تفسیر راهنما جلد 10

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ اسراء آیۀ 1 تا 111

اشاره

[سوره الإسراء (17): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . سُبْحٰانَ اَلَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ إِلَی اَلْمَسْجِدِ اَلْأَقْصَی اَلَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا إِنَّهُ هُوَ اَلسَّمِیعُ اَلْبَصِیرُ (1)

1

منزّه است آن [خدایی] که شبی بندۀ خود را از مسجدالحرام تا مسجدالاقصی - که اطراف آن را برکت داده‌ایم - سیر داد، تا بعضی از نشانه‌های [عظمت]خود را به او بنمایانیم. همانا او شنوا و بیناست.

1- خداوند از هر نقص و کاستی منزّه است.

سُبْحٰانَ الَّذِی

2- خداوند، پیامبر(ص) را در یک شب از مسجدالحرام به مسجدالاقصیٰ سیر داد.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی

«اسراء» (مصدر «أَسْریٰ» ) به معنای سیر دادن در شب است، «أَسْریٰ بِعَبْدِهِ» یعنی شبانه بنده‌اش را سیر داد.

3- سیر دادن پیامبر(ص) در یک شب از مسجدالحرام به مسجدالاقصیٰ، نشانۀ قدرتمندی خداوند و مبرّا بودنش از هر ضعف و کاستی است.

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی

ذکر «لَیْلاً» - با آن که کلمه «أَسْریٰ» بر شبانه بودن سیر دلالت دارد - برای بیان این نکته است که مسافت طولانی بین مسجد الحرام و مسجد الاقصی - که به گفته مفسران در آن زمان در چهل شب طی می‌شد - در یک شب انجام گرفت.

4- شب سیر پیامبر(ص) از مسجدالحرام به مسجدالاقصیٰ، شبی با عظمت و بزرگ بود.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً

تنکیر «لَیْلاً» می‌تواند برای تفخیم و تعظیم باشد، یعنی «لیلا ای لیل».

5- پیامبراکرم(ص) در عین رفعت مقام و بلندی منزلت، عبد و بندۀ خدا بود.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ

6- عبودیت و بندگی انسان، مقام و منزلتی والاست.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً

آوردن صفت «عبد»از میان سایر صفات پیامبر(ص) می‌تواند بدان جهت باشد که این صفت بسیار ارزشمند و والاست.

7- زمین مسجدالحرام و مسجدالاقصیٰ، دارای اهمیت معنوی ویژه است.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی

اینکه مبدأ و منتهای سیر پیامبر(ص) دو مکان خاص عبادت (مسجد الحرام و مسجدالأقصیٰ) قرار گرفت، حکایت از حقیقت فوق دارد.

8- مسجدالاقصیٰ در سرزمینی، سرشار از خیر و برکت واقع شده است.

إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ

9- سرزمین مسجد الحرام و مسجدالاقصی به خاطر تقدس و ارجمندی، متفاوت با سرزمین‌های دیگر

مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ

تمجید خداوند از سرزمین «مسجد الأقصی»نمایانگر تفاوت آن سرزمین با دیگر سرزمینهاست.

10- بردن پیامبر(ص) به مسجدالاقصیٰ، برای نشان دادن برخی از آیات مهم الهی آنجا به آن حضرت بود.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا

11- سیر پیامبر(ص) در یک شب از مسجدالحرام به مسجدالاقصیٰ، از جمله آیات مهم الهی برای پیامبر(ص) بود.

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا

از مصادیق «مِنْ آیٰاتِنٰا» می‌تواند خود سیر دادن آن حضرت در یک شب از مسجدالحرام به مسجدالاقصی باشد.

12- عبودیت پیامبر(ص)، رمز شایستگی آن حضرت برای مشاهدۀ آیات مهم الهی

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا

توصیف پیامبر(ص) به «بِعَبْدِهِ» از میان سایر اوصاف، می‌تواند بیانگر نقش این صفت در انتخاب آن حضرت برای بردن به مسجدالاقصی باشد؛ یعنی، چون پیامبر(ص) عبد خاص خدا بود، این شایستگی را پیدا کرد که برای دیدن آیات خاص خداوند، به مسجدالاقصی برود.

13- در جهان هستی، آیات و نشانه‌های ویژه‌ای وجود دارد که خداوند آنها را تنها به برخی از افراد ارائه می‌دهد.

أَسْریٰ بِعَبْدِهِ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا

از اینکه خداوند هدف از اسرا را نشان دادن برخی از آیات خود ذکر کرده است، این حقیقت را می‌رساند که این آیات از

آیات ویژه‌ای است که تنها به افرادی چون پیامبراسلام ارائه می‌شود.

