهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

«لَنُنَجِّیَنَّهُ» در مقابل «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» است و نشان می‌دهد که نجات از عذاب، در گرو خروج از شهر بوده و عذاب، به گونه‌ای بوده است که تمام ساکنان شهر را فرا می‌گرفته است.

10- زن، استقلال رأی دارد و خود مسؤول اعمال‌اش در پیش‌گاه خداوند است.

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ ابراهیم(ع)؛ انبیاء؛ ایمان؛ حزن؛ خویشاوندی؛ زن؛ عذاب؛ قوم لوط؛ کفر؛ لوط(ع)؛ ملائکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 33]

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ اِمْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ اَلْغٰابِرِینَ (33)

33

و چون فرستادگان ما نزد لوط آمدند، به علّت [حضور] آنان بد حال و نگران شد و در کارشان فرو ماند. [به لوط] گفتند: نترس و غمگین مباش که ما تو و خانواده‌ات را - بجز زنت که از باقی‌ماندگان [در عذاب] است - نجات خواهیم بخشید.

1- ملائکۀ عذاب قوم لوط، پس از گفت‌وگو با ابراهیم(ع)، به دیار آن قوم رفتند و بر لوط(ع) وارد شدند.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ ... وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً

2- با آمدن فرشتگان نزد لوط(ع) وی، ناراحت‌شد و عرصه را بر خود تنگ‌دید.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً

«باء»در «سِیءَ بِهِمْ» بای سببی است؛ یعنی، به سبب حضور آنان، ناراحت شد. «ضیق ذرع» به معنای تنگ شدن ذراع دست و کنایه از ناتوانی است.

3- فرشتگان عذابِ قوم لوط، به صورت انسان، بر لوط(ع) وارد شدند.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ

احتمال دارد دلیل «سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً» این باشد که فرشتگان به صورت انسان بر لوط(ع) به عنوان میهمان وارد شدند و لوط(ع) از عاقبت ورود مسافرانی ناشناخته به شهر، نگران شد که مبادا، اهالی شهر برای تجاوز به آنان، به سوی خانۀ لوط بیایند.

4- لوط(ع)، نگران تعرض قوم‌اش به میهمانان‌اش بود.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً

5- لوط(ع)، در دفاعِ از میهمانان‌اش در صورت تعرض قوم‌اش به آنها، ناتوان بود.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً

احساس ناتوانی لوط(ع) و تنگ دیدن عرصه بر خود، احتمال دارد به خاطر نکتۀ یاد شده باشد.

6- نگرانی لوط(ع) با ورود فرشتگان به نزد وی، در چهره‌اش نمایان شد.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ ... قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

7- در انبیا، مانند دیگر انسان‌ها، احساسات طبیعی وجود دارد.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ

8- فرشتگان، به لوط(ع) برای بر طرف کردن دلهره و هراس او، دلداری دادند.

وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ وَ لاٰ تَحْزَنْ

9- فرشتگان مأمور عذاب قوم لوط، مأموریت‌شان را به اطلاع لوط(ع) رساندند.

قٰالُوا ... إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ

10- پس از حضور فرشتگانِ مأمور عذاب، لوط(ع) و فرشتگان، به گفت‌وگو پرداختند.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... وَ قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

11- فرشتگان مأمورِ عذابِ قوم لوط، به لوط(ع) اعلام کردند که او و خانواده‌اش، به جز همسرش را، از عذاب نجات خواهند داد.

إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ

12- خانوادۀ لوط(ع) تنها کسانی بودند که به وی، ایمان آورده بودند.

إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ

13- همسر لوط(ع) از زمرۀ کافران بود و به او ایمان نیاورد.

إِنّٰا مُنَجُّوکَ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

14- عذاب مقدر شده برای قوم لوط، عذابی فراگیر بود.

إِنّٰا مُنَجُّوکَ وَ أَهْلَکَ إِلاَّ امْرَأَتَکَ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

«إِنّٰا مُنَجُّوکَ» در مقابل «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» است و نشان می‌دهد که عذاب، به گونه‌ای بوده که همه را فراگرفته و تنها خارج شدگان از شهر اهل نجات بودند.

15- رابطۀ خویشاوندی با پیامبری از پیامبران الهی، تأثیری در نجات از عذاب ندارد.

إِنّٰا مُنَجُّوکَ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انبیاء؛ انسان؛ حزن؛ خانواده؛ خوف؛ خویشاوندی؛ دلداری؛ سکونت؛ ضیافت؛ عجز؛ عذاب؛ قصه؛ قوم لوط؛ کفر؛ لوط(ع)؛ ملائکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 34]

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ اَلْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ اَلسَّمٰاءِ بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ (34)

34

[آری] ما بر مردم این شهر به سزای آن که نافرمانی می‌کردند عذابی سخت از آسمان نازل خواهیم کرد.

1- اعلام فرشتگان به لوط(ع) مبنی بر فرودآوردن عذابی ازآسمان، بر قوم‌لوط

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ

2- عذاب قوم لوط، عذابی سخت و کوبنده بود.

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ

نکره آورده شدن «رِجْزاً» بیان کنندۀ بزرگی عذاب نازل شده بر قوم لوط است.

3- فرستادگان خدا بر لوط(ع)، خود، مأمور عذاب قوم لوط بودند.

وَ لَمّٰا أَنْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ

4- قوم لوط، مردمی همواره فاسق و تبهکار بودند.

بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

5- فسق و تبهکاری قوم لوط، موجب نزول عذاب آسمانی بر آنها شد.

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ ... بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

6- لواط و راهزنی و ارتکاب گناه علنی، از مظاهر فسق است.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ تَقْطَعُونَ السَّبِیلَ وَ تَأْتُونَ فِی نٰادِیکُمُ الْمُنْکَرَ ... بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

7- رواج لواط و راهزنی و گناه علنی در جامعه، درپی‌دارندۀ عذابی سخت و نابود کننده است.

أَ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ وَ ... إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً ... بِمٰا کٰانُوا یَفْسُقُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ زلزله؛ سختی؛ سرقت؛ عذاب؛ فسق؛ قریه؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ ملائکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 35]

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (35)

35

و به راستی ما از آن [شهر ویران شده] برای مردمی که عقل خود را به کار می‌گیرند نشانه‌ای آشکار بر جای گذاشتیم.

1- مأموران عذاب قوم لوط، شهر آن قوم را، با عذابی آسمانی، درهم کوبیدند.

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّمٰاءِ ...

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً

2- آثاری از شهر ویران شده قوم لوط، به عنوان نشانۀ روشن قدرت خدا باقی ماند.

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً ... وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً

3- بقایای شهر لوط(ع)، تا زمان صدراسلام، وجود داشت.

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً

4- بقایای شهر ویران شدۀ قوم لوط برای خردمندان، آیۀ الهی است.

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً ... لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

5- نزول عذاب الهی بر جوامع فاسق و تبهکار، صرفاً جنبۀ انتقام‌جویانه و کیفری ندارد، بلکه جنبۀ ارشاد و هدایت دیگران را نیز دارد.

إِنّٰا مُنْزِلُونَ عَلیٰ أَهْلِ هٰذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً ... وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

6- تأمّل در حوادث و تحولات تاریخ، امری شایسته و لازم است.

وَ لَقَدْ تَرَکْنٰا مِنْهٰا آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ آیات خدا؛ تفکر؛ عذاب؛ عقل؛ فسق؛ قریه؛ قوم لوط؛ ملائکه؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 36]

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ وَ اُرْجُوا اَلْیَوْمَ اَلْآخِرَ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی اَلْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (36)

36

و به‌سوی [مردم] مدین برادرشان شعیب را [فرستادیم]. گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید و در انتظار روز واپسین باشید و در زمین به فسادگری نکوشید.

1- شعیب(ع) از پیامبران الهی بود که به شهر مدین فرستاده شد.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

2- شعیب(ع)، با مردم مدین، خویشاوندی داشت.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

3- رسالت شعیب(ع)، در محدودۀ شهر مدین بود.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

4- نخستین پیام شعیب(ع) به مردم مدین، دعوت به خداپرستی و امیدواری به روزواپسین بود.

إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ

5- شعیب(ع)، دل‌سوزِ مردم مدین بود و با آنان، رابطۀ عاطفی و مهربانانه داشت.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ یٰا قَوْمِ

احتمال دارد که «أَخٰاهُمْ» ، براساس روابط خویشاوندی، گفته شده باشد و احتمال دارد که کنایه از شفقّت و برخورد برادرانۀ او با مردم مدین باشد. برداشت بالا، بنابر احتمال دوم است.

6- شعیب(ع) در ابلاغ پیام‌های خود به مردم مدین، از احساسات و تعلّقات خویشاوندی بهره می‌گرفت.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

خطاب به قوم و نسبت دادن آنها به خود، می‌تواند به منظور امر یاد شده باشد.

7- توحید عبادی و در پی آخرت بودن، دو امر اعتقادی مهم، در تعالیم ادیان آسمانی است.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ

8- مردم مدین، مشرک و منکر آخرت بودند.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ

9- پرهیز از افساد در زمین، از جمله پیام‌های شعیب(ع) به مردم مدین بود.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً فَقٰالَ ... وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

10- فسادانگیزی، امری ناشایست و ناروا است.

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

11- بازداشتن مردم از تبهکاری و افساد در حد دعوت به توحید عبادی و آخرت‌طلبی، اهمیت دارد.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ وَ ارْجُوا الْیَوْمَ الْآخِرَ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

ذکر شدن نهی «لاٰ تَعْثَوْا» در کنار دو امر مهم اعتقادی (توحید و آخرت)، حاکی از اهمیت آن است.

12- مردم مدین، رویکردی تبهکارانه و

فسادبرانگیز داشته‌اند.

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

ذکر نهی «لاٰ تَعْثَوْا» در نخستین دعوت شعیب(ع) و به همراه دعوت به توحید و آخرت، احتمال دارد به خاطر این بوده است که آنان، مفسد بوده‌اند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ اهل مدین؛ برادر؛ تبلیغ؛ توحید؛ دین؛ رسالت؛ زمین؛ شعیب(ع)؛ عبادت؛ عمل؛ فساد؛ قصه؛ مهربانی؛ نبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 37]

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ اَلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ (37)

37

پس او را تکذیب کردند و آن زلزلۀ [ویرانگر] آنان را فروگرفت و در خانه‌هایشان از پای درآمدند.

1- مردم مدین، رسالت شعیب(ع) را نپذیرفتند و او را تکذیب کردند.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... فَکَذَّبُوهُ

2- به دنبال تکذیب شعیب(ع) از سوی مردم مدین، زلزله‌ای هلاکت‌بار، آنان را فروگرفت و از پا درآورد.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

3- عذاب زلزلۀ قوم شعیب، چنان بود که با رخداد آن، مردم مدین، بی‌درنگ از پا درآمدند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا

عطف «أصبحوا»با «فاء» - که برای عدم تراخی است - بر «أخذتهم»دلالت بر هلاکت بی‌درنگ می‌کند. گفتنی است.

«أصبحوا»احتمال دارد به معنای «صاروا» باشد و احتمال دارد به معنای «دخلوا فی الصبح» باشد. بنابر احتمال نخست، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

4- زلزلۀ مدین، در شب رخ داد.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

احتمال دارد که «أصبحوا»به معنای «دخلوا فی الصبح» باشد.

بنابراین، زلزله، در شب اتفاق افتاده است.

5- زلزلۀ مدین، به قدری شدید و هلاکت‌بار بود که مردم آن شهر، نتوانستند از خانه‌هایشان بیرون بروند و در داخل همان خانه‌ها، به زانو درآمدند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

6- امکان دارد که زلزله - و یا دیگر بلاهای طبیعی - عذاب و کیفر الهی باشد.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

7- خود انسان‌ها، در تعیین سرنوشتشان نقش‌آفرین‌اند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

8- گاهی، فرجام انسان‌ها را عوامل ویرانگر طبیعی، رقم می‌زند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

9- تکذیب پیامبران خدا، عذاب ویران‌گر و هلاکت‌باری را در پی دارد.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ تکذیب؛ خانه؛ زلزله؛ سختی؛ شب؛ شعیب(ع)؛ طبیعت؛ عذاب؛ قصه

[سوره العنکبوت (29): آیه 38]

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ وَ زَیَّنَ لَهُمُ اَلشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ اَلسَّبِیلِ وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ (38)

38

و عاد و ثمود را [نیز هلاک کردیم]، و قطعاً [آثار این هلاکت] از خانه‌هایشان برای شما نمایان است، و شیطان اعمالشان را برایشان زینت داد و در نتیجه آنان را از راه منحرف کرد، با این که [در شناختن حق از باطل] بینا بودند.

1- عاد و ثمود، دو قوم هلاک شده با عذاب الهی‌اند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ

«عٰاداً وَ ثَمُودَ» منصوب به فعل مقدر «أهلکنا»است.

2- خانه‌های بازمانده از دو قوم عاد و ثمود، نشانِ هلاکت و نابودی آنان به عذاب الهی است.

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

احتمال دارد «مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ» متعلق به «تَبَیَّنَ» باشد و فاعل «تَبَیَّنَ» مستتر و مرجع آن «إِهلاکنا» و احتمال دارد «من» زاید و «مساکن»در محل رفع و فاعل «تَبَیَّنَ» باشد. در هر دو صورت، نکتۀ یاد شده، به دست می‌آید.

3- آثار و بقایای خانه‌های ویران شده و باقی‌مانده از زمان قوم عاد و ثمود، تا زمانِ ظهور اسلام وجود داشت.

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

4- دو قوم عاد و ثمود، پیامبری داشتند و

او را تکذیب کردند.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً ... فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

به قرینۀ سیاق، احتمال دارد که جمله، ایجاز به حذف داشته و تقدیر آن چنین باشد: «و لقد أرسلنا إلی عاد و ثمود رسولهم فکذّبوه فأخذتهم الرجفة»

5- منطقۀ سکونت دو قوم عاد و ثمود، به مکه، نزدیک بود و اهل مکه، آن جا را می‌شناختند.

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

6- تشویق به مطالعه در حوادث و تحولات تاریخی و آثار به جامانده از آن تحولات، به‌منظور عبرت‌آموزی، از روش‌های هدایتی قرآن است.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ . وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

7- انسان‌ها، در سرنوشت و فرجام خود نقش‌آفرین‌اند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ وَ قَدْ تَبَیَّنَ لَکُمْ مِنْ مَسٰاکِنِهِمْ

8- شیطان، اعمال نادرست قوم عاد و ثمود، را برای آنان به صورت خوب جلوه می‌داد.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ

قرینۀ حال، دلالت می‌کند بر این که مراد از «أعمال»کارهای ناروا و نادرست بوده است. چه این که کار خوب، نیاز به تزیین ندارد.

9- از جمله راه‌های شیطان، برای فریب مردمان آراستن کارهای بد به شکلی زیبا است.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

10- شیطان، قوم عاد و ثمود را،از راه خدا بازداشت.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

11- زیبا جلوه دادن بدکاری‌ها، از جمله عوامل بازدارنده از راه خدا است.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِیلِ

12- انسان‌ها، طبعاً، به زیبایی و خوبی گرایش دارند.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ

این‌که شیطان، کارهای ناروا را خوب جلوه می‌دهد، تا مردم را از راه خدا باز دارد، حکایت از این حقیقت می‌کند که مردم، به زیبایی و خوبی گرایش دارند و شیطان از این گرایش، استفاده می‌کند.

13- قوم عاد و ثمود، قبل از گمراه شدن، مردمی آگاه و بصیر بودند.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ ... وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

14- قوم عاد و ثمود، پس از انحراف و از دست دادن بصیرت، مرتکب اعمال زشت می‌شدند. و آن را خوب می‌دانستند.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ ... وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

15- انسان‌های بصیر و آگاه نیز در معرض اغوای شیطان‌اند.

وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطٰانُ أَعْمٰالَهُمْ ... وَ کٰانُوا مُسْتَبْصِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ اسلام؛ انسان؛ بصیرت؛ تاریخ؛ تزیین؛ تکذیب؛ ثمود؛ زیبایی؛ سبیل اللّه؛ سکونت؛ شعیب(ع)؛ شیطان؛ صالح(ع)؛ ضلالت؛ عاد؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛ مکه؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 39]

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ فَاسْتَکْبَرُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ (39)

39

و قارون و فرعون و هامان را [نیز هلاک کردیم]. و همانا موسی با معجزات آشکار نزدشان آمد، ولی در آن سرزمین تکبّر ورزیدند و [سرانجام]نتوانستند[از عذاب ما] بگریزند.

1- هلاکت قارون، فرعون و هامان با عذاب الهی

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ

«قٰارُونَ، وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ» عطف بر «عٰاداً» و «عٰاداً» مفعول برای فعل محذوف (أهلکنا) است.

2- موسی(ع)، پیام‌الهی را، با دلایل‌روشن، به قارون و فرعون و هامان ابلاغ کرد.

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

3- موسی(ع)، پیامبری از جانب خداوند، با بینات و آیات روشن بود.

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

4- موسی(ع)، از معجزات متعدد برخوردار بود.

وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

«بینة»، دلیل واضح، اعم از عقلی و حسی است (مفردات راغب). مراد از «البینات»، در آیه معجزات می‌باشد.

5- قارون و فرعون و هامان، چهره‌های سرشناس و پرنفوذ جامعۀ خود بودند.

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ بِالْبَیِّنٰاتِ

با توجه به این که موسی(ع) پیامبری مبعوث شده از جانب خداوند برای توده‌های بنی‌اسرائیل بود، ذکر نام سه تن از میان آنان و یادآوری این که موسی(ع) با بینات، به سوی قارون و فرعون و هامان آمد، نشان می‌دهد که آنان چهره‌های

سرشناس و صاحب نفوذی بوده‌اند.

6- قارون و فرعون و هامان، با پیامبری موسی(ع) برخوردی مستکبرانه کردند.

وَ قٰارُونَ وَ ... وَ لَقَدْ جٰاءَهُمْ مُوسیٰ ... فَاسْتَکْبَرُوا

7- قارون و فرعون و هامان، روحیۀ مستکبرانه داشتند و در سرزمین مصر، مستکبرانه رفتار می‌کردند.

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ... فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ

8- قارون و فرعون و هامان، هیچ‌گاه، نتوانستند بر اراده و قضای خدا، پیشی گیرند و از عذاب او بگریزند.

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ... وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ

به قرینۀ آیات پیش - که دربارۀ عذاب اقوام مکذِّب انبیا است - و نیز آیۀ بعد - که دربارۀ عقوبت قارون و فرعون و هامان است - سبقت نگرفتن آنان، سبقت نگرفتن بر امر و قضای الهی در عذاب مکذبان است.

9- پیشی گرفتن از قضای الهی و گریختن از آن، ممکن نیست.

وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اللّه؛ تبلیغ؛ سکونت؛ عجز؛ عذاب؛ فرعون؛ قارون؛ مصر؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هامان

[سوره العنکبوت (29): آیه 40]

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ اَلصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ اَلْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا وَ مٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (40)

40

پس همه را به گناهشان گرفتار [عذاب] کردیم: بر بعضی از آنان (قوم عاد) باد شدید و ریگ افشان فرستادیم، و بعضی (قوم ثمود) را صیحه فرا گرفت و بعضی (قارون) را به زمین فروبردیم، و بعضی (فرعون و هامان) را غرق کردیم؛ و چنین نبود که خدا به آنان ستم کند، بلکه آنان بودند که به خود ستم می‌کردند.

1- هر یک از فرعون و هامان و قارون مناسب گناهشان کیفر شدند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ

2- قوم عاد و ثمود، مناسب گناهشان، کیفر و عذاب شدند.

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ ... وَ قٰارُونَ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ

1 - درهم کوبیده شدن قارون و فرعون و هامان و اقوام عاد و ثمود، به اراده و عذاب الهی بود.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ

4- آلودگی به گناه، در پی‌دارندۀ عذاب و هلاکت است.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ

5- خود انسان‌ها در سرنوشت‌شان، نقش تعیین کننده دارند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ

6- عذاب برخی از اقوام مکذِّب انبیا (قوم عاد) با طوفان شن بود.

فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً

«حاصب» به«باد شدیدی که حامل شن و ماسه است»گفته می‌شود. گفتنی است که عذاب‌های یاد شده در آیه، براساس لفّ و نشر مرتب، مطابق با اقوام و اشخاص یاد شده در آیات پیش است.

7- برخی از اقوام مکذِّب انبیا (قوم ثمود) با صیحه و صدایی مهیب و وحشت‌ناک، عذاب و نابود شدند.

وَ عٰاداً وَ ثَمُودَ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ

8- برخی از مکذِّبان انبیا (قارون)، در کام زمین فرو رفتند و نابود گردیدند.

وَ قٰارُونَ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ

9- برخی از مکذِّبان انبیا (فرعون و هامان)، گرفتار امواج دریا شده و غرق‌گردیدند.

وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ... فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا

10- رخدادهای ناگوار طبیعی، مانند طوفان شن و صداهای مهیب و فرورفتن در کام زمین و امواج دریا، ممکن است عذاب الهی و کیفر گناه‌باشند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا

11- نابود کردن قوم عاد و ثمود با طوفان و صدای مهیب و نیز هلاکت قارون و فرعون و هامان با فرورفتن در کام زمین و امواج دریا، نشانۀ پیشی داشتن قضای الهی بر هر قدرتی است.

وَ قٰارُونَ وَ فِرْعَوْنَ وَ هٰامٰانَ ... وَ مٰا کٰانُوا سٰابِقِینَ . فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ

12- گاهی عوامل ویران‌گر طبیعی، فرجام انسان‌ها را رقم می‌زنند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا

13- عوامل طبیعی، مجاری تحقّق ارادۀ خداوندند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَیْهِ حٰاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا

14- هلاکت قوم عاد و ثمود و قارون و هامان و فرعون با عذاب‌های الهی، نتیجۀ ظلمی بود که خود، در حق خود، روا داشتند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

15- آنچه خداوند با اقوام عاد و ثمود و نیز با قارون و فرعون و هامان کرد،ظلم خدا به آنان نبود.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

16- آلوده شدن به گناه، ستم به خویش است.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

17- سلب حیات انسان‌ها، بدون دلیل و حجت، عمل ظالمانه‌ای است.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

18- اقوام عاد و ثمود و نیز قارون و فرعون و هامان، مردمانی گناه‌پیشه بودند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

19- اقوام عاد و ثمود و نیز قارون و فرعون و هامان، با آلودگی مداومِ به گناه، همواره به خود، ستم روا داشتند.

فَکُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ ... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

20- ظلم به بندگان، جزء سنّت‌های خداوند نیست.

وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ باد؛ تکذیب؛ ثمود؛ حیات؛ زمین؛ سنتهای خدا؛ صیحه آسمانی؛ طبیعت؛ طوفان؛ ظلم؛ عاد؛ عذاب؛ غرق؛ فرعون؛ قارون؛ قضا و قدر؛ گناه؛ هامان

[سوره العنکبوت (29): آیه 41]

مَثَلُ اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ اَلْعَنْکَبُوتِ اِتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ اَلْبُیُوتِ لَبَیْتُ اَلْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ (41)

41

حکایت کسانی‌که به جای خدا سرپرستانی برای خود اختیار کرده‌اند، همچون حکایت عنکبوت است که برای خود خانه‌ای ساخته است، و بی‌شک سست‌ترین خانه‌ها خانۀ عنکبوت است. اگر [این را] می‌دانستند [بت‌ها را سرپرست خود نمی‌گرفتند].

1- ولیّ و سرپرستی غیر از خدا برای انسان وجود ندارد.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً

2- کسانی که غیر خدا را ولیّ و کارساز برای خود می‌گیرند، همانند عنکبوت‌اند که برای خود خانه‌ای بی‌بنیاد، بنا کرده است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً

3- مشرکان، معبودان خود را، ولی و سرپرست خود می‌دانستند.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً

با توجه به آیۀ بعد - که در آن، از معبودان مشرکان سخن گفته شده است - احتمال دارد مراد از «أَوْلِیٰاءَ» همان معبودان مشرکان باشد.

4- کسانی که ولایت و کارسازی خدا را رها کنند و به سراغ غیرخدا بروند، مبتلا به اولیای متعددی می‌شوند.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ

جمع آورده شدن «أَوْلِیٰاءَ» احتمال دارد که ناظر به واقعیت خارجی باشد و آن، این است که گریزندگان از ولایت الهی، ارباب و اولیای متعدد پیدا می‌کنند.

5- استفاده از امور محسوس، برای تبیین معارف دقیق، از روش‌های هدایتی قرآن است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً

6- خانۀ عنکبوت، بی‌بنیاد و سست‌ترین خانه‌ها است.

وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ

7- جهل و نادانی، عامل روی‌گردانی از خدا و ولی گرفتن غیر اوست.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

متعلَّق «یَعْلَمُونَ» موهون بودن اتخاذ ولیّ غیرخدا است.

بنابراین، نکتۀ بالا، از آن استفاده می‌شود.

8- معبود گزینیِ مشرکان، سخت بی‌بنیاد و جاهلانه است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

9- «ولی»از اسما و صفات خداوند

اِتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باطل؛ تشبیهات؛ جهل؛ خانه؛ دوستی؛ دین؛ شرک؛ عبادت؛ عنکبوت؛ قرآن؛ ولایت؛ ولی/اسما و صفات؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 42]

إِنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (42)

42

قطعاً خدا آنچه را که به جای او می‌خوانند می‌داند، و اوست که عزّتمند و حکیم است.

1- خداوند، به هرچه که غیر از او، به عنوان معبود گرفته شده، علم دارد.

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ

2- مشرکان، از سوی خداوند به فرجامی ناخوشایند، تهدید شدند.

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ

خبر دادن به این که خداوند، آگاه از چیزهایی است که مشرکان به عنوان خدا و معبود گرفته‌اند، کنایه از تهدید خود مشرکان است.

3- تشریح بی‌بنیادی شرک - همانند بی‌بنیادی خانۀ عنکبوت - برخاسته از علم خداوند است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً ... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ

4- عزت و حکمت مطلق خداوند، دلیل شایستگی او، برای بودنش به عنوان معبودی یکتا است.

إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْءٍ وَ هُوَ الْعَزِیزُ

اَلْحَکِیمُ

این برداشت، بنابر حال بودن جملۀ «وَ هُوَ الْعَزِیزُ ...» برای ضمیر «مِنْ دُونِهِ» است.

5- «عزیز»و «حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ باطل؛ توحید؛ حکیم/اسما و صفات؛ خانه؛ شرک؛ عبادت؛ عزیز/اسما و صفات؛ عنکبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 43]

وَ تِلْکَ اَلْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ اَلْعٰالِمُونَ (43)

43

و برای مردم این مَثَل‌ها را می‌زنیم، ولی جز دانایان در آن نمی‌اندیشند.

1- خداوند، تبیین کنندۀ معارف بلند و دقیق، به وسیلۀ تشبیه و تمثیل

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً ... وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ

2- استفاده از مَثَل‌های تبیین کننده در قرآن، به منظور آگاهی یافتن مردم است.

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ

3- استفادۀ بهینه از مثل‌های به کاربرده شده در قرآن، تنها، برای دانشوران اهل تحقیق ممکن است.

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

4- مثال‌های به کاربرده شده در قرآن، دارای ظرافت‌ها و دقایق قابل تأمل است.

وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

5- تشویق مردم از سوی خداوند، به کسب دانش و خردورزی جهت دریافت دقایق قرآن کریم

وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

6- قرآن، به رغم این که کتابی برای همه است، اما درک عمیق و درست آن، در حیطۀ گروهی خاص است.

لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

7- خردورزی، از راه‌های دستیابی به حقایق معارف و مثال‌های قرآن است.

وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ ... وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

8- تمثیلِ بی‌بنیادیِ شرک به خانۀ عنکبوت ناشی از علم و برهان است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً ... وَ تِلْکَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا یَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ

9- «عن جابر، قال: تلا النبیّ هذه الأیة و قال: العالم الذی عقل عن اللّه فعمل بطاعته و اجتنب سخطه؛ ⁽¹⁾

جابر گوید: پیامبراکرم(ص) این آیه (و ما یعقلها الّا العالمون) را تلاوت کرد و فرمود: عالم، کسی است که دانش خود را از خدا بگیرد و به طاعت او عمل نماید و از غضب‌اش دوری جوید».

کلیدواژه‌ها:

تشبیهات؛ تفکر؛ دین؛ شرک؛ علم؛ عنکبوت؛ قرآن

[سوره العنکبوت (29): آیه 44]

خَلَقَ اَللّٰهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ (44)

44

خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفریده است. به راستی در این [آفرینش] برای مؤمنان نشانه‌ای است.

1- خداوند، آفریدگار آسمان‌ها و زمین

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

2- عالَم آفرینش، آسمان‌های متعدد دارد.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ

3- عالَم، حق و هدف‌دار خلق شده است.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ

4- خلقت هدف‌دار آسمان‌ها و زمین، نشانه و آیۀ بزرگ خدا برای مؤمنان است.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ

نکرده آمدن «آیة» برای تفخیم است؛ یعنی، نشانه‌ای بزرگ.

5- برای درک آیه بودن آسمان‌ها و زمین، داشتن ایمان و زمینۀ لازم شرط است.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ ... لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ

تخصیص به ذکر مؤمنان از بین مردم برای بیان این‌که آسمان‌ها و زمین، آیه برای آنان است؛ از این جهت است که آنان، از آیه بهره می‌گیرند.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اعداد؛ ایمان؛ جهان؛ حق؛ خلقت؛ زمین

[سوره العنکبوت (29): آیه 45]

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ اَلْکِتٰابِ وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ إِنَّ اَلصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اَللّٰهِ أَکْبَرُ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ (45)

45

آنچه از این کتاب به تو وحی شده است تلاوت کن و نماز را برپادار، که نماز از کارهای بسیار زشت و کارهای ناپسند باز می‌دارد، و قطعاً ذکر خدا بزرگ‌تر است، و خدا آنچه می‌کنید می‌داند.

1- تلاوت آیات قرآن، از جمله مسؤولیت‌های پیامبراکرم(ص)

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ

2- قرآن، کتابی وحی شده بر پیامبر(ص) از جانب خداوند

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ

3- قرآن، پیش از اتمام نزول تمام آیات‌اش، کتاب نامیده شده است.

اُتْلُ مٰا أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتٰابِ

4- پیامبر(ص)، موظف به ادای نماز، با رعایت حدود و شرایط آن بود.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ

5- ادای نماز، تکلیفی الهی بر همگان است.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ

ذکر حکمت فرمان به نماز، نشان می‌دهد که امر «أَقِمِ» - اگرچه مفرد و خطاب به پیامبر است؛ اما به قرینۀ ذیل آیه (واللّه یعلم ما تصنعون) عام است و شامل همۀ مکلفان می‌شود.

6- نماز، انسان را از افتادن در ورطۀ فحشا و منکرات، باز می‌دارد.

إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ

7- احکام الهی، دارای مصالح و فلسفه است.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ

8- یادآوری فلسفه و حکمت حکم، دارای نقشی مؤثر در تشویق شدن مکلف به ادای آن است.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ

ذکر فلسفه و حکمت نماز، در پی فرمان به ادای کامل آن، می‌تواند ناظر به نکتۀ بالا باشد.

9- خداوند، خواهان برچیدن فحشا و منکرات، از طریق عمل به تکالیف شرعی است.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ

10- یاد و ذکر خداوند، برترین و بزرگ‌ترین ارزش است.

وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ

11- نماز، ذکر خدا است.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ ... وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ

«ذکر الله»احتمال دارد که خود نماز باشد و احتمال دارد که اثر دیگر نماز باشد. برداشت بالا، بنابر احتمال نخست است.

12- نماز، یادآور ذکر خدا است.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «ذکر الله»اثر دیگر نماز باشد.

13- یاد و ذکر خدا، بالاترین و برترین اثر نماز است.

إِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ ... وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ

در صورتی که «ذکر الله»بیان یکی دیگر از آثار نماز شد معنای «لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» این خواهد بود که در میان همۀ آثار نماز، ذکر خدا بزرگترین اثر می‌باشد.

14- خداوند، به هر چیز که انسان‌ها انجام دهند، آگاهی دارد.

وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ

15- هشدار خداوند، به نمازگزاران دربارۀ ادای کامل آن

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ مٰا تَصْنَعُونَ

فراز «وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ ...» پس از فرمان به نماز با مادّۀ «اقامه»- که به معنای ادای کامل است - به نکتۀ یاد شده، اشعار دارد.

16- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» یقول: ذکر اللّه لأهل الصّلاة أکبر من ذکرهم إیّاه ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» روایت شده که فرمود: «یاد کردن خداوند نمازگزاران را، بزرگ‌تر است از یاد کردن نمازگزاران خداوند را...».

17- «قال أبوعبداللّه(ع): «وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» قال: ذکر اللّه عند ما أحلّ أو حرّم؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ لَذِکْرُ اللّٰهِ أَکْبَرُ» فرمود:

مراد، یادآوری خدا به هنگام روبه‌رو شدن با حلال یا حرام الهی است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تکلیف؛ تلاوت؛ تهدید؛ حُکم؛ ذکر؛ عمل؛ قرآن؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ نماز؛ وجوب؛ وحی

[سوره العنکبوت (29): آیه 46]

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ اَلْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (46)

46

و با اهل کتاب جز به بهترین شیوه مجادله نکنید - مگر با کسانی از آنان که [در مجادلۀ با شما]ستم کرده‌اند - و بگویید: به آنچه به‌سوی ما نازل شده و [آنچه]به‌سوی شما فرو فرستاده شده است ایمان داریم، و معبود ما و معبود شما یکی است و ما فقط تسلیم او هستیم.

1- پیامبر(ص) و مسلمانان، موظف بودند که با اهل‌کتاب، جز باانتخاب بهترین روش، مجادله نکنند.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

2- پیامبر(ص) و مسلمانان، با اهل‌کتاب، بحث‌های اعتقادی و کلامی داشتند.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

3- وجود افرادی یهودی و یا مسیحی در مکّه، در دوران بعثت پیامبر اکرم(ص)

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

سورۀ عنکبوت، طبق نظر مشهور، مکّی است و برداشت بالا، براساس آن است.

4- مبلِّغان دینی، شایسته است که در گفتار و مجادلۀ اعتقادی با دیگران، بهترین شیوه را انتخاب کنند.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

5- پیامبر(ص) و مسلمانان، وظیفه ندارند که با ظالمان اهل‌کتاب، به جدال أحسن بپردازند.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ

6- صرف وقت و مجادلات دینی، باید در جایی باشد که مفید و ثمربخش است.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ

7- وجود افرادی لجوج و حق‌ناپذیر در میان اهل‌کتاب که سخن ملاطفت‌آمیز با آنها، بی‌فایده است.

وَ لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ

مراد از «ظَلَمُوا» به قرینۀ سیاق، کسانی‌اند که در حق‌ناپذیری، لجاجت به خرج می‌دهند و سخن نرم و آرام را، حمل بر ضعف می‌کنند.

8- پیامبر(ص) و مسلمانان، در مجادلۀ با اهل‌کتاب، موظف‌اند که به صراحت، اعتقادات توحیدی خود را مطرح کنند.

قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ

9- مسلمان، باید به قرآن و کتاب‌های آسمانی، ایمان داشته باشد.

آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ

10- مسلمانان، در مجادله با اهل‌کتاب، باید بر اصول و اعتقادات مشترک، تکیه کنند.

لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ ... وَ قُولُوا آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ

11- قرآن، انجیل و تورات، کتاب‌های نازل شده از سوی خداوند است.

آمَنّٰا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَیْنٰا وَ أُنْزِلَ إِلَیْکُمْ

12- ادیان آسمانی، در توحید مشترک‌اند.

لاٰ تُجٰادِلُوا أَهْلَ الْکِتٰابِ إِلاّٰ ... وَ قُولُوا ... وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ

13- مسلمان، باید به وحدانیت خداوند، مؤمن باشد.

آمَنّٰا بِالَّذِی ... وَ إِلٰهُنٰا وَ إِلٰهُکُمْ وٰاحِدٌ

14- مسلمان، در برابر خداوند، تسلیم و مطیع است.

وَ قُولُوا آمَنّٰا ... وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

«نَحْنُ لَهُ ...» مقولِ «قُولُوا» می‌باشد.

15- اهل‌کتاب و مسلمانان، در تسلیم بودن در برابر خدای واحد، عقیدۀ مشترک دارند.

وَ قُولُوا آمَنّٰا ... وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

محتمل است «نَحْنُ لَهُ ...» سخنی باشد که مسلمانان، باید از زبان خود و اهل‌کتاب بگویند.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ انجیل؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تسلیم؛ توحید؛ تورات؛ جدل؛ دین؛ ظلم؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکه؛ نصارا؛ وحی؛ یهود

[سوره العنکبوت (29): آیه 47]

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ اَلْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ اَلْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ اَلْکٰافِرُونَ (47)

47

و این‌گونه، این کتاب را به‌سوی تو نازل کردیم. پس کسانی که به آنان کتاب داده‌ایم به آن ایمان می‌آورند و برخی از اینان ( \مشرکان) نیز به آن ایمان می‌آورند، و آیات ما را جز کافران انکار نمی‌کنند.

1- قرآن، کتابی است که از سوی خداوند، بر پیامبر(ص) نازل شده است.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

2- نزول کتاب، از سوی خداوند، بر برگزیدگان خود، دارای پیشینه است.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

احتمال دارد که «کَذٰلِکَ» اشاره به نزول کتاب‌های پیشین باشد. بنابراین، تقدیر جمله، چنین است: «کما أنزلنا الکتاب من قبلک، أنزلنا إلیک الکتاب...».

3- قرآن، پیش از نزول آخرین آیات‌اش، کتاب نامیده شده است.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ

4- کتاب‌های تورات و انجیل، فرستاده شده از سوی خداوند است.

فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ

5- اهل‌کتاب، دارای زمینۀ مناسب برای پذیرش اسلام و قرآن‌اند.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

تفریع «الذین آتیناهم...» بر فراز پیش با «فاء»، به معنای آن است که صاحبان کتاب آسمانی، به دلیل برخورداری از کتاب‌آسمانی و در نتیجه، آگاهی از محتوای قرآن، از طریق کتاب‌هاشان، دارای زمینۀ مساعدتری برای پذیرش قرآن‌اند.

6- برخورداران از علم و آگاهی به معارف آسمانی، برای پذیرش قرآن، از دیگران آماده‌ترند.

أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

«آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ» مشعر به این حقیقت است که اهل‌کتاب، از آن جهت که با داشتن کتاب، آگاهی‌هایی در زمینۀ معارف آسمانی به دست آورده‌اند، زمینۀ مناسب‌تری برای پذیرش حقانیّت قرآن دارند.

7- قرآن، جزء متعلق ایمان است و مؤمنان، باید به آن ایمان داشته باشند.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ فَالَّذِینَ آتَیْنٰاهُمُ الْکِتٰابَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

8- تعداد کمی از مشرکان مکه، به قرآن، ایمان آوردند.

وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ

«مِنْ» در «مِنْ هٰؤُلاٰءِ» تبعیض است و «هٰؤُلاٰءِ» اشاره به مشرکان مکه دارد. گفتنی است که تعبیر «مِنْ هٰؤُلاٰءِ» - همان‌گونه که برخی گفته‌اند - دلالت بر قلّت می‌کند.

9- آیات خداوند را، جز کافران، کسی انکار نمی‌کند.

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ

10- اکثر مشرکان مکه، کافر بوده و به آیات خدا، ایمان نیاوردند.

وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ

به قرینۀ «وَ مِنْ هٰؤُلاٰءِ مَنْ یُؤْمِنُ بِهِ» ، مصداق «الْکٰافِرُونَ» ، اکثر مشرکان مکه هستند.

11- قرآن، حاوی آیات الهی است.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ... وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ

12- مشرکان مکه، از سر لجاجت، قرآن را نپذیرفتند و به آن ایمان نیاوردند.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ... وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ

«جحود» نفی کردن چیزی است که دل، اثبات می‌کند و اثباتِ چیزی است که دل، نفی کرده است (مفردات راغب) بنابر معنای لغوی، «جحود»، منطبق بر لجاجت است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اکثریت؛ انجیل؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تاریخ قرآن؛ تکذیب؛ تورات؛ شرک؛ علم؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ لجاجت؛ مسلمانان؛ مکه؛ وحی

[سوره العنکبوت (29): آیه 48]

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتٰابَ اَلْمُبْطِلُونَ (48)

48

و تو هیچ نوشته‌ای را پیش از این نمی‌خواندی و آن را با دست خود نمی‌نوشتی، چرا که در آن‌صورت اهل باطل [در درستی] آن تردید می‌کردند.

1- پیامبراکرم(ص)، پیش از نزول قرآن، پیشینۀ خواندن و نوشتن نداشت.

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ

2- خواندن و نوشتن، در صدراسلام، وجود داشته است.

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتٰابٍ وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ

1- کتابت و نگارش با دست راست، طبیعت اولی انسان‌ها است.

وَ لاٰ تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ

قید «بِیَمِینِکَ» ، تأکیدی است و حاکی از شکل رایج و طبیعی نوشتن در میان مردم است.

4- در صورتی که پیامبر(ص) دانش خواندن و نوشتن داشت، باطل‌اندیشان، دربارۀ نبوت او، به تردید می‌افتادند.

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ ... إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ

5- امی بودن پیامبر(ص)، دلیلی غیر قابل انکار، بر آسمانی بودن قرآن کریم است.

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ ... إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ

6- مخالفان پیامبر(ص)، مردمی یاوه‌گو و باطل اندیش بودند.

إِذاً لاَرْتٰابَ الْمُبْطِلُونَ

«مبطل» به معنای «یاوه‌گو» و «مدعی بطلان حق» است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ امی؛ انسان؛ خواندن؛ شک؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نبوت؛ نوشتن؛ وحی

[سوره العنکبوت (29): آیه 49]

بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ فِی صُدُورِ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْعِلْمَ وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ اَلظّٰالِمُونَ (49)

49

بلکه قرآن آیاتی روشن در سینه‌های کسانی است که از معرفت برخوردار شده‌اند، و آیات ما را جز ستمکاران انکار نمی‌کنند.

1- قرآن، حاوی آیات روشن الهی است.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ... بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ

مرجع ضمیر «هُوَ» ، «الْکِتٰابَ» در آیۀ چهل و هفت است.

2- قرآن، خود نشانۀ آسمانی بودن و بدیع بودن و عدم دخالت بشر در تنظیم آن است.

وَ مٰا کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ ... بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ

«بَلْ» برای اضراب است و از این حقیقت حکایت می‌کند که حتی اگر پیامبر(ص) امّی نبود، تنظیم چنین کتابی، میسّر نبود.

3- جایگاه آیات روشن الهی، سینۀ برخورداران از علم است.

بَلْ هُوَ آیٰاتٌ بَیِّنٰاتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

4- مؤمنان قرآن، برخوردار از موهبت علم‌اند.

بَلْ هُوَ ... فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

5- علم و آگاهی، موهبتی الهی است.

اَلَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

فاعل محذوف فعل «أُوتُوا» به قرینۀ مقام، «الله» است.

6- برخورداری از علم و آگاهی، ارزشی والا است.

فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

7- سینه و قلب آدمی، جایگاه علم و آگاهی است.

بَلْ هُوَ ... فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ

8- آیات‌الهی‌را،جز ظالمان، انکارنمی‌کنند.

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ

9- مشرکان مکه، مردمی ستم پیشه و منکر آیات الهی بودند.

مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ ... وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ

«ال» در «الظّٰالِمُونَ» عهد بوده و اشاره به «الْکٰافِرُونَ» در آیۀ چهل و هفت دارد.

10- انکار قرآن از سوی مشرکان مکه، از سر لجاجت و حق ناپذیری بود.

مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ ... وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الظّٰالِمُونَ

«جحود» در لغت نفی چیزی است که دل آن را اثبات می‌کند و اثبات چیزی است که دل نفی می‌کند. (مفردات راغب).

«جحود» طبق معنای لغوی منطبق بر لجاجت است. گفتنی است: «ال» در «الظّٰالِمُونَ» عهد بوده و اشاره به «الْکٰافِرُونَ» در آیه چهل و هفت دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ تکذیب؛ حق؛ شرک؛ ظلم؛ علم؛ قرآن؛ قلب؛ لجاجت؛ نعمت

[سوره العنکبوت (29): آیه 50]

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا اَلْآیٰاتُ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ (50)

50

و گفتند: چرا بر او از جانب پروردگارش معجزاتی [همچون عصای موسی] نازل نشده است؟ بگو: این‌گونه معجزات فقط نزد خداست، و من تنها اخطار کننده‌ای روشنگرم.

1- مشرکان‌مکه، خواستار تحقق معجزاتی چند به دست پیامبر اکرم(ص) بودند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ

2- مشرکان مکه، نزول وحی را، به عنوان آیه‌ای از جانب خدا قبول نکرده و خواستار معجزۀ حسّی شدند.

