تفسیر راهنما جلد 11

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ طٰهٰ آیۀ 1 تا 135

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره طه (20): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . طه (1)

1 طا، ها.

1 - «عن جعفربن محمّد(ع)... قال: ... و أمّا «طه» فاسم من أسماء النبیّ(ص) و معناه:

یاطالب الحقّ الهادی إلیه؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود:... و اما «طه» نامی از نام‌های پیغمبر(ص) است و معنایش این است: ای طالب حق که به سوی آن هدایت کننده‌ای».

2 - «قال جعفربن محمّدالصّادق(ع): قوله عزّوجلّ: «طه» أی طهارة أهل بیت محمّد (صلوات اللّه علیهم) من الرّجس؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: «طاه»در سخن خداوند اشاره به طهارت اهل‌بیت محمد(ص) از رجس و پلیدی است».

3 - «روی أن جعفربن محمد(ع )... قال : إذا أتیت مشهد أمیرالمؤمنین (ع )... قل : ...

السلام علیک یا طاه ...؛ ⁽³⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که [به محمدبن مسلم ] فرمود:

... هرگاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنین (ع ) رفتی ... بگو... السلام علیک یا طاه».

کلیدواژه‌ها:

اهل بیت(ع)؛ حروف مقطعه؛ طه؛ طهارت؛ محمّد(ص)

[سوره طه (20): آیه 2]

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ اَلْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ (2)

2

ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا به رنج بیفتی.

1 - خداوند، قرآن را بر پیامبر(ص) نازل کرده است.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

2 - نزول قرآن بر پیامبر(ص)، احساس مسؤولیتی سنگین را برای آن حضرت به‌همراه داشت.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

از زبان مشفقانۀ آیه برمی‌آید که با نزول قرآن، پیامبر(ص) مسؤولیت سنگینی را احساس نموده و در جهت انجام آن رنج بسیاری را برخود هموار می‌کرد تا به هر طریق ممکن مردم را هدایت کند.

3 - تلاش و جدیت پیامبر(ص) برای ایفای رسالت خویش، تلاشی طاقت‌فرسا و سنگین بود.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

«شقاوة» به معنای شدت و دشواری است (قاموس) توصیۀ پیامبر(ص) از سوی خداوند به سختی نکشیدن و خود را به زحمت نینداختن، نشان از تلاش طاقت‌فرسای آن حضرت در جهت هدایت مردم دارد.

4 - خداوند پیامبر(ص) را به برگزیدن شیوه پر رنج و زحمت برای ابلاغ قرآن فرمان نداده است.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

5 - خداوند، پیامبران را به جهت کفرورزی و لجاجت برخی مردم، مؤاخذه نخواهد کرد.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

6 - رهبران دینی، به پافشاری بر هدایت کافران سرسخت، موظف نیستند.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

7 - تحمل حرج و مشقت، در انجام تکالیف دینی، لازم نیست.

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقیٰ

اطلاق «لِتَشْقیٰ» شامل مشقت در انجام تکالیف نیز می‌گردد، گرچه مورد آیه، مشقت در راه ابلاغ معارف قرآن به دیگران است.

کلیدواژه‌ها:

اجتهاد؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ تکلیف؛ دین؛ سختی؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ وحی؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 3]

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ (3)

3

بلکه [آن را نازل کردیم] تا برای کسی که [از خدا] بیم دارد وسیلۀ پندی باشد.

1 - هدف از نزول قرآن بر پیامبر(ص)، هشدار و توجه‌دادن به مردم ونصیحت کردن آنان است.

مٰا أَنْزَلْنٰا ... إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

استثناء در «إِلاّٰ تَذْکِرَةً» منقطع است و «تَذْکِرَةً» مفعولٌ‌له می‌باشد؛ یعنی، «لکن أنزلناه للتذکرة». «تَذْکِرَةً» معنایی گسترده‌تر از «راهنمایی»و «نشانه» دارد و هرچه را مایۀ توجه به چیزی گردد شامل می‌شود (مفردات راغب) و به معنای «وعظ» نیز می‌آید (مصباح و قاموس).

2 - پیامبر(ص) مسؤول ابلاغ قرآن و تذکردادن به مردم و نه مسؤول به‌ثمرنشستن آن

مٰا أَنْزَلْنٰا عَلَیْکَ ... إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

3 - تعالیم قرآن، تنها در کسانی مؤثر است که توجه به عظمت خداوند در دل آنان هراس افکنده است.

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

«خشیة»ترسی است آمیخته با احساس عظمت (مفردات راغب). متعلق «یَخْشیٰ» - به قرینۀ آیۀ بعد که عظمت نازل‌کنندۀ قرآن را بیان کرده است - خداوند است.

4 - آموزش قرآن به اهل خشیت، آسان و بی‌نیاز از تحمل رنج‌و ناراحتی است.

مٰا أَنْزَلْنٰا ... لِتَشْقیٰ إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

5 - فرجام بی‌اعتنایی به تذکرات قرآن، هراس‌انگیز و هولناک است.

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

خشیت و ترس از خداوند، به معنای هراس از مجازات‌های او در صورت مخالفت با تذکرات قرآنی است.

6 - لزوم خداترسی و هراس از فرجام مخالفت با تعالیم قرآن

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

7 - پیام‌های قرآن، هماهنگ با فطرت آدمی و بیدارگر آن است.

إِلاّٰ تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ

«تَذْکِرَةً» - آن گونه که از «لسان العرب»برمی‌آید - به معنای به یادانداختن فراموش شده‌ها است. یادآوربودن قرآن به این است که انسان را به آنچه در فطرت او نهفته است و از آن غفلت دارد متوجه سازد.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ تعلیم؛ خوف؛ فطرت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ موعظه؛ نزول قرآن

[سوره طه (20): آیه 4]

تَنْزِیلاً مِمَّنْ خَلَقَ اَلْأَرْضَ وَ اَلسَّمٰاوٰاتِ اَلْعُلیٰ (4)

4

در حالی که از جانب کسی نازل شده که زمین و آسمان‌های بلند را آفریده است.

1 - قرآن، پیامی فرود آمده از سوی آفریدگار زمین و آسمان‌ها است.

تَنْزِیلاً مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ

«تَنْزِیلاً» مصدر به معنای اسم‌مفعول و حال برای «الْقُرْآنَ»

2 - خداوند، آفریدگار آسمان‌های مرتفع و زمین است.

خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ

«علی»(جمع «علیا») اسم‌تفضیل است. توصیف آسمان‌ها به مرتفع‌تر از زمین، برای بیان عظمت رتبه‌ها و مقام‌هایی است که قرآن از آن مقام، به زمین نازل شده است.

3 - توجه به مبدأ نزول قرآن زمینۀ تذکرپذیری و پندگرفتن از آن است.

تَذْکِرَةً لِمَنْ یَخْشیٰ . تَنْزِیلاً مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ

گاهی برای بیان علت، از حال استفاده می‌شود. «تَنْزِیلاً» که حال برای قرآن است بیانگر علت «تذکره بودن» آن است؛ یعنی، قرآن به دلیل آنکه از ناحیه خداوند خالق آسمانها و زمین نازل شده، برای تذکردادن کاملاً شایسته است.

4 - توان‌مندی خداوند بر آفرینش زمین و آسمان‌های مرتفع، نشان اقتدار او برفرستادن کتابی شایسته، برای تذکر و اندرز انسان‌ها است.

تَذْکِرَةً ... مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ

5 - جهان آفرینش دارای آسمان‌های متعدد است.

وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اعداد؛ اللّه؛ خالق/اسما و صفات؛ ذکر؛ زمین؛ عبرت؛ قرآن؛ نزول قرآن؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 5]

اَلرَّحْمٰنُ عَلَی اَلْعَرْشِ اِسْتَویٰ (5)

5

همان [خدای] رحمان که بر تخت [اقتدار] قرار دارد.

1 - خداوند، تدبیرکنندۀ تمام هستی است.

اَلرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ

«استواء» هرگاه با «عَلَی» متعدی شود، به معنای استقرار است (مصباح) و «عرش»؛ یعنی، «تخت فرمان روایی»(مقاییس اللغه). استقرار خداوند بر تخت فرمان‌روایی، کنایه از اداره و تدبیر نظام عالم است.

2 - عرش، مرکز تدبیر و کنترل آسمان‌ها و زمین و تحت سیطرۀ خداوند است.

خَلَقَ الْأَرْضَ وَ السَّمٰاوٰاتِ الْعُلیٰ . اَلرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ

3 - خداوند، دارای رحمت گسترده و فراگیر است.

اَلرَّحْمٰنُ

«رحمن»بر مبالغه در رحمت دلالت دارد.

4 - حاکمیت و اصالت رحمت الهی در نظام آفرینش

اَلرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ

گزینش عنوان رحمان، هنگام توصیف خداوند به فرمان‌روای جهان، گویای این نکته است که تدبیر امور جهان براساس رحمت الهی است.

5 - نزول قرآن، جلوه‌ای از رحمانیت خداوند و اقتدار او بر عرش و تدبیرامور است.

تَنْزِیلاً ... الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ

گرچه جملۀ «الرَّحْمٰنُ عَلَی ...» به صورت جمله‌ای مستقل از آیۀ قبل است، ولی بیان فرمان‌روایی خداوند بر هستی و توصیف او به «رحمن»پس از بیان اوصاف قرآن، گویای این است که نزول قرآن، جلوۀ آن صفات الهی است.

6 - «عن حَنّان بن سَدیر قال: سألت أبا عبداللّه(ع) عن العرش و الکرسیّ فقال:...

قوله: «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» یقول:

علی المُلک احتویٰ؛ ⁽¹⁾

حنّان بن سدیر گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ عرش و کرسی پرسیدم، فرمود:... سخن خدا «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» معنایش این است که خداوند بر ملک احاطه دارد».

7 - «قال علیّ(ع):... و لیس العرش کما تظنّ کهیئة السَّریر، و لٰکنّه شیء محدود مخلوق مدبَّر، و ربّک عزّوجلّ مالکه، لا أنّه علیه ککون الشّیء علی‌الشّیء؛ ⁽²⁾

علی(ع) فرمود:... عرش آنسان که گمان می‌کنی مانند تخت [پادشاهان] نیست، بلکه موجودی محدود و مخلوق و تحت تدبیر [خداوند] است و پروردگار تو مالک آن است، نه این که خداوند بر روی آن باشد، آن گونه که اشیا بر روی یکدیگر قرار می‌گیرند».

8 - «عن محمّدبن مارد: أنّ أباعبداللّه(ع) سُئِل عن قول اللّه عزّوجلّ: «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» فقال: استویٰ من کلّ شیء فلیس شیء أقرب إلیه من شیء؛ ⁽³⁾

محمدبن مارد گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدای عزّوجلّ «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» سؤال شد، فرمود: [مراد این است که] نسبت خداوند به همۀ اشیا یکسان است، و هیچ چیز به خدا نزدیک‌تر از چیز دیگر نیست».

9 - «عن أبی الحسن موسی(ع) و سُئِل عن معنیٰ قول اللّه «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» فقال: استولیٰ علیٰ ما دَقَّ و جَلّ؛ ⁽⁴⁾

از امام موسی بن جعفر(ع) روایت شده که در پاسخ سؤال از معنی سخن خدا «الرَّحْمٰنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ» فرمود: خداوند بر همۀ موجودات کوچک و بزرگ تسلّط دارد».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ رحمت؛ زمین؛ عرش؛ قرآن؛ نزول قرآن

[سوره طه (20): آیه 6]

لَهُ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا بَیْنَهُمٰا وَ مٰا تَحْتَ اَلثَّریٰ (6)

6

آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین و آنچه میان آن دو و آنچه زیر این خاک مرطوب است، از آنِ اوست.

1 - خداوند، یگانه مالک آسمان‌ها و زمین است.

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

تقدیم «لَهُ» بر حصر دلالت می‌کند.

2 - وجود موجوداتی بین آسمان‌ها و زمین

وَ مٰا بَیْنَهُمٰا

3 - تنها خداوند، مالک تمامی موجودات مستقر در فاصله زمین و آسمان‌ها است.

لَهُ ... مٰا بَیْنَهُمٰا

4 - جهان آفرینش، مشتمل بر آسمان‌های متعدد است.

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

5 - آنچه در زیرخاک‌های نمناک جهان قرار دارد از آن خداوند است.

لَهُ ... وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ

«ثری»به معنای خاک نمناک است (مصباح). ال در «الثَّریٰ» ظاهراً معنای جنس دارد، لذا شامل هر خاک نمناکی می‌شود، چه در زمین باشد و چه در کرات دیگر، بلکه چون در آیه «مٰا فِی الْأَرْضِ» ذکر شده است، احتمال می‌رود که «مٰا تَحْتَ الثَّریٰ» مربوط به غیر زمین باشد.

6 - رطوبت خاک، نشانه وجود منابع و چیزهای ارزشمند در زیر آن است.*

لَهُ ... وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ

وصف نمناکی برای خاک - با آن که آنچه زیر خاک خشک قرار دارد نیز ملک خداوند است - می‌تواند اشاره به مهم‌تربودن موجودات زیر خاک نمناک در مقایسه با موجودات زیر خاک خشک باشد.

7 - سراسر هستی، و تمامی موجودات آشکار و نهان، در مالکیت خداوندیگانه است.

لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ ... وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ

تعبیر «آسمان ها و زمین و آنچه بین آن دو است» کنایه از تمام جهان است.

8 - انحصار مالکیت تمام هستی به خداوند، دلیل احاطۀ تدبیر و مدیریت او بر جهان است.

عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ . لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ

این آیه به منزلۀ تعلیل برای آیۀ قبل است و به همین خاطر برای ارتباط آن از حرف عطف استفاده نشده است.

9 - توجه به نزول قرآن از سوی خالق، مدیر و مالک تمام هستی، مایۀ تقویت‌روحیۀ پندپذیری انسان از قرآن است.

تَذْکِرَةً ... مِمَّنْ خَلَقَ الْأَرْضَ ... اسْتَویٰ . لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... وَ مٰا تَحْتَ الثَّریٰ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ جوّ؛ جهان؛ خاک؛ ذکر؛ زمین؛ عبرت؛ قرآن؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 7]

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ اَلسِّرَّ وَ أَخْفیٰ (7)

7

و اگر سخن را آشکار کنی [یا پنهان داری برای او تفاوت نمی‌کند، زیرا] او پنهان و پنهان‌تر [از آن]را می‌داند.

1 - خداوند، به آنچه که آدمی می‌گوید و اظهار می‌کند، آگاه است.

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ

جملۀ «فَإِنَّهُ یَعْلَمُ ...» جانشین جواب شرط «إِنْ تَجْهَرْ» است و معنای آیه این است که اگر سخن آشکار کنی [خدا می‌داند]، زیرا که او سرّ و مخفی‌تر از آن را می‌داند. دراین موارد، بیان علت از تصریح به جواب شرط بی‌نیاز می‌کند.

2 - اسرار و رازهای بازگو نشدۀ افراد و نیت‌های آنان، برای خداوند آشکار است و بر آن آگاهی کامل دارد.

فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ

«سر»؛ یعنی، آنچه از دیگران کتمان می‌شود (لسان العرب).

3 - انسان، دارای ضمیری ناخود آگاه و دانسته‌هایی می‌باشد که غفلت آن را پوشانده‌است.

فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

«أَخْفیٰ» اسم تفضیل است و مخفی‌تر از «سر» به چیزی تطبیق می‌کند که نه تنها انسان آن را از دیگران مکتوم داشته بلکه خود نیز به آن التفات ندارد، ولی در ذهن او ثبت است.

4 - خداوند به رازهای فراموش شدۀ آدمی و نهفته‌ترین اسرار او آگاه است.

فَإِنَّهُ یَعْلَمُ ... أَخْفیٰ

5 - خداوند، دارای علم مطلق و آگاه از غیب و شهود

فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

6 - قرآن و پندهای آن، نشأت یافته از علم مطلق خداوند است.

تَذْکِرَةً ... فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

7 - آگاهی خداوند بر سر و آشکار آدمی، جلوه‌ای از حاکمیت و مالکیت مطلقۀ او بر سرتاسر هستی و اجزای آن است.

عَلَی الْعَرْشِ اسْتَویٰ . لَهُ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ ... فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

ارتباط این آیه با آیات قبل، گویای این است که چون خداوند بر همۀ هستی فرمان‌روایی می‌کند و مالک حقیقی جهان است، پس بر همه چیز اطلاع و وقوف دارد، اگر چه سر و یا مخفی‌تر از آن باشد.

8 - اظهار شده‌ها، رازها و مخفی‌تر از رازها، سه طبقۀ اطلاعات در ساختار دانسته‌های انسان است.

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

9 - توجه به آگاهی خداوند، حتی از پوشیده‌ترین افکار و گفتار، بازدارندۀ انسان از زبان گشودن به گفتار ناروا است.*

وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ

جملۀ «فَإِنَّهُ یَعْلَمُ ...» تهدید به پوشیده نماندن هیچ فکر و گفته‌ای از خداوند است. تفریع این تهدید بر «إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ» گویای این است که مراد از «القول» گفتاری است که نه تنها به زبان آوردن آن ناروا است، بلکه حتی اندیشه نیز باید از محتوای آن پاک باشد.

10-«محمّدبن مسلم قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ» قال: «السِّرَّ» ما کتمته فی نفسک، و «أَخْفیٰ» ما خطر ببالک ثمّ أُنسِیتَه؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدای عزّوجلّ: «یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفیٰ» سؤال کردم فرمود: «سر» آن است که در درون خود، آن را پنهان کرده باشی و «أَخْفیٰ» آن است که به قلبت خطور کرده و سپس از خاطرت برده شود».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ جهان؛ ذکر؛ سخن؛ سرّ؛ غفلت؛ غیب؛ قرآن

[سوره طه (20): آیه 8]

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ اَلْأَسْمٰاءُ اَلْحُسْنیٰ (8)

8

خدا [که] هیچ معبودی جز او نیست، نیکوترین نام‌ها از آنِ اوست.

1 - هیچ معبودی جز خداوند، شایستۀ پرستش نیست.

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

2 - کسی که آفرینندۀ هستی و مدبر و مالک و دانای به همه چیز نباشد، شایستۀ پرستش نیست.

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

برداشت فوق، حاصل ارتباط این آیه با آیات قبل است که خالقیت، فرمان‌روایی و مالکیت بر جهان و علم مطلق را به خداوند منحصر ساخته است.

3 - بهترین نام‌ها و اوصاف، از آن خدای یگانه و زیبندۀ او است.

لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ

«الْأَسْمٰاءُ» جمع با الف و لام است و افادۀ عموم می‌کند و «الْحُسْنیٰ» اسم تفضیل است و مفاد آیه این است که تمامی نام‌های بهتر و نیکوتر، مخصوص خداوند است. توصیف اسم‌ها به حسن و خوبی، حکایت از آن دارد که مقصود نام‌هایی است که در اصطلاح صرفی، صفت نامیده می‌شود، مانند: رازق، شکور و رحیم، زیرا اسمی که معنای وصفی ندارد، تنها برای اشاره به ذات است و زشتی و زیبایی در بارۀ آن معنا ندارد.

4 - خداوند، دارای همۀ کمالات و منزه از هر نقص و کاستی است.

لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ

اسمی که حاکی از نقص و عیب باشد، مصداق «أسماء حسنی» نیست و بر خداوند تطبیق نمی‌کند؛ بنابراین او از هر عیبی مبرا است.

5 - جز خداوند، همه چیز دارای نقص و کاستی و فاقد کمال مطلق است.

لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ

تقدیم «لَهُ» دلالت بر حصر می‌کند؛ یعنی، کسی که همۀ اسماء حسنی را دارد، فقط خداوند است.

6 - معبودی جز دارندۀ بهترین اوصاف کمال، سزاوار پرستش نیست.

اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ لَهُ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تنزیه؛ توحید؛ جهان بینی؛ عبادت؛ نامگذاری

[سوره طه (20): آیه 9]

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ (9)

9

و آیا داستان موسی به تو رسیده است؟

1 - سرگذشت موسی(ع)، فصلی مهم و قابل تأمل و تأسی برای پیامبر(ص) بود.

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

2 - تاریخ زندگی موسی(ع) و حوادث آن، درس‌آموز و شایان توجه و تأمل برای رهبران و مبلغان دین است.

وَ هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

3 - برانگیختن مخاطب، به دقت در گفتار و تشویق او به شنیدن گزارش، روشی مطلوب در شیوه اطلاع‌رسانی است.

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ

استفهام «هَلْ أَتٰاکَ ...» مجازی و برای تشویق به استماع است.

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ تبلیغ؛ تفکر؛ ذکر؛ عبرت؛ قصه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 10]

إِذْ رَأیٰ نٰاراً فَقٰالَ لِأَهْلِهِ اُمْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی اَلنّٰارِ هُدیً (10)

10

آن‌گاه که آتشی دید، پس به خانواده‌اش گفت: درنگ کنید، زیرا من آتشی دیدم؛[می‌روم]شاید شعله‌ای از آن برای شما بیاورم یا در کنار آن راهنمایی بیابم [تا راه را به ما نشان دهد].

1 - موسی(ع) و خانواده‌اش در سیری شبانه و در بیابان، دچار سرگردانی شده و راه را گم کردند.

إِذْ رَأیٰ نٰاراً ... بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النّٰارِ هُدیً

جملۀ «أَجِدُ عَلَی النّٰارِ هُدیً» دلالت می‌کند که موسی(ع) و همراهیانش راه را گم کرده بودند و از نبود آتش فهمیده می‌شود که آنها در بیابانی سرگردان بودند. دیدن آتش از فاصله‌ای نسبتاً دور که حتی با احتمال وجود آتش، تصمیم به حرکت جمعی به سوی آن نگرفتند، حاکی از شب بودن و تاریکی منطقه است.

2 - موسی(ع) در مسیر حرکت خویش، علاوه بر همسر خود، افرادی دیگر از اعضای خانواده‌اش را به همراه داشت.

فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا

فعل «امْکُثُوا» که به صورت جمع آمده است، بر نکتۀ یاد شده دلالت دارد.

3 - موسی(ع) هنگام سرگردانی در بیابان، آتشی را دید و به خانواده‌اش بشارت داد.

إِذْ رَأیٰ نٰاراً فَقٰالَ ... إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً

«إیناس» (مصدر «آنَسْتُ» ) در معانی «احساس کردن»، «دیدن»، «دانستن»و «شنیدن» استعمال می‌شود(لسان‌العرب).

به مناسبت مورد آیه، مراد «دیدن»است.

4 - خانواده و همراهان موسی(ع) در بیابان، آتشی را که موسی(ع) مشاهده‌کرد، ندیدند.

فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً

از گفتۀ موسی(ع) که فرمود: «من آتشی رای دیدم» می‌توان احتمال داد که دیگر همراهان موسی(ع) آن آتش را ندیده بودند. و گرنه دیدن را به خود اختصاص نمی‌داد.

5 - موسی(ع) تصمیم گرفت برای آوردن پارۀ آتشی جهت روشن کردن آتش و یا پیدا کردن راهنما، خود را به محل آتش برساند.

لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النّٰارِ هُدیً

«قبس»؛ یعنی، اخگر و آن چوب آتش گرفته‌ای است که برای برافروختن آتش دیگر، از آتش آماده اقتباس کرده باشند (لسان العرب). «هُدیً» مصدر و به معنای اسم فاعل (هادی) است. حرف «أَوْ» در آیه برای تعیین یکی از دو کار است، یعنی موسی(ع) در نظر داشت اگر با راهنمایی برخورد کرد، به راه ادامه دهند وگرنه با فراهم کردن آتش، خود را گرم نگه دارند.

6 - موسی(ع) از خانواده‌اش خواست که در جای خود منتظر وی بمانند و با او به مکان آتش نیایند.

فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نٰاراً

«مکث»به معنای درنگ کردن و انتظار کشیدن است (قاموس).

7 - خدمت به همسر و خانواده و تلاش برای رفع نیازمندی‌های آنان، رفتاری پسندیده است.

فَقٰالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا ... لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ

8 - نمایان شدن آتش و فراهم آمدن خلوت‌گاهی برای اعطای رسالت به موسی(ع)، حادثه‌ای با اهمیت و درخور توجه برای پیامبر(ص) بود.

هَلْ أَتٰاکَ حَدِیثُ مُوسیٰ . إِذْ رَأیٰ نٰاراً

کلمۀ «إِذْ» ظرف است برای «حَدِیثُ» (در آیۀ قبل) و استفهام در آن آیه برای ترغیب پیامبر(ص) به توجه به آن ماجرا است.

9 - امور طبیعی، مجرای عملی شدن ارادۀ خداوند در بارۀ اعطای رسالت به پیامبران است.

إِذْ رَأیٰ نٰاراً ... لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْهٰا بِقَبَسٍ

کشاندن موسی(ع) به کوه طور - که از آیات بعد استفاده می‌شود - با فراهم آوردن مقدماتی طبیعی (از قبیل گم کردن راه، احساس نیاز به آتش و...)، گویای نکتۀ مذکور است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ انبیاء؛ بشارت؛ تحیر؛ خانواده؛ سفر؛ شب؛ طور سینا؛ عمل؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 11]

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ (11)

11

پس چون به آن رسید، ندا داده شد: ای موسی،

1 - موسی(ع) درپی مشاهدۀ آتش، از خانوادۀ خویش جدا شده و به طرف آتش حرکت کرد.

رَأیٰ نٰاراً ... فَلَمّٰا أَتٰاهٰا

2 - آتشی که موسی(ع) مشاهده کرد، امری واقعی بود و موسی(ع) خود را به آن رسانید.

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا

3 - موسی(ع) با نزدیک شدن به آتش، با ندایی مواجه شد که او را با نام صدا می‌زد.

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

4 - ندای «یٰا مُوسیٰ» بلافاصله و از همان لحظۀ رسیدن موسی(ع) به آتش، به او خطاب شد.

فَلَمّٰا أَتٰاهٰا نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

5 - موسی(ع)، گویندۀ «یٰا مُوسیٰ» را نشناخت.

نُودِیَ یٰا مُوسیٰ

مجهول آمدن «نُودِیَ» و نیز جملۀ «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» (در آیۀ بعد) گویای ناشناخته بودن صاحب صدا برای موسی در اولین برخورد است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ طور سینا؛ قصه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 12]

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ اَلْمُقَدَّسِ طُویً (12)

12

من خود، پروردگار تواَم، کفش‌هایت را بیرون آور، زیرا تو در وادی مقدس «طُویً» هستی.

1 - درّۀ طوی - در صحرای سینا - سرزمین محلّ تکلم خداوند با موسی(ع) بود.

یٰا مُوسیٰ . إِنِّی أَنَا رَبُّکَ ... إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

«واد»مخفف «وادی» است. «وادی» به حد فاصل بین کوه‌ها که راه عبور سیلاب باشد گفته می‌شود (مصباح). «طُویً» ممکن است نام دره‌ای پایین کوه طور باشد (لسان العرب) که در این صورت بدل یا عطف بیان برای «بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ» خواهد بود و ممکن است به معنای «ساعة»و «لحظة» باشد (لسان العرب)، که ظرف برای «الْمُقَدَّسِ» می‌شود؛ یعنی، دره‌ای که در

برهه‌ای از زمان (اشاره به لحظۀ تکلم خداوند با موسی(ع)) تقدس یافته است.

2 - خداوند در خطاب به موسی(ع)، خود را به او شناساند و به او فهماند که در محضر پروردگار خود قرار دارد و کلام او را می‌شنود.

یٰا مُوسیٰ . إِنِّی أَنَا رَبُّکَ

3 - مکالمۀ خداوند با موسی(ع) در وادی طوی، جلوه‌ای از ربوبیت او نسبت به آن حضرت بود.

یٰا مُوسیٰ . إِنِّی أَنَا رَبُّکَ

4 - خداوند به موسی(ع) فرمان داد، به پاس احترام محضر پروردگار خود، نعلین از پای درآورد و با پای برهنه در وادی مقدس گام نهد.

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

5 - رعایت ادب و احترام در محضر پروردگار و هنگام گوش دادن به سخنان او، لازم است.

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ

تفریع «فَاخْلَعْ» بر جملۀ «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» چنین افاده می‌کند که هنگام تکلم خداوند باید ادب را کاملاً مراعات کرد. باتوجه به این که در تکلم خداوند با انسان همواره وسایطی در کار است می‌توان گفت؛ هنگام تلاوت شدن قرآن و یا دیگر کلمات خداوند نیز باید کاملاً ادب را رعایت کرد.

6 - حفظ حرمت مکان‌های مقدس و احترام به آنها لازم است.

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

جملۀ «إِنَّکَ بِالْوٰادِ ...» تعلیل برای «فَاخْلَعْ» است و حکمی که علت آن روشن باشد، در موارد مشابه نیز باید اجرا شود.

7 - درآوردن کفش‌ها و پابرهنه‌بودن، از بارزترین جلوه‌های احترام درمکان‌های مقدس است.

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

8 - وادی طوی در کنارۀ کوه طور، سرزمینی پاک و منزه و شایستۀ احترام است.

إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

«سرزمین مقدس»، یعنی سرزمینی که طهارت معنوی دارد (مفردات راغب).

9 - ورود با کفش در سرزمین طوی (پایین کوه طور)، جایز نیست.

فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

تعلیل بودن «إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ» حکم «فَاخْلَعْ» را به همۀ انسان‌ها و در همۀ زمان‌ها سرایت می‌دهد.

10- مکان‌های تکلم خداوند با پیامبران و بندگان خویش، مکان‌هایی مقدس و طاهر و شایستۀ احترامند.

یٰا مُوسیٰ . إِنِّی أَنَا رَبُّکَ ... إِنَّکَ بِالْوٰادِ الْمُقَدَّسِ طُویً

گرچه دلیل تقدس وادی طوی در آیه نیامده است، ولی مجموع آیه حکایت از ارتباط تکلم خداوند با تقدس آن سرزمین دارد، چه تقدس سابق، سبب انتخاب آن برای تکلم شده باشد و چه تکلم خداوند به آن قداست بخشیده باشد.

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ ادب؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ تکلیف؛ خوف؛ دره؛ رب /اسما و صفات؛ سخن؛ طور سینا؛ طهارت؛ قصه؛ گوش؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 13]

وَ أَنَا اِخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ (13)

13

و من تو را برگزیده‌ام، پس به آنچه وحی می‌شود گوش فرا ده.

1 - خداوند، موسی(ع) را به پیامبری برگزید و در وادی طوی او را از انتخاب شدن به رسالت، آگاه ساخت.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

به قرینۀ «لِمٰا یُوحیٰ» ، اختیار شدن موسی(ع) به معنای گزینش او برای پیامبری و تحمل وحی الهی است.

2 - موسی(ع) برگزیدۀ خداوند و بهترین فرد زمان خویش برای دریافت وحی و ابلاغ پیام الهی بود.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ

«اختیار» از مادۀ خیر و به معنای «اصطفاء»(برگرفتن خالص هرچیز) است (لسان‌العرب).

3 - پیامبران، برگزیدگان خداوند هستند.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

4 - خداوند، موسی(ع) را پس از برگزیدن به پیامبری، به گوش فرادادن و دریافت وحی فرمان داد.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

5 - سخن خداوند با موسی(ع) در وادی طوی (پای کوه طور)، به صورت وحی‌بوده است.

فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

جملۀ «إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ» (در آیۀ بعد) بدل برای «لِمٰا یُوحیٰ» است.

بنابراین آنچه در پایین کوه طور با موسی(ع) گفته شده بود، وحی بوده است.

6 - گوش‌سپاری به کلام خداوند، هنگام شنیدن آن، لازم است.

فَاسْتَمِعْ لِمٰا یُوحیٰ

گرچه مخاطب، حضرت موسی(ع) است، ولی خداوند آداب برخورد با وحی الهی را که به موسی(ع) آموخته است، در قرآن بیان می‌کند تا برای همگان سودمند باشد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ امر الهی؛ انبیاء؛ برگزیدگی؛ تکلیف؛ سخن؛ طور سینا؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 14]

إِنَّنِی أَنَا اَللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِذِکْرِی (14)

14

منم خدا که هیچ معبودی جز من نیست، پس مرا پرستش کن و برای یادِ من نماز برپا دار.

1 - یگانگی خداوند و حقیقت نداشتن هیچ معبودی جز او، سرلوحۀ وحی الهی به موسی(ع) در وادی طوی بود.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا

2 - خداوند در سرزمین طوی (پایین کوه طور) به موسی(ع) فهماند که خطاب را از «خدا» دریافت می‌کند و کلام او را می‌شنود.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ

3 - معرفی خود به مخاطب در آغاز گفت وگو، از آداب مکالمه و هم صحبت شدن با دیگران است.

یٰا مُوسیٰ ... إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ

خداوند با ندای «یٰا مُوسیٰ» به او فهماند که نام وی را می‌داند، آن گاه در نخستین سخنان خود با موسی(ع)، خود را به او معرفی کرد تا گفت وگو با شناخت طرفین ادامه یابد.

4 - هیچ معبودی جز خداوند حقیقت نداشته و شایسته پرستش نیست.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا

«إِلٰهَ» به معنای معبود است و در آیه، مراد معبود حق است، زیرا وجود خارجی معبودان باطل، قابل انکار نیست.

5 - موسی(ع) پیش از نبوت و دریافت وحی نیز، عارف به خداوند و پذیرای ربوبیت او بود.

إِنِّی أَنَا رَبُّکَ ... إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا

دو جملۀ «إِنِّی أَنَا رَبُّکَ» و «إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ» حکایت از آن دارد که موسی(ع) قبلاً این نام‌ها را می‌شناخته و بدان اعتقاد داشته است و در کوه طور به تطبیق «رب» و «اللّٰهُ» بر صاحب صدا پی‌برد.

6 - تأکید بر لزوم عبادت خداوند و پرهیز از پرستش غیر او، اولین تذکر خداوند به موسی(ع) در آغاز نبوت او

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی

7 - آشنا ساختن مردم با خداوند و وحدانیت او، پایه و مقدمۀ دعوت آنان به عبادت خدا است.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی

«فاء» در «فَاعْبُدْنِی» تفریع بر جملۀ قبل است که به معرفی خداوند و وحدانیت او پرداخته بود.

8 - عبادت خالصانه، مهم‌ترین وظیفه در برابر خداوند، حتی برای پیامبران است.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی

9 - یکتایی خداوند (توحید ربوبی)، دلیل لزوم خالص ساختن عبادت (توحید عبادی) برای خدا است.

إِنَّنِی أَنَا اللّٰهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا فَاعْبُدْنِی

10- فرمان مداومت بر نماز و برپاداشتن آن، از نخستین برنامه‌های عملی ابلاغ شده به موسی(ع) در وادی طوی بود.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ

«اقامة نماز»(برپاداشتن آن) به مداومت بر آن است.

11- اقامۀ نماز، بارزترین جلوۀ عبودیت در برابر خداوند است.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ

تردیدی نیست که نماز، خود عبادت است؛ بنابر این دستور اقامۀ نماز پس از امر به عبادت، حکایت از نقش برتر و بارزتر نماز در تحقق بخشیدن به بندگی خداوند دارد.

12- نماز از همۀ عبادت‌های دیگر مهم‌تر است.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ

اختصاص به ذکر یافتن نماز از بین مجموعۀ عبادات، گویای رتبۀ ویژه و برتر این عمل در مقایسه با دیگر عبادات است.

13- نماز در آیین موسی(ع) تشریع شده بود.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ

14- توجه به خدا و به یاد او بودن، از اهداف و ثمرات نماز است.

وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

15- وجود ذکر خدا در نماز، دلیل ترغیب و توصیۀ خداوند به اقامۀ آن است.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

«لِذِکْرِی» ممکن است بیانگر نتیجۀ نماز باشد که یاد خدا را در دل‌ها زنده می‌کند و ممکن است مراد اشتمال نماز به اذکار الهی باشد، یعنی اقامۀ نماز به این دلیل واجب شمرده شده است که

ذکر خدا در آن وجود دارد.

16- نماز و عبادات دیگر، باید خالصانه و فقط برای یاد خدا باشد.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

اختصاص یافتن «ذکر» - در «لِذِکْرِی» - به یاء متکلم، گویای نکته یاد شده است؛ یعنی «لذکری لا لذکر غیری»

17- یاد خدا و توجه به او، فلسفۀ مشترک تمامی عبادت‌ها است.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِذِکْرِی

«لِذِکْرِی» ممکن است همان‌گونه که دلیل برای «أَقِمِ الصَّلاٰةَ» است، بیانگر علت «فَاعْبُدْنِی» نیز باشد.

18- باید همواره به یاد خدا بود و از ذکر او غافل نماند.

لِذِکْرِی

19- «إِلٰهَ» از اسما و صفات خداوند

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنَا

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اله/اسما و صفات؛ انبیاء؛ باطل؛ تکلیف؛ توحید؛ جهان بینی؛ حُکم؛ خدا؛ دره؛ دین؛ ذکر؛ سخن؛شرک؛ طور سینا؛ عبادت؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ نماز؛ وحی؛ یهود

[سوره طه (20): آیه 15]

إِنَّ اَلسّٰاعَةَ آتِیَةٌ أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ (15)

15

بی‌تردید، قیامت - که نزدیک است آن را پنهان دارم - آمدنی است، تا هر کسی در برابر تلاشی که می‌کند سزا بیند.

1 - فرا رسیدن قیامت، حتمی است.

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ

2 - «ساعة»از اسامی قیامت است.

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ

«ساعة»، یعنی پاره‌ای از زمان. در بسیاری از آیات از قیامت با عنوان «ساعة» یاد شده است، به گونه‌ای که به صورت یکی از نام‌های مشهور قیامت در آمده است؛ این نام‌گذاری یا به خاطر این است که همۀ خلق در یک زمان کوتاه محشور می‌شوند و یا به این جهت که زمان برپایی قیامت لحظه‌ای اندک است (اقتباس از لسان العرب).

3 - ایمان به قیامت، از مهم‌ترین ارکان عقیدتی آیین موسی(ع) است.

نُودِیَ یٰا مُوسیٰ ... إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ

4 - تنها راه پی بردن به قیامت و خصوصیات آن، اطلاعات رسیده از

جانب خداوند است.

أَکٰادُ أُخْفِیهٰا

اسناد «أُخْفِیهٰا» به خداوند، گویای این است که اگر او از قیامت سخن نگفته بود، برای پی‌بردن به آن راهی وجود نداشت.

5 - ارادۀ خداوند این است که، زمان برپایی قیامت، از انسان‌ها مخفی بماند.

أَکٰادُ أُخْفِیهٰا

در قاموس آمده است که «أَکٰادُ» (در این آیه) به معنای «أرید» است و «أَکٰادُ أُخْفِیهٰا» ؛ یعنی، اراده می‌کنم که آن را مخفی نگه دارم، براین اساس مراد از اخفای قیامت، پنهان داشتن زمان وقوع آن خواهد بود، نه اصل وقوع آن.

6 - وقوع قیامت، ناگهانی است.

أَکٰادُ أُخْفِیهٰا

7 - جزا دیدن یکایک آدمیان، فلسفۀ برپایی قیامت

آتِیَةٌ ... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ

«لِتُجْزیٰ» یا تعلیل است برای «آتِیَةٌ» و جملۀ «أَکٰادُ أُخْفِیهٰا» معترضه است، یا تعلیل است برای هر دو موضوع مطرح شده در آیه (آمدن قیامت و وجود زمینه برای مخفی ماندن اخبار آن از سوی خداوند) و یا تنها بیانگر علت «أُخْفِیهٰا» است، برداشت مذکور، مبتنی بر دو احتمال اول است.

8 - آگاه نبودن انسان‌ها به زمان برپایی قیامت، زمینه‌ساز مداومت آنان برکارهای خویش و به وجود آمدن استحقاق پاداش و کیفر است.

أَکٰادُ أُخْفِیهٰا لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

لام در «لِتُجْزیٰ» - در برداشت فوق - تعلیل برای «أَکٰادُ أُخْفِیهٰا» گرفته شده است؛ دراین معنا، ترکیب جمله در اصل «لتسعی کل نفس فتجزی بما تسعی» خواهد بود و حاصل معنی این که اراده کردم قیامت را مخفی بدارم تا همه به تلاش خود ادامه دهند و نتایج کردار خود را ببینند؛ این سخن ناظر به حالت روانی انسان‌ها است که اگر زمان مرگ خود و نابودی جهان را بدانند، بسیاری از تلاش‌های خود را رها خواهند کرد.

9 - انسان، دربرابر تلاش‌ها و کردارهای پی‌گیر و مداوم خویش، مسؤول است.

لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

مادۀ «سعی» به جای «عمل»ممکن است در بدی‌ها، ناظر به نادیده گرفتن لغزش‌های خالی از اصرار و در اعمال نیک، توصیه به کوشش مداوم باشد.

10- دنیا، محل تلاش و آخرت جای کیفر و پاداش و مواجه شدن با نتیجۀ تلاش است.

إِنَّ السّٰاعَةَ آتِیَةٌ ... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

11- دنیا، فاقد گنجایش و امکانات لازم برای جزای اعمال آدمیان است.

اَلسّٰاعَةَ آتِیَةٌ ... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

ضرورت برپایی قیامت برای تحقق جزا، اشاره به این نکته دارد که ظرف دنیا گنجایش جزا دادن به تلاش‌های خوب و بد را ندارد، لذا روز دیگر و شرایط دیگری باید فراهم گردد تا

«جزءا»بتواند تحقق یابد.

12- پاداش و کیفر انسان‌ها در قیامت، محصول کردار و تلاش خود آنها در دنیا است.

لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

13- حضور در صحنۀ قیامت و برخورد با سزای اعمال دنیایی خود، فرجام همۀ انسان‌ها است.

إِنَّ السّٰاعَةَ ... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

14- سعی و تلاش آدمی در عبادت و نماز، درپی‌دارندۀ پاداش حتمی در قیامت است.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... لِتُجْزیٰ کُلُّ نَفْسٍ بِمٰا تَسْعیٰ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اراده؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ حشر؛ خدا؛ دنیا؛ عبادت؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ قیامت؛ نامگذاری؛نماز؛ یهود

[سوره طه (20): آیه 16]

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ (16)

16

پس مبادا کسی که آن را باور ندارد و از هوس خود پیروی می‌کند، تو را از [توجه به]آن باز دارد، که سقوط خواهی کرد.

1 - خداوند در وادی طوی، خطر منکران قیامت را در بازداشتن موسی(ع) از توجه به قیامت، به او گوشزد کرد و او را از فریب‌کاری آنان برحذر داشت.

فَاعْبُدْنِی ... فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا

ضمیرهای «عَنْهٰا» و «بِهٰا» به «السّٰاعَةَ» (در آیۀ قبل) برمی‌گردد.

2 - باید کافران را از طمع در ایمان مردم‌مأیوس کرد و زمینه‌های موفقیت کافران در فریب مؤمنان را از بین برد.

