تفسیر راهنما جلد 13

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ شعراء آیۀ 1 تا 227

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره الشعراء (26): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . طسم (1)

1 طا، سین، میم.

1 - «سفیان بن السّعید الثَّوریّ قال: قلت لجعفربن محمّد(ع) ... یابن رسول‌اللّه ما معنیٰ قول اللّه عزّوجلّ: ... طسم ...

قال(ع) ... معناه أنا الطّالب السّمیع المُبْدِئ المعید ... ؛ ⁽¹⁾

سفیان بن سعید ثوری گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم:

ای فرزند رسول خدا! معنای سخن خداوند عزّوجلّ ... «طسم» چیست؟ فرمود: معنای آن این است: أنا«الطالب»، «السمیع»، «المبدئ المعید» ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ حروف مقطعه؛ رحمت

[سوره الشعراء (26): آیه 2]

تِلْکَ آیٰاتُ اَلْکِتٰابِ اَلْمُبِینِ (2)

2

اینها آیات این کتاب روشنگر است.

1 - قرآن، کتابی ارجمند و دارای جایگاهی والا نزد خداوند

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ

اشاره به آیات پیش رو با لفظ «تِلْکَ» - که برای مشارالیه بعید است - بیانگر بُعد منزلت و بلندی جایگاه قرآن در پیشگاه خداوند است.

2- تدوین آیات قرآن در زمان پیامبر(ص)

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ

اطلاق «کتاب»نشان می‌دهد که آیات قرآن، پس از نزول، مکتوب می‌شده است.

3 - قرآن، کتابی است روشنگر.

اَلْکِتٰابِ الْمُبِینِ

4 - قرآن، کتابی روشن و قابل فهم برای همگان

اَلْکِتٰابِ الْمُبِینِ

«إبانة» به معنای وضوح و روشنی نیز می‌آید. بنابراین «کتاب مبین»؛ یعنی، کتاب روشن و واضح‌الدلالة. گفتنی است که در این صورت، حذف متعلق «مبین»بیانگر این حقیقت است که فهم معانی قرآن اختصاص به قشر و طبقه‌ای خاص ندارد؛ بلکه این کتاب، برای همۀ مردم قابل استفاده است.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ آیه؛ قرآن؛ کتاب/قرآن

[سوره الشعراء (26): آیه 3]

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ (3)

3

بیم آن می‌رود که تو از این که آنان مؤمن نمی‌شوند، خود را از غصّه هلاک کنی.

1 - نگرانی و اندوه شدید پیامبر(ص) به خاطر عدم گرایش کافران به ایمان

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

واژۀ «لعل» در مواردی که انتظار وقوع امر ناخوشایندی می‌رود به معنای اشفاق و بیم داشتن است. «بخع» (مصدر «بٰاخِعٌ» ) به معنای تباه ساختن و از بین بردن می‌باشد. بنابراین از «لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ ...» (بیم آن می‌رود که تو جان خویش را تباه‌سازی...) استفاده می‌شود که پیامبر(ص) از این که کافران ایمان نمی‌آوردند، چنان اندوهگین می‌شد که ترس آن می‌رفت جان خویش را از دست بدهد.

2 - اهتمام بیش از حدّ پیامبر(ص) در پیشبرد دین و هدایت مردم

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

3 - مسؤولیت پیامبر(ص)، رساندن پیام روشن الهی به مردم بود، نه تلاشِ طاقت‌فرسا برای هدایت آنان.

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ . لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

4 - نگرانی برای کافران، پس از ابلاغ آیات روشن الهی به آنان موردی ندارد.

تِلْکَ آیٰاتُ الْکِتٰابِ الْمُبِینِ . لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

5 - دلداری خدا به پیامبر(ص) در مورد سرسختی کافران

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ تبلیغ؛ حزن؛ دلداری؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 4]

إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ اَلسَّمٰاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ (4)

4

اگر بخواهیم، معجزه‌ای از آسمان بر آنان نازل می‌کنیم که خاضعانه به آن گردن نهند.

1 - قدرت خداوند، بر نزول نشانه‌ای انکارناپذیر از آسمان برای ناگزیرساختن کافران، به ایمان

إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّمٰاءِ آیَةً فَظَلَّتْ ... خٰاضِعِینَ

2 - خداوند، خواهان ایمان اختیاری مردم است، نه گرایش جبری آنان به دین.

إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ ... فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ

3 - آسمان، منبع آیات و نشانه‌های شگفت الهی

مِنَ السَّمٰاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ

تنکیر «آیَةً» ، تنکیر تفخیم است. بنابراین «إِنْ نَشَأْ ... مِنَ السَّمٰاءِ آیَةً» ؛ یعنی، اگر بخواهیم، بر آنان از آسمان آیتی عظیم و شگفت فرود می‌آوریم.

4 - قدرت خداوند بر به خضوع کشاندن سردمداران کفر در برابر خویش

إِنْ نَشَأْ ... فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ

برخی بر آنند همان‌گونه که به بزرگ قوم «رأس القوم» و «صدر القوم» گفته می‌شود، «عنق القوم» نیز گفته می‌شود بنابراین «أَعْنٰاقُهُمْ» ؛ یعنی، «سادتهم». برداشت یاد شده بر پایه این احتمال است.

5 - ایمان جبری، فاقد ارزش در بینش الهی

إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ ... فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ

6 - کفرورزی به آیات الهی برخاسته از روح استکباری است.

أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ . إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ ... فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ

تعبیر «فَظَلَّتْ أَعْنٰاقُهُمْ لَهٰا خٰاضِعِینَ» نشانگر آن است که مقاومت کافران در برابر آیات قرآن برخاسته از خوی سرکشی و گردن‌فرازی بوده است.

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آسمان؛ استکبار؛ اکراه؛ امامت؛ ایمان؛ تکذیب؛ جبر و اختیار؛ خضوع؛ دین؛ ذلت؛ کفر؛ گردن؛ مشیت خدا

[سوره الشعراء (26): آیه 5]

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ اَلرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ (5)

5

و هیچ تذکّر تازه‌ای از جانب [خدای] رحمان برای آنان نمی‌آید، مگر این‌که از آن رویگردان می‌شوند.

1 - قرآن، نشأت یافته از رحمت و لطف خداوند

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ

2 - کتابهای آسمانی و از جمله قرآن مایۀ تذکر آدمیان و بازدارندۀ آنان از غفلت

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ

از به بکارگیری واژۀ «ذِکْرٍ» (مایۀ تذکر) درباره کتاب‌های آسمانی، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

3 - نزول وحی از سوی خدا، دارای سابقۀ دیرین در تاریخ بشر

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ

4 - رحمت گستردۀ خداوند، مقتضی نزول کتاب‌های آسمانی

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ

5 - بنای کافران بر خصومت وموضع‌گیری علیه هر پیام جدیدالهی، در طول تاریخ

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ ... مُعْرِضِینَ

6 - روی‌گردانی از پیام‌های الهی، اعراض از رحمت او و روی برتافتن از منافع خویش است.

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ ... مُعْرِضِینَ

با توجه به این که پیام‌های الهی تبلور رحمت او است، روی‌گردانی از آن در حقیقت اعراض از رحمت خدا و محروم ساختن خود از لطف او می‌باشد.

7 - دلبستگی عمیق جوامع کفرپیشه و شرک‌ورز به اندیشه‌ها و سنت‌های دیرین خویش

وَ مٰا یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمٰنِ مُحْدَثٍ ... مُعْرِضِینَ

واژۀ «مُحْدَثٍ» (جدید) می‌تواند اشاره به این داشته باشد که جدید بودن پیام‌های‌الهی، در عدم پذیرش جوامع شرک تأثیر داشته است و این می‌تواند ناشی از دلبستگی آنان به سنت‌های کهن خویش باشد.

8 - «رحمن»از اسما و صفات خداوند

مِنَ الرَّحْمٰنِ

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛ اسما و صفات؛ دشمنی؛ ذکر؛ رحمت؛ شرک؛ غفلت؛ قرآن؛ کفر؛ وحی

[سوره الشعراء (26): آیه 6]

فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (6)

6

همانا آنان [حقّ را] تکذیب کردند، پس به زودی اخبار آنچه به مسخره می‌گرفتند به آنان خواهد رسید.

1 - اقدام کافران به تکذیب حق و به استهزا گرفتن آن

فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

2 - روی‌گردانی مداوم از حق، زمینه‌ساز اقدامات خصمانه‌تری علیه آن از طریق تکذیب و استهزا

إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا ... یَسْتَهْزِؤُنَ

با توجه به تفریع «فَقَدْ کَذَّبُوا ...» بر «کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ» ، مفاد آیه، این می‌شود که کافران در نتیجه روی‌گردانی مستمر از حق، کم‌کم موضعشان را نسبت به آن سخت‌تر کرده و صریحاً به تکذیب و ریشخند آن پرداختند.

3 - وعدۀ معاد، مورد استهزا و ریشخند کافران عصر بعثت

فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

موضوع مورد استهزا به قرینه آیه بعد - که استدلال برای امکان معاد است - مسأله رستاخیز نیز می‌باشد.

4 - معاد، موضوعی بس مهم و در خور توجه

أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

واژۀ «نبأ»به خبر و حادثه‌ای اطلاق می‌شود که مهم و شایان توجه باشد.

5 - تهدید استهزاگران وحی از سوی خداوند به کیفرهای اخروی

فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

6 - واقعیت‌های مهمّ قرآنی مورد استهزای کافران، دامنگیر آنان در آینده‌ای نزدیک

فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ تکذیب؛ تهدید؛ حق؛ قرآن؛ کفر؛ کیفر؛ معاد؛ وحی

[سوره الشعراء (26): آیه 7]

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی اَلْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ (7)

7

آیا [آثار قدرت ما را ندیده و] به زمین نگاه نکرده‌اند که چقدر در آن از هر گونه[روییدنی]نیکو رویانده‌ایم؟

1 - رویش گیاهان مختلف از زمین، شایان تأمل و درس‌آموزی

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا

2 - گوناگونی نباتات، از زمینه‌های مطالعه برای پی‌بردن به امکان معاد و قدرت خدا بر احیای مردگان

فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا ... یَسْتَهْزِؤُنَ . أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا

3 - سطحی‌نگری کافران در مظاهر شگفت‌انگیز طبیعت و نادیده گرفتن قدرت الهی در آن، مورد سرزنش خداوند

فَقَدْ کَذَّبُوا ... أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا

استفهام در «أَ وَ لَمْ یَرَوْا ...» برای توبیخ است.

4 - قانون زوجیت، حاکم بر نظام نباتات

مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

از معانی «زَوْجٍ» ، جفت است. برخی از مفسران واژۀ «زَوْجٍ» را در آیۀ یاد شده به همین معنا گرفته‌اند.

5 - عوامل طبیعی، مجاری فعل خدا

کَمْ أَنْبَتْنٰا فِیهٰا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

گفتنی است آب، آفتاب و خاک مستقیماً در رویش گیاهان دخالت دارد بنابراین اسناد «انبات» به خداوند بیانگر مطلب یاد شده است.

6 - زیبایی موجود در انواع گیاهان جلوۀ هنرنمایی خداوند

مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ

قید «کَرِیمٍ» بیانگر برداشت یاد شده است.

7 - استهزا و ریشخند کردن مسأله معاد از سوی کافران، معلول سطحی‌نگری آنان به مظاهر با ارزش حیات

أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ . أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اسما و صفات؛ حیات؛ زمین؛ زوجیت؛ عبرت؛ غفلت؛ کفر؛ گیاه؛ مردگان؛ معاد؛ ملامت

[سوره الشعراء (26): آیه 8]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (8)

8

به راستی در این [آفرینش] نشانه‌ای است، ولی بیشترشان مؤمن نمی‌شوند.

1 - رویش گیاهان و تنوع و زیبایی آنها، نشانی از قدرت خدا برای ایجاد رستاخیز و احیای مجدد مردگان.

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

واژۀ «ذٰلِکَ» اشاره به رویش گیاهان و انواع متنوع آن است.

2 - رسوخ روحیۀ حق‌ناپذیری در بیشتر کافران، عامل بی‌تأثیری آیات الهی در آنان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

3 - عناد و لجاجت، از موانع ایمان و

رهیابی به حق

إِلاّٰ کٰانُوا عَنْهُ مُعْرِضِینَ . فَقَدْ کَذَّبُوا ... وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

از ارتباط این بخش از آیات می‌توان نتیجه گرفت که عزم کافران بر حق‌ناپذیری، علت برخورد سطحی آنان با آیات الهی و در نتیجه ره نیافتن آنان به حق بوده است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اکثریت؛ ایمان؛ جهان؛ حق؛ حیات؛ دشمنی؛ زیبایی؛ کفر؛ گیاه؛ لجاجت؛ مردگان؛ معاد؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 9]

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (9)

9

و بی‌تردید پروردگار تو آن عزّتمندِ مهربان است.

1 - خداوند،تنها قدرت‌قاهر شکست‌ناپذیر

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

«الْعَزِیزُ» مسند مُحلّی به «ال» جنس و مفید حصر است.

اهل‌لغت در معنای «عزیز» گفته‌اند: «الغالب الذی لا یغلب» یعنی «عزیز»، پیروزمندی است که شکست نمی‌خورد.

2 - رویش گیاهان و تنوع و زیبایی آنها، نشانی از عزّت و شکست‌ناپذیری خداوند

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنٰا ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

3 - اعتقاد به عزت و شکست‌ناپذیری خدا، هموار کنندۀ راه ایمان به رستاخیز و توانایی خدا بر احیای مردگان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

با توجه به مفاد آیات پیش (انکار معاد از سوی کافران و ارائۀ نشانه‌های قدرت خدا بر برپا ساختن رستاخیز و پایان بخشیدن موضوع یاد شده با ذکر عزت خدا) برداشت یاد شده به دست می‌آید.

4 - پیامبر(ص)، تحت تربیت خاص و حمایت ویژۀ خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ

5 - عزت و شکست‌ناپذیری خدا، آمیخته با رحمت و مهر او به بندگان

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

در کلمۀ «الرَّحِیمُ» دو ترکیب احتمال می‌رود 1- خبر دوّم 2- صفت برای «الْعَزِیزُ» برداشت یاد شده بر پایه احتمال دوم است.

6 - مهلت یافتن کافران در دنیا، ناشی از رحمت خداست و نه معلول عجز او از مکافات.

فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

تأکید بر شکست‌ناپذیری و رحمت خدا، پس از تهدید کافران به عذاب اخروی (فَسَیَأْتِیهِمْ أَنْبٰؤُا مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ) بیانگر این حقیقت است که تأخیر عذاب کافران در دنیا، به خاطر

ناتوانی خدا نیست؛ بلکه رحمت و مهر او سبب شده است تا آنان را مهلت دهد.

7 - «رب»،«عزیز»و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

ایمان؛ جهان‌بینی؛ حیات؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عزیز/اسما و صفات؛ کفر؛ گیاه؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ معاد

[سوره الشعراء (26): آیه 10]

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ اِئْتِ اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (10)

10

و [یاد کن] وقتی را که پروردگارت موسی را ندا کرد که بر آن قوم ستمکار درآی؛

1 - سرگذشت مبارزه موسی(ع) با فرعونیان، شایان توجه و درس‌آموزی

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ

واژۀ «إِذْ» در محل نصب و مفعول برای فعل محذوف است؛ یعنی، «و اذکر إذ نادی ...» فرمان الهی مبنی بر به خاطر آوردن سرگذشت موسی بیانگر حقیقت یاد شده است.

2- همگونی خطرسولان ونیز موضع‌گیری کافران علیه ایشان

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّٰ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ ... وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

پرداختن قرآن به سرگذشت موسی و فرعونیان پس از بیان موضع‌گیری انکارآمیز کافران علیه پیامبر(ص)، رساننده این حقیقت است که موضوع یاد شده حادثه تازه‌ای نیست؛ بلکه دارای پیشینه تاریخی است و یک نمونه آن رویارویی موسی و فرعونیان می‌باشد.

3 - ندا و فرمان الهی به موسی(ع) برای ارشاد فرعونیان

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

4 - فرعونیان، مردمی ستمگر و ظالم

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

5 - مبارزه باظلم و ظالمان و ایجاد عدالت اجتماعی، در رأس وظایف موسی(ع) قرار داشت.

وَ إِذْ نٰادیٰ ... أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

تعبیر «أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ» به جای «ائت فرعون و قومه» نشان می‌دهد که هدف الهی از رسالت موسی، مبارزه با ظلم و بی‌عدالتی است که جامعۀ فرعونی گرفتار آن شده بود.

6 - تاریخ گذشتگان و سرگذشت مبارزۀ رسولان الهی، تسکینی برای رهبران دینی و هشداری به حق‌ستیزان

لَعَلَّکَ بٰاخِعٌ نَفْسَکَ ... وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

پرداختن به سرگذشت موسی و فرعون و فرجام بدِ فرعونیان، پس از بیان موضع گیری حق ستیزانۀ مشرکان با پیامبر اکرم (ص)، در بردارندۀ دلداری به پیامبر(ص) است و نیز هشداری به کافران است که از عاقبت بدِ فرعونیان درس بگیرند.

7 - مبارزه با ظلم و احیای عدالت، دارای اولویت نخست در مبارزۀ اجتماعی و در رأس مسائلی که رهبران الهی باید به آن بپردازند.

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ حق؛ دشمنی؛ دلداری؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ ظلم؛ عبرت؛ عدل؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 11]

قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ (11)

11

قوم فرعون. آیا تقوا پیشه نمی‌کنند؟

1 - سرزمین مصر، تحت سلطه و حاکمیت فرعون و خویشاوندان وی

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قَوْمَ فِرْعَوْنَ

«قوم شخص» به کسانی گفته می‌شود که از نزدیکان وی بوده و در یک جد با او مشترک باشند. بنابراین، از تعبیر «قَوْمَ فِرْعَوْنَ» استفاده می‌شود که حاکمیت سرزمین مصر در اختیار فرعون و خاندان ظالم وی قرار داشته است.

2 - خویشاوندان فرعون، چونان خود وی اشخاصی ستم‌پیشه و بیدادگر

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قَوْمَ فِرْعَوْنَ

3 - غفلت از یاد خدا و احساس ایمنی از کیفر او، عامل رواج یافتن ظلم و ستم‌بر مردم در خاندان فرعون

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ

از مجموع دو آیه استفاده می‌شود که تقوا (بیم داشتن از خشم خدا و کیفر کردار) مانع ظلم و تباهی است و خاندان فرعون به دلیل بی‌بهره بودن از عنصر تقوا، گرفتار ظلم و تباهی گشته بودند.

4 - هشدار موسی(ع) به خاندان فرعون نسبت به فرجام شوم ستم‌کاری، مأموریتی از سوی خداوند

أَنِ ائْتِ ... قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ

عبارت «أَ لاٰ یَتَّقُونَ» مقول برای قول محذوف است؛ یعنی، «فقل لهم أ لا یتقون». گفتنی است که مفعول «یَتَّقُونَ» در این آیه حذف شده و تقدیر آن به قرینۀ آیۀ قبل چنین است: «أ لا یتقون عاقبة ظلمهم».

5 - ظلم و ستم‌کاری دارای پیامدی شوم و نکبت‌بار

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ . قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لاٰ یَتَّقُونَ

کلیدواژه‌ها:

تقوا؛ حکومت؛ رسالت؛ ظلم؛ غفلت؛ فرعون؛ قوم فرعون؛ کیفر؛ مصر؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 12]

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ (12)

12

[موسی] گفت: پروردگارا، می‌ترسم که مرا تکذیب کنند.

1 - موسی(ع) نگران مواجه شدن با تکذیب فرعونیان

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

2 - اقدام موسی(ع) به بیان ترس و نگرانی خویش در پیشگاه خداوند

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ

3 - مهم‌ترین نگرانی موسی(ع)، بیم او از تکذیب رسالتش بود.

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ

تقدیم بیم تکذیب از سایر نگرانی‌ها - که در آیات بعد آمده - می‌تواند بیانگر برداشت یاد شده باشد.

4 - التجای موسی(ع) به ربوبیت الهی برای کسب توان و زدودن نگرانی‌های خود

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ

5 - رسالت و هدایت خلق، باری سنگین و همراه با نگرانی‌ها و نیازمند التجا به درگاه الهی

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ

6 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ ترس؛ تکذیب؛ رب/اسما و صفات؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 13]

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ (13)

13

و سینه‌ام [از این مأموریّت] تنگی می‌کند، و زبانم روان نیست، پس [فرشتۀ وحی را] به سوی هارون بفرست [تا مرا یاری کند].

1 - تردید موسی(ع) در توانایی خویش برای رسالت، از ناحیۀ کمی سعۀ صدر و گویا نبودن زبانش

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی

«ضیق صدر» مقابل«سعة صدر»و«انطلاق لسان»(رها بودن زبان) کنایه از فصاحت بیان است.

2 - اهمیت سعۀ صدر و فصاحت بیان، در

کار رهبری و هدایت جامعه

وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی

3 - درخواست موسی(ع) از خداوند دربارۀ همراهی و همیاری برادرش (هارون) با وی در امر رسالت

قٰالَ رَبِّ ... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

4 - هارون(ع)، فردی شایسته در نظر موسی(ع) برای همراهی با وی در ایفای نقش رسالت

فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

5 - تنافی نداشتن رسالت الهی با وجود بعضی کمبودهای قابل جبران به وسیلۀ داشتن یاور

قٰالَ رَبِّ ... وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

6 - ازدست‌دادن بردباری دربرابر مخالفان، زمینه‌ساز فروهشتن گفتار بایسته و مؤثر با آنان

إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی

تقدم «أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ» بر «یَضِیقُ صَدْرِی» و تقدم این بر «لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی» می‌تواند حاکی از تقدم عینی و تأثیر تکذیب در ضیق صدر و نیز تأثیر این در عدم انطلاق زبان باشد.

7 - رسولان الهی مجاز به اظهار نظر در پیشگاه الهی دربارۀ امور رسالت خویش

قٰالَ رَبِّ ... فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ

8 - باید به هنگام پذیرش مسؤولیت‌های محوله، تمامی مشکلات، کاستی‌ها و پی‌آمدهای آنها را با مقام بالاتر در میان گذاشت.

وَ إِذْ نٰادیٰ رَبُّکَ مُوسیٰ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ . وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لاٰ یَنْطَلِقُ لِسٰانِی

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ انبیاء؛ دعا؛ زبان؛ سخن؛ سینه؛ شرح صدر؛ شک؛ عجله؛ موسی(ع)؛ وزارت؛ هارون(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 14]

وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ (14)

14

و آنان بر من [ادّعای] گناهی دارند، از این رو می‌ترسم مرا بکشند.

1 - موسی(ع)، فردی مجرم (قاتل) از نظر نظام فرعونی

وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ

مقصود از «ذَنْبٌ» قتل مرد قبطی است که موسی در پی آن، از

مصر فرار کرد و به مدین رفت.

2 - رفتار گذشتۀ موسی(ع) (قتل مرد قبطی)، از نظر دستگاه فرعونی جرم محسوب می‌شد، نه از دیدگاه خود وی

وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تعبیر (لهم علیّ ...) اشاره‌ای باشد به این که آنان مرا مجرم می‌دانند؛ گرچه واقعاً گناهکار نیستم.

3 - پیش‌بینی موسی(ع) نسبت‌به مشکلات راه رسالت خود و استفسار وی از خدا

قٰالَ رَبِّ ... وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ

موسی با بیان مشکلات خویش، در مقام شانه خالی کردن از زیر بار رسالت نیست؛ بلکه با طرح مشکلات در درگاه خداوند، از او راه حل می‌جوید.

4 - بیم موسی(ع) از اقدام فرعونیان مبنی بر قتل او به خاطر رفتار گذشته‌اش (قتل مرد قبطی)

فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ

5 - نگرانی موسی(ع) از عدم ایفای کامل رسالت بود، نه صرف کشته شدن.

أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ ... فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ

سخنان پیشین موسی، در بارۀ بررسی موانع رسالت و رفع آنهابود. اظهار نگرانی او از کشته شدن نیز می‌تواند در آن جهت باشد.

کلیدواژه‌ها:

ترس؛ تکلیف؛ سخن؛ عمل؛ فرعون؛ قتل؛ گناه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 15]

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ (15)

15

[خدا] گفت: چنین نیست. شما دو تن با معجزات ما بروید که ما با شماییم و شنوندۀ [گفت وگوهای شما] هستیم.

1- اطمینان بخشیدن‌خداوند به موسی(ع)؛ مبنی بر ناتوانی فرعونیان از قتل وی

فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ . قٰالَ کَلاّٰ

بنابراین احتمال که «کَلاّٰ» پاسخ «فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ» است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

2 - حمایت قاطع خداوند از موسی(ع) در قبال مشکلات راه رسالت.

قٰالَ کَلاّٰ ... إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

3 - پذیرش درخواست موسی(ع) از سوی خدا در مورد همراهی هارون با وی

فَأَرْسِلْ إِلیٰ هٰارُونَ ... فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا

4 - موسی و هارون(ع)، مأمور حرکت به سوی فرعونیان با تکیه بر حمایت قاطع الهی

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ

5 - تجهیز موسی و هارون(ع) به وسیلۀ آیات و معجزات گوناگون الهی برای ایفای نقش رسالت

فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا

6 - آیات الهی (معجزات) توشۀ راه و حربۀ پیروزی موسی و هارون(ع)

قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا

7 - هارون، شریک و همراه موسی(ع) در امر رسالت

فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا

8 - بی‌گناهی موسی(ع) در نزد خداوند به‌خاطر قتل مرد قبطی

وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ یَقْتُلُونِ . قٰالَ کَلاّٰ

پشتیبانی خداوند از موسی(ع)، نشانگر آن است که اقدام وی برای جلوگیری از ستم - که منجر به مرگ قبطی شده بود - نزد

خداوند جرم و گناه نیست.

9 - اطمینان بخشی خداوند به موسی(ع) با یادآوری حضور خود در همۀ صحنه‌های مباحثۀ او با فرعون.

فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

10 - حضور خدا در همه جا و همراه همه کس و نیز آگاهی او نسبت به اعمال و گفته‌های مردمان

إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

11 - لزوم گوش فرا دادن به سخنان زیردستان و مأموران، در بارۀ مشکلات ونارسایی‌هایشان و دلجویی کردن از آنان با اطمینان دادن به رفع آنها

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَخٰافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ ... وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ ... قٰالَ کَلاّٰ فَاذْهَبٰا بِآیٰاتِنٰا إِنّٰا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آیات خدا؛ پیروزی؛ تکلیف؛ دعا؛ دلداری؛ رسالت؛ سخن؛ عجز؛ عمل؛ غیب؛ فرعون؛ قتل؛ قصه در قرآن؛ گناه؛ گوش؛ مدیریت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 16]

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (16)

16

پس بر فرعون درآیید و بگویید: ما فرستادۀ پروردگار جهانیانیم.

1 - فرمان الهی به موسی و هارون(ع) مبنی بر مواجهۀ مستقیم با فرعون و اعلام رسالت خویش به وی

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«اتی و إتیان» در این جا به معنای حاضر شدن و خود را رساندن است. بنابراین «فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ» ؛ یعنی، خود را به فرعون برسانید و بر او در آیید.

2 - لزوم متوجه ساختن پیکان مبارزه به سمت کانون‌های اصلی فساد و ستم در جامعه.

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ... فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که موسی و هارون(ع) در مرحلۀ نخست، موظف شدند برای مبارزه با ستم، به سراغ فرعون بروند.

3 - مبارزه با عوامل فرعی، با وجود ریشه‌های فساد، کاری بی‌ثمر است.

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ... فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ

از آن جایی که نخستین وظیفۀ موسی(ع) ریشه‌کن ساختن ظلم از تمامی جامعه بود، اکنون در مرحلۀ عمل موظف شد که به سراغ فرعون یعنی ریشۀ فساد برود.

4 - نخستین سخن موسی و هارون(ع) با فرعون، اعلام رسالت خویش از سوی پروردگار جهانیان

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

5 - فرستادن رسولان، برخاسته از مقام ربوبیت و پروردگاری خداوند

فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

6 - موسی و هارون(ع)، پیام‌دار رسالتی واحد و مأموریتی یگانه

إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

با این‌که خبر مشتق باید از حیث افراد، تثنیه و جمع با مبتدا مطابقت کند، به کارگیری «رَسُولُ» به صورت مفرد، بیانگر برداشت یاد شده است.

7 - جهان آفرینش، برخوردار از رشد و تکامل در پرتو ربوبیت خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

پروریدن، ایجاد حالتی است در شیء پس از حالت پیشین تا آن گاه که به حدّ تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از حرکت تکاملی جهان دارد.

8 - سراسر هستی تحت تدبیر و ربوبیت خداست.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

9 - جهان آفرینش، دارای عالم‌های متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

10 - طرح ربوبیت مطلق خداوند در برابر فرعون، اولین گام مبارزۀ صریح موسی و هارون(ع) با وی

فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

تصریح موسی و هارون(ع) به این‌که عوالم جهان آفرینش تحت ربوبیت خداست، می‌تواند اولین گام در مبارزه با فرعون و ردّ صریح ادعای وی باشد که می‌گفت: «أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلیٰ» .

(نازعات79/، 24).

11 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ انبیاء؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سخن؛ ظلم؛ عالم؛ فرعون؛ فساد؛ موسی(ع)؛ نبوت؛هارون(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 17]

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ (17)

17

[با این رسالت] که بنی‌اسرائیل را [آزاد کن و] با ما بفرست.

1 - آزاد ساختن بنی‌اسرائیل از اسارت و ستم فرعونی، در رأس اهداف موسی(ع) و هارون(ع) قرار داشت.

أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ ... فَأْتِیٰا فِرْعَوْنَ فَقُولاٰ ... أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

مقصود از«إرسال»آزاد کردن و اجازۀ خارج ساختن بنی‌اسرائیل از مصر است.

2 - موسی و هارون(ع)، مأمور خارج ساختن بنی‌اسرائیل از سرزمین مصر

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

3 - فرعون، مانع آزادی بنی‌اسرائیل و خارج شدن آنان از مصر

أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

کلیدواژه‌ها:

اسارت؛ بنی‌اسرائیل؛ رسالت؛ ظلم؛ فرعون؛ مصر؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 18]

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ (18)

18

[فرعون به موسی] گفت: آیا ما تو را در کودکی نپروراندیم؟ و چند سالی از عمر خود را در میان ما درنگ کردی.

1 - موضع‌گیری فرعون، در قبال دعوت موسی(ع) با به رخ کشیدن دوران سرپرستی خویش بر او

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً

«تربیة»(مصدر «نربی») به معنای پرورش دادن است. «ولید» به نوزاد و نیز به کودکی گفته می‌شود که از وقت ولادتش زمان زیادی نگذشته باشد. «لبث» (مصدر «لَبِثْتَ» ) به معنای ماندن و درنگ کردن است؛ یعنی، فرعون گفت: آیا تو را از کودکی در میان خود نپروریدم [مگر] سالیانی چند از عمرت را پیش ما نماندی.

2 - کودکی و بخشی از دوران عمر موسی(ع) و نیز رشد و پرورش جسمی او در خاندان فرعون گذشت.

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ

3 - تلاش فرعون در جهت بی‌اساس جلوه دادن رسالت موسی(ع)، از طریق به رخ کشیدن گذشتۀ زندگی او

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً ... سِنِینَ

4 - اظهار شگفتی فرعون از واگذار شدن رسالت الهی به فردی که در خاندان وی رشد یافته بود.