وَ کَذٰلِکَ أَنْزَلْنٰا إِلَیْکَ الْکِتٰابَ ... وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ

3- مشرکان مکه، ربوبیت خداوند را قبول نداشتند.

لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ

تعبیر «رَبِّهِ» به جای «ربنا»حکایت از نکتۀ فوق می‌کند.

4- مشرکان مکه، با درخواست تحقق معجزه از سوی پیامبر(ص) در صدد تمسخر او بودند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ

تعبیر «وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ» علاوه بر انکار رسالت پیامبر(ص) متضمن استهزا و مسخره کردن آن حضرت نیز می‌باشد.

5- پیامبر(ص)، موظف بود که منشأ تحقق معجزات را، برای مشرکان، تبیین کند.

لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ

6- سرچشمۀ معجزات، خداوند است.

إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ

7- معجزات، آیات الهی‌اند.

لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ

تعبیر از معجزات به «آیات»، حاکی از حقیقت بالا است.

8- وظیفۀ پیامبر(ص)، تنها، انذار و بیم‌دهی به مردم بود.

قُلْ ... وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ

9- انذارها و بیم‌دهی‌های پیامبر(ص) روشن و به دور از هرگونه ابهام بود.

وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ

10- پیامبر(ص)، موظف بود که حیطۀ کاری نبوت‌اش را، برای مشرکان، تبیین کند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ

11- مشرکان، برای پیامبر(ص) در تحقق معجزه، نقشی چشمگیر قائل بودند.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ

مشرکان، اگرچه در معجزه‌خواهی خود، منشأ معجزه را ذکر کرده‌اند، اما پاسخی که خداوند می‌دهد (قل ... إنّما أنا نذیر...) حاکی است که آنان، برای پیامبر(ص) نقش‌اساسی قائل بوده‌اند.

12- شایسته است که مبلغان، در تبلیغ

دین، شفاف و روشن سخن بگویند.

وَ إِنَّمٰا أَنَا نَذِیرٌ مُبِینٌ

13- «رب»از اسما و صفات خداوند

لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اللّه؛ انذار؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ مکه؛ نبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 51]

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ اَلْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (51)

51

آیا [در قران کمبودی می‌بینند و] برای آنان کافی نبوده است که ما این کتاب را که پیوسته بر آنان خوانده می‌شود بر تو نازل کرده‌ایم؟ به راستی در این [کتاب]برای مردمی که ایمان می‌آورند، رحمت و یادآوری است.

1- قرآن، معجزه‌ای کفایت کننده برای خواستاران معجزه است.

قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

استفهام در «أَ وَ لَمْ» انکاری است.

2- قرآن، از سوی خداوند، بر پیامبر(ص) نازل شده است.

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

3- قرآن، پیش از نزول آخرین آیات‌اش، کتاب نامیده شده است.

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

4- تأکید خداوند، بر استمرار نزول قرآن تا آخرین آیات‌اش بر پیامبر(ص)

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

با توجه به نزول تدریجی قرآن در طول بیست‌وسه سال؛ تعبیر «أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ» در مکه، با آوردن فعل ماضی (أنزلنا) در واقع، وعده‌ای است که خداوند، دربارۀ نزول قرآن بر پیامبر(ص) تا آخرین آیات‌اش داده است.

5- قرآن، برای اثبات حقّانیت نبوّت پیامبر(ص) از هر معجزۀ دیگری برتر است.

قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

«کفایة» رسیدن به حدّی است که نیاز بر طرف شود و با توجه به این‌که معجزه، برای اثبات حقانیت است، نزول قرآن، به جای هر معجزۀ دیگری و اعلام کافی بودن آن، حکایت از

حقیقت بالا می‌کند.

6- خداوند، با وجود اعجاز قرآن، معجزه‌های حسّی درخواستی مشرکان را برآورده نکرد.

وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآیٰاتُ عِنْدَ اللّٰهِ ... أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ

7- برتری اعجاز قرآن بر معجزات حسّی، در این است که قرآن، دارای معارفی است و مردم با خواندن آن، بر آن معارف، آگاه می‌شوند.

أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ

8- خداوند، از ماندگاری قرآن در میان مردم و خوانده شدن‌اش بر آنان، خبر داده است.

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ

فعل مضارع «یُتْلیٰ» که دلالت بر استمرار می‌کند و تعیین‌نشدن فاعل آن، می‌تواند نکتۀ یاد شده را بیان کند.

9- نزول قرآن بر پیامبر(ص)، مظهر رحمت ویژۀ خداوند است.

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً

«ذٰلِکَ» اشاره به نزول قرآن دارد و نکره بودن واژۀ «رحمة»بر عظمت و خصوصیت آن دلالت می‌کند.

10- قرآن، کتاب یادآوری و پندآموزی است.

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ

11- مؤمنان، از رحمت و پندآموز بودن قرآن، بهره می‌برند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً وَ ذِکْریٰ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

12- قرآن، اگرچه برای همۀ مردم است، اما بهره‌گیری از آن، شرایط و شایستگی خاص می‌طلبد.

أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ یُتْلیٰ عَلَیْهِمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَرَحْمَةً ... لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ تلاوت؛ خلافت الهی؛ ذکر؛ رحمت؛ عبرت؛ علم؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ نبوت؛ نزول قرآن

[سوره العنکبوت (29): آیه 52]

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (52)

52

بگو: کافی است که خدا میان من و شما گواه باشد. او آنچه را که در آسمان‌ها و زمین است می‌داند و کسانی که به باطل ایمان آورده و به خدا کفر ورزیده‌اند، خود زیانکار خواهند بود.

1- پیامبر(ص)، موظف بود که کفایت گواهی خداوند را میان او و معجزه‌خواهان کافر ابلاغ کند.

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً

2- خداوند، گواه حقانیت ادعای نبوت پیامبر(ص) است.

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً

آن‌چه در این آیه از گواهی خداوند به آن پرداخته شده، مربوط به ادعای نبوت از جانب پیامبر اکرم(ص) و انکار آن از سوی کافران است.

3- کافران منکر نبوت پیامبر(ص) و منکر آیات الهی قرآن، مورد تهدید خداوندند.

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ ... قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً

اعلام کفایت گواهی خداوند میان منکران و پیامبر(ص) می‌تواند تهدیدی برای کافران منکر قرآن باشد.

4- خداوند، از حقانیت پیامبر(ص) در برابر کافران منکر قرآن، حمایت کرد.

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنّٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْکِتٰابَ ... قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً

5- همۀ موجودات آسمان‌ها و زمین، در حیطۀ علم خداوندند.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

6- عالَم، آسمان‌های متعددی دارد.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

7- آسمان‌ها، مانندزمین، دارای موجوداتی است.

یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

8- احاطۀ علمی خداوند بر موجودات جهان، دلیل کفایت گواهی او برای حقانیت نبوت پیامبر(ص) است.

قُلْ کَفیٰ بِاللّٰهِ بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ شَهِیداً یَعْلَمُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

9- باطل‌باوران و کافران به خدا، قطعاً، زیان‌کارند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ وَ کَفَرُوا بِاللّٰهِ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

10- ایمان به باطل و کفر به خدا، خسارتبار است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

11- عقیدۀ به شرک، عقیده‌ای باطل است.

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَوْلِیٰاءَ ... إِنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ مٰا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ

12- «شهید»از اسما و صفات خداوند

کَفیٰ بِاللّٰهِ ... شَهِیداً

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اعداد؛ ایمان؛ باطل؛ تکذیب؛ تهدید؛ خدا؛ خسران؛ زمین؛ شاهد/اسما و صفات؛ شرک؛ ضرر؛ کفر؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ نبوت

[سوره العنکبوت (29): آیه 53]

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ اَلْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (53)

53

و از تو می‌خواهند که در [آوردن] عذاب شتاب کنی. و اگر سرآمدی معیّن [برای آنان] مقرّر نشده بود، آن عذاب [درخواستی]به ایشان می‌رسید، و قطعاً[عذاب] به طور ناگهانی و درحالی‌که بی‌خبرند به سراغشان خواهد آمد.

1- کافرانِ منکرِ آیات الهی، از پیامبر(ص) خواهانِ تعجیل در عذاب خود بودند.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

2- پیامبر(ص)، کافرانِ منکر آیات الهی را، به عذاب، تهدید کرده بود.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

«ال» در «العذاب»برای عهد و اشاره به عذابی است که پیامبر(ص) آن را به کافران، وعده داده است.

3- کافران منکر آیات الهی، بر عذاب‌خواهی خود از پیامبر(ص)، مصرّ بودند و بر آن پافشاری می‌کردند.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

فعل مضارع«یستعجلون»دلالت بر استمرار و پافشاری دارد.

4- کافرانِ منکرِ آیات الهی، عذاب وعده داده شده از سوی پیامبر(ص) را باور نداشته و آن را به استهزا می‌گرفتند.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

شتاب کافران در گرفتار شدن به عذاب، با وجود این‌که هیچ کسی، حتی کافر، علاقه و تمایل به عذاب ندارد، نشان می‌دهد که آنان، تعجیل در عذاب را، از ناباوری و یا استهزا می‌خواسته‌اند.

5- عذاب‌های تعیین شده از سوی خداوند برای کافران، دارای اجل و وقت معینی است.

وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ

6- هر کسی، اجل و مدت تعیین شده‌ای برای زندگی دارد.

وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ

7- کفر و انکارِ آیات الهی، موجب نزول عذاب است.

وَ الَّذِینَ ... کَفَرُوا بِاللّٰهِ ... وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ

8- کیفر و عذاب خداوند، تابع سنتِ اجلِ تعیین شدۀ او است.

وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ

9- عذاب تعیین شده برای کافران، به خاطر اجل معین، تأخیر دارد و لکن تحقق‌اش قطعی است.

وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ

10- عذاب کافران در موعد مقرر، به صورت ناگهانی، آنان را فراخواهد گرفت.

وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً

11- عذاب‌کافران چنان‌غافل‌گیرانه خواهد بود که آنان، هیچ خبردار نخواهند شد.

و لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَیَأْتِیَنَّهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اجل؛ انسان؛ تکذیب؛ تهدید؛ خدا؛ سنتهای خدا؛ شعور؛ عجله؛ عذاب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 54]

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ (54)

54

از تو می‌خواهند که در [آوردنِ] عذاب شتاب کنی، و حال آن که قطعاً دوزخ فراگیرندۀ کافران است؛

1- کافران منکر آیات الهی، از پیامبر(ص) خواستار تعجیل در عذاب خود بودند.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

2- پیامبر(ص) کافران منکر آیات الهی را، تهدید به عذاب کرده بود.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

3- کافران منکر آیات الهی، بر عذاب‌خواهی خود از پیامبر(ص) پافشاری می‌کردند.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

فعل مضارع«یستعجلون»بر استمرار و اصرار، دلالت دارد.

4- کافران منکر آیات الهی، عذاب وعده داده شده از سوی پیامبر(ص) را باور نداشته و آن را به استهزا می‌گرفتند.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ

شتاب کافران برای گرفتار شدن به عذاب، با توجّه به این‌که هیچ کسی، حتی کافر، علاقه و تمایل به عذاب ندارد، نشان می‌دهد که تعجیل آنان در عذاب، از ناباوری یا تمسخر بوده است.

5- جهنم، بر کافران، احاطۀ کامل دارد.

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

6- عذابِ کافران منکر آیات خدا، در جهنم قطعی است.

یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

جملۀ اسمیه «إِنَّ جَهَنَّمَ» و تأکید «إِنَّ» بر حتمیت عذاب، دلالت دارد.

7- کافران، اگر به خاطر اجل تعیین شده در دنیا، گرفتار عذاب نشوند، عذاب اخروی‌شان قطعی است.

وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّی لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ ... یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذٰابِ وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

8- کفر، موجب گرفتار شدن به عذاب جهنم است.

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

آوردن اسم ظاهر «الکافرین» به جای ضمیر، با این که جای آوردن ضمیر است، اشعار به تأثیر کفر در دخول در جهنم دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ تکذیب؛ تهدید؛ جهنم؛ عذاب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وعده

[سوره العنکبوت (29): آیه 55]

یَوْمَ یَغْشٰاهُمُ اَلْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَ یَقُولُ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (55)

55

در آن روز که عذاب از بالای سرشان و از زیر پایشان آنان را فرومی‌گیرد، و[خدا] می‌گوید: بچشید [سزای] آنچه را که انجام می‌دادید.

1- عذاب جهنم، چنان بر کافران احاطه خواهد داشت که از بالا و پایین پا، آنهارا فرا خواهد گرفت.

یَوْمَ یَغْشٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ

2- حضور جهنمیان در جهنم، جسمانی است.

یَغْشٰاهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ

3- ملائکۀ موکّل، با تهکّم تحقیرآمیز، به کافران، برای ورود به جهنم، فرمان می‌دهند.

یَغْشٰاهُمُ الْعَذٰابُ ... وَ یَقُولُ ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

ضمیر فاعلی «یَقُولُ» احتمال دارد به خداوند برگردد و احتمال دارد، منظور ملائکه باشد. برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

4- عذاب فراگیر دوزخ، سزای اعمال ناروای خود کافران است.

ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

برداشت بالا، بنابر تقدیر «جزا» به عنوان مضاف به «مٰا» ی موصول است.

5- عذاب جهنم، تجسم کردارهای خود بدکاران است.

ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

6- تداوم بر اعمال ناروا، در پی‌دارندۀ عذاب فراگیر جهنم است.

ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

7- انسان‌ها، در سرنوشت اخروی، خود نقش اساسی دارند.

ذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ پا؛ جهنم؛ عذاب؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ ملائکه

[سوره العنکبوت (29): آیه 56]

یٰا عِبٰادِیَ اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ (56)

56

ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، زمین من وسیع است، پس [با سکونت در سرزمین مناسب]تنها مرا بپرستید.

1- مسلمانان مکه، مورد توجه ویژۀ خداوند بودند.

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا

2- مؤمنان، بندگان خاص خدایند.

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا

3- مسلمانان مکه، مورد اذیت و آزار مشرکان بودند و از عبادت خدا منع می‌شدند.

یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ

مراد از «عِبٰادِیَ» مؤمنان مکه‌اند. و «إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ» کنایه از فرمان به هجرت است. چنین فرمانی، حاکی است که آنان در مکه، مورد آزار قرار می‌گرفتند و نمی‌توانستند خداوند را، به درستی، بندگی کنند.

4- توصیۀ خداوند، به مسلمانان مکه برای هجرت از آن جهت انجام شایستۀ عبادت خدا

یٰا عِبٰادِیَ ... إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

5- مؤمنان، در انتخاب مسکن، باید نقطه‌ای را انتخاب کنند که ارزش‌های دینی‌شان محفوظ باشد.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

6- توحید عبادی، امری بس مهم و ارزش‌مند است.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

7- خدا، تنها معبود شایسته پرستش است.

فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

8- هجرت از دارالکفر، در صورت مناسب نبودن آن برای انجام دادن تکالیف دینی، امری لازم است.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

9- زمین، از آن خدا است و بندگان خدا، می‌توانند در هر نقطۀ مناسبی مسکن بگیرند.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

10- همواره فضایی مناسب برای

انجام دادن تکالیف دینی و حفظ توحید عبادی، وجود دارد.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ فَإِیّٰایَ فَاعْبُدُونِ

11- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ» یقول: لاتطیعوا أهل الفسق من الملوک فإن خفتموهم أن یفتنوکم عن دینکم فإنّ أرضی واسعة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «یٰا عِبٰادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ» روایت شده است: خداوند می‌فرماید:

از پادشاهان فاسق، پیروی نکنید و اگر ترسیدید که آنان، باعث فتنه و انحراف شما در دین شوند، پس زمین من وسیع است (هجرت کنید)...».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اذیت؛ اللّه؛ ایمان؛ تکلیف؛ توحید؛ دین؛ زمین؛ سکونت؛ شرک؛ عبادت؛ عمل؛ مسلمانان؛ مکه؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 57]

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ اَلْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ (57)

57

هر کسی چشندۀ مرگ است، سپس فقط به‌سوی ما بازگردانده می‌شوید.

1- مرگ، سرنوشت حتمی همه است.

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ

2- هجرت از دارالکفر، برای حفظ ارزش‌های دینی، حتی اگر منجر به مرگ شود، امری لازم است.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ ... کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ

برداشت بالا، بنابراین احتمال است که آیۀ «کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ» در صدد جواب از پرسشی مقدر باشد و آن، چنین است: «آیا اگر هجرت در پی‌دارندۀ مرگ هم باشد باز هجرت لازم است؟» و خداوند، پاسخ می‌دهد: «مرگ سرنوشت حتمی است و از آن، گریزی نیست و هجرت را، نباید به خاطر آن ترک کرد.».

3- بازگشت همۀ انسان‌ها تنها به سوی خداوند است.

ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

4- بازگشت انسان‌ها به خداوند، قهری و حتمی است.

ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

5- مرگ، پایان هستی و زندگانی انسان‌ها نیست.

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

6- وعدۀ خداوند، به مؤمنان مهاجری که درصدد حفظ ارزش‌های دین خود بودند،

مبنی بر برخوردار کردنشان از پاداش

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ ... کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

برداشت یاد شده، بنابراین است که «ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ» کنایه از اعطای پاداش به مؤمنان و مؤاخذۀ کافران باشد. مقصود از پاداش در این آیه، به قرینۀ مقام، پاداش به مؤمنان مهاجر است.

7- بازگشت به خدا، بلافاصله پس از مرگ نیست، بلکه پس از گذشت مدتی طولانی (در قیامت) خواهد بود.

کُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَیْنٰا تُرْجَعُونَ

«ثُمَّ» حرف عطف تراخی دلالت بر نکتۀ بالا می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ دین؛ مرگ؛ وعده؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 58]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ اَلْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ (58)

58

و قطعاً کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، در غرفه‌هایی از بهشت جای می‌دهیم که از زیر [درختان]آن نهرها روان است. جاودانه در آن جا خواهند بود. چه نیکوست مزد عمل کنندگان!

1- خداوند، بهشت را، برای مؤمنان دارای عمل‌صالح، تضمین کرده است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً

لام تأکید و نون ثقیله در «لنبوّئنّ»دلالت بر ضمانت می‌کند.

2- توأم بودن ایمان و عمل‌صالح، شرط دستیابی به غرفه‌های بهشت است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً

3- غرفه‌ها و قصرهای بهشت، بلند و با شکوه است.

مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً

«غرفة»مفرد«غرف» به «بنای بلند» گفته می‌شود (مفردات‌راغب). نکره آوردن آن دلالت بر شکوه و عظمت می‌کند.

4- از زیر درختان بهشت، نهرهای آب، مدام، جاری است.

مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

جملۀ «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ» می‌تواند حال برای «الْجَنَّةِ» باشد و ضمیر «تَحْتِهَا» به «الْجَنَّةِ» برگردد. در این صورت، این

برداشت، قابل استفاده است.

5- از زیر غرفه‌های بهشت، نهرهای آب، مدام، جاری است.

مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

بنابر بازگشت ضمیر «تَحْتِهَا» به «غرف»، نکتۀ بالا، قابل استفاده است.

6- مؤمنان دارای عمل‌صالح، در بهشت، جاودانه خواهند بود.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

7- بهشت، جاودانه و ابدی است.

مِنَ الْجَنَّةِ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

8- پاداش انجام دهندگان عمل‌صالح، بس ستایش برانگیز و نیکو است.

نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

«ال» در «الْعٰامِلِینَ» برای عهد و اشاره به «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ» است.

9- بهشت جاودان، برای مؤمنان دارای عمل صالح، پاداشی نیکو است.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

10- عمل، اساس دستیابی مؤمنان به پاداش نیکوی بهشت است.

نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ خلافت الهی؛ درخت؛ صالحان؛ عمل؛ نهر

[سوره العنکبوت (29): آیه 59]

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (59)

59

همانان که صبرپیشه ساخته‌اند و تنها بر پروردگار خود توکّل می‌کنند.

1- پاداش صبرپیشگان متوکل بر خدا، بسی ستوده و نیکو است.

نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

«الَّذِینَ» بدل برای «الْعٰامِلِینَ» است.

2- صبر پیشه کردن و به خداوند توکل کردن، اموری ارزش‌مند و مهم است.

نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ . اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

3- صبر پیشگی و توکّل، دو مظهر عمل صالح‌اند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ .

اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

4- ربوبیت خداوند، مقتضی اتّکا و توکّل همواره بر او در همۀ امور است.

عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

5- «رب» از اسما و صفات خداوند

عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ پاداش؛ توکل؛ رب/اسما و صفات؛ صبر؛ عمل

[سوره العنکبوت (29): آیه 60]

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْعَلِیمُ (60)

60

و چه بسیارند جنبندگانی که نمی‌توانند روزی خود را بر عهده بگیرند، خداست که به آنها و شما روزی می‌دهد، و اوست که شنوا و داناست.

1- بسیاری از جانداران، توان تهیۀ روزی خود را ندارند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا

«حمالة» مصدر «تَحْمِلُ» به معنای «کفالت و برعهده گرفتن» است.

2- خیلی از جنبندگان، توان ذخیره‌سازی مواد غذایی خود را ندارند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا

در این‌که «مراد از «لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا» چیست؟»، دو احتمال وجود دارد: یکی، تأمین روزی است و دیگر حمل و ذخیره‌سازی آن است. برداشت بالا بنابر احتمال دوم است.

3- توجه به تأمین روزی انبوه جنبندگان ناتوان از تأمین روزی خود، زمینه‌ساز توکل به خداوند است.

عَلیٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ . وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا

4- خداوند، روزی دهندۀ جنبندگان و انسان‌ها است.

اَللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ

5- مسلمانان مکه، در صورت هجرت از مکه، نگران معاش خود بودند.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ ... وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ

این‌که خداوند پس از توصیه به هجرت برای حفظ ارزش دینی، رازقیت خود را مطرح می‌کند و یادآوری می‌کند که خیلی از جنبندگان، قادر به تأمین روزی خود نیستند، احتمال دارد درصدد دفع توهم و پرسشی باشد که مسلمانان، آن را در ذهن خود داشته‌اند. برداشت بالا براساس احتمال یاد شده است.

6- خداوند، در تأمین روزی موجودات، میان موجوداتی که قادر به تأمین روزی‌شان هستند و آنهایی که قادر نیستند، تفاوتی نمی‌گذارد و همه را روزی می‌دهد.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ

عطف «إِیّٰاکُمْ» بر ضمیر «یَرْزُقُهٰا» - که مرجع آن «دَابَّةٍ» با صفت یاد شده است - اشعار به نکتۀ یاد شده دارد.

7- نگرانی از تأمین معاش و زندگی، امری طبیعی و رایج در میان انسان‌ها است.