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا

چنان که مفسران گفته‌اند: نهی «فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ» گرچه ظاهراً متوجه کافران است، ولی در حقیقت نهی از ایجاد سبب است؛ یعنی، تو ای موسی - و دیگر مؤمنان - نباید به گونه‌ای عمل کنید که کافران بتوانند شما را از توجه به قیامت بازدارند.

3 - لزوم حراست از دین و آیین الهی در برابر شبهه‌افکنی‌ها و فشارهای کافران

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا

4 - رهایی پیامبران از فریب‌ها و وسوسه‌های کافران، در پرتو تذکرات و رهنمودهای خداوند است.

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا

5 - کافران به آیین و برنامه‌های الهی، درصدد بازداشتن مردم از گرایش به دین و عمل به آن هستند.*

فَاعْبُدْنِی ... فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا

مرجع ضمیر «عَنْهٰا» و «بِهٰا» ممکن است تمامی تعالیم و رهنمودهای آموخته شده به موسی(ع) در وادی طوی (توحید، لزوم عبادت و نماز، معاد و کیفر و پاداش الهی) باشد.

6 - پیروی از هواها و امیال نفسانی، در پی دارندۀ کفر و بی‌ایمانی به قیامت است.

مَنْ لاٰ یُؤْمِنُ بِهٰا وَ اتَّبَعَ هَوٰاهُ

«اتَّبَعَ» ماضی است و بر «لاٰ یُؤْمِنُ» که مضارع است، عطف گرفته شده تا بیانگر علت آن باشد و دلالت کند که پیروی از هوس‌ها که در زمان قبل انجام گرفته است، سبب بی‌ایمانی به آخرت در زمان بعد خواهد شد.

7 - هواهای نفسانی، ریشه اشکال‌تراشی در عقیده به معاد و مجازات‌های الهی در آخرت است.

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ ... اتَّبَعَ هَوٰاهُ

8 - ایمان به قیامت و جزای اعمال، دارای اهمیت و جایگاهی ویژه در عقیدۀ دینی است.

اَلسّٰاعَةَ آتِیَةٌ ... فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا

9 - تباهی و هلاکت، فرجام بی‌توجهی به آخرت و بی‌اعتنایی به جزای اعمال است.

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا ... فَتَرْدیٰ

«تردی»از «ردی»به معنای هلاکت مشتق است و پی‌آمد شبهه افکنی‌های منکران معاد را بیان می‌کند.

10- پیروی از هوای نفس، عامل تباهی و هلاکت است.

فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ عَنْهٰا مَنْ ... اتَّبَعَ هَوٰاهُ فَتَرْدیٰ

آیه، کسانی را که از هواپرستان فریب خورده‌اند، هلاک شده می‌داند؛ قهراً هواپرستان، خود نیز چنین سرنوشتی خواهند داشت.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ ایمان؛ پاداش؛ تکذیب؛ تهدید؛ دشمنی؛ دین؛ عذاب؛ غفلت؛ قصه؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ مکر؛ موسی(ع)؛ وحی؛ هوا پرستی

[سوره طه (20): آیه 17]

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ (17)

17

و چیست آنچه در دست راست توست ای موسی؟

1 - موسی(ع) هنگام جدا شدن از خانواده‌اش برای آوردن آتش، چوب‌دستی خود رانیز به همراه داشت.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

«تِلْکَ» برای اشاره به مؤنث به کار می‌رود و دلالت دارد که اطلاق نام «خشبة» یا «عودة»(قطعه چوب) بر آنچه در دست موسی(ع) است، مسلم گرفته شده است؛ بنابراین از موسی(ع) خواسته شده بود که در جواب، خصوصیات آن چوب را بیان کند تا متوجه باشد که چه چیزی تبدیل به مار خواهد شد، گفتنی است که از جملۀ «أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی» (در آیۀ بعد)، استفاده می‌شود که موسی(ع) پیش از آمدن به کوه طور، آن عصا را به همراه داشت.

2- چوب دستی موسی(ع) به هنگام مکالمه با خداوند در وادی طوی در دست راست وی قرار داشت.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

«یمین» به معنای دست راست است.

3 - خداوند در وادی طوی، از موسی(ع) خواست، خصوصیات چوب دستی خود رابیان کند.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

4 - خداوند نسبت به موسی(ع) لطف و عنایت ویژه‌ای داشت.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یٰا مُوسیٰ

روشن است که پرسش خداوند از موسی(ع) به جهت کسب اطلاع نبوده است، بلکه این سؤال می‌تواند آغاز باب گفت وگو باشد و علاوه بر توجه دادن موسی به استثنایی نبودن عصایش، اضطراب و هراس آن حضرت را نیز برطرف سازد؛ طرح این پرسش و نیز خطاب دو بارۀ «یٰا مُوسیٰ» نشانۀ ابراز لطف و عنایت الهی به موسی(ع) است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ دست؛ طور سینا؛ عصا؛ قصه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 18]

قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ (18)

18

گفت: این عصای من است که بر آن تکیه می‌کنم و با آن برای گوسفندانم [برگ]می‌تکانم و برای من نیازهای دیگری [نیز]به آن وجود دارد.

1 - موسی(ع) در پاسخ به پرسش خداوند - دربارۀ آنچه در دست دارد - آن را عصای خویش اعلام کرد.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ ... قٰالَ هِیَ عَصٰایَ

2 - موسی(ع) تکیه‌زدن بر عصا و زدن و ریختن برگ‌های سست درختان را برای گوسفندان خویش، از فواید عصا برشمرد.

هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی

«هش»به معنای ضربه‌زدن به درخت خشک برای ریختن

برگ‌های آن است (لسان العرب). این کلمه در مورد چیزهای ملایم و بدون صلابت به کار می‌رود (مفردات راغب). حرف «عَلیٰ» در «عَلیٰ غَنَمِی» به حضور گوسفندان در پای درخت برای استفاده از برگ‌ها اشاره دارد.

3 - موسی(ع) غیر از تکیه‌دادن و ریختن برگ درختان، عصای خویش را در رفع چندین نیاز دیگر کارساز خواند.

وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ

«مأربة»مفرد «مَآرِبُ» به معنای حاجت و نیاز است (مصباح).

4 - عصا در دست گرفتن و تکیه بر آن در راه رفتن و ایستادن، کاری مطلوب و مفید است.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ ... هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا

تقدیم تکیه دادن بر دیگر فواید عصا - در سخن نقل شده از موسی(ع) - نشانِ اهمیت این استفاده در مجموع فواید دیگر است. این اهمیت با توجه به سلامت جسمانی، بلکه نیرومندی موسی(ع) وضوح بیشتری می‌یابد.

5 - موسی(ع) در راه مدین به مصر، دارای گوسفندانی بود که خود، آنها را شبانی می‌کرد.

أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی

«غنم»؛ یعنی، گوسفندان. این کلمه از لفظ خود، مفرد ندارد و به یک گوسفند «شاة» گفته می‌شود (مصباح).

6 - سرزمینی که موسی(ع) در آن دام‌داری و شبانی می‌کرد، درختانی داشت که‌برگ آن برای تغذیۀ دام مناسب بود.

وَ أَهُشُّ بِهٰا عَلیٰ غَنَمِی

7 - موسی(ع)، فرصت سخن گفتن با خداوند را غنیمت شمرده و از آن لذت می‌برد.

مٰا تِلْکَ ... قٰالَ هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْهٰا وَ أَهُشُّ ... وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ

جملۀ «هِیَ عَصٰایَ» برای پاسخ‌گویی به سؤال خداوند کافی بود؛ افزودن دیگر جملات، گویا به خاطر اشتیاق موسی(ع) به سخن گفتن با خداوند بوده است.

8 - در عمل به خواسته‌های خداوند، باید تمامی احتمالات انجام پذیرد.

مٰا تِلْکَ ... هِیَ عَصٰایَ أَتَوَکَّؤُا ... وَ لِیَ فِیهٰا مَآرِبُ أُخْریٰ

در بارۀ اکتفا نکردن موسی(ع) به «هِیَ عَصٰایَ» گفته شده است:

واضح بودن این جواب، موسی(ع) را به این اندیشه واداشت که شاید مراد، فواید عصا باشد و همین احتمال سبب شد که پاسخ‌های بعدی را به زبان آورد.

کلیدواژه‌ها:

اصل احتیاط؛ اللّه؛ تکلیف؛ چوپانی؛ سخن؛ عصا؛ عمل؛ قصه؛ گوسفند؛ لذت؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 19]

قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ (19)

19

گفت: ای موسی، آن را بیفکن.

1 - خداوند در وادی طوی به موسی(ع) فرمان داد تا عصای خویش را بر زمین بیفکند.

قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ

2 - مکالمۀ خداوند با موسی(ع)، همراه با ابراز لطف و رأفت به آن حضرت بود.

یٰا مُوسیٰ ... قٰالَ أَلْقِهٰا یٰا مُوسیٰ

تکرار اسم، نشانۀ ابراز کمال علاقه به مخاطب است. در این آیات، علاوه بر لحن محبت‌آمیز آیات، نام موسی(ع) در خطاب الهی چند بار تکرار گردیده است که نشان از لطف و عنایت خاص خداوند به آن حضرت دارد.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ سخن؛ عصا؛ قصه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 20]

فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ (20)

20

پس آن را افکند و ناگاه آن [عصا تبدیل به] ماری شد که می‌شتافت.

1 - موسی(ع) به فرمان خداوند عصای خویش را بر زمین افکند.

فَأَلْقٰاهٰا

2 - عصای موسی در پی افکنده شدن، به ماری در حال حرکت تبدیل شد.

فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ

3 - افکنده شدن عصای موسی و تبدیل شدن آن به مار، هم‌زمان بود.

فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ

«إذا»برای مفاجاة است و بر وحدت زمان جملۀ قبل و بعد دلالت دارد.

4 - پرسش خداوند از موسی(ع) در بارۀ عصا، جهت ایجاد زمینۀ لازم و آمادگی ذهنی برای نمایاندن آیت و معجزه به او بود.

وَ مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ ... فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ

تصریح موسی(ع) به خواص طبیعی عصا در پاسخ خداوند، ایجادکنندۀ زمینه‌ای مناسب در ذهن او بود که با مقایسۀ دو حالت عصا، هیچ تردیدی در معجزه بودن حالت جدید به خود راه ندهد.

5 - عصای موسی پس از تبدیل شدن به مار، جان داشت و با ارادۀ خود جست و

خیز می‌کرد.

حَیَّةٌ تَسْعیٰ

خداوند در داستان مقابلۀ موسی(ع) و ساحران در آیات بعد، در بارۀ سحر ساحران فرموده است: «یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ» ؛ مقایسۀ آن با فعل «تَسْعیٰ» (در این آیه) گویای حقیقی بودن حرکت عصای موسی است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تکلیف؛ سؤال و جواب؛ عصا؛ عمل؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 21]

قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا اَلْأُولیٰ (21)

21

گفت: آن را بگیر و نترس که ما آن را به حالت اوّلش بر می‌گردانیم.

1 - خداوند به موسی(ع) فرمان داد عصای تبدیل شده به مار را بدون ترس از زمین برگیرد.

قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ

2 - موسی(ع) از گرفتن عصای مار شدۀ خویش در بیم و هراس بود.

قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ

3 - خداوند، موسی(ع) را مطمئن ساخت که عصای مار شده - پس از گرفته شدن - به حالت اول بر خواهد گشت.

وَ لاٰ تَخَفْ سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا الْأُولیٰ

«سیرة» در اصل به معنای حالت و هیئت سیر است، ولی به صورت مجاز، بر هر صفت و حالتی اطلاق می‌شود. در جملۀ «سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا» حرف «إلی»در تقدیر است، که حذف آن، کلمه را منصوب به نزع خافض کرده است؛ یعنی، «سنعیدها إلی سیرتها»یا «سنعید إلیها سیرتها».

4 - تبدیل عصای موسی به مار و بازگشت آن به صورت اوّلیه، وابسته به ارادۀ خداوند بود.

سَنُعِیدُهٰا

5 - نمایاندن معجزه به موسی(ع) در وادی طوی و به دور از چشم مردم، به خاطر تجربه و آمادگی بیشتر او برای ارائۀ معجزه در حضور مردم بود.*

أَلْقِهٰا ... خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ

6 - امکان ارتباط و وابستگی تحقق معجزه، به امور عادی و طبیعی

أَلْقِهٰا ... فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ ... خُذْهٰا ... سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا الْأُولیٰ

مار شدن عصا، برافکندن آن تفریع گردید و عصا شدن مار، برگرفتن آن از سوی موسی(ع)؛ این مرحله بندی، گویای برداشت فوق است.

7- ترس از غیر خدا، منافاتی با مقام نبوت ندارد.

لاٰ تَخَفْ

8 - اشیای مادی با اذن و ارادۀ خداوند، از حقیقت فعلی خود، به حقیقتی دیگر قابل تبدیل‌اند.

سَنُعِیدُهٰا سِیرَتَهَا الْأُولیٰ

خداوند از حالت اولیۀ عصای موسی به «سِیرَتَهَا الْأُولیٰ» تعبیر نموده است. انتخاب این تعبیر و نیاوردن تعابیری چون:

«سیرتها الأصلیة»یا «سیرتها الحقیقة»و... این نکته را نشان می‌هد که هیئت و شکل‌های عارض بر ماده، هیچ یک اصالت نداشته، بلکه ماده قابل تبدیل و تحول به هیئت‌های مختلف است.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ خوف؛ عصا؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 22]

وَ اُضْمُمْ یَدَکَ إِلیٰ جَنٰاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْریٰ (22)

22

و دستت را زیر بغل خود ببر، تا بی‌هیچ عیبی سفید بیرون بیاید، که این معجزه‌ای دیگر است.

1 - خداوند، در وادی طوی به موسی(ع) فرمان داد که با گذاردن دست در زیر بغل و بیرون آوردن آن، با معجزه‌ای دیگر آشنا شود.

وَ اضْمُمْ یَدَکَ إِلیٰ جَنٰاحِکَ ... آیَةً أُخْریٰ

«جناح»در معانی «دست»، «بازو»، «زیر بغل» و «پهلو»به کار می‌رود (قاموس). فعل «تَخْرُجْ» قرینه است براین که مراد از «جناح»در آیه «زیر بغل»است، زیرا بر دور شدن دست از بازو و پهلو خروج نمی‌گویند.

2 - دست موسی(ع) با قرارگرفتن در زیر بغل او، به هنگام بیرون آمدن تغییر رنگ داده و سپید می‌شد.

تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ

3 - یدبیضای موسی(ع) دارای نوعی سپیدی بود که نقص و مرض و پیسی شمرده نمی‌شد.

تَخْرُجْ بَیْضٰاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ

«سُوءٍ» کلمه‌ای است که برای هر آفت و دردی به کار می‌رود و کنایه از پیسی نیز می‌باشد (لسان العرب).

4 - یدبیضا و مار شدن عصا، دو معجزه برای اثبات رسالت موسی(ع) بود.

فَأَلْقٰاهٰا فَإِذٰا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعیٰ ... وَ اضْمُمْ یَدَکَ ... آیَةً أُخْریٰ

«آیَةً» (علامت)، حال است برای فاعل «تَخْرُجْ» و به قرینۀ آیات بعد که در آنها هدایت فرعون بر عهدۀ موسی نهاده شده، مراد از «آیَةً» ، علامت رسالت او (معجزه) است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ دست؛ رنگ؛ طور سینا؛ عصا؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره طه (20): آیه 23]

لِنُرِیَکَ مِنْ آیٰاتِنَا اَلْکُبْریٰ (23)

23

[این دو معجزه را به تو دادیم]تا از بزرگ‌ترین نشانه‌های خود به تو ارائه دهیم.

1 - ارائۀ معجزۀ عصا و یدبیضا به موسی(ع) در وادی طوی، به جهت نمایاندن برخی معجزات بزرگ الهی به آن حضرت بود.

لِنُرِیَکَ مِنْ آیٰاتِنَا الْکُبْریٰ

«لِنُرِیَکَ» متعلق به فعلی است که از «آیَةً أُخْریٰ» انتزاع می‌شود؛ یعنی، این دو آیه را آوردیم تا ... . «مِنْ» برای تبعیض است و دلالت می‌کند که آنچه، نشان داده شده بعضی از آیات بزرگ خداوند است.

2 - خداوند دارای نشانه‌ها و معجزات بزرگ و فراوانی است که تنها برخی ازآن را در وادی طوی به موسی(ع) ارائه کرد.

مِنْ آیٰاتِنَا الْکُبْریٰ

«الْکُبْریٰ» صفت است برای «آیٰاتِنَا» و دلالت می‌کند که خداوند آیات بزرگ و برتر خدا، گوناگون است و «ید بیضا» و «معجزة عصا» تنها نمونه‌ای از آنها است.

3 - تحقق معجزه به دست پیامبران، در اختیار خداوند و در گرو ارادۀ او است.

لِنُرِیَکَ

جمع بودن فعل «نریک» یا برای تعظیم است و یا به نقش واسطه‌هایی نظر دارد که فرمان خداوند را اجرا می‌کنند.

4 - معجزۀ عصای موسی و یدبیضای او، دو نمونه از بزرگ‌ترین نشانه‌ها ومعجزات الهی‌اند.

مِنْ آیٰاتِنَا الْکُبْریٰ

5 - معجزۀ عصا و یدبیضای موسی، مقدمه‌ای برای نمایاندن معجزات بزرگ‌تری به وی در آینده بود.

لِنُرِیَکَ مِنْ آیٰاتِنَا الْکُبْریٰ

چون در آیۀ قبل، آیت بودن یدبیضا و نیز عصا ذکر گردیده است؛ ممکن است گفته شود «لِنُرِیَکَ ...» در صدد بیان نکتۀ تازه‌ای است و به موسی وعده می‌دهد که این دو معجزه،

مقدمه‌ای بود تا در آینده، آیاتی بزرگ‌تر از آنچه اکنون ارائه شد، به تو نمایانده شود.

6 - اظهار معجزه در وادی طوی، به منظور تسکین قلب موسی(ع) انجام یافته بود.

لِنُرِیَکَ

ارائۀ معجزه به موسی(ع)، علاوه بر آن که موسی(ع) را در برابر فرعون مجهز می‌ساخت، به دلیل «لِنُرِیَکَ» آگاهی و اطمینان شخصِ آن حضرت را نیز بالا می‌برد.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آیات خدا؛ اللّه؛ دست؛ رنگ؛ عصا؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 24]

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ (24)

24

به سوی فرعون برو که او به سرکشی برخاسته است.

1 - فرعون، مردی طغیان‌گر و سرکش در برابر خداوند بود.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

مراد از «طغیان فرعون» به قرینۀ رسالت موسی(ع)، سرکشی او در برابر خدا است.

2 - خداوند، موسی(ع) را به حرکت به سوی فرعون برای بازداشتن او از طغیان‌گری، فرمان داد.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

3 - تغییر حالت عصای موسی(ع) و یدبیضای او، دو آیت و معجزه برای ارشاد و هدایت فرعون بود.

آیَةً أُخْریٰ ... اذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ

4 - فراهم سازی مقدمات لازم در مواجهه با طغیان‌گران حاکم، امری ضروری است.

آیَةً أُخْریٰ ... اذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

5 - مبارزه با طغیان‌گران، از شاخص‌ترین برنامه‌های رسالت پیامبران است.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

6 - طغیان‌گری، خصلتی بسیار ناروا است و طغیان‌گران در تعارض با راه خدایند.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

7 - مبارزه با طغیان و طغیان‌گران و رویارویی با ریشه‌های اصلی آن، لازم است.

اِذْهَبْ ... إِنَّهُ طَغیٰ

8 - خودسازی بر ارشاد دیگران، مقدم است.

فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... فَلاٰ یَصُدَّنَّکَ ... اذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ دشمنی؛ رسالت؛ طغیان؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 25]

قٰالَ رَبِّ اِشْرَحْ لِی صَدْرِی (25)

25

گفت: پروردگارا، سینه‌ام را برایم گشاده گردان.

1 - موسی(ع) برای انجام رسالت خویش و بازداشتن فرعون از طغیان‌گری، با دعابه درگاه خداوند، خواهان شرح صدر خویش شد.

اِذْهَبْ ... قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

فراخی سینه، کنایه از خویشتن‌داری و کنترل خود و اختیار از کف ندادن است.

2 - موسی(ع) متوجه سنگینی بار مسؤولیت رسالت و دشواری‌های ارشاد و هدایت فرعون بود.

اِذْهَبْ ... قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

درخواست شرح صدر موسی(ع) از خداوند، پس از نصب به رسالت و فرمان حرکت به سوی فرعون، نشان از توجه کامل آن حضرت به مشکلات و موانع و نیازهای روحی لازم برای طی این راه است.

3 - راهنمایی و ارشاد طغیان‌گران و تبلیغ پیام الهی، نیازمند شرح صدر وتحمل فراوان است.

اِذْهَبْ ... قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

4 - شرح صدر از مهم‌ترین ویژگی‌های لازم برای رسولان الهی و رهبران و مبلغان دین است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

این که موسی(ع) شرح صدر را بر خواسته‌های دیگر خود مقدم داشته است، نشانِ جایگاه مهم و نقش آن در انجام یافتن مسؤولیت الهی است.

5 - شرح صدر، بخشش خداوند و برخاسته از مقام ربوبیت او است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

6 - یاد کرد ربوبیت الهی و به زبان‌آوردن نام مقدس «رَبِّ» ، از آداب‌دعای به درگاه او است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی

7 - موسی(ع) در وادی طوی از خداوند خواست او را پذیرای حقیقت قرار دهدو توان‌مندی‌های او را برای دریافت پیام‌های الهی افزایش دهد.

رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

شرح صدر، گنجایش دادن آن برای قبول حق است (لسان العرب). صدر و قلب، کنایه از نفس انسان است که دارای وصف فهم و درک است و گفته شده است که صدر اعم از قلب است، زیرا علاوه بر عقل و علم، شامل نیروهای دیگر انسان نیز می‌شود (مفردات راغب).

8 - نبوت و دریافت وحی، نیازمند سینه‌ای فراخ و ظرفیتی گسترده است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

9 - دعا در رشد و تربیت پیامبران، دارای نقش اساسی است.

رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

10- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ تربیت؛ حق؛ دعا؛ دین؛ ذکر؛ رب /اسما و صفات؛ رسالت؛ سختی؛ شرح صدر؛شعور؛ طغیان؛ فرعون؛ قصه؛ قلب؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ وحی؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 26]

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی (26)

26

و کارم را برایم آسان کن.

1 - موسی(ع)، از خدا خواهان توفیق و هموار شدن مسیر او در راه انجام‌رسالت خویش شد.

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

2 - موسی(ع) به دشواری‌های رسالت خویش و مشکلات ارشاد و هدایت فرعون آگاه بود.

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

3 - آسان‌کردن مسیر کارهای بزرگ و سخت و توفیق انجام آن، به دست خداوند است.

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

4 - آسان ساختن برنامه‌های تبلیغی پیامبران، جلوۀ ربوبیت خداوند و عنایت ویژۀ او به پیشبرد اهداف رسالت است.

رَبِّ ... یَسِّرْ لِی أَمْرِی

5 - دعا در آسان شدن مشکلات تبلیغ دین، دارای نقش اساسی است.

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

6 - دعا برای آسان شدن امور زندگانی، امری مطلوب است.

وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی

مراد از «أَمْرِی» می‌تواند همۀ امور زندگانی باشد.

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ اللّه؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ دعا؛ رسالت؛ سختی؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 27]

وَ اُحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی (27)

27

و گرهی را [که مانع فهم گفتار من است] از زبانم باز کن.

1 - موسی(ع) قبل از رسالت خویش، لکنت زبان داشت.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

2 - موسی(ع) در وادی طوی از خداوند خواست از لکنت زبان او بکاهد و گفتار او را واضح‌تر سازد.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

«عُقْدَةً» نکره است و بر هر مقدار از لکنت صادق است «مِنْ» در «مِنْ لِسٰانِی» می‌تواند برای تبعیض باشد؛ یعنی بعض العقد «عقدة کائنة بعض العقد»؛ حاکی از این که مطلوب موسی(ع) برطرف شدن بخشی از گرفتگی‌های زبان او بوده است. آیۀ بعد نیز قرینه بر این است که هدف او زوال مقداری بوده که به فهم کلامش کمک کند.

3- موسی(ع) زبان مصریان را نمی‌توانست به خوبی صحبت کند.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

محتمل است لکنت زبان موسی(ع) در رابطه با زبان مصریان بوده است؛ زیرا زبان مادری موسی(ع) غیر از زبانی است که مصریان با آن صحبت می‌کردند.

4 - کلام، ابزار پیامبران برای مبارزه با منحرفان و سرکشان بوده است.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

5 - گویابودن زبان و روان بودن سخن، دارای نقشی مؤثر در ارشاد و تبلیغ دین است.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

6 - خداوند، قادر به دفع امراض و رفع هرگونه نقص و عیب از موجودات است.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

7 - دعا در درمان بیماری‌ها و شفای آسیب دیدگی‌های انسان مؤثر است.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی

گفته شده است لکنت زبان موسی(ع)، از صدمه دیدن بر اثر آتشی بوده که در دوران کودکی به دهان برده و بر زبان نهاده بود.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ دعا؛ زبان (عضو)؛ سخن؛ شفا؛ ضلالت؛ عیب‌جویی؛ فصاحت؛ گناه؛ مرض؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 28]

یَفْقَهُوا قَوْلِی (28)

28

تا سخنم را بفهمند.

1 - هدف موسی(ع) از دعا به درگاه خداوند برای بهبود لکنت زبان خویش، مفهوم بودن سخنانش برای فرعونیان بوده است.

وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسٰانِی . یَفْقَهُوا قَوْلِی

2 - موسی(ع) در مبارزه با فرعون، خود را مواجه با گروهی از حامیان او می‌دید و برای ارشاد آنان چاره‌اندیشی می‌کرد.

اِذْهَبْ إِلیٰ فِرْعَوْنَ ... یَفْقَهُوا قَوْلِی

با آن که در فرمان رسالت فقط نام فرعون آمده بود، اما موسی(ع) برای گفتار خویش، شنوندگان بیشتری را پیش‌بینی می‌کرد و «یَفْقَهُوا» را با صیغه جمع آورد.

3 - موسی(ع)، جهالت مردم پیرامون فرعون را پایۀ طغیان وی دانست.

یَفْقَهُوا قَوْلِی

تکیۀ موسی(ع) بر آگاه‌سازی اطرافیان فرعون - در جهت مبارزه با طغیان‌گری او - گویای این است که موسی(ع)، ریشۀ تفرعن و سرکشی فرعون را در ناآگاهی اطرافیانش می‌دانست.

4 - مبلغان دین باید به گونه‌ای سخن بگویند که مردم، سخن آنان را فهمیده ودرک کنند.

یَفْقَهُوا قَوْلِی

5 - مبلغان دین باید به فراهم ساختن ابزارهای مورد نیاز برای تفهیم حقایق دین به مردم، همت گمارند.

یَفْقَهُوا قَوْلِی

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ تبلیغ؛ جهل؛ دعا؛ زبان (عضو)؛ سخن؛ طغیان؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 29]

وَ اِجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی (29)

29

و از خاندانم دستیاری برایم قرار ده.

1 - موسی(ع) برای انجام رسالت الهی خویش‌درارشاد وهدایت فرعون، به‌داشتن معین و دستیار احساس نیاز می‌کرد.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً

«وزیر» به کسی گفته می‌شود که کارهای سنگین و مسؤولیت‌های فرماندۀ خود را به عهده گیرد (مفردات راغب).

2 - موسی(ع) از خداوند، خواهان تعیین معینی از خاندانش شد.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

3 - معین مدیران و رهبران، باید مورد اعتماد آنان باشد.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

تکیۀ موسی(ع) بر این که وزیر از خاندان او باشد - به قرینۀ «إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً» در آیات بعد - به خاطر شناخت او از شایستگی خاندانش برای احراز این مقام بود.

4 - تعیین معین و دستیار برای پیامبران باید به اذن و نصب خداوند باشد.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

درخواست موسی(ع) از خداوند برای «جعل وزیر»، حکایت از آن دارد که اگر بنا شد پیامبران معین و وزیری داشته باشند، باید به اذن پروردگار و جعل او باشد.

5 - در بین اعضای خانوادۀ موسی(ع) برای همگامی با او در ابلاغ رسالت‌های الهی، افرادی شایسته‌ای وجود داشتند.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی

موسی(ع) در خواستۀ خود ابتدا نام هارون را ذکر نکرد، بلکه به صورت کلی وزیری خواست که از خاندان او باشد، این بیان نشان می‌دهد که او افراد دیگری را نیز در بین خاندان خویش، شایستۀ آن کار می‌دید وگرنه از همان ابتدا نام هارون را در خواستۀ خود ذکر می‌کرد.

کلیدواژه‌ها:

اذن؛ اللّه؛ انبیاء؛ خانواده؛ دعا؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ وزارت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 30]

هٰارُونَ أَخِی (30)

30

هارون برادرم را.

1 - هارون برادر موسی(ع) و مورد اعتماد کامل آن حضرت بود.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی . هٰارُونَ أَخِی

2 - هارون(ع)، نامزد مقام دستیاری کمک کار از جانب موسی(ع)

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی . هٰارُونَ أَخِی

کلمۀ «هٰارُونَ» بدل برای «وَزِیراً» و کلمۀ «أَخِی» عطف بیان برای «هٰارُونَ» است.

کلیدواژه‌ها:

برادر؛ موسی(ع)؛ وزارت؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 31]

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی (31)

31

پشتم را به او محکم کن.

1 - موسی(ع)، با دعا به درگاه خداوند، از او خواست هارون را پشتیبان و مایۀ تقویت وی قرار دهد.

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

«أزر» در معانی «قوت»و«پشت»و نیز«ضعف» استعمال دارد (لسان العرب) و در آیه احتمال هریک از این معانی وجود دارد و خواستۀ موسی(ع) ممکن است «افزایش قدرت» یا «داشتن پشتیبان»یا «نیرو دهنده و جبران کنندة ضعف» باشد.

2 - موسی(ع)، معاونت هارون را برای خود، موجب توان‌مندی بیشتر در انجام‌مسؤولیت می‌دانست.

هٰارُونَ أَخِی . اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

3 - دعا در اثر بخشی خدمات دیگران به پیشبرد اهداف نظراتشان، مؤثر است.

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

خواستۀ موسی از خداوند این بود که هارون(ع) را وسیلۀ قوت یافتن او قرار دهد، چنین خواسته‌ای حاکی از این است که موسی(ع) می‌دانست دعای او در ثمربخشی تلاش هارون بی‌اثر نیست.

4 - وابستگی تمام علل و اسباب به خداوند

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

موسی(ع) بهره بردن از کمک هارون(ع) را نیز از خداوند طلب می‌کند، این درخواست نشان می‌دهد که همۀ علل و اسباب، تنها به خواست خداوند مؤثراند.

5 - نیرومندی و صلابت، شرطی ضروری برای رسولان الهی و رهبران مبارزه‌با طغیانگران است.

اُشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

6 - تقویت مدیریت‌های شایسته و جبران نقاط ضعف آنان، شرطی ضروری برای پیشرفت کار است.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً ... اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ انبیاء؛ دعا؛ ذکر؛ طغیان؛ قدرت؛ مدیریت؛ موسی(ع)؛ وزارت؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 32]

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی (32)

32

و او را در کارم شریک گردان.

1 - موسی(ع) از خداوند خواست، هارون(ع) را در ابلاغ پیام الهی به فرعون، شریک او گرداند.

هٰارُونَ أَخِی ... وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

مقصود از شراکت مورد درخواست موسی(ع)، مشارکت هارون با او در ابلاغ پیام خداوند به فرعونیان است، نه در دریافت وحی، زیرا موسی(ع) از تنهایی در آن هراسی نداشت.

2 - پیامبران(ع)، مجاز به درخواست شریک و معاون از خداوند برای خویش‌اند.

وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً ... وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

3 - بعثت دو پیامبر در یک زمان و با یک مأموریت مشترک ممکن است.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

گفته شده است «أَمْرِی» ؛ یعنی نبوت و جملۀ «أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی» درخواستی بالاتر از «وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً» است؛ یعنی موسی(ع) پس از آن که درخواست معاونت را مطرح کرد، از خداوند خواست هارون را نیز برای انذار فرعونیان، نبوت بخشد تا با موسی(ع) در این رسالت شریک باشد.

4 - موسی(ع) در اعطای مقام نبوت به هارون(ع)، وساطت کرد.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

5 - اصالت موسی(ع) در رسالت نسبت به هارون(ع)

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

6 - دعا در رشد و تعالی دیگران، مؤثر است.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ دعا؛ رسالت؛ شریک؛ قصه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 33]

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً (33)

33

تا تو را بسیار تنزیه کنیم.

1 - موسی(ع)تسبیح فراوان و تنزیه مکرر خداوند را از پندارهای باطل مشرکان، در گرو همراهی هارون با او می‌دانست.

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً

مراد از تسبیح - به قرینۀ مأموریت موسی(ع) برای هدایت فرعون - تنزیه خداوند از داشتن شریک و هرگونه محدودیتی در الوهیت و ربوبیت است. فاعل «نُسَبِّحَکَ» موسی و هارون(ع) می‌باشد و «کَیْ نُسَبِّحَکَ» تعلیل برای جمله‌های اخیر است که درخواست همراهی هارون رامطرح کرده بود؛ یعنی، با پشتیبانی هارون، دعوت به توحید - که متضمن تنزیه خداوند از داشتن شریک است - افزایش خواهد یافت.

2 - موسی(ع)، برای تسبیح و تنزیه خداوند در برابر مشرکان، خود را نیازمند شرح صدر و داشتن بیان واضح می‌دانست.

رَبِّ اشْرَحْ لِی ... کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً

«کَیْ نُسَبِّحَکَ» می‌تواند تعلیل برای تمام خواسته‌های موسی(ع)، از جمله درخواست شرح صدر و کاهش لکنت زبان باشد. موسی(ع) می‌خواست برای رد آنچه گمراهان در بارۀ خداوند توهم کرده‌اند، توان لازم را داشته باشد.

3 - روی آوردن عموم مردم به تسبیح خداوند، از اهداف رسالت موسی و هارون(ع) بود.

یَفْقَهُوا قَوْلِی ... کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً

ممکن است مراد از تسبیح کثیر، کثرت تسبیح‌کنندگان باشد.

در این صورت فاعل «نُسَبِّحَکَ» منحصر به موسی و هارون(ع) نخواهد بود.

4 - تسبیح بسیار خداوند و منزه دانستن او از هر کاستی و شرک، دارای فضیلتی بسیار است.

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باطل؛ تنزیه؛ شرح صدر؛ فصاحت؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ وزارت؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 34]

وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً (34)

34

و بسیار به یاد تو باشیم.

1 - هدف موسی(ع) از تقاضای نبوت و رسالت برای هارون(ع)، به دست آوردن فرصت بسیار برای ذکر خداوند و حمد و ثنای مکرر او بود.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ... وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

فاعل «نَذْکُرَکَ» موسی و هارون(ع) است و مراد از کثرت ذکر خدا، افزایش تبلیغات توحیدی - براثر همراهی آن دو - است که متضمن مدح و ثنای خداوند می‌باشد.

2 - انتشار فراوان یاد خداوند در بین مردم، از اهداف رسالت موسی‌و هارون(ع) بود.

یَفْقَهُوا قَوْلِی ... وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

3 - موسی(ع)، شرح صدر و خوش بیانی را، مایۀ فراهم‌آمدن زمینه برای یاد فراوان خداوند می‌دانست.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی ... وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

تعلیل «وَ نَذْکُرَکَ» می‌تواند به تمامی خواسته‌های موسی(ع) - از جمله درخواست شرح صدر و روان‌گویی - مربوط باشد.

موسی(ع) هدف خود را از آن خواسته‌ها، توفیق افزون‌تر برای یاد خدا در هر کوی و برزن و هنگام موعظۀ هر فرد و گروه، اعلام کرد.

4 - اشتغال فراوان به ذکر خداوند و یاد او، هنگام سخن با مردم، دارای فضیلت بسیار بوده و شیوۀ پیامبران در ترویج دین خدا است.

وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

موسی(ع)، برای تسبیح و ذکر فراوان خدا در خلوت، نیازی به زبان فصیح و یاری هارون(ع) نداشت؛ بنابراین خواست او مطرح شدن تسبیح و یاد خدا در ملأعام بوده است.

5 - برطرف ساختن افکار انحرافی مردم دربارۀ خداوند، مقدم بر بیان صفات ثبوتی او است.

کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً . وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً

در کلام موسی(ع)، تسبیح - که ابطال عقاید ناروا است - بر ذکر خدا مقدم شده است، بنابراین رتبۀ تخلیه، مقدم بر تحلیه است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ تبلیغ؛ حمد؛ ذکر؛ شرح صدر؛ فصاحت؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 35]

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً (35)

35

زیرا تو به [حال]ما بینایی.

1 - موسی(ع) با بیان آگاهی دقیق خداوند به خصوصیات او و خاندانش، خود راپذیرای خواسته‌های خداوند و راضی به انتخاب‌های او خواند.

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

مراد از «نا» موسی(ع) و اهل او از جمله هارون(ع) است، موسی(ع) پس از پیشنهاد وزارت برای هارون بیان می‌دارد که خداوندا! تو مرا و اعضای خاندانم را خوب می‌شناسی و

ویژگی‌های برادرم هارون(ع) را نیز می‌دانی، این پیشنهاد من است، اما تصمیم تو هر چه باشد، تصمیمی آگاهانه و با بصیرت کامل است .

2 - موسی(ع) در عین ارائۀ پیشنهاد در بارۀ امور رسالت خویش، در محضر خداوند، به آگاهی کامل او اعتراف کرد و تصمیمات او را دقیق و صحیح دانست.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ... إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

3 - موسی(ع)، علاقۀ مداوم خود و برادرش هارون(ع) را به تسبیح و ذکر خداوند، ابراز داشت و خداوند را بر آن گواه دانست.

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

جملۀ «إِنَّکَ ...» می‌تواند تعلیل برای «کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً» باشد؛ یعنی، خدایا! تو خوب می‌دانی که من و برادرم هارون چه روحیه‌ای داریم و نسبت به تسبیح و ذکر تو، تا چه حد علاقه‌مندیم، بنابراین با پذیرش وزارت هارون، راه تسبیح و ذکر فراوان‌تر را بر ما هموار ساز.

4 - خداوند، به احوال بندگان خویش و شایستگی‌ها و نقاط ضعف آنها آگاه و بصیر است.

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

5 - دعا به درگاه خداوند و درخواست از او در عین آگاهی و بصیرت او بر حال‌بندگان، مطلوب و پسندیده است.

وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ... إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

موسی(ع) در عین سخن از آگاهی خداوند بر احوال خود و هارون به درگاه او دعا کرده و خواسته‌های خود را مطرح کرده است. این رویۀ موسی(ع) نشان آن است که در عین آگاهی خداوند از همه چیز، دعا به درگاه او مطلوب و کارساز است.

6- «بصیر»از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّکَ کُنْتَ بِنٰا بَصِیراً

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ ایمان؛ بصیر/اسما و صفات؛ تنزیه؛ دعا؛ ذکر؛ عمل؛ گواهی؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 36]

قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ (36)

36

گفت: ای موسی، به یقین خواسته‌ات به تو داده شد.

1 - خداوند تمامی خواسته‌های موسی(ع) را پذیرفت و به او شرح صدر و بیان‌روان عطا کرد و هارون را وزیر او قرار داد.

قٰالَ رَبِّ ... قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ

«سؤل»؛ یعنی، احتیاجی که نفس انسان بر تحصیل آن حرص می‌ورزد و فرق آن با آرزو این است که آرزو در فکر انسان

می‌گذرد، ولی «سؤل»پی‌گیری می‌شود. گویا همواره رتبۀ «سؤل»بعد از آرزو است. (مفردات راغب)

2 - استجابت دعاهای موسی(ع) در وادی طوی بسیار سریع بود.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ ... قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

«أُوتِیتَ» فعل ماضی مجهول است و مفاد آن چنین است که استجابت خواسته‌های موسی(ع) به صورت وعده و مربوط به آینده نبود، بلکه به قدری سریع بود که گویا در گذشته عنایت شده است.

3 - خداوند در وادی طوی موسی(ع) را بر اجابت خواسته‌هایش آگاه ساخت.

قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

4 - دعا و درخواست از خداوند، در برآورده شدن خواسته‌ها و رسیدن به آن، مؤثر است.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ ... قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

برآورده شدن خواسته‌های موسی(ع) پس از دعا و تقاضای ملتمسانۀ او به درگاه خداوند بود و این نشان دهندۀ نقش دعا در اجابت خواسته‌ها است.

5 - وادی طوی، مکان اعطای شرح صدر و بیان روان به موسی(ع) ونصب هارون به مقام وزارت موسی(ع) بود.

قٰالَ رَبِّ اشْرَحْ ... قٰالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

6 - هارون(ع) در وادی طوی به مقام نبوت و رسالت برگزیده شد.

هٰارُونَ أَخِی ... وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی ... قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

چنانچه مراد از «أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی» درخواست نبوت و رسالت برای هارون(ع) باشد، اجابت آن در وادی طوی انجام پذیرفت.

7 - موسی(ع)، بسیار مورد عنایت خداوند بود.

یٰا مُوسیٰ

اجابت سریع خواسته‌های موسی(ع) و تکرار تصریح به نام وی، بر توجه و عنایت خداوند به موسی(ع) دلالت دارد.

8 - ابزار مورد نیاز مسؤولان و مدیران باید همراه با اعطای مسؤولیت، در اختیار آنان قرار گیرد.

اِذْهَبْ إِلیٰ ... قٰالَ رَبِّ ... قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

موسی(ع) در پی موظف شدن به رسالت و حرکت به سوی فرعون، نیازها و خواسته‌هایی را در درگاه خداوند مطرح ساخت. خداوند نیز به آن نیازها پاسخ مثبت داد. این درسی است برای همه در موضوع مدیریت و اعطای مسؤولیت‌ها که اگر مسؤولیتی به کسی واگذار می‌شود، باید سخن مسؤول شنیده شده و به تقاضای او رسیدگی و نیاز او تأمین شود.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ برگزیدگی؛ دره؛ دعا؛ شرح صدر؛ طور سینا؛ فصاحت؛ قصه؛ کوه؛ مدیریت؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ وزارت؛هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 37]

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ (37)

37

و به راستی، یک بار دیگر [نیز] بر تو نعمتی بزرگ ارزانی داشتیم؛

1 - برآورده شدن خواسته‌های موسی(ع) در وادی طوی، نعمتی سنگین از جانب خداوند بر آن حضرت بود.

قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یٰا مُوسیٰ . وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

«منة»به معنای نعمت سنگین است (مفردات راغب).