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ ... مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ

مقصود فرعون این بود که چگونه می‌شود کسی که در دامن ما پرورش یافته با ادعای رسالت الهی علیه خود ما قیام کند.

5 - ادعای رسالت الهی و درخواست آزاد گذاشتن بنی‌اسرائیل برای خروج از سرزمین مصر از سوی موسی(ع)، دور از انتظار فرعون و عملی جسورانه در نظر وی بود.

فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ . أَنْ أَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ . قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ ... وَ لَبِثْتَ فِینٰا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ

به رخ کشیدن دوران کودکی و بخشی از عمر موسی(ع) پس از اظهارات وی دربارۀ رسالت الهی و آزاد سازی بنی‌اسرائیل، بیانگر برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

بنی‌اسرائیل؛ تربیت؛ تعجب؛ تکذیب؛ رشد؛ سال؛ عمر؛ فرعون؛ کودکی؛ منت؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 19]

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ اَلَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ اَلْکٰافِرِینَ (19)

19

و کردی آن کاری را که از تو صورت گرفت، و تو از ناسپاسان بودی.

1 - یادآوری فرعون به موسی(ع) نسبت به جرم گذشتۀ او در قتل مرد قبطی

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ

مقصود فرعون از «فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ» قتل مرد قبطی به دست موسی(ع) است.

2 - ناراحتی عمیق فرعون از عمل موسی(ع) و کشته شدن مرد قبطی به دست او

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ

از این که فرعون نفس عمل را نام نبرده؛ بلکه بدان اشاره کرده (التی فعلت) و موسی(ع) را بدان خاطر کافر و ناسپاس شمرده است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

3 - قتل مرد قبطی توسط موسی(ع)، نشانۀ ناسپاسی و کفران نعمتی بزرگ در نظر فرعون

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ ... وَ أَنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

مراد فرعون از «وَ أَنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ» ناسپاسی موسی(ع) در قبال خدمات گذشته وی به او می‌باشد.

4 - تلاش فرعون برای تکذیب موسی(ع) با یادآوری ارتکاب قتل و ناسپاسی وی

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

5 - قتل نفس و ناسپاسی نعمت، دو رفتار نامناسب با شأن و ادعای پیامبری در نظر فرعون

وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکٰافِرِینَ

به رخ کشیدن قتل نفس و ناسپاسی موسی(ع) از جانب فرعون، می‌تواند به منظور خدشه‌دار کردن پیامبری آن حضرت و منافی دانستن مقام نبوت با قتل نفس و ناسپاسی ادا شده باشد. آیۀ بعد - که در آن موسی(ع) قتل نفس را عملی غیر عمدی و ناخواسته می‌شمرد - مؤید این مطلب است.

کلیدواژه‌ها:

تکذیب؛ حزن؛ فرعون؛ قتل؛ کفر؛ گناه؛ موسی(ع)؛ ناسپاسی؛ نبوت؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 20]

قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ اَلضّٰالِّینَ (20)

20

گفت: آن [کار] را در حالی انجام دادم که از ناآگاهان بودم.

1 - اعتراف موسی(ع) در برابر فرعون به قتل غیرعمدی و ناخواستۀ مرد قبطی

قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ

تعبیر «أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ» می‌تواند اشاره به این باشد که موسی(ع) پیش از آن عمل نمی‌دانسته که درگیری او با مرد قبطی (برای دادخواهی مرد سبطی) منجر به قتل او خواهد شد.

2 - قتل مرد قبطی، قبل از رسیدن موسی(ع) به مقام رسالت بود.

قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ

محتمل است مراد موسی از «وَ أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ» این باشد که او در آن زمان رسول نبوده است. این احتمال با توجه به این که فرعون برای ردّ رسالت او آن را یادآوری کرده است، تقویت می‌شود.

3 - امکان صدور عمل سهوی از پیامبران پیش از رسیدن به مقام رسالت

قٰالَ فَعَلْتُهٰا إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ

در صورتی که مراد موسی(ع) از «أَنَا مِنَ الضّٰالِّینَ» این باشد که آن عمل، عمدی نبوده است؛ بلکه ناخواسته و از روی سهو صادر شده برداشت مزبور به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ انبیاء؛ توریه؛ علم؛ قتل؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 21]

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ اَلْمُرْسَلِینَ (21)

21

و هنگامی که از شما ترسیدم، از دستتان گریختم؛ پس پروردگارم به من حکمت بخشید و مرا از پیامبران قرار داد.

1 - فرار موسی(ع) از مصر، در پی کشتن مرد قبطی و ترس از انتقام فرعونیان

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمّٰا خِفْتُکُمْ

2 - اعطای حکمت و دانش به موسی(ع) از سوی پروردگار در پی فرار او از نظام فرعونی

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ ... فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً

واژۀ «حکم» می‌تواند مرادف «حکومت»(سرپرستی و تدبیر امور مردم) باشد و نیز می‌تواند معادل«حکمة»و به معنای دانش و معرفت باشد. برداشت یاد شده بر پایۀ معنای دوم است.

3 - جدایی موسی(ع) از دستگاه فرعونی، زمینۀ اعطای رسالت و سرپرستی بنی‌اسرائیل به وی از جانب خداوند

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ ... فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تفریع «وهب» بر «فَفَرَرْتُ» اشاره به تأثیر جدایی موسی(ع) از دستگاه فرعون

در شایستگی وی برای دریافت حکم و رسالت داشته باشد.

گفتنی است که در برداشت فوق واژۀ «حکم» به معنای ولایت و سرپرستی گرفته شد و مراد از آن سرپرستی بر بنی‌اسرائیل و هجرت دادن آنان از سرزمین مصر می‌باشد.

4 - قتل مرد قبطی توسط موسی(ع)، از نظر نظام فرعونی جرم و گناه بود؛ ولی در پیشگاه پروردگار چنین نبود.

فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ ... فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ

موسی(ع) در دستگاه فرعون مجرم شمرده می‌شود و می‌گریزد؛ اما در پیشگاه پروردگار مورد لطف قرار گرفته و به دریافت حکمت و رسالت مفتخر می‌گردد.

5 - اعطای حکمت و دانش به موسی(ع)، زمینه‌ساز نایل آمدن او به مقام رسالت

فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ

جدا بودن «وهب»و «جعل»و مقدم آمدن اعطای حکمت، نشان دهندۀ تمایز میان آن دو و قرار داشتن «جعل رسالت» در طول اعطای حکمت است.

6 - دریافت حکمت الهی و نیل به مقام رسالت، موهبتی خدا دادی است، نه اکتسابی.

فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ

7 - طرح موضوع پیشینه داشتن خط رسالت و بی‌سابقه نبودن رسالت بشری، از سوی موسی(ع) برای فرعون

وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ

تعبیر «وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ» (مرا از پیامبران قرارداد) به جای «جعلنی رسولا» (مرا پیامبر قرار داد) می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده باشد.

8 - «رب»از اسما و صفات خداوند

فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً

کلیدواژه‌ها:

بشر؛ ترس؛ حکمت؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ علم؛ فرعون؛ قتل؛ گناه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ ولایت

[سوره الشعراء (26): آیه 22]

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ (22)

22

و [آیا] این نعمتی است که منّتش را بر من می‌نهی که بنی‌اسرائیل را بردۀ خود ساخته‌ای؟

1 - انتقاد صریح موسی(ع) از فرعون به خاطر به بردگی کشاندن بنی‌اسرائیل

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ ... أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

جملۀ «وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ ...» استفهامی و به تقدیر «أو تلک ...» است.

«أَنْ عَبَّدْتَ» می‌تواند عطف بیان برای اسم اشاره «تِلْکَ» و یا منصوب به نزع خافض (لام تعلیل) و به تقدیر «لأن عبدت» باشد. «تعبید»(مصدر «عَبَّدْتَ» ) به معنای برده و بندۀ [خود] ساختن است؛ یعنی، آیا این که فرزندان اسرائیل را بندۀ خود ساخته‌ای، این نعمتی است که منّت آن را بر من می‌نهی.

2 - بنی‌اسرائیل، تحت بردگی و استثمار شدید نظام فرعونی

أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

3 - بزرگ‌شدن موسی(ع) در دامن فرعون، امری اجباری بود نه نعمتی شایان سپاس.

أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً ... وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ ... أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

جملۀ «وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ» استفهام انکاری و به تقدیر «أو تلک ...» می‌باشد.

4 - راه یافتن موسی(ع) به دستگاه فرعون حلقه‌ای از زنجیر بردگی بنی‌اسرائیل

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً ... وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

مقصود موسی(ع) از بیان مطلب یاد شده این بود که اگر ظلم تو بر بنی‌اسرائیل (کشتن نوزادان) نبود، هرگز مادرم مرا به نیل رها نمی‌کرد تا اسیر تو شوم و امروز تو بر من منّت نهی.

5 - امتنان فرعون بر موسی(ع)، امری بی‌جا و مردود از نظر موسی(ع)

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

6 - ناخشنودی موسی(ع)، از زندگی گذشتۀ خویش در دربار فرعون

قٰالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً ... وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

7 - دلبستگی عمیق موسی(ع) به بنی‌اسرائیل و رنج شدید وی از بردگی و استثمار آنان توسط فرعون

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

8 - مردان الهی (همچون پیامبران) در اندیشۀ آزادی ملت‌های مظلوم‌اند، نه در فکر رفاه خویش.

وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهٰا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

از آیۀ یاد شده به دست می‌آید که آنچه فکر موسی(ع) را شدیداً به خود مشغول می‌داشت، گرفتاری بنی‌اسرائیل بود و این نگرانی آسایش زندگی وی را در دستگاه فرعون به کلی تحت‌الشعاع قرار داده بود.

کلیدواژه‌ها:

استثمار؛ اکراه؛ انبیاء؛ اولیاءاللّه؛ ایثار؛ بردگی؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ حکومت؛ رشد؛ ظلم؛ فرعون؛ کودکی؛ منت؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 23]

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (23)

23

فرعون گفت: خداوندگار جهانیان چیست؟

1 - پرسش انکار آمیز فرعون از موسی(ع) در بارۀ حقیقتی به نام «رَبُّ الْعٰالَمِینَ» (پروردگار جهانیان)

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

واژۀ «مٰا» اسم استفهام است و غالباً با آن، از حقیقت اسم مابعدش پرسش می‌شود. استفهام یاد شده برای اظهار تعجب به منظور انکار حقیقت مورد پرسش می‌باشد.

2 - «رَبُّ الْعٰالَمِینَ» عنوانی ناشناخته در فرهنگ اعتقادی فرعون و فرعونیان

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

3 - وجود ربّ و پروردگاری واحد برای جهانیان، امری شگفت و باور نکردنی در نظر فرعون

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ

4 - «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

رَبُّ الْعٰالَمِینَ

5 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال لمّا بعث اللّه موسیٰ إلیٰ فرعون ... فقال فرعون «وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ» و إنّما سأله عن کیفیّة اللّه فقال موسیٰ «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ» فقال فرعون متعجّباً لأصحابه «أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ» أسأله عن الکیفیة فیجیبنی عن الصفات ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: هنگامی که خداوند موسی را به سوی فرعون مبعوث کرد ... فرعون به موسی(ع) گفت «وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ» و سؤال فرعون از موسی دربارۀ کیفیت خداوند بود. موسی(ع) در جواب فرعون گفت: «رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا ...». فرعون در حالی که تعجب کرده بود به اصحابش گفت: آیا نمی‌شنوید [چه می‌گوید؟] من از کیفیت خدا می‌پرسم و او در جواب من از صفات می‌گوید...».

کلیدواژه‌ها:

توحید؛ رب/اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ عالم؛ فرعون؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 24]

قٰالَ رَبُّ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ (24)

24

گفت: خداوندگارِ آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن دو است، اگر شما اهل باورید.

1 - اقدام موسی(ع)، به معرفی پروردگار جهانیان برای فرعون وحاضران مجلس او

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

2 - پروردگار جهان، همان مربّی و مدبّر آسمان‌ها و زمین و موجودات میان آنها است.

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

3 - تلاش موسی(ع) برای زنده ساختن اشتیاق شناخت حق در وجود فرعون و فرعونیان

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

اقدام موسی(ع) به معلق کردن فهم گفتۀ خویش بر شرط (إن کنتم موقنین) می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4 - داشتن استعداد و روح حق‌پذیری، شرط بهره‌مند شدن و تأثیر پذیرفتن از گفته‌های رسولان

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

جملۀ «إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ» در حقیقت به معنای «إن کنتم مستعدین للإیقان و طالبین لمعرفة الحقایق» است.

5 - بیان توحید و یگانگی پروردگار، مهم‌ترین پیام عقیدتی موسی(ع) برای فرعونیان

إِنّٰا رَسُولُ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ .

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

6 - کنه ذات پروردگار، غیر قابل دسترسی و شناخت برای بشر

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که سؤال فرعون به وسیلۀ «مٰا» سؤال از حقیقت بود؛ ولی پاسخ موسی(ع) به مظاهر وجود و صفات خدا اشاره دارد.

7 - امکان شناخت ربوبیت بی‌همتای خدا از مظاهر هستی

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

8 - جهان آفرینش، متشکل از آسمان‌های متعدد

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ

9 - نیاز آسمان‌ها و زمین و همۀ

موجودات میان آن دو به مربّی و مدبّر

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

10 - جهان طبیعت (آسمان‌ها، زمین و...) رو به رشد و کمال است.

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا

«رَبُّ» به معنای تربیت کردن است و «تربیت» ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل است تا آن گاه که به تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از حرکت تکاملی و رو به رشد دارد. برداشت یاد شده نیز مبتنی بر این معنا است.

11 - امکان شناخت و یقین به یگانگی خدا از طریق مطالعه در مظاهر هستی

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ

«إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ» ؛ یعنی، اگر شما طالب یقین هستید و بنای رسیدن به شناخت و حق را دارید، کافی است که به حاکمیت تدبیر و ربوبیت واحد بر نظام آسمان‌ها و زمین و موجودات میان آنها توجه کنید.

12 - «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ آیات خدا؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ توحید؛ جوّ؛ جهان؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛ شناخت؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ یقین

[سوره الشعراء (26): آیه 25]

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ (25)

25

[فرعون] به اطرافیانش گفت: آیا نمی‌شنوید [موسی چه می‌گوید]؟

1 - مناظرۀ موسی و فرعون در منظر جمعی از فرعونیان

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ

«حول»به چیزی که شیء را احاطه کرده باشد، گفته می‌شود.

استفهام در «أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ» برای اظهار تعجب است. یعنی «[ فرعون] به کسانی که پیرامونش بودند [با تعجب] گفت آیا نمی‌شنوید».

2 - شدت انکار و شگفتی فرعون نسبت به سخنان موسی(ع) دربارۀ پروردگار جهانیان

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ

لحن استهزاآمیز فرعون بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - لحن مستکبرانه و تمسخرآمیز فرعون، در برابر منطق محکم موسی(ع)

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ

استفهام در جملۀ «أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ» می‌تواند برای استهزا باشد.

4 - فرعون، هنگام شنیدن مواضع اعتقادی موسی(ع) اطرافیانش را علیه او تحریک و تهییج کرد.

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ

محتمل است سخن فرعون به هدف تحریک و تهییج اطرافیان ادا شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ تعجب؛ تکبر؛ تکذیب؛ فرعون؛ گوش؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 26]

قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ اَلْأَوَّلِینَ (26)

26

[موسی] گفت: [او] پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست.

1 - دست برنداشتن موسی(ع) از تبلیغ رسالت خویش در برابر جوّآفرینی و لحن تمسخرآمیز فرعون

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ . قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

2 - رهبران و مبلغان دینی نباید دربرابر استهزا و جوّآفرینی دشمنان دیانت، دلسرد شده و دست از تبلیغ دین و دفاع از آن بردارند.

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ . قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

3- ربوبیت یگانۀ‌خدا نسبت‌به همۀ‌انسان‌ها چونان ربوبیت یگانۀ او بر آسمان‌ها و زمین، تذکر موسی به فرعون و فرعونیان

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

4 - جلوۀ ربوبیت یگانۀ خدا در پهنۀ آفاق و انفس

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

5 - وجود انسان از مظاهر مهم و بارز ربوبیت خدا

رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ

برداشت یاد شده از آن جا است که تعبیر «وَ مٰا بَیْنَهُمَا» (در آیۀ پیش) شامل انسان نیز می‌شده ولی با این حال اختصاص به ذکر یافته و به صورت جداگانه مورد توجه قرار گرفته است.

6 - «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استقامت؛ استهزاء؛ امامت؛ تبلیغ؛ توحید؛ دشمنی؛ دفاع؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ نیاکان

[سوره الشعراء (26): آیه 27]

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ اَلَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ (27)

27

[فرعون] گفت: قطعاً [این] پیامبر شما که به سویتان فرستاده شده دیوانه است.

1 - شدت یافتن خشم فرعون نسبت به موسی(ع) با تأکید موسی بر ربوبیت خدای یگانۀ هستی

قٰالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبٰائِکُمُ الْأَوَّلِینَ . قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ...

لَمَجْنُونٌ

متهم کردن موسی به جنون، نشان دهندۀ شدت خشم فرعون است.

2 - فرعون، عاجز از مقابله با منطق موسی(ع)

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ

اقدام فرعون به متهم کردن موسی به جنون در مقابل منطق قوی او، نشانگر عجز و ناتوانی وی می‌باشد.

3 - اقدام فرعون به متهم کردن موسی(ع) به جنون

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ

4 - استهزا و تهمت، از ابزار مقابلۀ فرعون با رسالت موسی(ع)

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ ... قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ

5 - تکبر فرعون و ابای وی از تصور رسالت موسی(ع) به سوی خود

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ

تعبیر «رَسُولَکُمُ» به جای «رسولنا»می‌تواند از آن جهت باشد که او در یک گفتار استهزاآمیز نیز حاضر نبود رسالت موسی را متوجه خود بداند.

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ افترا؛ تبلیغ؛ تکبر؛ تکذیب؛ جنون؛ رسالت؛ عجز؛ غضب؛ فرعون؛ لجاجت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 28]

قٰالَ رَبُّ اَلْمَشْرِقِ وَ اَلْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (28)

28

[موسی] گفت: [همان] خداوندگار مشرق و مغرب و آنچه میان آن دو است، اگر تعقّل می‌کنید.

1 - دست برنداشتن موسی(ع) از تبلیغ رسالت خویش در برابر تهمت‌ها و سخنان ناروای فرعون علیه او

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ . قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

2 - پروردگار جهانیان، پروردگار و مدبر شرق و غرب عالم و هر آنچه میان آن دو است.

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

3 - اهتمام موسی(ع) به تبیین «رَبُّ الْعٰالَمِینَ» علی‌رغم روبه رو شدن با استهزا و تهمت فرعون

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ ... إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ .

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

4 - سعۀ صدر موسی(ع) در برابر تکبر، استهزا و تهمت فرعون

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ ... إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ .

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ

پرداختن موسی به تبیین «رَبُّ الْعٰالَمِینَ» بدون توجه به عکس العمل‌های متکبرانه و استهزا آمیز فرعون، بیانگر مطلب یاد شده است.

5 - رهبران و مبلغان دینی باید در برابر تکبر، استهزا و تهمت‌های دشمنان دیانت با سعۀ صدر به تکلیف خود عمل کنند.

قٰالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لاٰ تَسْتَمِعُونَ ... إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ .

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

6 - نظامِ طلوع و غروب خورشید، نیازمند تدبیر و نشانگر وجود پروردگار یگانه

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ

7 - شناخت ربوبیت‌خدا درهستی، نیازمند تعقل و پرهیز از غفلت و سطحی‌نگری

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

8 - انکار ربوبیت یگانۀ خدا، نشان سطحی‌نگری و فقدان اندیشۀ صحیح

رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

9 - تحقیر فرعون و فرعونیان از سوی موسی(ع) به خاطر نیندیشیدن در نظام هستی و انکار پروردگار جهان

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که تعبیر «إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ» تعریضی به عدم تعقل فرعون و فرعونیان و مقابله به مثل با اتهام جنون به خود باشد.

10- فرعون‌وفرعونیان، مردمی‌سطحی‌نگر و فاقداندیشۀ صحیح‌وژرف در معارف‌الهی

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

11 - «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استقامت؛ استهزاء؛ افترا؛ امامت؛ تبلیغ؛ تفکر؛ تکذیب؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ خورشید؛ رب/اسما و صفات؛ شرح صدر؛ شناخت؛ غروب؛ غفلت؛ فرعون؛ مشرق؛ مغرب؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 29]

قٰالَ لَئِنِ اِتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ اَلْمَسْجُونِینَ (29)

29

[فرعون] گفت: اگر جز من معبودی اختیار کنی، حتماً تو را از جملۀ زندانیان قرار می‌دهم.

1 - روی‌آوری فرعون به تهدید موسی(ع) با احساس ناتوانی از مقابله با منطق او

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

2 - فرعون، مدعی الوهیت یگانه برای خویش

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی

3 - اعتقاد به ربوبیت مطلق و یگانۀ خدا، مستلزم نفی الوهیت از غیر او

قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِینَ . قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی

موسی(ع) از ربوبیت خدا سخن می‌راند؛ ولی فرعون بر الوهیت خویش بیمناک می‌شود و این می‌رساند که حتی در فرهنگ مردم آن زمان نیز میان ربوبیت و الوهیت ملازمه‌ای تفکیک ناپذیر وجود داشته است.

4 - فرعون، بی‌توجه به منطق و دلیل و تنها خواستار تسلیم بی‌چون و چرای خلق در برابر او

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

5 - فرعون، مورد پرستش مردم سرزمین خویش

لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی

6 - موسی(ع)، مورد تهدید فرعون به زندانی شدن، در صورت پذیرش الوهیت غیر او

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

7 - وجود زندان و زندانیان سیاسی، در دوران حاکمیت فرعون بر سرزمین مصر

لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

تعبیر «تو رای از زندانیان گردانم» بیانگر برداشت یاد شده است.

8 - زندان فرعون، زندانی سخت و مشقت‌بار

لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

«ال» در «الْمَسْجُونِینَ» - به قرینۀ مقام - اشاره به زندانی دارد که شرایط سخت آن می‌تواند افراد را از مخالفت با فرعون باز دارد.

9 - نبودن آزادی عقیده و بیان و حاکمیت

جو اختناق و خشونت در دوران حاکمیت فرعون بر سرزمین مصر

لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ

وجود زندان مشقت‌بار و زندانیان سیاسی، بیانگر مطلب یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ تاریخ؛ تهدید؛ حکومت؛ زندان؛ سختی؛ عبادت؛ عجز؛ فرعون؛ قدرت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 30]

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ (30)

30

[موسی] گفت: هر چند معجزه‌ای روشنگر برای تو بیاورم؟

1 - دست بر نداشتن موسی(ع) از تبلیغ رسالت خویش در برابر تهدیدهای فرعون

قٰالَ ... لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ . قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

2 - رهبران و مبلغان دینی، باید در برابر تهدیدهای دشمنان دیانت مقاوم باشند و رسالت خود را ادامه دهند.

قٰالَ ... لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ . قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

3 - اظهار آمادگی موسی، برای ارائۀ دلیلی روشن و محسوس (معجزه) برصدق رسالت خویش

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

مراد از «بِشَیْءٍ مُبِینٍ» به قرینۀ آیات بعد، معجزۀ عصا و ید بیضا است.

4 - برخورد منطقی موسی(ع)، در برابر تهدید فرعون

قٰالَ ... لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ . قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

5 - اقدام موسی(ع) به ارائۀ معجزه، پس از اقامۀ برهان و دلیل عقلی بر مدعای خویش و کارساز نیفتادن آن

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ ... قٰالَ ... لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ . قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ استقامت؛ امامت؛ تبلیغ؛ تهدید؛ سؤال و جواب؛ صدق؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 31]

قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (31)

31

[فرعون] گفت: اگر راست می‌گویی آن را بیاور.

1 - موافقت فرعون با پیشنهاد موسی(ع) مبنی بر ارائۀ دلیل محسوس و روشن بر صدق رسالت خویش

قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ . قٰالَ فَأْتِ بِهِ

2 - تردید فرعون نسبت به توان موسی(ع) در ارائۀ دلیل روشن بر مدعای خویش

قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

برداشت یاد شده، بدان احتمال است که امر در «فَأْتِ بِهِ» تعجیزی باشد. بنابراین فرعون بدان جهت که از توانایی موسی نسبت به آن کار اطمینان نداشت،از او خواست تا معجزۀ خویش را ارائه دهد.

3 - فرعون دلایل آفاقی و انفسی ارائه شده از سوی موسی را گویای صدق ادعای او ندانسته و تنها معجزه را شاهد صدق گفتارش می‌دانست.

قٰالَ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ ... قٰالَ ... لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ . قٰالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ . قٰالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

از این که فرعون دلایل آفاقی وانفسی حضرت موسی را نپذیرفت و ضمن تمسخر آنها، او را به زندان تهدید کرد؛ ولی آن‌گاه که آن حضرت مسألۀ معجزه (شیء مبین) را مطرح ساخت، فرعون به ظاهر به آن تن داد و پذیرفت، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ تکذیب؛ حس‌گرایی؛ شک؛ صدق؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 32]

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ (32)

32

پس [موسی] عصای خود را افکند و ناگهان آن [عصا] اژدهایی نمایان شد.

1 - اقدام موسی(ع) به افکندن عصای خویش به منظور نشان دادن معجزه‌ای آشکار به فرعونیان

أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُبِینٍ ... فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ

2 - تبدیل ناگهانی عصای موسی به اژدهایی واقعی و تردید ناپذیر

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

3 - تبدیل عصای موسی(ع) به اژدها،

پدیده‌ای شگفت و دور از انتظار فرعونیان

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

کلمۀ «إذا»در «فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ» فجائیه است و می‌رساند که مفاد جملۀ پس از آن، در یک حالت غیر منتظره انجام شده است.

4 - عصای موسی پس از تبدیل شدن به اژدها، حرکت و پیشروی کرد.

فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

«ثُعْبٰانٌ» می‌تواند از ریشۀ «ثعب»(آب جاری) بوده و اشاره به حرکت و پیشروی اژدها داشته باشد.

کلیدواژه‌ها:

تعجب؛ عصا؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 33]

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ (33)

33

دستش را [از گریبان] بیرون کشید و به ناگاه آن برای بینندگان سفید بود.

1 - درخشندگی دست موسی برای بینندگان، در پی بیرون کشیدن آن از گریبان خویش

فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

«نَزَعَ» (مصدر «نَزَعَ» ) معادل «اخراج»(بیرون آوردن) است و منزوع منه در آیۀ فوق حذف شده و تقدیر آن چنین است:

«و نزع یده من جیب قمیصه». گفتنی است که «بَیْضٰاءُ» (مؤنث أبیض) به معنای سفید است و سفیدی دست موسی می‌تواند کنایه از اشراق و درخشندگی آن به هنگام بیرون آوردن از گریبان باشد.

2 - ید بیضا، دومین معجزۀ موسی(ع) و دلیل صدق رسالت وی

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ

3 - سفید گشتن دست موسی(ع) پس از نمایان ساختن آن، امری شگفت و دور از انتظار بینندگان

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ

به کارگیری «إذا»ی فجائیه می‌رساند که مفاد جملۀ بعد از آن در یک حالت غیر منتظره تحقق پذیرفته است.

4 - ارائۀ معجزات توسط موسی(ع) در حضور جمع (فرعون و اطرافیانش)

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

دست؛ صدق؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 34]

قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ (34)

34

[فرعون] به مهترانی که در اطرافش بودند گفت: قطعاً این ساحری کاردان است.

1 - واکنش حق‌ستیزانه فرعون در قبال دو معجزۀ روشن موسی(ع)

قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

2 - تلاش فرعون برای سحر قلمداد کردن معجزات موسی(ع) برای اطرافیانش

قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

3 - اقرار ناخواستۀ فرعون به عظمت کار موسی(ع) در ارائۀ معجزات

إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

4 - اطرافیان فرعون، گروهی متشکل از اشراف

قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ

5 - تناقض‌گویی فرعون، در اتهام‌های خویش علیه موسی(ع)

قٰالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ ... لَمَجْنُونٌ ... قٰالَ ... إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

فرعون از یک سو موسی(ع) را مجنون و از سویی دیگر ساحرِ بسیار دانا و کاردان می‌خواند و این تناقض‌گویی آشکاری است که در یک مجلس از فرعون به طور ناخواسته سر زده است.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ اقرار؛ حق؛ سحر؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 35]

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ (35)

35

می‌خواهد شما را با سحر خود از سرزمینتان بیرون کند، اکنون چه دستور می‌دهید؟

1 - اقدام فرعون برای ایجاد نگرانی در اطرافیان خویش، نسبت به اهداف نهایی موسی(ع)

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ

2 - نگرانی فرعون از تأثیر معجزات موسی(ع) در اطرافیانش

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ

3 - فرعون با تحریک احساسات قومی و

میهنی اطرافیان خود، درصدد تهییج آنان علیه موسی(ع) بود.

قٰالَ ... یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ

4 - دروغ و تزویر، دو حربۀ فرعون علیه موسی(ع)

قٰالَ ... إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ . یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ

تعبیر «یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ ...» دروغی آشکار است؛ چه این‌که موسی(ع) خواهان خارج ساختن بنی‌اسرائیل از مصر بود و نه قبطیان. و از سوی دیگر در مجموع کلام وی تزویر و فریبکاری نهفته است چه در گفتن «أَرْضِکُمْ» (سرزمین شما) و چه در تعبیر «بِسِحْرِهِ» (با جادویش)

5 - بیم فرعون از ناگزیر شدن قبطیان به ترک سرزمین‌خویش باپیروزی موسی(ع)

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ

6 - مشاورۀ فرعون با اطرافیان خویش و نظرخواهی ازآنان برای‌مبارزه باموسی(ع)

فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

«أمر»(مصدر «تَأْمُرُونَ» ) به معنای فرمان دادن است. مقصود از آن در این جا فرمان مشورتی است. بنابراین «چه فرمان می دهید»؛ یعنی، رأیتان چیست.

7 - به تواضع نشستن حاکمان مستبد و زورمدار، هنگام احساس خطرواضطرار

فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

مشورت‌خواهی از شخصی چون فرعون که می‌گوید «لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی ...»، نشانگر حالت اضطرار و ناگزیری اوست.

8 - فرعون، از چاره‌اندیشی و پیدا کردن راه مبارزه با موسی(ع) - به تنهایی - احساس ناتوانی می‌کرد.

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

مشورت و نظرخواهی فرعون از دیگران - در عین ادعای خدایی - بیانگر ناتوانی او در مبارزه با موسی(ع) می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ اشراف؛ پیروزی؛ دروغ؛ زمین؛ سحر؛ عجز؛ فرعون؛ مشورت؛ معجزه؛ مکر؛ موسی(ع)؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 36]

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ اِبْعَثْ فِی اَلْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ (36)

36

گفتند: [کار] او و برادرش را به تأخیر انداز، و گروهی گردآورنده را به شهرها بفرست،

1 - پیشنهاد مشاوران فرعون به خود وانهادن موقتی موسی و هارون(ع) و شتاب نکردن در مجازات آنان (زندانی کردن)

قٰالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلٰهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ ... فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ . قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ

«ارجاء» (مصدر «ارج») به معنای وانهادن و مهلت دادن است.

گفتنی است که «ارج» در اصل «ارجی» بوده که لام‌الفعل آن حذف شده است. ضمیر «ه» ساکن در آخر آن، مفعولی و راجع به موسی می‌باشد.