إِنَّ أَرْضِی وٰاسِعَةٌ ... وَ کَأَیِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ یَرْزُقُهٰا

بنابراین احتمال که این آیه، در صدد دفع توهمی باشد که در میان مسلمانان مکه، پس از توصیه به هجرت پدید آمده است، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

8- آگاهی همه جانبۀ خداوند، باعث تأمین روزی موجودات نیازمند است.

اَللّٰهُ یَرْزُقُهٰا وَ إِیّٰاکُمْ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

9- «سمیع»و «علیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ توکل؛ حزن؛ حیوان؛ ذکر؛ رزق؛ سمیع/ اسما وصفات؛ علیم/اسما وصفات؛ مسلمانان؛مکه؛ هجرت

[سوره العنکبوت (29): آیه 61]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ سَخَّرَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ (61)

61

و اگر از آنان بپرسی: چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را[در مدارشان]مسخّر کرده است، حتماً خواهند گفت: خدا. پس چگونه [از اعتقاد به یگانگی او] منحرف می‌شوند؟

1- خداوند، خالق آسمان‌ها و زمین است.

مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

2- خورشید و ماه، از سوی خداوند، رام و مسخَّر شده‌اند.

مَنْ ... وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

3- عالم، آسمان‌های متعدد دارد.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

4- مشرکان، خدا را به عنوان آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین و مسخّر کنندۀ خورشید و ماه، باور داشتند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

5- انکار آیات خدا و ایمان به باطل (شرک)، از سوی مشرکان، به رغم باور آنان به خالقیت خدا و مسخّر بودن خورشید و ماه از سوی او، امری شگفت‌آور است.

وَ مٰا یَجْحَدُ بِآیٰاتِنٰا إِلاَّ الْکٰافِرُونَ ... وَ قٰالُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ آیٰاتٌ ... وَ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْبٰاطِلِ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

6- با وجود اعتقاد مشرکان به این‌که خالق عالم و رام کنندۀ خورشید و ماه، خدا است، بازداشته شدنشان از حق (توحید ربوبی) و گرایششان به شرک، قابل توجیه و منطقی نیست.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

جملۀ «فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ» جواب شرط مقدر است و«أنی» معادل «کیف» استفهامیه و برای تعجب است.

7- منکران آیات ربوبی خدا و گروندگان به شرک، تحت تأثیر عوامل بیرونی و منفعلانه، از خدا و آیات او، روی گرداندند و نه با منطق و برهان.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ

فعل «یُؤْفَکُونَ» دلالت بر این می‌کند که مشرکان و منکران آیات خدا و مؤمنان به باطل، تحت تأثیر القائات بیرونی، چنین روی کردی را پیدا کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اعداد؛ اللّه؛ ایمان؛ باطل؛ تکذیب؛ خالق/اسما و صفات؛ خورشید؛ زمین؛ شرک؛ ضلالت؛ کفر؛ ماه

[سوره العنکبوت (29): آیه 62]

اَللّٰهُ یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اَللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ (62)

62

خدا برای هر کس از بندگانش که بخواهد روزی را گشاده می‌گرداند و [یا] به سود او تنگ می‌کند. به راستی خدا به هر چیزی داناست.

1- خداوند، به هر کس که بخواهد، روزی فراوان می‌دهد.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

2- مشیت خداوند، تعیین کنندۀ فراوانی و کمی روزی است.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ

1 - خداوند، به هرکسی که خود بخواهد، روزی کم عطا می‌کند.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ یَقْدِرُ لَهُ

«قدر»و«تقدیر»تبیین کمیت چیزی است (مفردات راغب)، به قرینۀ مقابله با «یَبْسُطُ» ، «یَقْدِرُ» در آیه، به معنای «کم و ضیق» است.

4- انسان‌ها، بندگان خدایند.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... مِنْ عِبٰادِهِ

5- خداوند، به هر چیزی عالم است.

إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

6- فراخی و ضیق روزی بندگان، ناشی از علم خدا به همه چیز است.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

7- فراخی و تنگی روزی بندگان، برای رعایت مصلحت آنان است.

اَللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ ... وَ یَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

«لام»در «لِمَنْ» و «لَهُ» هر دو، برای منفعت است. نیز به دنبال فراخی و تنگی روزی بندگان، یادآوری علم همه جانبۀ خدا، مفید این حقیقت است که قبض و بسط روزی انسان‌ها، تابع مصالحی است و آنها را، خدا می‌داند.

8- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ رزق؛ عبادت؛ علیم/اسما و صفات؛ مشیت خدا

[سوره العنکبوت (29): آیه 63]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ اَلْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اَللّٰهُ قُلِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ (63)

63

و اگر از آنان بپرسی: چه کسی از آسمان آبی فرو فرستاده و زمین را پس از مرگش به آن زنده ساخته است؟ قطعاً خواهند گفت: خدا. بگو: ستایش از آنِ خداست [و مشرکان توجّه ندارند،]بلکه بیشترشان عقل خود را به کار نمی‌گیرند.

1- مشرکان به این که منشأ نزول باران، خدا است، اعتقاد داشتند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

2- مشرکان، به این که حیات‌بخش زمین‌مرده، با آب باران، خداوند است، اعتقاد داشتند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ ... فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

3- خداوند، نازل‌کنندۀ آب از آسمان، و حیات‌بخش زمین مرده، با باران است.

مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

4- آسمان، از جمله منابع آب است.

مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً

5- عوامل طبیعی، مجاری تحقق ارادۀ خداوند است.

مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا

6- زمین، بدون داشتن نباتات و گیاهان، مرده است.

نَزَّلَ ... مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا

7- از جمله فوائد آب، حیات‌بخشی به زمین است.

نَزَّلَ ... مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا

8- استفاده از رخدادهای طبیعی قابل مشاهده و محسوس، برای جلب توجه مردم‌به خداوند، از روش‌های هدایتی قرآن است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ ... لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ

9- پیامبر(ص)، موظف به حمد و ستایش خداوند بود.

قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

10- همۀ حمد و ستایش‌ها، از آن خداوند است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

«ال» در «الْحَمْدُ» برای جنس و مفید استغراق است.

11- خداوند، دارندۀ همۀ کمال‌ها و زیبایی‌ها است.

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

حمد، در برابر کمال و زیبایی صورت می‌گیرد. جملۀ «الْحَمْدُ لِلّٰهِ» دلالت می‌کند که خداوند، واجد همۀ صفات یاد شده است.

12- حمد خداوند، با توجه به تمام بودن حجت برای اثبات وحدانیت خداوند، امری لازم است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

فرمان به پیامبر(ص) برای حمد و ستایش خداوند، پس از طرح این پرسش فرضی: «چه کسی نازل‌کنندۀ باران از آسمان و حیات بخشیدن به زمین با آن است؟» و پاسخ گرفتن از مشرکان، دائر بر این که «منشأ همه، خدا است»، مفید حقیقت

یاد شده است. به عبارت دیگر، می‌توان گفت، متعلق حمد، محذوف است و می‌تواند چیزی از قبیل«الحمد للّه علی تمام الحجّة علی التوحید» باشد.

13- توجه به خالقیت، رازقیت و مدیریت خدا، زمینه‌ساز حمد او است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ ... وَ سَخَّرَ ... اللّٰهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ ... مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ ... قُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ

14- اکثر مشرکان، فاقد اندیشه هستند.

بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

15- نیندیشیدن مشرکان در آیات و دلایل وحدانیت خداوند، باعث انحراف آنان از حق است.

لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

16- در میان مشرکان، اقلیتی اندیش‌مند، بودند که به حقانیت آیات الهی پی‌بردند.

فَأَنّٰی یُؤْفَکُونَ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ...

بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

17- اکثر مشرکان، به خاطر نیندیشیدن، مورد سرزنش خداوندند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

«بَلْ» اضراب، به جهت انتقال از حمد خدا برای تمام بودن حجت وحدانیت او، برای مذمت مشرکان است.

18- اندیشه و تعقل، امری بس مهم و وسیله‌ای برای راه یافتن به توحید است.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ ... مٰاءً فَأَحْیٰا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهٰا لَیَقُولُنَّ اللّٰهُ ... بَلْ أَکْثَرُهُمْ لاٰ یَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آسمان؛ آیات خدا؛ اکثریت؛ اللّه؛ باران؛ تفکر؛ توحید؛ حمد؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ ذکر؛ رزق؛زمین؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عقل؛ گیاه؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ ملامت؛ هدایت

[سوره العنکبوت (29): آیه 64]

وَ مٰا هٰذِهِ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ اَلدّٰارَ اَلْآخِرَةَ لَهِیَ اَلْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ (64)

64

و این زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست، و بی‌شک سرای آخرت است که زندگی [واقعی] است. اگر اینان می‌دانستند [دنیا را بر آخرت برتری نمی‌دادند].

1- زندگی دنیایی، جز سرگرمی و بازی نیست.

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ

«لَهْوٌ» چیزی است که انسان را از هدف باز می‌دارد (مفردات راغب) و «لَعِبٌ» ، انجام دادن کاری است که قصدی در آن نیست (مفردات راغب)

2- در پی دنیا بودن، کاری کودکانه است.

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ

با توجه به این‌که لهو و لعب، کار کودکان است، لهو و لعب معرفی کردن زندگی دنیا، القاکنندۀ چنین نکته‌ای است.

3- حیات دنیوی، حیاتی ناچیز و پست است.

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

آوردن اسم اشاره «هٰذِهِ» ، با این که بدون اسم اشاره هم معنا کامل و رسا بود، برای تحقیر مشارالیه است.

4- سرای آخرت، سرای راستین و واقعی است.

وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ

5- آخرت، سراسر حیات و زندگی است و مرگ و نیستی، در آن راه ندارد.

وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ

تعبیر «الْحَیَوٰانُ» (عین حیات) نشان می‌دهد که آخرت، حیات محض است.

6- سرگرم نشدن به دنیا و توجه به حیات اخروی، امری لازم است.

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ

7- مشرکان، از بازیچه بودن حیات دنیوی و حیات راستین بودن عالم آخرت، بی‌خبرند.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ ... وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

بنابراین که ضمیر فاعلی «یَعْلَمُونَ» - به قرینۀ سیاق - مشرکانی باشد که در آیات پیشین، از آنها سخن گفته شده است، برداشت

یاد شده، قابل استفاده است.

8- انسان‌ها، در صورت آگاهی و اطلاع از سرگرمی و بازی بودن دنیا و حیات واقعی بودن عالم آخرت، از دنیا دست می‌کشیدند و به آخرت روی می‌آوردند.

وَ مٰا هٰذِهِ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا إِلاّٰ لَهْوٌ ... وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَةَ لَهِیَ الْحَیَوٰانُ لَوْ کٰانُوا یَعْلَمُونَ

برداشت بالا بنابر محذوف بودن جواب «لَوْ» است و آن، چیزی مانند این فراز است: «لرغبوا فی الآخرة و زهدوا فی الدنیا».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ جهل؛ حیات؛ دنیا؛ شرک؛ علم؛ عمل؛ لهو و لعب؛ مرگ

[سوره العنکبوت (29): آیه 65]

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی اَلْفُلْکِ دَعَوُا اَللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ اَلدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی اَلْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ (65)

65

و [مشرکان] هنگامی که سوار کشتی می‌شوند [و در معرض خطر قرار می‌گیرند]، خدا را درحالی‌که عقیدۀ خود را برای او خالص ساخته‌اند می‌خوانند، ولی آن‌گاه که به سوی خشکی نجاتشان داد، یکباره به شرک روی‌می‌آورند.

1- مشرکان به هنگام حادثه‌ای مخاطره‌آمیز در دریا، خداوند را مخلصانه می‌خوانند.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

2- سفر دریایی با کشتی، خطرآفرین است و کشتی‌نشین، احساس خطر می‌کند.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

3- سفر دریایی و استفاده از کشتی، در عصر ظهور اسلام، رواج داشته است.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

4- احساس خطر، زمینۀ بیدار شدن فطرت خداجوی آدمی است.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

5- پابندی مخلصانه به دین و پرهیز از هرگونه شرک، امری لازم است.

دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

چون جملۀ «دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ» در مقام تعریف گرفتاران در خطر است، استفاده می‌شود که داشتن حالت اخلاص در دین و نداشتن هیچ‌گونه شرکی، مطلوب خداوند است.

6- اخلاص در دعا و پرهیز از هرگونه شرک، امری بایسته و لازم است.

دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

7- خداوند، پناهگاه انسان و نجات‌بخش او است.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ

8- دعای مخلصانه به هنگام اضطرار و احساس خطر، مورد اجابت خداوند است.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ

«فا» در «فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ» تفریع است بر «دَعَوُا اللّٰهَ» و مفید حقیقت یاد شده است.

9- نجات‌دهندۀ گرفتاران، از خطر، خداوند است.

فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ

10- مشرکان گرفتار در خطر دریا، پس از رهایی از آن و رسیدن به خشکی، به‌رغم دعای مخلصانه‌شان در هنگام خطر، به خدا شرک می‌ورزند!

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ ... فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اسلام؛ اضطرار؛ التقاط؛ اللّه؛ انسان؛ حمل و نقل؛ خشکی؛ دعا؛ دین؛ سفر؛ شرک؛ فطرت؛ کشتی

[سوره العنکبوت (29): آیه 66]

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (66)

66

تا سرانجام آن نعمتی را که به ایشان داده‌ایم ناسپاسی کنند و [از زندگی شرک‌آلود خود] بهره گیرند. پس به زودی خواهند دانست [که عاقبت شرک و ناسپاسی چیست].

1- کفران نعمت‌های خداوند و بهره‌گیری از امکانات دنیوی، حاصل و عاقبت شرک مشرکان است.

هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا

«لام»در «لِیَکْفُرُوا» برای عاقبت و مراد از کفر در «یکفروا»، به قرینۀ «بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ» ناسپاسی است.

2- شکر نعمت‌های خداوند، امری بایسته و لازم است.

هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ

3- نعمت‌ها و امکانات در اختیار انسان‌ها، خدادادی است.

بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ

4- مشرکان، به رغم کفران نعمت‌های خداوند، از امکانات و وسایل آسایش در دنیا، بهره‌مندند.

هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا

5- بازگشت رهیدگان از ناملایمات، به شرک، کفران نعمت‌های خدا است.

فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذٰا هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ

6- زندگانی انسان‌ها در دنیا، آمیزه‌ای از ناملایمات و برخورداری از نعمت‌ها است.

فَإِذٰا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ دَعَوُا اللّٰهَ ... فَلَمّٰا نَجّٰاهُمْ إِلَی الْبَرِّ ...

لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ وَ لِیَتَمَتَّعُوا

7- شرک‌پیشگان ناسپاس، مورد تهدید خداوندند.

هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

8- مشرکان ناسپاس، از زشتی کار خود، آگاهی خواهند یافت.

هُمْ یُشْرِکُونَ . لِیَکْفُرُوا بِمٰا آتَیْنٰاهُمْ ... فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

9- بهره‌گیری از امکانات دنیوی، موقتی است و دوام ندارد.

وَ لِیَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تهدید؛ حیات؛ رفاه؛ شرک؛ شکر؛ عمل؛ کفر؛ مال؛ نعمت

[سوره العنکبوت (29): آیه 67]

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ اَلنّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اَللّٰهِ یَکْفُرُونَ (67)

67

آیا [توجّه نکرده و] ندیده‌اند که ما [وطن آنان مکّه را] حرمی امن قرار داده‌ایم و حال آن‌که مردم از اطراف آنان ربوده می‌شوند؟ آیا به باطل می‌گروند و نعمت خدا را ناسپاسی می‌کنند؟

1- مکه، به خواست خداوند، حرمی امن است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً

2- امنیت مکه حتی پیش از ظهور اسلام، برخاسته از خواست خدا بوده است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً

3- ناامنی و آدم‌ربایی در پیرامون مکه، در دوران آغاز اسلام، رواج داشته است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ

4- مردم جزیرةالعرب، به حفظ حرمت و امنیت مکه، پابند بوده‌اند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ

5- مشرکان مکه، به خاطر ایمان به باطل، از سوی خداوند سرزنش شدند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ

6- شرک، بنیادی پوچ و باطل دارد.

هُمْ یُشْرِکُونَ ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ

7- مشرکان مکه، به نعمت‌های خداوند، کفر ورزیدند.

هُمْ یُشْرِکُونَ ... وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

8- امنیت مکه، نعمت الهی و شایستۀ سپاسگزاری است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

9- مشرکان مکه، به خاطر ناسپاسی نعمت‌های الهی، از سوی خداوند سرزنش شدند.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً ... أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

10- امنیت، نعمتی الهی است و ناامنی و جوّ آدم‌ربایی، امری نامطلوب و نکوهیده است.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنٰا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَ فَبِالْبٰاطِلِ ... وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

11- ایمان به باطل و کفران نعمت‌های الهی، اموری نکوهیده‌اند.

أَ فَبِالْبٰاطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَةِ اللّٰهِ یَکْفُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آدم‌ربایی؛ احترام؛ اللّه؛ امنیت؛ ایمان؛ باطل؛ حرم؛ شرک؛ شکر؛ عمل؛ مشیت خدا؛ مکه؛ ملامت؛ نعمت

[سوره العنکبوت (29): آیه 68]

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ (68)

68

و کیست ستمکارتر از آن کس که بر خدا دروغی بندد یا حق را - آن‌گاه که به سوی او آمد - تکذیب کند؟ آیا در دوزخ جایگاهی برای کافران نیست؟

1- ظالم‌ترین افراد، کسانی‌اند که به خداوند دروغ ببندند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

2- تکذیب حق، بزرگ‌ترین ظلم‌ها است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ

3- شرک به خدا، دروغ و افترا به خدا است.

هُمْ یُشْرِکُونَ ... وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

4- شرک به خدا، بزرگ‌ترین ظلم است.

هُمْ یُشْرِکُونَ ... مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

5- کار ظالمانه، امری قبیح و نکوهیده است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

طرح ظلم بودن افترا به خدا، بی‌آن‌که سخنی از قبح آن به میان آید، خود، دلالت بر قبح آن در نزد مردم می‌کند.

6- قرآن، کتابی سراسر حق است.

أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ

«ال» در «الحق»برای عهد و به قرینۀ «لَمّٰا جٰاءَهُ» اشاره به قرآن است.

7- تکذیب قرآن، بزرگ‌ترین ظلم است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ... أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ

8- جایگاه کافران، جهنم است.

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

9- افترا زنندگان به خدا و تکذیب‌کنندگان حق، کافرند و جایشان در جهنم است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ ... أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ ...

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

«ال» در «الکافرین»برای عهد بوده و اشاره به همین افرادی دارد که در آیه، مورد بحث قرار گرفته‌اند.

10- عذاب الهی، پس از اتمام‌حجت و ابلاغ پیام است.

أَوْ کَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

11- جهنم، جایگاهی است که گنجایش همۀ کافران را دارد.

أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ تکذیب؛ جهنم؛ حق؛ دروغ؛ شرک؛ ظلم؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر

[سوره العنکبوت (29): آیه 69]

وَ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا وَ إِنَّ اَللّٰهَ لَمَعَ اَلْمُحْسِنِینَ (69)

69

و کسانی‌که در راه ما کوشش کنند، قطعاً راه‌های خود را به آنان نشان می‌دهیم، و خدا حتماً با نیکوکاران است.

1- تلاش‌کنندگان در راه خدا، قطعاً، مشمول هدایت خاص خداوندند.

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا

2- اخلاص، جانْ مایۀ ارزش هر تلاشی است.

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا

«فی»در «فِینٰا» می‌تواند تعلیلیه باشد؛ یعنی «لوجهنا» و «لأجلنا» که از آن، اخلاص فهمیده می‌شود.

3- راه‌های رسیدن به خدا، متعدد است.

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنٰا

4- امر هدایت، در دست خدا است.

لَنَهْدِیَنَّهُمْ

5- خداوند، با محسنان است و به آنان عنایت دارد.

وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ

6- تلاش‌کنندگان در راه خدا، از زمرۀ محسنان‌اند.

وَ الَّذِینَ جٰاهَدُوا فِینٰا ... وَ إِنَّ اللّٰهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اخلاص؛ اللّه؛ جهاد؛ هدایت

سورۀ روم آیۀ 1 تا 60

اشاره

[سوره الروم (30): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الم (1)

1

الف، لام، میم .

1- «المرویّ عن أئمّتنا - علیهم السلام - أنّها من المتشابهات الّتی استأثر اللّه تعالی بعلمها و لایعلم تأویلها إلّاهو؛ ⁽¹⁾

از امامان ما(ع) روایت شده است: حروف [مقطعه] - که سوره‌ها با آنها آغاز می‌شود - از متشابهاتی است که خدا علم آنها را به خود اختصاص داده و تأویل آنها را غیر از او کسی نمی‌داند».

کلیدواژه‌ها:

حروف مقطعه؛ قرآن؛ محکم و متشابه

[سوره الروم (30): آیه 2]

غُلِبَتِ اَلرُّومُ (2)

2

رومیان مغلوب شدند،

1- شکست رومیان (دولت بیزانس) در نبرد با ایرانیان در عصر بعثت

غُلِبَتِ الرُّومُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ ایرانیان؛ تاریخ؛ جنگ؛ حکومت؛ رومیان؛ شکست

[سوره الروم (30): آیه 3]

فِی أَدْنَی اَلْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ (3)

3

در نزدیک‌ترین سرزمینشان [به مکّه]، و آنان پس از شکستشان، به زودی پیروز خواهند شد،

1- نبرد میان ایران و روم، در نزدیکی منطقۀ حجاز (نواحی شام) بوده است.

غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَی الْأَرْضِ

جبهۀ درگیر با رومیان مسیحی، به قول تاریخ‌نویسان، مجوسیان ایران بوده‌اند؛ الف و لام در «الْأَرْضِ» برای عهد است و به قرینۀ «الرُّومُ» به سرزمین رومیان اشاره دارد. ذکر

«أَدْنَی الْأَرْضِ» و اهتمام به تعیین مکان نبرد، این احتمال را تقویت می‌کند که مراد از «أَدْنَی الْأَرْضِ» نزدیک‌ترین بخش روم به سرزمین عرب (حجاز) باشد.