2 - موسی(ع) پیش از گام نهادن در وادی طوی نیز مورد لطف و عنایت و مشمول نعمت سنگین خداوند شده بود.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

3 - برخورداری موسی(ع) از نعمت بزرگ خداوند در گذشته، مایۀ اطمینان او به اجابت حتمی خواسته‌هایش در وادی طوی بود.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

تعبیر «لَقَدْ» نشانۀ سوگند است. خبر از گذشته همراه با تأکید، برای ایجاد اطمینان نسبت به وعده‌های مربوط به آینده (أُوتیت سؤلک) است.

4 - نعمت عطا شده به موسی(ع) در وادی طوی، هم‌سان نعمت گران‌قدری بود که در گذشته به موسی(ع) عطا شده بود.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

5 - همواره باید نعمت‌های گذشته و حال را وابسته به خواست خداوند دانست.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ دعا؛ ذکر؛ طور سینا؛ منت؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 38]

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ (38)

38

آن‌گاه که به مادرت آنچه [باید]وحی می‌شد، وحی کردیم.

1 - مادر موسی(ع)، دریافت کننده وحی و پیام از جانب خداوند

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ

«وحی»در آیه ممکن است به معنای سخن گفتن خداوند با مادر موسی(ع) باشد و ممکن است از آن الهام اراده شده باشد؛ برخی از وعده‌های خداوند به مادر موسی(ع) که در سورۀ قصص آمده است، با معنای اول سازگارتر است.

2 - موسی(ع) از طفولیت، مورد عنایت ویژۀ خداوند قرار داشت.

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

3 - وحی و پیام خداوند به مادر موسی از نعمت‌های بزرگ او به موسی(ع) بود.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا ... إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ مٰا یُوحیٰ

«إِذْ» ظرف است برای «مَنَنّٰا» ؛ یعنی نعمت بزرگی که در آیۀ قبل یاد شد، در آن زمان بوده است.

4 - دسترسی مادر موسی به اطلاعات القا شده به او، جز از طریق وحی الهی ممکن نبود.

مٰا یُوحیٰ

مراد از «مٰا یُوحیٰ» (آنچه وحی می‌شود) اموری است که قاعدتاً وحی می‌شود و انسان، خود به آن نمی‌رسد.

5 - عظمت فرزند، مایۀ رفعت مقام مادر است.

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ

محتوای آنچه به مادر موسی گفته شد، نشان می‌دهد که هدف اصلی، حفاظت موسی(ع) بوده، گرچه اثر طبیعی آن، آرامش یافتن مادر موسی نیز بوده است. بنابراین دست‌یابیِ مادر موسی به وحی الهی، برخاسته از عظمت موسی(ع) است.

6 - حفاظت از جان موسی(ع) و برطرف کردن نگرانی مادر او، به تدبیر خداوند بود.

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ فرزند؛ کودکی؛ مادر موسی؛ موسی(ع)؛ نعمت؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 39]

أَنِ اِقْذِفِیهِ فِی اَلتّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی اَلْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ اَلْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی (39)

39

که او را در صندوق بگذار و به دریایش بیفکن که دریا او را به ساحل اندازد، تا کسی که دشمن من و دشمن اوست وی را برگیرد. و محبوبیّتی از جانب خود بر تو افکندم [تا دشمن مجذوب تو شود و به تو محبّت کند و]تا زیر نظر من ساخته شوی.

1 - جان موسی(ع) از آغاز تولد و اوان طفولیت از سوی فرعونیان در خطر بود.

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ

فرمان یافتن مادر موسی به افکندن فرزندش در رود نیل،

نشان از شرایط سخت آن دوران و در خطر بودن جان موسی(ع) دارد.

2 - خداوند، مادر موسی را به نهادن او در صندوق و افکندن آن به رود نیل، فرمان داد.

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ

مدلول «قذف» پرتاب کردن و افکندن است (مقاییس اللغة) و «اقْذِفِیهِ» که هم در مورد گذاردن موسی(ع) در صندوق و هم افکندن صندوق به آب، به کار رفته، گویای این است که باید موسی(ع) به گونه‌ای در صندوق قرار داده شده و به آب افکنده شود که هر بیننده‌ای گمان کند آن را دور انداخته‌اند.

«تابوت»، یعنی صندوق (نهایۀ ابن اثیر) و «یم»به معنای دریا است و در آیه، مراد رود نیل است (لسان العرب).

3 - بنی‌اسرائیل در حکومت فرعون، زندگی سختی داشتند و جان پسران آنها در خطر بود.

أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التّٰابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ

4 - خداوند به مادر موسی(ع) اطمینان بخشید که آب خروشان نیل، صندوق حامل موسی(ع) را به ساحل خواهد افکند.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ

امر به دریا که باید صندوق را به ساحل بیفکند، مجاز و برای مبالغه در این است که آمدن صندوق به همراه جریان آب تا کنارۀ رودخانه و افکنده شدن آن به خشکی، قطعی است.

5 - مادر موسی، به پیام خداوند ایمان داشت و به حفظ جان موسی(ع) از جانب او مطمئن بود.

إِذْ أَوْحَیْنٰا ... أَنِ اقْذِفِیهِ ... یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ

به قرینۀ آیه بعد (إذ تمشی اختک ... فرجعناک إلی أُمّک) مادر موسی به محتوای وحی الهی عمل کرد و موسی(ع) را به نیل سپرد. این کار گواه اطمینان مادر موسی به آن است که پیام دریافت شده وحی الهی بوده و نیز نشان از ایمان کامل او دارد.

6 - رود نیل از جانب خداوند، مأمور افکندن صندوق حامل موسی(ع) به ساحل بود.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ

جملۀ «فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ» ، علاوه بر این که به مادر موسی می‌فهماند که افکنده شدن موسی(ع) به ساحل قطعی است، ازاین حقیقت نیز حکایت می‌کند که آب به امر تکوینی خداوند، مأمور است که این عمل را انجام دهد.

7 - عوامل طبیعی، تحت حاکمیت خدا و مجری فرامین اویند.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ

8 - مادر موسی، پیش از افکندن او به آب، از جانب خداوند، به نجات موسی(ع) به

دست یکی از دشمنان آگاه شده بود.

أَوْحَیْنٰا ... یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ

9 - فرعون با خداوند و موسی(ع) دشمن بود و در پی شناخت موسی(ع) و نابود ساختن او برآمده بود.

یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ

عداوت فرعون برای موسی(ع)، آن هم پیش از پیدا شدن کودکی با ویژگی‌های او، گویای آن است که فرعون تصمیم داشت در صورت دست یافتن بر او، وی را هلاک سازد.

10- خداوند در وحی به مادر موسی، فردی را که دشمن خدا و دشمن کودک او بود، عامل نجات آن کودک و تحت تکفل گیرندۀ او معرفی کرد.

یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ

11- دشمنان خداوند نیز ممکن است ناخواسته در جهت مصالح انسان‌های محبوب خداوند قرار گیرند.

یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ

12- رود نیل در عهد موسی(ع) و فرعون، پُرآب بود و فاصله زیادی با مقرّ فرعون نداشته است.

فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسّٰاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی

«یم»به معنای دریا است و اطلاق دریا بر رود، حاکی از فراوانی آب آن است.

13- خداوند، با افاضۀ محبوبیتی ویژه از جانب خویش به موسی(ع)، او را در نظر هر بیننده‌ای محبوب و دوست داشتنی ساخته بود.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی

«أَلْقَیْتُ» عطف بر «أَوْحَیْنٰا» در آیۀ قبل است. نکره آوردن «مَحَبَّةً» - به قرینه مقام مدح - برای بیان ویژه بودن آن است و قید «مِنِّی» بیانگر منشأ محبوبیت موسی است و می‌فهماند محبوبیت عطا شده به موسی(ع)، از ذات باری تعالی نشأت گرفته بود.

14- فرعون و اطرافیان او، به موسی(ع) بسیار علاقه‌مند بودند و او را دوست می‌داشتند.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی

15- خداوند، سرچشمۀ مهر و محبت و القاکنندۀ آن است.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی

16- محبوبیت یافتن در دل‌ها، لطف و عنایتی الهی است.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی

17- محبوبیت موسی(ع) در دل فرعونیان، زمینۀ رشد و نمو او با مراقبت کامل خداوند

وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

«لِتُصْنَعَ» بیانگر علت است برای آنچه از سیاق کلام به دست می‌آید؛ یعنی، «و لتصنع علی عینی فعلت ذلک ؛ آنچه انجام دآدم به خاطر این بود که با مراقبت کامل من ساخته شوی».

صنیع و صنیعة (ریشۀ اشتقاقی «لِتُصْنَعَ» ) به شخصی گفته می‌شود که تربیت شدۀ دیگری باشد. هم‌چنین به معنای عطا، کرامت و احسان نیز آمده است (لسان العرب).

18- محبوبیت موسی(ع) در دل‌ها و در دربار فرعون، مایۀ احترام به موسی(ع) و موجب خدمت فراوان به او شده بود.

وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

چنانچه «صنیعة»(ریشۀ اشتقاقی «لِتُصْنَعَ» ) به معنای احسان و کرامت باشد، مفاد «لِتُصْنَعَ ...» چنین می‌شود: محبت تو را در قلب دیگران قرار دادم تا با مراقبت کامل من، مورد احترام و احسان آنان قرار گیری.

19- خداوند از آغاز زندگی موسی(ع)، بر او نظارت دقیق داشته و زمینه‌های تربیت و رشد او را فراهم ساخته بود.

وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

مراد از «عین»در «عَلیٰ عَیْنِی» معنای مجازی آن (مراقبت) است و «عَلیٰ» دلالت می‌کند که مراقبت الهی، به منزلۀ پایه‌ای است که تربیت و یا گرامی داشت موسی(ع)، بر آن استوار بوده است.

20- زندگی موسی(ع)، نمونه‌ای از نظارت خداوند بر پرورش پیامبران از آغاز ولادت آنان است.

وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

21- حفظ جان موسی(ع) در کودکی، با طرح افکندن او به آب و القای محبتش در دل فرعونیان و نظارت بر تربیت و رشد او، نعمت‌هایی گران‌سنگ از جانب خداوند به آن حضرت

مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ ... أَنِ اقْذِفِیهِ ... وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی

22- «عن أبی جعفر(ع) قال: ... أنزل اللّه علیٰ موسی التابوت و نودیت أُمّه ضعیه فی التابوت فاقذفیه فی الیمّ و هو البحر؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: خداوند تابوت را به خاطر موسی(ع) نازل کرد و به مادر وی ندا داده شد که او را در تابوت قرار ده، پس آن را به دریا بیفکن».

23- «عن أبی جعفر(ع) قال: ...کان موسیٰ لایراه أحد إلّاأحبّه و هو قول اللّه: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی ...»؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: موسی به گونه‌ای بود که هیچ کس او را نمی‌دید، مگر این که او را دوست می‌داشت و این است سخن خدا: «وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی ...».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ احترام؛ اللّه؛ امر الهی؛ امنیت؛ انبیاء؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تربیت؛ تکلیف؛ چشم؛ دریا؛ دشمنی؛ دوستی؛ رشد؛ رود نیل؛ سختی؛ ظلم؛ فرعون؛ قصه؛ مادر موسی؛ موسی(ع)؛ نعمت؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 40]

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ اَلْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ (40)

40

آن‌گاه که خواهرت [به کاخ فرعون]می‌رفت، و می‌گفت: آیا [می‌خواهید]شما را به کسی که از او سرپرستی کند راهنمایی کنم؟ پس تو را به مادرت برگرداندیم تا چشمش روشن شود و غم نخورد. و کسی را کُشتی و ما تو را از اندوه نجات دادیم و تو را چنان‌که باید آزمایش کردیم. پس سال‌ها در میان مردم مَدْیَن ماندی، و سپس ای موسی، بر اساس قراری [معیّن] آمدی.

1 - موسی(ع) در زمان تولد، دارای خواهری بزرگ و رشید بود.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ

تعقیب کردن موسی(ع) و نفوذ به دربار و نیز پیشنهاد دایه، جملگی گویای آن است که خواهر او در سنینی قرار داشته که علاوه بر توان جسمی و فکری براین کارها و ترفندها، سخن او نیز مورد پذیرش و قبول قرار می‌گرفته است.

2 - خواهر موسی، از افکنده شدن برادر کوچکش به نیل مطلع و نگران بود و گام به‌گام به تعقیب جعبۀ حامل وی پرداخت.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ

حرکت کردن خواهر موسی در پی او، نشانگر آن است که وی از جریان موسی(ع) و به آب افکنده شدن او و نیز اجمال حوادثی که در پیش است، مطلع بوده است.

3 - خواهر موسی، تا زمان نجات او از آب و مشاهدۀ تلاش درباریان فرعون برای یافتن دایه، به تعقیب وی ادامه داد.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ

ظاهر «هَلْ أَدُلُّکُمْ» آن است که خواهر موسی، تصاحب او را از سوی فرعونیان دیده و با رساندن خود به درباریان، پیشنهاد خود را بدون واسطه با مقامات دربار و کسانی که در طلب دایه بودند، مطرح کرده بود.

4 - فرعون، به نگه‌داری و حفاظت از موسی(ع) مصمم شد.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ

تلاش برای یافتن دایه و سرپرست، حکایت از آن دارد که فرعون بر نگه‌داری موسی مصمم شده بود.

5 - دربار فرعون در نگه‌داری، پرستاری و تغذیۀ موسی(ع) دچار مشکل شده بود.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ

«هَلْ أَدُلُّکُمْ» گویای آن است که دربار فرعون در طلب دایه و سرپرستی برای موسی(ع) بوده است. قبول پیشنهاد خواهر موسی، این نکته را می‌رساند که هیچ یک از درباریان از عهدۀ کار برنیامده بود و آنان برای نگه‌داری و تغذیۀ موسی درمانده شده بودند.

6 - خواهر موسی به فرعونیان اظهار آمادگی کرد تا دایه‌ای مناسب را برای او معرفی کند.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ

«کافل»به کسی گفته می‌شود که پرداختن به امور کسی را بر عهده گیرد (مقاییس اللغة).

7 - خواهر موسی، آمادگی خود را برای معرفی دایه به فرعونیان، مکرر به آنان گوشزد می‌کرد.

فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ

فعل مضارع «تقول»بر استمرار کار در گذشته دلالت دارد.

8 - دایۀ پیشنهادی خواهر موسی، از سوی درباریان فرعون پذیرفته و از وی استقبال شد.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ

«فاء» در «فَرَجَعْنٰاکَ» فصیحه است؛ یعنی، از جملاتی محذوف خبر می‌دهد که از پذیرش پیشنهاد خواهر موسی حکایت دارد.

9 - خواهر موسی، دختری زیرک و راز نگه‌دار بود.

هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ

10- فرعونیان، موسی(ع) را به مادرش سپردند و او وی را به خانۀ خویش برد.

فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ

بازگشت موسی نزد مادر، به این است که مادر، او را نزد خود برده باشد؛ نه این که برای پرستاری او به دربار رفته باشد.

11- موسی(ع)، در خردسالی تحت تکفل مادر خود بود.

عَلیٰ مَنْ یَکْفُلُهُ

12- خواهر موسی، تلاش و نقشی مؤثر در بازگرداندن او به مادرش داشت.

إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ ... فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ

یادکردن از خواهر موسی و تلاش او، نشان از نقش مؤثر و کارساز او در بازگرداندن وی به مادر دارد.

13- مادر موسی، با چشم دوختن به سرنوشت نامعلوم فرزندش، از دوری او اندوهگین بود.

کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ

آرام و قرارگرفتن چشم، کنایه از بر طرف شدن نگرانی شدیدی است که چشم را به سویی خیره می‌کند و یا آن را همواره به چپ و راست می‌چرخاند.

14- دیدار دوباره با موسی(ع)، به چشمان مادر روشنی و آرامش بخشید و اندوه او را برطرف ساخت.

فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ

«قرة العین»یا از «قرار»به معنای آرام گرفتن مشتق است و یا از «قر»به معنای سردشدن که نتیجۀ توقف اشک سوزان است.

در هر صورت این تعبیر، کنایه از شادمانی است که چشم را از نگران بودن و حرکت به سمت راست و چپ بازمی‌دارد و اشک سوزان اندوه را قطع می‌کند.

15- مادر موسی، دارای مرتبت و مقامی ویژه در نزد خداوند

فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهٰا وَ لاٰ تَحْزَنَ

16- سرپرستی مادر، فراهم سازندۀ مساعدترین شرایط برای تربیت فرزند

وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی . إِذْ تَمْشِی ... فَرَجَعْنٰاکَ إِلیٰ أُمِّکَ

17- بازگشت موسی(ع) به آغوش مادر، زمینه‌ای مناسب جهت رشد و پرورش او تحت نظارت دقیق خداوند

وَ لِتُصْنَعَ عَلیٰ عَیْنِی . إِذْ تَمْشِی ... فَرَجَعْنٰاکَ

«إِذْ» در «إِذْ تَمْشِی» می‌تواند ظرف برای «لِتُصْنَعَ» باشد. دراین صورت جملات پس از «إِذْ» ، ظرف تحقق صنع الهی در مورد موسی(ع) را بیان کرده است.

18- موسی(ع)، پیش از دریافت وحی در وادی طوی و رسیدن به مقام رسالت، شخصی را به قتل رسانده بود.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً

این آیه به کشته شدن مردی از قبطیان در مصر نظر دارد که با یکی از هم‌کیشان موسی(ع) درگیر شده و آن حضرت او را کشته بود. ولی فکر پی‌آمد آن، او را آسوده نمی‌گذاشت، تا آن که از مصر گریخت و در مدین از خطر رهایی یافت و غم و غصۀ او زایل گشت.

19- ارتکاب قتل، مایۀ نگرانی موسی(ع) و موجب فرو رفتن او در غم و ناراحتی شده بود.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

نجات موسی(ع) از غم و غصه، فرع اضطراب خاطر داشتن آن حضرت در بارۀ ماجرای قتل و احساس خطر او از سوی فرعونیان است.

20- موسی(ع) به خاطر ارتکاب قتل، نزد فرعونیان امنیت جانی نداشت.

فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

21- در دیدگاه فرعونیان، نژاد قبطی، بر نسل بنی‌اسرائیل - حتی بر جوان دست پرورده و محبوب خویش - ترجیح داشت.

فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

22- خداوند موسی(ع) را از اندوه و نگرانی بر ارتکاب قتل نفس، نجات بخشید.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

23- رهایی موسی(ع) از عواقب وخیم قتل نفس، نعمتی بزرگ از جانب خداوند بر آن حضرت بود.

وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

«قَتَلْتَ» عطف بر «لَقَدْ مَنَنّٰا» در آیات قبل است و بازگوکنندۀ منّت و نعمت جدیدی پس از یاد نعمت رهایی موسی(ع) از مشکلات دوران ولادت خویش است.

24- نجات انسان از غم و غصه، به دست خدا است.

فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ

25- خداوند، پیش از ورود موسی(ع) به مدین، او را به آزمایشی سخت گرفتار ساخت.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ

«فتنة» به معنای امتحان و اختبار است (مصباح). «فتون» مصدر و مفعول مطلق است و برای تأکید کلام آورده شده است و جملۀ «فَتَنّٰاکَ فُتُوناً» ؛ یعنی، تو را چنانکه باید آزمودیم.

26- اقدام موسی(ع) به کشتن یکی از قبطیان در مصر، زمینه‌ساز گرفتاری او به آزمایش سخت خداوند

وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْنٰاکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً

چنانچه «فَتَنّٰاکَ» عطف بر «فَنَجَّیْنٰاکَ» باشد، سختی کشیدن موسی(ع) در آزمون الهی، پی‌آمد قتل نفس بوده است.

27- تعدد آزمایش‌های الهی از موسی(ع)، پیش از ورود به مدین

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً

ممکن است کلمۀ «فتون»آن گونه که در «کشاف» و «البحرالمحیط»آمده، جمع فتنه باشد.

28- موسی(ع) در دوران زندگانی خویش، با سختی‌های فراوانی مواجه شد.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً

«فتون»- چنانچه برخی گفته‌اند - جمع فتنة است و «فتنة»، در مورد شداید و سختی‌ها استعمال بیشتری دارد (مفردات راغب).

29- آزمایش موسی(ع) و گرفتاری‌های سخت دوران زندگانی او، از نعمت‌های خداوند به آن حضرت بود.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً

از آن جایی که این آیات در صدد برشمردن نعمت‌های خداوند به موسی(ع) است و در ضمن آن، گرفتاری آن حضرت به فتنه (آزمایش یا سختی) مطرح شده است، چنین برمی‌آید که این نوع سختی‌ها و آزمودن‌ها نیز از جمله نعمت‌های الهی است.

30- برخی از سختی‌های زندگانی، نعمت خداوند بر انسان و نشانۀ لطف او است.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا ... وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً

31- پیشامدهای زندگانی و مشکلات آن، منتسب به خداوند وابسته به خواست او است.

وَ فَتَنّٰاکَ

32- موسی(ع) در پی رهایی از چنگ فرعونیان، با سختی به مدین رسید و در آن جا چندین سال اقامت گزید.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ

«فاء» در «فَلَبِثْتَ ...» دلالت دارد که ورود موسی به مدین، بعد از سختی کشیدن او در راه مصر و مدین بوده است.

33- درنگ چندسالۀ موسی(ع) در بین مردم مدین، مرحله‌ای دیگر از آزمون و ابتلای موسی(ع) بود.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ

«فاء» در «فَلَبِثْتَ» ممکن است برای عطف مفصل بر مجمل باشد. در این صورت درنگ موسی(ع) در مدین، مصداق فتنه (آزمون یا سختی) خواهد بود.

34- سختی‌های زندگی موسی(ع) و آزمون‌های الهی او، جهت رسیدن به رتبه و شایستگی لازم برای تحمل رسالت الهی بود.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً ... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

«قَدَرٍ» ؛ یعنی، مبلغ و حد مطلوب. این کلمه با قدر و مقدار به یک معنا است (لسان العرب). «عَلیٰ قَدَرٍ» حال برای فاعل «جِئْتَ» است؛ یعنی، ای موسی! تو در حالی که بر مقدار لازم از شایستگی و استواری رسیدی، به این وادی گام نهادی.

35- موسی(ع) زمانی توفیق مناجات با خداوند در وادی طوی و دریافت حکم رسالت را یافت که از مرحلۀ آزمون الهی و چشیدن سختی‌ها، عبور کرد و شایستگی لازم را به دست آورده بود.

وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً ... ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

36- سپری شدن سال‌هایی از عمر موسی(ع) در مدین و پیدا کردن شایستگی‌های لازم برای رسالت، از جمله نعمت‌های خداوند به موسی(ع) بود.

وَ لَقَدْ مَنَنّٰا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْریٰ ... إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ

37- نبوت و رسالت الهی، ویژۀ کسانی

است که شایستگی لازم را کسب کرده باشند.

ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

38- بازگشت موسی(ع) از مدین و آمدن به وادی طوی، براساس تقدیر و برنامۀ تنظیم شده از جانب خداوند بود.

فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

از معانی «قَدَرٍ» قضای الهی و تقدیر او است. گفته شده است:

این کلمه، اسم مصدر برای «قَدَرٍ» به معنای مقدر ساختن است (لسان العرب). راغب نیز می‌گوید: «قَدَرٍ» زمان و مکان مقدر شده برای هر چیز است.

39- بعثت پیامبران، دارای زمانی معین و برنامه ریزی شده از جانب خداوند

ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

40- زندگانی طولانی موسی(ع) در مدین، دارای نقشی به سزا در رسیدن او به شایستگی لازم برای رسالت بود.

فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلیٰ قَدَرٍ یٰا مُوسیٰ

«ثُمَّ» برای تراخی است و دلالت می‌کند که آمدن موسی(ع) به وادی طوی، با گذشت زمان قابل توجهی از آغاز سکونت در مدین همراه بوده است.

41- خداوند در وادی طوی، با ملاطفت و مهربانی با موسی(ع) سخن گفت.

یٰا مُوسیٰ

تصریح مکرر نام موسی(ع) در مقاطع مختلف خطاب الهی، گویای عنایت خداوند به او است.

42- «عن محمّد بن مسلم:... قلت لأبی‌جعفر(ع): فکم مکث موسیٰ غائباً عن أُمّه حتّیٰ ردّه اللّه علیها؟ قال: ثلاثة أیّام؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم: موسی(ع) چه مدتی از مادرش غایب بود تا خدا او را به وی برگرداند؟ فرمود: سه روز».

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اللّه؛ امتحان؛ امنیت؛ انبیاء؛ اهل مدین؛ بنی اسرائیل؛ تربیت؛ تعقیب؛ حزن؛ خواهر؛ دایه؛ دعا؛رشد؛ رود نیل؛ سختی؛ سخن؛ سرّ؛ طور سینا؛ عدل؛ فرزند؛ فرعون؛ قتل؛ قصه؛ قضا و قدر؛ کفالت؛ کودکی؛مادر؛ مادر موسی؛ مریم(س)؛ موسی(ع)؛ مهربانی؛ نبوت؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 41]

وَ اِصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی (41)

41

و تو را برای خودم ساختم و برگزیدم.

1 - موسی(ع)، ساخته و پرورش یافتۀ خداوند

اِصْطَنَعْتُکَ

«إصطناع»؛ یعنی، تربیت کردن و مؤدب ساختن (قاموس) و بر مبالغه در شایسته ساختن دلالت دارد (مفردات راغب).

2 - وجود موسی(ع)، وقف راه خدا بود.

لِنَفْسِی

«تو رای برای خود ساختم»، کنایه از خالص ساختن مخاطب برای خویش است.

3 - مراقبت و سرپرستی خداوند از موسی(ع)، در جهت انجام خواسته‌ها واجرای دستورات الهی در بین انسان‌ها بود.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

قید «لِنَفْسِی» گویای این نکته است که خداوند موسی(ع) را برای اهداف خویش پروراند و او را بر عملی کردن خواسته‌ها و دستورات آسمانی خود نیرومند ساخت. آیۀ بعد - که فرمان رفتن به سوی فرعون را می‌دهد - گواه این معنا است.

4 - موسی(ع)، از مقامی والا و مرتبه‌ای بلند نزد خداوند و از اخلاصی کامل برای او برخوردار بود.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

5 - خداوند، مربی پیامبران و پرورش دهنده آنان

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

6 - شایستگی برای رسالت و نبوت، وابسته به اخلاص کامل برای خداوند است.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

این آیه، تفسیر آخرین بخش آیۀ قبل است و بیانگر قدر و میزانی است که پیامبران باید دارای آن باشند و موسی(ع) با رسیدن به آن رتبه و مقام به وادی طوی آمده بود.

7 - اخلاص کامل موسی(ع)، یکی از نعمت‌های خداوند به آن حضرت بود.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی

این آیه ممکن است عطف به جملاتی از قبیل «قَتَلْتَ نَفْساً» باشد که بیانگر منت‌ها و نعمت‌های خداوند است.

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ انبیاء؛ تربیت؛ تکلیف؛ عمل؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 42]

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی (42)

42

تو و برادرت با آیات من بروید و در یاد کردن من [و ابلاغ پیام توحید] سستی نکنید.

1 - هارون، برادر موسی(ع) و شریک او در انجام رسالت الهی

هٰارُونَ أَخِی ... اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ

2 - موسی و هارون(ع)، - همراه با آیات و معجزات الهی - مأمور حرکت برای انجام رسالت خویش شدند.

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی

3 - آیین موسی و هارون(ع)، جهانی بوده و ویژۀ طایفۀ خاصی نبوده است.*

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ

در آیات قبل و بعد، رفتن به سوی فرعون مطرح است؛ ولی از آن جایی که این آیه مورد خاصی را برای ابلاغ رسالت مشخص نساخته است، این احتمال به نظر می‌رسد که اصل مأموریت موسی(ع) برای همگان است و فرعون، نقطه شروع ابلاغ پیام بوده است.

4 - حرکت به سوی مردم و رفتن در بین آنها، برنامه‌ای ضروری در تبلیغ و رسالت است.

اِذْهَبْ إِلیٰ ... اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ

در مجموعۀ چند آیۀ مورد بحث سه بار فعل «اذْهَبْ» تکرار شده است. از این فرمان و تأکید خداوند بر آن، به دست می‌آید که در تبلیغ دین، نشستن و منتظر شدن برای گردآمدن مردم کافی نیست؛ بلکه باید به میان آنان رفت و پرچم دعوت الهی را به حرکت درآورد.

5 - موسی و هارون(ع)، از معجزات متعددی برای انجام دعوت خویش برخوردار بودند.

اِذْهَبْ ... بِآیٰاتِی

ذکر «آیات» به صورت جمع، نشانگر تعدد آیات و معجزات اعطایی به موسی و هارون(ع) است. در توجیه این تعدد دو احتمال وجود دارد: 1- معجزۀ عصا و یدبیضا - گرچه به صورت کلی دو معجزه بود - اما حاوی معجزاتی متعدد بود؛ زیرا مار شدن عصا و حرکت آن و عصا شدن مار، هر یک می‌تواند معجزه‌ای خاص باشد. 2- خداوند با این تعبیر به موسی(ع) وعده داده است که پس از این نیز معجزاتی به وی عطا خواهد کرد.

6 - اعطای معجزاتی در کنار معجزۀ عصا و یدبیضا به موسی(ع)، وعدۀ خداوند به او در وادی طوی

بِآیٰاتِی

جمع آوردن «آیات» با آن که تا آن زمان، تنها دو معجزه به موسی(ع) عطا شده بود، می‌تواند وعدۀ ضمنی خداوند به عطای معجزاتی دیگر به موسی(ع) باشد.

7 - معجزه، راهی برای اثبات حقانیت رسالت و نبوت پیامبران

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی

8 - معجزات و آیات رسالت پیامبران، از جانب خدا است.

بِآیٰاتِی

9 - یاد خدا و سخن از او، محور و شعار دعوت و رسالت موسی و هارون(ع)

وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

10- سستی نکردن در یاد خدا و انجام رسالت و ابلاغ پیام او توصیۀ خداوند به موسی و هارون(ع)

وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

«ونی» به معنای سستی‌ورزیدن و کوتاهی کردن است (مصباح). «لاٰ تَنِیٰا» ؛ یعنی، تو ای موسی و ای هارون! در یاد کردن من کوتاهی و سستی نکنید. از جمله لوازم یاد کردن خدا، توجه به مسؤولیت‌ها و مأموریت‌هایی است که از جانب او واگذار گردیده است.

11- لزوم جدیت در یاد خدا و توجه مداوم به وظایف محوله از جانب او و پرهیز از سستی در آن

وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

12- سستی در یاد خداوند و غفلت از او، خطری جدی برای رهروان و قیام‌کنندگان در راه خدا است.

اِذْهَبْ أَنْتَ ... وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

13- معجزات و آیات الهی، سبب تقویت روحیۀ پیامبران

اِذْهَبْ ... بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

14- خداوند، موسی(ع) را مأمور ابلاغ حکم رسالت به هارون کرد و از او خواست وی را به سستی نورزیدن در ذکر خدا توصیه کند.

اِذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیٰاتِی وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی

خطاب به موسی(ع) در وظایف مشترک بین او و هارون(ع)، اقتضا می‌کند که موسی(ع) دستورات ارائه شده را به هارون(ع) برساند.

15- خودسازی بر ارشاد دیگران تقدم دارد.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی ... اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اعداد؛ اللّه؛ انبیاء؛ برادر؛ تبلیغ؛ تزکیه؛ جهان؛ دست؛ ذکر؛ رسالت؛ شریک؛ طور سینا؛ غفلت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ وعده؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 43]

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ (43)

43

بروید به سوی فرعون که او طغیان کرده است.

1 - فرعون، مردی طغیانگر و سرکش بود.

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

2 - حرکت موسی و هارون(ع) به سوی فرعون و بازداشتن او از طغیان‌گری، فرمان مؤکد و مکرر خداوند به آن دو بود.

اِذْهَبْ ... اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ ... اذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ

3 - ارشاد و هدایت فرعون، نیازمند مقاومت و پایداری موسی و هارون(ع) و پرهیز آنان از هرگونه سستی بود.

وَ لاٰ تَنِیٰا فِی ذِکْرِی . اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

4 - مبارزه با طغیان‌گران، نیازمند مردانی خودساخته و فراهم‌آوردن مقدمات و ابزار مناسب است.

أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ ... وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی ... اذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

5 - مبارزه با طغیان‌گری از برجسته‌ترین برنامه‌های پیامبران

اِذْهَبٰا ... إِنَّهُ طَغیٰ

6 - لزوم مبارزه با طغیان‌گران و از میان‌بردن ریشه‌های اصلی طغیان

اِذْهَبٰا ... إِنَّهُ طَغیٰ

7 - آیین‌های الهی، ناسازگار با طغیان‌گری و تحمل سرکشی دیگران

اِذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

8 - شناسایی و تربیت افراد مستعد از خردسالی و مراقبت مداوم از آنان برای هدف‌های بزرگ، روشی است خداگونه و مطلوب.

إِذْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ أُمِّکَ ... وَ فَتَنّٰاکَ فُتُوناً ... وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی ... اذْهَبٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ تربیت؛ تزکیه؛ دین؛ رسالت؛ طغیان؛ عمل؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 44]

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ (44)

44

پس با او سخنی نرم بگویید، شاید هشیار شود [و حق را بپذیرد]، و یا بترسد[و از طغیان دست بردارد].

1 - موسی و هارون(ع)، موظف به نرمش در گفتار و پرهیز از درشت‌گویی در گفت‌وگو با فرعون

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً

«لین»نقطه مقابل خشن بودن است (مفردات راغب) و «لین» صفت مشبهه است؛ یعنی، نرم و لطیف.

2 - سخنان نرم موسی و هارون(ع)، زمینه‌ای مناسب برای پی‌بردن فرعون به حقیقت و یا پیدایش هول و هراس در دل او، بر اثر تزلزل در باورهای خویش

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

«خشیة»ترسی است که آمیخته با احساس عظمت طرف مقابل باشد (مفردات راغب). حرف «أو»فرعون را بین دو واکنش احتمالی ترسیم کرده است. بنابراین جملۀ «لَعَلَّهُ ...» بیان می‌دارد که امید است فرعون یا حقیقت را فهمیده و به آن یقین یابد و یالااقل احتمال صداقت موسی و هارون(ع) را بدهد و در نتیجه خطر را بزرگ دیده و از آن هراسان شود.

3 - هدایت و اصلاح، هدف اصلی رسالت پیامبران

فَقُولاٰ لَهُ ... لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

فرعون با آن که طغیان‌گری زورگو بود، ولی موسی و هارون(ع) دستور جمع‌آوری سپاه و نبرد با او را نداشتند؛ بلکه مأمور بودند با ارائۀ آیات الهی و گفتار نرم، او را هدایت کنند.

4 - با وجود احتمال تأثیر گفتار در بازداشتن مردم از منکرات، نباید به ستیز عملی و برخورد با زور اقدام کرد.

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

از حرف «لعل»می‌توان چنین فهمید که تا امید به تأثیر گفتار نرم وجود دارد، درگیر شدن و اقدام عملی برای ترک منکر جایز نیست.

5 - پند و اندرز به مردم و هشدار دادن به آنان در بارۀ فرجام کردار ناروا، از رسالت‌های پیامبران

لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

«تذکر»مطاوعۀ «تذکیر» است و در «قاموس» آمده که «تذکیر»، به معنای موعظه کردن است.

6 - غافل بودن از حقیقت و بیم نداشتن از فرجام کردار ناروا، فراهم آورندۀ طغیان‌گری است.

إِنَّهُ طَغیٰ ... لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

خداوند، برای بازداشتن فرعون از طغیان، به موسی و هارون(ع) راه ایجاد تذکر و خشیت را می‌آموزد. بنابراین نبود این دو خصلت، مایۀ طغیان‌گری فرعون بوده است.

7 - لزوم نرمش در گفتار و در پیش گرفتن روش‌های ملاطفت‌آمیز در تبلیغ دین، حتی در مورد سرکش‌ترین مردم

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً

8 - گفتار همراه با ملاطفت و مهر در تبلیغ، زمینۀ بیشتری برای تأثیر دارد.

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

«لعل»در کلام خداوند، به معنای امیدواری او نیست؛ بلکه مراد این است که هر شخصی آن شیوۀ گفت‌وگو را ببیند، امیدوار خواهد شد.

9 - لزوم مرحله‌بندی در کار تبلیغ و توجه به شرایط و زمینه‌ها در انتخاب شیوۀ هدایت مردم

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشیٰ

10- هماهنگی مبلغان دینی در شیوۀ برخورد با مفاسد جامعه، کارسازتر و به موفقیت نزدیک‌تر است.

اِذْهَبٰا ... فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ

موسی و هارون(ع)، هر دو به یک شیوۀ برخورد با فرعون مأمور شدند.

کلیدواژه‌ها:

اصلاح؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انبیاء؛ انذار؛ تبلیغ؛ توفیق؛ حق؛ خوف؛ دشمنی؛ رسالت؛ سخن؛ طغیان؛ عمل؛ غفلت؛ فرعون؛ فساد؛ موسی(ع)؛ موعظه؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 45]

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ (45)

45

گفتند: پروردگارا، می‌ترسیم بر ضدّ ما پیشدستی کند یا طغیان نماید.

1 - موسی و هارون(ع) قبل از حرکت به طرف فرعون، با یکدیگر ملاقات نموده و موانع احتمالی ارشاد او را بررسی کردند.

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ

قسمت‌هایی از داستان موسی(ع) - از قبیل بازگشت او نزد خانواده‌اش و پیداکردن راه مصر و ملاقات با برادرش هارون(ع) - به این جهت که در ماجرای برخورد با فرعون، چندان دخیل نبوده، دراین آیات ذکر نشده است. این احتمال نیز وجود دارد که آیه 42 (اذهب أنت و أخوک) به بعد، سخنان خداوند به موسی و هارون(ع)، پس از ملاقات آن دو باشد.

2 - موسی و هارون(ع) با مناجات به

درگاه خداوند و برشمردن موانع احتمالی اقدام خود، از خداوند راه چاره خواستند.

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا

3 - موسی و هارون(ع) از پیشدستی فرعون و اقدام او به کیفر فوری آنان، پیش از هرگونه فرصت اظهار معجزه و بیان حقیقت، نگران بودند.

قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا

«فرط»؛ یعنی، پیشی‌گرفت بدون آن که افراط یا تفریط کرده باشد. (مفردات راغب). مراد موسی و هارون(ع)، احتمال دست زدن فرعون به کاری است که فرصت ابلاغ پیام الهی را از آنان بگیرد.

4 - موسی و هارون(ع)، از احتمال افزایش طغیان فرعون، درپی ابلاغ دعوت الهی به او، نگران بودند.

أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

خداوند در سخن با موسی(ع)، به طغیان‌گری فرعون تصریح کرده بود. بنابراین مراد موسی و هارون(ع) از این سخن، احتمال افزایش طغیان او است؛ به گونه‌ای که زمینۀ پذیرش دعوت را در او به کلی از میان ببرد.

5 - نگرانی موسی و هارون(ع) از ناکامی در ابلاغ پیام خداوند به فرعون

إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

6 - فرعون در دیدگاه موسی و هارون(ع)، فردی خودکامه و سرکوبگر حقیقت بود.

نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

احتمال فرصت ندادن فرعون به موسی و هارون(ع)، برای بیان حقیقت، ناشی از شناخت آنان از خودکامگی فرعون است و احتمال افزایش طغیان‌گری او، برخاسته از آگاهی آن دو به روحیۀ مقاومت و لجاجت او در برابر حق است.

7 - بررسی مشکلات و موانع احتمالی مسؤولیت‌ها و ترس از ناکامی در ابلاغ رسالت‌های الهی، منافاتی با مقام نبوت و اخلاص در برابر خداوند ندارد.

وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی ... إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنٰا أَوْ أَنْ یَطْغیٰ

8- «رب» از اسما و صفات خداوند است.

قٰالاٰ رَبَّنٰا

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ استبداد؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سختی؛ شکنجه؛ طغیان؛ فرعون؛ قصه؛ مشورت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 46]

قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ (46)

46

گفت: نترسید که من با شما هستم [و آنچه را که می‌گذرد]می‌شنوم و می‌بینم.

1 - خداوند از موسی و هارون(ع) خواست نگران موفقیت خود نباشند و از واکنش فرعون، ترسی به دل راه ندهند.

إِنَّنٰا نَخٰافُ ... قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا

2 - خداوند به موسی و هارون(ع) اطمینان داد که فرعون فرصت ابلاغ پیام رسالت را از آنان نگرفته و بر طغیان خود نخواهد افزود.

نَخٰافُ أَنْ یَفْرُطَ ... قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا

3 - خداوند همراهی کامل خود با موسی و هارون(ع) و حمایت و حفاظت از آنان را، طی رویارویی با فرعون اعلام کرد.

إِنَّنِی مَعَکُمٰا

خداوند، همواره با همگان هست و در همه جا حضور دارد.

آنچه که برای رفع نگرانی موسی و هارون(ع) مورد تأکید قرار گرفته، حضور ویژۀ خداوند است که حاکی از حمایت بی دریغ او از آنان است.

4 - با وجود تضمین همراهی و یاری خداوند، نگرانی و ترس از عواقب کارها، فاقد توجیه است.

لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا

«إِنَّنِی مَعَکُمٰا» تعلیل برای «لاٰ تَخٰافٰا» می‌باشد؛ یعنی، نترسید چون من با شما هستم پس آن جا که تضمین یاری الهی در کار باشد، ترس و نگرانی بی‌مورد خواهد بود.

5 - خداوند، شنوای هر گفتار، بینای هر کردار و دانای هر چیز است.

أَسْمَعُ وَ أَریٰ

ذکرنشدن مفعول خاص برای فعل‌های «أَسْمَعُ» و «أَریٰ» افاده عموم می‌کند. و مراد از آگاهی خداوند به تمام شنیدنی‌ها و دیدنی‌ها، علم مطلق او است.

6 - شنوایی و بینایی خداوند، پشتوانه‌ای اطمینان‌بخش برای تضمین یاری موسی و هارون(ع) در برابر فرعون بود.

إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ

7 - وعدۀ یاری خداوند و آگاهی گستردۀ او بر جزئیات ماجرای ارشاد فرعون، مایۀ امیدواری و آرامش بخش دل‌های نگران موسی و هارون(ع) بود.

إِنَّنٰا نَخٰافُ ... لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا أَسْمَعُ وَ أَریٰ

8 - موسی و هارون(ع)، به قدرت برتر خداوند آگاه بودند و دیگران را از مقابله با خواست و ارادۀ خدا ناتوان می‌دانستند.

إِنَّنِی مَعَکُمٰا

9 - موسی و هارون(ع)، با خطابی مشترک از سوی خداوند، وحی الهی را دریافت کردند.