2 - فرعونیان، نیازمند زمان و فرصتی برای گردآوری امکانات خود علیه موسی(ع)

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

3 - هارون در کنار موسی(ع) و همراه وی در تمام مراحل مناظره و رو در رویی با فرعون

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ

4 - صلاحدید مشاوران فرعون، مبارزه با موسی(ع) به شیوه‌ای همسان شیوۀ خود وی بود و نه زندان و قتل.

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

برداشت یاد شده از آن جا است که منطق فرعون «لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ» بود؛ ولی مشاوران وی با دیدن معجزات موسی این راه را نپسندیدند؛ بلکه در پیش گرفتن راهی منطقی‌تر و ظاهراً همسان راه موسی را ترجیح دادند.

5 - تدبیر مشاوران فرعون، مبنی بر اعزام اشخاصی به تمام شهرها و گردآوری نیروی لازم جهت مبارزه با موسی(ع) و برادرش

قٰالُوا ... وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

«الْمَدٰائِنِ» جمع محلّی به «ال» و مفید عموم است؛ یعنی، همۀ شهرها.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ برادر؛ رسالت؛ سحر؛ شهر؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 37]

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ (37)

37

تا هر ساحر زبردست [و] کاردانی را نزد تو بیاورند.

1 - گردآوری تمامی ساحران کارآزموده و ماهر برای مقابله با معجزات موسی، طرح مشاوران فرعون بود.

وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ . یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ

2 - رواج سحر و ساحری در قلمرو حکومت فرعون

وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ . یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ

3 - عظمت معجزۀ موسی(ع) در نظر فرعونیان

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ

جمع‌آوری تمامی ساحران ماهر، نشان‌دهندۀ آن است که فرعونیان مرعوب معجزۀ موسی شده و معتقد بودند که جز با گردآوری تمام توان خویش، قادر به مقابله با آن نیستند.

4 - فرعون، برخوردار از اقتدار و سلطنتی بانفوذ در سرزمین مصر

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحّٰارٍ عَلِیمٍ

فعل «یَأْتُوکَ» جزای شرط مقدر است؛ یعنی «إن تبعثهم یأتوک بکل سحار علیم». این ترکیب حاوی این نکته است که فرستادن نیروها برای جذب ساحران، مساوی با آمدن آنان بدون تعلل است و این مطلب، می‌تواند بیانگر حقیقت یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ حکومت؛سحر؛فرعون؛ قدرت؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 38]

فَجُمِعَ اَلسَّحَرَةُ لِمِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ (38)

38

پس ساحران در موعدِ روزی مشخّص گردآوری شدند.

1 - پیشنهاد مشاوران مبنی بر فراخوانی ساحران از همۀ شهرها، مورد پذیرش فرعون

قٰالُوا ... وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ ... فَجُمِعَ السَّحَرَةُ

2 - گردآوری ساحران در سریع‌ترین وقت، پس از پیشنهاد مشاوران فرعون

قٰالُوا ... وَ ابْعَثْ فِی الْمَدٰائِنِ ... فَجُمِعَ السَّحَرَةُ

برداشت یاد شده با توجه به آمدن «فاء» - که بیانگر نبودن فاصله زمانی است - استفاده می‌شود.

3 - گردآوری ساحران، برای هماوردی با موسی(ع) در وقت و روزی معین (پیش از ظهر روز عید) بود.

فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

«میقات»به زمان معین گفته می‌شود و مراد از آن در این‌جا - به قرینۀ آیۀ 59 سورۀ طه - پیش از ظهر (ضحی) می‌باشد. مقصود از «یَوْمٍ مَعْلُومٍ» به دلیل آیۀ یاد شده روز جشن (یوم الزینة) است و روز جشن همان روز عید می‌باشد.

4 - اهمیت زمان و روز خاص در بازتاب هماوردی موسی(ع) با ساحران در نگاه فرعونیان

فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقٰاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ

تصریح به زمان معین، نشانگر اهمیت و نقش آن است.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ سحر؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 39]

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ (39)

39

و به مردم گفته شد: آیا شما اجتماع خواهید کرد،

1 - دعوت همگانی از مردم و تشویق آنان برای اجتماع در صحنۀ هماوردی موسی(ع) با ساحران

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

استفهام در عبارت «هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ» برای تشویق و ترغیب است.

2 - اطمینان فرعون و درباریان او به غلبۀ ساحران کارآزموده بر موسی(ع)

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

دعوت از مردم، می‌تواند نشانگر اطمینان فرعونیان به پیروزی ساحران باشد. گفتنی است که تعابیری چون: «لَعَلَّنٰا» و «إِنْ کٰانُوا» - که بیانگر نوعی تردید بوده و در آیۀ بعدی آمده است - شگردی تبلیغی برای تهییج ساحران بود تا آنان توان خویش را در این راه به کار گیرند.

3 - نیاز فرعونیان به جلب افکار عمومی، در مبارزه با موسی(ع) و در جهت حفظ منافع خویش

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

4 - جلب افکار عمومی، دارای نقش تعیین کننده در بقا و موفقیت حکومت‌ها

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

فراخواندن مردم برای حضور و دیدن صحنۀ شکست موسی(ع) و پیروزی ساحران بر او، نشانگر این حقیقت است که جلب افکار عمومی - حتی برای حکومت‌های ستمگر و ضد مردمی چون فرعون - مهم و سرنوشت‌ساز است.

5 - راه یافتن خبر معجزات موسی(ع) در میان تودۀ مردم

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ پیروزی؛ جامعه؛ حکومت؛ سحر؛ شکست؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 40]

لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ اَلسَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ اَلْغٰالِبِینَ (40)

40

بدان امید که اگر ساحران غالب شدند از آنان پیروی کنیم؟

1 - امیدواری فرعونیان به غلبۀ ساحران بر موسی(ع) و پیروی مردم از آنان

لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

واژۀ «لعل»برای اظهار امید است.

2 - ناتوانی فرعونیان در مبارزه با موسی(ع) و منحصر شدن تمام قدرت و تدبیر نظام فرعونی در وجود ساحران

لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

با این که در نظام فرعونی تلاش بر حذف همۀ نیروها و منحصر دانستن فرعون در جایگاه رهبری بوده است؛ اما ناتوانی او از مقابله با موسی(ع) و نیاز وی به کارآیی ساحران، سبب گشت تا به جای فرعون، ساحران پیشوای مردم قلمداد شوند.

3 - خط دادن فرعونیان به مردم، در گرایش به جبهۀ مخالفان موسی

وَ قِیلَ لِلنّٰاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ . لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

4 - فرعون و مردم عصر وی، عقیده‌مند به افسون و جادو بوده و ساحران دارای جایگاه و منزلت ویژه در نزد آنان بودند.

لَعَلَّنٰا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کٰانُوا هُمُ الْغٰالِبِینَ

دعوت همگانی از مردم برای شرکت در هماوردی فرعون با موسی(ع) و تصریح به پیروی همگی از ساحران، در صورت پیروزی آنها بر موسی(ع)، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

امید؛ پیروزی؛ سحر؛ عجز؛ فرعون؛ قدرت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 41]

فَلَمّٰا جٰاءَ اَلسَّحَرَةُ قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ اَلْغٰالِبِینَ (41)

41

پس هنگامی که ساحران آمدند، به فرعون گفتند: آیا اگر ما غالب شدیم، حتماً مزدی [مناسب]خواهیم داشت؟

1 - پرسش ساحران، از فرعون نسبت به پاداش خود در صورت غلبه بر موسی(ع)

قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

2 - فرعون، دارای طبعی خسیس و سخت‌گیر در اعطای مال و منال به خدمتگذاران و حامیان خود

قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

شرط ساحران مبنی بر دریافت مزد و پاداش از فرعون، در مقابل دفاع از او، می‌تواند به خاطر مشاهدۀ روح خسّت و تنگ‌نظری در وجود وی باشد.

3 - اهتمام ساحران به دریافت پاداش و نه پیروزی فکری و عقیدتی

أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

4 - ساحران عصر فرعون، قشری سودجو و دنیاگرا

أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ساحران یا

موسی(ع) را حق می‌دانستند و یا باطل؛ در هر دو صورت درخواست مزد و پاداش در برابر احیای حق و یا نابودی آن، بیانگر سودجویی و دنیامداری ساحران است.

5 - امتیاز خواهی ساحران از فرعون، با قرار دادن پیروزی خود در هاله‌ای از ابهام

أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

تردید ساحران در پیروزی خود، فرعون را در وحشت از شکست فرو می‌برد و اشتیاق به پیروزی را به هر قیمت در وجود او مشتعل می‌ساخت. ساحران از این زمینه برای دست یافتن به امتیازات بیشتر سود جستند. گفتنی است که آیۀ 44 همین سوره - که در آن ساحران پس از مطمئن شدن به دریافت مزد از فرعون پیروزی خود را بر موسی(ع) قطعی اعلام کردند (قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ) - مؤید همین برداشت است.

کلیدواژه‌ها:

پاداش؛ پیروزی؛ دنیا؛ سؤال و جواب؛ سحر؛ سختی؛ فرعون

[سوره الشعراء (26): آیه 42]

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ اَلْمُقَرَّبِینَ (42)

42

گفت: آری، و در آن صورت قطعاً از مقرّبان خواهید شد.

1 - پاسخ مثبت فرعون، به امتیازطلبی ساحران برای غلبه بر موسی(ع)

قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً ... قٰالَ نَعَمْ

2 - تأکید فرعون بر قرار گرفتن ساحران در زمرۀ مقربان وی، با پیروزی بر موسی(ع)

وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

3 - فرعون، برای جلب حمایت ساحران، بیش از انتظارشان به آنان وعدۀ مزد و پاداش داد.

قٰالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً ... وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

ساحران تنها درخواست مزد داشته‌اند؛ ولی فرعون علاوه بر پاسخ مثبت به آن، وعدۀ تقرّب به درگاه خود را نیز به آنان داد.

4 - تقرّب به درگاه فرعون، مقامی بس مهم و پرجاذبه برای مردم

وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

5 - اقدام فرعون به جلب رضایت و حمایت هر چه بیشتر ساحران

أَ إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً ... قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که فرعون علاوه بر پاداش مورد نظر ساحران، به آنان وعدۀ مقام‌های فزون‌تر را نیز داد.

6 - فرعون از پیروزی خود در برابر معجزۀ موسی(ع) مأیوس شده و تنها به حمایت ساحران چشم دوخته بود.

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

تلاش فرعون برای جلب حمایت ساحران از خود، به هر قیمت ممکن و بیش از انتظار آنها، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

امید؛ پاداش؛ سحر؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ وعده

[سوره الشعراء (26): آیه 43]

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (43)

43

موسی به آنان گفت: بیفکنید آنچه را می‌خواهید بیفکنید.

1 - پیشنهاد موسی(ع) به ساحران، برای پیشقدم شدن در نمایاندن سحر خویش

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ

2 - اطمینان موسی به غلبۀ خویش و پوچی افسون ساحران

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ

شتاب نداشتن موسی(ع) در ارائۀ معجزۀ خویش، حاکی از اطمینان او و تعبیر «أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ» نشانگر بی‌اعتنایی وی به همۀ دست مایه‌های ساحران است.

3 - تلاش ساحران برای انجام کاری شبیه به معجزۀ موسی(ع)

أَلْقُوا مٰا أَنْتُمْ مُلْقُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ پیروزی؛ سبقت؛ سحر؛ قصه در قرآن؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 44]

فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ اَلْغٰالِبُونَ (44)

44

پس ریسمان‌ها و عصاهایشان را افکندند و گفتند: به عزّت فرعون سوگند که ما حتماً پیروزیم.

1 - استفادۀ ساحران از ریسمان و چوب برای انجام سحر خود

فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ

«حبال» (جمع «حبل») به معنای ریسمان‌ها و «عصی»(جمع «عصا») به معنای چوبدستی‌ها است.

2 - اقدام‌ساحران،پس‌از پیشنهادموسی(ع)، به افکندن ریسمان‌ها و عصاهای خود برای نمایاندن سحر خویش

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ أَلْقُوا ... فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ

3 - غرور و اطمینان سرشار ساحران به غلبۀ خویش بر موسی(ع)

وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ

4 - تبلیغات روانی ساحران به هنگام انجام عملیات خود

فَأَلْقَوْا ... وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ

5 - فرعون، دارای عزت و جلال در چشم و دل ساحران عصر خود

فَلَمّٰا جٰاءَ السَّحَرَةُ ... وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ

6 - سوگند ساحران به عزت و قدرت فرعون

وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ

7 - سعی ساحران بر ارائۀ کاری قوی‌تر و چشمگیرتر از معجزۀ موسی و در عین حال هم‌سنخ با آن

فَأَلْقَوْا حِبٰالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ساحران از ریسمان‌ها و عصاهای متعدد برای مبارزه با معجزه (عصای اژدها شونده) موسی(ع) استفاده کردند.

8 - اقدام ساحران به ستایش فرعون در لحظۀ شروع عملیات خود، با هدف جلب حمایت او و نزدیک ساختن خویش به‌وی

فَأَلْقَوْا ... وَ قٰالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْغٰالِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ پیروزی؛ تکبر؛ جنگ؛ چوب؛ ریسمان؛ سحر؛ شکست؛ عزت؛ عصا؛ فرعون؛ قدرت؛ قسم؛ مدح؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 45]

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ (45)

45

پس موسی عصایش را افکند، و همان دم آنچه را به نیرنگ ساخته بودند بلعید.

1 - افکندن موسی(ع) عصای خویش را، در پی ارائۀ افسون از سوی ساحران

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ

2 - بلعیده شدن ابزار ساحران (ریسمان‌ها و عصاها) به وسیلۀ عصای موسی

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

3 - معجزه، امری واقعی، و سحر عملی خیالی و فاقد حقیقت و واقعیت است.

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

«إفک»در اصل به سخنی گفته می‌شود که اصل و ریشه نداشته

و دروغ است. بنابراین سحر را بدان جهت «إفک»می‌نامند که فاقد حقیقت و واقعیت است.

4 - غلبۀ سریع و برق‌آسای موسی(ع) بر ساحران، در میدان هماوردی و در برابر دید همگان

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

واژۀ «إذا»معادل ناگهان است؛ یعنی، انداختن عصا همان و بلعیده شدن طناب‌ها و چوبدستی‌های ساحران همان.

5 - عصای موسی با بلعیدن ابزار جادویی ساحران، صحنه‌ای شگفت و به دور از انتظار همگان به وجود آورد.

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

«إذا»برای مفاجات و نشانگر آن است که جملۀ پس از آن، در یک حالت غیر منتظره واقع شده است.

6 - ظهور ناتوانی سحر هر چند بزرگ، در برابر معجزه

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

به‌کارگیری «مٰا» - که واژۀ ابهام است - نشانگر عظمت سحر ساحران می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ پیروزی؛ تعجب؛ سحر؛ صنعت؛ عجز؛ عصا؛ معجزه؛ مکر؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 46]

فَأُلْقِیَ اَلسَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ (46)

46

پس ساحران بی‌اختیار به سجده درافتادند.

1 - پی‌بردن ساحران به حقانیت رسالت موسی(ع)، در پی مشاهدۀ بطلان افسون خود در برابر معجزۀ موسی

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ . فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

با توجه به تفریع «فَأَلْقیٰ» بر آیۀ پیش، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

2 - به سجده در افتادن بی‌درنگ ساحران، با مشاهدۀ معجزۀ پیروز موسی(ع)

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

به کارگیری «فاء» تعقیب و فعل مجهول «ألقی» بیانگر آن است که ساحران با مشاهدۀ آن منظرۀ عجیب، اختیار از کف دادند و بلافاصله به سجده درافتادند.

3 - سجده، جلوۀ بارز بندگی، پرستش و تسلیم در میان ملت‌ها در طول تاریخ

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

4 - سجده، مظهر حق‌پرستی و خضوع در برابر خداوند

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

برداشت یاد شده از آن جا است که نخستین واکنش مثبت ساحران پس از پی بردن به آیت الهی و معجزۀ موسی، سجده بود.

5 - وجود نشانه‌هایی تردیدناپذیر در تفاوت معجزۀ موسی(ع) با هرگونه افسون، در نظر سحرشناسان

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

از سجدۀ بی‌درنگ ساحران، در پی مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع) می‌توان برداشت یاد شده را استفاده کرد.

6 - تأثیر عمیق آیات الهی در آگاهان و اهل‌شناخت

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ساحران چون با افسون آشنا بودند و خیال را از واقعیت تشخیص می‌دادند، زودتر از دیگران به معجزه بودن کار موسی(ع) و حقانیت رسالت وی پی‌بردند.

7 - ساحران هماورد موسی(ع)، فاقد روحیۀ تسلیم‌ناپذیری اشراف و درباریان فرعون و برخوردار از فطرت حق‌پذیری

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ ... قٰالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ ...

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ ... فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

با این که فرعون و نزدیکان وی، نیز شاهد بلعیده شدن ابزار سحر ساحران توسط معجزۀ موسی بودند؛ اما تنها ساحران به سجده درافتادند و این حکایت از مطلب یاد شده دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اشراف؛ بصیرت؛ تسلیم؛ حق؛ خضوع؛ سجده؛ سحر؛ عبادت؛ علم؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 47]

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (47)

47

گفتند: ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم:

1 - اعتراف ساحران به پروردگار جهانیان و ایمان به توحید ربوبی، پس از مشاهدۀ معجزۀ موسی و بطلان سحر خویش

فَأَلْقیٰ مُوسیٰ عَصٰاهُ ... قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

2 - آگاهی قبلی ساحران از پیام توحیدی موسی(ع) و تنها نیازمند مشاهدۀ دلیلی روشن

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

3 - تمامی جهان هستی، تحت ربوبیت واحد خداوند

بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

«الْعٰالَمِینَ» جمع با الف و لام و مفید استغراق است. بنابراین

«رب العالمین»؛ یعنی، پروردگار همۀ جهانیان.

4 - جهان‌هستی، متشکل‌از عالم‌های‌متعدد

بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

با توجه به جمع آمدن کلمۀ «عالمین»، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5 - عوالم هستی، در حرکت به سوی رشد و کمال

بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

«رب»به معنای مربی و تربیت کننده است و تربیت عبارت است از ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل تا آن گاه که به حدّ تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از حرکت تکاملی جهان دارد.

6 - جامعۀ فرعونی، گرفتار شرک ربوبی و منکر «رب العالمین»

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

7 - مبارزه با شرک و دعوت مردم به ربوبیت مطلق خداوند بر جهان هستی، پیام اصلی حضرت موسی(ع)

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده از اعتراف ساحران در حضور موسی(ع)، به ربوبیت مطلق خداوند بر جهان به دست می‌آید.

8 - «رب»از نام‌ها و اوصاف خداوند

آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ ایمان؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ رب/اسما و صفات؛رسالت؛سحر؛ شرک؛ عالم؛ علم؛ فرعون؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 48]

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ (48)

48

پروردگار موسی و هارون.

1 - ساحران پس از مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع)، بیزاری خود را از فرعون و ادعای ربوبیت او، به صراحت و در حضور وی، اعلام داشتند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

جملۀ «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» - که عطف بیان برای «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» می‌باشد - تعریضی است به فرعون و نیز کنایه از این نکته است که دیگر ربّ بودن تو، پذیرفتنی نیست.

2 - تأکید ساحران بر ایمان خویش به پروردگار یگانۀ هستی، به‌گونه‌ای صریح و بی‌ابهام

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

3 - اعتراف و ایمان ساحران به رسالت موسی و هارون(ع)

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

قید «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» اعتراف ضمنی بر ایمان آوردن ساحران به رسالت موسی و هارون(ع) است.آیۀ بعد (قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ ...) این مطلب را تأیید می‌کند.

4 - هارون همراه و همگام موسی(ع)، در ابلاغ رسالت الهی

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

5 - رسالت اصلی پیامبران، آشنا کردن انسان‌ها با پروردگار یگانۀ جهان

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ . رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

6 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ انبیاء؛ ایمان؛ توحید؛ تولی؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سحر؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 49]

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ اَلَّذِی عَلَّمَکُمُ اَلسِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ (49)

49

[فرعون] گفت: پیش از آن که به شما اجازه دهم به او گرویدید! قطعاً او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است. به زودی خواهید دانست! حتماً دست و پایتان را بر خلاف یکدیگر خواهم برید و همۀ شما را به دار خواهم کشید.

1 - خشم و برآشفتن فرعون از ایمان سریع ساحران به موسی(ع)، بدون رخصت و اجازۀ وی

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

2 - فرعون، حاکمی بسیار مستکبر و سخت استبدادگر

آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

محروم ساختن مردم از حق تصمیم گیری، حتی در باورها و ایمانشان، حکایت از اوج استبداد و استکبار فرعون دارد.

3 - فرعون، معتقد به حاکمیت مطلق خویش حتی بر افکار و اندیشۀ مردم

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

4 - اتهام ساحران از سوی فرعون، به

همدستی با موسی(ع) برای توطئه علیه وی

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

5 - پیروزی موسی(ع) بر ساحران، بی‌تأثیر در روحیۀ حق ناپذیر فرعون

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ

6 - اصرار و پافشاری فرعون بر سحر شمردن معجزۀ موسی(ع)

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

7 - اتهام ساحران از سوی فرعون، به شاگردی موسی(ع) و یادگرفتن سحر در مکتب او

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

8 - تهدید ساحران مؤمن از سوی فرعون به داشتن فرجامی تیره و وحشتناک

فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

9 - ساحران مؤمن به موسی(ع)، مورد تهدید فرعون به قطع دست و پا و کشیده شدن بر صلیب

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

10 - قطع یک دست و یک پا بر عکس یکدیگر، از شکنجه‌های سخت نظام فرعونی برای مخالفان

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ

11 - مردم در نظام فرعونی، فاقد آزادی عقیده و بیان

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ ... لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ

12 - تزویرهای فرعون علیه موسی(ع)، سرانجام دامنگیر خود وی شد.

إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ ... قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

اتهام سحر به موسی(ع) نخست از جانب فرعون صورت گرفت و ساحران را او گرد آورد و هم او مردم را برای نظارت دعوت کرد. همۀ اینها در نهایت، سبب ایمان عده‌ای به موسی(ع) شد و زمینۀ رسوایی خود فرعون را فراهم ساخت.

13 - ایمان همۀ ساحران به موسی(ع) و تهدید فرعون به شکنجه و کشتن تمامی آنان

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ ... وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ استکبار؛ اعدام؛ افترا؛ ایمان؛ پا؛ پیروزی؛ تصلیب؛ تهدید؛ حکومت؛ دست؛ سحر؛ شکنجه؛ علم؛ غضب؛ فرعون؛ لجاجت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 50]

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ (50)

50

گفتند: باکی نیست، زیرا ما به سوی پروردگارمان بازمی‌گردیم.

1 - اعلام آمادگی ساحران مؤمن به موسی(ع) در برابر فرعون برای پذیرش هر شکنجه در راه ایمان خویش

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ... قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ

2 - خشم و تهدید شدید فرعون، فاقد کمترین تأثیر در ساحران مؤمن به موسی(ع)

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ... قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ

3 - اعتقاد ساحران مؤمن به زیان نکردن انسان از تحمل دشواری‌ها در راه خدا

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

جملۀ «إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا ...» تعلیل برای «لاٰ ضَیْرَ» و بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - توجه و اعتقاد ساحران گرویده به موسی(ع)، نسبت به معاد هم پای عقیده به پروردگار یگانۀ هستی

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ... إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

5 - ربوبیت یگانۀ خدا بر هستی، مستلزم بازگشت انسان‌ها به سوی او و پایان نیافتن حیات در زندگی دنیایی است.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ... إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

6 - عقیده به معاد و بازگشت انسان به سوی خدا پس از مرگ، عامل نهراسیدن ساحران مؤمن از مجازات مرگ

قٰالَ ... لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ... قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

7 - عقیده به معاد، عاملی نیرومند در پایبندی انسان به ارزش‌ها و تحمل دشواری‌های ناشی از تعهد به آنها

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

8 - تحمل دشواری‌ها در راه دین، محفوظ در نزد خدا و مایۀ ارجمندی

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که اگر رنج‌ها تأثیری در سرنوشت انسان و تقرّب وی به خدا نداشت، خود زیانی انکارناپذیر بود.

9 - ایمان متکی به شناخت، ایمانی استوار و تزلزل‌ناپذیر

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ ... قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ

چون ساحران، خود اهل شناخت بودند و به آسانی معجزۀ موسی را از افسون تمایز دادند و به حقانیت وی پی‌بردند، به درجه‌ای از ایمان رسیدند که نمی‌شد با هیچ شکنجه‌ای آن را از آنان گرفت.

10 - مرگ، بازگشت به سوی خدا در بینش یکتاپرستان

لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ . قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

11 - «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ ایمان؛ توحید؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ سحر؛ سختی؛ شجاعت؛ شکنجه؛ ضرر؛ علم؛ غضب؛ فرعون؛ مرگ؛ معاد؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 51]

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ اَلْمُؤْمِنِینَ (51)

51

ما امید آن داریم که چون نخستین ایمان آورندگان بودیم، پروردگارمان خطاهای ما را بر ما ببخشد.

1 - اظهار امیدواری ساحران مؤمن به موسی(ع)، به برخورداری از غفران الهی

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا

2 - ندامت ساحران از گذشتۀ شرک آلود و غفلت‌بار خود در پیشگاه خدا

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا

3 - قرار گرفتن در صف نخستین مؤمنان، سرمایۀ امید ساحران به آمرزش الهی

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ ... أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ

عبارت «أَنْ کُنّٰا ...» تعلیل برای امید داشتن به غفران الهی است؛ یعنی، چون ما در صف نخستین ایمان آوردگان به موسی قرار گرفتیم این ما را امیدوار به غفران می‌نماید.

4 - توبه و رویکرد به دین و تحمل سختی‌های آن، زمینه‌ساز جلب غفران و آمرزش الهی

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ... قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ . إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که ساحران پس از ایمان به خدا و پذیرش شکنجه‌های فرعون، نسبت به غفران و آمرزش الهی اظهار امیدواری کردند.

5 - پیشگامی درطریق‌ایمان وسبقت‌گرفتن در راه ارزش‌ها، خود ارزشی الهی است.

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ ... أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ

نقل گفتۀ ساحران از سوی خدا بدون رد کردن آن، دلیل بر این است که خدا نیز استدلال ساحران را قبول دارد.

6 - ساحرانِ گرویده به موسی(ع)، از نخستین مؤمنان به وی

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ ... أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ

7 - سبقت در ایمان و قرار گرفتن در صف نخستین مؤمنان و حق گرایان، موجب جلب آمرزش الهی

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ

برداشت یاد شده از تعلیل قرار گرفتن جملۀ «أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ» برای جملۀ قبل (إِنّٰا نَطْمَعُ ...) استفاده می‌شود.

8 - تحمل دشواری‌ها در راه دین در نظر مؤمنان راستین، تنها زمینه‌ساز برخورداری از مغفرت الهی است و نه تضمینی حتمی.

قٰالُوا لاٰ ضَیْرَ ... إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا

ساحران مؤمن، در عین اظهار آمادگی برای پذیرش هر دشواری، خود را در آن مرتبه ندیدند که حتماً مورد غفران قرار می‌گیرند؛ بلکه فقط اظهار امیدواری کردند.

9 - مؤمنان و موحّدان راستین، دارای خوف و رجا در پیشگاه خداوند

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا

ساحران از سویی خود را خطاکار می‌دانستند و به همین جهت از عذاب الهی در هراس بودند. از سوی دیگر به خاطر پیشتازی در ایمان آوردن به موسی(ع)، امیدوار بودند که خداوند آنان را ببخشاید.

10 - اظهار ندامت ساحران، از قراردادن دانش خویش در خدمت فرعون، برای مبارزه با موسی(ع)

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا

کلمۀ «خَطٰایٰانٰا» می‌تواند اشاره به اقدامی باشد که ساحران در خدمت نظام فرعونی، برای مبارزه با حق انجام داده‌اند.

11 - ربوبیت الهی، مقتضی آمرزش خطاها و گناهان بندگان مؤمن

إِنّٰا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا خَطٰایٰانٰا أَنْ کُنّٰا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ

12 -«رب» از اسما و صفات خداوند

أَنْ یَغْفِرَ لَنٰا رَبُّنٰا

کلیدواژه‌ها:

امید؛ ایمان؛ ترس؛ توبه؛ توحید؛ حق؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ سبقت؛ سحر؛ سختی؛ شرک؛ فرعون؛ مغفرت؛ موسی(ع)؛ ندامت

[سوره الشعراء (26): آیه 52]

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ (52)

52

و به موسی وحی کردیم که بندگان مرا شبانه کوچ ده که [فرعونیان] در پی شما خواهند آمد.

1 - وحی خداوند به موسی(ع) در خارج ساختن شبانۀ بنی‌اسرائیل از سرزمین مصر

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

2 - ناتوانی فرعون از نابود ساختن موسی(ع)، علی‌رغم خشم و دشمنی عمیق وی نسبت به او و آیینش

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

مأموریت جدید موسی(ع)، نشانگر آن است که فرعون علی‌رغم تلاش برای نابودی آیین موسی(ع) نتوانست به خود وی آسیبی برساند.

3 - تصمیم‌گیری و حرکت موسی(ع)، در مقاطع مختلف بر اساس برنامۀ وحی

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

4 - بنی‌اسرائیل گرفتار در نظام فرعونی، مورد حمایت و لطف الهی

أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

اضافۀ «عباد»به ضمیر متکلم، بیانگر برداشت یاد شده است.

5 - ممانعت جدی حکومت فرعون از مهاجرت بنی اسرائیل و ترک سرزمین مصر

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فرمان الهی مبنی بر خروج مخفیانه و حرکت شبانۀ بنی‌اسرائیل و نیز تعبیر «إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ» نشانگر ممانعت شدید حکومت فرعون نسبت به خروج بنی‌اسرائیل از مصر است.

6 - خبردادن خداوند به موسی(ع) مبنی بر تعقیب بنی‌اسرائیل از سوی فرعونیان هنگام خروج از مصر

أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

7 - وجود بنی‌اسرائیل در مصر، دربردارندۀ منافعی مهم برای فرعونیان

أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

اصرار فرعونیان بر نگه داشتن بنی‌اسرائیل در مصر، نشانگر مطلب یاد شده است.

8 - موسی(ع)، رهبری پذیرفته شده و مورد اطاعت بنی‌اسرائیل، حتی پیش از ترک مصر

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ

فرمان الهی به کوچاندن شبانۀ بنی‌اسرائیل، در صورتی عملی بود که مجموعۀ بنی‌اسرائیل مطیع موسی(ع) بودند و این حرکت مخاطره‌آمیز را به خاطر اطاعت از وی به جان می‌خریدند.

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اطاعت؛ امامت؛ بنی‌اسرائیل؛ تعقیب؛ دشمنی؛ رسالت؛ زمین؛ عجز؛ غضب؛ فرعون؛ قدرت؛ کوچ؛ مصر؛ موسی(ع)؛ وحی؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 53]

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی اَلْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ (53)

53

پس فرعون [برای جمع آوری نیرو] گردآورندگانی به شهرها فرستاد.

1 - تلاش فرعون برای جلوگیری از مهاجرت بنی‌اسرائیل، پس از اطلاع یافتن از گریز شبانۀ آنان

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

2 - اقدام فرعون به اعزام مأموران، جهت گردآوری نیرو از شهرهای مختلف برای تعقیب بنی‌اسرائیل

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

کلمۀ «حٰاشِرِینَ» (گردآورندگان) مفعول برای «فَأَرْسَلَ» می‌باشد؛ یعنی، فرعون مأموران گردآورندۀ نیرو را به شهرها فرستاد.