2- پیشگویی قرآن، دربارۀ پیروزی قریب‌الوقوع رومیان شکست خورده بر ایرانیان پیروز

وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ

3- پیروزی روم بر ایران، پس از شکست، امری به دور از انتظار

وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ

آوردن «مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ» با این‌که در آیۀ قبل تصریح به شکست رومیان شده است، می‌تواند ناظر به این نکته باشد که پیروزی آنان پس از شکست، برای مردم مکه، غیرمنتظره بوده است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ ایرانیان؛ پیروزی؛ جنگ؛ رومیان؛ قرآن

[سوره الروم (30): آیه 4]

فِی بِضْعِ سِنِینَ لِلّٰهِ اَلْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ اَلْمُؤْمِنُونَ (4)

4

در ظرف چند سال. کار [در همه حال]، چه پیش از شکست [رومیان] و چه پس از پیروزی [آنان] فقط به دست خداست، و آن روز [که رومیان پیروز شوند]مؤمنان شادمان خواهند شد،

1- پیشگویی قرآن در مورد پیروزی رومیان بر ایرانیان فاتح، در خلال زمانی اندک (سه تا ده سال)

فِی بِضْعِ سِنِینَ

کلمۀ «بِضْعِ» بر عددی اطلاق می‌شود که از سه بالاتر و از ده کمتر باشد (لسان‌العرب).

2- شکست و پیروزی روم، براساس مشیت خداوند بود.

غُلِبَتِ الرُّومُ ... لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ

مضافٌ‌الیه محذوفِ «قَبْلُ» و «بَعْدُ» ، «شکست و پیروزی رومیان» است. بنابراین، مراد از «لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ ...» نکتۀ یاد شده است.

3- تحولات تاریخ تحت ارادۀ الهی است.

لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ

اَلْأَمْرُ - که جمع آن «أمور» است - به معنای «کار و حادثه» است (لسان‌العرب). «ال»، برای استغراق است. بنابراین، جملۀ «لِلّٰهِ الْأَمْرُ» به معنای «در حیطۀ قدرت ارادۀ خداوند بودن هر رخدادی» است.

4- پیروزی رومیان شکست خورده، پس

از زمانی کوتاه، جلوه‌ای از حاکمیّت ارادۀ خداوند بر تمامی رخدادهای تاریخ است.

غُلِبَتِ الرُّومُ ... لِلّٰهِ الْأَمْرُ

بیان اختصاص همۀ امور به خداوند، پس از ذکر پیشگویی پیروزی رومیان، نوعی تعلیل برای پیروزی غیر مترقبۀ آنان است.

5- قرآن از برانگیخته شدن احساسات شادمانۀ مؤمنان صدر اسلام در روز پیروزی رومیان بر ایرانیان، خبر داده است.

وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ ... وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

6- پیروزی رومیان بر ایرانیان، عاملِ سرور و شادمانی مؤمنان عصر بعثت شد.

وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

7- شکست رومیان، حادثه‌ای حزن‌انگیز برای مؤمنان صدر اسلام بود.

غُلِبَتِ الرُّومُ ... وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

احتمال دارد که شادمانی مسلمانان، به خاطر این باشد که مسلمانان مکه، از شکست رومیان، به عنوان جبهۀ جناح مؤمنان، اندوهگین شده بودند و خداوند به آنان اعلام می‌کند که اندوه‌شان بر طرف خواهد شد.

8- شکست و پیروزی روم، امری سرنوشت‌ساز برای مؤمنان و مشرکان عصر بعثت بوده است.

وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ

بیان شکست رومیان مسیحی در برابر ایرانیان و نیز پیشگویی شکست ایرانیان از رومیان و سرور و فرح مؤمنان از پیروزی رومیان، حکایت از این می‌کند که چنین تحولاتی برای گروه‌های یاد شده، مهم و سرنوشت‌ساز بوده است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ ایرانیان؛ ایمان؛ پیروزی؛ جنگ؛ حزن؛ رومیان؛ سال؛ سرور؛ شرک؛ شکست؛ قرآن؛ مشیت خدا

[سوره الروم (30): آیه 5]

بِنَصْرِ اَللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (5)

5

به یاری خدا. او هر که را بخواهد یاری می‌کند و اوست که عزّتمند و مهربان است.

1- پیروزی رومیان بر ایرانیان، به امداد و نصرت الهی بود.

وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ ... بِنَصْرِ اللّٰهِ

بنابراین که «بِنَصْرِ اللّٰهِ» متعلق به «سَیَغْلِبُونَ» باشد، نکتۀ یاد شده را بیان می‌کند.

2- برخورداری رومیان از امدادهای الهی در نبردِ پیروزمندِ خویش با ایرانیان، مایۀ

سرور و شادمانی مؤمنان عصر بعثت شد.

وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ . بِنَصْرِ اللّٰهِ

«بِنَصْرِ اللّٰهِ» می‌تواند متعلق به «یَفْرَحُ» در آیۀ قبل باشد؛ یعنی، مؤمنان به سبب این‌که پیروزی رومیان به امدادهای خداوند است، شادمان می‌شوند.

3- خداوند، هرکسی را که خود بخواهد، امداد و یاری می کند

یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ

4- مشیّت خداوند در یاری انسان‌ها، برخاسته از عزّت و رحمت او است.

یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

5- توجّه به شکست ناپذیری خداوند و مهربانی او، برانگیزانندۀ امید به‌امدادهای الهی در دل مؤمنان است.

یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

آوردن دو وصف «عزّت» و «رحمت» - پس از بیان امداد الهی و این که خداوند، هر کس را که بخواهد یاری خواهد کرد - می‌تواند به منظور ایجاد امید در دل مسلمانان صدر اسلام باشد که دربارۀ خود نیز انتظار چنین امدادهایی را داشته باشند.

6- خواست و مشیّت خداوند، مقدَّم بر عوامل مادّی است.

یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

با آن که رومیان شکست خورده بودند و انتظار پیروزی سریع آنان با عوامل مادی نمی‌رفت، وعدۀ پیروزی قریب‌الوقوع آنان به امداد الهی، حاکی از این است که خواست خداوند بر سایر عوامل حاکم است.

7- «عزیز» و «رحیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امید؛ ایرانیان؛ ایمان؛ پیروزی؛ جنگ؛ ذکر؛ رحمت؛ رومیان؛ سرور؛ عزیز/اسما و صفات؛ مشیت خدا؛ نصرت

[سوره الروم (30): آیه 6]

وَعْدَ اَللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اَللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (6)

6

خدا [این] را وعده داده است، و خدا وعده‌اش را خلاف نمی‌کند، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

1- تقویت جبهۀ رومیان و چیره ساختن آنان بر ایرانیان، وعدۀ تخلف‌ناپذیر

خداوند به مؤمنان عصر بعثت

سَیَغْلِبُونَ ... وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ

«وَعْدَ اللّٰهِ» مفعول مطلق فعل محذوف است و نویدهای خداوند - در آیات قبل - را تأکید می‌کند.

2- وعده‌های خداوند، قطعی و تخلف‌ناپذیر است.

لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ

3- اکثر انسان‌ها، در وفای خداوند به وعده‌های خویش، گرفتار تردیدند.

لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

برداشت بالا، بر این اساس است که به قرینۀ جملۀ «لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ» مفعولِ محذوفِ «لاٰ یَعْلَمُونَ» همان قطعی بودن وعده‌های خداوند باشد.

4- اکثر مردم، از دانش و آگاهی و شناخت حقایق بی‌بهره‌اند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

برای فعل «لاٰ یَعْلَمُونَ» مفعول خاصی آورده نشده است، این احتمال وجود دارد که مراد، نفی علم و آگاهی به صورت کلی باشد؛ یعنی، بیشتر مردم، اهل علم و دانش نیستند.

5- استفادۀ قرآن کریم از تحولات و حوادث مهم، به منظور جلب نظر مردم به سوی خداوند

غُلِبَتِ الرُّومُ ... لِلّٰهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ ... بِنَصْرِ اللّٰهِ یَنْصُرُ مَنْ یَشٰاءُ ... وَعْدَ اللّٰهِ لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ

پرداختن به حادثه‌ای تاریخی، مانند جنگ رومیان و ایرانیان - که خارج از قلمروِ حیاتِ جمعیِ مسلمانان بوده - اگر چه می‌تواند به خاطر نگرانی مؤمنان عصر بعثت از شکست معتقدان به کتاب آسمانی (رومیان) باشد، اما تأکید بر خدایی بودن حوادث در آن ماجرا (للّه الأمر... و بنصر اللّه...) مشعر به نکتۀ یاد شده است.

6- تردید در تحقق وعده‌های خداوند، برخاسته از جهل و نادانی است.

لاٰ یُخْلِفُ اللّٰهُ وَعْدَهُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

7- اکثر مردم عصر بعثت، در پیروزی رومیان حتی در صورت وعدۀ خداوند به یاری آنان، دچار تردید بودند.

وَعْدَ اللّٰهِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

حرف «ال» در «النّٰاسِ» برای عهد است و - به قرینۀ آیات بعد که ویژگی‌های اعتقادی قریش را بیان می‌کند - به مکیان عصر بعثت اشاره دارد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اکثریت؛ اللّه؛ انسان؛ ایرانیان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ جهل؛ رومیان؛ شک؛ شکست؛ نصرت؛ وعده؛ هدایت

[سوره الروم (30): آیه 7]

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ اَلْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ (7)

7

از زندگی دنیا فقط ظاهری را می‌شناسد، و حال آن که از آخرت غافلند.

1- شناخت و آگاهی اکثریت مردم، محدود به مظاهر ناچیزی از زندگی دنیا است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

نکره آوردن واژۀ «ظٰاهِراً» به منظور تحقیر و بیان بی‌ارزش بودن ظاهر زندگی دنیا است.

2- اکثریت انسان‌ها، به جهان واپسین، بی‌توجّه و از آن غافل‌اند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ ... وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

3- سطحی‌نگری و ظاهربینی نسبت به زندگی دنیا، در غفلت از آخرت، نقش دارد.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

مرجع ضمیر «هُمْ» واژۀ «النّٰاسِ» با وصف سطحی‌نگری دربارۀ دنیا است. آوردن وصفی دیگر (غفلت از آخرت) پس از صفت سطحی‌نگری، با تکرار ضمیر «هُمْ» می‌تواند اشعاری به حقیقت یاد شده باشد.

4- زندگی دنیوی دارای ظاهر و باطن است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

ظاهر، در برابر باطن است و دلالت می‌کند که دنیا، علاوه بر ظاهر، باطن هم دارد.

5- درک عمیق و ژرف از حقیقت دنیا، امری شایسته و لازم است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

عبارت «یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ...» به قرینۀ «وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ» درصدد سرزنش و مذمت سطحی‌نگری به دنیا و توجه نکردن به ژرفا و باطن آن است. بنابراین، شایسته است که انسان‌ها، تنها به ظواهر بسنده نکنند، بلکه برای درک باطن آن تلاش کنند.

6- ژرف‌نگری دربارۀ حیات دنیوی، زمینۀ توجّه به آخرت است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غٰافِلُونَ

تقدیم صفت سطحی‌نگری دربارۀ دنیا بر صفت غفلت از آخرت، احتمال دارد به خاطر این واقعیت باشد که سطحی‌نگری دربارۀ دنیا، غفلت از آخرت را در پی دارد.

بنابراین، ژرف‌نگری دربارۀ دنیا و توجه به باطن آن، در رویکرد به آخرت می‌تواند نقش داشته باشد.

7- تردید در پیروزی رومیان پس از شکست آنان، برخاسته از سطحی‌نگری و بی‌توجهی مردمان عصر بعثت به حقایق نهان زندگی دنیا است.

سَیَغْلِبُونَ ... یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

نکتۀ یاد شده بر این اساس است که «ال» در «النّٰاسِ» عهد باشد و مراد از آن، مردمی باشند که دربارۀ وعده خداوند به پیروزی رومیان شکست خورده تردید داشتند.

8- ارزیابی حوادث، صرفاً براساس معادلات مادی، نمودی از سطحی‌نگری و ظاهربینی است.

سَیَغْلِبُونَ ... وَعْدَ اللّٰهِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ .

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

از آیۀ قبل، چنین برمی‌آید که اکثر مردم زمان پیامبر(ص) پیروزی رومیان را از نظر معادلات مادی، ممکن نمی‌دانستند و حتی در وعدۀ الهی تردید داشتند. در این آیه، خاستگاه این پندار، تبیین شده و گفته شده که سطحی‌نگری آنان دربارۀ دنیا باعث چنین ارزیابی شده است.

9- محدود شدن آگاهی، به ظاهر زندگی دنیا، همپایۀ جهل و نادانی است.

أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ . یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

توصیف کسانی که در آیۀ سابق، جاهل و نادان قلمداد شدند، به کسانی که اطلاعاتی از ظواهر حیات دنیوی دارند، دلیل برداشت بالا است.

10- «و سُئل أبوعبداللّه(ع) عن قوله:

«یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» ؟ فقال:

منه الزّجر و النّجوم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا» سؤال شد. فرمود: از جملۀ آنها (دانش‌های ظاهری حیات دنیا) کهانت و استفاده از علم نجوم است.».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اکثریت؛ انسان؛ پیروزی؛ تفکر؛ حیات؛ دنیا؛ ذکر؛ رومیان؛ ستاره؛ شک؛ شکست؛ غفلت؛ کهانت؛ مال

[سوره الروم (30): آیه 8]

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اَللّٰهُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ اَلنّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ (8)

8

آیا [تنها به دنیا فکر می‌کنند و] با خود نیندیشیده‌اند که خدا آسمان‌ها و زمین و آنچه را که میان آن دو است، جز به حقّ و برای مدّتی معیّن نیافریده است؟ و راستی که بسیاری از مردم لقای پروردگارشان را باور ندارند.

1- ژرف‌نگری دربارۀ عالَم آفرینش، زمینۀ توجّه انسان به آخرت و نگرش واقع‌بینانه به زندگی دنیا است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً ... أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ

«فِی أَنْفُسِهِمْ» ظرف برای «أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا» است؛ یعنی:«تعجب است که با خود نمی‌اندیشند.» گفتنی است، از آن‌جایی که جایگاهی برای اندیشیدن، جز نفس آدمی نیست، قید «فِی أَنْفُسِهِمْ» اشاره به تفکر عمیق و ژرف دارد. همزه، برای تعجب است و دلالت می‌کند بر این که «غافلانِ از عالم آخرت و سطحی‌نگران به دنیا چرا چنین هستند؟»اگر آنان، دربارۀ عالم آخرت، به اندیشه بنشینند، حقانیت آن را درخواهند یافت و با دریافت حقانیت آن به عالم آخرت توجه پیدا خواهند کرد.

2- آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین و تمامی موجودات، خداوند است.

مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ

3- آسمان‌ها و زمین و تمامی موجودات هستی، آفریده‌هایی هدف‌دار و پیراسته از هرگونه باطل‌اند.

مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ

«باء»در «بِالْحَقِّ» برای«ملابسه»است و دلالت می‌کند که حق بودن آفرینش، وصف انفکاک ناپذیر آن است.

4- نگرش سطحی به حیات دنیا، عامل بیهوده پنداری آن است.

یَعْلَمُونَ ظٰاهِراً مِنَ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ

در آیۀ قبل، سخن از سطحی‌نگری به میان آمده است و در این آیه، آنان توبیخ شده‌اند که«چرا در خلق عالم نمی‌اندیشند تا به حقانیّت آفرینش آن پی‌ببرند؟»، چنین توبیخی، اشعار به نکتۀ یاد شده دارد.

5- خداوند، عالم را در مدت زمانی معین آفریده است.

مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

«أَجَلٍ مُسَمًّی» در این آیه، احتمال دارد متعلق به «خَلَقَ» و «با»ی محذوف در آن، به معنای «فی»باشد. در این صورت، مراد، آفریدن در مدت معیّنی است.

6- ژرف‌نگری در نظام هستی و توجّه به عمر محدود جهان، امری لازم و شایسته است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

«وَ أَجَلٍ مُسَمًّی» عطف به «بِالْحَقِّ» است و احتمال دارد که مراد از آن، داشتن مدتی مشخص باشد.

7- جهان هستی، دارای آسمان‌های متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

8- موجوداتی میان آسمان‌ها و زمین وجود دارد.

خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

9- بسیاری از مردم، منکر معاد و لقاءاللّه‌اند.

وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

10- فکر، از ابزار شناخت حقانیت عالم است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ

11- نیندیشیدن در حقانیت و هدف‌داری جهانِ هستی، موجب انکار معاد است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

تذکر به حقانیت و هدف‌داری جهان و نیز پایان‌پذیری آن، گویای این حقیقت است که عالَم به پایان می‌رسد و معاد برپا می‌شود. یادآوری این نکته که بیشتر مردم منکر معادند، پس از توبیخ عدم تفکر در حقانیت جهان، به این معنا است که تفکر نکردن در جهان آفرینش، موجب انکار معاد می‌شود.

12- آسمان‌ها و زمین و موجودات عالم، از منابع شناخت‌اند.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

13- انسان‌ها، در پی سپری شدن عمر جهان، در محضر خداوند حضور می‌یابند.

مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی ... وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

14- قیامت، جایگاه ملاقات مردم با خداوند است.

وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

مراد از «بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ» برپایی قیامت است. اطلاق «لقاء ربّ» برای قیامت، از باب اطلاق مظروف و ارادۀ ظرف است.

15- ربوبیت الهی، مقتضی برپایی قیامت و حضور انسان‌ها در پیشگاه خداوند است.

وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النّٰاسِ بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ لَکٰافِرُونَ

ذکر وصف ربوبیت در مورد لقاءاللّه می‌تواند ناظر به برداشت بالا باشد.

16- هدف‌داری‌نظام‌هستی وبی‌پایان‌نبودن عمر آن، از دلایل معاد است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّی

17- «رب»از اسما و صفات خداوند

بِلِقٰاءِ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آسمان؛ اجل؛ اکثریت؛ اللّه؛ انسان؛ تفکر؛ تکذیب؛ جو؛ جهان؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ دنیا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ شناخت؛ علم؛ قیامت؛کفر؛ لقاء اللّه معاد

[سوره الروم (30): آیه 9]

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا اَلْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (9)

9

آیا [سر در لاک خود فرو برده و] در زمین گردش نکرده‌اند تا بنگرند عاقبت کسانی که پیش از آنان بودند چگونه بوده است؟ آنها نیرومندتر از اینان بودند، و زمین را زیر و رو کردند و آن‌را بیش از آنچه اینان آباد کردند آباد نمودند، و پیامبرانشان با دلایل روشن به سویشان آمدند، [ولی آنها را تکذیب کردند و هلاک شدند،] و چنان نبود که خدا به آنان ستم کند، ولی آنان بودند که به خود ستم می‌کردند.

1- سیر در زمین و توجّه به سرنوشت تمدن‌های پیشین، مایۀ عبرت آدمی است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً

2- کاوش نکردن در سرگذشت امت‌های گذشته و عبرت نگرفتن از آنها، مورد توبیخ خداوند است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

3- بالاترین اقتدار مادی، در برابر ارادۀ

خداوند، هیچ توانایی و کاربردی ندارد.

اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ ... فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

جملۀ «فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ» دلالت می‌کند که نابودی اقوام گذشته، به دست خداوند بوده است. توصیف آن جوامع، به برتری نظامی و اقتصادی بر قریش، برای بیان این حقیقت است که تجهیزات مادی انسان‌ها، هر چند پیشرفته باشد، در برابر خواست خداوند، کارایی ندارد.

4- مطالعۀ تاریخ و سرنوشت پیشینیان، راهنمای آدمی به هدف‌داری جهان است.

أَ وَ لَمْ یَتَفَکَّرُوا ... مٰا خَلَقَ اللّٰهُ ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ ... أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا

5- تاریخ، از منابع شناخت است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

6- برخورداری از توان رزمیِ فراوان و توسعۀ کشاورزی و آبادانی سرزمین‌ها، برترین جلوه‌های تمدن در جوامع پیشین بوده است.

کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا

«إثارة»(مصدر «أَثٰارُوا» ) به معنای«زیر و رو کردن»است و در این‌جا، منظور، زیر و رو کردن خاک برای زراعت یا ساختمان‌سازی و غیر آن است.

7- تاریخ پیش از اسلام، عرصۀ ظهور و افول قدرت‌هایی چشمگیر و جوامعی متمدن‌تر از مردمان عصر بعثت بود.

کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً ... وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا ... فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

8- تاریخ، بستر ظهور و افول قدرت‌ها و تمدن‌ها است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا ... عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا

9- تحولات تاریخ، براساس قوانین ثابت، تحقق می‌پذیرد.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا

بدیهی است که توصیه به سیر و کاوش، وقتی مفید است که آن حوادث، تکرارپذیر باشد و تکرارپذیری، حاکی از وجود قوانین ثابت است.

10- آثار و بقایای تمدن‌های فرو پاشیدۀ پیشینیان، قابل بازدید و تحقیق برای کاوش‌گران عصر بعثت بوده است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا ... الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً

11- مخالفت مشرکان مکه با پیامبر، برخاسته از فریفتگی آنان به اقتدار نسبی خویش بود.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ ... کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً

نکوهش مخالفان پیامبر(ص) بر عبرت‌نگرفتن از زوال قدرت‌ها و تمدن‌های گذشته، اشعار دارد که سرپیچی آنان از پذیرش اسلام، برخاسته از دل‌خوشی آنها به امکانات رزمی و رفاهی خویش بوده است.

12- کاوش‌های باستان‌شناسانه به منظور عبرت‌آموزی، مورد ترغیب و تشویق خداوند است.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثٰارُوا الْأَرْضَ وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا

13- کافران قریش، مورد تهدید شدید خداوند

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا ... وَ عَمَرُوهٰا أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

به قرینۀ این‌که سورۀ روم، مکی است، مراد از ضمیر فاعلی در «أَکْثَرَ مِمّٰا عَمَرُوهٰا» کافران قریش است که در برابر پیامبر(ص) به مخالفت برخاستند.

14- جوامع و امت‌های پیشین، از رسولان الهی برخوردار بودند.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

15- تکیه بر براهین آشکار و قابل فهم و پرهیز از گفتار ابهام‌آمیز، شیوه‌ای پسندیده در تبلیغ معارف دین است.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

16- رسولان الهی، ارایه دهندۀ معارفی واضح و دلایلی روشن برای مردم بودند.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

17- امت‌های مقتدر و ثروتمندِ پیشین، پیامبران خویش را تکذیب کردند و دلایل روشن آنان را نپذیرفتند.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

«فاء» در «فَمٰا کٰانَ» فای فصیحه است و بر حذف جملاتی دلالت دارد. سیاق آیه، قرینه است بر این‌که مفاد آیه چنین است: «اقوام پیشین، پس از آمدن رسولان الهی، با آنان به مخالفت برخاستند.»