قٰالَ لاٰ تَخٰافٰا إِنَّنِی مَعَکُمٰا

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ چشم؛ حزن؛ خوف؛ دلداری؛ رسالت؛ طغیان؛ فرعون؛ قصه؛ گوش؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ وحی؛ وعده؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 47]

فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ اَلسَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اِتَّبَعَ اَلْهُدیٰ (47)

47

پس بر او درآیید و بگویید: ما فرستادگان پروردگار توییم، پس بنی‌اسرائیل را[آزاد کن و]با ما بفرست و آنان را شکنجه مکن. به راستی ما با نشانه‌ای از جانب پروردگارت به سوی تو آمده‌ایم، و بر هر کس که از هدایت [الهی]پیروی کند سلام باد.

1- خداوند،موسی وهارون(ع)را به حضور بی‌باکانه و بی‌درنگ نزد فرعون و آگاه ساختن او از رسالت خویش فرمان داد.

لاٰ تَخٰافٰا ... فَأْتِیٰاهُ فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ

«فَأْتِیٰاهُ» عطف بر «لاٰ تَخٰافٰا» و تفریع بر آن است؛ یعنی، حال که امنیت و حفاظت شما تأمین گردید بدون ترس و نگرانی نزد فرعون بروید. «فاء» عاطفه برای تعقیب است و دلالت دارد که نباید بین دو کار فاصلۀ غیر متعارفی وجود داشته باشد.

2- بنی‌اسرائیل در زمان بعثت موسی(ع)، ساکن مصر و گرفتار ستم و آزار فرعونیان بودند.

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

نهی شدن فرعون از عذاب و شکنجۀ بنی‌اسرائیل، بیانگر رنج و سختی آنان در مصر آن زمان است.

3 - آزادی بنی‌اسرائیل و گسیل داشتن آنان با موسی و هارون(ع)، نخستین خواستۀ آن دو از فرعون بود.

فَقُولاٰ ... فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

4 - نجات بنی‌اسرائیل از شکنجه و آزار فرعونیان و بیرون آوردن آنان از محدودۀ حکومت فرعون، از اهداف مهم رسالت موسی و هارون(ع) بود.

فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

«فا»در «فَأَرْسِلْ» تفریع بر «إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ» است و می‌رساند که کوچ دادن بنی‌اسرائیل، از رسالت‌های الهی موسی و هارون(ع) بود.

5 - موسی و هارون(ع) به فرمان خداوند، وظیفه‌دار رهبری بنی‌اسرائیل پس از موافقت فرعون با خروج آنان

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

6 - نجات بنی‌اسرائیل از ستم فرعونیان، بدون کوچ‌دادن آنان از مصر و بیرون آوردنشان از جامعۀ فرعونی ممکن نبود.

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

عطف «لاٰ تُعَذِّبْهُمْ» بر «فَأَرْسِلْ» گویای این نکته است که درخواست «ارسال» به منظور نجات از عذاب و شکنجه است بنابراین، بدون هجرت، امکان رهایی در کار نبوده است.

7 - حضور بنی‌اسرائیل در مصر، برای فرعونیان اهمیت بسیاری داشت.

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

مطرح نمودن درخواست اجازۀ فرعون، برای خروج بنی‌اسرائیل از مصر، نشانۀ اهمیت حضور بنی‌اسرائیل در مصر و بیانگر نقش آنان در انجام امور فرعونیان است.

8 - فرعون، از خروج بنی‌اسرائیل و هجرت آنان از مصر به دیار دیگر مانع می‌شد.

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

اگر خروج بنی‌اسرائیل به طور عادی از مصر ممکن بود، مطرح ساختن آن با فرعون بی معنا بود پس هر چند که بنی‌اسرائیل، خود خواستار رهایی و هجرت بودند؛ ولی فرعون و دستگاه حکومت او مانع این کار می‌شدند.

9 - بنی‌اسرائیل، دارای آمادگی برای هجرت از مصر به رهبری موسی و هارون(ع)

فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

مطرح شدن این درخواست نزد فرعون، بر وجود آمادگی روحی و فکری در بنی‌اسرائیل برای هجرت از مصر دلالت دارد.

10- نجات مظلومان از یوغ ستم و بردگی و رهایی آنان از سلطۀ نظام‌های غیر توحیدی، مطلوب خداوند و همسو با اهداف رسولان الهی است.

اِذْهَبٰا ... فَأَرْسِلْ مَعَنٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ

11- موسی و هارون(ع)، از جانب خداوند مأمور بازداشتن فرعون از شکنجۀ

بنی‌اسرائیل بودند.

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

12- فرمان‌روایان، مسؤول کردار زیردستان خود هستند.

لاٰ تُعَذِّبْهُمْ

تردیدی نیست که فرعون، در شکنجه کردن بنی‌اسرائیل مباشرت نداشته است؛ ولی در عین حال خداوند عذاب کردن بنی‌اسرائیل را به او نسبت داده است؛ زیرا فرعون سردمدار حکومت بوده و فرمان شکنجه را او صادر می‌کرده است.

13- خداوند، به موسی و هارون(ع) فرمان داد تا داشتن معجزه برای اثبات رسالت خویش را به فرعون ابلاغ کنند.

قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ

«آیة»اسم جنس و قابل اطلاق بر کم و زیاد است. بنابراین می‌توان بر معجزات متعدد نیز «آیة»اطلاق کرد.

14- توجه دادن فرعون به وابستگی امور زندگانی او به ربوبیت خداوند، از جمله برنامه‌های دیدار موسی و هارون(ع) با فرعون بود.

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ

تکرار «رَبِّکَ» در این آیه و در خطاب به فرعون - باتوجه به ادعای ربوبیت او - برای متذکر ساختن وی به انحصار ربوبیت برای خداوند است.

15- فرستادن رسولان الهی همراه با معجزات، پرتویی از ربوبیت خداوند است.

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ

16- پیروی از هدایت الهی، درپی‌دارنده سلامتی و امنیت است.

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

«سلام»اسم مصدر از باب تفعیل است و به معنای سلامتی و عافیت از آفت‌ها می‌باشد (لسان العرب). مقصود از سلامت در این آیه - به قرینۀ آیۀ بعد - در امان بودن از عذاب دنیا و آخرت است.

17- تضمین سلامت و امنیت کامل برای فرعون - در صورت پذیرش ایمان - از جمله پیام‌های الهی برای فرعون بود.

فَقُولاٰ ... وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

18- ایجاد صلح و امنیت از اهداف پیامبران الهی است.

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

19- ادیان الهی، هدایتگر مردم و وسیلۀ رسیدن آنان به صلح و امنیت است.

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

20- سلام در پایان سخن، شعار موسی و هارون(ع)*

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

21- موسی و هارون(ع)، محرومیت فرعون از هدایت را به وی گوشزد نموده و او را به پیروی از هدایت دعوت کردند.

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

جملۀ «السَّلاٰمُ عَلیٰ ...» خبریه است و به کار بردن عنوان «مَنِ اتَّبَعَ ...»، اشاره به نبود این وصف در فرعون و برای ترغیب او به تحصیل آن است.

22- بیان صریح و قاطع مبانی دعوت به دین، با نرمش در گفتار تنافی ندارد.

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً ... إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ فَأَرْسِلْ ... وَ لاٰ تُعَذِّبْهُمْ ...

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدیٰ

خداوند در آیات پیشین، موسی و هارون(ع) را به گفتاری نرم با فرعون فرمان داد. دراین آیات نیز آنچه را باید بگویند مطرح کرد. گفتنی است که در مجموعۀ پیام‌ها برای فرعون، عقاید اساسی و بشارت و انذار وجود دارد. بنابراین مراد از نرمی گفتار، حذف آرمان‌ها و سانسور عقاید نیست؛ بلکه شیوۀ بیان و برخورد است.

23- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... قَدْ جِئْنٰاکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اللّه؛ امامت؛ امنیت؛ انبیاء؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تبلیغ؛ تحیت؛ خدا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ سخن؛ سکونت؛ شکنجه؛ صلح؛ ظلم؛ عمل؛ فرعون؛ قصه؛ مصر؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)؛ هجرت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 48]

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ اَلْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی (48)

48

همانا به ما وحی شده است که عذاب بر کسی است که [حق را]تکذیب کند و [از آن] روی برتابد.

1 - هارون نیز مانند موسی(ع)، دریافت‌کنندۀ وحی الهی بود.

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا

2 - تکذیب پیامبران و آیات الهی و روی‌گردانی از آنان، درپی‌دارندۀ عذاب الهی است.

أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّٰی

متعلق تکذیب به دلیل آیات گذشته، رسالت پیامبران و نیز آیاتی است که برای اثبات آن ارائه می‌کردند.

3 - انذار فرعون از عذاب، با لحنی ملایم و پس از تبشیر وی، از وظایف موسی و هارون(ع) بود.

وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ مَنِ ... الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ

ظاهر تقدیم «وَ السَّلاٰمُ عَلیٰ ..» بر «أَنَّ الْعَذٰابَ ...» آن است که

انذار فرعون پس از تبشیر او صورت گرفته باشد. به کار گرفتن صیغه‌های غایب در انذار، و نیز تصریح به وحی بودن آن همراه با تأکید، جملگی گواه نرمی گفتار موسی و هارون در سخن‌گفتن با فرعون است.

4 - انذار نیز می‌تواند در قالب گفتاری نرم و به دور از خشونت بیان گردد.

فَقُولاٰ لَهُ قَوْلاً لَیِّناً ... أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ

خداوند در آیات گذشته، موسی و هارون(ع) را به اتخاذ روشی ملایم و گفتاری نرم توصیه نمود، و سپس پیام‌هایی - از جمله انذار - را به آنان القا کرد. از این رو باید گفت نرمی گفتار به معنای ترک انذار نیست؛ بلکه با لحن ملایم و مناسب نیز می‌توان انذار کرد.

5 - موسی و هارون(ع) در برابر فرعون، موظف به تأکید بر وحی بودن هشدار عذاب

إِنّٰا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنٰا أَنَّ الْعَذٰابَ

جملۀ «إِنّٰا قَدْ ...» حاوی تأکید با «إن»و «قَدْ» است، که بر وحی بودن پیام‌ها - به خصوص پیام انذار از عذاب - تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ انبیاء؛ انذار؛ تکذیب؛ سخن؛ عذاب؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ وحی؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 49]

قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا یٰا مُوسیٰ (49)

49

[فرعون]گفت: ای موسی، پس پروردگار شما دو تن کیست؟

1 - موسی و هارون(ع) با ابلاغ پیام‌های وحی الهی به فرعون، مأموریت خویش را به انجام رساندند.

فَقُولاٰ لَهُ ... قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا

آیات گذشته، جملگی سخن خداوند با موسی و هارون(ع) بود؛ ولی از مواجهۀ آنان با فرعون و آنچه روی داده، در این آیات سخنی نیست. از پاسخ فرعون برمی‌آید که آنان پیام خویش را به وی رساندند.

2 - فرعون با گوش فرادادن به سخنان موسی و هارون(ع)، اجازه داد آنان پیام الهی خویش را به او برسانند.

فَقُولاٰ إِنّٰا رَسُولاٰ ... قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا

3 - اظهار بی‌اطلاعی و تجاهل نسبت به پروردگار موسی و هارون، عکس‌العمل فرعون در برابر سخنان ایشان

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ ... قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا

گرچه موسی و هارون(ع)، مبدأ پیام را با عنوان «رَبِّکَ» به فرعون معرفی کردند؛ ولی فرعون در مقام سؤال «رَبُّکُمٰا» به

کار برده است تا ضمن انکار ربوبیت خداوند، نسبت به آن اظهار بی‌خبری نیز کرده باشد.

4 - فرعون با اظهار بی‌اطلاعی از پروردگار موسی و هارون، رکن اصلی پیام‌های آنان را زیر سؤال برد.

إِنّٰا رَسُولاٰ رَبِّکَ ... أُوحِیَ إِلَیْنٰا ... فَمَنْ رَبُّکُمٰا

5 - با وجود مشارکت موسی و هارون(ع) در وحی و رسالت، مسؤولیت آن با موسی(ع) بود.

قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا یٰا مُوسیٰ

موسی و هارون(ع)، در کلیه مکالمات خود موظف بودند که پیام مشترک خویش را به فرعون ابلاغ کنند. از این رو کلیۀ ضمایر در آیات گذشته به صورت تثنیه و مشترک آمده است (اذهبا، قولا، لاتخافا، معکما، فقولا، رسولا، جئناک، إنّا، إلینا)؛ ولی فرعون در مطرح‌کردن سؤال خود در عین مخاطب قرار دادن هر دو، پاسخ را از موسی(ع) طلب می‌کند (یا موسی). این قرینه نشان دهندۀ آن است که در عین اشتراک موسی و هارون(ع) در رسالت، رهبری با موسی(ع) بوده و فرعون به آن پی‌برده بود.

6- «رب» از اسما و صفات خداوند است.

قٰالَ فَمَنْ رَبُّکُمٰا

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ انبیاء؛ جهل؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ وحی؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 50]

قٰالَ رَبُّنَا اَلَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ (50)

50

گفت: پروردگار ما کسی است که به هر چیزی آفرینشِ [در خورِ] آن را داده و سپس هدایتش نموده است.

1 - موسی(ع) در پاسخ فرعون، پروردگارش را آفریننده و هدایتگر همۀ موجودات معرفی کرد.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... قٰالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ ... ثُمَّ هَدیٰ

2 - آفرینش، فعل اختیاری خداوند و عطای او است.

اَلَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

از تأمل در موارد کاربرد «عطا» و «إعطا»برمی‌آید که کاربرد این ریشه، درجایی است که اوّلاً دادن چیزی از روی جبر نباشد و ثانیاً در برابر چیز دیگر نباشد.

3 - آفرینندۀ همۀ موجودات و هدایتگر آنها در مسیر خویش، خداوند است.

أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

4 - خداوند به هر موجودی، خلقتی کامل و اعضا و ویژگی‌هایی متناسب با شأن او، عطا کرده است.

اَلَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

«خلق»، به معنای ایجاد، یا تقدیر درست و یا هیئت و شکل است (مفردات راغب). معنای دوم و سوم رسانندۀ نکتۀ یاد شده است.

5 - خداوند، هر موجودی را با شیوۀ بهره‌گیری از اعضا و ویژگی‌های خویش، آشنا ساخته و مصلحت‌ها و راه رسیدن به آن را به او آموخته است.

أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

متعلق «هَدیٰ» به قرینۀ جملۀ قبل، ویژگی‌های خلقت و نحوۀ به کارگیری آن در جهت منافع است.

6 - وجود حساب و اندازه، در آفرینش موجودات

أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

7 - فرعون و فرعونیان، به تغایر بین خالق جهان و ربّ موجودات، معتقد بودند.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

در پاسخ به یک سؤال، سعی می‌شود از یک مقدمه معلوم، برای معرفی مجهول استفاده شود. در جواب پرسش فرعون (من ربّکما)، موسی(ع) نیز از یک مقدمۀ معلوم استفاده کرده که توصیف خداوند به خالقیت است، زیرا فرعون و پیروانش، به خالقیت خداوند معتقد بودند، و تنها ربوبیت، محور تفاوت و اختلاف آنان بوده است.

8 - فرعون و پیروان او، به خدای آفرینندۀ هستی معترف بودند و ربوبیت‌او را انکار می‌کردند.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

9 - تأکید موسی(ع) در برابر فرعون، بر یگانگی خالق و ربّ جهان

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ

10- ربوبیت خداوند، مقتضی آفرینش موجودات و هدایت آفریده‌ها به کمال وجودی آنها است.

رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

11- خلقت همۀ موجودات هستی و هدایت آنها، برهان ربوبیت خدا است.

رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

تفصیل کلام موسی(ع)، به برهانی منطقی و محکم بازگشت دارد که صورت آن چنین است: «اللّه ربّ لأنّه خالق و هاد».

12- همۀ موجودات از هدایت‌های الهی برخورداراند.

أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

13- موسی(ع)، رسالت خویش را پرتویی

از هدایت گستردۀ ربوبی دانست.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

مناسبت بحث موسی(ع) با فرعون، چنین اقتضا کرده است که آن حضرت، موضوع هدایت عام الهی را مطرح کند تاپاسخ سؤال مقدر فرعون را داده باشد؛ زیرا ممکن بود فرعون بگوید:

بر فرض که خدای خالق ربّ تو است، چه دلیلی بر لزوم پذیرش سخن رسولان او وجود دارد؟ موسی(ع) با مطرح کردن هدایت عام الهی، علاوه بر پاسخ به سؤال احتمالی او، زمینۀ کلی اثبات رسالت خویش را نیز مطرح کرده است.

14- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

رَبُّنَا الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ

15- «عن محمّدبن مسلم قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ:

«أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ» قال: لیس شیء من خلق اللّه إلّاو هو یعرف من شَکله الذّکر من الاُنثیٰ، قلت: ما یعنی «ثُمَّ هَدیٰ» ؟ قال: هداه للنِّکاح والسِّفاح من شکله؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدیٰ» پرسیدم، فرمود: هیچ چیز از مخلوقات خداوند نیست، مگر این که از جنس خود نر را از ماده تمیز می‌دهد. گفتم: معنای «ثُمَّ هَدیٰ» چیست؟ فرمود:

خداوند آن را با جفت‌گیری صحیح و ناصحیح با هم نوعان خود آشنا ساخته است».

کلیدواژه‌ها:

آمیزش؛ اقرار؛ اللّه؛ بدن؛ تکذیب؛ توحید؛ جهان؛ جهان بینی؛ خالق/اسما و صفات؛ خلقت؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 51]

قٰالَ فَمٰا بٰالُ اَلْقُرُونِ اَلْأُولیٰ (51)

51

گفت: پس وضع نسل‌های نخستین چگونه است؟

1 - تاریخ گذشتۀ مصر (قبل از فرعون معاصر موسی) شاهد زندگی اقوامی بود که گرفتار شرک ربوبی بوده و معتقد به ربوبیت خالق هستی نبودند.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... رَبُّنَا الَّذِی ... فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

«قرن»؛ یعنی، اهل یک زمان و «بٰالُ» به معنای «حال» است (قاموس)؛ «أولی»نیز مؤنث «أول» است و مقصود از«قرون أولی»، مصریان قبل از فرعون است.

2 - فرعون با مطرح ساختن شرک ربوبی اقوام گذشته، برای موسی(ع)، به استبعاد و

القای شبهه در مورد توحید ربوبی پرداخت.

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

3 - چگونگی برخورد خداوند با اقوام غیر مؤمن گذشته، پرسش فرعون از موسی(ع)

أَنَّ الْعَذٰابَ عَلیٰ مَنْ کَذَّبَ ... فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

چون در آیات گذشته، موسی(ع) سخن از امنیت پیروان هدایت و عذاب تکذیب‌کنندگان به میان آورد، سؤال فرعون به منظور اظهار نظر موسی(ع) در بارۀ حال نسل‌های پیشین بوده است. انگیزۀ او از این پرسش می‌تواند تحریک نسل حاضر در برابر پاسخ موسی(ع) به معذَّب بودن پدرانشان باشد. طفره رفتن موسی(ع) از جواب صریح، این احتمال را تقویت می‌کند.

4 - فرعون با ناباوری نسبت به عملی شدن وعدۀ عذاب در بارۀ پیشینیان، نظر موسی(ع) را در مورد آنان جویا شد.

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

سؤال فرعون از حال پیشینیان، پس از گفتۀ موسی(ع) (أنّ العذاب علیٰ من کذّب) از ناباوری او حکایت دارد؛ زیرا وی آنان را نابود شده و بی نشان و اثر می‌دانست.

5 - فرعون با طرح پرسش از موسی(ع) در بارۀ وضعیت اقوام گذشته، سعی در پنهان ساختن درماندگی خود در برابر سخنان او داشت.

فَمَنْ رَبُّکُمٰا ... الَّذِی أَعْطیٰ کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ... فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

ممکن است طرح سؤال فرعون در بارۀ اقوام گذشته، صرفاً به جهت منحرف ساختن بحث و بردن آن به زاویه‌ای نامشخص صورت گرفته باشد. وارد نشدن موسی(ع) در چنین بحثی، نقشۀ او را خنثی کرده است.

6 - فرعون با استناد به عقاید و افکار اقوام گذشته، سعی در مقابله با موسی(ع) و تثبیت حقانیت شرک داشت.

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

تمسّک فرعون به افکار پیشینیان و این که اگر رسالت موسی حق است، چرا برای اقوام گذشته چنین رسولی نیامد و چرا آنها عذاب نشدند، نشان می‌دهد که در دیدگاه او، پذیرفته‌های نسل‌های قبل، صحیح و قابل تبعیت است.

7 - تاریخ گذشتگان و تحلیل آن، دست‌آویز کافران و ناباوران به‌معارف الهی، برای رد و انکار ایمان و توحید

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ بهانه جویی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ توحید؛ ذلت؛ سؤال و جواب؛ شرک؛ عذاب؛ فرعون؛ قصه؛ کفر؛مصر؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 52]

قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ (52)

52

گفت: علم آن در کتابی نزد پروردگار من است؛ پروردگارم نه [از چیزی] بی‌خبر می‌ماند و نه [چیزی را]فراموش می‌کند.

1 - تمامی احوال اقوام پیشین نزد خداوند، معلوم و محفوظ است.

فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ ... عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ

چون در سخن موسی(ع) با فرعون، عذاب تکذیب‌کنندگان مطرح گردید؛ محتمل است سؤال فرعون در این مورد باشد که با از بین رفتن اقوام گذشته و نبودن اثری از آنان، چگونه عذابشان ممکن است؟ موسی(ع) در پاسخ می‌گوید: علم بی‌خطا و نسیان خداوند، ضامن اجرای آن عذاب موعود است.

2 - موسی(ع) در پاسخ فرعون، آگاهی دقیق خداوند از مشرکان نابود شده را، دلیل امکان‌پذیر بودن عذاب آنان خواند.

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ . قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی

3 - موسی(ع) با احالۀ علم و آگاهی در بارۀ اقوام پیشین به خداوند، از منحرف شدن بحث به مسائل غیر اصلی جلوگیری کرد.

فَمٰا بٰالُ ... قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی

موسی(ع) به جای پاسخ صریح به سؤال فرعون، علم آن را به خداوند احاله کرده است. بعید نیست فرعون با درماندگی در برابر منطق او، با طرح پرسشی در بارۀ اقوام گذشته، سعی در منحرف ساختن بحث داشته است. از این رو موسی(ع) با احالۀ پاسخ به خداوند، نقشۀ فرعون را خنثی نموده است.

4 - سرنوشت هر ملتی با عقاید و کردار خود آنان رقم می‌خورد؛ نه با افکار و اعمال نیاکانشان.

قٰالَ فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولیٰ . قٰالَ عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی

پاسخ موسی(ع) این بود که اقوام پیشین، آنچه انجام داده‌اند، نزد خداوند محفوظ است و خود می‌داند با آنان چه کند، فرجام آنها هر چه باشد، تأثیری در سرنوشت تو ندارد.

5 - اعمال آدمیان، در عین منزه بودن خداوند از جهل و فراموشی، در کتابی (لوح محفوظ) بی‌کم وکاست ثبت و ضبط می‌شود.

عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی فِی کِتٰابٍ لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ

جملۀ «لاٰ یَضِلُّ ...» ممکن است در مقام دفع این توهم باشد که اگر اعمال آدمیان نوشته و ثبت می‌گردد، به این جهت نیست که چیزی از پروردگار جهان مخفی باشد و یا نسیان در او راه پیدا کند؛ بلکه جهات دیگری دارد. نکره آوردن «کِتٰابٍ» بر تفخیم آن از لحاظ احاطۀ کامل بر جزئیات، دلالت می‌کند.

6 - خداوند، هرگز از مخلوقات خویش غایب نبوده و از حال آنان بی‌خبر نمی‌ماند.

لاٰ یَضِلُّ رَبِّی

معنای اصلی «ضلال»، نهان بودن و غایب شدن است و به کافر از این جهت «ضال» گفته می‌شود که نزد برهان و دلیل حضور نیافته و از آن غایب مانده است (لسان العرب). بنابراین «لاٰ یَضِلُّ رَبِّی» ؛ یعنی، پروردگار من از چیزی غایب نیست تا آن را نبیند و به آن آگاه نباشد.

7 - خداوند، منزه از هرگونه فراموشی است.

وَ لاٰ یَنْسیٰ

8 - ربوبیت خداوند بر هستی، به دور از هرگونه ناآگاهی و فراموشی است.

لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ

9 - منزه‌بودن از جهل و فراموشی، دو ویژگی لازم برای پروردگار و مدبر هستی است.

عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی ... لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ

10- جهل و نسیان، دو آفت عمدۀ تدبیر و مدیریت است.

لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ

11- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّی ... لاٰ یَضِلُّ رَبِّی وَ لاٰ یَنْسیٰ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اللّه؛ امت؛ تنزیه؛ جهان؛ جهل؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ علم؛ عمل؛ فراموشی؛ فرعون؛ قصه؛مدیریت؛ موسی(ع)؛ نیاکان

[سوره طه (20): آیه 53]

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ اَلْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً وَ أَنْزَلَ مِنَ اَلسَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی (53)

53

همان کسی که زمین را برای شما بستری قرار داد، و برای شما در آن راه‌هایی پدید آورد، و از آسمان آبی نازل کرد [و]به وسیلۀ آن، انواع روییدنی‌های گوناگون بیرون آوردیم.

1 - قرار دادن زمین، همانند گاهواره‌ای برای آرامش و آسایش انسان، پرتویی از ربوبیت خداوند است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً

«مهد»جایگاهی است که برای طفل آماده می‌کنند (گهواره)، در آیۀ شریفه، زمین به گهواره‌ای که طفل در آن می‌آرمد، تشبیه شده است.

2 - گستراندن و هموار ساختن زمین، از نعمت‌های خداوند به انسان‌ها و در راستای تربیت و رشد آنان است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً

در برداشت بالا سه نکته لحاظ است: 1- لام در «لَکُمُ» نعمت بودن را می‌فهماند.2- «الَّذِی» چه خبر باشد برای ضمیر محذوفی که به «رب»در آیۀ قبل برمی‌گردد - که در نتیجه سخن مستقل خداوند خواهد بود - و چه صفت برای آن، - که دنباله کلام موسی خواهد شد - بیانگر وصفی از اوصاف ربوبی خداوند است که در راستای تدبیر امور انسان‌ها است. 3- «مَهْداً» مصدر و به معنای ممهوده است؛ یعنی، مهیّا و مسطح.

3 - شرایط روی زمین، در آغاز برای زندگی انسان مناسب نبوده است.*

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً

ممکن است «جَعَلَ» به معنای «صیر» باشد که حاوی معنای تحول و دگرگونی است. دراین صورت باید گفت: زمین از آغاز برای زندگی انسان مناسب نبوده‌است؛ ولی خداوند آن را متحوّل ساخته تا این که شرایط ویژه برای حیات بشر بر روی آن فراهم آمده است.

4 - کرۀ زمین، دارای حرکت و جنب و جوش است.*

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً

از وجوه تشبیه زمین به گهواره آن است که همان گونه که گهواره برای آرامش طفل حرکت داده می‌شود، زمین نیز دارای حرکت است.

5 - پدیدار شدن شرایط حیات انسان بر روی زمین و امکانات مختلف برای او، کاری هدف‌دار و برنامه‌ریزی شده است.

لَکُمُ الْأَرْضَ ... سَلَکَ لَکُمْ

از تکرار «لَکُمُ» در آیۀ شریفه و از مضمون آیات بعد، این نکته استفاده می‌شود که آماده شدن زمین برای حیات انسان امری تصادفی نبوده است، بلکه از قبل طراحی گردیده و برنامه‌ها هدف‌دار اجرا شده است.

6 - وجود راه‌ها و امکان سیر و انتقال، بر اثر همواربودن زمین، از موهبت‌های الهی برای انسان و پرتویی از ربوبیت خداوند است.

اَلَّذِی ... سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً

7 - فراهم آمدن زمینه‌های گوناگون و متنوع برای بهره‌برداری انسان در روی زمین، پرتویی از ربوبیت خداوند است.

اَلَّذِی ... وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیهٰا سُبُلاً

«سبل»جمع«سبیل»می‌باشد. محتمل است مراد از آن«راه» باشد و ممکن است به معنای طریقه‌هایی باشد که جهت امرار معاش و دیگر امور انسان بر روی زمین وجود دارد.

8 - باران، از عوامل اصلی رویش گیاهان

أَنْزَلَ ... فَأَخْرَجْنٰا

9 - نزول باران از آسمان و رویش گیاهان مختلف به وسیلۀ آن، پرتویی از ربوبیت خداوند است.

اَلَّذِی ... وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ

10- آسمان، مبدأ و سرچشمۀ نزول آب و باران‌های اولیۀ زمین

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا

فعل ماضی «أَنْزَلَ» و نیز نکره بودن «مٰاءً» قرینه‌هایی است بر این که ممکن است مراد از آب نازل شده در این آیه، باران‌های اولیۀ زمین باشد که شرایط زندگی را در زمین فراهم آورده است. بر این اساس، مبدأ و سرچشمۀ این آب‌ها، در آسمان بوده است.

11- خداوند، گیاهان زمین را از انواع گوناگون قرار داده است.

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

«أزواج» جمع زوج است و معنای اصلی زوج، صنف و نوع هر چیز است و به دو چیزِ هم شکل یا مخالف - که در کنار هم قرار گیرند - زوج گفته می‌شود (لسان العرب). اطلاق «أزواج» به نباتات ممکن است از جهت تشابه افراد یک نوع به یکدیگر باشد که بر مجموعۀ افراد مشابه «زوج»، «صنف»و یا «نوع» اطلاق می‌شود. همچنین ممکن است از جهت تقسیم شدن آنها به صنف نر و صنف ماده باشد.

12- حاکمیت قانون زوجیت در گیاهان

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

13- وجود تفاوت چشمگیر در بین انواع گوناگون نباتات، از جلوه‌های ربوبیت الهی است.

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

14- باران و گیاه، دارای نقشی بسزا در زندگی انسان‌ها

وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ

مخاطب قرار گرفتن انسان‌ها در صدر آیه، نشان می‌دهد که نعمت‌های یاد شده در آیه، در جهت منافع آنان است.

15- عملکرد عوامل طبیعی، فعل خداوند است.

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ شَتّٰی

ضمیرهای غایب (جعل، سلک و أنزل)، در ادامۀ آیه به ضمیر متکلم (أخرجنا) تغییر یافته است تا تأکیدی بر این نکته باشد که گرچه کشاورزی شما، بعضی از گیاهان را پدید آورده است؛ ولی همان نیز بسته به تدبیر و قدرت خداوند است و غیر او نقشی در پدیدآوردن آنها ندارند.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آرامش؛ آسمان؛ اللّه؛ باران؛ تربیت؛ تشبیهات؛ حیات؛ رشد؛ رفاه؛ زمین؛ عمل؛ قرآن؛ گهواره؛ گیاه؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 54]

کُلُوا وَ اِرْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی اَلنُّهیٰ (54)

54

بخورید و دام‌های خود را بچرانید، به راستی در این [امور] برای صاحبان خرد نشانه‌هاست.

1 - تغذیۀ انسان‌ها و چریدن دام‌های آنان از گیاهان و روییدنی‌های زمین، از هدف‌های خلقت نباتات

أَزْوٰاجاً مِنْ نَبٰاتٍ ... کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ

«رعی»به معنای چرانیدن است. «ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ» ؛ یعنی، دام‌های خود را به چرا ببرید تا از نباتات رویانیده شده تغذیه نمایند.

2 - شتر، گاو و گوسفند، برای انسان و در خدمت او است.

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ

به شتر، گاو و گوسفند «أنعام»گفته می‌شود.

3 - جوازبهره‌برداری انسان ازروییدنی‌های زمین برای تغذیه

کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ

4 - لزوم استفاده از نعمتهای الهی

کُلُوا

5 - تنوع نباتات، فراهم آورندۀ زمینۀ مناسب برای تغذیۀ انسان و انواع دام‌ها

نَبٰاتٍ شَتّٰی . کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعٰامَکُمْ

6 - نظام زمین و تناسب آن برای حیات و تغذیه انسان‌ها و دام‌های آنان، حاوی نشانه‌های فراوانی بر ربوبیت الهی است.

جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ... کُلُوا ... فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ

7 - تنها بهره‌مندان از خرد، توان درک آیات ربوبیت الهی و بهره‌بردن ازآن را دارند.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ

به خاطر این که عقل از پلیدی‌ها نهی می‌کند، آن را «نهیة» می‌گویند و جمع آن «نهی»است. قید «لِأُولِی النُّهیٰ» برای اختصاص است و مراد این است که هر چند آیات و نشانه‌ها برای همۀ انسان‌ها است؛ ولی تنها خردمندان می‌توانند آن را درک کنند.

8 - عقل، ارزشمند بوده و در شناخت حقایق و پیشگیری از نابکاری‌ها نقشی مهم و اساسی دارد.

إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِأُولِی النُّهیٰ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ انعام؛ حق؛ حیات؛ خلقت؛ زمین؛ شتر؛ عقل؛ عمل؛ گاو؛ گوسفند؛ گیاه؛ مرتع؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 55]

مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُمْ وَ فِیهٰا نُعِیدُکُمْ وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ تٰارَةً أُخْریٰ (55)

55

شما را از این [زمین] آفریدیم و به آن بازمی‌گردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون می‌آوریم.

1 - مادۀ خلقت انسان‌ها، فراهم آمده از زمین و عناصر آن است.

جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ... مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُمْ

مرجع ضمیر در «مِنْهٰا» «الْأَرْضَ» در آیات قبل است.

2 - بازگشت به اندرون زمین، سرنوشت همۀ انسان‌ها است.

وَ فِیهٰا نُعِیدُکُمْ

3 - آدمیان، پس از مرگ، بار دیگر از دل خاک خارج خواهند شد.

وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ

4 - مرگ و معاد، سرنوشت همۀ انسان‌ها است.

وَ فِیهٰا نُعِیدُکُمْ وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ

5 - خروج مجدد انسان از زمین و حیات تازۀ او، همانند آفرینش نخستین او از زمین خواهد بود.

وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ تٰارَةً أُخْریٰ

«تٰارَةً أُخْریٰ» ؛ یعنی، بار دیگر گفتنی است که مرتبۀ اول بیرون آمدن انسان از خاک، همان خلقت اولیۀ او از نطفه است و بار دوم زمانی است که پس از مرگ مجدداً از زمین برانگیخته خواهد شد. «تٰارَةً أُخْریٰ» اشاره به همین تشابه دارد تا استبعادها را نیز تلویحاً رد کرده باشد.

6 - آفرینش انسان از زمین و بازگشت دو بارۀ او به آن و نیز رستاخیز و معاد او، به اراده و خواست خداوند است.

خَلَقْنٰاکُمْ ... نُعِیدُکُمْ ... نُخْرِجُکُمْ

7 - شناخت مظاهر طبیعت و اندیشه در آن، از راه‌های شناخت خداوند و ربوبیت و تدبیر او بر هستی است.

اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ... لِأُولِی النُّهیٰ ... تٰارَةً أُخْریٰ

مجموعۀ این آیات برای معرفی «رب»است. طریقه‌ای که قرآن در این آیات ارائه نموده، توجه دادن انسان به مظاهر طبیعت و تعقل در آن، برای شناخت خداوند و ربوبیت حاکم او بر صحنۀ هستی است.

8 - آفرینش انسان، هدف‌دار وبرنامه‌ریزی

شده است.

مِنْهٰا خَلَقْنٰاکُمْ ... وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ تٰارَةً أُخْریٰ

9 - معاد انسان‌ها، جسمانی است.

وَ مِنْهٰا نُخْرِجُکُمْ تٰارَةً أُخْریٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تشبیهات؛ تفکر؛ جهان؛ خلقت؛ زمین؛ قرآن؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ معاد

[سوره طه (20): آیه 56]

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ (56)

56

و در حقیقت، ما همۀ آیات خود را [که در رابطه با رسالت موسی بود] به فرعون ارائه دادیم، ولی او [آنها را]تکذیب کرد و نپذیرفت.

1 - خداوند، تمامی آیات و دلایل خود را به فرعون نمایاند.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا

مراد از «آیٰاتِنٰا» آیات و معجزاتی است که خداوند به موسی(ع) عطا کرده بود و «کُلَّهٰا» دلالت می‌کند که فرعون تمامی آن معجزات را یکی پس از دیگری تا پایان عمر خویش، مشاهده کرده بود؛ ولی آنها را تکذیب کرد و از ایمان آوردن به موسی(ع) امتناع ورزید.

2 - فرعون، معجزات ارائه شده از جانب موسی(ع) را تکذیب کرد و منکر دلالت آنها بر رسالت او شد.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ

3 - فرعون، علی‌رغم مشاهدۀ تمامی معجزات و آیات موسی(ع)، از پذیرفتن رسالت او امتناع کرد.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ

4 - فرعون، اسیر لجاجت و کفر شدید در برابر آیات الهی بود.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ

امتناع و تکذیب فرعون، در عین ارائۀ آیات بسیار بر او، نشان از شدت لجاجت و کفرپیشگی او دارد.

5 - خداوند، حجت خویش را بر همه - حتی بر امثال فرعون - تمام می‌کند.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ

6 - امکان سقوط انسان به مرحله‌ای از

حق ناپذیری که هیچ آیت و معجزه‌ای در او تأثیر نکرده و جملگی آنها را تکذیب کند.

وَ لَقَدْ أَرَیْنٰاهُ آیٰاتِنٰا کُلَّهٰا فَکَذَّبَ وَ أَبیٰ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ تکذیب؛ حق؛ فرعون؛ قصه؛ کفر؛ لجاجت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره طه (20): آیه 57]

قٰالَ أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ (57)

57

گفت: ای موسی، آیا نزد ما آمده‌ای تا با افسون خود، ما را از سرزمینمان بیرون کنی؟

1 - فرعون، مدعی مالکیت خود و پیروانش (قبطیان) بر سرزمین مصر

لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا

از اضافه شدن «أرض» به ضمیر متکلم «نا» برمی‌آید که فرعونیان، سرزمین مصر را متعلق به خویش و از آنِ خود می‌دانستند و برای دیگران حقی در آن قائل نبودند.

2 - سِحر و ساحری، از اتهامات فرعون به موسی(ع)

أَ جِئْتَنٰا ... بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

3 - برنامه‌ریزی و توطئه برای بیرون راندن فرعون و فرعونیان از مصر و تلاش برای رسیدن به حکومت، اتهام فرعون به حضرت موسی(ع)

أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

4 - فرعون، آیات و معجزات الهی موسی(ع) را سِحر خواند و آن را وسیله‌ای برای بیرون راندن فرعونیان از مصر دانست.

لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ یٰا مُوسیٰ

5 - فرعون، با اعلام خطر به قبطیان در مورد خطر اخراج از مصر، به تحریک آنان در جهت مقابله با موسی(ع) پرداخت.

أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا

در کلام موسی(ع) با فرعون، هیچ نشانه‌ای به چشم نمی‌خورد که دال بر تصمیم او بر اخراج فرعونیان از مصر باشد. آنچه موسی(ع) خواهان آن بود، نجات دادن بنی‌اسرائیل از بردگی و بیرون بردن آنان از مصر بود. بنابراین مطرح شدن این سخن (اخراج قبطیان) از سوی فرعون، صرفاً به جهت برانگیختن احساسات آنان علیه موسی(ع) بوده است.

6 - اتهام‌زدن، از ترفندهای قدرت‌ها برای مقابله با پیامبران و حق‌گویان

أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ افترا؛ انبیاء؛ تکذیب؛ حکومت؛ دشمنی؛ سحر؛ فرعون؛ قصه؛ مالکیت؛ مصر؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 58]

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لاٰ أَنْتَ مَکٰاناً سُویً (58)

58

قطعاً ما هم برای تو سحری مانند آن می‌آوریم؛ پس میان ما و خودت موعدی را در جایی هموار معیّن کن که نه ما از آن تخلّف کنیم و نه تو.

1 - تصمیم فرعون برای مقابله با موسی(ع) به‌وسیلۀ سحر

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

«فَلَنَأْتِیَنَّکَ» حاوی لام تأکید و نون تأکید ثقیله است و بر اعلان تصمیم قطعی فرعون برای مقابله با موسی(ع) دلالت می‌کند.

2 - فرعون، مدعی قدرت ارائۀ سِحری همانند معجزات موسی(ع)

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

3 - فرعون، معجزات موسی را سِحر خوانده و امکان انجام نظیر آن را دلیل معجزه نبودن آن دانسته بود.

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

4 - وجود سِحر و ساحر، در مصر باستان

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

5 - فرعون، مطمئن به توانایی خویش در جمع‌آوری امکانات (سِحر و ساحران) برای مقابله با موسی(ع)

مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ

تأکید فرعون بر عدم تخلف از زمان موعود، حکایت از آمادگی او برای جمع‌آوری ساحران و ارائۀ سحری بزرگ دارد.

6 - فرعون با تظاهر به اطمینان خویش بر پیروزی بر موسی(ع)، تعیین مکان و زمان رویارویی را به او واگذار کرد.

فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ

در این که «مَوْعِداً» مصدر است یا اسم زمان و یا اسم مکان، نظریاتی چند ابراز شده است. ولی به قرینۀ وصف «لاٰ نُخْلِفُهُ» و کلمۀ «مَکٰاناً» و کلمۀ «یَوْمُ الزِّینَةِ» (در آیۀ بعد) می‌توان پی‌برد

که مجموعۀ هر سه معنا، مورد نظر بوده است؛ هر چند برای برخی از آن معانی کلام دارای تقدیراتی باشد.

7 - فرعون به موسی(ع) اطمینان داد که او و یارانش، از حضور در میعادگاه تخلف نخواهند ورزید.

مَوْعِداً لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ

8 - فرعون از موسی(ع) خواست به وی اطمینان دهد که او نیز در میعادگاه حاضر خواهد شد.

وَ لاٰ أَنْتَ

9 - فرعون به قدرت یک تنۀ موسی(ع) در برابر تشکیلات عریض و طویل خویش اعتراف کرد.

فَاجْعَلْ بَیْنَنٰا ... لاٰ نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لاٰ أَنْتَ

برداشت یاد شده از آنجا است که فرعون ضمیر مربوط به خود را جمع (نحن) و ضمیر مربوط به موسی(ع) را مفرد (أنت) ذکر کرده است. البته محتمل است انتخاب این نحوه سخن برای تعظیم خود باشد؛ ولی این نکته را نمی‌توان از نظر دور داشت که در هر صورت، فرعون با مجموع امکانات و قدرت خود، در برابر موسی(ع) موضع‌گیری کرده بود.

10- فرعون، برای مقابله با معجزات موسی از او خواست مکانی مناسب و هموار را در نظر گیرد.

فَاجْعَلْ ... مَکٰاناً سُویً

«مَکٰاناً» بدل است برای «مَوْعِداً» و «سُویً» به معنای مستوی است. «مَکٰاناً سُویً» ؛ یعنی، زمینی که مسطح باشد. این وصف، آگاهی طرفین را بر آنچه انجام می‌گیرد، ممکن می‌سازد.