3 - بنی‌اسرائیل، مجموعه‌ای نیرومند بودند و فرعون برای مقابله با آنان نیازمند قوایی گسترده بود.

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

4 - نیاز فرعون به استفاده از نیروی مردمی قبطیان، برای سرکوب بنی‌اسرائیل

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد آیه، گردآوری مردم از شهرها باشد و نه سربازان مستقر در آنها.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ تعقیب؛ شهر؛ فرعون؛ قدرت؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 54]

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ (54)

54

[و گفت:] قطعاً اینان (بنی‌اسرائیل) گروهی اندکند.

1 - دستور فرعون به مأموران جمع آوری سپاه، مبنی بر اندک جلوه دادن نیروی بنی‌اسرائیل به منظور تقویت روحیۀ مردم و تشویق آنان به پیوستن به سپاه وی

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ

جملۀ «إِنَّ هٰؤُلاٰءِ ...» دستور فرعون به مأموران خویش است که به مردم بگویند: گریزندگان، تعدادی اندک و ضعیف‌اند.

گفتنی است که کلمۀ «شرذمة» به عده‌ای از مردم گفته می‌شود و

«قَلِیلُونَ» صفت «شرذمة» است؛ یعنی، عده‌ای اندک.

2 - تکیۀ فرعونیان بر عدم انسجام نیروی بنی‌اسرائیل، به منظور آسان شمردن مقابله با آنان

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ

«قَلِیلُونَ» (جمع قلیل) به معنای چند دستۀ اندک است.

آمدن تعبیر «قَلِیلُونَ» به جای «قَلِیلَةٍ» می‌تواند بیانگر این نکته باشد که: گر چه بنی‌اسرائیل یک طایفه‌اند، اما همین یک طایفه با هم اتحاد ندارند؛ بلکه به چند دستۀ کوچک و غیر منسجم تقسیم شده‌اند. بنابراین مقابله با آنان کاری بسیار ساده و بدون زحمت است.

3 - حقیر و ناچیز جلوه دادن قدرت و توانایی‌های جبهۀ مخالف و حق‌طلب، از ترفندهای قدرت‌های استکباری و نظام‌های فرعونی

إِنَّ هٰؤُلاٰءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ استکبار؛ بنی‌اسرائیل؛ حق؛ دشمنی؛ فرعون

[سوره الشعراء (26): آیه 55]

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ (55)

55

و راستی که [با کارهایشان] ما را به خشم آورده‌اند.

1 - خشم فرعونیان از گریز شبانۀ بنی‌اسرائیل به منظور ترک دیار مصر

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ

2 - اعمال و رفتار بنی‌اسرائیل، همیشه مایۀ خشم و نگرانی فرعونیان

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ

تعبیر«غائظون» (به صیغۀ وصف) می‌تواند بیانگر این مطلب باشد که خشم فرعونیان، تنها به علت حرکت اخیر بنی‌اسرائیل نبود؛ بلکه معمولاً حرکات بنی‌اسرائیل مایۀ خشم و غضب آنان می‌شده است.

3 - ترسیدن و حساب بردن مردم عصر فرعون از خشم و غضب او و تحریک شدنشان علیه کسانی که باعث خشم او می‌شدند.

فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ ... وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ

برداشت یاد شده به خاطر این نکته است که جملۀ «إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ» در مقام تعلیل برای تعقیب بنی‌اسرائیل است؛ یعنی، چون آنان ما را به خشم آوردند، پس سزاوار است که شما آنان را تعقیب کنید.

4 - گریز بنی‌اسرائیل از مصر، تهدیدی

علیه منافع فرعونیان

وَ إِنَّهُمْ لَنٰا لَغٰائِظُونَ

چنانچه خشم فرعونیان به خاطر این باشد که با گریز بنی‌اسرائیل از مصر، نیروی کار عظیمی از دستشان خارج می‌شد و زیان بسیاری بر آنان وارد می‌گشت، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ ترس؛ تهدید؛ زمین؛ عمل؛ غضب؛ فرعون؛ مصر؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 56]

وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ (56)

56

و بی تردید، ما همپشت و یکپارچه‌ایم و آمادگی جنگی داریم.

1 - آماده‌باش کامل سپاه فرعون پیش از پیوستن مردم شهرها به آنان برای تعقیب بنی‌اسرائیل

وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ

«حِذْر» در قرآن به معنای ابزار جنگ (شمشیر، زره و...) آمده است؛ مانند«خذوا حذرکم». بنابراین «حٰاذِرُونَ» به کسانی گفته می‌شود که دارای سلاح کافی و در حال آماده‌باش کامل باشند.

2 - تشویق مردم از سوی مأموران فرعون، به تسریع در پیوستن به سپاه وی

وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ

3 - فرعون،طرفداران وکارگزاران حکومت خود را، گروهی متحد، نیرومند و آمادۀ نبرد معرفی کرد.

وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ

یکی از معانی «جمیع» ضدّ «متفرق»؛ یعنی، متحد است (لسان العرب). برداشت یاد شده بر اساس همین معنا است.

4 - قدرت‌نمایی و بزرگ جلوه دادن توانایی‌های خود در برابر جبهۀ مخالف، از ترفندهای قدرت‌های استکباری و نظام‌های فرعونی است.

وَ إِنّٰا لَجَمِیعٌ حٰاذِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آمادگی نظامی؛ اتحاد؛ استکبار؛ بنی‌اسرائیل؛ تعقیب؛ دشمنی؛ فرعون؛ قدرت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 57]

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (57)

57

پس آنان را [در پی بنی‌اسرائیل] از باغ‌ها و چشمه‌هایی [مرغوب] بیرون راندیم.

1 - خارج شدن فرعون و فرعونیان از شهر برای تعقیب بنی‌اسرائیل

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ

2 - حرکت فرعونیان در پی بنی‌اسرائیل، تدبیر الهی برای جدا شدن آنان از نعمت‌های سرزمین مصر بود.

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

اسناد فعل «إخراج»به ضمیر«نا»بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - فرمان خداوند به حرکت شبانۀ بنی‌اسرائیل، طرحی برای بیرون کشاندن فرعونیان از سرزمینشان

أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی ... فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

4 - دیار فرعونیان، سرزمین باغ‌ها و چشمه‌ساران

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

کلیدواژه‌ها:

امر الهی؛ باغ؛ بنی‌اسرائیل؛ تعقیب؛ چشمه؛ زمین؛ شهر؛ فرعون؛ مصر؛ نعمت؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 58]

وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ (58)

58

و از گنجینه‌هایی [پر ارزش] و جایگاهی نیکو [جدا ساختیم].

1 - محروم گشتن فرعونیان از گنج‌ها و کاخ‌های باشکوه خویش، به تدبیر و طرح الهی

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ ... وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

«کُنُوزٍ» (جمع«کنز») عبارت از اندوخته‌های مالی است. عبارت «مَقٰامٍ کَرِیمٍ» نیز اشاره به کاخ‌های باشکوه فرعونیان دارد.

2 - زوال نعمت‌های گستردۀ فرعونیان، در نتیجۀ پافشاری آنان بر ظلم و استکبار

أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ ... فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

تفریع «فَأَخْرَجْنٰاهُمْ ...» بر مطالب پیشین بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - خداوند، پدیدآورندۀ زمینۀ زوال و نابودی ظالمان به وسیلۀ افکار و تصمیم‌گیری‌های خود آنان

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ ... وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

تصمیم فرعونیان مبنی بر تعقیب بنی‌اسرائیل، در ظاهر طرح و برنامۀ خود آنان بود؛ اما از آن‌جا که خداوند زمینه‌های چنین تصمیم هلاکت‌باری را پدید آورده بود، خروج فرعونیان را فعل خود قلمداد کرده است.

4- سرزمین‌مصردر عصرفرعون،برخوردار از تمدن و اقتصادی نیرومند

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . وَ کُنُوزٍ وَ مَقٰامٍ کَرِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اقتصاد؛ تمدن؛ حکومت؛ زمین؛ ظلم؛ عمل؛ فرعون؛ قدرت؛ کرامت؛ گنج؛ مصر؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 59]

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ (59)

59

این‌گونه [آن همه نعمت را از آنان گرفتیم] و آنها را به بنی‌اسرائیل به ارث دادیم.

1 - حاکمیت ارادۀ خداوند بر تحولات تاریخ

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ ... کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

2 - بنی‌اسرائیل، وارث سرزمینی آباد و برخوردار از باغ‌ها و چشمه‌سارها، پس از خارج شدن آنان از مصر

کَذٰلِکَ وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

ضمیر«ها» در «أَوْرَثْنٰاهٰا» به مطلق «جَنّٰاتٍ» بازمی‌گردد؛ نه جنات مربوط به فرعونیان. بنابراین، آیۀ یاد شده و آیۀ قبل، بیانگر این حقیقت است که خداوند، از سویی فرعونیان را از باغ‌ها و کاخ‌های‌شان بیرون کرد و همۀ آنان را به دریا ریخت و از سوی دیگر بنی‌اسرائیل را که در مصر فاقد هر گونه امکانات بودند، به جای دیگری منتقل کرد و سرزمینی آباد و پر برکت که عبارت است از ارض مقدس باشد در اختیارشان قرار داد و به آنان فرمود «ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللّٰهُ لَکُمْ» ، (مائده(5) آیۀ 21).

3 - قدرت خدا بر حاکمیت بخشیدن به مستضعفان زمین و به اضمحلال کشاندن مستکبران

فَأَخْرَجْنٰاهُمْ مِنْ ... وَ أَوْرَثْنٰاهٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

کلیدواژه‌ها:

ارث؛ استضعاف؛ استکبار؛ باغ؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ چشمه؛ زمین؛ مصر؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 60]

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ (60)

60

پس [فرعونیان] هنگام طلوع آفتاب به آنان رسیدند.

1 - نزدیک شدن سپاه فرعون به بنی‌اسرائیل، به هنگام طلوع آفتاب

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ

واژۀ «مُشْرِقِینَ» از مصدر «اشراق»(داخل شدن در وقت طلوع

خورشید) مشتق شده است و حال از ضمیر فاعل «فَأَتْبَعُوهُمْ» می‌باشد؛ یعنی، «فلحقوا بهم حالکونهم داخلین فی و قت طلوع الشمس». گفتنی است که «إتباع» (مصدر «أتبعوا») در این جا به معنای ملحق شدن است.

2 - خط سیر بنی‌اسرائیل، از مصر به سمت مشرق بود.*

فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «مُشْرِقِینَ» - چنان که برخی‌از مفسران‌گفته‌اند - به‌معنای «قاصدین جهة الشرق»باشد.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ تعقیب؛ خورشید؛ زمین؛ فرعون؛ مشرق؛ مصر؛ هجرت

[سوره الشعراء (26): آیه 61]

فَلَمّٰا تَرٰاءَا اَلْجَمْعٰانِ قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ (61)

61

و چون آن دو گروه یکدیگر را دیدند، اصحاب موسی گفتند: ما قطعاً به چنگ آنان خواهیم افتاد.

1- نزدیک‌شدن سپاه‌فرعون به بنی‌اسرائیل تا حدّ مشاهدۀ یکدیگر

فَلَمّٰا تَرٰاءَا الْجَمْعٰانِ

«ترائی» (مصدر «تَرٰاءَا» ) به معنای همدیگر را دیدن و «جمع» (مفرد «جمعان») به معنای گروه است. بنابراین «فَلَمّٰا تَرٰاءَا الْجَمْعٰانِ» ؛ یعنی، چون دو گروه همدیگر را دیدند.

2- اظهارنگرانی و وحشت‌همراهان موسی از گرفتار آمدن در کمند سپاه فرعون

قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ

«ادراک» (مصدر مجهول «مدرکون») به معنای گرفتار شدن است «إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ» ؛ یعنی، ما قطعاً گرفتار خواهیم شد.

3 - عدم‌معرفت همراهان نزدیک‌موسی(ع) به مقام وی و شکست‌ناپذیری طرح و برنامۀ الهی او

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی ... قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ

تعبیر «أَصْحٰابُ مُوسیٰ» به جای بنی‌اسرائیل، می‌تواند تعریضی باشد به این که نه تنها بنی‌اسرائیل بلکه حتی یاران نزدیک موسی(ع) نیز به موفقیت آمیز بودن طرح و برنامۀ وی اطمینان نداشتند؛ بلکه با مشاهدۀ فرعون، شکست موسی(ع) و گرفتاری خود را قطعی می‌دانستند.

4 - ناتوانی مشهود بنی‌اسرائیل از مقابله با سپاه فرعون

قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ

کلیدواژه‌ها:

بنی‌اسرائیل؛ ترس؛ تعقیب؛ جهل؛ عجز؛ فرعون؛ قدرت؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 62]

قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ (62)

62

[موسی] گفت: چنین نیست. بی‌تردید پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد.

1 - اقدام قاطع موسی(ع) برای زدودن وحشت همراهان خویش (ترس آنان از گرفتار شدن در کمند سپاه فرعون)

قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ . قٰالَ کَلاّٰ

2 - موسی(ع)، مطمئن به دست نیافتن سپاه فرعون بر وی و همراهانش

قٰالَ کَلاّٰ

3 - اتکای موسی(ع) به پروردگار و هدایت خاصۀ او، مایۀ اطمینان و آرامش وی در سخت‌ترین شرایط

قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

4 - توکل و اعتماد به خدا، مایۀ آرامش و عدم یأس در بحران‌ها

قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

5 - موسی(ع)، دارای مقامی ویژه در نزد خدا و واسطۀ وصول رحمت و هدایت الهی به بنی‌اسرائیل

إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

آمدن تعبیر «إِنَّ مَعِی رَبِّی» (پروردگار من با من است) به جای «إن معنا ربنا»(پروردگار ما با ما است) نشان دهندۀ برخورداری شخص موسی(ع) از امداد خاصۀ الهی است؛ که در پرتو آن امداد، بنی‌اسرائیل نیز نجات می‌یافتند.

6 - پیامبران، واسطۀ وصول فیض و رحمت خدا به خلق

إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

7 - ربوبیت الهی، مقتضی هدایت خلق

إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

8 - اطمینان و تزلزل‌ناپذیری در بحران‌ها، از صفات ضروری رهبر جامعۀ ایمانی

قٰالَ أَصْحٰابُ مُوسیٰ إِنّٰا لَمُدْرَکُونَ . قٰالَ کَلاّٰ إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

9 - عدم اطلاع قبلی موسی(ع) از مراحل بعدی برنامۀ الهی برای او، پس از مهاجرت از مصر

إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ

تعبیر «سَیَهْدِینِ» می‌رساند که موسی(ع) از آغاز تمامی برنامه

را نمی‌دانسته و در لحظۀ نزدیکی سپاه فرعون و روبه‌رو شدن با دریا، منتظر دستور خداوند بوده است.

10 - «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ مَعِی رَبِّی

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ استقامت؛ امامت؛ امید؛ انبیاء؛ بنی‌اسرائیل؛ ترس؛ توکل؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رسالت؛ سختی؛ علم؛ فرعون؛ فیض؛ مصر؛ موسی(ع)؛ هجرت؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 63]

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اِضْرِبْ بِعَصٰاکَ اَلْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ اَلْعَظِیمِ (63)

63

پس به موسی وحی کردیم که با عصای خود بر این دریا بزن. [موسی چنین کرد.]پس دریا شکافت و هر پاره‌اش مانند کوهی بزرگ بود.

1 - قرار گرفتن بنی‌اسرائیل در میان سپاه فرعون و دریا

فَلَمّٰا تَرٰاءَا الْجَمْعٰانِ ... فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ

از عبارت «أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ» معلوم می‌شود که بنی‌اسرائیل به هنگام مشاهدۀ سپاه فرعون، نه راه پیش داشتند و نه راه پس؛ زیرا در یک طرف آنان دریا قرار داشت و در سوی دیگر سپاه فرعون.

2 - وحی الهی به موسی(ع) مبنی بر زدن عصای خویش به دریا

فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ

3 - شکافته شدن دریا با ضربت عصای موسی‌وبازشدن راه‌نجات برای‌بنی‌اسرائیل

أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ

«انفلاق» (مصدر «انفلق») به معنای شکافته شدن است.

4 - تعیین مرحله‌به‌مرحله وظیفۀ‌موسی(ع)، از سوی خداوند در مقابله با فرعون

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی ... فَأَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ

5- بنی‌اسرائیل وفرعونیان، شاهدمعجزه‌ای دیگر از موسی(ع) با شکافتن دریا

أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ

6 - طبیعت و مظاهر آن، با اذن خدا مقهور ارادۀ بندگان خاص اوست.

أَنِ اضْرِبْ بِعَصٰاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ

7 - شکافته شدن دریا با عصای موسی و

تقسیم شدن آب‌های آن به دو دیوار؛ چون دو کوه بزرگ

فَانْفَلَقَ فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ

فعل «کان» در این جا به معنای «صار» است. «فِرْقٍ» معادل قطعه (پاره) و «طود» مرادف «جبل» (کوه) است.

بنابراین «فَکٰانَ کُلُّ فِرْقٍ ...»؛ یعنی، هر پاره‌ای از آب دریا، مانند کوهی بزرگ شد.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اذن الهی؛ اراده؛ اولیاءاللّه؛ بنی‌اسرائیل؛ تشبیهات؛ تعقیب؛ دریا؛ رسالت؛ طبیعت؛ عصا؛ فرعون؛ قدرت؛ قرآن؛ کوه؛ معجزه؛ موج؛ موسی(ع)؛ وحی

[سوره الشعراء (26): آیه 64]

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ اَلْآخَرِینَ (64)

64

و دیگران (فرعونیان) را آن‌جا [به دریا] نزدیک ساختیم.

1 - اقدام فرعون و سپاهیانش به تعقیب بنی‌اسرائیل در بستر دریا

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ

«ازلاف»(مصدر «أَزْلَفْنٰا» )؛ یعنی، نزدیک ساختن و مقصود از آن در این جا وادار کردن به پیشروی است. «ثَمَّ» ظرف مکان و معادل «آن جا» و «الْآخَرِینَ» مفعول برای «أَزْلَفْنٰا» است؛ یعنی، دیگران (فرعونیان) را وادار کردیم تا به آن جا پیشروی کنند. گفتنی است که «ثَمَّ» اشاره به بستر دریا دارد که بنی‌اسرائیل از آن عبور کردند.

2 - دخالت ارادۀ الهی در وادار کردن فرعونیان به پیشروی در بستر دریا

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اراده؛ بنی‌اسرائیل؛ تاریخ؛ تعقیب؛ دریا؛ فرعون

[سوره الشعراء (26): آیه 65]

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ (65)

65

و موسی و کسانی که با او بودند، همگی را نجات دادیم.

1 - نجات یافتن موسی(ع) و همراهان وی (بنی‌اسرائیل) از شرّ فرعونیان، با عبور از دریا به ارادۀ الهی

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

2 - موفق شدن همۀ همراهان موسی به عبور از دریا

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

3 - پیامبران الهی، واسطۀ وصول فیض و رحمت خاص خداوند به پیروانشان

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

تصریح به نام موسی(ع) و ذکر آن پیش از پیروان وی، می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

4 - خداوند، نجات دهندۀ رهروان راه خود در سخت‌ترین شرایط

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ انبیاء؛ ایمان؛ بنی‌اسرائیل؛ دریا؛ رحمت؛ فیض؛ قصه در قرآن؛ موسی(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 66]

ثُمَّ أَغْرَقْنَا اَلْآخَرِینَ (66)

66

سپس دیگران را غرق کردیم.

1 - غرق شدن فرعون و سپاهیانش، پس از عبور کامل بنی‌اسرائیل از دریا

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ . ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ

2 - تعقیب بنی‌اسرائیل از سوی فرعونیان در مسیر باز شده در دریا به وسیلۀ موسی(ع)

وَ أَنْجَیْنٰا مُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ . ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ

3 - ورود فرعون و سپاهیانش به دریا و غرق شدن آنان، نمود ارادۀ الهی

وَ أَزْلَفْنٰا ثَمَّ الْآخَرِینَ ... ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ

از اسناد فعل‌های «أَزْلَفْنٰا» و «أَغْرَقْنَا» به خداوند، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

بنی‌اسرائیل؛ تعقیب؛ دریا؛ غرق؛ فرعون

[سوره الشعراء (26): آیه 67]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (67)

67

به راستی در این [حادثه] نشانه‌ای [بزرگ] وجود دارد، ولی بیشتر آنان مؤمن نبودند.

1 - سرگذشت موسی و فرعونیان، آیتی بزرگ، شایان تفکر و عبرت آموز

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

«ذٰلِکَ» اشاره به ماجرای میان موسی(ع) و فرعون دارد.«آیة» به معنای نشانه و نکره آمدن آن برای تفخیم است. بنابراین جملۀ «إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً» ؛ یعنی، به راستی در این ماجرا نشانه‌ای بزرگ وجود دارد.

2 - ماجرای میان موسی(ع) و فرعونیان، نمودی از سنت مستمر الهی در یاری حق و سرکوب باطل

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

«آیة»و عبرت بودن ماجرای موسی و فرعونیان، در صورتی است که تکرار نظایر آن همواره ممکن باشد.

3 - تاریخ، منبعی برای درس آموختن و عبرت گرفتن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

4 - اکثریت فرعونیان (قبطیان)، حق‌ناپذیر و مصمم بر کفر

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

5 - وجود اقلیتی مؤمن در میان قبطیان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

6 - انتقام الهی از فرعونیان، هشداری جدّی به همۀ کفرپیشگان حق‌ستیز است.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

با توجه به لحن تهدید آمیز این آیه و بیان این که علت انتقام گرفتن خداوند از فرعونیان، این بود که بیشتر آنان از پذیرفتن ایمان امتناع ورزیدند، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7 - اصرار اکثریت افراد جامعه بر کفر و حق‌ستیزی، زمینۀ نزول عذاب الهی

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

8 - رسوخ روحیۀ حق‌ناپذیری، در بیشتر کفرپیشگان صدراسلام

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

گرچه ضمیر «هم»در «أَکْثَرُهُمْ» به فرعون و قوم وی (قبطیان) بازمی‌گردد؛ اما در عین حال تعریض به مشرکان صدراسلام نیز دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اقلیت؛ اکثریت؛ ایمان؛ باطل؛ تاریخ؛ تفکر؛ حق؛ سنتهای خدا؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛ فرعون؛ کفر؛ موسی(ع)؛ نصرت

[سوره الشعراء (26): آیه 68]

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (68)

68

و به یقین، پروردگار توست که عزّتمند و مهربان است.

1 - پیامبر(ص)، برخوردار از حمایت ویژۀ پروردگار در قبال عنادورزی‌های مشرکان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

ذکر آیۀ «إِنَّ رَبَّکَ ...» پس از بیان ماجرای موسی و فرعون، دارای این پیام است که: ای پیامبر! همان‌گونه که خداوند، موسی(ع) را تحت حمایت گرفت و فرعونیان را از میان برداشت، تو را نیز تحت حمایت ویژۀ خود قرار داده و دشمنانت را سرکوب خواهد کرد.

2 - خدا، تنها قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

«عزیز»مسند همراه با «ال» جنس و مفید حصر است.

3 - عزّت و شکست‌ناپذیری خدا، آمیخته با رحمت و مهر او به بندگان

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «الرَّحِیمُ» صفت «الْعَزِیزُ» باشد.

4 - هلاکت فرعونیان، نمود عزّت و قدرت پیروزمند خداوند

ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

5 - مهلت خداوند به کافران حق‌ستیز صدراسلام، به خاطر رحمت و لطف او بود؛ نه برخاسته از ضعف و ناتوانی.

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

یادکرد سرگذشت موسی و فرعون تسلّی بخش خاطر پیامبر(ص) و نیز هشداری است به کافران مکه که نازل نشدن عذاب بر آنان، نه از باب ناتوانی حق تعالی است؛ بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینۀ آن به پایان برسد، عزّت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

6 - «رب»، «عزیز» و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ حق؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ شرک؛ عزیز/اسما و صفات؛ فرعون؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الشعراء (26): آیه 69]

وَ اُتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ (69)

69

و داستان ابراهیم را بر آنان بخوان.

1 - تلاوت ماجرای ابراهیم(ع) برای مردم، فرمان الهی به پیامبر(ص)

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

2 - سرگذشت ابراهیم(ع)، ماجرایی مهم و شایان درس‌آموزی

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

«نَبَأَ» به ماجرایی گفته می‌شود که دارای فایده‌ای بزرگ باشد (مفردات راغب).

3 - وجود پیام‌ها و رهنمودهای همگون در سرگذشت پیامبران با امت‌های‌شان

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ

ذکر سرگذشت انبیای پیشین، دارای بعد هدایتی است و این امر منوط به وجود نوعی همگونی در مسائل پیامبران و امت‌های آنان می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ امر الهی؛ انبیاء؛ تلاوت؛ رسالت؛ عبرت؛ محمّد(ص)

[سوره الشعراء (26): آیه 70]

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ (70)

70

آن‌گاه که به پدر خود و قومش گفت: چه چیزی را می‌پرستید؟

1 - پرسش ابراهیم(ع) از پدر خود و قومش، دربارۀ آنچه مورد پرستش قرار داده بودند.

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

2 - اهتمام ابراهیم(ع) برای به اندیشه واداشتن مردم شرک‌پیشۀ عصر خویش دربارۀ حقیقت معبودهای‌شان

إِذْ قٰالَ ... مٰا تَعْبُدُونَ

استفهام در «مٰا تَعْبُدُونَ» استفهام حقیقی نیست؛ زیرا ابراهیم(ع) می‌دید که آنان بت می‌پرستند. بلکه بدان منظور بوده است که افکار آنان را برآشوبد و به اندیشیدن دربارۀ آنچه می‌پرستند وادارد.

3 - ایجاد سؤال در مردم نسبت به باورهایشان، روش ابراهیم(ع) در یاد کرد بطلان عقاید آنان

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

4 - رشد ابراهیم(ع) در محیط غیر شرک و مواجهۀ او با محیط شرک‌آلود، امری سؤال‌انگیز برای وی

إِذْ قٰالَ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ مٰا تَعْبُدُونَ

این احتمال وجود دارد که پرسش ابراهیم(ع)، پرسشی طبیعی و برخاسته از فطرت توحیدی وی بوده است و نه تدبیری در جهت طرح مسائل توحیدی با مردم. بر این اساس می‌توان گفت که آن حضرت در محیطی غیر شرک می‌زیسته است از این رو با مشاهدۀ بت‌پرستی مردم، شگفت‌زده شد و از آن کار استفسار نمود.

کلیدواژه‌ها:

آزر؛ ابراهیم(ع)؛ انسان؛ پدر؛ تفکر؛ سؤال و جواب؛ قوم ابراهیم

[سوره الشعراء (26): آیه 71]

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ (71)

71

گفتند: بت‌هایی را می‌پرستیم و کمر به پرستش آنها بسته‌ایم.

1 - تصریح قوم ابراهیم، به پرستش مجسمه‌ها و بت‌های بی‌جان

قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً

«صنم» (مفرد«أصنام») معادل«بت»است.

2 - توجه به درگاه بت‌ها و اعتکاف در

آستان آنها، از کارهای مستمر قوم ابراهیم

فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

«ظل و ظلول»(مصدر «نظل») به معنای دوام و استمرار و «عکوف»(مصدر «عٰاکِفِینَ» ) به معنای ملازم بودن است.

3 - دلبستگی عمیق و تفاخر قوم ابراهیم، به مسلک شرک‌آلود خویش

إِذْ قٰالَ ... مٰا تَعْبُدُونَ . قٰالُوا نَعْبُدُ أَصْنٰاماً فَنَظَلُّ لَهٰا عٰاکِفِینَ

قوم ابراهیم در جواب آن حضرت که پرسید: «چه می‌پرستید»، باید می‌گفتند: «بت». اما آنها در پاسخ گفتند: «بت‌ها را می‌پرستیم و همواره ملازم آنها هستیم». این نشان می‌دهد که آنان می‌خواستند علاوه بر جواب او، فخر و دل‌بستگی شدید خود را به مسلک شرک، بیان کنند.

کلیدواژه‌ها:

بت؛ تفاخر؛ شرک؛ عبادت؛ قوم ابراهیم

[سوره الشعراء (26): آیه 72]

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ (72)

72

گفت: آیا وقتی که آنها را می‌خوانید سخن شما را می‌شنوند؟

1 - پرسش بیدارگر ابراهیم(ع) از قوم بت‌پرست خویش دربارۀ شنوایی بت‌ها

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

2 - یادآوری ابراهیم(ع) به قوم خویش مبنی بر ناتوانی بت‌ها حتی از شنیدن دعای آنان

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

استفهام در «هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ» انکاری است. بنابراین مفاد سؤال ابراهیم(ع) چنین می‌شود: با این که بت‌ها درخواست‌های شما را نمی‌شنوند، چگونه به درگاه آنها نیایش می‌کنید؟

3 - موجود ناتوان و ناشنوا، فاقد شایستگی برای خدا بودن و پرستیده شدن

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

4 - ایجاد سؤال در مردم نسبت به باورهای آنان، روش ابراهیم(ع) در تذکر دادن و باطل کردن عقاید ایشان

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

5 - روی‌آوری مشرکان عصر ابراهیم(ع) به بت‌ها، برای ابراز درخواست‌ها و حلّ مشکلات خویش

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ بت؛ تبلیغ؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عجز؛ قدرت؛ قوم ابراهیم؛ کری؛ گوش؛ نصرت

[سوره الشعراء (26): آیه 73]

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ (73)

73

یا سودی برای شما دارند و یا زیانی می‌رسانند؟

1 - یادآوری ابراهیم(ع) به قوم خویش، مبنی بر ناتوانی بت‌ها در رساندن سود یا زیان به انسان‌ها

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ

2 - بهره‌گیری‌ابراهیم(ع) در هدایت‌قومش، از محسوس‌ترین و بدیهی‌ترین امور

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ ... أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ

3 - لازمۀ معبود راستین، در دست داشتن عوامل و اسباب سود و زیان انسان

أَوْ یَنْفَعُونَکُمْ أَوْ یَضُرُّونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بت؛ تبلیغ؛ حس‌گرایی؛ ضرر؛ عجز؛ قوم ابراهیم؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 74]

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ (74)

74

گفتند: [نه،] بلکه پدران خود را یافتیم که چنین می‌کردند.

1 - تقلید از نیاکان، تنها پاسخ قوم ابراهیم در توجیه بت‌پرستی خود

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

2 - قوم‌ابراهیم، مردمی سطحی‌نگر و تنها مقلِّد پدران خویش

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

قوم ابراهیم، در برابر پرسش منطقی آن حضرت، تنها به تقلید کورکورانۀ خود از نیاکانشان اشاره کردند و این بیانگر شدت عقب ماندگی فکری و اوج سطحی‌نگری آنان است.