18- امت‌های گذشته، در پی اصرار بر تکذیب تعالیم انبیا، به عذاب الهی گرفتار شدند.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

فعل «کٰانُوا» با فعل مضارع «یظلمهم» مفید استمرار و اصرار است.

19- خداوند، امت‌های تکذیب‌کنندۀ پیشین را، پس از اتمام‌حجت با آنان، کیفر و عقوبت کرد.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

20- تکذیب انبیا، در پی دارندۀ عذاب الهی است.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

21- مخالفان پیامبران، مستحق کیفر دنیوی بودند.

فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

22- انجام دادن عملی که منجر به گرفتار شدن در عذاب الهی شود، ستم بر خویش است.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

23- ساحت قدس الهی، به دور از هرگونه ظلم و ستم است.

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

24- عذاب و کیفر جوامع تکذیب‌کننده، نتیجۀ ظلم و ستم آنان به خودشان بود.

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

25- عذاب شدن جوامع تکذیب‌کننده، ستمی از ناحیۀ خداوند بر آنان نبود.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

26- نظام جزایی الهی، از هرگونه ظلم و ستم، دور است.

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

27- تصمیم و عمل انسان‌ها، نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت آنان دارد.

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

28- انکار و تکذیب پیامبران و دلایل‌شان، ستم به خویشتن است.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

29- سعادت جوامع، در گرو ایمان به انبیا و پیروی از آنها است و نه داشتن قدرت مادی

أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الَّذِینَ ...

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ ... وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

30- «سُئل الصادق(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» قال:

معناه أَ وَ لم‌ینظروا فی القرآن؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند «أَ وَ لَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ» سؤال شد. فرمود: مقصود «أ وَ لم‌ینظروا فی القرآن»

است». توضیح: از روایت این‌گونه استفاده می‌شود که مراد از سیر در زمین، سیر علمی و تاریخی است و قرآن از منابع آن است.

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ اتمام حجت؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ ایمان؛ برهان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ تمدن؛ تنزیه؛ تهدید؛ جهان؛ دشمنی؛ رستگاری؛ زمین؛ سفر؛ شرک؛ شناخت؛ ظلم؛ عبرت؛ عذاب؛ عمران؛ عمل؛ قدرت؛ قرآن؛ قریش؛ کشاورزی؛ محمّد(ص)؛ ملامت

[سوره الروم (30): آیه 10]

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ اَلَّذِینَ أَسٰاؤُا اَلسُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ کٰانُوا بِهٰا یَسْتَهْزِؤُنَ (10)

10

آن‌گاه بدترین فرجام، فرجام کسانی بود که بدی کردند، بدان سبب که آیات خدا را تکذیب نمودند و آنها را به مسخره می‌گرفتند.

1- فرجام حتمی بدکاران، تکذیب و تمسخر آیات خداوند است.

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ کٰانُوا

برداشت فوق مبتنی بر این است که «عٰاقِبَةَ» خبر مقدم «کٰانَ» ، و «السُّوایٰ» مفعول مطلقِ «أَسٰاؤُا» و «أَنْ کَذَّبُوا» اسم مؤخر فعل «کٰانَ» باشد. بنابراین، جمله، چنین می‌شود: «ثمّ کان التکذیبُ عاقبةَ الذین أساؤوا». لازم به ذکر است که آورده شدن جمله با فعل ماضی «کٰانَ» ، دلالت بر حتمیّت آن می‌کند.

2- تکذیب پیامبران الهی و بیّنات آنان عملی زشت و دارای فرجامی ناگوار است.

وَ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ ... ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ

3- تکذیب و استهزای آیات الهی، بدترین فرجام را دارد.

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ

بنابر این‌که «عٰاقِبَةَ» خبر مقدم «کٰانَ» و «السُّوایٰ» اسم آن و «أَنْ کَذَّبُوا» مفعولٌ‌له فعل «أَسٰاؤُا» باشد، نکتۀ بالا فهمیده می‌شود.

4- تکذیب و استهزای مدام آیات الهی، فرجامی شوم (عذاب) در پی دارد.

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ

برداشت فوق بنابر اسم بودن «السُّوایٰ» برای «کٰانَ» و تعلیل بودن «أَنْ کَذَّبُوا» برای «السُّوایٰ» است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ انبیاء؛ تکذیب؛ عذاب؛ عمل؛ گناه

[سوره الروم (30): آیه 11]

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (11)

11

خداست که آفرینش [انسان] را آغاز می‌کند، سپس آن‌را تجدید می‌نماید، آن‌گاه[برای جزا] به‌سوی او بازگردانده می‌شوید.

1- خداوند، آغازکنندۀ آفرینش انسان و بازآفرینندۀ او پس از مرگ است.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

«ال» در «الْخَلْقَ» عهد است و مراد از آن به قرینۀ «تُرْجَعُونَ» انسان‌هایند.

2- انسان‌ها،موجوداتی حادث وناپایدارند.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

3- آفرینش نخستین انسان، نشانۀ قدرت‌مندی خداوند بر باز آفرینی وی در عالم‌آخرت است.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

این آیه، به قرینۀ آیۀ بعد - که دربارۀ برپایی قیامت است - درصدد اثبات معاد از طریق توجه دادن به خلقتِ نخستینِ انسان‌ها است.

4- مرگ، سرنوشت همۀ انسان‌ها است.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

5- انسان‌ها، پس از باز آفرینی در عالم آخرت، برای حساب و جزا به سوی خداوند بازمی‌گردند.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

6- معاد انسان‌ها، جسمانی است.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

مرجع ضمیر «یُعِیدُهُ» ، واژۀ «الْخَلْقَ» (انسان‌ها) است. الخلق، در لغت، به معنای مخلوقی است که دارای صورت، شکل و هیأت قابل رؤیت باشد (مفردات راغب).

7- خداوند، مبدأ انسان‌ها و مرجع نهایی آنها است.

اَللّٰهُ یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

کلمۀ «تُرْجَعُونَ» از ریشۀ«رجوع»است و طبق گفته راغب، رجوع، بازگشت به جایی است که مبدأ و شروع بوده است.

8- بازگشت قهری تمامی آدمیان، به سوی خدا است.

ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

فعل «تُرْجَعُونَ» (بازگشت داده خواهید شد) اشاره به قهری بودن بازگشت دارد.

9- خداوند، عالَم آفرینش را پس از انتهای

اجل آن، به حالت قبل از خلقت‌اش بازمی‌گرداند.

ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

احتمال دارد مراد از «الْخَلْقَ» عالَم آفرینش و مراد از «یُعِیدُهُ» (باز می‌گرداند آن را) بازگرداندن او به حالت نخستین باشد.

جملۀ «ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ» - که خطاب به انسان‌ها است - اشاره دارد به این‌که انسان‌ها، از میان موجودات عالَم، به سوی خدا بازگردانده می‌شوند.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ قدرت؛ مرگ؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 12]

وَ یَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ یُبْلِسُ اَلْمُجْرِمُونَ (12)

12

و روزی که قیامت برپا شود، مجرمان ناامید و حیران می‌گردند.

1- مجرمان، در روز برپایی قیامت، اندوهگین، متحیّر و ناامیدند.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

«إبلاس» در لغت، اندوهِ ناشی از شدت سختی (مفردات راغب)، یأس و ناامیدی (لسان العرب) و تحیّر و سرگردانی (قاموس) است.

2- جرم و گناه، عامل ناامیدی انسان، در قیامت است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

3- «السّٰاعَةُ» از نام‌های قیامت است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ

4- عذرها و حجت‌های مجرمان و تبهکاران، در روز قیامت، قطع می‌شود.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

گفته شده که معنای «إبلاس»، سکوت و قطع شدن حجت است (مفردات راغب).

5- تکذیب‌کنندگان آیات الهی، مردمانی مجرم و تبهکارند.

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

احتمال دارد که «ال» در «الْمُجْرِمُونَ» عهد بوده و مراد از آن، «الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ» باشد. این، از باب وضعِ اسم ظاهر به جای ضمیر به جهت ذکر صفت دیگری برای آنان است.

6- بدکارانِ دروغ‌انگارِ آیات الهی، در روز قیامت، ناامید و اندوه‌ناک‌اند.

ثُمَّ کٰانَ عٰاقِبَةَ الَّذِینَ أَسٰاؤُا السُّوایٰ أَنْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ الساعة؛ امید؛ تکذیب؛ حزن؛ قیامت؛ گناه

[سوره الروم (30): آیه 13]

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ وَ کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ (13)

13

و برای آنان از میان شریکانشان شفیعانی نیست، و شریکان خود را انکار می‌کنند.

1- معبودان مشرکان، در روز قیامت توان شفاعت مشرکان را ندارند.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ وَ کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ

2- مشرکان، در انتظار شفاعت معبودان برگزیدۀ خویش در پیشگاه خداوندند.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

نفی کردن شفاعت معبودان مشرکان، حاکی از این نکته است که مشرکان، چنین توقع و انتظاری داشته‌اند و گرنه نفی آن، چندان معنایی نداشت.

3- مشرکان، به خداوند باور دارند و به گرفتن شفیع جهت شفاعت در پیشگاه او معتقدند.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

4- در دید مشرکان، خداوند دارای مرتبتی والاتر از بتان است.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

انتظار مشرکان از خدایان خود برای شفاعت در پیشگاه خداوند، نشان می‌دهد که آنها، خداوند را مقام تصمیم گیرنده و برتر می‌دانستند.

5- شریکانی که مشرکان برای خدا قائلند ساخته و پرداختۀ خودشان است.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

اضافه شدن «شرکاء»به ضمیر«هم»- که مرجع آن، مشرکان است - اشعار دارد به این‌که آنان، خود چنین شریکانی را ساخته‌اند.

6- مشرکان، مردمی مجرم و تبهکارند.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ . وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

7- مشرکان، در قیامت، الوهیت معبودان خویش را انکار می‌کنند.

وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ وَ کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ

8- ناتوانی معبودان مشرکان از شفاعت آنها در پیشگاه خداوند، از عوامل یأس و اندوه آنان در قیامت است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ . وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

ذکر «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ ... شُفَعٰاءُ» پس از بیان ناامیدی مشرکان در قیامت، ممکن است برای اشاره به این نکته باشد که یأس آنان،

ناشی از شفیع نداشتن‌شان است.

9- قیامت، روز ظهور و تجلی حقایق است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ ... وَ کٰانُوا بِشُرَکٰائِهِمْ کٰافِرِینَ

ذکر کفر مشرکان به معبودان خویش در قیامت، به عنوان یکی از رخدادهای آن، می‌تواند به جهت نکتۀ یاد شده باشد.

10- شفاعت در قیامت، اصلی پذیرفته شده است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ ... وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَکٰائِهِمْ شُفَعٰاءُ

از این‌که آیه، به جای نفی اصل شفاعت، شفاعتِ خدایان مشرکان را مورد انکار قرار داده است، استفاده می‌شود که اصل وجود شفاعت، امری پذیرفته شده و غیر قابل تردید است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ باطل؛ تکذیب؛ تنزیه؛ حزن؛ حساب رسی؛ شرک؛ شفاعت؛ عجز؛ قیامت؛ گناه

[سوره الروم (30): آیه 14]

وَ یَوْمَ تَقُومُ اَلسّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ (14)

14

و روزی که قیامت بر پا شود، آن روز [مردم] از هم جدا می‌شوند.

1- میان مشرکان به هنگام بر پایی قیامت تفرقه و جدایی می‌افتد.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

برداشت فوق، بنابراین است که مرجع ضمیر فاعلی «یَتَفَرَّقُونَ» مطابق آیۀ قبل، مشرکان باشد.

2- قیامت، روز پایان دوستی‌ها و پیوندهای غیر الهی است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

3- صفوف مؤمنان، در روز قیامت، از صف کافران جدا می‌شود.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

در صورتی‌که مرجع ضمیر «یَتَفَرَّقُونَ» واژۀ «الْخَلْقَ» - در آیۀ یازده - باشد و به قرینۀ دو آیۀ بعد - که دربارۀ وضعیت مؤمنان و کافران است - نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

4- مجرمان و تبهکاران، در روز قیامت، به صورت پراکنده محشور می‌شوند.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ ... وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ یَوْمَئِذٍ یَتَفَرَّقُونَ

5- «السّٰاعَةُ» از نام‌های قیامت است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ

6- روز برپایی قیامت، روزی هول‌ناک و

خوف‌آور است.

وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ ... وَ یَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَةُ

تکرار الفاظ «یَوْمَ» در دو آیه‌ای که بسیار نزدیک هم هستند، اشاره به نکتۀ یاد شده دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اختلاف؛ الساعة؛ ایمان؛ حشر و نشر؛ دوستی؛ شرک؛ قیامت؛ کفر

[سوره الروم (30): آیه 15]

فَأَمَّا اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ (15)

15

پس کسانی‌که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، آنان را در باغی[دل‌انگیز]شادمان می‌دارند.

1- بوستان عظیم بهشتی، پاداش مؤمنان نیک‌کردار است.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ

نکره آورده شدن «رَوْضَةٍ» دلالت بر عظمت آن می‌کند.

2- مؤمنان نیک‌کردار، در بهشت، در سرور و شادمانی مستمر بسر می‌برند.

فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ

«حِبر» درلغت به معنای زینت دادن و نیز شادمان نمودن است، بنابر این «فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ» یعنی در باغی بزرگ و دل‌انگیز آنان را شادمان می‌دارند.

3- توأم بودن ایمان و عمل صالح، شرط دستیابی به سعادت اخروی است.

فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ فَهُمْ فِی رَوْضَةٍ یُحْبَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ پاداش؛ رستگاری؛ سرور؛ صالحان؛ عمل

[سوره الروم (30): آیه 16]

وَ أَمَّا اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ اَلْآخِرَةِ فَأُولٰئِکَ فِی اَلْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ (16)

16

و امّا کسانی‌که کفر ورزیده و آیات ما و لقای آخرت را تکذیب کرده‌اند، در عذاب[خدا] احضار خواهند شد.

1- کافران دروغ‌انگارِ آیات الهی و آخرت، محکوم به عذاب در قیامت

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ فَأُولٰئِکَ فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

2- احضار جبری کافران و تکذیب‌گران آیات خدا و معاد، در عذاب الهی، در آخرت

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا ... فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

3- تکذیب آیات الهی و انکار معاد، در پی‌دارندۀ عذاب آخرت است.

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا ... فِی الْعَذٰابِ مُحْضَرُونَ

4- انسان‌ها، در عالم آخرت، حیات مجدد پیدا می‌کنند.

اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ لِقٰاءِ الْآخِرَةِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ انسان؛ تکذیب؛ جهنم؛ حیات؛ خلافت الهی؛ عذاب؛ کفر؛ لقاء اللّه معاد

[سوره الروم (30): آیه 17]

فَسُبْحٰانَ اَللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ (17)

17

پس خدا را آن‌گاه که وارد شب می‌شوید و آن‌گاه که به صبح در می‌آیید تسبیح کنید.

1- ساحت قدس الهی، از هرگونه نقص و عیب، مبرّا است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

2- تسبیح خداوند و تنزیه او از هر عیب و نقص، نجات‌دهندۀ انسان از عذاب الهی است.

وَ أَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا ... فِی الْعَذٰابِ ... فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ

«فاء» در «فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ» برای تفریع است. بنابراین، معنای عبارت، با توجه به دو آیۀ پیش، چنین می‌شود:«حال که مشخص شد فرجام مؤمنان و کافران چیست، پس خدا را تسبیح کنید تا جزء گروه نخست بشوید و از عذاب رهایی یابید.».

3- تسبیح و تنزیه خداوند، در هر صبح و شام، لازم است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

برداشت بالا، بنابراین است که «سبحان» جایگزین فعل امر باشد.

4- صبح‌گاهان و شام‌گاهان، لحظه‌هایی ویژه و مناسب برای تسبیح و عبادت خدا است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

5- زمان‌ها، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها، برای عبادت خداوند

مناسب‌ترند.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

زمان‌ها، از حیث این‌که مقدار حرکت ماده‌اند، تفاوتی با هم ندارند، اما از این‌که برخی زمانها برای تسبیح خداوند مناسب معرفی شده‌اند، استفاده می‌شود که زمان‌ها، تفاوت معنوی دارند.

6- خداوند، تنزیه‌کنندۀ خویش از هر عیب و نقصی است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ

احتمال دارد «فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ» تفریع بر آیاتی باشد که در آنها، مشرکان، به دلیل عدم تفکر دربارۀ مخلوقات خدا، توبیخ شده بودند و نیز آیاتی که در آنها دیدگاه مشرکان دربارۀ انکار عالم آخرت (آیه 8) و قرار دادن شریک برای خدا آمده بود (آیه 13). در این آیه، خداوند خود را از چنین نسبت‌هایی منزّه اعلام می‌دارد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تنزیه؛ شب؛ صبح؛ عبادت؛ عذاب

[سوره الروم (30): آیه 18]

وَ لَهُ اَلْحَمْدُ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ (18)

18

و ستایش در آسمان‌ها و زمین ازآنِ اوست، و شبانگاه و هنگامی که وارد ظهر می‌شوید [نیز خدا را تسبیح کنید].

1- هر آنچه حمد و ستایش در آسمان‌ها و زمین (عالم) است، تنها از آنِ خداوند است.

وَ لَهُ الْحَمْدُ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

جملۀ «وَ لَهُ الْحَمْدُ ...» چه خبری و چه انشائی باشد، نکتۀ بالا قابل استفاده است. گفتنی است که تقدیم «لَهُ» بر «الْحَمْدُ» مفید حصر و «ال» در «الْحَمْدُ» برای جنس است.

2- تسبیح خداوند در شام‌گاه و نیم‌روز، لازم است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

3- لزوم حمد و ستایش خداوند، همراه با تسبیح و تنزیه او

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... وَ لَهُ الْحَمْدُ ... عَشِیًّا

4- حمد و تسبیح خداوند در همۀ لحظه‌ها و فرصت‌ها، لازم است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ حِینَ تُمْسُونَ وَ حِینَ تُصْبِحُونَ ... وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

احتمال دارد ذکر اوقات یاد شده، کنایه از همۀ ساعت‌های شبانه‌روز باشد.

5- ظهر و عشا، لحظه‌هایی مناسب و ممتاز

برای عبادت خداوند است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... وَ لَهُ الْحَمْدُ ... وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

در صورتی‌که مراد از «عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ» همان لحظه‌های خاص عصرگاه و نیم‌روز باشد، این برداشت قابل استفاده است.

6- زمان‌ها، تفاوت معنوی داشته و برخی از آنها برای عبادت خداوند مناسب‌ترند.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... وَ عَشِیًّا وَ حِینَ تُظْهِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ تقویم؛ تنزیه؛ حمد؛ زمین؛ شب؛ ظهر؛ عبادت

[سوره الروم (30): آیه 19]

یُخْرِجُ اَلْحَیَّ مِنَ اَلْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ اَلْمَیِّتَ مِنَ اَلْحَیِّ وَ یُحْیِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ (19)

19

زنده را از مرده پدید می‌آورد، و مرده را [نیز] از زنده پدید می‌آورد، و زمین را پس از مرگش زنده می‌کند؛ و این‌گونه [از گورها زنده] بیرون آورده می‌شوید.

1- پدید آورندۀ موجود زنده از مرده و میرانندۀ موجود زنده، خداوند است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ

2- پدید آمدن مستمرّ موجود زنده از موجود بی‌جان و موجود مرده از زنده، از جلوه‌های قدرت خداوند

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ

جمله‌های فعلی «یُخْرِجُ الْحَیَّ ... وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ ...» با فعل مضارع آمده است و بر استمرار دلالت می‌کند.

3- حیات‌بخشی خداوند به مرده و زمین، از دلایل لزوم تسبیح خداوند است.

فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ ... یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

«یُخْرِجُ الْحَیَّ» می‌تواند تعلیل برای «فَسُبْحٰانَ اللّٰهِ» باشد.

4- حیات، از میان موجودات بی‌جان و مرده، پدید آمده است .

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ

تقدیم «یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ» بر «وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ ...» می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که ابتدا، موجودات بی‌جان آفریده شدند و از میان آنها جان‌داران پدید آمدند.

5- نظام حیات و مرگ در جهان هستی، دلیلی آشکار بر امکان معاد و قدرت خداوند بر احیای مجدد انسان‌ها است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

6- حیات‌بخشی به زمین‌های موات و مرده، نمودی دیگر از قدرت خداوند

و یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

7- توجّه به تحولات نظام طبیعت، راهی برای شناخت و عمق بخشیدن به باورهای دینی است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ یُحْیِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

8- حیات مجدد انسان‌ها در عالم آخرت، به دست خداوند بوده و خارج از اختیار انسان‌ها است.

وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

متعدی آورده شدن فعل «تُخْرَجُونَ» می‌تواند اشاره به اختیاری نبودن بعث اخروی انسان‌ها داشته باشد و فعل‌های «یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ ...» و «وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ ...» قرینه است بر این که فاعل محذوف «تُخْرَجُونَ» خداوند است.

9- استفاده از رخدادهای محسوس و قابل فهم برای همه، جهت تبیین دقیق معارف ظریف دینی، از روش‌های قرآن‌کریم است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

10- پدید آوردن موجود جان‌دار از موجود بی‌جان و موجود بی‌جان از جان‌دار، نشانۀ قدرت‌مندی خداوند بر احیای مجدّد انسان‌ها است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تبلیغ؛ تنزیه؛ حیات؛ دین؛ زمین؛ طبیعت؛ قدرت؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 20]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ (20)

20

و از نشانه‌های [قدرت] او این است که شما را از خاکی [فاقد حیات] آفرید، و اکنون بشری هستید که [روی زمین]پراکنده‌اید.

1- از جمله آیات قدرت خداوند، آفریدن انسان‌ها از خاک است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

2- خداوند، پدید آورنده انسان‌ها از خاک است.

خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

3- خاک، مبدأ پیدایش انسان‌ها است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

4- پدیدآمدن انسان‌های زنده از دل خاک مرده، نمودی از پدید آوردن موجود جان‌دار از موجود بی‌جان به دست خداوند است.

یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ ... وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

5- پراکندگی انسان‌ها و سکنا گزیدن آنها در مناطق مختلف زمین، از آیات قدرت الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

6- پدید آوردن موجودی زنده مانند انسان از دل خاک مرده، از نشانه‌های توان‌مندی خداوند بر احیای مجدد انسان‌ها است.

وَ کَذٰلِکَ تُخْرَجُونَ . وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

از این آیه به بعد، چندین آیه، در صدد شمارش آیات قدرت الهی برای کسانی است که دربارۀ معاد موضعگیری انکارآمیز داشته‌اند.