11- دعوت موسی(ع) و مقابلۀ فرعون با آن حضرت، موضوعی مطرح در افکار عمومی مردم مصر*

فَاجْعَلْ ... مَوْعِداً ... مَکٰاناً سُویً

سعی فرعون در مقابله با موسی(ع) به وسیلۀ سحر، و دعوت از مردم برای شرکت در این رویارویی، حکایت از آن دارد که موضوع دعوت آن حضرت، موضوعی مطرح در جامعۀ آن زمان بوده و مردم، این رویداد را تعقیب می‌کرده‌اند.

12- فرعون، ناگزیر از قانع کردن افکار عمومی مردم مصر، دربرابر دعوت و معجزات حضرت موسی(ع)*

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ ... مَکٰاناً سُویً

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ افترا؛ اقرار؛ پیروزی؛ سحر؛ عهد؛ فرعون؛ قصه؛ مصر؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 59]

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ اَلزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ اَلنّٰاسُ ضُحًی (59)

59

گفت: موعد شما روز آرایش است، و آن [هنگامی است]که مردم در چاشتگاه بسیج می‌شوند.

1 - مردم مصر در عصر فرعون، دارای سنت تزیین و تجمل در روزی مخصوص (عید) و اجتماع در مکانی معین

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

فرعون در سخن خود با موسی(ع) دو درخواست را مطرح کرد: 1- تعیین زمان مقابله، 2- تعیین مکان مقابله. آن حضرت نیز «یَوْمُ الزِّینَةِ» را به عنوان زمان موعود مطرح کرد. به نطر می‌رسد به خاطر معین بودن مکان اجتماع روز عید، دیگر نیازی به ذکر خصوص مکان نبوده است.

2 - موسی(ع)، روز عید را به عنوان روز موعود برای مقابله با فرعون برگزید.

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ

3 - اجتماع مردم مصر در روز عید، به هنگام بالا آمدن و روشنایی کامل آفتاب بود.

یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

«ضُحًی» به زمانی گفته می‌شود که اندکی از بالا آمدن آفتاب گذشته باشد و «حشر»به معنای جمع است (قاموس).

مجهول بودن «یُحْشَرَ» دلالت براین می‌کند که برگزارکنندگان مراسم عید، برای جمع کردن مردم اقدام می‌کردند.

4- هنگام بالا آمدن آفتاب و اجتماع مردم در روز عید، زمان مواعدۀ موسی(ع) و فرعون

مَوْعِدُکُمْ ... وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

5 - موسی(ع) آمادگی خود را برای مقابله با فرعون با قاطعیت تمام، اعلام کرد.

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ

کلمۀ «موعد» در این آیه، اسم زمان و به معنای زمان وعده است. تعیین قاطع و روشن زمان وعده و انتخاب روز عید و اجتماع مردم، جملگی حکایت از قاطعیت تام و کامل موسی(ع) در امر مقابله با فرعون دارد.

6 - موسی(ع)، مناسب‌ترین زمان را برای تبلیغ و ارائۀ معجزات خویش و منکوب ساختن فرعون برگزید.

قٰالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

روز عید، نوعاً روز فراغت و آمادگی فکری مردم است.

انتخاب چنین روزی از سوی موسی(ع) و نیز توجه به حضور

گستردۀ مردم در روشنایی روز، حکایت از انتخاب مناسب آن حضرت دارد.

7 - لزوم توجه و دقت در انتخاب زمان و مکان مناسب برای تبلیغ دین

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

حسن انتخاب موسی(ع) در مورد روز مقابله و نیز مکان و دیگر شرایط، درسی است برای همۀ مبلغان، که در تبلیغ، باید موقعیت زمانی و مکانی را به دقت سنجیده و بهترین شرایط را برای آن انتخاب کنند.

8 - توجه به شرایط روحی مردم و آمادگی آنان، از ضرورت‌های کار تبلیغ است.

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

9 - موسی(ع) همراه با تعیین زمان و مکان مبارزه، تلاش فرعونیان‌را برای جمع‌کردن مردم در صحنۀ مبارزه شرط کرد.

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النّٰاسُ ضُحًی

مجهول آوردن «یُحْشَرَ» حاکی از نقش عواملی در جمع شدن مردم است. چنانچه حرف «واو» در «وَ أَنْ یُحْشَرَ ...» به معنای «مع»باشد، قید «محشور شدن مردم»گویای این نکته است که موسی(ع)، وعدۀ خویش را به احضار مردم مشروط ساخت.

کلیدواژه‌ها:

تبلیغ؛ تزیین؛ عید؛ فرعون؛ قصه؛ مصر؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 60]

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ (60)

60

پس فرعون برگشت و [همۀ] نیرنگ خود را گرد آورد و سپس باز آمد.

1 - فرعون با پذیرفتن زمان و مکان پیشنهادی موسی(ع) برای مبارزه، از ادامۀ بحث و گفت وگو با او لب فرو بست و مجلس مناظره را ترک کرد.

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ

2 - فرعون، پس از تعیین زمان رویارویی با موسی(ع)، بی‌درنگ و بدون از دست دادن فرصت، به تهیه و تدارک مقدمات لازم برای مقابله پرداخت.

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ ... فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ

«فاء» در «فَتَوَلّٰی» و «فَجَمَعَ» برای بیان ترتیب کار و اتصال است؛ یعنی، فرعون به مجرد پایان مذاکره و مواعده با موسی(ع)، به تدارک مکر و جمع‌آوری آن پرداخت و هیچ فرصتی را از دست نداد.

3 - تهیه و تدارک برای ارائۀ سِحری بزرگ در برابر موسی(ع)، از حیله‌های فرعون

فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ ... فَجَمَعَ کَیْدَهُ

4 - فرعون برای مقابله با موسی(ع)، تمامی حیله‌ها و برنامه‌های خود را جمع‌آوری کرد و به کار گرفت.

فَتَوَلّٰی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ

«کید»؛ یعنی، مکر ورزیدن و چاره اندیشیدن (قاموس) و مراد از«جمع کید»، گردآوری اهل مکر و ابزار آن است.

5 - فرعون، از فرصت کافی برای تدارک سِحر و امکانات دیگر جهت مقابله با موسی(ع) برخوردار بود.

فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

«ثُمَّ» برای بیان تراخی است. ممکن است این تراخی، زمانی باشد؛ یعنی، پس از جمع آوری مکرها، مدتی تا رسیدن روز موعود فاصله شد و سپس آن روز فرا رسید. براین اساس باید گفت: فرعون فرصتی کامل برای کسب آمادگی داشت.

6 - فرعون پس از گردآوری امکانات و حیله‌های خویش، در میعادگاه خود با موسی(ع) حاضر گردید.

مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ ... فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتیٰ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ سحر؛ فرعون؛ قصه؛ مکر؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 61]

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ وَ قَدْ خٰابَ مَنِ اِفْتَریٰ (61)

61

موسی به آنان گفت: وای بر شما، به خدا افترا نزنید که شما را به عذابی [سخت]نابود می‌کند، و هر کس افترا زده قطعاً ناامید [و محروم]شده است.

1 - فرعون و فرعونیان، از زمرۀ افترازنندگان به خداوند

لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

2 - شرک و سِحر خواندن معجزات موسی و ادعای آوردن همانند برای آن و تکذیب رسالت الهی آن حضرت، از جمله افتراهای فرعونیان به خداوند بود.

لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

با توجه به آیات پیشین که مشتمل بر بیان توحید از زبان موسی(ع) و نیز ارائۀ معجزات، و عکس‌العمل فرعون در سحر خواندن آنها بود، می‌توان به مواردی از افتراهای فرعونیان اشاره کرد.

3 - سِحر خواندن معجزات پیامبران، دروغ بستن به خداوند است.

لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

إفترا؛ یعنی، دروغ بافتن و به قرینۀ «عَلَی اللّٰهِ» ، مراد دروغی است که در بارۀ خداوند ساخته و پرداخته شده باشد. اضافۀ کلمۀ «کَذِباً» برای تأکید است.

4 - ترساندن فرعونیان از عذاب - به خاطر افترای بر خداوند - سرلوحۀ سخنان موسی(ع) در صحنۀ مقابله با ساحران فرعون

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ

«ویل»؛ یعنی، «اندوه» و «هلاکت»و «هر سختی که از ناحیة عذاب پدید آید»(لسان العرب). «وَیْلَکُمْ» نفرین است؛ یعنی، عذاب باد بر شما. برخی آن را مفعول برای فعل محذوف دانسته‌اند؛ یعنی، الزموا ویلکم (با هلاکت و عذابتان همدم باشید). جملۀ «فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ» روشنگر مفاد «وَیْلَکُمْ» است.

5 - افترای بر خداوند و گفتن چیزهای دروغ و خود بافته در بارۀ او، گناهی عظیم و موجب استحقاق عذاب استیصال و نابودی است.

لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ

«إسحات»(مصدر «فَیُسْحِتَکُمْ» ) به معنای ریشه‌کن کردن و نابود ساختن است. «فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ» با توجه به نکره بودن «عذاب» - که بر عظمت و شدت آن دلالت دارد - به این معنا است: شما را با عذابی سخت، ریشه‌کن و هلاک خواهد ساخت.

6 - بهره‌جستن موسی(ع) از تجمع مردم مصر جهت تماشای صحنۀ مقابلۀ او و ساحران، برای بیم‌دادن مردم و دعوت آنان به توحید و ایمان

قٰالَ لَهُمْ مُوسیٰ وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

7 - بیم‌دادن مردم از عذاب خداوند، و استفاده از فرصت‌ها برای تبلیغ، از وظایف مبلغان دین است.

قٰالَ ... وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا ... بِعَذٰابٍ

8 - افترا و دروغ بستن به خداوند، هیچ ثمری برای انجام دهندۀ آن ندارد.

لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

«خیب» به معنای بهره‌نبردن و محروم شدن است. (قاموس). به قرینۀ صدر آیه - که موضوع آن افترا به خداوند بود - مقصود، محرومیت و نتیجه‌نگرفتن کسی است که در بارۀ خداوند سخنانی ناصحیح و دروغ به زبان آورده بود.

9 - افترا و دروغ بستن به دیگران، کاری ناروا و بی‌عاقبت است.

وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

10- موسی(ع) با توجه به افتراهای فرعونیان بر خداوند، به آنان هشدار داد و شکست و ناکامی را برای آنان پیش‌بینی کرد.

وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا عَلَی اللّٰهِ ... وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

11- موسی(ع)، با یادآوری ناکامی اهل افترا در امت‌های پیشین، آن را درس عبرتی برای فرعونیان خواند.

وَ قَدْ خٰابَ مَنِ افْتَریٰ

جملۀ «قَدْ خٰابَ ...» خبر از حال گذشتگان است و به منظور عبرت‌گیری حاضران در صحنۀ مبارزۀ موسی و فرعون، بیان شده است.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انذار؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ توحید؛ سحر؛ شکست؛ عبرت؛ عذاب؛ فرعون؛ قصه؛ معجزه؛موسی(ع)؛ نبوت

[سوره طه (20): آیه 62]

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا اَلنَّجْویٰ (62)

62

پس [فرعونیان] در کار خود با یکدیگر به کشمکش برخاستند و نجوا[ی خود] را پنهان داشتند.

1 - هشدارهای موسی(ع) به فرعونیان در صحنۀ مقابله، موجب بروز اختلاف و تنش در میان آنان گردید.

وَیْلَکُمْ لاٰ تَفْتَرُوا ... فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ

«فاء» در «فَتَنٰازَعُوا» دال بر این نکته است که بلافاصله پس از هشدارهای موسی(ع) در صحنۀ مقابله، بین فرعونیان نزاع و کشمکش به وجود آمد.

2 - حضور برخی از افراد حق‌طلب و نصیحت پذیر در صفوف فرعونیان

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ

اختلاف نظر فرعونیان در بارۀ موسی(ع)، نشان از متمایل شدن برخی از فرعونیان به موسی(ع) در روز مقابله دارد.

3 - فرعونیان، برای تصمیم در بارۀ امور مهم و اساسی، روش مشورتی داشتند.

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ

بروز تنازع در میان فرعونیان، نشان از آن دارد که آنان خود را تابع بی‌چون و چرای فرعون نمی‌دانستند؛ بلکه در امور مهم برای خود حق نظر و رأی، قائل بودند.

4 - فرعونیان، اختلاف نظر خویش در بارۀ موسی(ع) را به شدت از مردم پنهان می‌کردند.

فَتَنٰازَعُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

«نجوا» به معنای سخن پنهانی و درگوشی است. «أَسَرُّوا» نیز؛ یعنی، پنهان ساختند. پنهان ساختن نجوا - که خود نیز نهان است - نشان از شدت پنهان کاری فرعونیان در امور مربوط به موسی(ع) دارد.

5 - فرعونیان، با پنهان نگه داشتن اختلاف نظر خود در بارۀ موسی(ع)، از دست‌یابی مردم به گفته‌های محرمانۀ آنان، پیشگیری کردند.

فَتَنٰازَعُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

«ال» در «النَّجْویٰ» عهد ذکری و اشاره به نزاع و گفته‌های رد و بدل شده بین فرعونیان دارد و فعل «أَسَرُّوا» ، می‌رساند که آن را از دیگران پوشیده داشته و نگذاشتند کسی به آن پی ببرد.

6 - نجواهای فرعونیان با یکدیگر، برای رفع اختلاف و تنش و ایجاد وحدت در صفوف خود بود.

فَتَنٰازَعُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ

7 - فرعونیان، با اتفاق نظر بر لزوم مقابله با موسی(ع)، در بارۀ روش آن اختلاف نظر داشتند.*

فَتَنٰازَعُوا أَمْرَهُمْ ... وَ أَسَرُّوا

از فعل «أَسَرُّوا» استفاده می‌شود که طرفین نزاع، خواهان مخفی ماندن گفت‌وگوهای خود بودند و آنچه رسماً به مردم اعلام شد - چنانچه مطالب آیۀ بعد گفتۀ فرعونیان به مردم باشد - گفتۀ مشترک آنان بوده که به منظور مقابله با موسی(ع) و خنثی‌سازی فعالیت او، القا شده بود. کلمۀ «أَمْرَهُمْ» - که نزاع را در مورد امور فرعونیان قرار داده - تأییدی بر این نکته است.

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ انذار؛ حق؛ فرعون؛ قصه؛ مشورت؛ موسی(ع)؛ موعظه؛ نجوا

[سوره طه (20): آیه 63]

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ اَلْمُثْلیٰ (63)

63

گفتند: قطعاً این دو تن ساحرند و می‌خواهند شما را با افسون خود از سرزمینتان بیرون کنند و آیین برترِ شما را براندازند.

1 - برخی از فرعونیان در پی سخنان موسی(ع)، به آن حضرت گرایش پیداکرده، و موجب بروز تنش در میان فرعونیان گردیدند.

فَتَنٰازَعُوا ... قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ

فاعل «قٰالُوا» به قرینۀ «فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ» (در آیۀ بعد) گروهی از فرعونیان بودند که با گروهی دیگر از خودشان به گفت‌وگو پرداختند. آیۀ قبل نیز به این معنا تصریح دارد که در میان فرعونیان مشاجره‌ای پدید آمد.

این مشاجره در بارۀ موسی(ع) بوده و فاعل «قٰالُوا» سعی

در توجیه گروه دوم داشته است.

2 - فرعونیان برای جلب نظر و توجیه تمایل یافتگان به موسی(ع)، دست به حرکت تبلیغاتی و توجیهی زدند.

فَتَنٰازَعُوا ... وَ أَسَرُّوا النَّجْویٰ . قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ

3 - تأکید بر ساحربودن موسی و هارون(ع)، از جمله حرکت‌های تبلیغی فرعونیان بود.

قٰالُوا إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ

حرف «إِنْ» مخفف از «إِنْ» و ملغی از عمل است؛ ولی معنای تأکید را می‌رساند.

4 - هارون، همگام موسی(ع) در مبارزه با فرعون و حاضر در صحنۀ مقابلۀ موسی و ساحران

إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ

5 - متهم ساختن موسی و هارون(ع) به تلاش و برنامه‌ریزی برای بیرون راندن قبطیان از مصر به وسیلۀ سِحر، از جمله محورهای تبلیغاتی فرعونیان علیه موسی(ع)

لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِمٰا

6 - فرعونیان (قبطیان) سرزمین مصر را از آنِ خود می‌دانستند.

یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ

7 - فرعونیان، خود را برخوردار از راه و آیینی نمونه و برتر می‌دانستند.

وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

«طریقة»به معنای راه و روش است و «مثلی»(مؤنث «أمثل»)؛ یعنی، به حق شبیه‌تر و به خیر و خوبی نزدیک‌تر (مفردات راغب).

8 - فرعونیان در تبلیغات خود علیه موسی و هارون(ع)، آنان را درهم شکننده و نابود کنندۀ راه و روش نمونه و برتر خویش معرفی کردند.

وَ یَذْهَبٰا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

9 - بهره‌برداری فرعونیان از علاقۀ قبطیان به وطن و سرزمین و احساسات ملی و مذهبی آنان، در تبلیغات خود علیه موسی(ع)

یُخْرِجٰاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ ... بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

10- اتهام، و نیز ادعای برتری در آیین و روش زندگی، شیوۀ مستکبران دربرخورد با حق و آیین پیامبران

إِنْ هٰذٰانِ لَسٰاحِرٰانِ ... بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلیٰ

11- ایادی و طرفداران فرعون، همان سخنان و نظرات فرعون را در بارۀ موسی(ع) تکرار و تبلیغ می‌کردند.

أَ جِئْتَنٰا لِتُخْرِجَنٰا مِنْ أَرْضِنٰا بِسِحْرِکَ ... لَسٰاحِرٰانِ یُرِیدٰانِ أَنْ یُخْرِجٰاکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ استکبار؛ افترا؛ انبیاء؛ تبلیغ؛ حق؛ دین؛ سحر؛ سخن؛ فرعون؛ قصه؛ مصر؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 64]

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ اِئْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ اَلْیَوْمَ مَنِ اِسْتَعْلیٰ (64)

64

پس نیرنگ خود را گرد آورید و سپس به صف بیایید. در حقیقت، امروز هر که غالب شود پیروز است.

1 - ایادی و مبلغان فرعون، همۀ فرعونیان را به هم‌فکری، اتحاد و به کاربستن تمامی حیله‌ها، علیه موسی(ع) دعوت می‌کردند.

فَتَنٰازَعُوا ... قٰالُوا ... فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا

از آیات پیشین چنین برمی‌آید که پس از سخنان موسی(ع)، در بین فرعونیان اختلافاتی بروز کرد (فتنازعوا) و گروه حامیان و مبلغان فرعون درصدد توجیه گروه دیگر برآمدند که نسبت به موسی(ع) و مبارزه با او تردید داشتند. به نظر می‌رسد «فَأَجْمِعُوا» نیز از ناحیۀ همان گروه به عنوان نتیجۀ سخنان قبلی آنان ابراز شده باشد.

2 - اختلاف و تشتت فرعونیان پس از سخنان‌موسی(ع)،خطری‌جدی وزمینه‌ساز تضعیف جبهۀ آنان، در میدان مقابله بود.

وَیْلَکُمْ ... قٰالُوا ... فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا

آیات یاد شده، جملگی نشانگر تلاش جدی فرعونیان برای حفظ اتحاد خود در برابر موسی(ع) است و از زاویه دیگر، حکایت از خطری دارد که به خاطر بروز اختلاف، آنان را تهدید می‌کرده است.

3 - فرعونیان، به حیله و مکر بودن سِحر و برنامه‌های خود برای مقابله با موسی(ع) و عاری بودن آن از حقیقت معترف بودند.

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ

به کاربردن «کید»در بارۀ کار و سحر خود از سوی فرعونیان، حکایت از آن دارد که آنان، خود به بی‌حقیقت بودن سحر معترف بودند و آن را صرفاً حیله‌ای در برابر موسی(ع) می‌دانستند.

4 - حضور با تمام قوا و با آرایش منظم و با هیبت، طرح پیشنهادی فرعونیان برای قدرت نمایی در صحنۀ مقابله با موسی(ع)

فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا

5 - روز مقابلۀ ساحران فرعون با موسی(ع) روزی سرنوشت‌ساز و تعیین کننده، از دیدگاه فرعونیان

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ

«فلاح» به معنای موفقیت و پیروزی است. ابراز این سخن از ناحیۀ فرعونیان، گواه این مدعا است که آنان این مبارزه را، مبارزه مرگ و زندگی و نقطه عطفی در تاریخ خود تلقی می‌کردند.

6 - فرعونیان نجات و بقای خود را در گروِ غلبه ساحران بر موسی(ع) در صحنۀ مقابله می‌دانستند.

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ

7 - فرعونیان، در سخنان و تبلیغات خویش، سِحر برتر و بی‌رقیب را، نشانگر حقانیت مرام ساحر و عقاید او قلمداد می‌کردند.

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ

بسیج ساحران برای ابطال ادعاهای موسی(ع)، حاکی از آن است که در نظر فرعونیان، قدرت ساحر میزان حق و باطل بود.

8 - فرعونیان، پذیرش دعوت‌های موسی(ع) را، به توان‌مندی او در آوردن سِحری بی‌نظیر مشروط کرده بودند.

وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلیٰ

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ ایمان؛ پیروزی؛ تبلیغ؛ حق؛ سحر؛ سخن؛ فرعون؛ قصه؛ مکر؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 65]

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ (65)

65

[ساحران] گفتند: ای موسی، یا تو [عصایت را]می‌افکنی و یا ما نخستین کسی باشیم که [ابزار خود را]می‌افکند.

1 - ساحران فرعون، در میدان مبارزه و رویارویی با موسی(ع)، تعیین آغازکننده را به آن حضرت محول کردند.

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ ... أَلْقیٰ

2 - ساحران فرعون، آمادگی خویش را برای پیش‌قدم شدن در ارائۀ سِحر خود، اعلام کردند.

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

3 - ساحران فرعون، نسبت به غلبه و پیروزی خود بر موسی(ع) در میدان مبارزه، اطمینان داشتند.

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

پیشنهاد به موسی(ع) برای تعیین آغازکننده، حکایت از اطمینان ساحران به کار خود و نتیجۀ آن و یا لااقل تظاهر به آن از سوی آنان دارد.

4 - برخورد و گفت وگوی ساحران فرعون با موسی(ع) در میدان مبارزه، همراه با نزاکت و اظهار ادب نسبت به آن حضرت بود.

یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا

احالۀ انتخاب آغازگر به موسی(ع) و پرهیز از تحکّم در این زمینه، خالی از ابراز ادب و نزاکت از سوی ساحران نیست.

5 - علاقه‌مندی ساحران فرعون، به پیشدستی در ارائۀ سِحر خویش، قبل از اقدام موسی(ع) به ارائۀ آیات*

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

تفاوت تعبیر در بخش دوم پیشنهاد، نشانگر این نکته است که ساحران برای شروع کردن، انگیزۀ بیشتری داشتند و بدین وسیله آن را ابراز می‌کردند؛ زیرا به جای «أَنْ نَکُونَ ...» می‌توانستند بگویند «إما أن نلقی»

6 - ساحران فرعون، شکست موسی(ع) را در صورت اقدام او به سِحر، حتمی دیده و نیازی به وارد عمل شدن خود احساس نمی‌کردند.*

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

ساحران دو شق تخییر را، به گونه‌ای بیان کردند که گویا اگر موسی(ع) ابزار سحر خود را بیفکند، کار او تمام است و ناتوانی او بر همگان روشن خواهد شد و تنها در صورتی که آنها دست به کار شوند، نوبت «اول»و «دوم» معنا پیدا می‌کند از این رو وصف «أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ» را در بارۀ موسی(ع) به کار نبردند.

7 - سِحر متداول در عصر فرعون، محدود به نوعی خاص و در قالب نمایش سِحر بر اشیای افکنده شده بر زمین بود.*

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

تعبیری که ساحران در بیان خویش به کار گرفتند (یا می‌افکنی و یا نخست ما می‌افکنیم)، می‌تواند حاکی از آن باشد که کسی انتظار سحری از نوع دیگر را نداشت. فراهم آوردن ریسمان‌ها و عصاها - که آیۀ بعد بر آن دلالت دارد - نیز گویای همین نکته است.

8 - ساحران فرعون، جادویی هم نوع با معجزۀ موسی(ع) تدارک دیده بودند.

أَنْ تُلْقِیَ ... مَنْ أَلْقیٰ

9 - ساحرانِ فرعون، یک دل و یک زبان و یار یکدیگر، در مبارزه با موسی(ع)

وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ

صدق «أَوَّلَ مَنْ أَلْقیٰ» بر همۀ ساحران، گویای هدف مشترک و وحدت رویۀ آنان است.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اتحاد؛ سحر؛ شکست؛ عصا؛ فرعون؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 66]

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ (66)

66

گفت: بلکه شما بیفکنید. [چون افکندند،]ناگهان ریسمان‌ها و عصاهایشان، بر اثر سحرشان، در خیال او چنین می‌نمود که باشتاب می‌خزند.

1 - موسی(ع)، شروع مبارزه را به ساحران فرعون واگذار نمود و بر آغاز کار از سوی آنان تأکید کرد.

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ ... قٰالَ بَلْ أَلْقُوا

2 - موسی(ع)، برخوردار از اعتمادی قوی به وعده‌های خداوند در پیروزی بر مخالفان

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا

در آیات پیشین، خداوند به موسی(ع) اطمینان داد که بر رخدادها، اشراف کامل دارد و جای نگرانی نیست (لاتخافا إنّنی معکما أسمع و أریٰ). واگذار کردن صحنۀ‌کارزار به دشمنان و به تماشا نشستن موسی(ع)، حاکی از اعتماد کامل او به آن وعده است.

3 - بیان شبهه و القای آن، جهت آمادگی برای ابطال و رفع شبهه، مجاز است.

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا

موسی(ع) می‌توانست با انتخاب شروع، بساط کار ساحران را برچیده و اساساً اجازه کار را به آنان ندهد؛ ولی رخصت او در اعمال سحر ساحران، بدان جهت بود تا شبهه‌ای را که فرعون القا کرده بود (فلنأتینّک...) ابطال کند و حقانیت خود را نشان دهد. این اجازه، نشانگر این نکته است که اجازۀ بیان شبهات برای پاسخ‌گویی به آن اشکالی ندارد؛ بلکه مطلوب است.

4 - ساحران فرعون، به مجرد اجازۀ موسی(ع)، ابزار سِحر خود را به کار انداختند و سِحر خویش را آغاز کردند.

قٰالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذٰا

«فاء» در «فَإِذٰا» فصیحه و حاکی از جملاتی محذوف و مقدر است. حرف «إذا»برای مفاجاة و نشانگر سرعت عمل ساحران است. از این رو مفاد آیه چنین است: «موسی گفت شما سحرتان رای بیندازید و آنان سحر خویش رای ارائه کردند که ناگهان ریسمان ها و ...».

5 - ریسمان و عصا، از وسایل کار ساحران فرعون

فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ

حبل (مفرد «حبال») به معنای ریسمان و «عصا» (مفرد «عصی») به معنای چوب‌دستی است.

6 - ساحران فرعون، با سِحر خود چنین وانمود کردند که ریسمان‌ها و عصاهای آنان به هر طرف شتافته و حرکت می‌کند.

فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

«أَنَّهٰا تَسْعیٰ» نائب فاعل «یُخَیَّلُ» است و فعل «یُخَیَّلُ إِلَیْهِ» دلالت دارد که ریسمان‌ها و چوب دستی‌ها در واقع بی‌حرکت بودند؛ نه آن که با ماده‌ای آغشته شده باشند که براثر تابش آفتاب، واقعاً به حرکت درآمده باشند.

7 - سِحر ساحران فرعون، دارای تأثیر بر قوای ادراکی مردم و ایجاد خیال و تصور در آنان

یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

«یُخَیَّلُ إِلَیْهِ» ؛ یعنی، به وهم و خیال موسی(ع) چنین وانمود شد که ریسمان‌ها و عصاها حرکت می‌کنند. ضمیر «إِلَیْهِ» گرچه به موسی(ع) بازمی‌گردد؛ ولی روشن است که همۀ مردم حاضر در آن صحنه نیز چنین احساسی داشتند.

8 - سِحر، دارای تأثیر و نفوذ بر قوای ادراکی و قوۀ مخیله

یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ

9 - ساحران فرعون، پیش از حضور در صحنۀ مقابله با موسی(ع)، ریسمان‌ها وعصاهای فراوانی را تدارک دیده بودند.

فَإِذٰا حِبٰالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ

10- سِحر، حقیقت اشیا را تغییر نمی‌دهد.

یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

11- دیدگان و قوۀ خیال موسی(ع) نیز، تحت تأثیر سِحر ساحران فرعون قرار گرفت.

یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهٰا تَسْعیٰ

12- امکان تأثیر سِحر بر قوۀ خیال و وهم پیامبران الهی

یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ

ترسیم چیزی در دیدگان انسان، برخلاف شکل واقعی آن (مانند شکسته وانمود شدن چوبی که در آب موج‌دار قرار دارد) مانع شناخت حقیقت آن چیز نیست؛ تا نقصی برای درک و فهم انسان به شمار آید و با نبوت ناسازگار باشد.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اذن؛ اللّه؛ انبیاء؛ پیروزی؛ ریسمان؛ سحر؛ عصا؛ فرعون؛ موسی(ع)؛ وعده

[سوره طه (20): آیه 67]

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ (67)

67

پس موسی در دل خود ترسی احساس کرد.

1- موسی(ع)،پس‌از مشاهدۀ‌سِحرساحران فرعون، در دل خویش از پی‌آمدهای احتمالی آن احساس نگرانی کرد.

مِنْ سِحْرِهِمْ ... فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ

«أوجس» به معنای «أحس» و نیز به معنای «أضمر(اخفا کرد)» آمده است (لسان العرب). در این آیه، معنای «أحس» به نظر مناسب‌تر می‌رسد؛ چرا که معنای «اخفا» در «فِی نَفْسِهِ» آمده است. بنابراین «فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ ...»؛ یعنی، موسی(ع) در دل خود نگرانی و ترسی را احساس کرد.

2 - نگرانی موسی(ع) از تبعات سِحر ساحران، تنها در دل او و بدون هیچ بروزی در ظاهر بود.

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ

3 - سِحر ارائه شده از سوی ساحران فرعون، سِحری چشمگیر و جذاب و اغواکننده بود.

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ

«خِیفَةً» ، به معنای نوعی از خوف و نگرانی است. بروز این نگرانی برای موسی(ع)، پس از سحر ساحران فرعون، از چشمگیر و هنرمندانه بودن کار آنان حکایت دارد، به گونه‌ای که موسی(ع) خطر فریب‌خوردن مردم را به وضوح می‌دید.

4 - نگرانی از فریفته شدن مردم با تبلیغات سوء و مشتبه شدن حق و باطل بر آنان، امری بایسته و هراسی نیکو است.

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ

نهی از خوف که در آیۀ بعد آمده است، موسی(ع) را به خاطر نگرانی‌اش، تخطئه نکرده است؛ بلکه جملۀ «إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ» از فرجام کار و این که پیروزی با موسی(ع) خواهد بود، خبر می‌دهد و زمینۀ نگرانی موسی(ع) را زایل می‌کند.

5 - وجود حالات و روحیات انسان‌های عادی در پیامبران

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسیٰ

6 - «عن أمیرالمؤمنین(ع): ... لم‌یُوجِس موسی(ع) خیفة علیٰ نفسه بل أشفق من غلبة الجُهّال و دُوَل الضُّلّال؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع): روایت شده است: موسی(ع) بر جان خویش نترسید، بلکه ترسید که مبادا جاهلان و حکومت‌های گمراه غلبه یابند».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ پیروزی؛ حزن؛ خوف؛ سحر؛ ضلالت؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 68]

قُلْنٰا لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ اَلْأَعْلیٰ (68)

68

گفتیم: نترس که تو خود برتری.

1 - دل قوی داشتن و نگران نبودن از پی‌آمدهای سِحر ساحران فرعون، مفاد

وحی خداوند به موسی(ع) در میدان مقابله با ساحران

فَأَوْجَسَ ... قُلْنٰا لاٰ تَخَفْ

2 - خداوند با آگاه ساختن موسی(ع) از موفقیت قطعی در میدان مبارزه با ساحران، دل او را محکم کرده و به او اطمینان بخشید.

قُلْنٰا لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ

3 - موسی(ع) از القای شبهه و احتمال گمراهی مردم به واسطه سِحر ساحران نگران بود.

قُلْنٰا لاٰ تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ

جملۀ «إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ» تعلیل برای «لاٰ تَخَفْ» است و دلالت می‌کند که موسی(ع) از این نگران بود که معجزۀ او با سحر ساحران مشتبه گردد و مردم به حقانیت او پی نبرند. خداوند با بیان برتری قطعی او، زمینه هراسش را از بین برد.

4 - خداوند، راهنمای موسی(ع) در لحظات حساس و سرنوشت‌ساز و رهانندۀ او از بحران‌های روحی و اضطراب‌های درونی

قُلْنٰا لاٰ تَخَفْ

5 - خداوند، به موسی(ع) اطمینان بخشید که توان او برتر از همۀ ساحران حاضر در صحنۀ مبارزه و مقام او رفیع‌تر از فرعون و فرعونیان است.

إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ بنی اسرائیل؛ حزن؛ دلداری؛ سحر؛ سستی؛ ضلالت؛ غیب؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ وحی؛هدایت

[سوره طه (20): آیه 69]

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مٰا صَنَعُوا إِنَّمٰا صَنَعُوا کَیْدُ سٰاحِرٍ وَ لاٰ یُفْلِحُ اَلسّٰاحِرُ حَیْثُ أَتیٰ (69)

69

و آنچه در دست راست داری بینداز تا هرچه را ساخته‌اند ببلعد. بی‌تردید، آنچه ساخته‌اند نیرنگ ساحری است، و ساحر هر جا درآید پیروز نمی‌شود.

1 - پس از ارائۀ سِحر ساحران فرعون، خداوند به موسی(ع) فرمان داد تا عصایش را بر زمین بیندازد.

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ

مراد از «مٰا فِی یَمِینِکَ» ، عصای موسی است که در آیات پیشین در پاسخ «مٰا تِلْکَ بِیَمِینِکَ» از زبان موسی(ع) بیان

شده بود. تصریح به این وصف، برای موسی(ع) خاطرۀ آن پرسش و پاسخ را تجدید کرده و مایۀ اطمینان بیشتر او بود.

2 - بلعیده شدن سِحر ساحران فرعون و باطل گردیدن ساخته‌های آنان با عصای موسی، وعدۀ خداوند به آن حضرت.

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مٰا صَنَعُوا

فعل «تَلْقَفْ» و نظایر آن (نزد برخی از اهل‌لغت) در موردی به کار می‌رود که چیزی گرفته شود و خورده یا بلعیده گردد (لسان العرب).

3 - عصای موسی در میدان مقابله با ساحران، در دست راست او قرار داشت.

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ

4 - حمل عصا با دست راست، از آداب عصا به دست گرفتن است.

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ

کارهای پیامبران و سنت‌های آنان - جز در مواردی که به شخص آنها مربوط می‌شود جملگی برای ما قابل پیروی است. بودن عصا در دست راست موسی(ع) و ذکر شدن آن در قرآن، نشانۀ برتری و مزیت این عمل است.

5 - سِحر، مکر و حیلۀ ساحر است و واقعیات را تغییر نمی‌دهد.

إِنَّمٰا صَنَعُوا کَیْدُ سٰاحِرٍ

6 - خداوند با بیان هم سنخ بودن سحرِ ارائه شده از سوی همۀ ساحران فرعون، ابطال آن را برای موسی(ع)، امری سهل و آسان جلوه داد.

کَیْدُ سٰاحِرٍ

«سٰاحِرٍ» نکره است و بر وحدت دلالت دارد؛ یعنی، یک ساحر.

مراد از آن، واحد حقیقی نیست؛ بلکه مراد این است که کید همۀ ساحران به جهت تشابه و هم سنخی، به منزلۀ مکر یک ساحر است و کثرت ساحران برپیچیده بودن آن نیافزوده است.

7 - بلعیده شدن سِحر ساحران به وسیلۀ عصای موسی، نشانۀ بطلان سِحر و حقانیت معجزۀ موسی

وَ أَلْقِ مٰا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مٰا صَنَعُوا إِنَّمٰا صَنَعُوا کَیْدُ سٰاحِرٍ

جملۀ «إِنَّمٰا صَنَعُوا ...» تعلیل برای «تَلْقَفْ» است؛ یعنی، بدان جهت که سحر، کیدی بیش نیست، در برابر حقیقت اعجاز موسی نابود خواهد شد و به دین وسیله بطلان سحر ساحران و حقانیت معجزه اثبات خواهد گردید.

8 - راه موفقیت و پیروزی، بر ساحران بسته است.

وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُ حَیْثُ أَتیٰ

«ال» در «السّٰاحِرُ» برای جنس است و «حَیْثُ أَتیٰ» ؛ یعنی، «حیث أقبل» (هرجا رو آورد).

9 - سِحر، کاری نامشروع و پرهیز از آن

ضروری است.

کَیْدُ سٰاحِرٍ وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُ حَیْثُ أَتیٰ

مکر بودن سحر و بسته بودن راه موفقیت بر ساحر - که در این آیه بیان گردیده است - بیانی کافی بر مشروعیت نداشتن و مجاز نبودن آن است.

10- سِحر، عملی بی‌ارزش است و تغییر مکان دادن ساحر، تأثیری در ثمربخشی آن ندارد.

وَ لاٰ یُفْلِحُ السّٰاحِرُ حَیْثُ أَتیٰ

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ امر الهی؛ امنیت؛ حرمت؛ حُکم؛ دست؛ سحر؛ شکست؛ عصا؛ فرعون؛ قتل؛ قصه؛ معجزه؛ مکر؛ موسی(ع)؛ وعده

[سوره طه (20): آیه 70]

فَأُلْقِیَ اَلسَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ (70)

70

پس [از پیروزی موسی]ساحران بی‌اختیار به سجده درافتادند. گفتند: به پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم.

1 - عصای موسی با اعجاز او، تمامی ابزار و آلات جادوی ساحران فرعون (بندها و عصاها) را بلعید.

تَلْقَفْ مٰا صَنَعُوا ... فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ

«فاء» در «فَأُلْقِیَ» فصیحه و حاکی از جملاتی محذوف است.

مفاد آیه با تقدیرات آن چنین می‌شود: موسی(ع) عصای خود را انداخت و عصا آلات سحر را بلعید، آن گاه ساحران به سجده افتادند.

2 - ساحران با مشاهدۀ معجزۀ موسی و بلعیده شدن سِحرشان با اعجاز او، در برابر خداوند به سجده افتادند.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً

3 - ساحران، با مشاهدۀ معجزۀ موسی، آن را قدرتی الهی دانسته و در برابر عظمت خداوند اظهار فروتنی کردند.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

4 - جاذبۀ نیرومند معجزۀ موسی، توان هرگونه درنگ و مقاومت را از ساحران فرعون سلب کرد.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ

فعل «ألقی» مجهول و بنابراین، متعدی است و دلالت دارد که ساحران وادار به سجده شدند، به گونه‌ای که گویا عاملی آنها را بر سجده مجبور ساخته است.

5 - ساحران به جهت تخصص در سِحر،

حقانیت گفته‌های موسی(ع) و سِحر نبودن کار او را به روشنی درک کردند.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا

از ظاهر آیه برمی‌آید، که در میدان مبارزه، تنها ساحران بودند که ایمان خود را اعلام کردند و یا لااقل اولین افراد بودند. این سبقت در ایمان از سوی ساحران، به جهت شناخت آنان از کار خود و تفاوت آن با معجزه بود.

6 - ساحران با مشاهدۀ بطلان سِحرشان، ربوبیت خداوند بر همۀ موجودات را باور کرده و به آن ایمان آوردند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

7 - ساحران فرعون، با صراحت، ایمان خویش به خداوند را اعلام کردند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

8 - ساحران، ایمان خود به خداوند را به‌گونه‌ای اعلام کردند که فرعون نتواند آن را تحریف و از آن سوء استفاده کند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

از آن جایی که موسی(ع) مدتی در خانۀ فرعون پرورش یافته بود، اگر ساحران «رب موسی» می‌گفتند، این احتمال وجود داشت که فرعون سجدۀ آنان و گفته‌هایشان را به نفع خود توجیه کند و خود را «رب موسی» بداند. آنان با آوردن اسم هارون در کنار اسم موسی(ع) (بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ) راه سوء استفاده از کلام خود را به روی فرعون بستند.

9 - موسی و هارون(ع)، دعوت به پذیرش ربوبیت خداوند را سرلوحۀ دعوت‌های خویش قرار داده بودند.

بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

10- ساحران فرعون، از دعوت موسی(ع) و هماهنگی هارون با او، پیش از اقدام به مبارزه با آنان آگاه بودند.

آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

11- خداوند، تدبیرکنندۀ موسی و هارون(ع) در انجام رسالت و ابلاغ پیام توحید

بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

12- اعطای معجزه به پیامبران، پرتوی از ربوبیت خداوند

رب موسی و هارون

13- هارون در صحنۀ مبارزه با ساحران فرعون، در کنار موسی(ع) حاضر بود.

آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

14- توجه به عظمت خداوند، مایۀ خضوع به درگاه او و وادارسازندۀ انسان به پذیرش ربوبیت او

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

15- پیشانی بر خاک نهادن، از دیرباز نشانۀ خضوع و فروتنی دربرابر خداوند و جلوۀ بارز بندگی او بوده است.

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً

16- وعدۀ خداوند به موسی(ع) در مورد برتری و غلبۀ او در میدان مبارزه با ساحران، به بهترین شکل تحقق یافت.

إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلیٰ ... فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا

17- لزوم اعتراف به ربوبیت خداوند به هنگام سجده

فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ

18- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقرار؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ پیروزی؛ تواضع؛ خضوع؛ ذکر؛ سجده؛ سحر؛ عبادت؛ عجز؛ عصا؛ فرعون؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ وعده؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 71]

قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ اَلَّذِی عَلَّمَکُمُ اَلسِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ اَلنَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ (71)

71

[فرعون] گفت: [آیا]پیش از آن که به شما اجازه دهم او را تصدیق کردید؟ حتماً او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است. بی‌گمان دست و پای شما را برخلاف یکدیگر می‌بُرم و بر تنه‌های درخت خرما به دارتان می‌کشم، و به خوبی خواهید دانست که عذاب کدام یک از ما سخت‌تر و پایدارتر است.

1 - ساحران به خاطر ایمان به موسی(ع)، مورد توبیخ و بازخواست فرعون قرار گرفتند.