3 - اقرارضمنی قوم‌ابراهیم به‌ناتوانی بت‌ها

قٰالَ هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ ... قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

4 - بت‌پرستی، امری سابقه‌دار در میان نیاکان قوم‌ابراهیم

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

5 - پایبندی مطلق و بی‌دلیل به سنت‌های ملّی و قومی، مایۀ تخدیر جامعه و سدّ راه خردورزی و مانع شناخت

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

6 - شرک، فاقد مبانی علمی و برهان و متکی به تقلید از نیاکان و پیروی از سنت‌های گذشتگان

قٰالُوا بَلْ وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا کَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ بت؛ تفکر؛ تقلید؛ جامعه؛ حمیت؛ شرک؛ شناخت؛ عجز؛ قوم ابراهیم؛ کوری؛ نیاکان

[سوره الشعراء (26): آیه 75]

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (75)

75

گفت: پس آیا می‌دانید که آنچه پرستش کرده‌اید،

1 - اقدام ابراهیم(ع) به سرزنش قوم خود، به خاطر پرستش کورکورانۀ بت‌ها

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

استفهام در «أَ فَرَأَیْتُمْ» توبیخی است و مفاد آن این است که:

چرا در بارۀ آنچه می‌پرستید، اندیشه نمی‌کنید و صرفاً متکی به تقلید کورکورانه از نیاکان خود هستید؟

2 - ابراهیم(ع)، برانگیزانندۀ قوم خویش به نگرش مجدد نسبت به پرستش بت‌ها

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

«رأی و رویة» (مصدر «رأیتم») هم درمورد نگاه‌کردن با چشم به کار می‌رود و هم در نگریستن با عقل. در این جا مورد اخیر مراد است. ضمناً استفهام در «أَ فَرَأَیْتُمْ» توبیخی و دربردارندۀ نوعی ترغیب به تأمل و اندیشیدن در عبادت بت‌ها است.

3 - لزوم استوار بودن باورهای دینی بر دلایل عقلی و نه بر تقلید و سنّت ملّی، در بینش ابراهیم(ع)

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

4 - روشن بودن بطلان بت‌پرستی، تنها با اندکی تأمل و خردورزی

قٰالَ أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

برداشت یاد شده با توجه به توبیخی بودن استفهام در آیه بالا استفاده می‌شود؛ زیرا مفاد آن این است که اگر شما دربارۀ آنچه می‌پرستید (بت‌ها) قدری می‌اندیشیدید، هرگز به آن اقدام نمی‌کردید.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احتجاج؛ بت؛ برهان؛ تفکر؛ سؤال و جواب؛ قوم ابراهیم؛ ملامت

[سوره الشعراء (26): آیه 76]

أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ اَلْأَقْدَمُونَ (76)

76

شما و پدران پیشین شما،

1 - اقدام ابراهیم(ع) به شکستن بتِ سنت‌گرایی و تقلید بی‌چون‌وچرا از نیاکان

أَ فَرَأَیْتُمْ ... أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ

2 - سابقه‌دار بودن یک باور، در صورت متکی نبودن به عقل و برهان، فاقد ارزش و اعتبار است.

أَ فَرَأَیْتُمْ ... أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ

برداشت یاد شده از آن‌جا است که قوم ابراهیم، بت‌پرستی را میراث نیاکان خود می‌دانستند، ولی آن حضرت ایشان را به تعقل و اندیشه دعوت نمود و تقلید صرف از نیاکان را مردود اعلام کرد.

3 - بت‌پرستی، دارای سابقۀ دیرینه در نیاکان قوم‌ابراهیم

أَ فَرَأَیْتُمْ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ . أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بت؛ برهان؛ تقلید؛ قوم ابراهیم؛ نیاکان

[سوره الشعراء (26): آیه 77]

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ اَلْعٰالَمِینَ (77)

77

آنها مبغوض منند؟ لیکن پروردگار جهانیان [محبوب من است].

1 - بت و بت‌پرستی،دشمن‌اندیشه، سعادت و تکامل انسان در دیدگاه حضرت ابراهیم(ع)

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی

ضمیر «هم»در «فَإِنَّهُمْ» به «أصنام» بازمی‌گردد.

2 - پروردگارجهانیان، تنها دوست انسان و پرستش‌او تضمین‌گر رشد ورستگاری وی

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

3 - هر عامل بازدارنده از پرستش خدا، دشمن واقعی انسان است.

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

4 - ربوبیت خدا، نشانگر قدرت او در رساندن فیض به خلق

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

آمدن «رَبَّ الْعٰالَمِینَ» در برابر ضمیر «هم» - که به بت‌ها بازمی‌گردد - می‌تواند اشاره به عجز و بی‌خاصیتی بت‌ها داشته باشد؛ در حالی که پروردگار جهانیان، به دلیل پروردگاری‌اش، در یاری رساندن به انسان‌ها، توانا است.

5 - شرک و توحید، دو جبهۀ متخاصم

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ

6 - «رَبَّ» از اسما و صفات خداوند

رَبَّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انسان؛ بت؛ تفکر؛ توحید؛ دشمنی؛ دوستی؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ شرک؛ عالم؛ عبادت؛ فیض

[سوره الشعراء (26): آیه 78]

اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ (78)

78

همان کسی که مرا آفرید و همو مرا راهنمایی می‌کند.

1 - هدایت و راهنمایی خلق، از شؤون ربوبیت و خالقیت خداوند

إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

تفریع جملۀ «فَهُوَ یَهْدِینِ» بر «رَبَّ الْعٰالَمِینَ» و «الَّذِی خَلَقَنِی» ، بیانگر برداشت یاد شده است؛ یعنی، چون او پروردگار جهانیان و نیز آفرینندۀ من است؛ پس خود او هم مرا راهنمایی خواهد کرد.

2 - اشارۀ ابراهیم(ع) به آفریدگاری و هدایت‌گری خدا، برای معرفی پروردگار جهان برای بت‌پرستان

إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

3 - تنها خالق و راهنمای انسان، شایستۀ پرستش است؛ نه بت‌های بی‌شعور و ساختۀ دست بشر.

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

4 - خالقیت و هدایت‌گری خدا، جلوۀ دوستی و مهر و محبت او به خلق

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ . اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

جملۀ «الَّذِی خَلَقَنِی ...» تعلیل بر آیۀ پیش و دلیل برای دوست بودن خدا برای انسان است.

5 - نیاز مستمر موجودات هستی به هدایت خدا

اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

تفریع «فَهُوَ یَهْدِینِ» بر «الَّذِی خَلَقَنِی» ، بیانگر این نکته است که هر مخلوقی نیازمند هدایت است و چون خدا آن را خلق کرد، هدایتش هم خواهد کرد.

6 - تدبیر حیات بشر، به دست آفریدگار او است و نه بت‌های ناتوان.

هَلْ یَسْمَعُونَکُمْ ... فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی ... الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

«فاء» تفریعیه در «فَهُوَ یَهْدِینِ» می‌رساند که تدبیر و هدایت، مترتب بر خلقت است و کار تدبیر از آفرینش جدا نیست تا این که خدا خالق باشد؛ ولی تدبیر امور انسان‌ها به دست موجودات دیگر.

7 - توجه انسان به عامل پدیدآورنده (خالق) و تنظیم‌کنندۀ نظام حیات او (هادی)، نخستین گام عقلانی و فطری در جهت خداشناسی

اَلَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یَهْدِینِ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که حضرت ابراهیم(ع) در معرفی پروردگار جهانیان برای بت‌پرستان، نخست به خالقیت خدا و سپس به هدایت‌گری او در تنظیم نظام حیات بشری، اشاره کرده است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انسان؛ بت؛ تبلیغ؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ ذکر؛ محبت؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 79]

وَ اَلَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ (79)

79

و همان کسی که خود به من غذا می‌دهد و مرا سیراب می‌گرداند.

1 - پروردگار جهانیان، خدایی است که پس از آفرینش بشر، او را از غذاهاو نوشیدنی‌ها بهره‌مند ساخته است.

اَلَّذِی خَلَقَنِی ... وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ

2 - تدارک نیازهای زندگی انسان (چون خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها) در زمین، از شؤون ربوبیت خداوند

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ

3 - تنها تأمین‌کنندۀ نیازهای زندگی انسان، شایستۀ پرستش است؛ نه بت‌های بی‌جان و ساختۀ دست مردمان.

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ ... وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ

4 - تذکر ابراهیم(ع) به قوم خویش، مبنی بر حاکمیت ارادۀ خدا بر معاش و زندگی انسان و نفی هرگونه نقش برای بت‌ها

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انسان؛ جهان؛ خلقت؛ رزق؛ سقایت؛ قوم ابراهیم؛ خوردنی‌ها

[سوره الشعراء (26): آیه 80]

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ (80)

80

و چون بیمار شوم او مرا شفا می‌دهد.

1 - شفای انسان، پس از بیماری به دست خداست.

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

2 - تأثیر عوامل طبیعت در سلامتی انسان، به تدبیر و هدایت تکوینی خداوند

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

انسان برای درمان بیماری خود، نیازمند مصرف دارو است.

بنابراین نسبت داده شدن شفای مریض به خداوند، بیانگر آن است که نقش دارو در درمان انسان، به اراده و تدبیر خدا بستگی دارد.

3 - تذکر ابراهیم(ع) به نقش نداشتن بت‌ها در بیماری و شفایابی انسان

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

تعبیر «فَهُوَ یَشْفِینِ» تأکید بر این حقیقت است که تنها خدا در بهبودی و شفای انسان مؤثر است. و چون مخاطب این تأکید بت‌پرستانند، در حقیقت تأکید ابراهیم(ع) بر سلب هرگونه تأثیر بت‌ها در سلامتی انسان است.

4 - نسبت ندادن شرور، به خداوند و انتساب رحمت‌ها و نعمت‌ها، به او، ادب ابراهیم(ع) نسبت به خداوند

وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ابراهیم(ع) مریضی را به خود و شفا را به خدا نسبت داده است.

5 - استفادۀ ابراهیم(ع) از ضروری‌ترین و ملموس‌ترین نیازهای بشری، برای متوجه ساختن قوم خویش به خدا

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ . وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

6 - نیازهای ضروری و مداوم زندگی، از عوامل گرایش قوم‌ابراهیم به بت‌پرستی *

وَ الَّذِی هُوَ یُطْعِمُنِی وَ یَسْقِینِ . وَ إِذٰا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ

تأکید ابراهیم(ع) بر نقش خداوند در روزی دادن به انسان‌ها (یطعمنی) و فرو فرستادن باران (یسقین) و شفا بخشی به انسان (یشفین)، می‌تواند از آن جهت باشد که قوم او، به انگیزۀ همین امور به بت‌ها رو آورده بودند.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بت؛ بیماری؛ تبلیغ؛ رحمت؛ شر؛ شفا؛ عجز؛ قوم ابراهیم؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 81]

وَ اَلَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ (81)

81

و همان کسی که مرا می‌میراند، سپس زنده‌ام می‌کند.

1 - مرگ، و حیات مجدد انسان به دست خدا و براساس تدبیر اوست.

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

2 - تذکر ابراهیم(ع) به قوم بت‌پرست خود، مبنی بر نبود کمترین نقش برای بت‌ها در مرگ و حیات آدمی

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

3 - وجود معاد پس از مرگ و محدود

نبودن زندگی به دنیا، تذکر دیگر ابراهیم(ع) به قوم بت‌پرست خویش

وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

4 - توحید و معاد، دو اصل به هم پیوسته و انفکاک‌ناپذیر در تعلیمات ابراهیم(ع)

فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

برداشت یاد شده از آن جا است که ابراهیم(ع) در تعلیمات خود، ابتدا به نفی شرک و اثبات توحید پرداخت؛ سپس به مسألۀ مرگ و حیات مجدد انسان اشاره کرد. و به این دو مسأله بسنده نمود.

5 - شفایابی انسان پس از بیماری و حیات مجدد وی پس از مرگ، نمودهای ربوبیت الهی

إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... وَ إِذٰا مَرِضْتُ ... وَ الَّذِی یُمِیتُنِی ثُمَّ یُحْیِینِ

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ انسان؛ بت؛ تبلیغ؛ توحید؛ حیات؛ شفا؛ قوم ابراهیم؛ مرگ؛ معاد

[سوره الشعراء (26): آیه 82]

وَ اَلَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ اَلدِّینِ (82)

82

و همان کسی که امید دارم روز جزا خطایم را بر من ببخشد.

1 - پروردگار جهانیان، کسی است که می‌توان به غفران و بخشایش او در قیامت، دل بست.

إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

2 - قیامت، روز محاسبۀ کردار آدمیان و مجازات و پاداش، در تعلیمات ابراهیم(ع)

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

3 - نیاز شدید انسان در قیامت به مغفرت و آمرزش پروردگار

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

جایی که ابراهیم(ع) خود را نیازمند مغفرت خدا بداند، دیگر انسان‌ها به آن، بیشتر و شدیدتر نیاز خواهند داشت.

4 - لزوم نگرانی هموارۀ انسان از کردار و فرجام کار خویش و مطمئن نبودن به آمرزش الهی

وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

وقتی ابراهیم(ع) خود را صرفاً امیدوار به مغفرت الهی معرفی کند، جای اطمینانی برای دیگران نخواهد بود.

5 - تنها آفریدگار هدایت‌گر، و

روزی‌دهنده، شفابخش و حیات‌آفرین، شایسته برای دل‌بستن انسان به غفران و بخشایش او

اَلَّذِی خَلَقَنِی ... وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ ... یَوْمَ الدِّینِ

6 - «یَوْمَ الدِّینِ» از نام‌های قیامت

أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

7 - ربوبیت خداوند، مقتضی دل بستن انسان‌ها به مغفرت و آمرزش او در روز قیامت

رَبَّ الْعٰالَمِینَ ... الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یَوْمَ الدِّینِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابراهیم(ع)؛ امید؛ انسان؛ پاداش؛ حسابرسی؛ حیات؛ خلقت؛ رزق؛ عمل؛ قیامت؛ کیفر؛ مغفرت؛ هدایت؛ یوم الدین

[سوره الشعراء (26): آیه 83]

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ (83)

83

پروردگارا، به من حکمت ارزانی دار و مرا به شایستگان ملحق کن.

1- ابراهیم(ع)،خواستار دانش وشایستگی از درگاه پروردگار

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

«حکم»می‌تواند مرادف «حکومة»(سرپرستی و تدبیر امور مردم) و یامعادل «حکمت»(دانش و معرفت) باشد. برداشت یاد شده، بر پایۀ معنای دوم است.

2 - لزوم استمداد انسان از خداوند در میدان عقیده و عمل

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

3 - برخورداری از حکمت و معرفت و قرار گرفتن در زمرۀ صالحان، اوج کمال و سعادت انسان

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

با توجه به این که حضرت ابراهیم(ع)، به عنوان بزرگ‌ترین آرمان‌های ارزشی، این دو را از درگاه خدا تمنا کرده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

4 - دستیابی به اوج صلاح، در پرتو معرفت استوار و حکمت الهی

هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

مقدم آوردن «حُکْماً» می‌تواند اشاره به تقدم رتبی و واقعی آن داشته باشد.

5 - ابراهیم(ع)آرزومند دریافت‌حکومت از جانب خدا، برای‌هدایت وتدبیر امور مردم

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً وَ أَلْحِقْنِی بِالصّٰالِحِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «حکم» در آیه معادل «حکومة»(سرپرستی و تدبیر امور خلق) باشد.

6 - آرزوی به دست گرفتن حکومت و مدیریت جامعۀ ایمانی و درخواست آن از خداوند، امری پسندیده و شایسته

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً

7 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ هَبْ لِی حُکْماً

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ابراهیم(ع)؛ حکمت؛ حکومت؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رستگاری؛ شناخت؛ صالحان؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 84]

وَ اِجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی اَلْآخِرِینَ (84)

84

و برای من در میان نسل‌های آینده نام نیکی قرار ده.

1 - ابراهیم(ع) آرزومند باقی ماندن نام نیک او در میان نسل‌های آینده و تقاضاکنندۀ آن از خداوند

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

مفسران، تعبیر «لِسٰانَ صِدْقٍ» را کنایه از آوازه و نام نیک گرفته‌اند.

2 - پسندیده بودن آرزوی انسان مبنی بر بقای آوازۀ نیکو از او در میان نسل‌ها

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

3 - دعای ابراهیم(ع) به درگاه خدا، برای تداوم راه رسالت او در امت‌های آینده، به وسیلۀ برگزیدگان الهی و گویندگان صادق

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

برخی از مفسران «لِسٰانَ صِدْقٍ» را به انسان‌های صادق - که همان پیامبران الهی هستند - تفسیر کرده‌اند. بنابراین، درخواست ابراهیم(ع) این است که خداوند در میان نسل‌های آینده، پیامبرانی را برانگیزد تا به دعوت او قیام کنند و مردم را به آیین توحیدی او فرا بخوانند.

4 - مردان الهی، آرزومند هدایت و سعادت برای تمامی نسل‌های بشر

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

5 - پیامبران الهی، گویندگانی صادق و راستگو برای مردمان

وَ اجْعَلْ لِی لِسٰانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ابراهیم(ع)؛ انبیاء؛ اولیاءاللّه؛ دعا؛ رستگاری؛ صدق؛ فرزند؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 85]

وَ اِجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ اَلنَّعِیمِ (85)

85

و مرا از وارثانِ بهشت پر نعمت مقرّر دار.

1 - دعای ابراهیم(ع) به درگاه خدا، برای قرار گرفتنش در زمرۀ وارثان بهشت

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ

«مِنْ» در این آیه تبعیضیه و «وَرَثَةِ» جمع وارث است؛ یعنی، مرا یکی از وارثان بهشت قرار بده.

2 - چشمداشت به پاداش الهی، آرزوی بهشت و درخواست نعمت‌های آن از خداوند، امری شایسته و بایسته برای اهل‌ایمان

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ

3 - بهشت، سرشار از نعمت‌های‌الهی است.

جَنَّةِ النَّعِیمِ

«نعیم»به معنای نعمت فراوان است.

4 - بهشت پر از نعمت، فضل و ارزانی خدا به انسان است؛ نه مزدی هم‌پای عمل وی.

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ

راغب در «مفردات» آورده است: «و یقال لکلّ من حصل له شیء من غیر تعب قد ورث کذا؛ هر کس مالی را به رایگان به دست آورد، گفته می‌شود به ارث برد». بنابراین، اعمال ما هرگز نمی‌تواند بهای واقعی بهشت باشد؛ بلکه بهشت فضل و

ارزانی خدا به مؤمنان است.

5 - همۀ انسان‌ها حتی پیامبران بزرگ، نیازمند فضل خدا

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ابراهیم(ع)؛ ارث؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ جنة النعیم؛ دعا؛ عمل؛ فضل خدا؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 86]

وَ اِغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ اَلضّٰالِّینَ (86)

86

و بر پدرم ببخشای که او از گمراهان است.

1 - طلب آمرزش ابراهیم(ع) از درگاه خداوند، برای پدرش

وَ اغْفِرْ لِأَبِی

2 - نگرانی ابراهیم(ع) از گمراهی دیرینۀ پدر خود

وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که دعای ابراهیم(ع) در

زمان حیات پدرش بوده باشد. بر این اساس به کارگیری «کٰانَ» در جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ» بیانگر گمراهی دیرینۀ پدرش است.

3 - مردان الهی، دارای احساس مسؤولیت بیشتر برای هدایت بستگان خویش

وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ

4 - ارزش دعا برای رهایی دیگران از گمراهی و ضلالت

وَ اغْفِرْ لِأَبِی إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ

با فرض این که دعای ابراهیم(ع) در زمان حیات پدرش بوده باشد، عبارت «اغْفِرْ لِأَبِی» متضمن دعا برای رهایی از گمراهی نیز هست. جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ» - که تعلیل برای طلب آمرزش است - مؤید همین معنا است.

کلیدواژه‌ها:

آزر؛ ابراهیم(ع)؛ استغفار؛ اولیاءاللّه؛ پدر؛ خویشاوندی؛ دعا؛ ضلالت؛ قصه در قرآن؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 87]

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ (87)

87

و روزی که [مردگان] برانگیخته می‌شوند رسوایم مکن؛

1 - نیایش ابراهیم(ع) به درگاه خدا، برای شرمسار نبودن و رسوا نگشتن در روز رستاخیز.

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

«إخزاء»(مصدر «لاٰ تُخْزِنِی» ) می‌تواند از ریشۀ«خزی» (رسوایی) و می‌تواند از ریشۀ «خزایة»(شرمساری) مشتق شده باشد. برداشت بالا برپایۀ هر دو احتمال است.

2 - روز رستاخیز، روز رسوایی و شرمساری شرک‌پیشگان گمراه

إِنَّهُ کٰانَ مِنَ الضّٰالِّینَ . وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

3 - نگرانی ابراهیم(ع) برای فرجام اخروی خویش

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

4 - لزوم دلواپسی انسان، در هر مرتبه و مقام معنوی، برای فرجام اخروی خویش.

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

5 - قرار گرفتن خصوصیات هر فرد در معرض دید همگان در روز رستاخیز

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

فرض رسوایی و شرمساری، در صورتی صحیح است که دیگران از خصوصیات آدمی با خبر شوند.

6 - رسوایی وشرمساری در روزرستاخیز، سخت‌ترین حالات‌روحی انسان‌در آن‌روز

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

از این که ابراهیم(ع) از میان انواع نگرانی‌ها و حالات ناخوشایند روحی در قیامت، تنها رسوایی و شرمساری را مطرح ساخت، می‌توان به مطلب یاد شده دست یافت.

7 - نیاز انسان به لطف و حمایت خدا، در قیامت

وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

8 - عزّت اخروی و بهشت پر نعمت، والاترین آرزو و درخواست ابراهیم(ع) از خداوند

وَ اجْعَلْنِی مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِیمِ ... وَ لاٰ تُخْزِنِی یَوْمَ یُبْعَثُونَ

از این‌که دو مسألۀ یاد شده، به عنوان آخرین آرزو و درخواست ابراهیم(ع) بوده است، می‌توان برداشت یاد شده را استفاده کرد.

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ آخرت؛ آرزو؛ ابراهیم(ع)؛ انسان؛ دعا؛ سختی؛ شرک؛ ضلالت؛ عزت؛ قیامت؛ یوم البعث

[سوره الشعراء (26): آیه 88]

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ (88)

88

روزی که هیچ مال و فرزندی سود نمی‌دهد.

1 - مال و فرزندان، بی‌ثمر برای انسان در قیامت

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ

2 - قطع رابطۀ انسان با عوامل مادی تأثیرگذار دنیوی، در روز رستاخیز

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ

3 - لزوم توجه انسان به ناپایداری مال و فرزند و فریفته نشدن به آنها

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ فرزند؛ قیامت؛ مال

[سوره الشعراء (26): آیه 89]

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اَللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ (89)

89

لیکن کسی که با دلی سالم [از هر آلودگی] در پیشگاه خدا حاضر شود[کامیاب است].

1 - قلب سلیم، تنها سرمایۀ ثمربخش برای انسان در قیامت

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ ... إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

2 - اعتقاد به یگانگی خدا و بیزاری از شرک و بت‌پرستی، نشانۀ بهره‌مندی از قلب سلیم

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

در آیات پیشین، سخن دربارۀ مبارزۀ ابراهیم(ع) با شرک و بت‌پرستی بوده است. با توجه به ارتباط این آیه با آیات قبل، می‌توان گفت که مراد آن حضرت از قلب سلیم، قلب خالی از شرک است.

3 - تفاوت ارزش‌ها در دنیا و آخرت

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ . إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

دو نیروی کارآمد دنیوی (مال و فرزند) در آخرت بی‌تأثیر خواهند بود؛ ولی قلب سلیم - که ظاهراً در معادلات امور دنیا چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد - اصلی‌ترین کارایی را خواهد داشت.

4 - قیامت، عرصۀ حضور انسان‌ها در پیشگاه خدا

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

5 - محرومیت شرک‌پیشگان و منکران یگانگی خدا از سعادت اخروی

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

6 - تبلور تمامی ارزش‌های وجودی انسان، در پاکی و سلامت قلب و روح او از شرک

إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ

از این که تنها راه نجات و سعادت اخروی، مسألۀ تقدیم قلب سلیم (قلب مبرّا از شرک) به پیشگاه خداوند مطرح شده است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7 - «عن سفیان بن عُیَیْنة عن أبی‌عبداللّه(ع) قال سألته عن قول اللّه عزّوجلّ «إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» قال:

السّلیم الذی یلقی ربّه و لیس فیه أحد سواه ... ؛ ⁽¹⁾

سفیان بن عیینه گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «إِلاّٰ مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» پرسیدم، فرمود:[قلب] سلیم، قلبی است که پروردگارش را ملاقات نماید در حالی که جز خدا هیچ کس در آن نباشد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ بت؛ تکذیب؛ توحید؛ تولی؛ دنیا؛ رستگاری؛ شرک؛ طهارت؛ قلب؛ قیامت

[سوره الشعراء (26): آیه 90]

وَ أُزْلِفَتِ اَلْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ (90)

90

و [آن روز] بهشت را برای تقواپیشگان نزدیک آورند.

1 - رستاخیز، روز استقبالِ شایانِ بهشت از قدوم تقواپیشگان

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ

«إزلاف»(مصدر مجهول «أُزْلِفَتِ» ) به معنای نزدیک آورده‌شدن است. بنابراین از مفاد آیه استفاده می‌شود که بهشت را برای استقبال و خوش‌آمدگویی به تقواپیشگان، نزدیک می‌آورند.

2 - تقواپیشگان، دارندگان قلب سلیم

مَنْ أَتَی اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ . وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ

3- ظهور ارزش تقوا و مقام متقین در رستاخیز

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ

4 - تقواپیشگی و دوری کردن انسان از انجام گناه در دنیا، سبب نزدیک شدن بهشت به وی در رستاخیز

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ بهشت؛ پیشواز؛ تقوا؛ قلب؛ قیامت؛ گناه

[سوره الشعراء (26): آیه 91]

وَ بُرِّزَتِ اَلْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ (91)

91

و آتشِ بر افروخته را برای گمراهان نمودار کنند.

1 - قیامت، روز نمودار شدن دوزخ برای گمراهان

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ

2 - عیان شدن وعده‌ها و وعیدهای الهی برای مردمان در قیامت

وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِینَ . وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ

3 - جحیم، از نام‌های دوزخ

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ

4 - دوزخ، دارای آتشی‌برافروخته وملتهب

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ

«جحیم»به آتش افروخته‌ای گفته می‌شود که سخت در التهاب است.

5 - دوزخ، جایگاه گمراهان

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جحیم؛ جهنم؛ ضلالت؛ قیامت؛ وعده

[سوره الشعراء (26): آیه 92]

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (92)

92

و به آنان گفته شود: کجایند آنچه می‌پرستیدید،

1 - سرزنش شدن مشرکان در قیامت، به خاطر پرستش غیرخدا

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

استفهام در «أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ ...» متضمن معنای توبیخ و ملامت است.

2 - دست مشرکان در قیامت، کوتاه از معبودهای خیالی خود

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

3 - ناتوانی معبودهای مشرکان از نجات گمراهان، از دوزخ و دفاع از آنان در برابر عذاب

وَ بُرِّزَتِ الْجَحِیمُ لِلْغٰاوِینَ . وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ

پرسش از مکان معبودها - به قرینۀ آیۀ قبل که سخن از رخ نمودن دوزخ برای گمراهان است - پرسش از موقعیت آنها برای نجات گمراهان از دوزخ و هرگونه دفاع از آنان است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ ضلالت؛ عبادت؛ عجز؛ قیامت؛ ملامت

[سوره الشعراء (26): آیه 93]

مِنْ دُونِ اَللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ (93)

93

به جای خدا؟ آیا شما را یاری می‌کنند یا می‌توانند از خود دفاع کنند؟

1 - هر تکیه‌گاهی جز خدا، فاقد قدرت و کارایی در قیامت

أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ . مِنْ دُونِ اللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

2 - آشکار گشتن پوچی عقاید شرک‌آلود، برای مشرکان در قیامت

وَ قِیلَ لَهُمْ أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ ... هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

3 - عناصر مورد اتکای مشرکان، خود گرفتار در قیامت و ناتوان از یاری رساندن به دیگران و دفاع از خویش

هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

«نصر»(مصدر «ینصرون») برای دفاع از دیگران و«انتصار» (مصدر «یَنْتَصِرُونَ» ) به معنای دفاع از خود به کار می‌رود.

ضمیرهای فاعل در دو فعل یاد شده، به معبودها بازمی‌گردد.

4 - خداوند، یگانه معبود به حق و تنها پشتوانۀ انسان در قیامت

أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ . مِنْ دُونِ اللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

5 - باور مشرکان، به یاری‌رسانی معبودهایشان در سختی‌ها و هلاکت‌ها

أَیْنَ مٰا کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ . مِنْ دُونِ اللّٰهِ هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ

زیر سؤال رفتن توانایی معبودها بر یاری رسانی، حاکی از این است که مشرکان بر این باور بودند که معبودهایشان به آنان یاری خواهند رساند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ توکل؛ دفاع؛ شرک؛ عجز؛ قیامت؛ نصرت

[سوره الشعراء (26): آیه 94]

فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ اَلْغٰاوُونَ (94)

94

پس آنها و گمراهان، به رو در آن [آتش برافروخته] افکنده می‌شوند،

1 - نگون‌سار گشتن شرک‌پیشگان و معبودهایشان در دوزخ، در پی اثبات پوچی هر معبودی جز خدا

هَلْ یَنْصُرُونَکُمْ أَوْ یَنْتَصِرُونَ . فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ

«کبکبة» (مصدر مجهول «کبکبوا») به معنای نگون‌سار گشتن و نیز افکنده شدن است. ضمیر «هم» به معبودها بازمی‌گردد.

بنابراین «فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ ...»؛ یعنی، گمراهان و معبودهایشان به صورت سرنگون در دوزخ افکنده خواهند شد.

2 - دوزخ، فرجام مشترک گمراهان و معبودهایشان

فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ

3 - معبودهای دروغین، جلودار مشرکان در سقوط به ورطۀ دوزخ

فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ

برداشت یاد شده با توجه به این نکته است که ضمیر «هُمْ» - که به معبودهای باطل بازمی‌گردد - مقدم بر «الْغٰاوُونَ» آمده است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ جهنم؛ شرک؛ ضلالت

[سوره الشعراء (26): آیه 95]

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ (95)

95

با سپاهیان ابلیس، همگی.

1 - افکنده شدن همۀ سپاهیان ابلیس در دوزخ، به همراه گمراهان مشرک و معبودهای باطلشان

فَکُبْکِبُوا فِیهٰا ... وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ

2 - ابلیس، دارای سپاهی گسترده است.

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ

«جُنُودُ» جمع «جند»است؛ یعنی چندین سپاه.

3 - نقش ابلیس و سپاهیانش، در گمراهی و شرک‌ورزی آدمیان

فَکُبْکِبُوا فِیهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ . وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ

به دوزخ افکنده شدن ابلیس و سپاهیانش به همراه مشرکان و معبودهایشان، بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - ابلیس، به تنهایی توانا بر فریب و گمراهی انسان‌ها نیست.

وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ

وجود سپاهیان بسیار برای ابلیس - که بر گمراه ساختن انسان‌هاسوگند یاد کرده - گواه مطلب یاد شده است.

5 - «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... جنود إبلیس ذرّیّته من الشّیاطین؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: «سپاهیان» ابلیس فرزندان او از شیطان‌ها هستند».

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ پیروی؛ جهنم؛ شرک؛ شیطان؛ ضلالت؛ عجز

[سوره الشعراء (26): آیه 96]

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ (96)

96

آنان در حالی که آن جا با هم مجادله می‌کنند، [خطاب به معبودان خود] می‌گویند:

1 - مشاجره و دشمنی، گمراهان (مشرکان) با یکدیگر در دوزخ

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ

ضمیر فاعلی در «قٰالُوا» و نیز ضمیر «هُمْ» ، به «الْغٰاوُونَ» بازمی‌گردد. جملۀ «وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ» حال از ضمیر در «قٰالُوا» و «اختصام» (مصدر «یَخْتَصِمُونَ» ) به معنای جدال و ستیزه کردن است؛ یعنی، شرک‌پیشگان گمراه، در حالی که در دوزخ باهم ستیزه می‌کنند، به معبودهایشان خواهند گفت.