7- انسان‌ها، در اصل خلقت، همسان‌اند.

أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ

8- آفرینش انسان از خاک تا صورت آدمی، مراحل مختلفی داشته است.

أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

«ثُمَّ» حرف تراخی است و دلالت بر مهلت و مدت می‌کند و از طرفی «إِذٰا» فجاییه است و دلالت بر ناگهانی بودن می‌کند.

جمع بین این دو، به این است که میان خلق انسان از مبدأ خاک تا صورت انسانی، مراحلی طی شده که چندان روشن و آشکار نبوده است.

9- پدید آمدن موجودی زنده به نام انسان از خاک مرده، امری غیر منتظره و سزاوار تأمل است.

أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

«إِذٰا» ی فجاییه در آیه، می‌تواند حاکی از حقیقت یاد شده باشد.

10- تبدیل شدن خاک - پس از گذر از مراحل لازم - به انسان، جهش‌گون و سریع است.

أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ

«إِذٰا» فجاییه است و دلالت بر ناگهانی بودن می‌کند، لذا از آن، سرعت و حالت جهشی بودن به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ حیات؛ خاک؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ مردگان؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 21]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (21)

21

و از نشانه‌های [قدرت] او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنارشان آرام گیرید، و میان شما محبت و شفقتی قرار داد. قطعاً در این [تدبیر عجیب] برای مردمی که می‌اندیشند نشانه‌هاست.

1- آفرینش همسران از جنسی همگون، از نشانه‌های قدرت خداست.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً

2- زنان، همسان با مردان، خلق شده‌اند.

أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً

از قید «مِنْ أَنْفُسِکُمْ» استفاده می‌شود که خلق زنان، همسان مردان است.

3- زنان و مردان، از یک جنس آفریده شده‌اند.

أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً

4- همسران، مایۀ سکونت و آرامش‌هم‌اند.

لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا

5- پیدایش همزیستی مسالمت‌آمیز میان زن و مرد، پس از ازدواج و برانگیخته‌شدن عواطف ظریف دوستانه میان آنان، از آیات قدرت الهی است.

خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً

عبارت «وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ ...» عطف بر «خَلَقَ» و تقدیر آن چنین است: «و من آیاته أن جعل...»، بنابراین «وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ ...» درصدد بیان این مهم است که زن و مرد ناآشنا، چگونه پس از ازدواج، الفت و انس و زندگی محبت‌آمیزی پیدا می‌کنند.

6- ازدواج و تشکیل خانواده، از عوامل رفع اضطراب و افسردگی است.

أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا

7- زوجیت و همسری میان انسان‌ها، پدیده‌ای در جهت منافع آنان است.

أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً

8- وجود مهر و عواطف دوستانه میان زن و شوهر، عنایت خدادادی و از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً

9- وجود عواطف دوستانه میان اعضای خانواده و نیز مهرورزی آنها به هم از آیات الهی است.

وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً

احتمال دارد عبارت «وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ ...» ناظر به شفقت و مهر و ترحمی باشد که از ناحیۀ والدین به فرزندان، و بر عکس اعمال می‌گردد.

10- زن و مرد، به هم تمایل و گرایش دارند.

أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا

به کارگیری فعل «لِتَسْکُنُوا» با «إلی»به جای «لتسکنوا عندها» نشان دهندۀ آن است که در آن، معنای تمایل تضمین شده است.

11- آرامش خانواده و پایداری آن در پرتو مودت و مهربانی است.

لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً

12- پیدایش دوستی و محبت میان انسان‌ها، برخاسته از لطف و عنایت خداوند و از آیات او است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً

نکتۀ فوق با توجه به این است که خطاب «وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً ...» خطاب به همۀ انسان‌ها است.

13- آیه بودن آفرینش انسان از خاک، برای متفکران، قابل درک است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرٰابٍ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

14- آیه بودن پدیدۀ آرامش‌آفرینی ازدواج، برای خردورزان قابل درک‌است.

أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوٰاجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْهٰا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

15- اندیشمندان و متفکران، آیۀ الهی بودن روابط دوستانۀ زن و شوهر و محبت بین انسان‌ها را درمی‌یابند.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ ... وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

16- تفکر و به‌کارگیری عقل و خرد، دارای جایگاهی رفیع و امری بایسته است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آیات خدا؛ ازدواج؛ اللّه؛ انسان؛ تفکر؛ حیات؛ خاک؛ خانواده؛ خلقت؛ دوستی؛ رحمت؛ زن؛ مرد

[سوره الروم (30): آیه 22]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ اِخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ (22)

22

و از نشانه‌های [قدرت] او آفرینش آسمان‌ها و زمین و گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌های شماست. بی‌تردید، در این [آفرینش] برای دانایان نشانه‌هایی[بیدار کننده] وجود دارد.

1- آفرینش آسمان‌ها و زمین و گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌های آدمیان، از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ

2- عالم آفرینش، آسمان‌های متعدد دارد.

خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ

3- اختلاف مردمان در آهنگ گفتار، از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ

مراد از اختلاف در زبان، تفاوت ادای کلمات از سوی انسان‌ها، حتی اهل یک زبان و لهجه نیز می‌تواند باشد.

4- دانش‌وران و عالِمان، زمینه‌دار بهره‌وری از آیات الهی

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ

5- آیه بودن آفرینش آسمان‌ها و زمین و تفاوت زبان‌ها و رنگ‌های مردم، برای دانشمندان قابل درک است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ

6- علم و آگاهی، دارای نقشی اساسی در شناخت و تشخیص آیات الهی است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ

موارد یاد شده، برای همه، آیه است. این‌که از بین همۀ انسان‌ها، عالمان را ذکر کرده، گویای حقیقت یاد شده است.

7- علم و آگاهی، راهنمای آدمی به رازهای نهفته در گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌ها است.

وَ اخْتِلاٰفُ أَلْسِنَتِکُمْ وَ أَلْوٰانِکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ

8- رشد علوم و آگاهی‌های بشری، زمینه‌ساز به دست آوردن فهم بهتر دربارۀ خداوند است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِلْعٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اختلاف؛ اللّه؛ انسان؛ خلقت؛ رنگ؛ زبان (گویش)؛ زمین؛ شعور؛ علم

[سوره الروم (30): آیه 23]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ اَلنَّهٰارِ وَ اِبْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ (23)

23

و از نشانه‌های [قدرت] او خواب شما در شب، و جست‌وجوی شما از فزون بخشی او در روز است. بی‌تردید، در این [نیز]برای مردمی که گوش شنوا دارند نشانه‌هاست.

1- پدیدۀ خواب، از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

2- فراهم بودن امکان خواب در شب و روز برای انسان‌ها از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

با توجه به این که «وَ النَّهٰارِ» عطف بر «اللیل» است، استفاده می‌شود که شب و روز، هر دو ظرفی مناسب برای خواب هستند.

3- شب، وقتی مناسب‌تر برای خواب است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ

مقدم آمدن «لیل»می‌تواند اشاره به مطلب فوق داشته باشد.

4- تلاش و کوشش آدمیان در کسب معاش و روزی، از آیات الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

5- تأمین معاش و زندگی، در گرو پیگیری و تلاش است.

وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

با توجه به معنای ابتغاء - که جدیت در بر آوردن خواسته است.

(مفردات راغب) - نکتۀ بالا قابل استفاده است.

6- روز و شب، هر دو، زمان مناسب برای تلاش و کوشش جهت تأمین زندگی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ النَّهٰارِ وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

«وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ» عطف بر «مَنٰامُکُمْ» و تقدیر آیه چنین است: «و من آیاته ابتغائکم باللیل و النهار من فضله».

7- برخورداری آدمی از امکانات دنیوی، تفضل الهی است.

وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

8- تلاش در راه کسب معیشت، امری پسندیده و ارزشمند است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

کاربرد واژۀ «فضل»برای کسب و کار، حاکی از اهمیت و

ارزش آن است.

9- شایسته است که انسان‌ها، امکانات خویش را تفضلی الهی بدانند.

وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

از این‌که آیه، برای بیان نشان خدا بودن امکانات معیشتی انسان‌ها، از آن امکانات به «فضل خدا» تعبیر کرده است، می‌توان نکتۀ یاد شده را فهمید.

10- دستیابی به امکانات خدادادی، در پرتو سعی و تلاش، امکان‌پذیر است.

وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ

از این‌که برای استفاده از امکانات دنیوی و فضل خداوند، از واژۀ «إبتغاء»(تلاش برای دست‌یابی به مطلوب) استفاده شده است، این حقیقت نمایان می‌شود که برای دست‌یابی به امکانات، کوشش و تلاش لازم است.

11- آیه بودن خواب در شب و تلاش در روز برای کسب روزی، برای دارندگان گوش شنوا، قابل درک است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ

12- برخورداری از گوش شنوای حق، وسیله‌ای برای شناخت آیات الهی‌است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ حیات؛ خواب؛ رزق؛ روز؛ شب؛ شعور؛ شناخت؛ عمل؛ گوش

[سوره الروم (30): آیه 24]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ اَلْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ اَلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (24)

24

و از نشانه‌های [قدرت] اوست که برق را همراه با ترس و امید به شما می‌نمایاند، و از آسمان آبی نازل می‌کند و زمین را پس از مرگش به وسیلۀ آن زنده می‌سازد.

بی‌تردید در این [قدرت نمایی] برای مردمی که عقل خود را به کار می‌گیرند نشانه‌هاست.

1- نشان دادن برق‌های امیدزا و خوف‌آفرین، از آیات قدرت الهی است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً

2- نزول باران و سرسبز و با طراوت شدن زمین به وسیلۀ آن، از آیه‌های خداوند است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

3- باران، مایۀ حیات زمین و طبیعت است.

وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

4- عوامل طبیعی، مجاری مشیّت و ارادۀ الهی‌اند.

وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

از این‌که خداوند، با آب باران، زمین را حیات می‌بخشد و بدون واسطه، چنین کاری را به انجام نمی‌رساند، معلوم می‌شود که عوامل طبیعی، مجرایی برای تحقّق مشیّت خداوندند.

5- زمین بدون آب، مرده و موات است.

وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا

6- آیه بودن رخدادهای طبیعی، برای کسانی قابل درک است که قوۀ عقلانی خویش را به کار می‌گیرند.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ ... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

7- پدیده‌های طبیعی، مانند برق و باران و رویش گیاهان، از منابع خداشناسی است.

یُرِیکُمُ الْبَرْقَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

8- استفاده از کارکرد عوامل طبیعی در طبیعت برای توجه دادن مردم به خداوند، از شیوه‌های تبلیغی قرآن کریم است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

9- نگرش ژرف به پدیده‌های هستی، امری لازم است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

10- خرد، از ابزار شناخت است.

لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آیات خدا؛ اللّه؛ امید؛ باران؛ برق؛ تبلیغ؛ تفکر؛ حیات؛ خوف؛ رعد؛ زمین؛ شعور؛ شناخت؛ عقل؛ گیاه؛ مرگ؛ مشیت خدا

[سوره الروم (30): آیه 25]

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ تَقُومَ اَلسَّمٰاءُ وَ اَلْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ اَلْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (25)

25

و از نشانه‌های [قدرت] او این است که آسمان و زمین به فرمان او برپایند؛ آن‌گاه چون شما را با یک دعوت از زمین فراخوانَد، به ناگاه [از گورها] بیرون می‌آیید.

1- تداوم بقا و ثبات آسمان و زمین، از نشانه‌های خداوند است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ

2- قوام و ثبات آسمان‌ها و زمین، به فرمان خداوند است.

أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ

3- تمامی موجودات، در بقای خویش، نیازمند به خداوندند.

أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ

«السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ» کنایه از همۀ آفرینش است.

4- خروج انسان‌ها از قبر در قیامت، به خواست و دعوت خداوند است.

ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

دربارۀ «مِنَ الْأَرْضِ» چند احتمال است: الف) متعلق به «تَخْرُجُونَ» باشد. ب) متعلق به «دَعٰاکُمْ» باشد. ج)متعلق به عامل مقدر و صفت برای «دَعْوَةً» باشد. در برداشت یاد شده «مِنَ الْأَرْضِ» متعلق به «تَخْرُجُونَ» گرفته شده است.

5- همۀ مردمان در روز قیامت، با یک ندای خداوند، به طور ناگهانی از دل خاک بیرون می‌آیند.

ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

«دَعْوَةً» دلالت بر مرّة می‌کند؛ یعنی «دعوة واحدة».

6- مردگان، در قیامت، در پاسخ به ندای خداوند برای زنده شدن، خود، از قبرها خارج می‌شوند.

إِذٰا دَعٰاکُمْ ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

7- معاد و حشر انسان‌ها در قیامت، جسمانی است.

إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

در برداشت فوق «مِنَ الْأَرْضِ» متعلق به «دَعٰاکُمْ» گرفته شده است، در نتیجه آنچه در دل زمین قرار دارد و بیرون می‌آید، امری جسمانی است.

8- احیای زمین موات با نزول باران، دلیل قدرت خداوند بر احیای مجدد انسان‌ها در قیامت است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

9- آسمان و زمین (هستی)، قبل از برپایی قیامت، فرو می‌ریزند.

تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

«ثُمَّ» برای تراخی است و آورده شدن آن بین دو جمله‌ای که یکی دربارۀ ثبات عالم و دیگری احیای مردگان در قیامت است، نشان می‌دهد که باید حادثه‌ای پس از قوام و ثبات عالم رخ بدهد و آنگاه فرمان حیات صادر شود. آن حادثه، به تناسب مقام، می‌تواند فروپاشی عالم باشد.

10- استفاده از امور حسی و قابل درک، جهت اثبات امور غیر حسی - که درک‌اش سخت است - از شیوه‌های تبلیغی قرآن است.

وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهٰا ... وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ ... ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ تبلیغ؛ حشر و نشر؛ حیات؛ زمین؛ قبر؛ قیامت؛ مردگان؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 26]

وَ لَهُ مَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ (26)

26

و هر که در آسمان‌ها و زمین است مملوک اوست، و همه در برابر او خاضعند.

1- خداوند، تنها مالک تمامی موجودات آسمان‌ها و زمین است.

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- عالم، آسمان‌های متعدد دارد.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

3- تمامی پدیده‌های هستی، تنها در برابر خداوند، خاضعانه فرمان بردارند.

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ

«قنوت» - ریشۀ «قٰانِتُونَ» - به معنای «اطاعت خاضعانه» است (مفردات راغب).

4- موجوداتی شعورمند، در آسمان‌ها وجود دارند.

وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ

از آن‌جایی که «مَنْ» موصول نوعاً و غالباً برای موجودات دارای شعور به کار می‌رود، نکتۀ یاد شده فهمیده می‌شود.

5- فرمان برداری عالَم هستی از خداوند، آگاهانه و عالمانه است.

کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ

جمع بسته شدن «قانت»با«ون»حکایت از این دارد که اطاعت آنها از خداوند، از روی شعور و فهم است.

6- فرمان‌برداریِ محضِ موجودات عالم از خداوند، دلیل اطاعت انسان‌ها از ندای او برای زنده شدن مجدد در قیامت است.

إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ . وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ ... کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ

جملۀ «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ» عطف به جملۀ «وَ لَهُ مَنْ فِی ...» است و جملۀ «وَ لَهُ مَنْ فِی ...» را می‌توان به منزلۀ دلیلی برای آیۀ قبل تلقی کرد. بنابراین، معنای آیه چنین می‌شود: به دلیل این که همه، از جمله انسان‌ها تسلیم محض خدایند، با صدور فرمان خداوند به برخاستن از قبر، زنده می‌شوند.

7- مالکیت مطلقِ خداوند بر تمامی هستی، دلیل توانایی او بر حشر انسان‌ها درقیامت است.

ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ دَعْوَةً ... إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ . وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

«وَ لَهُ مَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ ...» می‌تواند به منزلۀ دلیلی برای «ثُمَّ إِذٰا دَعٰاکُمْ ... تَخْرُجُونَ» در آیۀ قبل باشد.

8- انسان‌ها - به رغم داشتن اختیار - مقهور قوانین و سنت‌های تکوینی عالم آفرینش‌اند.

کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ

با توجه به این واقعیت روشن که انسان‌ها از دستورهای تشریعی خداوند تمرد می‌کنند، مراد از خضوع در «کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ» خضوع تکوینی است. بنابراین، مراد از اطاعت خاضعانۀ همۀ موجودات - از جمله انسان‌ها - از خداوند، می‌تواند این باشد که آنان، پیوسته تابع علل و اسباب تکوینی عالم‌اند و نمی‌توانند از آنها فراتر بروند.

9- همۀ موجودات عالم، از نوعی شعور و آگاهی برخوردارند.

کُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ

جمع بسته شدن «قٰانِتُونَ» به «ون» - که برای ذوی‌العقول است - از نکتۀ یاد شده حکایت می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اطاعت؛ اللّه؛ انسان؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ حشر و نشر؛ حیات؛ خضوع؛ زمین؛ شعور؛ قیامت؛ مردگان؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 27]

وَ هُوَ اَلَّذِی یَبْدَؤُا اَلْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ وَ لَهُ اَلْمَثَلُ اَلْأَعْلیٰ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ هُوَ اَلْعَزِیزُ اَلْحَکِیمُ (27)

27

و اوست که آفرینش [انسان] را آغاز می‌کند، سپس آن‌را [در قیامت] تجدید می‌نماید، و این برای او آسان‌تر است. و برترین وصف‌ها در آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست، و اوست که عزّتمند و حکیم است.

1- آفرینشِ نخستِ موجودات و بازگرداندن مجدد آنها، تنها به دست خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

«خلق» حاصل مصدر و «ال» در آن، برای جنس است، بنابراین، دلالت بر همۀ پدیده‌ها می‌کند.

2- خداوند، آغازکنندۀ آفرینش انسان و بازآفرینندۀ او پس از مرگ است.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

مراد از «خلق» به قرینۀ «تَخْرُجُونَ» ، در آیات قبل، می‌تواند خصوص آفرینش انسان باشد.

3- بازآفرینی انسان‌ها (معاد) در قیامت برای خداوند بسی سهل و آسان است.

ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ

مرجع ضمیر «هُوَ» مصدر فعل «یعید» و مرجع ضمیر مجرور «عَلَیْهِ» خداوند است که از «هُوَ الَّذِی» مستفاد است. لازم به ذکر است که افعل تفضیل «أَهْوَنُ» به معنای «هین» است. افعل تفضیل آوردن آن، احتمالاً، برای تقریب به ذهن مخاطبان است.

4- آفرینش نخست انسان، نشانۀ قدرت‌مندی خداوند بر باز آفرینی او در عالم آخرت است.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

5- معاد انسان‌ها، جسمانی است.

یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ

مرجع ضمیر «یُعِیدُهُ» «الْخَلْقَ» است و منظور از آن انسان است و انسان، عرفاً به کسی اطلاق می‌شود که دارای جسم و روح باشد. لازم به ذکر است که «خلق»، در لغت، به پدیده‌ای اطلاق می‌شود که دارای هیئت و شکل و صورت قابل مشاهده است.

6- استفاده از امور عینی و محسوس، برای تبیین امور غیبی، از روش‌های تبلیغی قرآن کریم است.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ

استدلال به آفرینش نخست موجودات و شاهد گرفتن آن برای اثبات معاد - که امری غیبی است - حقیقت یادشده را می‌رساند.

7- در نظر همۀ کائنات، خداوند، دارای صفات والا و بی‌مانند است.

وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

مراد از «الْمَثَلُ» صفات و شؤون و کمالات است.

8- عالم آفرینش، آسمان‌های متعدد دارد.

فِی السَّمٰاوٰاتِ

9- ذات خداوند، برای بشر، غیر قابل شناخت است.

وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ

از این‌که در معرفی خداوند، به جای پرداختن به ذات، او را دارای همۀ صفات برتر معرفی می‌نماید، می‌تواند اشاره به نکتۀ مذکور باشد.

10- عالی‌ترین صفات را داشتن، دلیل توانایی خداوند بر بازآفرینی آسان انسان‌هادر قیامت است.

ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ

11- آفرینش نخست انسان‌ها و بازآفرینی آنان پس از مرگ، مقتضای حکمت و عزت خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

12- عزت و حکمت خداوند، مظهر عالی‌ترین صفات او است.

وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ ... وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

13- عزت و شکست‌ناپذیری خداوند، آمیخته با حکمت و کاردانی او است.

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

14- «عزیز»و«حکیم»از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ حکیم/اسما و صفات؛ عزیز/اسما و صفات؛ مردگان؛ معاد

[سوره الروم (30): آیه 28]

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (28)

28

برای شما از خودتان مَثَلی زده است: آیا در آنچه به شما عطا کرده‌ایم شریکانی از بردگانتان دارید که در آن با هم برابر باشید و همان‌طور که شما از یکدیگر می‌ترسید [که مبادا کسی مال مشترک را به خود اختصاص دهند] از بردگان نیز بترسید؟ [البته نه، پس چگونه ممکن است مملوک خدا شریک او باشد؟]بدین‌گونه آیات خود را برای مردمی که عقل را به کار می‌گیرند تبیین می‌کنیم.

1- معبودان باطل و جعلی، در مقایسه با خداوند، همانند بردگان زرخرید در برابر مالک خویش‌اند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

مَثَلی که در آیه آورده شده است، به قرینۀ آیات سابق - که دربارۀ اثبات یگانگی خداوند بود - برای نفی معبودانی است که مشرکان، آنان را در برابر خداوند، می‌پرستیدند.

2- موجودات هستی، در مدیریت و تدبیر جهان، نقشی ندارند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ ... کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

3- هر معبودی به عنوان شریک برای خداوند گرفته شود، مخلوق است و شایستۀ معبود شدن نیست.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ

مثالی که در آیه آمده است، هرگونه شرکتِ بَرده در اموال مالک بَرده را نفی می‌کند. چنین نفی‌ای به خاطر مملوکیت بَرده و در نتیجه، شایسته نبودن وی برای برابری و همسان شدن با مالک است. این مثل، در صدد تفهیم این نکته است که هر معبودی که شریک برای خداوند قرار داده شود، خود، مملوک خدا است و در نتیجه، شایستگی شریک شدن با او را ندارد.

4- ملک خداوند بودن تمامی موجودات، با شریک خدا قرار دادن هر یک ازآنها، ناسازگار است.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

5- استفاده از تمثیل، جهت تفهیم معارف والای دینی، از روش‌های تبلیغی قرآن

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ ... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ

لام «لَکُمْ» برای تعلیل و در نتیجه، بیان کنندۀ این نکته است که بیان مَثَل‌ها، به خاطر تفهیم دقیق است. «مِنْ» در «مِنْ أَنْفُسِکُمْ» برای ابتدا و به منظور بیان این است که مَثَل از خود شما زده می‌شود که دقیقاً برایتان قابل فهم است.