قٰالُوا آمَنّٰا ... قٰالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

«آمَنْتُمْ» چه جملۀ خبری باشد و چه استفهامی (به تقدیر همزه)، مراد از آن توبیخ است. و ضمیر «لَهُ» به قرینۀ حرف لام - که برای ربط «آمن» به غیر خداوند به کار می‌رود - به تناسب ضمیر «إِنَّهُ» در «إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ» به موسی(ع) برمی‌گردد.

2 - ساحران فرعون، موسی و هارون(ع) را پیامبر خدا دانسته و به آنان ایمان آوردند.

آمَنْتُمْ لَهُ

تعبیر ساحران در آیۀ قبل، «آمَنّٰا بِرَبِّ هٰارُونَ وَ مُوسیٰ» بود؛ ولی فرعون در توبیخ خود، آنان را مؤمن به موسی(ع) معرفی کرد. این نکته گویای تلازم ایمان به «برب موسی و هارون» با ایمان به رسالت آن دو در دعوت به ربوبیت خداوند است.

3 - فرعون، انتخاب دین و تغییر مسلک مردم را، مشروط به اجازۀ خویش می‌دانست.

آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

4 - ایمان به موسی(ع) در حکومت فرعون، کاری غیر قانونی و ممنوع بوده است.

آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

نیاز به اذن فرعون در ایمان به موسی(ع)، نشان از ممنوعیت و غیرقانونی بودن ایمان به آن حضرت در آن عصر دارد.

5 - وجود خفقان فکری و سلب شدن آزادی عقیده در نظام حکومت فرعونی

آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

نیاز داشتن «اعتقاد» به اجازۀ فرعون، نشان از استبداد و خفقان کامل فکری در حکومت فرعون دارد.

6 - فرعون، حاکمی مستبد، مغرور و متکبر بود.

قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

7 - فرعون، موسی(ع) را برترین ساحر و معجزۀ او را سِحری فراتر از آنچه به دیگران آموخته بود، قلمداد کرد.

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

8 - فرعون، موسی(ع) را به استادی ساحران و سر رشته‌داری امور آنان متهم کرد.

آمَنْتُمْ لَهُ ... إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

9 - فراگرفتن سِحر از موسی(ع) و هم‌دستی با او در توطئه علیه فرعون، از اتهامات فرعون به ساحران مؤمن بود.

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

10- فرعون، شکست ساحران از موسی(ع) را، امری تصنّعی و براثر تبانی قبلی با موسی(ع) دانست و آنان را به سهل‌انگاری عمدی متهم ساخت.

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

11- در دیدگاه فرعون، ساحران پیش از حضور در میدان مبارزه، به موسی(ع) ایمان داشتند و ایمان آنان در صحنۀ مبارزه، ایمانی صوری و برنامه‌ریزی شده بود.

آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

12- سِحر، از علوم قابل تعلیم و یادگیری است.

عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ

13- قطع یک دست و یک پا در جهت مخالف یکدیگر و دار زدن بر تنۀ درختان خرما، از جملۀ مجازات‌های تعیین شده برای ساحران مؤمن از سوی فرعون بود.

فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ

«جذع»(مفرد «جُذُوعِ» ) به معنای ساق درخت است و حرف «فِی» نشانۀ آن است که فرعون در تهدید خود، مکان همیشگی ساحران را پس از قطع دست و پایشان، چوبه‌های دار در نظر گرفته بود. این مطلب کنایه از آن دارد که بدن آنان هرگز از دار پایین آورده نخواهد شد.

14- بریدن دست و پای مجرمان و بستن آنان به چوبه‌های دار، از جمله سخت‌ترین مجازات‌ها در زمان فرعون بود.

فَلَأُقَطِّعَنَّ ... وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ

15- تصمیم فرعون بر شکنجه و به صلیب کشیدن ساحران مؤمن و نظارت مستقیم خود بر اجرای آن، تصمیمی قاطع و مستبدانه بود.

فَلَأُقَطِّعَنَّ ... لَأُصَلِّبَنَّکُمْ ... لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

فرعون در واکنش‌های قبلی خود در برابر موسی(ع) با اطرافیان خویش به مشورت می‌نشست؛ ولی در مجازات ساحران، تصمیم مستبدانه و شخصی خود را با سوگند بر اجرای آن اعلام کرد و با لام قسم و نون تأکید ثقیله و فعل‌هایی از باب تفعیل، قاطعیت خود را در این تصمیم ابراز کرد. گفتنی است که فعل‌های «فَلَأُقَطِّعَنَّ» و«لأصلبن»که از باب تفعیل‌اند، با ثلاثی مجرد در معنا یکسان بوده و تفاوتی جز تأکید افزون‌تر ندارند.

16- مرکز حکومت فرعون، منطقه‌ای گرمسیر و دارای درختان نخل بود.

وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ

17- فرعون، عذاب و شکنجه از ناحیۀ خود را، شدیدتر از عذاب موعود موسی(ع) اعلام کرد.

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً

موسی(ع) در آغاز صحنۀ مبارزه گفته بود: «وَیْلَکُمْ ...

فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذٰابٍ» . فرعون نیز در برابر آن سخن، چنین وعده داد که عذاب او شدیدتر از عذابی است که موسی(ع) وعده داده است.

18- فرعون، دوران مجازات ساحران مؤمن (قطع دست و پا و بستن به چوبۀ‌دار) را در مقایسه با مدت عذاب‌های موعود موسی(ع)، طولانی‌تر و پایدارتر اعلام کرد.

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

«عَذٰاباً» تمیز برای «أَشَدُّ» و قرینه بر تمیز محذوف «أَبْقیٰ» است؛ یعنی، «و أبقی عذابا».

19- فرعون، مصمم بر نابود ساختن و از بین بردن موسی(ع) و پیروان او، و پایدار نشان دادن حکومت خود

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

وعدۀ عذاب و قتل مؤمنان و نیز ادعای باقی‌تر بودن (أبقیٰ) از سوی فرعون، بیانگر این نکته است که وی به نابود کردن مؤمنان مصمم شده بود. گفتنی است در این برداشت، تمیز «عَذٰاباً» به کلمۀ «أَشَدُّ» اختصاص یافته و کلمۀ «أَبْقیٰ» خالی از تمیز، لحاظ شده است.

20- فرعون، درک سنگین‌تربودن شکنجه‌هایش از عذاب موعود موسی(ع) را، تنها در صورت چشیدن آن امکان پذیر دانست.

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً

21- پایه‌های حکومت فرعون پس از ماجرای ساحران و ایمان آنان به موسی(ع)، بسیار متزلزل شد.

وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

تفاوت برخوردهای اولیۀ فرعون با برخوردهای پس از ایمان ساحران، نشان از تزلزل حکومت فرعون و احساس خطر شدید او از ناحیۀ موسی(ع) و مؤمنان به او دارد.

22- شکنجه، کشتار، تهدید و ارعاب، از آخرین حربه‌های فرعون برای جلوگیری از نهضت موسی(ع) و بقای حکومت خویش

فَلَأُقَطِّعَنَّ ... لَأُصَلِّبَنَّکُمْ ... وَ لَتَعْلَمُنَّ

23- اتهام، توجیهی برای خشونت و کیفرهای ظالمانه، در رژیم فرعون

آمَنْتُمْ ... إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ ... فَلَأُقَطِّعَنَّ ... أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

24- موسی و هارون(ع)، مصون از گزند فرعون و بیرون از سلطۀ فرعونیان

إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ ... فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ ... أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ

تهدید ساحران به شکنجه و دار، به دلیل گرایش به موسی و هارون(ع) و سکوت از مجازات آن دو، نشانۀ میسر نبودن آن برای فرعون است.

کلیدواژه‌ها:

اذن؛ استبداد؛ افترا؛ ایمان؛ پا؛ تعلم؛ تعلیم؛ تکبر؛ تهدید؛ حکومت؛ دست؛ دشمنی؛ سحر؛ شکست؛ شکنجه؛ عذاب؛ فرعون؛ گناه؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 72]

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ اَلْبَیِّنٰاتِ وَ اَلَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا (72)

72

گفتند: هرگز تو را بر دلایل روشنی که برای ما آمده و بر آن کس که ما را آفریده است ترجیح نمی‌دهیم، پس هر حکمی می‌خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیا می‌توانی حکم کنی.

1 - بازگشت ساحران مؤمن به کفر (ارتداد) و پیروی از آیین فرعونیان، از هدف‌های تهدید فرعون در مورد آنان

فَلَأُقَطِّعَنَّ ... قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ

پاسخ ساحران مؤمن به فرعون (لن‌نؤثرک)، حکایت از آن دارد که تهدیدات فرعون، برای بازگرداندن ساحران از راه ایمان بوده است.

2 - ساحران مؤمن، برتری دادن فرعون بر خداوند و بهادادن به تهدیدات او در برابر دلایل روشن موسی(ع) را، به کلی منتفی دانسته و ثبات و استحکام ایمان خود را نشان دادند.

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا

3 - ساحران مؤمن مصر، تحت تأثیر آیات و بینات الهی، قرار گرفتند و خدا را بر فرعون ترجیح دادند.

لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا

4 - بینات (دلایل روشن) موسی(ع)، برهان‌هایی واضح بر حقانیت او و باطل بودن ادعاهای فرعون

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ

5 - تبدیل عصا به موجودی که ابزار سِحر ساحران را بلعید و به حالت اولیه برگشت، حاوی نشانه‌های متعددی بر رسالت موسی(ع)

مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ

از این که ساحران، از مشاهدات خود با تعبیر «بینات»(جمع «بینة») یاد کردند، به دست می‌آید که آنچه دیدند، معجزات متعددی در ضمن یک معجزه بود.

6 - فرعون، هیچ دلیل روشن بر ادعاهای خود نداشت.

قٰالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ

ساحران مؤمن، علت رهاکردن فرعون و بازگشت نکردن به او را، دستیابی خود به بینات و دلایل روشن بر حقانیت

موسی(ع) دانستند. در این تعلیل، ساحران مؤمن، به طور تلویحی، فرعون را فاقد دلیل و حجت دانسته‌اند.

7 - ساحران مؤمن، معتقد به رسالت موسی(ع) از جانب خالق آنان

عَلیٰ مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا

8 - خداوند، آفریننده و خالق انسان‌ها است.

اَلَّذِی فَطَرَنٰا

«فطر» از مادۀ «فطرت»متضمن معنای ابتدا و اختراع است و «فطر الله الخلق»؛ یعنی آنها را پدید آورد و ایجاد کرد.

(لسان العرب).

9 - توصیف مخلوقی ناتوان به ربوبیت، در برابر خداوند خالق انسان، کاری ناروا و فاقد دلیل و برهان است.

لَنْ نُؤْثِرَکَ ... وَ الَّذِی فَطَرَنٰا

عبارت «وَ الَّذِی فَطَرَنٰا» عطف بر «مٰا جٰاءَنٰا» است؛ یعنی، «لن نؤثرک علی الذی فطرنا» (ما تو را [ای فرعون که مخلوقی بیش نیستی] بر خدایی که ما را آفریده است بر نمی‌گزینیم).

این جمله، حاوی استدلالی متقن است؛ یعنی، چون خدا آفریدگار است و نیز ربوبیت خود را با بینات به ما ابلاغ نموده است، انتخاب غیر او برای ربوبیت سزاوار نیست.

10- یگانگی خدا در خالقیت، دلیل و برهان یگانگی او در ربوبیت است.

لَنْ نُؤْثِرَکَ ... وَ الَّذِی فَطَرَنٰا

11- ساحران مؤمن، آمادگی خود را برای تحمّل هرگونه شکنجه و کشتار در جهت حفظ ایمان خویش اعلام کردند.

لَنْ نُؤْثِرَکَ ... فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ

«قضا» به معنای حکم کردن و داوری است. جملۀ «فَاقْضِ ...» از زبان ساحران مؤمن و خطاب به فرعون است؛ یعنی، هر حکمی را که می‌توانی و قضاوت آن از تو ساخته است، صادر کن. ما آماده پذیرش هر نوع شکنجه و عذاب در راه ایمان خود هستیم.

12- تحقیر دنیا و حاکمیت موقت فرعون در آن، از سوی ساحران مؤمن

إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

فعل «تَقْضِی» خطاب به فرعون و «هٰذِهِ الْحَیٰاةَ» مفعولٌ فیه آن است؛ یعنی، «إنما تقضی مدة هذه الحیاة الدنیا»(دایرۀ حکم رانی تو، همین زندگی دنیایی است و فراتر از آن در دسترس تو نیست).

13- دل بستن به زندگی‌گذرای دنیوی و مغرور شدن به آن، کاری ناروا است.

إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

14- ساحران مؤمن با تحقیر قدرت فرعون، به او اعلام کردند که بالاترین شکنجه‌های او، تنها به زندگانی دنیایی

آنان خاتمه می‌دهد و به آخرتشان آسیبی نخواهد رسانید.

فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

چنانچه «هٰذِهِ الْحَیٰاةَ» مفعولٌ‌به برای «تَقْضِی» باشد، مراد از «قضا»، منقضی ساختن خواهد بود. اهل لغت می‌گویند: تمام معانی «قضا»به انقطاع یافتن و تمام شدن بازگشت دارد (لسان العرب). بنابراین مفاد آیه چنین می‌شود: ای فرعون! با حکم خود به هرچه می‌توانی فیصله بده و آن را تمام کن؛ زیرا تو فقط این زندگانی دنیا را خاتمه می‌دهی.

15- قدرت و حاکمیت دشمنان پیامبران و مؤمنان، موقت و محدود به زندگی دنیایی است.

إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

16- ساحران مؤمن با وجود تهدیدات فرعون، در صدد نصیحت و ارشاد و هدایت وی بودند.

مٰا جٰاءَنٰا مِنَ الْبَیِّنٰاتِ وَ الَّذِی فَطَرَنٰا فَاقْضِ مٰا أَنْتَ قٰاضٍ إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

اشارۀ ساحران به بینات موسی(ع) و خالقیت خداوند و محدودیت قدرت فرعون، پس از موضع‌گیری خصمانه او، می‌تواند به منظور رام ساختن و پند و اندرز دادن به او باشد.

17- ساحران مؤمن به موسی(ع)، دارای ایمان و اعتقاد محکم به آخرت بودند.

فَاقْضِ ... إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ ارتداد؛ استقامت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ توحید؛ تهدید؛ حکومت؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ دشمنی؛ دنیا؛ سحر؛ شرک؛ شکنجه؛ عصا؛ عمل؛ فرعون؛ قصه؛ موسی(ع)؛ موعظه؛ نبوت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 73]

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ اَلسِّحْرِ وَ اَللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ (73)

73

ما به پروردگارمان ایمان آوردیم، تا خطاهایمان و آن افسونی که ما را به آن وادار کردی بر ما ببخشاید، و خدا بهتر و پایدارتر است.

1 - ساحران مؤمن، در برابر فرعون و تهدیدهای وی، بر ایمان خود به پروردگارشان تأکید کردند.

لَنْ نُؤْثِرَکَ ... إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا

2 - ساحران مؤمن، به گناه و خطای

خویش معترف و به آمرزش خداوند امیدوار بودند.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا

«خطایا» (جمع «خطیئة») به معنای گناهانی است که از روی عمد انجام شود (لسان العرب).

3 - آمرزش گناهان به دست خداوند و در اختیار او است.

لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا

4 - کفر و شرک، گناه و نیازمند توبه و طلب مغفرت از پیشگاه خداوند

لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا

مصداق مورد نظر از خطیئة - به قرینۀ آیات بعد که جرم و ایمان را در مقابل یکدیگر قرار داده است - گناه کفر به خداوند و انکار رسالت موسی(ع) است.

5 - ساحران مؤمن، برخلاف میل باطنی و با اجبار حکومت فرعونی، وادار به مقابله با موسی(ع) شده بودند.

وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ

«إکراه»؛ یعنی، وادار کردن کسی به کاری که خود تمایل به آن نداشته باشد. گفتنی است که «أَکْرَهْتَنٰا» سخن ساحران مؤمن، خطاب به فرعون است؛ یعنی، تو ما را به سحر و مبارزه علیه موسی(ع) وادار کردی. اقداماتی که ساحران در شیوۀ اجرای سحر انجام دادند، گرچه اختیاری بود؛ ولی‌احضار آنان در صحنۀ مبارزه با موسی(ع) اجباری بوده است.

6 - گناه، هرچند بدون تمایل و با اکراه صورت بگیرد، نیازمند بخشش الهی و توبه است.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ ... وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ

در کلام ساحران مؤمن هم «خطایا» نیازمند غفران دانسته شده و هم «مٰا أَکْرَهْتَنٰا» ؛ بنابراین گناه اگر چه از روی اجبار و عدم تمایل نیز باشد، نیازمند مغفرت الهی است.

7 - وجود فشار و اکراه و سلب آزادی در حکومت فرعون

مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ

8 - سِحر و ساحری، گناهی نیازمند توبه و مغفرت خداوند

لِیَغْفِرَ لَنٰا ... وَ مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ

نیازمندی سحر و ساحری به غفران الهی، نشان از گناه بودن آن دارد، اشارۀ ساحران به اکراهی بودن آن، نوعی اعتذار از صدور آن گناه، برای جلب مغفرت الهی است.

9 - ساحران فرعون، پس از ایمان به موسی(ع) از اقدام به سِحر به نفع فرعون، اظهار پشیمانی کرده و خواستار بخشش الهی شدند.

لِیَغْفِرَ لَنٰا ... مٰا أَکْرَهْتَنٰا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ

10- خداوند، خیر محض و پاینده‌ترین موجود است.

وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

«خَیْرٌ» در دو معنا به کار می‌رود: 1- معنای وصفی (خیر مقابل شر) 2- معنای تفضیلی و در این آیه گرچه هر دو معنا قابل توجیه است، ولی در برداشت یاد شده معنای وصفی مورد نظر است.

11- پاداش‌های خداوند، بهترین و پاینده‌ترین پاداش‌ها است.

وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

خیربودن خداوند برای انسان - بنابراین که «خَیْرٌ» اسم تفضیل باشد - ناظر به بهتر بودن پاداش‌های او نیز می‌باشد و اطلاق «أَبْقیٰ» شامل هر چیزی است که به خداوند ارتباط یابد؛ یعنی، او و پاداش‌ها و عذابش، باقی‌تر و پاینده‌تر است. این سخن پاسخی است از ساحران به فرعون که گفته بود: «أَیُّنٰا أَشَدُّ عَذٰاباً وَ أَبْقیٰ» .

12- ساحران در پاسخ فرعون، خداوند را برتر از او و وصول به خدا را، ارجمندتر از آسایش دنیوی و پاینده‌تر از زندگانی در دنیا معرفی کردند.

إِنَّمٰا تَقْضِی هٰذِهِ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ

13- ایمان به خداوند، زمینه‌ساز بخشش گناهان از سوی او است.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا

14- بخشش گناهان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ لَنٰا خَطٰایٰانٰا

15- «رب»و «خَیْرٌ» ، از نام‌ها و اوصاف خداوند است.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا ... وَ اللّٰهُ خَیْرٌ

کلیدواژه‌ها:

استبداد؛ استغفار؛ استقامت؛ اقرار؛ اکراه؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ پاداش؛ توبه؛ تهدید؛ حکومت؛ خلافت الهی؛ خیر و شر؛ خیر/اسما و صفات؛ رب/اسما و صفات؛ زهد؛ سحر؛ شرک؛ فرعون؛ قصه؛ کفر؛ گناه؛ مغفرت؛ موسی(ع)؛ ندامت

[سوره طه (20): آیه 74]

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ (74)

74

حقیقت این است که هر کس گناهکار نزد پروردگارش بیاید، جهنم برای اوست که در آن نه می‌میرد و نه زندگی می‌یابد.

1 - آنان که با کفر به پروردگار خویش، در قیامت حاضر شوند، بی‌تردید اهل دوزخ خواهند بود.

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ

«جرم»در این آیه - به قرینۀ آیۀ بعد - به معنای کفر است؛ زیرا در آیۀ بعد آمده است: «وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً ...».

2 - کفر، جرم و گناه است و کافران، مجرم و دوزخی‌اند.

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ

لام در «لَهُ جَهَنَّمَ» بر استحقاق دلالت می‌کند.

3 - هراس از جهنم و عذاب طاقت فرسای آن، مایۀ تحکیم ایمان در قلب ساحران فرعون

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا ... إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ

جملۀ «إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ ...» تعلیل برای محتوای آیۀ قبل است.

4 - ایمان و توبه، موجب بخشش گناهان، قبل از حضور در پیشگاه خداوند است.

إِنّٰا آمَنّٰا بِرَبِّنٰا لِیَغْفِرَ ... إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً

5 - قیامت، روز حضور همگان در پیشگاه خداوند

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً

به قرینۀ آیۀ بعد (و من یأته مؤمناً)، حضور در قیامت همگانی است.

6 - جزای اعمال، پرتویی از ربوبیت خداوند است.

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ

7 - دوزخیان در دوزخ نه می‌میرند - تا عذاب را درک نکنند - و نه مانند زندگان خواهند بود.

فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ

مراد از «حیاة»در «لاٰ یَحْییٰ» به قرینۀ «لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا» حیاتی است که بر مرگ ترجیح داشته باشد و حیات اهل دوزخ، چون مایۀ افزایش عذاب است، از مرگ - که پایان دهندۀ عذاب است - ناگوارتر و منفورتر می‌باشد.

8 - عذاب دوزخ، جاودان است و کافران در آن مخلد خواهند بود.

لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا

9 - عذاب جهنم، عذابی سخت و غیر قابل تحمل است.

فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ

10- جاودانگی عذاب جهنم و نبود مرگ در آن، دلیل پاینده‌تر بودن عذاب کافران از شکنجه و آزاری است که آنان بر مؤمنان روا می‌داشتند.

وَ اللّٰهُ خَیْرٌ وَ أَبْقیٰ . إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ ... لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا

11- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً

12- «عن أبی سعید الخُدْریّ: أنّ رسول اللّه(ص) خطب فأتیٰ علیٰ هٰذه الآیة «إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ

فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ» فقال رسول اللّه(ص): أمّا أهلها الّذین هم أهلها، فإنّهم لایموتون فیها و لایحیون، و أمّا الّذین لیسوا بأهلها فإنّ النّار تمیتهم إماتة ثمّ یقوم الشّفعاء فیشفعون ... ؛ ⁽¹⁾

از ابوسعید خدری روایت شده که رسول خدا(ص) خطبه خواند، تا به این آیه رسید «إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لاٰ یَمُوتُ فِیهٰا وَ لاٰ یَحْییٰ» . پس فرمود: ساکنان جهنم - که سزاوار آن هستند - در آن جا نه می‌میرند و نه زندگی دارند. اما کسانی که سزاوار جهنم نیستند پس آتش، آنان را یک بار می‌میراند، آن گاه شفیعان به پاخاسته و آنان را شفاعت می‌کنند...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استقامت؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ ترس؛ توبه؛ جهنم؛ حیات؛ خلافت الهی؛ خوف؛ سحر؛ سختی؛ شرک؛ شکنجه؛ عذاب؛ عمل؛ فرعون؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ مرگ؛ مغفرت

[سوره طه (20): آیه 75]

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ اَلصّٰالِحٰاتِ فَأُولٰئِکَ لَهُمُ اَلدَّرَجٰاتُ اَلْعُلیٰ (75)

75

و هر که مؤمن نزد او بیاید در حالی‌که کارهای شایسته انجام داده است، چنین کسانی دارای بالاترین درجات خواهند بود:

1 - مؤمنان دارای عمل صالح، از درجات و مراتب بلندی در آخرت برخوردارند.

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً ... لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ

2 - حفظ ایمان تا زمان حضور در نزد پروردگار (قیامت) شرط برخورداری از درجات عالی در آخرت

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً

3 - کثرت عمل صالح، شرط حتمی در کنار ایمان، جهت برخورداری از درجات عالی آخرت است.

وَ مَنْ یَأْتِهِ ... مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ

4 - اهل بهشت از درجات و مراتبی مختلف، برخوردارند.

لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ

ذکر «الدَّرَجٰاتُ» به صورت جمع، از کثرت و تعدد درجات و تفاوت آنها با یکدیگر حکایت دارد؛ زیرا اگر همه در یک رتبه بودند، صیغۀ مفرد نیز برای افادۀ آن کافی بود.

5 - مؤمنان دارای عمل صالح در پیشگاه پروردگارشان شأن و مقامی رفیع دارند.

وَ مَنْ یَأْتِهِ ... فَأُولٰئِکَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ

«علی»جمع «علیا»و «علیا»مؤنث «اعلی»است؛ بنابر این «فَأُولٰئِکَ لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ» ؛ یعنی، آنان از برترین مقامات و درجات برخوردار هستند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ایمان؛ بهشت؛ صالحان؛ عمل

[سوره طه (20): آیه 76]

جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی (76)

76

باغ‌های دایمی که از زیر [درختان] آنها نهرها روان است. همیشه در آنها می‌مانند، و این سزای کسی است که پاک شده است.

1 - بهشت، جایگاهی سرشار از امن و آسایش و از هر جهت آماده برای ماندن و استقرار بهشتیان است.

جَنّٰاتُ عَدْنٍ

در بارۀ این که مراد از «عَدْنٍ» چیست، نظریاتی از سوی مفسران ابراز گردیده است. برخی آن را نام یکی از بهشت‌های هشت‌گانه دانسته‌اند، و برخی دیگر معنای لغوی آن را لحاظ نموده و آن را به «اقامت کردن» معنا کرده‌اند. در این صورت «عَدْنٍ» قیدی توضیحی برای «جنات»خواهد بود نه قید احترازی. گروهی دیگر «عَدْنٍ» را اسم خاص برای زمین بهشت می‌دانند و می‌گویند جایگاه اقامت بودن بهشت، باعث این نام‌گذاری است. گفتنی است که «محل اقامت»در مقام تمجید به جایی گفته می‌شود که همۀ شرایط آسایش در آن فراهم باشد.

2 - بهشت، از باغ‌هایی متعدد تشکیل یافته است.

جَنّٰاتُ عَدْنٍ

ذکر «جَنّٰاتُ» به صورت جمع، حکایت از آن دارد که باغ‌هایی متعدد و ممتاز از یکدیگر بهشت را تشکیل می‌دهند.

3 - باغ‌های بهشت، دارای نهرهای متعددی است که همواره از زیر درختان آن در جریان است.

جَنّٰاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

فعل مضارع «تَجْرِی» بر جریان مستمر و دائمی نهرهای بهشت دلالت دارد.

4 - بهشتیان در بهشت‌های عدن، جاودانه و مخلداند.

جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

5 - خلود در بهشت عدن، تبلور درجات عالی مؤمنان دارای عمل صالح در آخرت

لَهُمُ الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ . جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... خٰالِدِینَ

«جَنّٰاتُ عَدْنٍ» بدل برای «الدَّرَجٰاتُ الْعُلیٰ» است؛ یعنی، آن درجات بلند، همان باغ‌های بهشت عدن است.

6 - خلود در بهشت‌های عدن، پاداش پاکی و دوری جستن از کفر و شرک و گناه است.

جَنّٰاتُ عَدْنٍ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی

7 - ایمان و عمل صالح، راه تزکیه نفس و رشد آدمی است.

وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ مَنْ تَزَکّٰی

«تزکیة» به معنای «تطهیر»است. به نظر می‌رسد مراد از آن در این آیه، به قرینۀ آیات پیشین (که از ایمان و عمل صالح و دوری از کفر و شرک سخن گفته بود) تحصیل ایمان و عمل صالح برای طهارت از کفر و گناه است.

کلیدواژه‌ها:

ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ پاداش؛ تزکیه؛ تکامل؛ جنات عدن؛ خلافت الهی؛ شرک؛ صالحان؛ طهارت؛ عمل؛ کفر؛گناه؛ نعمت؛ نهر

[سوره طه (20): آیه 77]

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی اَلْبَحْرِ یَبَساً لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ (77)

77

و همانا به موسی وحی کردیم که بندگانم (بنی‌اسرائیل) را شبانه کوچ بده، و راهی خشک در [بستر] دریا برای آنان باز کن که در آن حال نه از فرا رسیدن[فرعونیان]می‌ترسی و نه [از غرق شدن]بیم داری.

1 - موسی(ع)، مأمور به حرکت در آوردن شبانۀ بنی‌اسرائیل، جهت خروج و هجرت از مصر

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

«إسراء»به معنای سیر شبانه و حرف «باء»برای تعدیه است، «أَسْرِ بِعِبٰادِی» ؛ یعنی، بندگان مرا شبانه حرکت بده [و از مصر خارج کن].

2 - هجرت بنی‌اسرائیل از مصر، حرکتی سازماندهی شده و پنهان از چشم فرعونیان*

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَسْرِ بِعِبٰادِی

فرمان یافتن موسی(ع) به کوچ دادن شبانه بنی‌اسرائیل و تعقیب آنان از سوی فرعون، این احتمال را تقویت می‌کند که انتخاب شب به جهت استتار و پنهان ماندن از چشم مأموران فرعون بوده است.

3 - مسیر هجرت بنی‌اسرائیل از مصر، از طریق وحی به موسی(ع) مشخص شده بود.

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ ... فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ

فرمان به کوچ دادن شبانۀ بنی‌اسرائیل و بیان برخورد آنان در مسیر خود با دریا، دال براین است که مسیر حرکت نیز از طریق وحی مشخص شده بود.

4 - وحی الهی، راهنمای موسی(ع) در مراحل دشوار و تنگناهای مسیر رسالت.

وَ لَقَدْ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ

5 - بنی‌اسرائیل، مورد عنایت و لطف الهی، در عصر ستم‌دیدگی و شکنجه شدن از سوی فرعونیان

أَسْرِ بِعِبٰادِی

اضافۀ «عباد» به ضمیر متکلم، به جهت تکریم بنی‌اسرائیل و اظهار لطف به آنان است. این امر، زمانی صورت گرفته که آنان در بند حکومت فرعون و شکنجه‌های او بودند. خداوند با تعبیر «عبادی»بر رفتار فرعونیان - که بنی‌اسرائیل را به بندگی گرفته بودند - خط بطلان کشیده و آنان را تنها بندۀ خود معرفی کرده است.

6 - بندگان مظلوم و تحت شکنجه حکومت‌های ظالم، مورد عنایت و لطف خداوند

أَسْرِ بِعِبٰادِی

یادکردن از بنی‌اسرائیل به عنوان «عبادی» در حالی که تحت ستم و شکنجه‌های فرعون قرار داشتند؛ دلالت براین نکته دارد که بندگان تحت شکنجۀ ظالمان (در صورتی که خواستار رهایی باشند) مورد نظر و عنایت خداوند قرار دارند.

7 - بنی‌اسرائیل، دارای زمینۀ لازم برای هجرت از مصر و رهایی از عذاب فرعون

أَسْرِ بِعِبٰادِی

حرکت شبانه، گریختن از چنگ کسانی است که برای آن حرکت، مانع ایجاد می‌کنند. بنابراین بنی‌اسرائیل، در صدد فرار بودند و ماندن نزد فرعونیان، برخلاف میل آنان بوده است.

8 - ایجاد راهی خشک در عمق دریای سرخ برای عبور بنی‌اسرائیل، از مأموریت‌های موسی(ع)

فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً

«فَاضْرِبْ لَهُمْ ...»، یعنی برای آنان راهی را ایجاد کن.«یبس»به معنای خشک است. «ال» در «الْبَحْرِ» عهد ذهنی و اشاره به دریای مشخصی است که در مسیر هجرت قرار داشت. گروهی از مفسران آن را دریای سرخ و برخی رود نیل دانسته‌اند.

9 - طبیعت، مقهور ارادۀ خداوند و مجری فرمان او است.

فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً

«ضرب»در «فَاضْرِبْ لَهُمْ» به معنای ساختن و قراردادن است.

فرمان ایجاد راهی خشک در دریا، فرمان به اعجاز است و از مقهور بودن دریا در برابر ارادۀ خداوند، حکایت دارد.

10- کاربرد اعجاز پیامبران در جهت مصالح مؤمنان

فَاضْرِبْ لَهُمْ

باز شدن راهی خشک در دریا، به منظور اثبات حقانیت رسالت موسی(ع) بر منکران آن انجام نگرفت؛ بلکه منظور از آن نجات بنی‌اسرائیل و هلاکت فرعونیان بوده است.

11- تمام بنی‌اسرائیل از یک راه در دریا عبور داده شدند.*

فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ

چنانچه مراد از «طَرِیقاً» جنس نباشد، بر وحدت راه دلالت خواهد داشت.

12- موسی(ع)، از برخورد با نیروهای فرعون و بروز مشکلات دیگر در مسیر هجرت از مصر نگران بود.

أَسْرِ بِعِبٰادِی ... لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ

«درک»به معنای ملحق شدن و رسیدن و نیز به معنای پی‌آمد است (قاموس). نفی هرگونه پی‌گیری و پی‌آمد و نیز اطمینان بخشیدن به موسی(ع) در مورد امنیت مسیر هجرت، نشان از وجود زمینۀ تعقیب شدن و نیز نگرانی‌های دیگر در این مسیر دارد.

13- خداوند به موسی(ع) اطمینان داد که در مسیر هجرت از مصر نه با نیروهای دشمن درگیر خواهد شد و نه مشکل جدی دیگری برای آنان بروز خواهد کرد.

أَسْرِ بِعِبٰادِی ... لاٰ تَخٰافُ دَرَکاً وَ لاٰ تَخْشیٰ

حذف متعلق «لاٰ تَخْشیٰ» بیانگر منتفی بودن هر چیزی است که مایۀ دلهره و خشیت باشد؛ از قبیل: احتمال غرق شدن در دریا و یا خطرهای غیر قابل پیش‌بینی دیگر.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ امر الهی؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ حزن؛ خوف؛ دریا؛ رسالت؛ رود نیل؛ شب؛ شکنجه؛ طبیعت؛ظلم؛ فرعون؛ قصه؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ وحی؛ هجرت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 78]

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ مِنَ اَلْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ (78)

78

پس فرعون با سپاهیانش آنان را دنبال کرد، ولی از دریا فرا گرفت آنان را آنچه فرا گرفت.

1 - موسی(ع) به فرمان خداوند، بنی‌اسرائیل را شبانه از مصر کوچ داد و از دریا گذراند.

أَسْرِ بِعِبٰادِی ... فَأَتْبَعَهُمْ

حرف «فاء» در «فَأَتْبَعَهُمْ» فصیحه است؛ یعنی، از یک سری جملات محذوف قبل از خود حکایت می‌کند. حاصل آن جملات این است که موسی(ع) بنی‌اسرائیل را از مصر کوچ داد و فرعونیان نیز از حرکت آنان آگاه شدند.

2 - فرعون و لشکریانش، در پی کوچ بنی‌اسرائیل از مصر، به تعقیب آنان پرداختند.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ

3 - در تعقیب بنی‌اسرائیل، فرعون خود رهبری سپاهیانش را به عهده داشت.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ

4 - ماندن بنی‌اسرائیل در مصر و جدا نشدن آنان از دیگران، امری حیاتی برای فرعون و فرعونیان

أَسْرِ بِعِبٰادِی ... فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ

تعقیب بنی‌اسرائیل و تلاش برای جلوگیری از هجرت آنان، نشانگر این نکته است که جداشدن بنی‌اسرائیل از جامعۀ مصر، خسارت و عواقب سنگینی برای آنان به همراه داشت.

5 - فرعونیان، در تعقیب بنی‌اسرائیل، به راه خشک شدۀ دریا، وارد شدند.

طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً ... فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ

6 - امواج بزرگ و سهمگین دریا، فرعون و سپاهیانش را فرا گرفت و آنان را در کام خود فرو برد.

فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ

«یم»به معنای دریا است و نیز به رودخانۀ بزرگی که آب آن شیرین باشد اطلاق می‌گردد (لسان العرب). «غشاوة»(مصدر «غشی») به معنای پوشاندن و فراگرفتن است. ابهامی که در «مٰا غَشِیَهُمْ» وجود دارد، برای بیان عظمت امواجی است که موجب غرق شدن فرعونیان گردید.

7 - طبیعت، مقهور ارادۀ خداوند و مجری فرمان‌های او است.

طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً ... فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ مٰا غَشِیَهُمْ

باز شدن راه برای عبور موسی(ع) در دریا و به هم آمدن آن پس از ورود فرعونیان، هر دو از روی اعجاز و به دستور خداوند بوده است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ بنی اسرائیل؛ تعقیب؛ تکلیف؛ حکومت؛ دریا؛ سکونت؛ شب؛ طبیعت؛ غرق؛ فرعون؛ قصه؛مصر؛ موسی(ع)؛ هجرت

[سوره طه (20): آیه 79]

وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مٰا هَدیٰ (79)

79

و فرعون قوم خود را گمراه ساخت و هدایت نکرد.

1 - فرعون، نقش اساسی و تعیین کننده‌ای در گمراهی مردم خود داشت.

وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ

2 - رهبران و حاکمان جوامع، دارای نقشی بسیار مؤثر در گمراهی و یا هدایت مردم

وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ

3 - هدایت کردن مردم، از مسؤولیت‌های حاکمان و پیشوایان

وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مٰا هَدیٰ

مضمون «أَضَلَّ» و «وَ مٰا هَدیٰ» یکی است و تکرار معنا به لفظی دیگر است. شاید جملۀ «مٰا هَدیٰ» به این لحاظ باشد که آنچه از حاکمان و پیشوایان توقع می‌رود، هدایت کردن مردم است.

4 - نابودی فرعونیان و متلاشی شدن نظام حکومتی آنان، از پی‌آمدهای متابعت آنان از فرعون بود.

فَغَشِیَهُمْ ... وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ مٰا هَدیٰ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ امامت؛ انسان؛ پیروی؛ ضلالت؛ فرعون؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 80]

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ اَلطُّورِ اَلْأَیْمَنَ وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ اَلْمَنَّ وَ اَلسَّلْویٰ (80)

80

ای بنی‌اسرائیل، بی‌تردید، ما شما را از دشمنتان نجات دادیم، و با شما در جانب راست طور وعده گذاشتیم، و «من»و«سلوی» بر شما فرو فرستادیم.

1 - فرعون، دشمن بنی‌إسرائیل و در صدد تباهی آنان بود.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ ... یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ

2 - خداوند، بنی‌اسرائیل را از خطر فرعون رهانید و آنان را از اسارت او نجات داد.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ ... یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ

3 - خداوند، پس از عبور بنی‌اسرائیل از دریا، با آنان قرار گفت وگو نهاد و وعدۀ ارتباط نزدیک داد.

وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ

متعلق «وٰاعَدْنٰاکُمْ» به قرینۀ «وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ» (در آیات بعد) وعدۀ مناجات و گفت وگو با موسی(ع) بوده است. این مواعده گرچه با همۀ بنی‌اسرائیل نبود؛ اما بازگشت منافع آن (از قبیل نزول تورات) به عموم آنان، سبب شد که از آن به عنوان نعمتی بر همۀ بنی‌اسرائیل یاد شود.

4 - سمت راست کوه طور، میقات و وعده‌گاه خدا با بنی‌اسرائیل

وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ

«أیمن» به معنای «یمین» (طرف راست) است و مراد از «جانب راست طور» دامنه و یا فضای سمت راست آن بوده است.

5 - کوه طور، مکانی مبارک و مورد عنایت خداوند

وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ

در برداشت یاد شده «الْأَیْمَنَ» از مادۀ «یمن»گرفته شده و به معنای مبارک است. این کلمه گرچه وصف برای «جٰانِبَ» است، ولی وصفِ جزء هر چیز، وصف کل آن نیز شمرده می‌شود. انتخاب کوه طور برای مواعده، نشان از ویژگی خاص آن دارد.

6 - خداوند، بر بنی‌اسرائیل زمان موسی(ع)، خوردنی‌های «من»(ترنجبین) و «سلوی» (بلدرچین) نازل کرد.

وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

«من»قطراتی است که از آسمان بر درخت‌ها و سنگ‌ها می‌نشیند و به صورت عسل در می‌آید. طعم آن شیرین است و مانند شیرۀ درخت خشک می‌شود (قاموس). برخی از مفسران آن را ترنجبین معنا کرده‌اند. «سلوی»، پرنده‌ای است شبیه کبوتر با پا و گردنی درازتر که حرکتی سریع دارد و رنگ آن شبیه رنگ بلدرچین است (مصباح). برخی آن را همان بلدرچین می‌دانند.

7 - نزول «من و سلوی»بر بنی‌اسرائیل، پس از نجات آنان از چنگال فرعون و استقرار آنها در بیابان بوده است.

قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ ... وٰاعَدْنٰاکُمْ ... وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

نزول «من و سلوی»، نشان عاری بودن منطقه از مواد غذایی متداول و بیابانی بودن محیط استقرار آنها است.

8 - نزول «من و سلوی»، از معجزات ارائه شده به قوم موسی(ع)

وَ نَزَّلْنٰا

اختصاص یافتن «من و سلوی»از بین خوراکی‌ها و یادآوری نزول آن بر بنی‌اسرائیل، نشان از غیر عادی بودن نزول آن دو دارد.

9 - نجات بنی‌اسرائیل از فرعونیان و وعدۀ ارتباط با آنان در کنار کوه طور و فرو فرستادن منّ و سلوی بر آنان، از نعمت‌های خداوند بر بنی‌اسرائیل در زمان موسی(ع)

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ ... وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

10- بنی‌اسرائیل در عصر موسی(ع) دارای سر فصل‌های تاریخی برجسته و بسیار قابل تأمّل

أَنْجَیْنٰاکُمْ ... وٰاعَدْنٰاکُمْ ... وَ نَزَّلْنٰا

11- لزوم یادکردن از برهه‌های حساس

تاریخ و رویدادهای مهمی که ظرف ظهور عنایت و لطف خدا بوده است.

أَنْجَیْنٰاکُمْ ... وٰاعَدْنٰاکُمْ ... وَ نَزَّلْنٰا

12- نجات از چنگال دشمن ستمگر و نابودی او، اعطای مکتب و برنامۀ زندگی و تأمین ارزاق، از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی است.

أَنْجَیْنٰاکُمْ ... وٰاعَدْنٰاکُمْ ... نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ

امتنان به بنی‌اسرائیل در قالب سه نوع نعمت در آیه بیان شده است: نجات، اعطای برنامۀ زندگی (تورات) و تأمین رزق آنان. از این رو معلوم می‌شود که این سه امر، از نعمت‌های بزرگ الهی است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بنی اسرائیل؛ بیابان؛ خوردن؛ دشمنی؛ دین؛ ذکر؛ رزق؛ سخن؛ طور سینا؛ ظلم؛ فرعون؛ معجزه؛ من و سلوی؛ موسی(ع)؛ نعمت؛ وعده

[سوره طه (20): آیه 81]

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ (81)

81

از خوراکی‌های دلپذیر که روزیِ شما کرده‌ایم بخورید و در آن [از حدود شرعی]تجاوز نکنید که خشم من بر شما واقع شود، و هر که خشم من بر او واقع شود قطعاً سقوط می‌کند.