2 - امکان سخن گفتن دوزخیان با معبودهایشان در دوزخ

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ

مخاطب «قٰالُوا» به قرینۀ آیۀ «إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» ، معبودهای مشرکان است و ضمیر «فِیهٰا» به «جحیم» بازمی‌گردد.

3 - وجود عذاب روحی علاوه بر شکنجۀ جسمی برای دوزخیان

وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ

فعل مضارع (یختصمون) دلالت بر استمرار منازعۀ دوزخیان دارد که می‌تواند نوعی عذاب روحی برای آنان باشد.

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ جدل؛ جهنم؛ دشمنی؛ سخن؛ شرک؛ ضلالت؛ عذاب

[سوره الشعراء (26): آیه 97]

تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (97)

97

به خدا سوگند که ما در گمراهیِ آشکاری بودیم،

1 - سوگند به خدا و اعتراف حسرت‌بار دوزخیان در میان شراره‌های آتش، به گمراهی آشکار خویش در دنیا

تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

2 - آتش دوزخ، تنها عامل تسلیم گمراهان لجوج در برابر حق

قٰالُوا وَ هُمْ فِیهٰا یَخْتَصِمُونَ . تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

برداشت یاد شده از آن جا است که اعتراف حق‌ستیزان، تنها در جهان آخرت و آن هم در داخل دوزخ صورت می‌گیرد.

3 - عوامل انحراف و حق‌ناپذیری، سبب مخفی بودن روشن‌ترین حقایق (یگانگی خدا) بر گمراهان در دنیا

تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

با این‌که پوچی شرک و یگانگی خدا، امری روشن است؛ مشرکان، تنها پس از گرفتار شدن به آتش دوزخ، وضوح آن را درمی‌یابند.

4 - «عن أمیرالمؤمنین(ع) ... إنّ من شبّه ربَّنا الجلیل... لم‌یَعْقِد غیبَ ضمیره علیٰ معرفته و لم‌یشاهد قلبُه الیقین بأنّه لانِدَّ له و کأنّه لم‌یسمع بتبرّی التّابعین من المتبوعین و هم یقولون: «تَاللّٰهِ إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» فمن ساوی ربَّنا بشیء فقد عدل به و العادل به کافر بما تنزّلت به محکمات آیاته؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است: ... همانا کسی که پروردگار بزرگ ما را به [چیزی] تشبیه کند ... ضمیر باطن خود را بر شناخت او معتقد نساخته و قلب او به این که خدا نظیر ندارد به یقین نرسیده است و گویا نشنیده که پیروی‌کنندگان، از پیشوایان (معبودهای) خود تبرّی می‌جویند و می‌گویند: به خدا سوگند! حقاً ما در گمراهی آشکار بودیم؛ زیرا شما را با پروردگار عالمیان برابر می‌دانستیم. پس کسی که خدا را با چیزی مساوی بداند، برای او نظیر قرار داده است و کسی که برای خدا نظیر قرار دهد، به مفاد آیات محکمات خدا، کافر شده است».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اقرار؛ اللّه؛ تشبیه؛ تکذیب؛ توحید؛ جهنم؛ حسرت؛ حق؛ ضلالت؛ قسم؛ کفر

[سوره الشعراء (26): آیه 98]

إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (98)

98

آن گاه که شما را با پروردگار جهانیان برابر می‌کردیم.

1 - غیرخدا را همتای او شمردن، گمراهیی بس آشکار است.

إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

خطاب در «نُسَوِّیکُمْ» متوجه معبودهای اهل شرک است.

«تسویة» (مصدر«نسوی») به معنای برابر کردن و همتا قرار دادن است.

2 - هیچ چیز، قابل مقایسه و برابری با پروردگار جهانیان نیست.

إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

3 - شرک، عمده‌ترین گناه دوزخیان و ریشۀ همۀ تباهی‌ها

إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

از این که دوزخیان گمراه، از میان همۀ تبه‌کاری‌های خود، تنها به گناه شرکشان پرداخته‌اند؛ احتمالاً بدین منظور باشد که شرک را بزرگ‌ترین خطای خود شمرده و یا منشأ سایر خطاها دانسته‌اند.

4 - ربوبیت گستردۀ خدا بر تمامی هستی، دلیل بی‌همتایی او

إِنْ کُنّٰا لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ . إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

«عالمین»جمع «عالم»بوده و همراه با «ال»، مفید استغراق است. بنابراین «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» دلالت دارد بر این که سراسر هستی، تحت ربوبیت خدا بوده و هر چه غیر خدا است، مربوب او می‌باشد. نتیجه آن که خدا در ربوبیت، همتا ندارد.

5 - جهان هستی، متشکل از عالم‌های گوناگون

اَلْعٰالَمِینَ

6 - همۀ عوالم هستی، تحت ربوبیت خداوند است.

رب العالمین

7 - جهان هستی، در حرکت به سوی رشد و کمال

رب العالمین

«رب» به معنای تربیت کردن است و«تربیت»ایجاد حالتی در شیء پس از حالت قبل است تا آن گاه که به تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از حرکت تکاملی و رو به رشد دارد.

8 - «رب» از اسما و صفات خداوند

بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

باطل؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ جهنم؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ ضلالت؛ عالم؛ قیاس؛ گناه

[سوره الشعراء (26): آیه 99]

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ اَلْمُجْرِمُونَ (99)

99

و جز مجرمان کسی ما را گمراه نکرد.

1 - شِکوۀ دوزخیان از نقش اصلی پیشوایان مجرم خویش در گمراهی آنان

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

2- دوستی‌مجرمان، عامل گمراهی‌انسان‌ها

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

3 - تلاش دوزخیان برای انداختن بارِ گناه خویش بر دوش دیگران

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ

4 - «عن أبی‌جعفر(ع) ... قوله: «وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ» یعنی المشرکین الذین اقتدوا بهم هٰؤلاء فاتّبعوهم علیٰ شرکهم و هم قوم محمّد(ص) لیس فیهم من الیهود و النصاریٰ أحد... و قولهم: «وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ» إذ دعونا إلیٰ سبیلهم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند «وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ» روایت شده که فرمود: این مجرمان همان مشرکانی بودند که گمراهان به آنها اقتدا کردند و در شرکشان از آنان پیروی نمودند و آنان گروهی از امّت محمد(ص) بودند و در بین آنان احدی از یهود و نصارا نبود ... و سخن آنان «وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ» بدین معنا است که آن‌گاه که آنان ما را به راه خودشان دعوت کردند».

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ پیروزی؛ جهنم؛ دوستی؛ شرک؛ ضلالت؛ گناه

[سوره الشعراء (26): آیه 100]

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ (100)

100

در نتیجه برای ما شفاعتگرانی نیست،

1 - شرک به خدا، مایۀ محرومیت از شفاعت شفیعان در قیامت

إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ... فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

2 - حسرت مشرکان در قیامت، بر نداشتن شفاعت‌کننده و مددکار

إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ ... فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

3 - وجود شفاعت و کارایی آن در قیامت

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

حسرت دوزخیان بر محرومیت خود از شفاعت، در صورتی معنا دارد که آنان شاهد وجود شفاعت و برخورداری دیگران از آن باشند.

4 - چشمداشت آدمیان در قیامت، به شفاعت شفیعان الهی

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ

تمنای برخورداری از شفاعت و حسرت مشرکان بر محرومیت از آن، منوط به این است که دستِ کم عدۀ قابل توجهی، از آن برخوردار شوند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ امید؛ حسرت؛ دوستی؛ شرک؛ شفاعت؛ قیامت

[سوره الشعراء (26): آیه 101]

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ (101)

101

و نه [حتّی] یک دوست صمیمی.

1 - حسرت مشرکان، بر نداشتن کمترین دوست دلسوز در قیامت

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ

«حَمِیمٍ» به معنای نزدیک است و «صَدِیقٍ حَمِیمٍ» (دوست نزدیک) می‌تواند کنایه از فرد مشفق، مهربان و دلسوز باشد.

2 - نیاز انسان به دوستِ دلسوز، حتی در قیامت

وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ

حسرت گمراهان بر نداشتن رفیق، نشانگر نیاز و کمبود آنان است.

3 - آشکار گشتن پوچی دوستی‌های مبتنی بر جرم و گناه در قیامت

وَ مٰا أَضَلَّنٰا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ ... وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ شرک؛ قیامت؛ گناه

[سوره الشعراء (26): آیه 102]

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (102)

102

ای کاش برای ما بازگشتی [به دنیا] بود تا از مؤمنان می‌شدیم.

1 - دوزخیان، آرزومند بازگشت به دنیا، حتی برای یک بار و قرار گرفتن در صف مؤمنان

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

حرف «لو»برای «تمنی» به کار می‌رود و «کَرَّةً» به معنای (یک بار بازگشتن) است. بنابراین «فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً» ؛ یعنی، ای کاش! برای ما هرچند برای یک بار هم که شده، فرصت بازگشتی می‌بود.

2 - تنها دنیا عرصۀ گرایش به ایمان و نه آخرت

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

3 - ظهور ارزش واقعی ایمان و مؤمنان در صحنۀ قیامت

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

4 - قرار گرفتن در زمرۀ مؤمنان، زمینه‌ساز برخورداری از شفاعت و مودّت دوستان در قیامت

فَمٰا لَنٰا مِنْ شٰافِعِینَ . وَ لاٰ صَدِیقٍ حَمِیمٍ . فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

آرزوی دوزخیان بر بازگشت به دنیا و قرار گرفتن‌شان در زمرۀ مؤمنان، بدان جهت است که این امر باعث می‌شود آنان با برخوردار شدن از شفاعت شافعان و مودّت دوستان، از حسرت کنونی بیرون آیند.

5 - بازگشت به دنیا پس از برپایی قیامت، ممکن نیست.

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

برداشت یاد شده با توجه به آمدن واژۀ«لو»است که معمولاً در موارد غیر ممکن به کار می‌رود.

6 - توجه انسان‌ها در قیامت، به عدم امکان بازگشت به دنیا و تدارک گذشته‌ها

فَلَوْ أَنَّ لَنٰا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ انسان؛ ایمان؛ جهنم؛ دنیا؛ شفاعت؛ قیامت

[سوره الشعراء (26): آیه 103]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (103)

103

به راستی در این (داستان ابراهیم) نشانه‌ای [بزرگ] وجود دارد، ولی بیشتر آنان مؤمن نبودند.

1 - سرگذشت ابراهیم(ع) و قوم او، نشانه الهی و درس عبرتی بزرگ برای همۀ انسان‌ها

وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ إِبْرٰاهِیمَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

به کارگیری اسم اشارۀ بعید (ذلک) و نکره آوردن «آیة»، بیانگر آن است که ماجرای میان ابراهیم(ع) و قومش، از رخدادهای بسیار مهم تاریخ و در بردارندۀ آموزه‌های گرانسنگی برای انسان‌ها است.

2 - مطالعه در فرجام شوم گمراهان شرک‌پیشه در جهان آخرت، در بردارندۀ درسی بزرگ برای مردمان

یَوْمَ لاٰ یَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ ... إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

برداشت یاد شده بر این اساس است که «ذٰلِکَ» اشاره به مضمون آیات پیشین نیز داشته باشد. که در زمینۀ فرجام شوم گمراهان و مشرکان بود.

3 - اکثریت قوم ابراهیم(ع)، حق‌ناپذیر و مصمم بر کفر

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

4 - وجود اقلیتی مؤمن و موحد در میان قوم ابراهیم(ع)

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

ضمیر«هم»در آیه، به قوم ابراهیم(ع) بازمی‌گردد.

5 - رسوخ روحیۀ حق‌ناپذیری، در بیشتر کفرپیشگان صدراسلام

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

گرچه ضمیر «هم»در «أَکْثَرُهُمْ» به قوم ابراهیم(ع) بازمی‌گردد؛ اما در عین حال این آیه تعریض به مشرکان صدراسلام نیز دارد.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسلام؛ اقلیت؛ اکثریت؛ حق؛ شرک؛ ضلالت؛ عبرت؛ قوم ابراهیم؛ کفر

[سوره الشعراء (26): آیه 104]

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (104)

104

و به یقین، پروردگار توست که عزّتمند و مهربان است.

1 - پیامبر(ص)، برخوردار از حمایت ویژۀ پروردگار در برابر کافران حق ستیز

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

با توجه به تعریض آیۀ قبل در بارۀ حق ناپذیر بودن بیشتر مشرکان صدراسلام، آیۀ یاد شده پیامبر(ص) را بدین‌گونه مورد خطاب قرار می‌دهد که: ای پیامبر! تو از این بابت نگران نباش؛ زیرا در حمایت ویژۀ ما هستی و ما با قدرت قاهر و شکست ناپذیر خود دشمنانت را سرکوب خواهیم کرد؛ چنان که دشمنان ابراهیم(ع) را ناکام کردیم.

2 - خدا، تنها قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

«الْعَزِیزُ» مسند همراه با «ال» جنس و مفید حصر می‌باشد.

3 - عزّت و شکست‌ناپذیری خدا، آمیخته با رحمت و مهر او به بندگان

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که«رحیم»صفت«عزیز» باشد.

4 - فرجام شوم اخروی قوم شرک‌پیشۀ ابراهیم نمود عزّت و قهر الهی

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

5 - مهلت خداوند به کافران حق ستیز صدراسلام، ناشی از رحمت و لطف او بود؛ نه برخاسته از ضعف و ناتوانی وی.

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

یادکرد سرگذشت حضرت ابراهیم(ع) و فرجام اخروی مشرکان، هشداری است به شرک‌پیشگان صدراسلام که اگر بر آنان عذاب نازل نمی‌شود، نه از ناتوانی حق تعالی است؛ بلکه از باب رحمت او بر مردمان است و چون زمینۀ آن به پایان برسد، عزّت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

6 - «رب»،«عزیز»و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عجز؛ عزیز/اسما و صفات؛ قوم ابراهیم؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الشعراء (26): آیه 105]

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ اَلْمُرْسَلِینَ (105)

105

قوم نوح پیامبران را تکذیب کردند.

1 - تکذیب رسالت نوح(ع) از سوی قومش

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

2 - انکار هر یک از پیامبران الهی، به منزلۀ انکار همۀ آنان است.

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» با این که قوم نوح تنها شخص نوح(ع) را مورد انکار قرار دادند، بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - وحدت ویگانگی محتوای رسالت‌های آسمانی و برنامۀ پیامبران

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» برای شخص نوح(ع)، می‌تواند بدان جهت باشد که پیام رسالت در طول تاریخ، پیامی واحد است و انکار هر یک از پیامبران، به منزلۀ انکار همۀ رسولان الهی است.

4 - قوم نوح، منکر حقیقتی به نام رسالت

کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» از آن جهت باشد که قوم نوح، اصولاً حقیقتی به عنوان رسالت را قبول نداشتند و این به معنای انکار همۀ رسولان الهی است.

5 - «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... فمکث

نوح(ع) فی قومه ألف سنة إلّاخمسین عاماً لم‌یشارکه فی نبوّته أحد و لٰکنّه قدم علیٰ قوم مکذّبین للأنبیاء(ع) الذین کانوا بینه و بین آدم(ع) و ذٰلک قول اللّه عزّوجلّ: «کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: ... نوح(ع) 950 سال در میان قومش درنگ کرد و احدی در نبوتش با او شریک نبود؛ لکن نوح(ع) بر قومی فرستاده شده بود که آن قوم پیامبرانی را که بین نوح(ع) تا آدم(ع) بودند، تکذیب می‌کردند. این سخن خداوند عزّوجلّ است که: «کَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِینَ» ...».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تکذیب؛ قوم نوح؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 106]

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (106)

106

آن‌گاه که برادرشان نوح به آنان گفت: آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1 - نوح(ع)، پیامبری از نژاد قوم خویش و دارای پیوند خویشاوندی با آنان

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ

قید «أَخُوهُمْ» هم می‌تواند بیانگر پیوند خویشاوندی نوح(ع) با قومش باشد و هم تعبیر کنایی از اشفاق و دلسوزی آن حضرت نسبت به آنان. برداشت یاد شده بر اساس معنای اول است.

2 - سخن گفتن دلسوزانۀ نوح(ع) با قوم خویش، در دعوت آنان به تقوا و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

وجود لحن مشفقانه در «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» (آیا نمی‌خواهید تقوا پیشه کنید) بیانگر برداشت یاد شده است.

3 - موضع رهبران دینی در میان مردم، باید موضعی برادرانه و همراه با دلسوزی باشد و نه برتری‌جویانه.

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

4 - قوم نوح، مردمی بی‌تقوا و گنه‌پیشه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

دعوت نوح(ع) از قوم خویش به رعایت تقوا و خداترسی، بیانگر مطلب یاد شده است.

5 - دعوت به تقوا، محور تبلیغات و هدایت‌گری نوح(ع)

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

6 - قوم نوح، مورد سرزنش آن حضرت به خاطر بی‌تقوایی و گنه‌پیشگی

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

استفهام در جملۀ «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» می‌تواند برای توبیخ و سرزنش باشد.

7 - دعوت به تقوا لازمۀ اخوت و برادری راستین

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که قید«أخوت»نه صرفاً از جهت انتساب نژادی؛ بلکه به منظور بیان دلسوزی و خیرخواهی نیز باشد؛ که در این صورت ذکر دعوت به تقوا پس از آن، بیانگر ارتباط حتمی میان تقوا و اخوت است.

کلیدواژه‌ها:

اخوت؛ امامت؛ تبلیغ؛ تقوا؛ خویشاوندی؛ رسالت؛ قوم نوح؛ گناه؛ ملامت؛ نبوت؛ نژاد؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 107]

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (107)

107

من برای شما فرستاده‌ای امینم.

1 - تأکید نوح(ع) بر رسالت الهی خویش برای قوم خود

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ ... إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ

2 - دعوت نوح(ع) از قومش، برای پذیرفتن رسالت وی، اعتماد کردن به او و جدّی گرفتن هشدارهایش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

«أَمِینٌ» می‌تواند از ریشه «أمن»و به معنای«مأمون» (فرد مورد اعتماد) باشد، در این صورت آوردن قید «أَمِینٌ» دعوتی است از جانب نوح(ع) به قومش که به او اعتماد کنند، به سخنانش گوش فرا دهند و هشدارهایش را جدّی بگیرند.

3 - تأکید نوح(ع) بر امانت‌داری خویش در تبلیغ پیام الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

محتمل است واژۀ «أَمِینٌ» از ریشۀ «أمانة»مشتق شده باشد.

4 - امانت در تبلیغ، مهم‌ترین ویژگی رسولان الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

5 - تلاش نوح(ع) برای نمایاندن خیرخواهی خود و تضمین منافع قومش در پرتو رسالت خویش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

با توجه به قید «لَکُمْ» برداشت یاد شده به دست می‌آید.

6 - نوح(ع)، شخصیتی خوشنام و امانتدار در میان قومش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

تأکید نوح(ع) بر «أَمِینٌ» بودن خود در ابلاغ پیام الهی، در صورتی ثمر بخش خواهد بود که وی در میان قومش، از سابقۀ امانت‌داری و خوش‌نامی برخوردار بوده باشد.

کلیدواژه‌ها:

امانت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ رسالت؛ قوم نوح؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 108]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (108)

108

پس، از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - دعوت نوح(ع) از قومش، برای رعایت تقوای الهی و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ

2 - تقوای الهی، زمینه‌ساز اطاعت از پیامبران و رهبران دینی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تقدیم «اتقوا»بر«أطیعوا» می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

3 - پیامبران الهی، دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تفریع «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ» بر جملۀ «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ» بیانگر این معنا است که: اگر قبول دارید من رسول الهی و امین هستم؛ پس بر شما لازم است که تقوای الهی پیشه کنید و از من فرمان ببرید.

4 - تبلور تقوای الهی در اطاعت از پیامبران

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «أَطِیعُونِ» عطف تفسیری برای «اتقوا» باشد.

5 - نوح(ع)، خواهان اطاعت قومش از او به‌خاطر صداقت و امانت‌داری وی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

6 - برخورداری رهبران از صداقت و امانت، شرط اطاعت و فرمان‌برداری ازآنان است.

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ امانت؛ انبیاء؛ تقوا؛ حقوق؛ صدق؛ قوم نوح؛ گناه؛ نوح(ع)؛ ولایت

[سوره الشعراء (26): آیه 109]

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (109)

109

و من برای این [رسالت خود] مزدی از شما طلب نمی‌کنم، مزد من جز برعهدۀ پروردگار جهانیان نیست.

1 - تصریح نوح(ع) به نداشتن کمترین چشمداشت مادی از مردم، در قبال رسالت خویش

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ

2 - تلاش رهبران الهی برای هدایت خلق، تنها برای خدا و به دور از مطامع مادی است.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

3 - خداوند، ضامن پاداش تبلیغ‌کنندگان مخلص دین

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4 - امید پیامبران و مبلغان مخلص دین، تنها به لطف و پاداش الهی

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

5 - تنها خداوند، شایستۀ پاداش‌خواهی از اوست؛ نه خلق سراپا نیاز و ضعف.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

آوردن «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» به جای «الله»می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

6 - نداشتن چشمداشت مادی از مردم و اعلام آن به همگان، دارای تأثیر مثبت و سازنده در تبلیغ و رسالت الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده از تصریح نوح(ع) به مطلب مزبور استفاده می‌شود.

7 - جهان آفرینش، متشکل از عالم‌های گوناگون

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

تعبیر «الْعٰالَمِینَ» (جمع عالم) بیانگر تعدد عالم‌ها می‌باشد.

8 - همۀ عوالم‌هستی تحت ربوبیت خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«الْعٰالَمِینَ» جمع با«ال» و مفید استغراق است. بنابراین «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ؛ یعنی، پروردگار همه عالم‌ها.

9 - جهان هستی در حرکت به سوی رشد و کمال

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

واژۀ «رَبِّ» معادل «مربی» (تربیت‌کننده) است و تربیت عبارت است از ایجاد حالتی در شیء پس‌از حالت پیشین تاوقتی‌که به تمام و کمال برسد (مفردات راغب)، این معنا حاکی از وجود

حرکت تکاملی در هستی است که تحت تربیت خداوند قرار دارد.

10 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ امید؛ انبیاء؛ پاداش؛ تبلیغ؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ عالم؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 110]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (110)

110

پس، از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - نوح(ع)، خواهان گرایش قومش به اطاعت از وی و رعایت تقوای الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

2 - نقش اخلاص مبلغان دینی، در گرایش مردم به تقوا و پیروی از حق

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

3 - تقوای الهی، زمینه‌ساز گرایش به حق و پیروی از آن

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

مقدم آمدن امر به تقوا (اتّقوا اللّه) بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - دعوت به تقوا و پیروی از حق، محور تبلیغ و هدایت‌گری نوح(ع)

أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اطاعت؛ اللّه؛ تقوا؛ حق؛ رسالت؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 111]

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اِتَّبَعَکَ اَلْأَرْذَلُونَ (111)

111

گفتند: آیا ما به تو ایمان بیاوریم با این که فرومایگان از تو پیروی کرده‌اند؟

1 - خودداری قوم نوح از ایمان آوردن به آن حضرت، به بهانۀ وجود گروهی محروم، بی‌اعتبار و فاقد پایگاه اجتماعی - اقتصادی در کنار وی

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

«أرذلون» جمع «أرذل»است و آن تفضیل«رذل»(حقیر، پست و فرومایه) می‌باشد. بنابراین«أرذلون»؛ یعنی، پست‌ترین فرومایگان و فرومایه‌ترین مردمان. روشن است که اشراف قوم

نوح، این نسبت ناروا را از آن جهت به پیروان آن حضرت می‌دادند که آنان از طبقات محروم جامعه بودند و از اعتبارات اجتماعی و اقتصادی بهره‌ای نداشتند.

2 - نخستین مؤمنان به نوح(ع)، محرومان جامعه بودند.

وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

3 - پیام نوح(ع)، دارای جاذبۀ بیشتر برای طبقات محروم جامعه

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

4 - اشراف قوم نوح، در جبهۀ مخالف او

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

5 - اشرافیت و بینش غلط طبقاتی، مانع از ایمان آوردن به پیامبران

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

6 - روش‌ها و تعالیم پیامبران، از میان برندۀ تبعیضات غلط اجتماعی

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

از اعتراض اشراف به نوح(ع) استفاده می‌شود که روش به حق او در جهت هدایت و جذب همۀ مردم، برای از میان بردن بینش غلط طبقاتی بوده است.

7 - وجود تبعیض‌های اجتماعی، در نخستین جوامع بشری (عصر نوح)

وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

8 - تحقیر شدید پیروان نوح از سوی اشراف کافر

قٰالُوا ... وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

9 - برخورداری از امکانات مالی و اعتبار اجتماعی، معیار ارزش افراد در نگاه اشراف جامعۀ نوح

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ

10 - «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: دعا نوح(ع) قومه علانیة فلمّا سمع عَقِبُ هِبَة اللّه من نوح تصدیقَ ما فی أیدیهم من العلم صدّقوه، فأمّا وُلْد قابیل فإنّهم کذّبوه ...

«قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ» یعنون عقب هبة اللّه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نوح(ع) قوم خود را آشکارا دعوت کرد و هنگامی که فرزندان هبة اللّه (هابیل) تصدیق علومی را که در دست آنها بود از نوح شنیدند، وی را تصدیق نمودند؛ اما فرزندان قابیل، نوح را تکذیب کردند و گفتند: «أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ» مقصود آنان از«ارذلون» (فرومایگان) فرزندان هبة اللّه (هابیل) بود».

کلیدواژه‌ها:

استضعاف؛ اشراف؛ انبیاء؛ اهانت؛ ایمان؛ بهانه‌جویی؛ پیروی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حق؛ دنیا؛ دین؛ عدل؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 112]

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (112)

112

گفت: من از کارهایی که آنان انجام داده‌اند چه می‌دانم؟

1 - اهتمام نوح(ع) به هدایت همۀ طبقات جامعه، بدون درنظر گرفتن پیشینۀ آنان

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

«مٰا» در «مٰا عِلْمِی» استفهامیه و به معنای «أی شیء»، «بِمٰا کٰانُوا ...» متعلق به «عِلْمِی» و جملۀ «کٰانُوا یَعْمَلُونَ» ماضی استمراری است؛ یعنی، «أی شیء فائدة علمی بأعما لهم الماضیة ؛ مرا با اعمال گذشتة آنان چکار؟»

2 - گذشتۀ نادرست افراد، مانع از گرایش آنان به صلاح و پذیرش ایمان نیست.

وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ . قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

مراد از «بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» - به قرینۀ «الْأَرْذَلُونَ» و نیز آیۀ بعد - کردار ناصواب است؛ نه صرفاً مشاغل پایین اجتماعی؛ زیرا اگر مراد صرف مشاغل بود، گناهی متوجه آنان نبود که محاسبۀ آن برعهدۀ خدا باشد.

3 - نوح(ع)، نفی کنندۀ علم غیب از خویش*

مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

محتمل است «مٰا» در «مٰا عِلْمِی» نافیه و «عِلْمِی» مبتدا و خبر آن محذوف باشد؛ یعنی، «ما علمی ثبت أو حصل بما کانوا یعملون».

4 - هدایتگران و مبلغان الهی، نباید در بارۀ زندگی خصوصی گذشتۀ گروندگان به دین تحقیق کنند.

قٰالَ وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اصلاح؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ علم؛ عمل؛ غیب؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 113]

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ (113)

113

حسابشان جز برعهدۀ پروردگارم نیست، اگر درک کنید.

1 - محاسبۀ اعمال‌گذشته ونهانی گروندگان به دین، برعهدۀ خداست، نه پیامبران.

وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی

2 - میزان در سنجش شخصیت افراد، حال فعلی آنان است.

وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ . إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی

3 - مخالفان نوح، بهانه‌جویانی فاقد خرد و توان کافی، برای فهم رسالت تبلیغی او

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ ... إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

4 - فهم صحیح تعالیم پیامبران، در گرو به کار بستن عقل و شعور است.

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

5 - وظیفۀ پیامبران در مراحل نخست، اصلاح جامعه است؛ نه محاکمۀ مردم بر اعمال جاهلانۀ گذشته‌شان.

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

6 - ربوبیت خداوند، مقتضی حساب‌رسی از اعمال بندگان است.

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ

7 - «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنْ حِسٰابُهُمْ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّی

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ بهانه‌جویی؛ جامعه؛ حسابرسی؛ رب/اسما و صفات؛ شعور؛ عجز؛ عقل؛ عمل؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 114]

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ اَلْمُؤْمِنِینَ (114)

114

و من این مؤمنان را هرگز [از خود] دور نمی‌کنم.

1 - پاسخ منفی نوح(ع) به درخواست اشراف مبنی بر طرد محرومان از پیرامون خویش

أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ ... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

2 - اعلام قطعی نوح(ع) به طرد نکردن مؤمنان از اطراف خویش در هیچ شرایطی

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

3 - جایز نبودن طرد محرومان جامعه در هیچ شرایطی؛ حتی به قیمت ایمان و گرایش افراد با نفوذ و دانه درشت جامعه به دین.

قٰالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ ... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

4 - ملاک ارزش نزد پیامبران، ایمان است؛ نه جایگاه اجتماعی افراد.

وَ مٰا عِلْمِی بِمٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ ... وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ ایمان؛ فقر؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 115]

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ (115)

115

من جز اخطارکننده‌ای روشنگر نیستم.

1 - نوح(ع)، تنها هشدار دهنده و انذارگر مردم بود.

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ

2 - انذار توده‌ها و نه جلب رضایت اشراف به قیمت طرد محرومان، وظیفۀ اعلام شده از سوی نوح(ع) به اشراف قومش

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الْمُؤْمِنِینَ . إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ

3 - نقش تعیین‌کنندۀ انذار و هشدار، در هدایت و اصلاح جامعه‌های بشری

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ

4 - تبلیغ تعالیم دینی از سوی نوح(ع)، به‌گونه‌ای روشن و قابل فهم برای همگان بود.

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

5 - روشن و بی‌ابهام بودن بیان و انذار پیامبران، ویژگی بارز آنان در تبلیغ

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

6 - هشدار روشن و بی‌ابهام نوح(ع) به قومش، نسبت به خطر «عذاب استیصال» در صورت پافشاری آنان بر کفر و شرک

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ

محتمل است، نوح(ع) در راستای اتمام حجت با قومش، از پیش آنان را به نزول عذاب استیصال هشدار داده باشد.

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ استدراج؛ اشراف؛ اصلاح؛ انبیاء؛ انذار؛ تبلیغ؛ جامعه؛ شرک؛ عذاب؛ قوم نوح؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 116]

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ اَلْمَرْجُومِینَ (116)

116

گفتند: ای نوح، اگر [از دعوت خود] باز نایستی، قطعاً از سنگسار شدگان خواهی بود.

1 - تهدید جدی نوح(ع) از سوی اشراف و رفاه‌طلبان قومش،مبنی‌بر سنگسارشدن در صورت دست برنداشتن از تبلیغ

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

2 - مخالفان نوح(ع)، دارای قدرت برتر

در جامعه

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

لحن تهدیدآمیز مخالفان از یکسو و مطرح ساختن رجم - که معمولاً کاری علنی و گروهی است - نشانگر موضع قوی اجتماعی مخالفان نوح است.