6- به کارگیری تمثیل و تشبیه، برای بیان دقیق مبانی دینی، امری سودمند و مفید

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً

7- قرآن کریم از شیوه‌های گوناگون استفاده می‌کند تا مشرکان را برای دست‌کشیدن از معبودهای ساختۀ دست خویش قانع کند.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ ...و أَنْ خَلَقَ لَکُمْ ... خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ ... یُرِیکُمُ الْبَرْقَ ... أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ ... یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ... ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ

پس از اقامۀ دلیل‌های روشن برای اثبات وحدانیت خداوند، روی آوردن به بیان تمثیلی و عامیانه کردن مطلب، جهت تفهیم پوچی معبودهای جعلی، حکایت از حقیقت یاد شده می‌کند.

8- استفاده از روش‌های ساده و همگانی در تبلیغ مفاهیم دین، امری شایسته است.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ

9- مردم، در صدر اسلام، با نظام برده‌داری آشنا بودند و همسان نبودن حقوق برده با مالک‌اش را قبول داشتند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

10- مالکیت انسان بر بَرده، جایز و مشروع است.

مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ

11- بَردگان، جزئی از دارایی مالکان خویش‌اند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

12- انسان‌ها، به رغم این که امکانات‌شان خدادادی است، حاضر نیستند بَرده‌ها و موجودات زیردست‌شان را در آنها سهیم کنند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

13- بردگان، از حقِّ مالکیت و تصرف مستقل، بی‌بهره و محروم‌اند.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

14- اموال و دارایی انسان‌ها، روزی خدادادی است.

شُرَکٰاءَ فِی مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

15- شریک داشتن در اموال و امکانات دلهره‌آفرین است.

هَلْ لَکُمْ ... شُرَکٰاءَ ... تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

16- انسان‌ها، طبیعتاً، نگران از دست رفتن حقوق خویش از سوی همسانان خودند.

تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

17- خداوند، هیچ‌گونه ترسی از بندگان خود ندارد.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً ... تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

این‌که در مَثَل، برای نفی شریک از خداوند، موضوع ترس انسان‌ها را از هم و نترسیدن آنها را از بَردگان‌شان مطرح کرده است، می‌تواند رسانندۀ نکتۀ یاد شده باشد.

18- بَردگان، در دید اعراب عصر بعثت، فاقد هرگونه هویت و ارزش بودند.

هَلْ لَکُمْ ... تَخٰافُونَهُمْ کَخِیفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ

از این‌که مشرکان، از ناحیۀ بردگان خویش، یا احساس نگرانی نداشتند و یا چندان قابل توجه نبود، استفاده می‌شود که آنان را دارای قدر و منزلت نمی‌دانستند.

19- شریک قرار دادن موجودات مخلوق برای خداوند، با بی‌همتایی او و داشتن عالی‌ترین صفات، ناسازگار است.

وَ لَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلیٰ ... ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً ... هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ مِنْ شُرَکٰاءَ ... فَأَنْتُمْ فِیهِ سَوٰاءٌ

20- خداوند، به تشریح و تبیین آیات خود برای مردم، با استفاده از تمثیل‌های روشن، اهتمام دارد.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً ... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ

21- خردورزان، تنها گروه بهره‌مند از تمثیلات و تشبیهات قرآنی‌اند.

ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً ... کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

22- لزوم به‌کارگیری عقل، برای درک و فهم آیات خدا و معارف دینی

نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ بادیه‌نشین؛ باطل؛ بردگی؛ تبلیغ؛ تشبیهات؛ حقوق؛ حُکم؛ خوف؛ دین؛ رزق؛ رسالت؛ شرک؛ شرکت؛ شعور؛ عجز؛ عقل؛ قرآن؛ مال

[سوره الروم (30): آیه 29]

بَلِ اِتَّبَعَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اَللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ (29)

29

[مشرکان تعقّل نمی‌کنند] بلکه این ستمکاران بدون هیچ دانشی هوس‌های خود را دنبال نموده‌اند. پس کسانی را که خدا [در اثر پیروی از هوس‌ها] گمراه کرده است چه کسی هدایت می‌کند؟ [هیچ‌کس هدایتشان نمی‌کند] و آنان هیچ یاوری نخواهند داشت.

1- مشرکان، از تمایلات و هواهای نفسانی خویش پیروی می‌کنند.

هَلْ لَکُمْ ... مِنْ شُرَکٰاءَ ... بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ

با توجه به این‌که آیه، در سیاق آیاتی آمده که در صدد اثبات توحید و رد عقیدۀ مشرکان است، مراد از «الَّذِینَ ظَلَمُوا» مشرکان است.

2- مشرکان، مردمانی ستمکارند و شرک، از موارد ستم است.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ

3- پیروی از هوای نفس، از عوامل انکار توحید و گریز از پذیرش حق است.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ أَیْمٰانُکُمْ ... بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ

4- مشرکان، در انکار وحدانیت خداوند و گزینش معبودان خویش، دلیل و منطقی نداشته و از هوای نفس خویش تبعیت کردند.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ

مراد از ظلم - که در آیه، به عنوان صفت مشرکان ذکر شده است - عقیدۀ شرک‌آلود است.

5- مشرکان، به رغم تبیینِ قابلِ فهم آیات الهی، از آن سودی نمی‌برند و دربارۀ آن نمی‌اندیشند.

کَذٰلِکَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ . بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ

«بَلِ» اضراب، برای خارج کردن مشرکان از «لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ» و تعریضی است، به این‌که براساس توضیحی که دربارۀ خداوند، با مَثَلی روشن داده شد، مشرکان، باید از عقیده باطل خود دست بکشند، اما آنان، چون مردمانی هواپرست‌اند حاضر به ترک مواضع خویش نیستند.

6- حق‌ناپذیری مشرکان، پس از اقامۀ دلیل‌های گوناگون برای آنان، عامل

منفورشدن‌شان در پیشگاه خداوند است.

هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ ... بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ

التفات از خطاب «هَلْ لَکُمْ مِنْ مٰا مَلَکَتْ ...» به غیبت «اتَّبَعَ الَّذِینَ ...» می‌تواند گویای این حقیقت باشد که آنان، به دلیل تداوم عقیده شرک، از مخاطب خدا شدن محروم شدند. این، نشانۀ منفور شدن است.

7- مشرکان، مردمانی هواپرست، گمراه و محروم از هدایت خداوند

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ ... فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

8- پافشاری بر عقیدۀ شرک‌آلود، اضلال الهی را در پی دارد.

اِتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ ... فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

تعبیر از «أشرکوا»به «ظَلَمُوا» برای بیان این نکته است که آنان، با وجود دلایل زیاد و روشن برای اثبات وحدانیت خداوند، باز بر عقیدۀ خویش پای فشردند و در نتیجه، به جایی رسیدند که به اضلال کیفری خداوند گرفتار آمدند.

9- تبعیت جاهلانه از هوای نفس، درپی‌دارندۀ محرومیت از هدایت الهی و عامل غوطه‌ور شدن در گمراهی است.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

10- هدایت و گمراهی، به دست خداوند است.

فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

«مَنْ» استفهام انکاری است و هادی بودن هر کس و چیزی جز خداوند را نفی می‌کند.

11- هرگونه تلاشی برای هدایت مشرکان تابع هوای نفس، نافرجام است.

اَلَّذِینَ ظَلَمُوا ... فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

12- تبعیت از هوای نفس، مانع هدایت‌پذیری است.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ ... فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ

13- مشرکان هواپرست، از داشتن هرگونه یاوری، در برابر ارادۀ الهی، محروم‌اند.

فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

14- توقع مشرکان برای نصرت و یاری رسانی معبودان‌شان به آنان، توقعی بیجا و واهی است.

وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

احتمال دارد عبارت «وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ» تعریض به توهم بودن عقیدۀ مشرکان دربارۀ توان معبودان‌شان برای نصرت و یاری باشد.

15- هیچ‌کس، نمی‌تواند مشرکان

هواپرست را از اضلال الهی نجات بدهد.

فَمَنْ یَهْدِی مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ وَ مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ

مراد از نصرت در «مٰا لَهُمْ مِنْ نٰاصِرِینَ» به قرینۀ سیاق و فراز قبلی، می‌تواند یاری‌رسانی برای نجات از گمراهی باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ تکذیب؛ توحید؛ حق؛ شرک؛ ضلالت؛ ظلم؛ علم؛ مشیت خدا؛ نصرت؛ هدایت؛ هواپرستی

[سوره الروم (30): آیه 30]

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اَللّٰهِ اَلَّتِی فَطَرَ اَلنّٰاسَ عَلَیْهٰا لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اَللّٰهِ ذٰلِکَ اَلدِّینُ اَلْقَیِّمُ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ (30)

30

پس با گرایش به حقّ، به این دین [توحیدی] روی بیاور، با همان فطرت الهی که مردم را بر آن آفریده است. آفرینش خدا تغییرپذیر نیست. این است آن آیین راست و درست، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.

1- خداوند، فراخوان پیامبر(ص) به رویکرد تمام عیار به دین اسلام

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً

«إقامۀ وجه» به معنای اقبال و روی آوردن به چیزی با تمام توجه و بدون نظر به چیز دیگر است. «ال» در «الَّذِینَ» برای عهد و مراد از آن دینی است که مخاطبان برآنند؛ یعنی، دین اسلام.

2- رویکرد تمام عیار به دین خدا و مشغول نکردن خود به مشرکان هواپرستی که بر گمراهی خود پا می‌فشارند، لازم است.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا ... فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ

«فا» در «فَأَقِمْ» برای تفریع و نتیجه‌گیری از مطالب آیات پیشین است؛ یعنی،«حال که روشن شد که مشرکان، به دلیل هواپرستی‌شان، به خدا شرک می‌ورزند و هدایت‌ناپذیرند، تو، به آنان توجه نکن و تنها، به دین خدا متوجه باش.».

3- توجّه به آیات فراوان الهی، مقتضی روی آوردن به دین خدا است.

وَ مِنْ آیٰاتِهِ ... فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً

«فا» در «فَأَقِمْ» تفریع بر آیات پیشین است که در صدد اثبات یک‌تایی خداوند است.

4- لزوم توجّه همه جانبه و به دور از هرگونه انحراف و کجی به دین خداوند

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً

«حَنِیفاً» حال برای ضمیر فاعلی «أقم»می‌باشد. لازم به ذکر

است که «حنف»مصدر «حنیف»به معنای«میل از باطل به حق که لازمۀ آن پرهیز از هرگونه تمایل به انحراف»است، می‌باشد.

5- اسلام، دینی استوار و به دور از هرگونه انحراف و نادرستی است.

لِلدِّینِ حَنِیفاً ... ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

«حَنِیفاً» می‌تواند حال برای «الدِّینُ» باشد.

6- اسلام، دینی هماهنگ با فطرت و سرشت انسان‌ها است.

لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا

در نصب «فِطْرَتَ» دو احتمال است 1 - به‌خاطر بدلیت آن از «حَنِیفاً» 2 - مفعول برای فعل محذوف. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول می‌باشد.

7- لازم است که انسان‌ها، همواره به فطرت خویش پای‌بند باشند.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا

در صورتی که نصب «فِطْرَتَ» به وسیلۀ فعل محذوف باشد، تقدیر آن چنین است: «ألزموا فطرت اللّه...»؛ یعنی«همواره ملازم فطرت باشید!».

8- انسان‌ها، در گرایش به دین توحیدی، سرشتی همگون دارند.

لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا

9- فطرت، امری همگانی و تغییرناپذیر است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ

10- فطرت انسان‌ها، ثابت و پایدار در نهاد آنان و تبدیل‌ناپذیر است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ ... لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ

11- خداوند، انسان‌ها را با آفرینشی خاص و فطرتی واحد، آفریده است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا

«فِطْرَتَ» ، مصدری است که دلالت بر هیئت خاصی می‌کند. از آن‌جا که «فطر»به معنای«آفریدن»آمده است، مصدر آن دلالت بر نوع خاصی از آفرینش او می‌کند.

12- فطرت انسان‌ها، از انحراف و کجی به دور است.

لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا

در صورتی که «حَنِیفاً» حال برای «الدِّینُ» و نصب «فِطْرَتَ» به خاطر بدل بودن برای «حنیف» باشد، معلوم می‌شود همان طور که دین الهی، دور از انحراف و کجی است، فطرت انسان نیز چنین است.

13- آنچه را که خداوند آفریده است، از حال خودشان، بیرون نخواهد برد و تبدیلی در آنها ایجاد نخواهد کرد.

لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ

14- سنت خداوند دربارۀ فطرت انسان‌ها، تغییرناپذیر است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی ... لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ

احتمال دارد «خلق»حاصل مصدر و به معنای«مخلوق» باشد و احتمال دارد مصدر و به معنای «آفریدن» باشد. بنابر احتمال دوم، مراد از این‌که «در آفریدن خداوند، تغییری نیست»، نکتۀ یاد شده است.

15- اسلام، دین پاینده و جاودان، برای همیشۀ تاریخ است.

ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

«قیّم»صیغۀ مبالغه، به معنای«ثابت و استوار»است.

(مفردات راغب).

16- ثبات و بقای دین توحیدی، به خاطر هماهنگی آن با فطرت انسانی است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ... ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

«ذٰلِکَ» اشاره به دینی است که از هرگونه انحراف و کجی به دور بوده و مطابق با فطرت انسان‌ها است و خداوند، آنان را مأمور به رویکرد تمام عیار به سمت آن کرده است.

17- میان ایجاد تکوینی انسان‌ها و تشریع قوانینی برای آنان، هماهنگی کامل هست.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ

18- اکثریت مردم، به دین حقی که فطرت انسان‌ها با آن هماهنگ است، جاهل‌اند.

فِطْرَتَ اللّٰهِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

متعلق «لاٰ یَعْلَمُونَ» در آیه نیامده است. احتمال دارد به قرینۀ ذکر دین فطری (اسلام)، متعلق آن نکته‌ای باشد که در بالا آمده است.

19- صرف داشتن فطرت، برای یافتن دین حق و باور به آن، کافی نیست.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

گویا «وَ لٰکِنَّ» برای دفع توهم است. آن توهّم، این است که «اگر دین حق، فطری و مطابق با سرشت انسان‌ها است چرا برخی، از آن اعراض می‌کنند؟». آیه، به آن توهّم اینگونه جواب می‌دهد که برای پذیرش دین حق، آگاهی لازم است.

20- اکثر مشرکان، مردمانی نادان و جاهل‌اند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یَعْلَمُونَ

احتمال دارد «ال» در «النّٰاسَ» عهد بوده و مراد از آن، مشرکان باشد که در آیات پیش دربارۀ آنها سخن گفته شده است.

21- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه تعالی: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً» قال: قم فی الصّلاة و لاتلتفت یمیناً و لا شمالاً؛ ⁽¹⁾

از امام‌صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند متعال «فَأَقِمْ وَجْهَکَ

لِلدِّینِ حَنِیفاً» روایت شده که فرمود: در حال نماز، ایستاده باش و به راست و چپ توجه نکن».

22- «عن أبی‌بصیر عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً» قال: أمره أن یقیم وجهه للقبلة لیس فیه شیء من عبادة الأوثان خالصاً مخلصاً؛ ⁽¹⁾

أبوبصیر گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً» سؤال کردم. فرمود: خداوند، به پیامبرش فرمان داده است که روی خود را به طور خالص و بدون هیچ گونه گرایش به پرستش بت‌ها به سوی قبله کند».

23- «عن زُرارة، قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» قال: فطرهم جمیعاً علی التّوحید؛ ⁽²⁾

زراره گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» سؤال کردم. فرمود: خدا، همۀ انسان‌ها را بر فطرت توحید آفریده است».

24- «عن زُرارة، قال: قلت لأبی‌جعفر(ع) أصلحک اللّه! قول اللّه عزّوجلّ فی کتابه «فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» قال:

فطرهم علی التّوحید عندالمیثاق علی معرفته أنّه ربّهم ... ؛ ⁽³⁾

زراره گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم: أصلحک الله! معنای سخن خدای عزّوجلّ «فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» چیست؟ فرمود: خدا، مردم را بر عقیدۀ توحید آفرید، آنگاه که با آنان، پیمان بست که او را به پروردگاری خود بشناسند...».

25- «عن عبداللّه‌بن‌سِنان، عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سألته عن قول‌اللّه عزّوجلّ: «فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» ما تلک الفطرة؟ قال: هی الإسلام ... ؛ ⁽⁴⁾

عبداللّه‌بن‌سنان گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند:

«فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا» پرسیدم، این فطرت چیست؟ فرمود: فطرت، همان اسلام (تسلیم بودن در برابر خدا) است...».

26- «عن مَسْعَدة عن أبی عبد اللّه(ع)...

قلت: أفَضُلّالاً کانوا قبل النبیّین أم علی هدًی؟ قال: لم‌یکونوا علی هدًی کانوا علی فطرة اللّه الّتی فطرهم علیها... و لم‌یکونوا لیهتدوا حتّی یهدیهم اللّه ... ؛ ⁽⁵⁾

مسعده گوید: ... به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا قبل از آمدن پیامبران، مردم، بر طریق ضلالت بودند یا هدایت؟ فرمود: بر طریق هدایت نبودند. بلکه بر فطرتی بودند که خداوند، آنها را بر آن آفریده بود ... آنان، چنان نبودند که خودشان به هدایت دست یابند، مگر آنکه خدا هدایت‌شان می‌کرد».

27- «عن بعض أصحابنا عن أحدهما قال:

إنّ اللّه قضی الاختلاف علی خلقه و کان أمراً قد قضاه فی علمه کما قضی علی الأُمم من قبلکم و هی السّنن و الأمثال یجری علی‌الناس، فجرت علینا کما جَرَت علی الذین من قبلنا، و قول اللّه حقّ. قال اللّه: «... لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ» ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) روایت شده است: خداوند، در بین خلق، اختلاف را حتمی کرد و این امری بود که در علم ازلی خود آن را گذرانده بود. همان‌گونه که دربارۀ امت‌های پیش از شما بود. آن، سنت‌ها و نمادهایی است که در میان مردم جاری است و بر ما نیز جاری است و سخن خداوند حق است که فرمود: «لاٰ تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ» .

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اکثریت؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهل؛ حنیف؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ دین؛ ذکر؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ ضلالت؛ فطرت؛ قبله؛ محمّد(ص)؛ نماز؛ هدایت

[سوره الروم (30): آیه 31]

مُنِیبِینَ إِلَیْهِ وَ اِتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (31)

31

[ملازم فطرت الهی باشید] درحالی‌که روی آورندگان به‌سوی او هستید، و از او پروا کنید و نماز را برپا دارید و از مشرکان نباشید؛

1- پابندی به فطرت دینی، همراه با انابه و بازگشت همواره به سوی خداوند، امری لازم است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی ... مُنِیبِینَ إِلَیْهِ

«مُنِیبِینَ» حال برای ضمیر فاعلی فعل امر محذوف، یعنی «إلزموا» است. لازم به ذکر است که انابه، به معنای «رجوع مکرر در مکرر و مداوم» است.

2- لزوم ترس از خدا و برپایی نماز و پرهیز از هرگونه شرک

وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

3- رویکرد به شرک، با سرشت و فطرت انسان‌ها، ناسازگار است.

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ... وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

4- اقامۀ نماز و پرهیز از شرک، تجلی روح تقوا در آدمی است.

وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ

«تقوا»در لغت، حفظ خود از خطر، و در شریعت، حفظ خود از افتادن در گناه است. طبیعی است که مصداق حفظ خود از گناه، ترک محرّمات و انجام دادن واجبات است. ذکر اقامۀ نماز و پرهیز از شرک، می‌تواند به منزلۀ ذکر خاص بعد از عام و مفید نکتۀ یاد شده باشد.

5- وجوب اقامۀ نماز، در مکه تشریع شده است.

وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

سورۀ روم، جزء سوره‌هایی است که در مکّه نازل شده است.

6- نماز، دارای جایگاهی والا در میان تکلیف‌های دینی است.

وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

اختصاص به ذکر یافتن نماز از میان سایر عبادت‌ها و تکلیف‌ها، گویای حقیقت یاد شده است.

7- تقواپیشگی و عبادت، همسوی با فطرت انسان‌ها است.

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِی فَطَرَ النّٰاسَ عَلَیْهٰا ... وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاٰةَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انابه؛ انسان؛ تقوا؛ خوف؛ دین؛ شرک؛ عبادت؛ فطرت؛ نماز؛ وجوب

[سوره الروم (30): آیه 32]

مِنَ اَلَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً کُلُّ حِزْبٍ بِمٰا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ (32)

32

از کسانی که دین خود را قطعه قطعه کردند و گروه گروه شدند، و هر گروهی به آنچه پیش اوست دلخوش است.

1- هر گروهی از مشرکان، برای خود، دینی انتخاب کردند و در نتیجه، گروه گروه شدند.

مِنَ الْمُشْرِکِینَ . مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً

2- شرک، نابود کنندۀ مایه‌های قِوام و وحدت اجتماعی است.

اَلْمُشْرِکِینَ . مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً

3- مشرکان مکّه، دارای گرایش‌ها و آیین‌های مذهبی مختلف بودند.

وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ . مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ

مراد از «الْمُشْرِکِینَ» به قرینۀ آیات قبل و سیاق، مشرکان مکه است.

4- باید از هرگونه اختلاف در دین و بر هم زدن وحدت اجتماعی، پرهیز کرد.

وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ . مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً

«مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا» بدل از «مِنَ الْمُشْرِکِینَ» است. بنابراین، نهی «وَ لاٰ تَکُونُوا» این را هم شامل می‌شود.

5- اختلاف دینی، از عوامل دسته‌بندی و گروه‌بندی‌های اجتماعی است.

فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً

احتمال دارد ذکر «وَ کٰانُوا شِیَعاً» پس از «فَرَّقُوا» به خاطر توجه دادن به این واقعیت باشد که: اختلاف دینی، گروه‌بندی‌های اجتماعی را به دنبال دارد.

6- اختلاف در دین و ایجاد دسته‌بندی، امری نکوهیده و مذموم است.

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَهْوٰاءَهُمْ ... وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ ... الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَ کٰانُوا شِیَعاً

7- کلّیۀ گروه‌هایی که اعتقادشان براساس شرک است، بر باطل‌اند.

وَ لاٰ تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ . مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