1 - «من و سلوی»، عطیۀ الهی به بنی‌اسرائیل و از روزی‌های پاکیزه و گوارا

وَ نَزَّلْنٰا عَلَیْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْویٰ . کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

طیب، چیزی است که قوای حسی و نفس آدمی از آن لذت ببرد (مفردات راغب). «طاب»؛ یعنی، لذیذ و پاکیزه شد (قاموس).

البته یکی از معانی «طیب»، «حلال»است، ولی چون همۀ رزق‌های الهی حلال می‌باشد، معنایی که مفهوم آن تقسیم رزق به حلال و حرام است، معنای مناسبی نخواهد بود.

2 - بهره‌گیری از رزق‌های گوارا و پاکیزه، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

3 - رعایت بهداشت و تغذیۀ سالم مورد توجه در آیین موسی(ع)

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

4 - خوردنی‌ها، رزق و عطیۀ الهی است.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

5 - خداوند، روزی دهندۀ انسان‌ها است.

رَزَقْنٰاکُمْ

6 - روزی‌های الهی، مواهبی پاکیزه و خوشگوار برای انسان

طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

اضافۀ «طَیِّبٰاتِ» به «مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» ممکن است بیانیه بوده و گویای این نکته باشد که هر آنچه به شما روزی داده‌ایم، طیّب و پاکیزه است.

7 - تحریم نعمت‌ها و موهبت‌های الهی بر خویش، عملی ناروا و پرهیزی نابه جا است.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

توصیه به استفاده کردن از طیبات، برتری این کار را در برابر ریاضت‌های افراطی نشان می‌دهد.

8 - جواز بهره‌گیری از روزی‌ها و امکانات، درگرو تناسب آن با طبع انسان است.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

9 - بهره‌بردن از نعمت‌های الهی و بی‌مصرف نگذاشتن آنها، هدف اصلی از اعطای آنها است.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

«مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» عنوانی است که به منزلۀ تعلیل برای «کُلُوا» و توجیه‌گر مخاطب، به ضرورت استفاده کردن از نعمت است و حکایت از این دارد که ما این رزق را به شما داده‌ایم که خوراک شما باشد؛ پس، از مصرف آن دریغ نورزید.

10- اصل و قاعدۀ اولیه در خوراکی‌های مطبوع، حلیت است.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ

11- منزل‌گاه بنی‌اسرائیل - پس از عبور از دریا - فاقد امکانات تغذیۀ سالم و دارای مواد غذایی بد خوراک و مغایر با طبع انسان بود.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

12- تجاوز نکردن از مرز تعادل و مقررات الهی در استفاده از نعمت‌ها، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ ... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

13- لزوم حفظ تعادل و حد و مرز در استفاده از نعمت‌های الهی و پرهیز از ناسپاسی و اسراف و تبذیر در آن

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاکُمْ وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

از مصادیق مهم و بارز طغیان‌گری در مورد نعمت‌ها، کفران، ناسپاسی، اسراف و تبذیر است.

14- استفاده و بهره‌بردن از نعمت‌ها و

ارزاق الهی، احکام و مقررات ویژه‌ای دارد.

کُلُوا مِنْ طَیِّبٰاتِ ... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

طغیان، تجاوز از حد است. نهی شدن بنی‌اسرائیل از طغیان در استفاده از طیبات، حکایت از آن دارد که استفاده از طیبات، دارای حد و مرز و مقرراتی است که خروج از آنها، طغیان به شمار می‌آید.

15- وجود زمینه‌های خطرناک برای طغیان‌گری، در خوردنی‌ها

کُلُوا ... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

ضمیر در «فِیهِ» ممکن است به مصدر برگرفته شده از فعل «کُلُوا» (أکل) بازگردد و ممکن است «مٰا» در «مٰا رَزَقْنٰاکُمْ» به اعتبار ارتباط با فعل «کُلُوا» مرجع ضمیر باشد. در هر صورت می‌توان به برداشت یاد شده دست یافت.

16- طغیان‌گری در مورد نعمت‌های خداوند، خطری در کمین جوامع رها شده از حاکمیت ستم‌گران

أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ ... کُلُوا ... لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ

نهی شدن بنی‌اسرائیل از طغیان‌گری، پس از عبور آنان از دریا و نجات از ستم و حاکمیت فرعونیان مطرح شده است. طرح این مسأله در آن موقعیت، گویای وجود زمینه‌هایی برای طغیان‌گری در آن شرایط است.

17- طغیان‌گری در استفاده از نعمت‌ها (ناسپاسی، اسراف و...)، زمینه‌ساز فرا رسیدن غضب الهی و سیطره یافتن آن بر انسان است.

کُلُوا ... وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی

«یحل»؛ یعنی، «ینزل»و نزول و اقامت غضب، کنایه از استقرار کامل آن است.

18- سقوط و هلاکت، سرنوشت حتمی افراد و جوامعی است که مورد غضب خداوند قرار گرفته‌اند.

وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ

19- طغیان در مورد نعمت‌های خداوند و خروج از مرز تعادل، گناهی است بس بزرگ.

وَ لاٰ تَطْغَوْا ... وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ

غضب خداوند بر طغیان گران در مورد نعمت‌ها، نشانۀ بزرگی گناه آنان است.

20- «عن بعض أصحابنا قال: کنت فی مجلس أبی‌جعفر(ع) إذ دخل علیه عَمروبن‌عُبَید فقال له: جعلت فداک قول اللّه تبارک و تعالیٰ: «وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ» ما ذٰلک الغضب؟ فقال أبوجعفر(ع): هو العقاب، یاعمرو إنّه من زعم أنّ اللّه قد زال من شیء إلیٰ شیء فقد وصفه صفة مخلوق و أنّ اللّه تعالیٰ لایستفزّه شیء فیغیّره؛ ⁽¹⁾

راوی گوید: در مجلس امام باقر(ع) بودم که عمروبن عبید وارد

شد، پس به آن حضرت عرض کرد: فدایت شوم سخن خداوند - تبارک و تعالی - «وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَویٰ» مراد از این غضب چیست؟ فرمود: آن عقاب است ای عمرو! همانا کسی که گمان کند خداوند از حالی به حالی دیگر می‌شود، پس او را به صفت مخلوق توصیف کرده است و خدای تعالی را چیزی تحریک نمی‌کند تا در او تغییر ایجاد کند».

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اعتدال؛ اللّه؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ بهداشت؛ جامعه؛ حرمت؛ حُکم؛ خوردن؛ رزق؛ زهد؛ سکونت؛طغیان؛ طیّبات؛ عمل؛ غضب؛ قاعده حلیت؛ گناه؛ مغضوبان؛ نعمت؛ یهود

[سوره طه (20): آیه 82]

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اِهْتَدیٰ (82)

82

و بی‌گمان، من آمرزندۀ کسی هستم که توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد و سپس در راه راست بماند.

1 - خداوند، بسیار آمرزنده است.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ

2 - توبه کنندگان از شرک، کفر و عصیان، با ایمان و عمل صالح و پی‌گیری هدایت، قطعاً مشمول مغفرت خداوند قرار خواهند گرفت.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ ... ثُمَّ اهْتَدیٰ

مراد از توبه به قرینۀ آیۀ قبل، توبه از گناه تعدی در مأکولات است و چون پس از «تٰابَ» ، سخن از ایمان به میان آمده است، شامل توبه از شرک و کفر نیز می‌شود.

3 - توبه، ایمان، عمل‌صالح، و پی‌گیری هدایت، زمینه‌های جلب غفران خداوند

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ ... ثُمَّ اهْتَدیٰ

با توجه به این که توبه، ایمان و عمل‌صالح، خود حکایت از هدایت یافتگی دارد، «ثُمَّ اهْتَدیٰ» برای بیان استمرار بر هدایت و پی‌گیربودن در مورد آن است.

4 - رهبانیت گرایان و اسراف کنندگان، در صورت توبه، مشمول مغفرت الهی قرار خواهند گرفت.

کُلُوا ... وَ لاٰ تَطْغَوْا ... وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ

5 - راه توبه و بازگشت به سوی خداوند، برای گنه‌کاران و غضب‌شدگان باز است.

یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی ... وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ

تأکید بر مغفرت گستردۀ خداوند در پی وعید به طغیان‌گران، به جهت بیان باز بودن راه توبه و امیدوار ساختن گنه‌گاران به مغفرت الهی است.

6 - لزوم توبه از گناه، از تعالیم مشترک ادیان آسمانی است.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ

7 - لزوم انجام عمل صالح، از دستورهای تمامی ادیان الهی

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً

8 - غفران خداوند دربارۀ مؤمنان تائب و نیک‌کردار، مغفرتی گسترده و پر دامنه است.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ

«غفار»صیغۀ مبالغه است و بر گستردگی غفران خداوند در مورد توبه‌کنندگان مؤمن و نیک‌کردار دلالت دارد.

9 - بشارت و انذار، مکمل یکدیگر در روش تربیتی ادیان آسمانی

وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ فَیَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبِی ... وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ

10- طغیان‌گری، تباه‌کنندۀ ایمان است.

وَ لاٰ تَطْغَوْا فِیهِ ... وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ

سخن از ایمان مجدد پس از طغیان‌گری، ممکن است برای بیان این نکته باشد که طغیان، ایمان را از بین می‌برد و یا به آن آسیب جدی وارد می‌سازد.

11- هدایت افزون‌تر و رو به رشد، ره‌آورد توبه، ایمان و عمل صالح

لِمَنْ تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اهْتَدیٰ

ممکن است «ثُمَّ اهْتَدیٰ» به مرتبه‌های بالای هدایت و درجات عالی آن نظر داشته باشد که در پی توبه، ایمان و عمل صالح، به دست می‌آید. این نکته با توجه به معنای باب افتعال - که مطاوعه است - بیشتر آشکار می‌گردد.

12- هدایت، مقوله‌ای رشد پذیر، پویا و قابل تکامل است.

تٰابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صٰالِحاً ثُمَّ اهْتَدیٰ

13- پذیرش توبه و بخشش گناهان، مشروط به مداومت بر ترک آنها و پرهیز از گناه مجدد است.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ لِمَنْ تٰابَ ... ثُمَّ اهْتَدیٰ

«ثُمَّ اهْتَدیٰ» که به مرحلۀ بعد از توبه نظر دارد، گویای این نکته است که اگر پس از توبه، راه هدایت ترک شود و آنچه از آن توبه شده، دوباره انجام گیرد، انسان مشمول مغفرت الهی نخواهد بود.

14- «غفار»از اسما و صفات خداوند است.

وَ إِنِّی لَغَفّٰارٌ

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اللّه؛ انذار؛ ایمان؛ بشارت؛ تربیت؛ توبه؛ دین؛ شرک؛ صالحان؛ طغیان؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ مغضوبان؛مغفرت؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 83]

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ (83)

83

و ای موسی، چه چیز سبب شده است که تو از قوم خود پیشی گرفته‌ای؟

1 - خداوند با موسی(ع) و قوم او، قرار گفت‌وگو در کنار کوه طور نهاده بود.

وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ ... وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ

در آیۀ 80 این سوره از مواعدۀ خداوند با بنی‌اسرائیل (در کوه طور) سخن به میان آمده بود. ظاهر این است که «مٰا أَعْجَلَکَ» - که حاکی از شتاب موسی(ع) در آمدن به میقات است - مربوط به همان مواعده باشد.

2 - موسی(ع)، وظیفه‌دار همراهی با قوم خود پس از عبور از دریا و در مسیر وصول به میقات (دامنه کوه طور) بود.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

پرسش خداوند از موسی(ع) به قرینۀ پاسخ او در آیۀ بعد سؤالی توبیخی و در مقام ملامت است. از این سرزنش، برمی‌آید که موسی(ع) در رها ساختن قوم خود و جدا شدن از آنان، ترک اولی کرده است و می‌بایست همراه قوم خویش حرکت می‌کرد و با آنان تا رسیدن به دامنۀ طور می‌ماند و بر آنان پیشی نمی‌گرفت.

3 - موسی(ع)، در رسیدن به میقات، تعجیل کرده و بر قوم خود پیشی گرفته بود.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

4 - موسی(ع)، به جهت پیشی‌گرفتن بر قوم خود در رسیدن به میقات، مورد پرس و جوی خداوند قرار گرفت.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

5 - پرسش خداوند از موسی(ع) دربارۀ تعجیل در آمدن به کوه طور، نخستین سخن او با وی نبود.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ

حرف «واو»در «وَ مٰا أَعْجَلَکَ» برای عطف بر محذوف است؛ یعنی، پس از حضور موسی(ع) در کوه طور، سخن یا سخنانی به میان آمد، آن گاه این پرسش مطرح شد.

6 - پیامبران الهی، موظف به همراهی با قوم و امّت خویش در همۀ مراحل و برنامه‌ها

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

مؤاخذۀ موسی(ع) به جهت جدا شدن از قوم خود برای رسیدن به میقات، نشان از آن دارد که پیامبران، نباید در هیچ شرایطی از امت خویش جدا شوند.

7 - پیامبران جز به فرمان خداوند، نباید از امت و قوم خویش جدا گردند.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

8 - پیشوایان دینی، در همۀ صحنه‌ها باید در کنار مردم حاضر باشند.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ یٰا مُوسیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ امت؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ سخن؛ عجله؛ قصه؛ ملامت؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 84]

قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ (84)

84

گفت: آنان خود به دنبال منند، و من - پروردگارا - به سوی تو شتافتم تا خشنود شوی.

1 - موسی(ع)، سبقت گرفتن خود بر قومش در آمدن به میقات را، به جهت اطمینان به قومش در پیروی از او و طی مسیر تا دامنه طور دانست.

قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی

«أُولاٰءِ» اسم اشاره به بعید است و «أثر»به معنای علامت باقی مانده از هر چیزی است. از همین رو به جای پا نیز «اثر» گفته می‌شود. «أثر»به معنای اتباع و دنباله روی نیز آمده است.

(مقاییس اللغة). مفاد آیۀ بالا این است که آنان به دنبال من در حال آمدن به میقات هستند.

2 - گفتگوی خدا با موسی(ع) در میقات، اندکی پیش از ورود قومش به دامنه طور بود.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی

مورد اشاره قرارگرفتن همراهان موسی از سوی آن حضرت، نشان می‌دهد که آنان در چشم‌انداز موسی(ع) بودند و تا رسیدن به دامنه طور، زمان زیادی لازم نداشتند. بنابراین زمان گفتگوی خدا با موسی(ع) در میقات و زمانی بود که قوم او، چندان فاصله‌ای با کوه طور نداشتند.

3 - قوم موسی، با فاصلۀ زمانی کوتاهی، به دنبال موسی(ع) و رد پای او به سوی میقات روانه شدند.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی

4 - موسی(ع)، جدا شدن از قوم خود و حضور پیش از موعد در میقات را موجب جلب رضایت خداوند می‌پنداشت.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

5 - شوق موسی(ع) به ملاقات و

گفت‌وگوی با پروردگار و جلب رضایت او، موجب شتاب وی در آمدن به میقات بود.

وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

6 - شتاب در کار خیر و تعجیل در وفای به وعده، موجب جلب رضایت خدا است.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

هر چند که موسی(ع) به جهت جدا شدن از مردم، مورد پرس و جوی خداوند قرار گرفت؛ ولی هدف او از این تعجیل، مورد نقد قرار نگرفته است؛ و این یعنی، تسریع در وفای به وعده و حضور در میقات، به خودی خود، کار مطلوبی بوده است.

7 - عبادت، موجب جلب رضایت الهی است.

عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

8 - خوبی هرکار، علاوه بر صدور آن به نیت خیر، در گرو هماهنگی آن با سایر خواسته‌ها و دستورات خداوند است.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

با وجود آن که موسی(ع) در تعجیل خود، نیت خیر داشته است؛ ولی بازخواست شدن او دال براین مطلب است که صرف داشتن نیت خیر، برای برتری یافتن عمل کافی نیست؛ بلکه باید با ادلۀ دیگر آن عمل را سنجید. اگر در تعارض نبود، آن گاه بدان اقدام کرد.

9 - پیامبران، در تشخیص موارد رضایت خداوند، نیازمند راهنمایی و هدایت او هستند.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

11- ربوبیت خداوند، مقتضی پاداش دادن به دارندگان نیت خیر و سبقت گیرندگان در کار نیک

وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

12- همراه بودن با هم سفران در مسافرت، و جدا نشدن از آنان در مسیر، از آداب سفر است.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... قٰالَ هُمْ أُولاٰءِ عَلیٰ أَثَرِی

13- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند است.

وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ رَبِّ لِتَرْضیٰ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ پاداش؛ پیروی؛ تکلیف؛ خیر و شر؛ رب/اسما و صفات؛ سخن؛ عبادت؛ عجله؛عمل؛ قصه؛ موسی(ع)؛ نیت؛ وعده؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 85]

قٰالَ فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ اَلسّٰامِرِیُّ (85)

85

گفت: همانا، ما قوم تو را پس از [آمدن] تو آزمایش کردیم و سامری آنان را گمراه ساخت.

1 - بنی‌اسرائیل، در غیبت موسی(ع)، مورد آزمایش الهی قرار گرفتند.

فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

«مِنْ بَعْدِکَ» ؛ یعنی [ای موسی] بعد از آن که تو از قوم خویش جدا گشتی و از انظار آنان غایب شدی. «فتنة»در اصل در مورد طلا و نقره‌ای کاربرد دارد که با آتش گداخته شده و خوب و بد آن جدا شده باشد (مصباح) و مراد از آن در آیۀ بالا، آزمایش است که مایۀ تشخیص انسان‌های خوب و بد است.

2 - موسی(ع) در میقات و از طریق وحی، بر امتحان شدن بنی‌اسرائیل در غیاب او و گمراه شدن آنان آگاهی یافت.

وَ عَجِلْتُ إِلَیْکَ ... فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

3- محدودیت علم موسی(ع) در مورد حقایق

فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ

4 - سامری، موجب گمراهی بنی‌اسرائیل در غیاب موسی(ع) شد.

وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

«سامری»نام شخصی است که از قوم بنی‌اسرائیل بود و موجب گمراهی آنان گردید.

5 - حضور پیشوای الهی در جامعه، دارای نقشی اساسی در جلوگیری از انحرافات

فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

«مِنْ بَعْدِکَ» نشانگر آن است که نبود موسی(ع) در بین قوم خود، از زمینه‌های آغاز این گمراهی بوده است.

6 - شخصیت‌ها و افراد برجستۀ هر جامعه، در رویدادهای تاریخی و اجتماعی آن، نقش بسزایی دارند.

مِنْ بَعْدِکَ

7 - امت‌های پیامبران، در معرض آزمون و فتنه در غیبت رهبران خود هستند.

فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

خبر از آزموده شدن بنی‌اسرائیل در غیاب موسی(ع)، هشدار و تذکری برای همۀ امت‌ها است؛ تا در غیبت پیشوایان خود (مرگ و یا عدم حضور آنان)، مراقبت کافی به عمل آورند تا از فتنه‌ها سربلند بیرون آیند.

8 - امدادهای الهی برای امت‌ها در

برهه‌های خاص، به معنای معاف شدن آنان از آزمون‌ها و فتنه‌ها در مراحل بعد نیست.

قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ ... فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

9 - عتاب خداوند به موسی(ع) در مورد جدا شدن او از مردم و پیشی‌گرفتن بر آنان، به جهت بروز انحراف در آنان، در غیاب وی بوده است.

وَ مٰا أَعْجَلَکَ ... فَإِنّٰا قَدْ فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

10- عوامل گمراهی، وسیله‌های آزمون مردم از سوی خداوند بوده و مقهور قدرت او هستند.

فَتَنّٰا ... وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ

گمراه‌گری سامری با آن که به شخص او استناد داده شده است؛ مصداق آزمون الهی قرار گرفته است، حاکی از این که خداوند بر کار او تسلط داشته و هم او وی را به خواست خویش، آزاد گذاشته است.

11- ارتداد بنی‌اسرائیل و پیدایش گوساله‌پرستی در میان آنان، پس از عبورشان از دریا و پیش از رسیدن به دامنه طور بود.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ وٰاعَدْنٰاکُمْ جٰانِبَ الطُّورِ الْأَیْمَنَ ... فَتَنّٰا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اللّه؛ امامت؛ امت؛ امتحان؛ بنی اسرائیل؛ تاریخ؛ سامری؛ ضلالت؛ عجله؛ علم؛ قدرت؛ قصه؛ گوساله سامری؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ وحی

[سوره طه (20): آیه 86]

فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ اَلْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی (86)

86

پس موسی با خشم و تأسف به سوی قومش بازگشت و گفت: ای قوم من، آیا پروردگارتان به شما وعده‌ای نیکو نداد؟ آیا مدّت آن بر شما دراز آمد، یا خواستید خشمی از پروردگارتان بر شما واقع شود که وعدۀ مرا خلاف کردید؟

1 - موسی(ع) در پی آگاه شدن از گمراهی بنی‌اسرائیل همراه با خشم و اندوهی شدید، به نزد آنان بازگشت.

وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ . فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً

با توجه به آیات دیگر قرآن در این زمینه و نیز قرینه‌های موجود در همین آیات، چنین برمی‌آید که گمراه شدن بنی‌اسرائیل به دست سامری در میقات چهل روزۀ موسی(ع)، اتفاق افتاده بود و رجوع موسی(ع) به قوم خود نیز پس از پایان میقات بوده است. «غَضْبٰانَ» - چنان‌که برخی از اهل لغت گفته‌اند - به شخصی گفته می‌شود که از غضب لبریز شده باشد و «أسف» به فرد خشمگینی گفته می‌شود که بر چیزی افسوس می‌خورد (لسان‌العرب).

2 - ارتداد مردم و گمراه شدن آنان پس از هدایت، مقوله‌ای سزاوار به خشم آمدن و فرو رفتن در حزن و اندوه

وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ . فَرَجَعَ مُوسیٰ إِلیٰ قَوْمِهِ غَضْبٰانَ أَسِفاً

3 - موسی(ع)، تحت تأثیر خشم و اندوه

غَضْبٰانَ أَسِفاً

4 - وجود حالات انسان‌های عادی در پیامبران

غَضْبٰانَ أَسِفاً

5 - بنی‌اسرائیل، پیش از رفتن موسی(ع) به میقات، وعدۀ خوبی (نزول تورات) از ناحیۀ خداوند دریافت کرده بودند.

أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً

استفهام تقریری یا انکاری موسی(ع) از بنی‌اسرائیل، نشان از داده شدن وعده‌ای از جانب خداوند به آنان پیش از رفتن موسی(ع) به میقات دارد. محتوای این وعده را، برخی نزول تورات دانسته‌اند.

6 - بنی‌اسرائیل با بی‌توجهی به وعدۀ خداوند (اعطای تورات)، زمینۀ گمراهی خویش را فراهم آوردند.

وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ... أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً

7 - بنی‌اسرائیل، بدون این که در تحقق وعدۀ خداوند (اعطای تورات) به آنان تأخیر زیادی شده باشد، به گمراهی تن در دادند.

أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ ... أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ

استفهام در «أَ فَطٰالَ» انکاری است. و «عهد»به معنای زمان است. (قاموس) و مراد زمان تحقق وعده‌ای است که «أَ لَمْ یَعِدْکُمْ» بر آن دلالت داشت، و ممکن است مراد از «عهد» زمان دوری موسی(ع) باشد.

8 - بنی‌اسرائیل، در عین مشاهدۀ آیات بزرگ الهی، فاقد ایمان ژرف و راسخ بودند.

یٰا بَنِی إِسْرٰائِیلَ قَدْ أَنْجَیْنٰاکُمْ ... أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ...

أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ

با توجه به این که گمراهی بنی‌اسرائیل به دست سامری، پس از نجات آنان از چنگال فرعون، عبور آنان از دریا و مشاهدۀ آیات متعدد الهی در طول آن مدت بوده است؛ به نظر می‌رسد آنان از بینش و ایمان محکم و استواری برخوردار نبودند که

این چنین با اغواگری سامری به صف گمراهان پیوستند.

9 - پیروی بنی‌اسرائیل از سامری و بی‌توجهی آنان به وعدۀ الهی، زمینه‌ساز گرفتاری آنان به غضب خداوند بود.

وَ أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ... أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ

«أَمْ» در این آیه منقطعه است و مفاد عبارت «أَمْ أَرَدْتُمْ» این است که دلیل گوساله‌پرستی شما، تأخیر وعده نبود؛ بلکه شما به گونه‌ای عمل کردید که علاقه‌مندان به غضب الهی عمل می‌کنند. بنابراین، جملۀ «أَرَدْتُمْ ...» استعاره است و نمای کار آنان را نشان می‌دهد.

10- لزوم ایمان به وعده‌های خداوند و پرهیز از بی‌اعتنایی به آنها

أَ فَطٰالَ عَلَیْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ

11- موسی(ع) قبل از عزیمت به میقات، توصیه‌های لازم را به بنی‌اسرائیل ارائه کرده و قول و قرارهای لازم را برای حفظ ایمان، با آنان گذاشته بود.

فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

«مَوْعِدٌ» در این آیه مصدر و به معنای «وعده»است. از این رو «فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی» ؛ یعنی، شما از وعده و عهد خود با من تخلف کردید. از این جمله برمی‌آید که موسی(ع) قبل از رفتن به میقات، پیش‌بینی‌های لازم را کرده بود و از این نظر حجت را بر بنی‌اسرائیل تمام نموده بود.

12- پیش‌بینی لغزش‌گاه‌ها و زمینه‌های گمراهی و هشدار نسبت به آن، از مسؤولیت‌های پیامبران و پیشوایان دینی است.

فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

13- عهدشکنی با پیامبران و تخلف از قول و قرار با آنان، زمینه‌ساز گرفتار شدن به غضب الهی است.

أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِی

14- موسی(ع)،گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل را مردمی عهدشکن توصیف کرده و آنها را به عذاب سخت الهی هشدار داد.

أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ

15- خشم الهی بر مرتدان و بازگشت‌کنندگان به شرک و بت‌پرستی، مقتضای ربوبیت او است.

أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ... أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ

16- گمراهی پس از هدایت و شرک‌ورزی پس از توحید، زمینه‌ساز گرفتاری به خشم سنگین و پایدار خداوند و عذابی سخت و طولانی از جانب او

أَضَلَّهُمُ السّٰامِرِیُّ ... أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ

«حلول غضب» بر رسوخ و دوام آن و نکره بودن «غَضَبٌ» بر عظمت آن دلالت دارد. گفتنی است که حلول غضب الهی، کنایه از نزول عذاب است.

17- «رب»از اسما و صفات خداوند است.

أَ لَمْ یَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً ... أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ یَحِلَّ عَلَیْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اللّه؛ امامت؛ امت؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ بت؛ بنی اسرائیل؛ پیروی؛ تورات؛ حزن؛ رب/اسما و صفات؛ سامری؛ شرک؛ ضلالت؛ عذاب؛ عهد؛ غضب؛ قصه؛ گوساله سامری؛ لجاجت؛ مغضوبان؛ موسی(ع)؛وعده

[سوره طه (20): آیه 87]

قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ اَلْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی اَلسّٰامِرِیُّ (87)

87

گفتند: ما به اختیار خود وعدۀ تو را خلاف نکردیم، بلکه وادار شدیم که بارهایی از زیورآلات این قوم را حمل کنیم؛ پس آنها را [در آتش] پرتاب کردیم، و سامری نیز همین گونه [آنچه با خود داشت در آتش]افکند.

1 - بنی‌اسرائیل در برابر بازخواست و توبیخ خود از جانب موسی(ع)، سعی در بی‌تقصیر نشان دادن خود در ماجرای گوساله‌پرستی داشتند.

أَ لَمْ یَعِدْکُمْ ... أَ فَطٰالَ ... أَمْ أَرَدْتُمْ ... قٰالُوا مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا

جملۀ «مٰا أَخْلَفْنٰا» و نیز «حُمِّلْنٰا» ، جملگی توجیهات بنی‌اسرائیل برای پذیرش گوساله‌پرستی از سوی آنان است.

2 - بنی‌اسرائیل، به پیمان‌شکنی و تخلف از قول و قرار خود با موسی(ع) معترف بودند.

مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا

3 - بی‌اختیار قلمداد کردن خود، از بهانه‌های بنی‌اسرائیل برای توجیه پیمان‌شکنی با موسی(ع) و پذیرش گوساله‌پرستی در میان خود

مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا

«مَوْعِدٌ» مصدر و به معنای «وعد»است.«ملک»نیز مصدر است و مراد بنی‌اسرائیل، نفی مالک بودن امور خویش است.

از همین رو معنای «مٰا أَخْلَفْنٰا ...» چنین می‌شود: ما از پیمان و

وعدۀ تو، به اختیار خود تخلف نکردیم.

4 - بنی‌اسرائیل، بخشِ قابل توجهی از زیورآلات فرعونیان را با خود به همراه آورده بودند.

وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ

مراد از «الْقَوْمِ» بر حسب ظاهر فرعونیان هستند. و «وزر»به معنای «ثقل»است. از همین رو، به گناه نیز «وزر و ثقل» اطلاق می‌گردد؛ چرا که بر دوش گنه‌کار سنگینی می‌کند.

استعمال این واژه احتمالاً اشاره به آن است که بنی‌اسرائیل، همراه داشتن زیور آلات فرعونیان را بر خود جایز نمی‌شمردند.

5 - بنی‌اسرائیل در به همراه آوردن زینت آلات فرعونیان نیز خود را بی‌اختیار قلمداد می‌کردند.

وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ

آمدن «حُمِّلْنٰا» به صیغۀ مجهول، در ادامۀ توجیه بنی‌اسرائیل از عملکرد خویش است؛ یعنی، ما در حمل زینت‌های فرعونیان نیز ناخواسته آن را انجام دادیم و به ما تحمیل شد.

6 - اقدام بنی‌اسرائیل در به همراه آوردن زینت‌آلات فرعونیان و مصادرۀ آنها، بدون صدور دستوری از جانب موسی(ع) صورت گرفته بود.

وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ

تعبیر «حُمِّلْنٰا» و کلمۀ «وزر»، حکایت از آن دارد که موسی(ع) در این زمینه دستوری صادر نکرده بوده و بنی‌اسرائیل، خودسرانه این کار را انجام داده بودند.

7 - بنی‌اسرائیل، در زمان غیبت موسی(ع) و رفتن او به میقات، زیورآلات غنیمتی خود را دور انداختند.

حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً مِنْ زِینَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنٰاهٰا

«قذف»به معنای پرتاب کردن و دور انداختن است. با توجه به جملۀ «حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً» به نظر می‌رسد، بنی‌اسرائیل زیورآلات به غنیمت گرفته شده را به این خاطر که گناه و آلودگی است، به دور انداختند. و یا به جهت بی‌قدر و قیمت شدن آنها در شرایط صحرا و زندگی بیابانی، تصمیم به دور انداختن آنها گرفتند.

8 - سامری، دارای نقشی برجسته در جریان به دورافکندن زیورآلات به وسیلۀ بنی‌اسرائیل

فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

مشخص کردن سامری در بین مجموعه‌ای که زیورآلات را به دور افکندند، نشان دهندۀ نقش برجسته او در این قضیه است.

9 - بنی‌اسرائیل، شاهد دست‌زدن سامری به اقدامی مشابه با حرکت عمومی بنی‌اسرائیل در به دور افکندن غنیمت‌های به جا مانده از فرعونیان

فَقَذَفْنٰاهٰا فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

«کذلک»؛ یعنی، مانند آنچه ما انجام دادیم. این توصیف گویای آن است که سامری در حضور بنی‌اسرائیل و همانند آنان،

عمل کرده و چیزهایی را دور انداخته بود.

10- اقدام سامری در به دور افکندن اشیای خویش، پس از آن بود که بنی‌اسرائیل غنیمت‌های همراه خویش را دور ریخته بودند.

فَکَذٰلِکَ أَلْقَی السّٰامِرِیُّ

11- بنی‌اسرائیل، غنیمت‌های به جا مانده از فرعونیان را، تأمین کنندۀ هزینۀ ساخت گوساله خوانده و خود را از هرگونه کمک مالی به آن تبرئه کردند.

مٰا أَخْلَفْنٰا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنٰا وَ لٰکِنّٰا حُمِّلْنٰا أَوْزٰاراً

یکی از معانی ذکر شده برای «ملک»، «مملوک» است (قاموس). مفاد آیه با توجه به این معنا چنین می‌شود: ما به وسیلۀ اموال خودمان، خود را در این انحراف سهیم نساختیم؛ بلکه سامری از اموالی که ما به دور ریخته بودیم، این فتنه را به بار آورد.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ تزیین؛ جبر و اختیار؛ سامری؛ عهد؛ فرعون؛ گوساله سامری؛ ملامت؛ موسی(ع)

[سوره طه (20): آیه 88]

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ (88)

88

پس برای آنان پیکر گوساله‌ای را بیرون آورد که صدای گوساله داشت. آن‌گاه[سامری و پیروانش]گفتند: این معبود شما و معبود موسی است که وی [آن را]فراموش کرده است.

1 - سامری، از زیورآلات به دور ریخته شدۀ بنی‌اسرائیل، تندیسی به شکل گوسالۀ نر ساخت و آن را ارائه کرد.

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً

«عجل»؛ یعنی، گوسالۀ نر. توصیف «عِجْلاً» به «جَسَداً» بیانگر این نکته است که گوساله به شکل تندیس بود؛ نه این که گوساله واقعی باشد. جملۀ «فَأَخْرَجَ لَهُمْ ...» ممکن است کلام خداوند باشد و احتمال می‌رود ادامۀ سخن بنی‌اسرائیل باشد. در صورت دوم، مراد گویندگان - به قرینۀ گفتن «لَهُمْ» نه «لنا» - تبرئۀ خود از پرستش گوساله است.

2 - ساخت گوساله زرین به دست سامری، پنهان و به دور از چشم بنی‌اسرائیل صورت گرفت.

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً

«أخرج» تنها ناظر به مرحلۀ عرضۀ گوساله بر بنی‌اسرائیل

است و مسکوت ماندن مراحل قبل از آن، (ساخت گوساله) نشانگر مستور بودن آن مراحل از انظار عمومی است.

3 - تندیس گوسالۀ زرین سامری، نعره‌ای همانند بانگ گوساله داشت.

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ

«خُوٰارٌ» ؛ یعنی، صدای بلند گاو و گوساله (لسان العرب).

4 - سامری، فردی ماهر در فن مجسمه‌سازی و آشنا به نقاط ضعف فکری بنی‌اسرائیل بود.

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوٰارٌ

تعبیر «گوساله ای درآورد» حاکی از شدت شباهت مجسمۀ گوساله، به شکل حقیقی آن است.

5 - شنیده شدن صدای گوساله از تندیسِ دست‌ساز سامری، مایۀ فریفتگی بنی‌اسرائیل و باور به معبود بودن آن شد.

لَهُ خُوٰارٌ

ذکر هر یک از اوصاف گوساله، نشانگر دخالت آن در گرایش بنی‌اسرائیل است.

6 - سامری، تندیس گوسالۀ زرین را به عنوان معبود بنی‌اسرائیل و موسی(ع) معرفی کرد.

فَأَخْرَجَ ... فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ

7 - گروهی از بنی‌اسرائیل در معرفی کردن گوسالۀ‌زرین به عنوان معبود، با سامری همراهی و هم‌کاری داشتند.

عِجْلاً ... فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ

فعل جمع «فَقٰالُوا» می‌رساند که عده‌ای در اطراف سامری مجتمع گشته و مرام او را ترویج می‌کردند. یا این که از گذشته با او هم‌کاری و هم فکری داشتند و در زمان نمایش دادن گوساله، به ترویج عقیدۀ باطل خود پرداختند.

8 - بنی‌اسرائیل، دارای زمینۀ مساعد فکری برای پذیرش گوسالۀ طلایی به عنوان معبود بودند.

فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ

انتخاب شکل گوساله برای القای بت‌پرستی و نیز ارتداد سریع بنی‌اسرائیل، به خصوص پس از مشاهدۀ معجزات موسی(ع)، گویای برداشت یاد شده است.

9 - سامری و پیروان او، به دروغ مدعی فراموش شدن معرفی گوساله به عنوان معبود، از جانب موسی(ع) شدند.

هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

در بارۀ مرجع ضمیر فاعلی «فَنَسِیَ» دو احتمال وجود دارد: 1- مرجع موسی(ع) باشد. 2- مرجع سامری باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال اول است.

10- سامری و طرفداران و مبلغان او، پرستش گوساله را از جمله عقاید

موسی(ع) وانمود کردند.

فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

11- لزوم هشیاری در برابر جعل و منتسب‌سازی عقاید انحرافی و ساختگی، به پیامبران و مکتب آنان

هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

نقل افترای سامریان به موسی(ع) و مطرح ساختن عقاید انحرافی خویش، به عنوان عقاید موسی(ع)، هشداری به همه، به ویژه پاسداران ادیان الهی است که همواره خطر جعل و دروغ بستن به پیامبران الهی، در مهم‌ترین بنیان‌های جهان‌بینی وجود دارد.

12- بهره‌گیری از شخصیت‌های محبوب جامعه و وابسته نشان دادن افکار و رفتار خویش به آنان، از ترفندهای رهبران ضلالت است.

فَقٰالُوا هٰذٰا ... إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

13- موسی(ع) در دیدگاه و تبلیغات سامریان، رهبری فراموش‌کار حتی در اصولی‌ترین مسائل اعتقادی

فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ فَنَسِیَ

14- سامری، فردی ناسپاس در برابر نعمت‌های خداوند و بی‌توجه به الطاف و کمک‌های ویژه او

فَنَسِیَ

چنانچه ضمیر فاعلی «نسی»به سامری برگردد، مراد از فراموشی سامری، بی‌توجهی او به عنایات الهی در نجات از فرعونیان و نزول «من و سلوی» و نظایر آن خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ امامت؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ پیروی؛ جامعه؛ دروغ؛ دین؛ سامری؛ سستی؛ صدا؛ ضلالت؛ غفلت؛ فراموشی؛ گوساله؛ گوساله سامری؛ مجسمه سازی؛ محبت؛ موسی(ع)؛ نعمت

[سوره طه (20): آیه 89]

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً وَ لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً (89)

89

آیا نمی‌بینند که آن [پیکر] پاسخی به سخنشان نمی‌دهد و برای آنان هیچ سود و زیانی را در اختیار ندارد؟

1 - گوسالۀ سامری، پیکره‌ای عاجز از پاسخ‌گویی و ناتوان از نفع و ضرر رسانی

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً وَ لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً

«رجوع»در کلام فصیح عرب به صورت متعدی نیز استعمال می‌شود (مصباح) و «أَلاّٰ یَرْجِعُ ...»؛ یعنی؛ گوساله، گفته‌ای را به آنان بازنمی‌گرداند و به آنان پاسخی نمی‌دهد و «لاٰ یَمْلِکُ ...»؛

یعنی، گوساله، مالک نفع و ضرر آنان نیست.

2 - تعقل و اندیشه، مبنایی برای شناخت معبود حقیقی، از معبودهای پنداری و وهمی

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً

«رؤیت»در لغت به دو معنا آمده است: 1- دیدن حسی با چشم؛ 2- علم و درک. وجود «أن»مخففه در «أَلاّٰ یَرْجِعُ» قرینه بر ارادۀ معنای دوم است.

3 - توبیخ و سرزنش بنی‌اسرائیل از سوی خداوند، به جهت عقیدۀ کور و نسنجیدۀ آنان به معبود بودن گوساله سامری

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً

استفهام در «أَ فَلاٰ یَرَوْنَ» برای انکار توبیخی است.

4- قدرت بر پاسخ گویی واجابت خواسته‌ها و توان نفع و ضرر رسانی، از جمله ویژگی‌های لازم برای معبود حقیقی است.

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً وَ لاٰ یَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لاٰ نَفْعاً

«برگرداندن قول»، مفهومی است که شامل اجابت دعا نیز می‌باشد.

5 - گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، مردمی جاهل و دور ازاندیشه و فکر

أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً

6 - صدای خارج شده از گوسالۀ سامری، خالی از هرگونه مفهوم لفظی بود.

لَهُ خُوٰارٌ ... أَ فَلاٰ یَرَوْنَ أَلاّٰ یَرْجِعُ إِلَیْهِمْ قَوْلاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باطل؛ بنی اسرائیل؛ تفکر؛ تقلید؛ جهل؛ سامری؛ صدا؛ ضرر؛ عجز؛ عقل؛ گوساله؛ گوساله سامری؛ ملامت

[سوره طه (20): آیه 90]

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ اَلرَّحْمٰنُ فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی (90)

90

و البته هارون پیش‌تر به آنان گفته بود: ای قوم من، جز این نیست که شما بدین وسیله مورد آزمایش قرار گرفته‌اید، و قطعاً پروردگار شما [خدای] رحمان است، پس از من پیروی کنید و فرمان مرا اطاعت نمایید.

1 - انحراف و گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل در زمان غیبت موسی(ع)، علی‌رغم هشدارهای هارون(ع) صورت گرفته بود.

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ

«مِنْ قَبْلُ» ؛ یعنی، پیش از بازگشت موسی(ع) از میقات.

2 - گوسالۀ سامری، وسیلۀ فتنه و آزمون بنی‌اسرائیل بود.

إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ

3 - فتنه و امتحان بودن گوسالۀ زرین سامری، از جمله هشدارهایی که هارون به بنی‌اسرائیل داده بود.

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ ... إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ

4 - هارون، پایداری بر توحید و ایمان به ربوبیت خداوند را، شرط پیروزی در آزمون الهی خواند.

إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

5 - هارون، با یادآوری رحمت گستردۀ خداوند به بنی‌اسرائیل، باز بودن راه‌بازگشت از شرک و ارتداد را به آنان یادآوری کرد.

إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

توصیف خداوند در کلام هارون(ع)، با عنوان «الرَّحْمٰنُ» و با توجه به گوساله‌پرستی و عصیان بنی‌اسرائیل، متضمن وعدۀ رحمت الهی به آنان، در صورت توبه و بازگشت از شرک است.

6 - لزوم امیدوار ساختن منحرفان و خطاکاران، به رحمت و مغفرت الهی

إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

7 - خداوند دارای رحمت گسترده و پروردگار همۀ مردم است.

وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

8 - رحمانیت، از جمله ویژگی‌های لازم برای معبودیت است.

فَقٰالُوا هٰذٰا إِلٰهُکُمْ وَ إِلٰهُ مُوسیٰ ... وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

هارون(ع)، در مقام رد معبود بودن گوساله سامری، برخی از ویژگی‌های معبود حقیقی را بیان نمود؛ که از جملۀ آنها «رحمن»بودن است.

9 - رحمانیت، شرط ربوبیت است.

وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

10- هارون، وظیفه‌دار رهبری و ارشاد بنی‌اسرائیل در غیبت موسی(ع)

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ

11- سخنان هارون به گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، گفتاری محبت‌آمیز و همراه با توجیه و ارشاد بود.

یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ

انتساب بنی‌اسرائیل به خود، با گفتن «ای قوم من» ابراز محبت است و ریشه‌یابی ماجرای سامری با فتنه خواندن آن،

روشن‌گری و ارشاد است.

12- ابراز محبت و اظهار عطوفت با گمراهان، از شیوه‌های پسندیده در هدایت آنان است.

یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

13- زمینه‌سازی و آماده‌سازی فکری و روانی گمراهان، از روش‌های پیامبران در ارشاد و راهنمایی آنان

یٰا قَوْمِ إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

14- هارون، دارای حق ولایت و اطاعت بر بنی‌اسرائیل در زمان غیبت موسی(ع) بود.

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

فرمان هارون(ع) به پیروی و اطاعت مردم از او، حاکی از ثبوت حق ولایت و اطاعت او، بر عهدۀ بنی‌اسرائیل است.

15- هارون در غیاب موسی(ع)، بنی‌اسرائیل را به ترک تبعیت سامری، و پیروی و اطاعت از خود فرا خواند.

لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

16- هارون(ع)، در غیاب موسی(ع)، وظیفۀ ارشاد، هشدار، امر به معروف و نهی از منکر را به نحو وافی انجام داد.

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ مِنْ قَبْلُ یٰا قَوْمِ ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

17- هارون(ع)، دارای برنامه‌ای مشخص برای مقابله با گوساله‌پرستی و احیای توحید در بنی‌اسرائیل بود.

أَطِیعُوا أَمْرِی

دعوت هارون(ع) از بنی‌اسرائیل به اطاعت فرمان‌های او، پس از فرمان «فَاتَّبِعُونِی» ، حاکی از آن است که وی برای بنی‌اسرائیل در صورت پیروی آنان از او، دستور العمل‌هایی را تدارک دیده بود.

18- لزوم اطاعت و پیروی از اوامر و رهنمودهای پیامبران الهی، جهت مصون ماندن در فتنه‌ها

إِنَّمٰا فُتِنْتُمْ بِهِ ... فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی

19- -«رب»و «رحمن»از اسما و صفات خداوند

وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمٰنُ

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اطاعت؛ اللّه؛ امتحان؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ امید؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تبلیغ؛توبه؛ توحید؛ توفیق؛ تهدید؛ حیات؛ دوستی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ سامری؛ شرک؛ عمل؛ قصه؛گوساله سامری؛ مدیریت؛ مغفرت؛ مهربانی؛ ولایت؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 91]

قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ (91)

91

گفتند: ما هرگز از ملازمت آن دست بر نخواهیم داشت تا این که موسی به سوی ما بازگردد.

1 - بنی‌اسرائیل از پذیرش فرمان‌های هارون و توبه از گوساله‌پرستی، سرباز زدند.

فَاتَّبِعُونِی وَ أَطِیعُوا أَمْرِی ... قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ

«لَنْ نَبْرَحَ» ؛ یعنی، «لا نزال» (پایدار می‌مانیم) و «عاکف»به کسی گفته می‌شود که به چیزی توجه کرده و خود را به تعظیم آن وادار سازد (مفردات راغب).

2 - تصمیم گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل بر عبادت‌گوسالۀ سامری، تا زمان بازگشتن موسی(ع) از میقات و تعیین تکلیف

لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

3 - بنی‌اسرائیل، محل استقرار گوسالۀ سامری را عبادت‌گاه خود قرار داده و ساعات فراوانی را به عبادت آن اختصاص دادند.

لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ

ملازمت و مداومت، از لغت «عٰاکِفِینَ» به دست می‌آید.

4 - بنی‌اسرائیل، مردمی شخصیت پرست بودند؛ نه حقیقت طلب.

لَنْ نَبْرَحَ ... حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، به جای اندیشه در گفته‌های هارون(ع) و شناخت حقیقت، تنها پاسخی که به او دادند، آن بود که بازگشت موسی(ع) از میقات را، شرط تجدید نظر در عقاید خود دانستند. حال آن که معقول آن بود که در بارۀ کار خویش و گفته‌های هارون(ع)، درست بیندیشند.

5 - موسی(ع)، شخصیتی برجسته‌تر از هارون(ع) در دیدگاه بنی‌اسرائیل

وَ لَقَدْ قٰالَ لَهُمْ هٰارُونُ ... قٰالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عٰاکِفِینَ حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ

بی‌اعتنایی به گفته‌های هارون و مؤثر خواندن رجوع موسی(ع)، حاکی از تفاوت شخصیت آن دو در دیدگاه بنی‌اسرائیل است.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ حق؛ عبادت؛ قصه؛ گناه؛ گوساله سامری؛ لجاجت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 92]

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا (92)

92

[موسی] گفت: ای هارون، چه چیز مانع تو شد که وقتی دیدی [آنان] گمراه شدند،

1 - موسی(ع)، پس از بازگشت از میقات، هارون را در بارۀ عکس‌العمل وی در مقابل گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل، مورد بازخواست و توبیخ قرار داد.

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

2 - جلوگیری از انحراف و گمراهی بنی‌اسرائیل، از وظایف هارون در غیاب موسی(ع)

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

3 - موسی(ع)، برادرش هارون را در انحراف بنی‌اسرائیل و گرایش آنان به گوساله‌پرستی، مقصر دانست.

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

«مٰا مَنَعَکَ ...» استفهام انکاری است و گویای اعتراض موسی(ع) به هارون است.

4 - رهبران دینی، نباید به خاطر خویشاوندی و روابط نسبی از مؤاخذۀ مقصران چشم‌پوشی کنند.

قٰالَ یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ

5 - مسؤولان جوامع دینی، باید در برابر انحراف عقاید مردم حساس بوده و از خود واکنش نشان دهند.

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ

6 - جلوگیری از انحراف و گمراهی بنی‌اسرائیل، از وظایف هارون در غیاب موسی(ع)

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا

کلیدواژه‌ها:

امامت؛ بنی اسرائیل؛ خویشاوندی؛ ضلالت؛ قصه؛ گوساله سامری؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 93]

أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی (93)

93

از پی من نیایی؟ آیا از فرمان من سرپیچی کردی؟

1 - پیامبران و جانشینانشان، درحد توان، موظف به جلوگیری از انحراف و گمراه شدن مردم هستند.

مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا . أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ

مراد از تبعیت هارون از موسی(ع) - که «مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ» گویای آن است - این است که هارون می‌بایست در غیاب موسی مانند او عمل می‌کرد و با انحراف مردم برخورد شدید می‌نمود و یا این که باید رهنمودها و سفارش‌های موسی(ع) (اصلح و لاتتّبع سبیل المفسدین) اعراف142/ را، به کار می‌بست برخی گفته‌اند: مراد این است که هارون می‌بایست با مؤمنانِ باقی مانده، به سوی موسی(ع) حرکت می‌کرد.

2- هارون در غیاب موسی(ع)، وظیفۀ رهبری و هدایت بنی‌اسرائیل را به عهده داشت.

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ

3 - موسی(ع)، وظایف و مسؤولیت‌های هارون را در زمان غیبت خود، برای وی معین کرده بود.

مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

«لا»در «أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ» برای تأکید نفی مستفاد از «مَنَعَکَ» است و در اصل مراد چنین بوده است: «ما منعک أن تتبعن». برخی گفته‌اند: «لا»زاید نیست؛ بلکه مراد این است که: «ما الذی صدک و حملک علی ألا تتبعن»؛ یعنی، چه چیز تو را بازداشت از این که به دنبال من بیایی. (مفردات راغب)

4 - هارون(ع)، متهم به مخالفت با فرمان‌های موسی(ع) با سکوت و بی‌تفاوتی در برابر انحراف بنی‌اسرائیل

مٰا مَنَعَکَ ... أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

«أَ فَعَصَیْتَ ...» خطاب موسی(ع) به هارون(ع) است. ظاهر آیه چنین دلالت دارد که عصیان هارون از دستورات موسی(ع)، لااقل به عنوان اتهام از جانب موسی(ع) مطرح بوده است.

5 - بی‌تفاوتی و سکوت مسؤولان در برابر انحراف و گمراهی مردم، سزاوار توبیخ و بازخواست است.

مٰا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا ... أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

6 - مسؤولان، حتی والاترین مقامات جامعه، باید در محدودۀ مسؤولیت خود، پاسخ‌گوی ناهنجاری‌ها باشند.

مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

موسی(ع)، پس از بازگشت از میقات، هارون(ع) را در قبال مسؤولیتش مورد بازخواست و توبیخ قرار داد و از نحوۀ برخورد او با گوساله‌پرستان و علل آن جویا گردید. با توجه به این که هارون(ع) پیامبر بوده و در عین حال مورد بازخواست قرار گرفته است؛ جایگاه ویژۀ مسؤولیت پذیران و نیز لزوم پاسخ‌گو بودن در برابر آن روشن می‌شود.

7 - هارون(ع) در عین دارا بودن مقام نبوت، موظف به پیروی از موسی(ع) و فرمان‌های او بود.

مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

«أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ» خطاب به هارون(ع) و دال براین نکته است که او در عین نبوت، موظف به پیروی از فرمان‌های موسی(ع) بوده است.

8 - لزوم پیروی از مدیریت و رهبری واحد در جامعه

مٰا مَنَعَکَ ... أَلاّٰ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

9 - واژۀ «امر»در تکالیف الهی، ظهور در وجوب دارد.

أَ فَعَصَیْتَ أَمْرِی

صدق عصیان بر مخالفت «امر»، گویای برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ امامت؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تکلیف؛ سؤال و جواب؛ ضلالت؛ قصه؛ گناه؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 94]

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی (94)

94

گفت: ای پسر مادرم، نه ریش مرا بگیر و نه [موی] سرم را، من ترسیدم که بگویی:

میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و سخنم را رعایت نکردی.

1 - موسی(ع) پس از بازگشت از میقات و مشاهدۀ گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل، به شدت خشمگین شد.

یَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی

گرفتن سر و ریش هارون، نشان از شدت ناراحتی موسی(ع) در مورد انحراف بنی‌اسرائیل دارد.

2 - موسی(ع) با گرفتن سر و ریش هارون، او را در بارۀ گوساله‌پرست شدن بنی‌اسرائیل در غیاب خود مورد بازخواست قرار داد.

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ ... لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی

3 - هارون(ع)، دارای مسؤولیت در قبال گمراه شدن بنی‌اسرائیل و گوساله‌پرستی آنان، از دیدگاه موسی(ع)

یٰا هٰارُونُ مٰا مَنَعَکَ ... لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی

4 - غضب‌کردن به جهت مشاهدۀ انحرافات و گمراهی‌ها، ممدوح است.

لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی

نقل ماجرای غضب موسی(ع) - که در گرفتن موهای سر و ریش برادر تجسم یافته بود - بدون نکوهش و مذمت آن، بر پسندیده بودن این حالت در مورد امور دینی دلالت دارد.

5 - هارون(ع) با مشاهدۀ غضب

موسی(ع)، سعی در فرونشاندن خشم آن حضرت و جلب محبت و تحریک عواطف او داشت.

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ

مخاطب قرار دادن موسی(ع) با ندای «یَا بْنَ أُمَّ» گویای این نکته است که هارون(ع) سعی داشت با برانگیختن احساسات موسی، غضب او را فرونشانده و سپس توضیحات خود را بیان کند. در بارۀ مفتوح بودن کلمۀ «أُمَّ» توجیهاتی بیان شده است؛ از جمله این که اصل آن «یا بن أماه» بوده و برای تخفیف چنین شده است.

6 - تأثیر عواطف در شیوه‌های رفتاری پیامبران

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ

7 - موسی و هارون(ع)، برادران مادری یکدیگر بودند.*

قٰالَ یَا بْنَ أُمَّ

مخاطب قرارگرفتن موسی(ع) از سوی هارون با تعبیر «ابْنَ أُمَّ» (پسرمادر)، ممکن است به این خاطر باشد که هارون و موسی(ع) برادران مادری یکدیگر بوده‌اند و نیز ممکن است یادآوری کلمۀ «مادر»، تنها به منظور جلب عواطف موسی(ع) صورت گرفته باشد.

8 - هارون(ع)، برای ادای توضیح در بارۀ علل نحوۀ برخورد خود با گوساله‌پرستان، از موسی(ع) تقاضای فرصت کرد.

لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ

9 - لزوم فرصت دادن به متهمان برای دفاع از خود

لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لاٰ بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ

10- علم پیامبران دارای محدودیت است.

مٰا مَنَعَکَ ... لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی ... إِنِّی خَشِیتُ

11- بنی‌اسرائیل در خطر تشتت و تفرقه، در صورت اقدام عملی و جدی هارون(ع) برای مقابله با گوساله‌پرستان

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

12- حفظ وحدت و یک پارچه‌گی و جلوگیری از تفرقه، عذر هارون(ع) جهت اقدام نکردن به صورت عملی علیه گوساله‌پرستان بنی‌اسرائیل

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

13- حفظ وحدت و یک پارچه‌گی بنی‌اسرائیل، از سفارش‌های موسی(ع) به هارون

فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی

«تَرْقُبْ» به معنای «تحفظ» است و مفاد جملۀ «إِنِّی خَشِیتُ ...» - با توجه به عطف «لَمْ تَرْقُبْ» بر «فرقت» - این است که: «من نگران آن بودم که بگویی بنی اسرائیل رای متفرق ساختی و گفتة

مرا حفظ و مراعات نکردی». این گفتۀ هارون(ع) دال بر آن است که موسی(ع) پیش از رفتن به میقات، در مورد حفظ وحدت بنی‌اسرائیل، توصیه‌های لازم را به او کرده بود.

14- مصلحت حفظ وحدت جامعه و جلوگیری از تشتت و درهم‌ریختگی آن، مهم‌تراز خطر انحراف گروهی از افراد جامعه، در صورت باقی ماندن زمینه برای هدایت مجدد آنان

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

هارون(ع) پس از شنیدن «حَتّٰی یَرْجِعَ إِلَیْنٰا مُوسیٰ» ، هدایت مجدد گوساله‌پرستان را منتفی ندید و بین درگیر ساختن مؤمنان و کافران و حفظ وحدت بنی‌اسرائیل، صورت دوم را برگزید. پذیرفته شدن این انتخاب از سوی موسی(ع) و سکوت قرآن از هرگونه انتقاد به آن، نشانگر شایسته بودن این موضع‌گیری در چنین مقاطعی است.

15- لزوم توجه به مجموعه معیارها و رتبه‌بندی آنها و تشخیص اهم و مهم در مقام عمل

مٰا مَنَعَکَ ... إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

هارون(ع)، در مقام عمل به فرمان‌های موسی(ع)، این گونه نبود که تنها یک جنبه را مد نظر قرار داده باشد؛ بلکه مجموعه دستورات و معیارها را با یکدیگر سنجیده و آن گاه راهی را برگزیده بود. این عملکرد، الگویی است برای همگان که در مقام عمل یک سونگر نباشند؛ بلکه با بررسی همه جوانب و معیارها، دستورات دینی را به صورت یک مجموعه بنگرند.

16- لزوم پرهیز از جمود و یک‌سونگری، در عمل به وظایف

مٰا مَنَعَکَ ... إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

17- گوساله‌پرستان، گروه حاکم بر جوّ عمومی بنی‌اسرائیل در غیاب موسی(ع)

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

نمای اتحاد و یک پارچه‌گی بنی‌اسرائیل، در فاصلۀ ارتداد آنان، گویای حاکمیت مرتدان و گوساله‌پرستان است.

18- هارون(ع)، در صدد اجرای دقیق فرمان‌های موسی(ع) و تخطی نکردن از معیارهای او، در طول مدت میقات موسی(ع) و غیبت او

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ ... وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی

19- موسی(ع)، در دیدگاه هارون(ع)، رهبری حساس در برابر تفرقۀ جامعه و قاطع در برخورد با عوامل اختلاف

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

20- اتهام تفرقه افکنی، اتهامی سخت و غیر قابل تحمل برای هارون بود.

إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

ترس هارون(ع) از اتهام تفرقه‌افکنی، با توجه به واژۀ «خَشِیتُ» - که خوفی همراه با بزرگ شماری است - بر شدت ناگواری آن برای وی دلالت دارد.

21- بلندبودن ریش، از شمایل مطلوب و سابقه‌دار در تاریخ پذیرندگان ادیان آسمانی

لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی

22- «علی بن سالم عن أبیه قال: قلت لأبی‌عبداللّه(ع) أخبرنی عن هارون لِمَ قال لموسی(ع) یابن‌أُمّ ... و لم‌یقل یابن أبی فقال: إنّ العداوات بین الإخوة أکثرها تکون إذا کانوا بنی عَلاّت و متیٰ کانوا بنی أُمّ قلّت العداوة بینهم ... قال: قلت له: فَلِمَ أخذ برأسه یجرّه إلیه و بلحیته و لم‌یکن له فی اتّخاذهم العجل و عبادتهم له ذنب؟ فقال:

إنّما فعل ذٰلک به لأنّه لم‌یفارقهم لمّا فعلوا ذٰلک و لم‌یلحق بموسیٰ(ع) و کان إذا فارقهم ینزل بهم العذاب؛ ⁽¹⁾

علی بن سالم از پدرش نقل کرده که گفت: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرا از سخن هارون با خبر کن که چرا به برادرش موسی(ع) گفت: ای فرزند مادرم ... و نگفت ای فرزند پدرم؟ امام فرمود: دشمنی بین برادران، بیشتر زمانی است که از مادران متعدد باشند و اگر برادران از یک مادر باشند، دشمنی بین آنان کم است ... به امام گفتم: چرا موسی(ع) سر و ریش برادر را گرفته و بسوی خود می‌کشید، در حالی که در گوساله‌پرستی آن قوم، هارون گناهی نداشت؟ امام فرمود:

برای این که او در زمان گوساله‌پرستی، از آنان جدا نشد و به موسی(ع) ملحق نگردید و اگر آنان را ترک نموده بود، عذاب بر ایشان فرود می‌آمد».

23- «عن أبی‌جعفر(ع) قال:... إنّ أمیرالمؤمنین(ع) خطب النّاس ... فقال: ...

کان هارون أخا موسیٰ لأبیه و أُمّه؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: امیرالمؤمنین(ع) برای مردم خطبه خواند ... پس فرمود: ... هارون برادر موسی(ع) از یک پدر و مادر بود».

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ اختلاف؛ ارتجاع؛ افترا؛ انبیاء؛ برادر؛ بنی اسرائیل؛ تکلیف؛ دین؛ ریش؛ سرّ؛ ضلالت؛ عمل؛ غضب؛ قصه؛ گوساله سامری؛ مادر؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)؛ هدایت

[سوره طه (20): آیه 95]

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ (95)

95

[موسی]گفت: ای سامری، پس ماجرای تو چیست؟

1 - موسی(ع)، پس از توبیخ بنی‌اسرائیل و برخورد شدید با هارون(ع) با مشاهدۀ دخالت مستقیم سامری در گوساله‌پرستی

بنی‌اسرائیل، به بازخواست و محاکمه او پرداخت.

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

2 - پرسش از انگیزه و هدف سامری در ساختن گوساله زرّین و گمراه ساختن مردم، از موارد بازخواست موسی(ع) از سامری

فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

«خطب» - نزد برخی لغت دانان - به معنای «سبب الأمر» است (لسان العرب). زمخشری آن را به معنای «طلب» دانسته است.

در نتیجه «فَمٰا خَطْبُکَ» ؛ یعنی، سبب کار تو یا مطلوب و خواستۀ تو چه بوده است؟ معانی «شأن»و «أمر»نیز از جمله معانی ذکر شده برای این کلمه است (قاموس).

3 - لزوم تحقیق در بارۀ انحرافات فکری و عقیدتی مردم و شناخت علل و زمینه‌های آن

قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

مسلّم است که عمل سامری، کاری انحرافی، محکوم و مخالف با زیربنای اعتقادی موسی(ع) بوده است؛ ولی در عین حال آن حضرت با سؤال از کار او، در صدد یافتن انگیزه‌ها و زمینه‌های آن بود تا با کشف آن، راه را برای ریشه‌کن ساختن انحرافات هموار سازد.

4 - موسی(ع)، فردی نترس و دارای اراده‌ای قوی و همتی والا

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... قٰالَ یٰا هٰارُونُ ... قٰالَ فَمٰا خَطْبُکَ یٰا سٰامِرِیُّ

موسی(ع)، پس از بازگشت از میقات، یک تنه و با استیضاح رئیس، مرئوس، فرد و گروه، با جوّ حاکم و غالب بر بنی‌اسرائیل درافتاد و با همۀ آنان از موضع قدرت سخن گفت.

این برخورد، نشان شجاعت و همت والای او است.

کلیدواژه‌ها:

بنی اسرائیل؛ سامری؛ شجاعت؛ ضلالت؛ قصه؛ گوساله سامری؛ مجسمه سازی؛ ملامت؛ موسی(ع)؛ هارون(ع)

[سوره طه (20): آیه 96]

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ اَلرَّسُولِ فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی (96)

96

گفت: من به چیزی توجه کردم که آنان به آن توجه نکردند؛ پس مشتی از ردّ پایِ آن رسول را برگرفتم و آن را افکندم، و بدین‌گونه نفسِ من [آن را] برایم بیاراست.

1 - سامری، مدعی داشتن دیدی ممتاز و درک حقایق و دانستنی‌هایی که دیگران بر آن آگاهی نداشتند.

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ

فعل «بصر» زمانی در مورد دیدن با چشم به کار می‌رود که درک قلبی نیز ضمیمۀ آن شده باشد و استعمال آن در مواردی که فاقد درک قلبی است، بسیار کم می‌باشد (مفردات راغب).

دراین که مراد سامری از این سخن چه بوده، احتمالاتی ذکر شده است؛ از جمله این که من به فنون و حقایقی آگاهی یافتم که زمینه‌ساز استفاده بیشتر من از آثار رسالت شده بود و دیگران از آن زمینه محروم بودند.

2 - سامری، از دانش و مزیتی علمی بر بنی‌اسرائیل برخوردار بود.

قٰالَ بَصُرْتُ بِمٰا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ

3 - سامری، به کمک علم و آگاهی خود، به اندکی از آثار و تعالیم یکی از رسولان الهی دست یافت و بخشی از آن را در اختیار گرفت.

بَصُرْتُ ... فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ

محتمل است مراد از «أَثَرِ الرَّسُولِ» دانش و اسراری باشد که در دست موسی و هارون(ع) و یا پیامبران پیش از آن دو بوده است؛ که گوشه‌ای از آن به دست سامری افتاده بود و وی با تسویلات نفسانی، آن را در راه گمراه ساختن مردم به کار گرفته بود. «ال» در «الرَّسُولِ» دلالت دارد که فرد مورد نظر سامری، برای حضرت موسی(ع) نیز شناخته شده بود؛ ولی گویا سامری به منظور پی‌نبردن دیگران به حقیقت ماجرا، نام رسول و اثر او را برای عموم بنی‌اسرائیل مشخص نساخت.

4 - سوء استفاده از دین و تعالیم آسمانی، برای گمراه‌ساختن بنی‌اسرائیل و ترویج گوساله‌پرستی در بین آنان، از جمله اعترافات سامری در نزد موسی(ع)

فَنَبَذْتُهٰا

«نبذ» در «نبذتها»، ممکن است در معنای حقیقی آن؛ یعنی، دورافکندن آثار رسالت به کار رفته باشد و نیز ممکن است مجاز و به معنای سوء استفاده از تعالیم رسول مورد نظر باشد.

براساس معنای دوم، سامری اعتراف می‌کند که با استفادۀ نا به جا از آن آموخته‌ها، آن را ضایع ساخته و نابود کرده است.

5 - سامری، بابی‌اعتنایی‌به آموخته‌های ویژه والهی خود ودورافکندن آنها، به ساختن گوساله و گمراه سازی مردم پرداخت.

فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

از جمله معانی محتمل در آیۀ بالا، این است که مراد از «فَنَبَذْتُهٰا» بی‌اعتنایی به آموخته‌ها (بصرت... قبضت) باشد؛ یعنی، اعتراف سامری چنین بوده است که من دانش و آموخته‌های الهی خود را - که از رسول فراگرفته بودم - به دور افکندم و درپی آن مفتون نفس خویش شده انجام دادم آنچه کردم.

6 - ارتداد سامری، سبب انحراف بنی‌اسرائیل بود.

فَنَبَذْتُهٰا

7 - خطاکاری و تسویل نفس (تزیین

داده شدن عمل از سوی نفس)، از جمله اعترافات سامری در هنگام محاکمه

قٰالَ بَصُرْتُ ... وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

«تسویل»به معنای نیکو و زیبا جلوه دادن و محبوب ساختن چیزی در دیدگاه دیگری است، تا او وادار به گفتن سخنی مخصوص و یا انجام کاری خاص شود (لسان العرب). برخی نیز آن را از «سول»به معنای استرخا (نرمی و آسانی) مشتق دانسته و به معنای آسان ساختن گرفته‌اند.

8 - فریب کاری‌های نفس و جلوه‌پردازی‌های نفسانی، وادار کنندۀ سامری به ایجاد انحراف گوساله پرستی در بنی‌اسرائیل بود.

وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

«کَذٰلِکَ» در این موارد برای تشبیه چیزی به خود آن است.

بنابراین مراد سامری از این تشبیه، این است که برای تسویلات نفسانی من، مثالی بهتر از همین تسویل - که دعوت مردم به گوساله‌پرستی است - وجود ندارد.

9 - تسویلات و وسوسه‌های نفس، زمینه‌ساز به کارگیری دین و دانش برای ایجاد انحراف و گمراه ساختن مردم

بَصُرْتُ ... فَنَبَذْتُهٰا وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

آنچه که سامری در اختیار داشت و موجب گمراهی او و مردم بسیاری شد، علوم و معارفی بود که وی آن را در راه گمراه کردن مردم به کار گرفت.

10- تسویلات نفس (زیبانمایی کارهای زشت و ناروا)، خطری در کمین افراد و جوامع

وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

11- خوب و زیبانمایی کارهای ناروا، از جمله ویژگی‌های نفس انسان

وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

12- لزوم هشیاری انسان در برابر تسویلات نفس خویش

وَ کَذٰلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ اقرار؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ بنی اسرائیل؛ تبلیغ؛ تزیین؛ دین؛ سامری؛ ضلالت؛ عمل؛ قصه؛ گوساله سامری؛ مجسمه‌سازی؛ هوا پرستی

[سوره طه (20): آیه 97]

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی اَلْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَ اُنْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ اَلَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی اَلْیَمِّ نَسْفاً (97)

97

گفت: پس برو که سزای تو در زندگی این است که بگویی: تماس نه! و بی‌تردید، برای تو موعدی خواهد بود که هرگز در آن با تو خلاف نخواهد شد، و به معبود خود که پیوسته ملازم آن بودی بنگر، ما آن را حتماً [با سوهان]می‌ساییم و[برادۀ]آن را به طور کامل در دریا فرو می‌پاشیم.

1 - موسی(ع) درپی محاکمه سامری، وی را به خروج فوری از جامعه و انزوا و قطع رابطه با مردم در طول زندگی محکوم کرد.

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ

فا در «فَاذْهَبْ» علاوه بر ترتب فرمان رفتن بر محکومیت سامری، بر فوریت آن نیز دلالت دارد. «مِسٰاسَ» مصدر باب مفاعله است و «لاٰ مِسٰاسَ» به معنای نفی هرگونه تماس و برخورد است؛ یعنی، تو در زندگانی خود، سزاوار سرنوشتی هستی که سخن اول و آخر تو خبر دادن از بی‌کسی خود و نبود هرگونه تماس گیرنده‌ای با تو باشد.

2 - مطرود ساختن و منزوی کردن، حکم مرتدان و گمراه‌کنندگان مردم در آیین موسی(ع)

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ

در بارۀ «لاٰ مِسٰاسَ» دونظر ابراز گردیده است: 1- حکمی قضایی از جانب موسی(ع) است. 2- نفرین موسی(ع) در بارۀ سامری است. برداشت یاد شده مبتنی بر دیدگاه اول است.

3 - ابتلای سامری به مردم‌گریزی و گریز مردم از وی، پی‌آمد نفرین موسی(ع)در حق او بود.

فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ أَنْ تَقُولَ لاٰ مِسٰاسَ

همان طور که برخی از مفسران گفته‌اند محتمل است «فَإِنَّ لَکَ فِی الْحَیٰاةِ ...» نفرین موسی(ع) در حق سامری باشد؛ یعنی، آن که سامری به بیماری روحی و یا جسمی خاصی مبتلا گردد، که از مردم بگریزد و مردم نیز از او گریز داشته باشند.

4 - قطع رابطه با مردم و منزوی و مطرود جامعه شدن، کیفری سزاوار برای سامری

قٰالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَکَ ... لاٰ مِسٰاسَ

لام در «لَکَ» بر استحقاق سامری دلالت دارد و با توجه به «فَنَبَذْتُهٰا» (در آیۀ قبل) می‌توان گفت: رانده‌شدن از جامعه،

کیفری مناسب برای گناه دور انداختن آثار رسالت از سوی سامری است.

5 - لزوم تصفیۀ‌جامعه ازعناصر گمراه‌کننده و قطع رابطۀ متقابل آنان و مردم

قٰالَ فَاذْهَبْ ... لاٰ مِسٰاسَ

6 - سامری علاوه بر کیفر دنیوی، مجازاتی حتمی و تخلف ناپذیر نیز در آخرت خواهد داشت.

لَکَ فِی الْحَیٰاةِ ... وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ

«موعد»در معانی«وعده»، «زمان وعده» و «مکان وعده» استعمال می‌شود و مقصود از آن برحسب ظاهر، عذاب موعود در قیامت است.

7 - پیشوایان گمراهی، با مجازات دنیوی از مجازات اخروی معاف نخواهند شد.

فِی الْحَیٰاةِ ... لاٰ مِسٰاسَ وَ إِنَّ لَکَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ

8 - تخلف‌ناپذیر بودن برخی از تهدیدها و وعیدهای خداوند

مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ

«لَنْ تُخْلَفَهُ» مجهول و فاعل بیان نشدۀ آن خداوند است.

9 - سامری، خود نیز گوسالۀ دست ساز خود را می‌پرستید.

وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ الَّذِی ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً

«إِلٰهِکَ» علاوه بر تحقیر معبود سامری، دلالت بر آن دارد که او خود نیز آن را به عنوان معبود پذیرفته بود.

10- سامری، خود را به مواظبت کامل از گوسالۀ دست ساز خود، ملزم ساخته بود و همواره در کنار آن به سر می‌برد.

ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً

«ظَلْتَ» ، تخفیف یافته «ظللت»(مداومت داشتی) است.

«عکوف» به معنای ملازم چیزی بودن و سرکشی کردن دائم از آن است (مصباح) و «ظَلْتَ عَلَیْهِ عٰاکِفاً» ؛ یعنی، به آن توجه فراوان داشتی و مدام دیدار خود را با آن تازه می‌کردی.

11- سوزاندن گوسالۀ سامری به طور کامل و محو اثر آن و افشاندن سوختۀ آن به دریا، تصمیم قطعی و مؤکد موسی(ع) در بارۀ گوسالۀ زرّین سامری

وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً

«تحریق»(مصدر «لَنُحَرِّقَنَّهُ» ) به معنای زیاد سوزاندن است (مصباح).«نسف»به معنای از ریشه برکندن و منهدم ساختن و به هوا افشاندن است (قاموس). گفتنی است که معنای اخیر در آیه مناسب‌تر به نظر می‌رسد، بنابراین «ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ ...»؛ یعنی، پس از سوزاندن گوساله (ذوب کردن و تبدیل آن به قطعات ریز) سوختۀ آن را به دریا خواهیم پاشید.

12- سوزاندن گوسالۀ سامری و ریختن سوختۀ آن به دریا، در برابر دیدگان سامری و دیگر مردم انجام گرفت.

وَ انْظُرْ ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ

«انْظُرْ» فرمان موسی(ع) به سامری است و ظاهر آن است که مقصود، مشاهدۀ مراسم سوزاندن و به دریا ریختن باشد.

ضمیرهای جمع در «لَنُحَرِّقَنَّهُ» و «لَنَنْسِفَنَّهُ» ، گویای حضور مردم در آن صحنه است.

13- موسی(ع)، برای نابود ساختن گوسالۀ سامری، همکاری و هم یاری بنی‌اسرائیل را تدارک دیده و بر شرکت دادن آنان دراین اقدام مصمم بود.

لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ

ضمیرهای جمع در افعال «لَنُحَرِّقَنَّهُ» و «لَنَنْسِفَنَّهُ» گویای نکته یاد شده است.

14- سوهان کردن و تبدیل گوسالۀ سامری به براده‌ها و خرده فلزهایی بی‌مصرف و پراکنده ساختن آن در آب دریا، برنامۀ موسی(ع) در ریشه‌کن ساختن انحراف گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل

لَنُحَرِّقَنَّهُ

از معانی ذکر شده برای «حرق» و«تحریق»، سوهان کاری کردن و ساییدن است و «تحریق»بر متوالی بودن و شدت بیشتر آن دلالت دارد (لسان العرب). برداشت یاد شده بر مبنای این معنا استفاده شده است.

15- مبارزه با زمینه‌های فکری و عینی شرک و نابود کردن آنها، شیوۀ موسی(ع) در ستیز با گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل

إِلٰهِکَ الَّذِی ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ

سوزاندن گوساله سامری از چند جهت قابل تأمل است: 1- از جهت نابود کردن و محو ساختن آن از دیدگان مردم تا مبادا دوباره به آن گرایش یابند. 2- اثبات «إله» نبودن آن برای ظاهر بینان، با سوزاندن و خردکردن تندیس زرّین گوساله.

جهت اول، جهتی عینی و جهت دوم، جهت فکری است.

16- لزوم خشکاندن ریشه‌های شرک و پرستش غیر خدا و محو آثار آن از زندگی مردم

إِلٰهِکَ ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً

17- ارزش‌های مادی و هنری، نباید موجب سستی در مبارزه با شرک و نابود کردن نمودها و زمینه‌های آن گردد.

وَ انْظُرْ إِلیٰ إِلٰهِکَ ... لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفاً

با وجود آن که گوسالۀ سامری از فلزات قیمتی ساخته شده بود و امکان این وجود داشت که از آن استفاده‌های صحیح نیز صورت گیرد؛ در عین حال موسی(ع) به سوزاندن و نابود ساختن آن فرمان داد؛ چرا که ارزش حفاظت از عقاید صحیح و مبارزه با انحرافات عقیدتی، قابل مقایسه با ارزش‌های مادی نیست.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ارتداد؛ اللّه؛ امت؛ بنی اسرائیل؛ تبعید؛ حیات؛ دریا؛ سامری؛ شرک؛ ضلالت؛ عذاب؛ قصه؛ قضا؛گوساله سامری؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ نفرین؛ وعده؛ یهود

[سوره طه (20): آیه 98]

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اَللّٰهُ اَلَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً (98)

98

معبود شما فقط آن خدایی است که جز او معبودی نیست [و] علم او همه چیز را فرا گرفته است.

1 - متذکر ساختن مردم به معبود حقیقی (خدا)، هدف موسی(ع) از منهدم ساختن و خرد کردن گوسالۀ سامری

لَنُحَرِّقَنَّهُ ... إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ

برحسب ظاهر، این آیه ادامۀ سخن موسی(ع) با قوم خویش است. ارائۀ این بیانات، پس از محاکمۀ سامری و محکومیت وی و نیز تصمیم به نابود ساختن گوسالۀ او، نتیجه‌گیری از مجموع واقعه و حاکی از این نکته است که موسی(ع) برای اخذ این نتیجه (ابطال شرک و اثبات توحید)، آن مقدمات را به کار گرفته بود.

2 - خدا، تنها معبود حقیقی انسان‌ها است.

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ

3 - معبود حقیقی انسان‌ها، همان معبود یگانه در جهان هستی است.

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

وصف «الَّذِی ...» برای تعلیل است؛ یعنی، چون «اللّٰهُ» کسی است که هیچ معبود بر حقّی در جهان جز او وجود ندارد، پس «معبود شما» نیز هم او است.

4 - تمامی پدیده‌های هستی، در گسترۀ علم خدای یگانه قرار دارند.

اَللّٰهُ الَّذِی ... وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

«عِلْماً» تمیز برای فاعل «وَسِعَ» می‌باشد؛ یعنی، خداوند بر تمامی پدیده‌ها، از نظر علم و آگاهی احاطه دارد.

5 - معبودی سزاوار پرستش است که بی‌نیاز از شریک بوده و علم او مطلق و محیط بر همه چیز باشد.

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ ... وَسِعَ کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

جملۀ «وَسِعَ ...» بدل برای «لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» است و هر دو تعلیل برای «إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ ...» می‌باشند.

6 - «إله» از اسما و صفات خداوند است.

إِنَّمٰا إِلٰهُکُمُ اللّٰهُ الَّذِی لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ انسان؛ توحید؛ سامری؛ عبادت؛ گوساله سامری؛ موسی(ع)؛ نامگذاری

[سوره طه (20): آیه 99]

کَذٰلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ وَ قَدْ آتَیْنٰاکَ مِنْ لَدُنّٰا ذِکْراً (99)

99

این گونه بخشی از اخبار آنچه را که گذشته است بر تو حکایت می‌کنیم، و به راستی ما از نزد خود وسیلۀ تذکّری به تو عطا کرده‌ایم.

1 - لزوم توجه به روش قرآن در نقل سرگذشت پیشینیان

کَذٰلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ

«کَذٰلِکَ» برای تشبیه نقل سرگذشت دیگران، به شیوۀ نقل داستان موسی(ع) است و ذیل آیه (آتیناک... ذکراً) بیانگر این نکته است که خداوند در آن ماجراها نیز نکته‌های پندآموز را برمی‌گزیند و در قرآن بازگو می‌کند؛ همان گونه که در داستان موسی(ع) و بنی‌اسرائیل چنین کرد.

2 - تداوم نقل اخبار پیامبران و امت‌های گذشته، از وعده‌های‌خداوند به پیامبر(ص)

کَذٰلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ

«نَقُصُّ عَلَیْکَ ...» وعدۀ خداوند به نقل گوشه‌هایی از تاریخ پیشنیان است.

3 - داستان‌های قرآن، برگرفته شده از واقعیت‌های تاریخی است.

نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ

«نبأ»به معنای خبر است و «مٰا قَدْ سَبَقَ» ؛ یعنی، آنچه که محققاً درگذشته اتفاق افتاده است؛ نه آن که تخیلات و امور غیر واقعی باشد.

4 - قرآن، عطیۀ بزرگ الهی به پیامبر(ص) و مایۀ تذکر و بیدارباش است.

وَ قَدْ آتَیْنٰاکَ مِنْ لَدُنّٰا ذِکْراً

نکره‌بودن «ذِکْراً» دلالت بر عظمت آن دارد و مراد از «ذکر»به قرینۀ «مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ» (درآیۀ بعد) قرآن است.

5 - نقل داستان‌های پیشینیان در قرآن، برای یادآوری و بیدارباش است.

نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ مٰا قَدْ سَبَقَ ... ذِکْراً

6 - لزوم تدبّر واندیشه‌کردن درداستان‌های قرآن، برای متذکّر شدن و درس آموختن

نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ ... ذِکْراً

7 - «ذکر»، از اسامی و اوصاف قرآن

وَ قَدْ آتَیْنٰاکَ مِنْ لَدُنّٰا ذِکْراً

8 - داستان‌های قرآن، نازل شده از منبع علم‌الهی است؛ نه برگرفته شده از گفته‌های دیگران.

مِنْ لَدُنّٰا

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تفکر؛ ذکر؛ قرآن؛ قصه؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ نعمت؛ وعده

[سوره طه (20): آیه 100]

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ وِزْراً (100)

100

هر کس از آن روی برتابد، روز قیامت بار کیفری سنگین بر دوش خواهد گرفت.

1 - روی‌گردانندگان از قرآن و تذکارهای آن، در قیامت باری سنگین از گناه را به دوش خواهند کشید.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

نکره بودن «وِزْراً» بر گران‌باری و سنگینی آن دلالت دارد.

2 - اعراض از قرآن، گناه است و در قیامت دامنگیر انسان خواهد شد.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

3 - اعراض‌کنندگان از قرآن و تذکارهای آن، در دنیا گرفتار انحراف و گناه می‌شوند.

آتَیْنٰاکَ مِنْ لَدُنّٰا ذِکْراً . مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ ...

وِزْراً

جملۀ «فَإِنَّهُ یَحْمِلُ ...» ممکن است حاکی از گرفتاری اعراض‌کنندگان از قرآن به گناهانی دیگر باشد؛ یعنی، آنان بر اثر این روی‌گردانی، در دنیا به دام گناه گرفتار می‌شوند و در قیامت زیربار آن بوده و آن را حمل خواهند کرد.

4 - قیامت، روز ظهور اعمال دنیوی انسان است.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

«وزر»،به معنای بارسنگین است و به گناه از آن جهت که بار سنگینی بر دوش گنه‌کار است، «وزر»اطلاق می‌گردد (مفردات راغب). «حمل وزر» حاکی از آن است که در قیامت، گناه به صورت باری بر دوش گناهکار ظهور خواهد یافت.

5 - توجه به قرآن و تذکارهای آن، موجب سبک‌باری و نجات در روز قیامت است.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

همان گونه که روی‌گردانی از قرآن موجب گران‌باری و گرفتاری در قیامت است، روی‌آوردن به قرآن و التزام به آن نیز، زمینه‌ساز سبک‌باری و نجات انسان در قیامت می‌باشد.

6 - قرآن، محور و میزان سنجش اعمال در قیامت است.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ یَحْمِلُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ وِزْراً

منطوق آیه دلالت می‌کند که اعراض از قرآن وزرآور است و مفهوم آیه می‌رساند که روی‌آوردن به قرآن، مایۀ نجات می‌باشد. بنابراین ارزش اعمال و عقاید آدمیان در روز قیامت، به دوری و نزدیکی آنان به قرآن، وابسته است و بدین وسیله برای آنها تعیین درجات و یا درکات می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ پاداش؛ تجسم اعمال؛ ذکر؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ قیامت؛ گناه

[سوره طه (20): آیه 101]

خٰالِدِینَ فِیهِ وَ سٰاءَ لَهُمْ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ حِمْلاً (101)

101

جاودانه در آن می‌مانند، و چه بد باری روز قیامت خواهند داشت.

1 - کیفر روی‌گردانی از قرآن، در قیامت همانند باری سنگین بر دوش اعراض‌کنندگان خواهد بود.

مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ ... وِزْراً . خٰالِدِینَ فِیهِ ... حِمْلاً

«حمل»به محمولی گفته می‌شود که نظیر باری که بر سر یا پشت نهند، آشکار باشد (لسان العرب). نکره بودن آن، گویای گران‌باری آن است.