3 - سنگسار کردن مخالفان، شیوه‌ای رایج در جامعه عصر نوح

لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

تعبیر «مِنَ الْمَرْجُومِینَ» به جای«لنرجمنک» می‌رساند که قبل از نوح(ع) اشخاص دیگری نیز سنگسار شده‌اند.

4 - احساس خطر اشراف و زمامداران قوم نوح از گسترش دعوت وی

قٰالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ یٰا نُوحُ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِینَ

تهدید شدن نوح به سخت‌ترین مجازات همچون رجم از سوی سران قومش، نشانگر نگرانی شدید آنان است.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تهدید؛ رجم؛ رسالت؛ قدرت؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 117]

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ (117)

117

گفت: پروردگارا، قوم من مرا تکذیب کردند.

1 - شِکوۀ نوح(ع) به درگاه خدا، از لجاجت و تکذیب‌گری قومش نسبت به او

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

2 - نوح(ع)، نگران تکذیب ارزش‌ها و تعالیم الهی از سوی مردم بود؛ نه نگران تهدید خود او از سوی آنان.

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

جملۀ «إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ» بیانگر آن است که شکوۀ نوح(ع) به درگاه خدا در پی تهدیدهای سخت مخالفان، از تکذیب‌گری آنان بود نه از تهدیدهای آنها.

3 - یکپارچگی قوم نوح در مخالفت با وی و تکذیب رسالت الهی او

إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

شمول نهفته در تعبیر «إِنَّ قَوْمِی» ، بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - التجای نوح(ع) به ربوبیت خدا در شرایط یأس و هجوم مشکلات بر سر راه رسالتش

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ

4 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ

کلیدواژه‌ها:

امید؛ تکذیب؛ تهدید؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ قوم نوح؛ کفر؛ لجاجت؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 118]

فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ (118)

118

پس میان من و آنان - چنان‌که باید - داوری کن، و مرا و هر کس از مؤمنان را که با من است [از شرّ آنان] نجات بخش.

1 - نوح(ع) خواستار داوری و فیصله دادن به نزاع میان خود و قوم تکذیب‌گرش از درگاه خداوند

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ ... فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً

«فتح»(مصدر «فَافْتَحْ» ) معادل «فتاحة» و به معنای حکم کردن و فیصله دادن است.

2 - دعای نوح به درگاه خدا، برای نجات خود و مؤمنان همراهش از شرّ قوم کفرپیشۀ خویش

رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ ... نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

متعلق «نَجِّنِی» حذف شده است و تقدیر آن «نَجِّنِی وَ ...

من شرهم» می‌باشد.

3 - ناامیدی شدید نوح(ع) از گرایش کافران قومش به ایمان و رنج عمیق وی از کفرورزی آنان

وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

از این‌که نوح(ع) از پیشگاه خدا خواستار فیصله یافتن نزاع میان او و قومش شده است، نشان می‌دهد که او دیگر هیچ‌گونه امیدی به گرویدن قومش به خود نداشته است.

4 - شِکوۀ نوح(ع) به درگاه خدا از ستم قوم خویش، پس از اتمام حجت و به بن‌بست رسیدن همۀ راه‌های تبلیغی بود.

إِنْ أَنَا إِلاّٰ نَذِیرٌ مُبِینٌ ... إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ ... فَافْتَحْ بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ فَتْحاً وَ نَجِّنِی

5 - نوح(ع)، خواستار نزول عذاب بر کافران و نجات خود و مؤمنان از آن عذاب

فَافْتَحْ بَیْنِی ... وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

6- تنها ایمان، ملاک‌پیوند وهمراهی نمودن با پیامبران است.

وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اختلاف؛ امید؛ انبیاء؛ ایمان؛ حکمیّت؛ دعا؛ ظلم؛ عذاب؛ قوم نوح؛ نفرین؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 119]

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی اَلْفُلْکِ اَلْمَشْحُونِ (119)

119

پس او و هر که را با او در آن کشتی پربار بود، نجات دادیم.

1 - استجابت دعای نوح(ع) از سوی خداوند، دربارۀ عذاب قوم کافر و نجات همراهان مؤمن وی

وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ

2 - نجات نوح(ع) و همراهانش، به ارادۀ خدا و در پی استمداد وی برای رهایی از شرّ کافران

وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ

3 - شمول رحمت حق نسبت به مؤمنان، در پرتو وجود پیامبران

نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ ... فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ

از این که نوح(ع)، مستقل از پیروانش و مقدم بر آنان یاد شده است، مطلب یاد شده به دست می‌آید.

4 - ایمان به خدا و همراهی با پیامبران، مایۀ نجات و بهره‌مندی از لطف و رحمت الهی

وَ نَجِّنِی وَ مَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ . فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ

5 - کشتی نوح، انباشته از امکانات ضروری و مورد نیاز سرنشینان آن

فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

«شحن»(مصدر مجهول«مشحون») به معنای پُر گردانیده شدن است. بنابراین «فلک مشحون»؛ یعنی، کشتی پر شده. متعلق «مشحون» حذف شده و تقدیر آن چنین است: «فی الفلک المشحون بما یفتقر إلیه».

6 - کشتی نوح، برخوردار از استحکام بالا و کیفیتی پیشرفته

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ

انباشته بودن و نیز نجات یافتن نوح(ع) و پیروانش از طوفان بزرگ، نمایان‌گر استحکام و کیفیت بسیار بالای ساختمان کشتی است.

7 - «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» المجهّز الذی قد فُرِغ منه و لم‌یبق إلّارفعه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا: «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» روایت شده است: [مراد] کشتی مجهزی است که از ساخت آن فارغ شده‌اند و کاری نمانده مگر بلند نمودن آن».

8 - «عن أمیرالمؤمنین(ع) ... قال:

«الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» اتّخذ نوح(ع) فیه

تسعین بیتاً للبهائم؛ ⁽¹⁾

از أمیرالمؤمنین(ع) دربارۀ «الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ» روایت شده که فرمود: نوح در آن کشتی نود جایگاه برای چهارپایان قرار داده بود».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ ایمان؛ حیوان؛ دعا؛ رحمت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ کشتی؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 120]

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ اَلْبٰاقِینَ (120)

120

سپس باقی‌ماندگان را بعد از آن غرق کردیم.

1 - غرق شدن و هلاکت قوم نوح، پس از نجات وی و همراهانش

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

«إغراق»(مصدر «أَغْرَقْنٰا» ) به معنای غرق کردن است. مضاف الیه «بَعْدُ» حذف شده است؛ یعنی «بعد نجات نوح و من معه».

«الْبٰاقِینَ» جمع همراه با «ال» جنس و مفید استغراق است.

2 - ارادۀ خدا، حاکم بر تحولات تاریخ

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

3 - غرق شدن قوم نوح، با سیلی عظیم و بنیان‌برافکن

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

با توجه به این که در آیات، سخن از وجود دریا نیست، روشن می‌شود که غرق شدن کافران به وسیله سیل بوده است.

4 - تکذیب نوح(ع) از سوی قوم وی، موجب هلاکت آنان شد.

قٰالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ ... ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

5 - جدایی از خط پیامبران، مایۀ هلاکت و نابودی است.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ مَنْ مَعَهُ ... ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ غرق؛ قوم نوح؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 121]

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (121)

121

به راستی در این [حادثه] نشانه‌ای [بزرگ] وجود دارد، ولی بیشتر آنان مؤمن نبودند.

1 - نجات نوح(ع) و پیروانش و هلاکت کفرپیشگان قوم وی، آیتی بزرگ و عبرت‌آموز برای دیگران

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

«ذٰلِکَ» به جریان نجات نوح(ع) و پیروان آن حضرت و نیز هلاکت قوم کفرپیشۀ وی‌اشاره دارد. «آیة»به معنای نشانه و نکره آمدن آن بیانگر عظمت آن است.

2 - ماجرای میان نوح(ع) و قومش، نمودی از سنت مستمر الهی در یاری حق و سرکوبی باطل

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

آیه و عبرت‌آموز بودن، مستلزم امکان تحقق دوباره و استمرار یافتن چیزی است که باید از آن درس عبرت گرفت.

3 - تاریخ، منبعی برای درس آموختن و عبرت گرفتن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

4 - بیشتر افراد قوم نوح، حق‌ناپذیر و مصمم بر کفر

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

5 - وجود اقلیتی مؤمن در میان قوم نوح

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

6 - فرجام هلاکت‌بار قوم نوح، هشداری جدی به همۀ حق‌ستیزان

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

با توجه به لحن تهدیدآمیز آیه و بیان این که علت انتقام گرفتن خداوند از قوم نوح، این بوده که بیشتر آنان پذیرای ایمان نبودند، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7- اصرار اکثریت‌افراد جامعه بر کفرورزی و حق‌ناپذیری، زمینه‌ساز نزول عذاب و گرفتار شدن آنان به خشم و قهر الهی

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

8 - رسوخ روحیۀ‌کفرورزی وحق‌ناپذیری، در بیشتر مشرکان صدراسلام

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

گرچه ضمیر «هم»در «أَکْثَرُهُمْ» به قوم نوح بازمی‌گردد؛ اما در عین حال تعریض به مشرکان صدر اسلام نیز دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اسلام؛ اقلیت؛ اکثریت؛ باطل؛ تاریخ؛ حق؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛غضب؛ قوم نوح؛ کفر؛ نصرت؛ نوح(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 122]

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (122)

122

و به یقین، پروردگار توست که عزّتمند و مهربان است.

1- پیامبر(ص) برخوردار ازحمایت و لطف ویژۀ خدا در قبال عنادورزی‌های مخالفان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

با توجه به این که آیۀ پیش به حق‌ناپذیری اکثریت مشرکان

صدر اسلام اشاره دارد، در این آیه پیامبر مورد خطاب قرار گرفته که: ای پیامبر! تو از این بابت نگران نباش؛ زیرا در حمایت ویژۀ ما هستی و ما با قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر خود، دشمنانت را سرکوب خواهیم‌کرد.

2- خداوند،تنهاقدرت قاهروشکست‌ناپذیر

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

واژۀ «الْعَزِیزُ» مسند همراه با «ال» جنس و مفید حصر است.

3 - عزت خدا (قدرت شکست‌ناپذیر او)، آمیخته با رحمت و مهربانی

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «رحیم»صفت«عزیز» باشد و نه خبر دوم.

4 - هلاکت قوم نوح، نمود عزت و قدرت قاهر خداوند

ثُمَّ أَغْرَقْنٰا بَعْدُ الْبٰاقِینَ ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

5 - مهلت خداوند به کافران حق‌ستیز صدراسلام، معلول رحمت و لطف وی بود؛ نه برخاسته از ضعف و ناتوانی او.

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

یادکرد سرگذشت قوم نوح، از یکسو تسلی خاطر پیامبر(ص) و از سوی دیگر هشداری بود به مشرکان که اگر بر آنان عذاب نازل نشده؛ نه از باب ناتوانی حق‌تعالی است؛ بلکه از باب رحمتی است که بر مردمان دارد و چون زمینۀ آن به پایان رسد، عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

6 - «رب»،«عزیز»و«رحیم»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ حق؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قوم نوح؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الشعراء (26): آیه 123]

کَذَّبَتْ عٰادٌ اَلْمُرْسَلِینَ (123)

123

قوم عاد پیامبران را تکذیب کردند.

1 - تکذیب رسالت هود(ع)، از سوی قوم عاد

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

«عٰادٌ» ، اسم جد اعلای قوم هود است. تسمیۀ آن قوم به عاد، از باب تسمیۀ یک قبیله به نام نیای آن است.

2 - انکار هر پیامبری، انکار همۀ پیامبران الهی است.

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» با این که قوم عاد تنها شخص هود(ع) را انکار کردند، بیانگر برداشت یاد شده است.

3 - پیوستگی و وحدت محتوای رسالت‌های آسمانی و برنامۀ پیامبران

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» می‌تواند از آن جهت باشد که اساساً پیام رسالت در طول تاریخ، پیامی واحد بوده است و انکار هر یک از پیامبران، به منزلۀ انکار همۀ رسولان الهی است.

4 - قوم عاد، منکر حقیقتی به نام رسالت

کَذَّبَتْ عٰادٌ الْمُرْسَلِینَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که قوم عاد اصولاً حقیقتی به عنوان رسالت را قبول نداشتند. بدیهی است که این امر، به منزلۀ انکار همۀ پیامبران الهی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تکذیب؛ دین؛ عاد؛ قوم عاد؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 124]

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (124)

124

آن‌گاه که برادرشان هود به آنان گفت: آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1 - هود(ع)، پیامبری از نژاد قوم عاد و دارای پیوند خویشاوندی با آنان

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ

قید «أَخُوهُمْ» می‌تواند برای بیان پیوند خویشاوندی هود(ع) با قومش و یا تعبیری کنایی از شفقت و دلسوزی آن حضرت نسبت به آن قوم باشد، برداشت یاد شده بر اساس معنای اول است.

2 - سخن دلسوزانۀ هود(ع) با عادیان، در دعوت آنان به تقوا و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

قید «أَخُوهُمْ» و وجود لحن مشفقانه در تعبیر «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» (آیا نمی‌خواهید تقوا پیشه کنید)، بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - موضع رهبران الهی در میان امت، موضعی است مشفقانه و نه همراه با برتری‌جویی.

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

4 - قوم عاد، مردمی بی‌تقوا و گنه‌پیشه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ ... أَ لاٰ تَتَّقُونَ

5 - دعوت به تقوا، محور تبلیغات و هدایت‌گری هود پیامبر

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

6 - عادیان، مورد سرزنش هود(ع) به‌خاطر بی‌تقوایی و گنه‌پیشگی

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

استفهام در جملۀ «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» می‌تواند برای توبیخ و سرزنش باشد.

7 - دعوت به تقوا، لازمۀ اخوت و برادری راستین

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که اطلاق «أخ»نه صرفاً از جهت انتساب نژادی؛ بلکه به منظور بیان دلسوزی و خیرخواهی نیز باشد که دعوت به تقوا لازمۀ حتمی آن خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

اخوت؛ امامت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تقوا؛ خویشاوندی؛ رسالت؛ قوم عاد؛ قوم هود؛ گناه؛ ملامت؛ نبوت؛ نژاد؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 125]

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (125)

125

من برای شما فرستاده‌ای امینم.

1 - تأکید هود(ع) بر رسالت الهی خویش برای قومش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ

2 - دعوت هود(ع) از قومش مبنی بر پذیرفتن رسالت وی، اعتماد کردن به او و جدی گرفتن هشدارهایش

أَ لاٰ تَتَّقُونَ . إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

واژۀ «أَمِینٌ» می‌تواند از ریشۀ «أمن»و به معنای «مأمون»؛ (فرد مورد اعتماد) باشد. در این صورت آوردن قید «أَمِینٌ» دعوتی است از جانب هود(ع) به قومش که به او اعتماد کنند (به سخنانش گوش فرا دهند و هشدارهایش را جدی بگیرند).

3 - تأکید هود(ع) بر امانت‌داری خویش در ابلاغ پیام الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

محتمل است «أَمِینٌ» از ریشۀ «أمانة» - مقابل خیانت - باشد.

4 - امانت در تبلیغ، مهم‌ترین ویژگی رسولان الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

اختصاص به ذکر یافتن صفت امانت از میان دیگر اوصاف، بیانگر اهمیت والای آن، در راستای ابلاغ پیام وحی است.

5 - تصریح هود(ع) بر خیرخواهی خود و تضمین منافع عادیان در پرتو رسالت خویش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

با توجه به قید «لَکُمْ» - با لام انتقاع - برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

6 - هود(ع)،شخصیتی خوشنام و امانت‌دار در میان قوم خویش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

تأکید هود(ع) بر «أَمِینٌ» بودن خود، در صورتی ثمربخش است که وی از پیشینۀ امانت‌داری و خوشنامی برخوردار باشد.

کلیدواژه‌ها:

امانت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ رسالت؛ قصه در قرآن؛ قوم عاد؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 126]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (126)

126

پس، از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - دعوت مجدد هود(ع) از عادیان، برای رعایت تقوای الهی و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ

2 - هود(ع)، خواهان اطاعت قومش از او، به دلیل آشکار بودن صداقت وامانت‌داری وی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تفریع «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ» بر «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ» مفید مطلب یاد شده است.

3 - تقوای الهی، زمینه‌ساز اطاعت از پیامبران و رهبران دینی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تقدم «اتقوا»بر«أطیعوا»می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

4 - پیامبران الهی، دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تفریع «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ» بر آیۀ قبل (إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ) بیانگر این حقیقت است که با توجه به این که من رسول الهی و امین هستم، پس بر شما لازم است که تقوای الهی پیشه کنید و از من فرمان ببرید.

5 - تبلور تقوای الهی در اطاعت از پیامبران

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

عطف «أَطِیعُونِ» می‌تواند عطف تفسیری باشد، برداشت یاد شده بر پایۀ این احتمال است.

6 - برخورداری رهبران از صداقت و امانت، شرط اطاعت و فرمان‌برداری از آنان

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ امانت؛ انبیاء؛ تقوا؛ حقوق؛ صدق؛ قوم عاد؛ گناه؛ ولایت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 127]

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (127)

127

و من برای این [رسالت خود] مزدی از شما طلب نمی‌کنم، مزد من جز برعهدۀ پروردگار جهانیان نیست.

1 - تصریح هود(ع) به نداشتن کمترین چشمداشت مادی از مردم، در قبال رسالت خویش

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

2 - تلاش رهبران الهی برای هدایت خلق، تنها برای خدا و به دور از مطامع مادی

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

3 - خدا، ضامن پاداش هدایت‌گران و مبلغان مخلص دین

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4 - امید پیامبران و تبلیغ کنندگان مخلص دین، تنها به لطف و پاداش الهی

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

5 - تنها خداوند، شایستۀ پاداش خواهی از او است؛ نه خلق سرا پا نیاز و ضعیف.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

6 - نداشتن چشمداشت مادی از مردم و اعلام آن به همگان، دارای تأثیر مثبت و سازنده در تبلیغ و رسالت الهی

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده از تصریح حضرت هود(ع) به درخواست نکردن فرد، استفاده می‌شود.

7 - جهان آفرینش، متشکل از عالم‌های متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

تعبیر «الْعٰالَمِینَ» (جمع «عالم») بیانگر مطلب گوناگونی عالم است.

8 - همۀ عوالم هستی، تحت ربوبیت خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«الْعٰالَمِینَ» جمع همراه با «ال» و مفید استغراق است؛ بنابراین «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ؛ یعنی، پروردگار همۀ عالم‌ها.

9 - جهان هستی، در حرکت به سوی رشد و کمال

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

واژۀ «رَبِّ» معادل «مربی»(تربیت کننده) است و تربیت عبارت است از ایجاد حالتی در شیء پس از حالت پیشین تا وقتی که به تمام و کمال برسد، (مفردات راغب) این معنا حکایت از وجود حرکت تکاملی در هستی می‌کند که تحت ربوبیت خدا است.

10 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ امامت؛ امید؛ انبیاء؛ پاداش؛ تبلیغ؛ جهان؛ رب /اسما و صفات؛ رسالت؛ زهد؛ عالم؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 128]

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ (128)

128

آیا در هر جای بلندی به بازیچه نشانه‌ای بنا می‌کنید؟

1 - قوم عاد، برپا کنندۀ برج‌های عظیم بر فراز بلندی‌ها و ارتفاعات

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

«بناء»(مصدر «تَبْنُونَ» ) مقابل«هدم»(خراب کردن) است؛ یعنی، درست کردن و ساختن. «با»در «بِکُلِّ رِیعٍ» مرادف «علی»(بر، روی) می‌باشد. «رِیعٍ» به هر جای بلند و مرتفع (تپه) گفته می‌شود. «آیَةً» در اصل به معنای نشانه است و نکره آمدنش برای بیان عظمت آن است و در این جا مراد از آن به قرینۀ «أَ تَبْنُونَ ...»، برج‌های عظیم و بلند است.

2 - برج‌های برپا شده بر بلندی‌ها به وسیلۀ قوم عاد، کاری بیهوده و خارج از نیاز آنان بود.

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

فعل «تَعْبَثُونَ» از ریشۀ «عبث»(بیهوده کاری)، حال از ضمیر فاعل «تَبْنُونَ» است؛ یعنی، شما در حالی به ساختن برج‌ها می‌پردازید که به آن نیاز ندارید و در نتیجه کاری عبث و بیهوده انجام می‌دهید.

3- سرزنش‌عادیان توسطهود(ع) به‌خاطر ساختن بناهایی بی‌فایده و بازیگرانه

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

استفهام در «أَ تَبْنُونَ» برای توبیخ و سرزنش است.

4 - ساختن آثار بی‌ثمر، خارج از نیاز و صرفاً بازیگرانه، مورد نکوهش در بینش دین و رهبران الهی

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

5 - گرایش به کارهای بیهوده و صرفاً مایۀ سرخوشی، در تضاد با مکتب پیامبران و ناسازگار با بینش الهی

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

6 - نیاز و هنرمند بودن، از معیارهای لازم برای خلق آثار و معماری‌ها و بناسازی‌ها

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ بنائی؛ تاریخ؛ دین؛ عمل؛ قصر؛ قوم عاد؛ گناه؛ ملامت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 129]

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ (129)

129

و برای خود کاخ‌هایی [محکم] برمی‌گیرید، باشد که جاودان بمانید؟

1 - احداث قصرهای مستحکم و با شکوه، به وسیلۀ قوم عاد

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

«اتخاذ»به معنای برگرفتن و احداث کردن و «مَصٰانِعَ» (جمع «مصنعه») به معنای کاخ‌های محکم و استوار است.

2 - قوم عاد، دارای تمدنی پیشرفته در امر معماری و بناسازی

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَةً تَعْبَثُونَ . وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

3 - اقدام قوم عاد به ساختن آبگیرها و منابع آبی بسیار مستحکم و خارج از نیاز خویش

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

«مَصٰانِعَ» به معنای «مآخذ الماء» نیز به کار می‌رود. برداشت یاد شده بر پایۀ این معنا است.

4 - سرزنش عادیان از سوی هود(ع)، به‌خاطر احداث قصرها و روحیۀ کاخ‌نشینی آنان

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

5 - غفلت از مرگ و پندار جاودانگی در دنیا، عامل روی‌آوری عادیان به کاخ‌سازی، تجمل‌گرایی و بیهودگی

أَ تَبْنُونَ ... تَعْبَثُونَ . وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

تعبیر «لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ» بیانگر این معنا است که: کار شما طوری است که گویا از مرگ و ناپایداری زندگی دنیوی، غافل شده‌اید و می‌پندارید که همیشه در این دنیا خواهید ماند.

6 - گرایش به کاخ‌نشینی، ناسازگار با اعتقاد دینی و پیروی از مکتب پیامبران

وَ تَتَّخِذُونَ مَصٰانِعَ لَعَلَّکُمْ تَخْلُدُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ انبیاء؛ بنائی؛ پیروی؛ تاریخ؛ تمدن؛ دنیا؛ غفلت؛ قوم عاد؛ مرگ؛ ملامت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 130]

وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ (130)

130

و چون [به کیفر] دست می‌گشایید، زورمدارانه دست می‌گشایید؟

1 - قوم عاد، دارای روشی جبارانه و خشونت‌بار

وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ

«بطش»(مصدر «بَطَشْتُمْ» ) به هجوم سخت و خشونت‌بار گفته می‌شود. بنابراین «جَبّٰارِینَ» حال مؤکد از ضمیر فاعل در «بَطَشْتُمْ» است.

2 - قوانین و مجازات‌های رایج در میان قوم عاد، ظالمانه و خارج از اعتدال بود.

وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ

3 - نکوهش قوم عاد از سوی هود(ع)، به‌خاطر خشونت و زورگویی آنان

وَ إِذٰا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ

کلیدواژه‌ها:

تاریخ؛ خشونت؛ ظلم؛ قوم عاد؛ ملامت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 131]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (131)

131

پس، از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - دعوت مجدّد هود(ع) از قوم عاد، برای اطاعت از وی، رعایت تقوای الهی و پرهیز از بیهودگی، غرور و خشونت

أَ تَبْنُونَ ... تَعْبَثُونَ ... بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

2 - تقوای الهی، زمینه‌ساز اطاعت از پیامبران و رهبران دینی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

مقدم آمدن «اتقوا» بر «أطیعوا» می‌تواند رسانندۀ این معنا باشد که تا انسان به زینت تقوا آراسته نشود، آمادگی برای پیروی از پیامبران در او پیدا نخواهد شد.

3 - پیامبران الهی، دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

4 - تبلور تقوا، در اطاعت از پیامبران و رهبران الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

عطف «أَطِیعُونِ» بر جملۀ قبل می‌تواند تفسیری باشد. برداشت یاد شده برپایۀ این احتمال است.

5 - ریشۀ تمام مفاسد اجتماعی و روحی

قوم عاد، در بی‌تقوایی و دوری آنان از ارزش‌های الهی بود.

أَ تَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ ... بَطَشْتُمْ جَبّٰارِینَ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

از این که هود(ع) پس از سرزنش عادیان به خاطر روحیۀ بیهوده‌کاری، کاخ‌نشینی و خشونت با دیگران، آنان را به تقوای الهی فرا خوانده است، نشان می‌دهد که آن مفاسد، همگی ریشه در بی‌تقوایی آنان داشته است.

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تقوا؛ حقوق؛ قوم عاد؛ گناه؛ ولایت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 132]

وَ اِتَّقُوا اَلَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ (132)

132

و از آن کس که شما را به آنچه می‌دانید مدد کرده است پروا بدارید.

1 - تأکید هود(ع) بر تقوای الهی و پرهیز از ناسپاسی در برابر خدای نعمت‌بخش

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

«إمداد»(مصدر «أَمَدَّکُمْ» ) به معنای کمک کردن و «ما»در «بِمٰا تَعْلَمُونَ» کنایه از نعمت‌هایی است که تفصیل آن در آیات بعد آمده است. متعلق «تَعْلَمُونَ» به خاطر رعایت فاصلۀ آیات حذف شده و تقدیر آن چنین است:«أمدکم بما تعلمون أنها من إمداده».

2 - لزوم پرهیز از مخالفت و ناسپاسی در برابر خدای نعمت دهنده

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ

3 - قوم عاد، برخوردار از نعمت‌های فراوان و چشمگیر

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

به‌کارگیری واژۀ «ما» به جای بر شمردن نعمت‌ها، نشانگر مطلب یاد شده است.

4 - بی‌تقوایی، بزرگ‌ترین مشکل عادیان

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

در سفارش‌های هود(ع)، توصیه به تقوا بیش از همۀ توصیه‌ها تکرار شده است و این نشان می‌دهد که مشکل عمدۀ عادیان، بی‌تقوایی آنان بوده است.

5 - کمک و امدادهای خداوند به بشر، مقتضی تقواپیشگی و پرهیز از مخالفت با اوست.

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ بِمٰا تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

تاریخ؛ تقوا؛ عمل؛ قوم عاد؛ گناه؛ نصرت؛ نعمت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 133]

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ (133)

133

شما را به وسیلۀ دام‌ها و فرزندانی مدد کرده است.

1 - قوم عاد، برخوردار از امکانات دامی (شتر، گاو و گوسفند) و نیروی انسانی

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ

«أنعام»(جمع «نعم») به شتر، گاو و گوسفند گفته می‌شود.

2 - رشد قابل توجه دامداری در قوم عاد

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ

نکره آمدن «أنعام» و نیز «بنین»، بیانگر فراوانی دام و کثرت توالد و تناسل در میان قوم عاد است.

3 - کثرت توالد و تناسل در میان قوم عاد

أَمَدَّکُمْ ... وَ بَنِینَ

4 - دام‌ها (شتر، گاو و گوسفند) و فرزندان، از نعمت‌ها و امدادهای الهی به بشر

أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ

5 - لزوم توجه به خدایی بودن امکانات مادی و نعمت‌های طبیعی

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ ... أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ

کلیدواژه‌ها:

انعام؛ تاریخ؛ دام داری؛ ذکر؛ شتر؛ فرزند؛ قوم عاد؛ گاو؛ گوسفند؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 134]

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (134)

134

و به وسیلۀ باغ‌ها و چشمه سارانی.

1 - عادیان، برخوردار از چشمه‌ساران، و باغ‌های پوشیده از درختان میوه

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به باغ پوشیده از درختان اطلاق می‌شود و «عُیُونٍ» (جمع «عین»)به معنای چشمه‌ها است.

2 - سرزمین عاد، سرزمینی حاصلخیز و سرسبز با منابع آبی سرشار

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

نکره آمدن «جَنّٰاتٍ» و نیز «عُیُونٍ» که نشان دهندۀ کثرت باغ‌ها و چشمه‌سارهاست، حکایت از حاصلخیزی و سرسبزی سرزمین عادیان دارد.

3 - باغ‌داری، از محورهای فعالیت اقتصادی عادیان

وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

4 - باغستان‌های پوشیده از درخت و چشمه‌سارهای روان در میان آنها، نمودی از نعمت‌بخشی و امداد الهی به بشر

أَمَدَّکُمْ ... وَ جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

کلیدواژه‌ها:

اقتصاد؛ باغ؛ تاریخ؛ چشمه؛ رنگ؛ قوم عاد؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 135]

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (135)

135

به راستی من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیم دارم.

1 - تأکید هود(ع) بر بیمناک بودن دربارۀ سرنوشت قومش، به خاطر بی‌تقوایی و ناسپاسی آنان

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... الَّذِی أَمَدَّکُمْ ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

2 - اقدام هود(ع) به انذار دادن قوم عاد به عذاب قیامت

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

3 - کفران نعمت‌های الهی، درپی‌دارندۀ عذاب و کیفری سخت

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

4 - قیامت، روزی بزرگ و بسیار دشوار

عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

5 - هشدار هود(ع) به امکان نزول عذاب سخت دنیوی بر قوم کفرپیشۀ عاد

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

مراد از «یَوْمٍ عَظِیمٍ» می‌تواند روز عذاب استیصال در دنیا باشد.

برداشت یاد شده بر پایۀ این احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ ترس؛ تقوا؛ دنیا؛ عذاب؛ قوم عاد؛ قیامت؛ نعمت؛ هود(ع)؛ یوم عظیم

[سوره الشعراء (26): آیه 136]

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ اَلْوٰاعِظِینَ (136)

136

گفتند: خواه موعظه کنی یا موعظه نکنی برای ما یکسان است.

1 - بی‌تأثیر خوانده شدن موعظه‌ها و اندرزهای هود از سوی قوم عاد

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ

2 - قوم عاد، مردمی لجوج و مصمم بر حق‌ناپذیری

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا ... مِنَ الْوٰاعِظِینَ

3 - رفاه و توانمندی قوم عاد، زمینه‌ساز کفر و لجاجت آنان در برابر هود(ع)

وَ اتَّقُوا الَّذِی أَمَدَّکُمْ ... أَمَدَّکُمْ بِأَنْعٰامٍ وَ بَنِینَ ... قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ

4 - تلاش قوم عاد، به ایجاد یأس و ناامیدی در هود(ع) نسبت به دستیابی او به اهداف رسالتش

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ

یادآوری قوم عاد به هود(ع) مبنی بر مؤثر نبودن موعظه‌هایش، می‌تواند به منظور ایجاد یأس در آن حضرت و نیز بازداشتن ایشان از تلاش برای ادامۀ رسالت و تبلیغ خود باشد.

5 - موعظه و پنددهی، روش تبلیغی هود(ع) در ارتباط با قوم عاد

قٰالُوا سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْوٰاعِظِینَ

کلیدواژه‌ها:

امید؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ حق؛ دین؛ رفاه؛ قدرت؛ قوم عاد؛ کفر؛ لجاجت؛ موعظه؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 137]

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ اَلْأَوَّلِینَ (137)

137

این [دعوت تو چیزی] جز روش پیشینیان نیست.

1 - عادیان، نصیحت‌های هود(ع) را تکرار شیوۀ مدعیان پیامبری درگذشته خوانده و آن را فاقد ارزش و اعتبار اعلام کردند.

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

واژۀ «خُلُقُ» به معنای شیوه و رفتار است. بنابراین «خُلُقُ الْأَوَّلِینَ» ؛ یعنی، رفتار پیشینیان. گفتنی است که برداشت یاد شده بدان احتمال است که کلمۀ «هٰذٰا» اشاره به رفتار ناصحانۀ هود(ع) داشته باشد. بر این اساس مراد از «خُلُقُ الْأَوَّلِینَ» (شیوۀ پیشینیان)، شیوۀ پیامبران پیش از هود(ع) می‌باشد.

2 - اطلاع قوم عاد بر پیشینۀ ادیان الهی در میان اقوام پیش از خود

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

3 - تهمت ارتجاع و واپس‌گرایی به هود(ع) از سوی قوم عاد

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

4- عادیان،شیوۀ‌زندگی‌خویش(برج‌سازی، کاخ‌نشینی و...) را، سنتی برجای مانده از

پیشینیان خود اعلام کردند.

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

محتمل است کلمۀ «هٰذٰا» اشاره به رفتار عادیان داشته باشد.

بر این اساس مراد از «خُلُقُ الْأَوَّلِینَ» ، شیوۀ نیاکان خود آنان است.

5 - تقدس و ارزش‌مندی سنت‌های کهن در نظر قوم عاد

سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

6 - تکیه و پافشاری قوم عاد بر سنت‌های نیاکانشان، عامل رویارویی آنان با هود(ع) و رد کردن نصایح وی

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

7 - سنت‌گرایی از موانع پذیرش حق

سَوٰاءٌ عَلَیْنٰا أَ وَعَظْتَ ... إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ تاریخ؛ تقلید؛ حق؛ دین؛ علم؛ قصر؛ قوم عاد؛ نیاکان؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 138]

وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ (138)

138

و ما هرگز گرفتار عذاب نخواهیم شد.

1 - خطر نزول عذاب، غیرقابل باور برای عادیان

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ ... قٰالُوا ... وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

2 - به دور بودن راه پیشینیان از هرگونه پیامد شوم (عذاب و کیفر الهی)، در دیدگاه قوم عاد

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ خُلُقُ الْأَوَّلِینَ . وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

با توجه به این که «هٰذٰا» در آیۀ پیش، اشاره به روش و رفتار قوم عاد داشته باشد، استدلال آنها به صورت زیر خواهد بود:

این شیوه‌ای که ما در پیش گرفته‌ایم، سلوک پیشینیان ما است.

این رفتار برای پیشینیان، پیامد ناگواری نداشته است؛ پس برای ما نیز نتیجۀ بدی نخواهد داشت.

3 - احساس امنیت قوم عاد، از عذاب الهی

وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ

کلیدواژه‌ها:

تاریخ؛ تقلید؛ عذاب؛ قوم عاد؛ نیاکان

[سوره الشعراء (26): آیه 139]

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ (139)

139

پس او را تکذیب کردند و [ما] هلاکشان کردیم. به راستی در این [حادثه]نشانه‌ای [بزرگ]وجود دارد، ولی بیشتر آنان مؤمن نبودند.

1 - هلاکت قوم عاد، به ارادۀ الهی و در پی تکذیب رسالت هود(ع) از سوی آنان

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ

2 - ناباوری قوم عاد نسبت به هشدارهای هود(ع)، ریشۀ تکذیب رسالت آن حضرت

وَ مٰا نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ . فَکَذَّبُوهُ

3 - نزول عذاب بر قوم عاد، نتیجۀ عملکرد و اصرار آنان بر کفر پس از اتمام حجت بر ایشان بوده است.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ ... فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ

4 - ارادۀ خدا، حاکم بر تحولات تاریخ

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

5 - سرگذشت هود(ع) و قوم عاد، آیتی بزرگ و عبرت‌آموز برای دیگران

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

واژۀ «ذٰلِکَ» اشاره به: نصیحت‌های هود(ع) و هشدارهای وی به عادیان، تأثیر ناپذیری آنان، تکذیب رسالت او و سرانجام هلاکت آنان به ارادۀ خداوند دارد. کلمۀ «آیة»به معنای نشانه است و نکره آمدن آن برای تفخیم و بیانگر وجود آیه‌های بزرگ عبرت در داستان هود و عادیان است.

6 - فرجام هلاکت‌بار عادیان، نمودی از سنت مستمر الهی در یاری حق و سرکوب باطل

فَأَهْلَکْنٰاهُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

نشانه و مایۀ عبرت بودن ماجرای هلاکت قوم عاد، مستلزم استمرار داشتن مجازات اقوام در صورت کفرورزی و اصرار بر حق‌ناپذیری است.

7 - تاریخ، منبعی برای درس آموختن و عبرت گرفتن

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

8 - بیشتر عادیان، حق‌ناپذیر و مصمم بر کفر

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

9 - وجود اقلیتی مؤمن در میان قوم عاد

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

10 - سرنوشت شوم قوم عاد، هشداری

جدی به همۀ حق‌ستیزان

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً

لحن تهدیدآمیز آیه و بیان این که علت انتقام گرفتن خداوند از عادیان، این مطلب بود که بیشتر آنان از پذیرش ایمان سر باز زدند، بیانگر برداشت یاد شده است.

11 - اصرار اکثریت افراد جامعه بر کفر و حق‌ستیزی، زمینه‌ساز نزول عذاب الهی

فَأَهْلَکْنٰاهُمْ ... وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

12- رسوخ روحیۀ کفرورزی و حق‌ناپذیری در بیشتر شرک‌پیشگان صدر اسلام

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیَةً وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ

گرچه ضمیر «هم»در «أَکْثَرُهُمْ» به عادیان بازمی‌گردد؛ اما در عین حال به شرک‌پیشگان صدراسلام نیز اشاره‌ای دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اسلام؛ اقلیت؛ اکثریت؛ انذار؛ ایمان؛ باطل؛ تاریخ؛ تکذیب؛ حق؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛ قوم عاد؛ کفر؛ کیفر؛ لجاجت؛ نصرت؛ هود(ع)

[سوره الشعراء (26): آیه 140]

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ اَلْعَزِیزُ اَلرَّحِیمُ (140)

140

و به یقین، پروردگار توست که عزّتمند و مهربان است.

1 - پیامبر(ص)، برخوردار از حمایت و لطف ویژۀ خدا در قبال عنادورزی‌های مخالفان

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

با توجه به تعریض آیۀ قبل به حق‌ناپذیر بودن اکثریت مشرکان صدراسلام، این آیه پیامبر(ص) را مورد خطاب قرار داده و می‌فرماید: ای پیامبر! تو از این بابت نگران نباش؛ زیرا ما با قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر خود، دشمنانت را سرکوب خواهیم کرد. چنان‌که دشمنان هود(ع) را سرکوب کردیم.

2 - خدا، تنها قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

کلمۀ «الْعَزِیزُ» مسند همراه با «ال» جنس و مفید حصر است.

3 - عزت خدا (قدرت قاهر و شکست‌ناپذیر او)، آمیخته به رحمت و مهربانی او با مردمان است.

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «الرَّحِیمُ» صفت «الْعَزِیزُ» باشد.

4 - هلاکت قوم عاد، نمود عزت و قدرت قاهر خداوند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَهْلَکْنٰاهُمْ ... وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ

5 - مهلت دادن خدا به کافران و حق‌ستیزان، معلول رحمت و لطف او است؛ نه از روی ضعف و ناتوانی.

وَ مٰا کٰانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ . وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

یادکرد سرگذشت قوم عاد از یکسو تسلی‌بخش خاطر پیامبر(ص) و از سوی دیگر هشداری است به مشرکان مکه که اگر بر آنان عذاب نازل نشده، از باب ناتوانی حق‌تعالی نیست؛ بلکه از باب رحمتی است که او بر مردمان دارد و چون زمینۀ آن به پایان رسد، عزت و قهر الهی گریزناپذیر خواهد بود.

6 - «رب»، «عزیز» و «رحیم»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ پیروی؛ حق؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قوم عاد؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الشعراء (26): آیه 141]

کَذَّبَتْ ثَمُودُ اَلْمُرْسَلِینَ (141)

141

قوم ثمود پیامبران را تکذیب کردند.

1 - تکذیب رسالت صالح(ع) از سوی قوم ثمود

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

«ثَمُودُ» نام جد اعلای قوم صالح و تسمیۀ آن قوم به ثمود از باب تسمیۀ یک قبیله به نام نیای آن است.

2 - انکار هر پیامبر، انکار همۀ پیامبران الهی است.

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

جمع آمدن واژۀ «الْمُرْسَلِینَ» ، با این که ثمودیان تنها شخص صالح(ع) را مورد تکذیب قرار دادند، بیانگر مطلب یاد شده است.

3- پیوستگی و وحدت محتوای رسالت‌های آسمانی و برنامۀ پیامبران

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

نسبت دادن تکذیب همۀ پیامبران به ثمودیان، با این که آنها تنها شخص صالح(ع) را انکار کردند، می‌تواند از آن جهت باشد که اساساً پیام رسالت در طول تاریخ، پیامی واحد بوده و انکار هر یک از پیامبران، به منزلۀ انکار همه آنان است.

4 - ثمودیان، منکر حقیقتی به نام رسالت

کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ

محتمل است نسبت دادن تکذیب همۀ فرستادگان الهی به ثمود، از آن جهت باشد که آنان اصولاً حقیقتی به نام«رسالت» را قبول نداشتند و این به منزلۀ انکار همۀ رسولان الهی است.

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ تکذیب؛ ثمود؛ دین؛ رسالت؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 142]

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ (142)

142

آن‌گاه که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1 - صالح(ع)، پیامبری از نژاد ثمودیان و دارای پیوند خویشاوندی با آنان

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ

قید «أَخُوهُمْ» می‌تواند برای بیان پیوند خویشاوندی صالح(ع) با قومش و نیز تعبیری کنایی از شفقت و دلسوزی آن حضرت نسبت به آن قوم باشد.

2 - سخن دلسوزانۀ صالح(ع) با ثمودیان، در دعوت آنان به تقوا و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

تعبیر «أَخُوهُمْ» و نیز وجود لحن مشفقانه در عبارت «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» (آیا نمی‌خواهید تقوا پیشه کنید)، می‌تواند بیانگر مطلب یاد شده باشد.

3 - موضع رهبران الهی در میان امت، موضعی مشفقانه و نه همراه با برتری‌جویی

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

4 - ثمودیان، مردمی بی‌تقوا و گنه‌پیشه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ ... أَ لاٰ تَتَّقُونَ

5 - دعوت به تقوا، محور تبلیغات و هدایت‌گری صالح پیامبر(ع)

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ ... أَ لاٰ تَتَّقُونَ

6 - ثمودیان، مورد سرزنش صالح(ع) به‌خاطر بی‌تقوایی و گنه‌پیشگی

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

استفهام در جملۀ «أَ لاٰ تَتَّقُونَ» می‌تواند برای توبیخ و سرزنش باشد.

7 - دعوت به تقوا، لازمۀ اخوت و برادری راستین

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که اطلاق «أخ» صرفاً از جهت انتساب نژادی نباشد؛ بلکه به منظور بیان دلسوزی و خیرخواهی نیز باشد که دعوت به تقوا لازمۀ حتمی آن خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

اخوت؛ امامت؛ تبلیغ؛ تقوا؛ خویشاوندی؛ رسالت؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ گناه؛ ملامت؛ نژاد؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 143]

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ (143)

143

من برای شما فرستاده‌ای امینم.

1 - تأکید صالح(ع) بر رسالت الهی خویش برای قومش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ

2 - فراخوانی صالح(ع) قومش را، به پذیرفتن رسالت وی، اعتماد کردن به او و جدی گرفتن هشدارهایش

أَ لاٰ تَتَّقُونَ . إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

واژۀ «أَمِینٌ» می‌تواند از ریشۀ «أمن»و به معنای«مأمون»؛ (یعنی، فرد مورد اعتماد) باشد. بنابراین آوردن این قید دعوتی است از جانب صالح(ع) که به او اعتماد کنند، به سخنانش گوش فرا دهند و هشدارهایش را جدی بگیرند.

3 - تأکید صالح(ع) بر امانت‌داری خویش در ابلاغ پیام الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

در صورتی که کلمه «أَمِینٌ» از ریشۀ «أمانة»(مقابل«خیانة») گرفته شده باشد، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

4 - امانت در تبلیغ، مهم‌ترین ویژگی رسولان الهی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

اختصاص به ذکر یافتن امانت از میان همۀ صفات دیگر، بیانگر اهمیت برتر آن در راستای ابلاغ پیام وحی است.

5 - تصریح صالح(ع) بر خیرخواهی خود و تضمین منافع ثمودیان در پرتو رسالت خویش

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

برداشت یاد شده، با توجه به قید «لَکُمْ» (همراه با لام انتفاع) استفاده می‌شود.

6 - صالح(ع)، شخصیتی خوشنام و امانت‌دار در میان ثمودیان

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ

تأکید صالح(ع) بر امین بودن خود، در صورتی ثمربخش است که وی از پیشینه‌ای همراه با خوشنامی و امانت‌داری برخوردار باشد.

کلیدواژه‌ها:

امانت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ رسالت؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ نبوت

[سوره الشعراء (26): آیه 144]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (144)

144

پس از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - دعوت مجدد صالح(ع) از ثمودیان برای رعایت تقوای الهی و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ

2 - صالح(ع)، خواهان اطاعت ثمودیان از او به دلیل آشکار بودن صداقت و امانت‌داری وی

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تفریع «اتقوا الله»بر «إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ» مفید مطلب یاد شده است.

3 - تقوای الهی، زمینه‌ساز اطاعت از پیامبران و رهبران دین

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

مقدم آمدن «اتقوا»بر«أطیعوا»، بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - پیامبران الهی، دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم

وَ أَطِیعُونِ

تفریع «فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ» بر آیۀ قبل (إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ) ، بیانگر این معنا است که با توجه به این که من رسول خدا هستم، بر شما لازم است که تقوای او را پیشه کنید و از من فرمان برید.

5 - تبلور تقوای‌الهی در اطاعت‌از پیامبران

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

«أَطِیعُونِ» می‌تواند عطف تفسیری بر «فَاتَّقُوا اللّٰهَ» باشد.

برداشت یادشده بر پایۀ این احتمال است.

6 - برخورداری رهبران از صداقت و امانت، شرط اطاعت و فرمان‌برداری از ایشان

إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ امانت؛ انبیاء؛ تقوا؛ حقوق؛ صالح(ع)؛ صدق؛ قوم ثمود؛ گناه؛ ولایت

[سوره الشعراء (26): آیه 145]

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (145)

145

و من برای این [رسالت خود] مزدی از شما طلب نمی‌کنم، مزد من جز برعهدۀ پروردگار جهانیان نیست.

1 - تصریح صالح(ع)، به نداشتن کمترین چشمداشت مادی از مردم در قبال رسالت خویش

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ ... إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

2 - تلاش رهبران الهی برای هدایت خلق، تنها برای خدا و به دور از مطامع مادی است.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

3 - خدا، ضامن پاداش هدایتگران و مبلغان مخلص دین

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4 - امید پیامبران و مبلغان مخلص دین، تنها به لطف و پاداش الهی است.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

5 - تنها خداوند، شایسته پاداش‌خواهی از او است؛ نه خلق سراپا نیاز و ضعف.

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

6 - نداشتن چشمداشت مادی از مردم و اعلام آن به همگان، دارای تأثیر مثبت و سازنده در تبلیغ دین و رسالت الهی

وَ مٰا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلیٰ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

7 - جهان آفرینش، متشکل از عالم‌های گوناگون

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

تعبیر «الْعٰالَمِینَ» (جمع عالم) بر تعدد عالم دلالت می‌کند.

8 - همه عوالم هستی، تحت ربوبیت خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

«الْعٰالَمِینَ» جمع همراه با «ال» و مفید استغراق است. بنابراین «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» ؛ یعنی، پروردگار همه عوالم.

9 - جهان هستی، در حرکت به سوی رشد و کمال

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

واژۀ «رَبِّ» معادل«مربی»(تربیت کننده) است و تربیت عبارت است از ایجاد حالتی در شیء پس از حالت پیشین‌است، تا وقتی که به حد تمام و کمال برسد (مفردات راغب). این معنا حکایت از وجود حرکت تکاملی در هستی - که تحت ربوبیت خداست - می‌کند.

10 - «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ امامت؛ امید؛ انبیاء؛ پاداش؛ تبلیغ؛ جهان؛ رب /اسما و صفات؛ رسالت؛ زهد؛ صالح(ع)؛ عالم؛ هدایت

[سوره الشعراء (26): آیه 146]

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ (146)

146

آیا در آنچه در این‌جا (دنیا) هست، ایمن رها خواهید شد؟

1 - هشدار صالح(ع) به ثمودیان، دربارۀ پایدار نبودن زندگی دنیوی و نعمت‌ها و آسایش آن

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

استفهام در آیۀ بالا، انکاری و مفاد آن نفی است؛ یعنی، «ما تترکون فی ما هاٰهنا آمنین؛ شما در نعمتهای این جا آسوده رها نخواهید شد». مقصود این است که این برخورداری‌ها شما را نفریبد و از مرگ غافل نکند؛ زیرا روزی پنجه‌های مرگ گریبان‌تان را خواهد گرفت و شما را از آنها جدا خواهد کرد.

همچنین بر فرض که مرگ در نرسد، خود رفاه و امنیت این جا، پایدار نیست و ممکن است ناگهان اوضاع دگرگون شود و همۀ آنچه که از آن برخوردار هستید، از دستتان برود.

2 - ثمودیان، برخوردار از امنیت و رفاه کامل در سرزمین خویش

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

«مٰا» در «فِی مٰا» اشاره به نعمت‌هائی دارد که بیان تفصیلی آن در آیات بعد آمده است. «هٰاهُنٰا» اشاره به سرزمین ثمودیان است.

3 - رفاه و آسایش ثمودیان، زمینۀ غافل شدن آنان از مرگ و گرفتار شدنشان به بی‌تقوایی و گناه

أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

4 - توجه به ناپایداری رفاه و امنیت، زمینه‌ساز گرایش به تقوا و پیروی از انبیا

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ... أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

5 - سرزنش ثمودیان از سوی صالح(ع) به‌خاطر غفلت آنان از مرگ و بی‌توجهی به ناپایدار بودن امکانات دنیایی

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

6 - انسان، در قبال نعمت‌های الهی مسؤول است.

أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

مقصود از «أَ تُتْرَکُونَ» می‌تواند این باشد که خداوند انسان‌ها را در برابر نعمت‌هایی که به آنان داده است، آسوده و بدون هیچ‌گونه مسؤولیتی رها نمی‌کند؛ بلکه شکر و سپاس آنها را از آنان می‌خواهد و در صورت ناسپاسی و گناه، آن را از ایشان سلب می‌کند.

7 - بی‌تقوایی و مخالفت با پیامبران، ناسپاسی و تهدید کنندۀ بقای نعمت‌های دنیایی است.

أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ ... أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا آمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ امنیت؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تقوا؛ دنیا؛ رفاه؛ زندگی؛ شکر؛ صالح(ع)؛ غفلت؛ قوم ثمود؛ مرگ؛ ملامت؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 147]

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ (147)

147

در باغ‌ها و چشمه‌سارها،

1 - ثمودیان، برخوردار از چشمه‌ساران و باغستان‌های پوشیده از درختان میوه

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

«جنة»(مفرد «جَنّٰاتٍ» ) به معنای باغ پوشیده از درختان و «عین»(مفرد «عُیُونٍ» ) به معنای چشمه‌سار است.

2 - سرزمین ثمودیان،سرزمینی حاصلخیز با منابع آبی سرشار

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

نکره آمدن «جَنّٰاتٍ» و «عُیُونٍ» ، نشان دهندۀ کثرت باغ‌ها و چشمه‌سارهاست و حکایت از حاصلخیزی و سرسبزی سرزمین ثمودیان دارد.

3 - باغداری، از محورهای فعالیت اقتصادی ثمودیان

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ

کلیدواژه‌ها:

باغ؛ تاریخ؛ چشمه؛ قوم ثمود؛ نعمت

[سوره الشعراء (26): آیه 148]

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ (148)

148

و کشتزارها و نخلستان‌هایی که شکوفه‌هایشان نرم و لطیف است.

1 - قوم صالح (ثمودیان)، برخوردار از کشتزارها و نخلستان‌های پرحاصل

وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

2 - کشاورزی، یکی دیگر از محورهای فعالیت اقتصادی ثمودیان

وَ زُرُوعٍ

3 - خرما، بزرگ‌ترین منبع تغذیه و درآمد ثمودیان

وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

ذکر جداگانۀ نخل، با این که واژۀ «جَنّٰاتٍ» (در آیۀ قبل) شامل آن نیز می‌شود، بیانگر مطلب یاد شده است.

4 - نخلستان‌های ثمودیان،انبوه وپرحاصل

و دارای خرمایی بس مرغوب

وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ

«طلع»به معنای خوشۀ خرما است. در معنای «هَضِیمٌ» انبوهی و پرحاصلی و نیز طراوت و مرغوبیت نهفته است.

کلیدواژه‌ها:

خرما؛ شکوفه؛ قوم ثمود؛ کشاورزی

[سوره الشعراء (26): آیه 149]

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ اَلْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ (149)

149

و از کوه‌ها ماهرانه خانه‌هایی می‌تراشید.

1 - ثمودیان، استاد در ساختن خانه در دل کوه با تراشیدن ماهرانۀ سنگ‌ها

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ

«نحت»(مصدر «تَنْحِتُونَ» ) به معنای تراشیدن و «فراهة» (مصدر «فٰارِهِینَ» ) به معنای مهارت و استادی است؛ یعنی، و با مهارت برای خود خانه‌هایی از کوه‌ها می‌تراشید؟

2 - سکونت ثمودیان در منطقه‌ای کوهستانی و گرمسیر

وَ نَخْلٍ طَلْعُهٰا هَضِیمٌ . وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ

وجود نخلستان در سرزمین ثمودیان، حاکی از گرمسیر بودن آن و تعبیر «وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ» بیانگر کوهستانی بودن آن است.

3 - سرخوشی و سرمستی ثمودیان در خانه‌های کوهستانی خویش

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ

«فٰارِهِینَ» می‌تواند از مصدر«فره»(نشاط و سرخوشی) مشتق شده باشد که در این صورت، «فٰارِهِینَ» ، صفت برای «بُیُوتاً» و به تقدیر «فارهین فیها» است؛ یعنی، خانه‌هایی که در آن مست و سرخوشید.

4 - سرزنش ثمودیان از سوی صالح(ع)، به‌خاطر ساختن خانه‌ها در دل کوه‌ها و خوش‌گذرانی در آن

وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ

این آیه به قرینۀ واقع شدن در حیز استفهام («أَ تُتْرَکُونَ فِی مٰا هٰاهُنٰا» ) جملۀ استفهامی بوده و به تقدیر «أو تنحتون ...» می‌باشد.

کلیدواژه‌ها:

تاریخ؛ خانه؛ سکونت؛ سنگ؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ کوه؛ مستی؛ ملامت

[سوره الشعراء (26): آیه 150]

فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ (150)

150

پس، از خدا پروا بدارید و از من اطاعت کنید.

1 - فراخوانی مجدّد صالح(ع) ثمودیان را، برای رعایت تقوای الهی و پرهیز از گناه

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

2 - برخورداری از موهبت‌های طبیعی و نعمت‌های خدادادی، مقتضی تقواپیشگی و سرپیچی نکردن از فرمان‌های خدا و رسول او.

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . وَ زُرُوعٍ ... وَ تَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبٰالِ بُیُوتاً فٰارِهِینَ . فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

تفریع «فَاتَّقُوا ...» بر آیات پیش بیانگر مطلب یاد شده است.

3 - تقوای الهی، زمینه‌ساز اطاعت از پیامبران و رهبران دینی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

برداشت یاد شده از مقدم آوردن «اتقوا»بر«أطیعوا»استفاده می‌شود.

4 - پیامبران الهی، دارای حق ولایت و اطاعت بر مردم

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

5 - تبلور تقوای الهی در اطاعت از پیامبران و رهبران الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

براساس این‌که عطف «أَطِیعُونِ» عطف تفسیری باشد؛ برداشت یاد شده به دست می‌آید.

6 - بی‌تقوایی و گنه‌پیشگی، بزرگ‌ترین مشکل ثمودیان

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ

در سفارش‌های صالح(ع) به ثمودیان، توصیه به تقوا بیش از همۀ توصیه‌ها تکرار شده است و این نشان می‌دهد که مشکل عمدۀ ثمودیان، مسألۀ بی‌تقوایی آنان بوده است.

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ تقوا؛ حقوق؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود؛ گناه؛ نعمت؛ ولایت

[سوره الشعراء (26): آیه 151]

وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ اَلْمُسْرِفِینَ (151)

151

و از فرمانِ اسرافکاران اطاعت نکنید.

1 - اطاعت ثمودیان، از اشراف و رؤسای اسراف‌گر و متجاوز خویش

وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ

«اسراف»(مصدر «مسرفین») به معنای افراط کردن و از حد

اعتدال خارج شدن است. بنابراین «مسرفین»؛ یعنی، افراطگران و متجاوزان.

2 - تلاش صالح(ع) برای بازداشتن قوم خویش از اطاعت اسراف‌گران و متجاوزان

وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ

3 - پیروی از متجاوزان و اسراف‌گران، ناسازگار با تقوای الهی و خط پیامبران

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ

4 - خطر پیدایش طبقۀ مسرف و متجاوز، در شرایط رفاه و توانمندی اقتصادی جامعه و تسلیم شدن توده‌های ناآگاه در برابر آنان

فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ . وَ زُرُوعٍ وَ نَخْلٍ ... وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ

از ارتباط عبارت «فِی جَنّٰاتٍ وَ عُیُونٍ» با «وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ» می‌توان استفاده کرد که در محیط رفاه و ثروت، رهبران اسراف‌گر ظهور می‌کنند و توده‌های ناآگاه نیز به اطاعت از آنان، گردن می‌نهند.

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اشراف؛ اطاعت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تقوا؛ جامعه؛ رفاه؛ صالح(ع)؛ قوم ثمود

[سوره الشعراء (26): آیه 152]

اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی اَلْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ (152)

152

همانان که در زمین فساد می‌کنند و اصلاح نمی‌کنند.

1 - اسراف‌گران، مایۀ فساد در زمین و فاقد کمترین اصلاح‌گری

اَلْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

2 - اسراف‌گران و فسادانگیزان، فاقد صلاحیت رهبری و فرماندهی

وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

3 - لازمۀ تقوای الهی و پیروی از انبیا، پرهیز از اطاعت مفسدان است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

4 - وجود افراد صد در صد فسادگر در جامعه ثمودیان، در عصر بعثت صالح(ع)

اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

5 - اصلاح جوامع بشری، تنها در پرتو رهبری دین و پیامبران میسر است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ أَطِیعُونِ . وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

6 - اصلاح جامعه و از میان بردن فساد، از اهداف صالح پیامبر(ع)

وَ أَطِیعُونِ . وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ یُصْلِحُونَ

7 - اصلاح جوامع بشری و از میان بردن فساد، از اهداف مهم پیامبران است.

وَ أَطِیعُونِ . وَ لاٰ تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ . اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

8 - فساد زمامداران، دارای بازتابی گسترده و فراگیر*

اَلَّذِینَ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ

تعبیر «فِی الْأَرْضِ» گستره زمین را افاده می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اصلاح؛ اطاعت؛ امامت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تقوا؛ جامعه؛ دین؛ زمین؛ صالح(ع)؛ فساد؛ قوم ثمود

[سوره الشعراء (26): آیه 153]

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ اَلْمُسَحَّرِینَ (153)

153

گفتند: جز این نیست که تو از کسانی هستی که سخت افسون شده‌اند.

1 - اتهام جنون و سحرزدگی به صالح(ع) از سوی ثمودیان

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

«مسحر»(مفرد«مسحرین») به کسی گفته می‌شود که به شدت افسون شده باشد.

2 - موضع‌گیری خصمانۀ ثمودیان در برابر نصیحت‌های صالح(ع)

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

چنان که گفته شد، «مسحر»به کسی گفته می‌شود که به شدت گرفتار سحر و افسون شده است. این تهمت سخت، بیانگر عمق دشمنی ثمودیان با صالح(ع)است.

3 - سرمستی، رفاه‌زدگی، اسراف‌گری و فسادانگیزی ثمودیان، مانع درک آنان از مفاهیم بلند و آسمانی پیام صالح(ع)

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

بیان رفاه‌مندی، اسراف‌گری و فسادانگیزی ثمودیان، پیش از ذکر موضع‌گیری آنان در مقابل صالح(ع)، می‌تواند نشان‌دهندۀ این حقیقت باشد که آنچه سبب شد، ثمودیان مفاهیم مهم معرفتی صالح(ع) را، کلماتی جنون‌آمیز، بیهوده و گزاف به شمار آوردند و او را فردی افسون شده بخوانند؛ این بود که آنان گرفتار غرور، سرمستی، اسراف و فسادگری شده بودند.

4 - پایبندی عمیق به ارزشها، ساده‌لوحی و حماقت در نظر جامعۀ فاسد و منحرف

إِذْ قٰالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ صٰالِحٌ أَ لاٰ تَتَّقُونَ ... قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

نسبت‌دادن جنون به صالح پیامبر می‌تواند صرفًا به‌دلیل ادعای رسالت از سوی وی نباشد بلکه بخاطر نصایح و اصرار وی بر رعایت تقوا و پایبندی به ارزش‌های الهی باشد.

5 - برخورداری صالح(ع) از ویژگی‌های بشری، دستاویزثمودیان در رد رسالت وی

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

«مسحر» می‌تواند مشتق از«سحر»باشد.«سحر»مرادف «رئه»(شُش) است. بنابراین واژۀ «مسحر» به معنای موجود دارای شُش است که از خصوصیات بشری می‌باشد. گفتنی است برپایۀ این معنا، آیۀ بعد، توضیح و تفسیر همین تعبیر خواهد بود.

6 - مخالفان صالح(ع)، ناتوان از مقابله منطقی با وی

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

اقدام ثمودیان به وارد کردن اتهام جنون به صالح(ع) در برابر اندرزهای خیرخواهانۀ وی، بیانگر مطلب یاد شده است.

7 - اطلاع ثمودیان، از مسأله افسون و سحرزدگی

قٰالُوا إِنَّمٰا أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِینَ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ بشر؛ بهانه‌جویی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ جنون؛ دشمنی؛ دین؛ رفاه؛ سحر؛ صالح(ع)؛ عجز؛ علم؛ فساد؛ قوم ثمود؛ مستی؛ موعظه

[سوره الشعراء (26): آیه 154]

مٰا أَنْتَ إِلاّٰ بَشَرٌ مِثْلُنٰا فَأْتِ بِآیَةٍ إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (154)

154

تو جز بشری مانند ما نیستی. اگر راست می‌گویی معجزه‌ای بیاور.

1 - ثمودیان، منکر هرگونه امتیاز و شایستگی صالح(ع)، برای رسالت الهی