14- انتخاب پیامبر(ص) برای بردن به مسجدالاقصی، بر اساس علم و آگاهی گستردۀ خداوند به خواسته‌ها و شایستگی او بود.

سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ ... إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ

جملۀ «إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ» به منزلۀ تعلیل برای جملات پیشین است که در آنها انتخاب پیامبر(ص) برای معراج مطرح شده بود؛ یعنی، چون خداوند سمیع و بصیر (شنوا به گفته‌ها و آگاه به شایستگیها) است، پیامبرش را برای معراج انتخاب کرد.

15- «سمیع»و «بصیر» از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ

16- «عن ثابت بن‌دینار قال: سألت زین‌العابدین(ع): ... عن الله ... فلم أسری بنبیه محمد(ص ) إلی السماء؟ قال : لیریه ملکوت السماوات و ما فیها من عجائب صنعه و بدائع خلقه ... ؛ ⁽¹⁾

ثابت بن دینار گوید: از امام سجاد(ع ) پرسیدم : ... چرا خداوند پیامبرش محمد(ص ) رای به آسمانها برد؟ حضرت فرمود: برای اینکه ملکوت آسمانها و عجایب و پدیده های خلقت خود را - که در آسمانهاست - به او نشان دهد...».

17- «أبی‌الرّبیع قال: ...تلا أبوجعفر(ع) هذه الأیة «سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بٰارَکْنٰا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا» فکان من الأیات الّتی أراها اللّٰه تبارک و تعالیٰ محمّداً(ص) حیث أسری به إلیٰ بیت المقدس أن حشر اللّٰه عزّ ذکره الأوّلین و الأخرین من النّبییّن و المرسلین... ؛ ⁽²⁾

ابی الربیع گوید: ... امام باقر(ع) این آیه را «سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ ... آیٰاتِنٰا» تلاوت کرد [و فرمود:] از آیاتی که خداوند - تبارک و تعالی - به حضرت محمد(ص) هنگامی که او را به بیت‌المقدس برده بود نشان داد، آن بود که خداوند - عزّ ذکره - تمام انبیا و رسولان از اولین و آخرین آنان را (در آن جا) جمع کرد...».

18- «عن أبی‌عبداللّٰه جعفر بن محمّد الصّادق(ع) قال: لمّا أسری برسول‌اللّٰه(ص) إلی بیت‌المقدس حمله جبرائیل علی البراق فأتیا بیت‌المقدس و عرض علیه محاریب الأنبیاء و صلّی بها و ردّه ... ؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: هنگامی که رسول‌خدا(ص) شبانه به بیت‌المقدس برده می‌شد، جبرئیل، آن

حضرت را بر بُراق سوار کرد و هر دو به بیت‌المقدس آمدند و جبرئیل محرابهای انبیا را به او نشان داد و پیامبر(ص) در آن جا نماز خواند و سپس آن حضرت را باز گرداند...».

19- «عن جعفربن‌محمّد(ع) قال: أتی رجل أمیرالمؤمنین(ع) ... فقال له علیّ(ع):

... إنّ اللّٰه عزّوجلّ یقول فی کتابه «سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا» فکان من آیات اللّٰه عزّوجلّ الّتی أراها محمداً(ص) أنّه أتاه جبرئیل(ع) فاحتمله من مکّة فوافی به بیت المقدس فی ساعة من اللیل ثمّ أتاه بالبراق فرفعه إلی السّماء ثمّ إلی البیت المعمور... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: مردی نزد امیرالمؤمنین(ع) آمد ... حضرت به او فرمود: ... خدای عزّوجلّ در کتاب خود می‌فرماید: «سُبْحٰانَ الَّذِی أَسْریٰ بِعَبْدِهِ ... لِنُرِیَهُ مِنْ آیٰاتِنٰا» یکی از آیاتی که خدای عزّوجلّ به محمد(ص) نشان داد، این بود که جبرئیل به نزد آن حضرت آمد و او را از مکه حمل کرده و در پاسی از شب به بیت‌المقدس رساند.

سپس بُراق را برای آن حضرت آورد و او را به سمت آسمان و سپس به بیت‌المعمور برد...».

20- «روی عن علیّ(ع): أنّه لمّا کان بعد ثلاث سنین من مبعثه(ص) أُسرِی به إلی بیت‌المقدس و عُرِج به منه إلی السّماء لیلة المعراج... ؛ ⁽²⁾

از علی(ع) روایت شده است: پس از گذشت سه سال از بعثت رسول خدا(ص) آن حضرت در شب معراج به بیت‌المقدس و از آن جا به آسمان برده شد...».

21- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: إنّ رسول‌اللّٰه(ص) صلّی العشاء الآخرة، و صلّی الفجر فی اللّیلة الّتی أُسری به فیها بمکّة؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: شبی که رسول‌خدا(ص) را [از مکه به مسجدالأقصی] بردند، آن حضرت نماز عشا و صبح را در مکه خواند».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ بردگی؛ برکت؛ برگزیدگی؛ بسمله؛ بصیر/اسما و صفات؛ بیت المقدس؛ تسبیح؛ تنزیه؛ رحمت؛ شب؛ عبادت؛ محمّد(ص)؛ مسجد الحرام؛ مسجد الاقصی؛ معراج؛ ملکوت؛ نماز

[سوره الإسراء (17): آیه 2]

وَ آتَیْنٰا مُوسَی اَلْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً (2)

2

و آن کتاب (تورات) را به موسی عطا کردیم، و آن را [وسیلۀ]هدایتی برای بنی‌اسرائیل قرار دادیم [که دربر دارندۀ این پیام بود]که جز من کارسازی برای خود نگیرید،

1- خداوند به موسی(ع) کتاب آسمانی (تورات) عطا کرد تا بنی‌اسرائیل به وسیلۀ آن هدایت شوند.

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

2- بنی‌اسرائیل، مخاطبان اصلی دعوت موسی(ع) و هدایت آنان، مهم‌ترین هدف و وظیفۀ آن حضرت

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

از مجموع آیات مربوط به موسی(ع) برمی‌آید که دعوت آن حضرت، دعوتی فراگیر بوده است. بنابر این، ذکر بنی‌اسرائیل در این آیه، می‌تواند برای این باشد که آنان مخاطبان اصلی دعوت بودند.

3- موسی(ع) از پیامبران دارای شریعت بود.

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ

اعطای کتاب مستقل به موسی(ع) نشانگر تعالیمی جدید و شریعتی جدا از شریعتهای سابق است.

4- وجود کتاب و رهنمودهای مدون، در هدایت و تعالی انسانها دارای نقشی مهم و تعیین کننده است.

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ

«کتاب»در اصل به معنای صحیفه و حاوی نوشته‌هاست (مفردات راغب). یاد کرد از کتاب، برای هدایت، می‌تواند گویای نکتۀ یاد شده باشد.

5- توحید عملی و اتکال به خدای یگانه، اصلی‌ترین پیام تورات است.

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ ... أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً

«أَلاّٰ تَتَّخِذُوا ...» تفسیر و تبیین کنندۀ مضامین و گفته‌هایی است که لفظ «الْکِتٰابَ» (تورات) آنها را دربردارد و چون از میان مجموعۀ گفته‌ها و مضامین تورات تنها توحید مطرح شده، حاکی از اهمیت ویژۀ آن است.

6- انسان موحّد و متکی به خداوند، انسانی هدایت یافته است.

وَ جَعَلْنٰاهُ هُدیً ... أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً

«أَلاّٰ تَتَّخِذُوا ...» می‌تواند تفسیر «جَعَلْنٰاهُ هُدیً» باشد، بر این اساس، توحید و عدم اتکا به غیر خدا، مظهر و مصداق هدایت و انسان موحّد و اتکال کننده به خدا و گریزان از غیر او، انسانی هدایت یافته است.

7- انسان، نیازمند به تکیه‌گاه و پشتیبان و خدا تنها تأمین کنندۀ آن است.

أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً

برداشت فوق با توجه به دو مسألۀ ذیل است: 1- «التوکیل» در لغت به معنای اعتماد به غیر و نایب گرفتن اوست (مفردات راغب). 2-\ در آیه، نیاز انسان به تکیه‌گاه امری مسلم شمرده شده و با نهی از اتکال به غیر خدا این حقیقت نشان داده شده است که تنها خداوند تأمین کنندۀ آن نیاز است.

8- «وکیل»از اسما و صفات خداوند

أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انسان؛ اولواالعزم؛ بنی اسرائیل؛ توحید؛ تورات؛ توکل؛ رشد؛ قانون؛ کتاب؛ کتاب‌رهای آسمانی؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 3]

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً (3)

3

[ای]نسل کسانی که [آنان را]با نوح [بر کشتی] سوار کردیم. به راستی او بنده‌ای سپاسگزار بود.

1- بنی‌اسرائیل، از ذریه و نسل همراهان نوح(ع) در کشتی بودند.

هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

2- خداوند، ایمان و شرافت نیاکان بنی‌اسرائیل را به آنان یادآور شد.

هُدیً لِبَنِی إِسْرٰائِیلَ ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

نصب «ذُرِّیَّةَ» یا به تقدیر حرف ندا و یا به تقدیر فعل «أخص» است. در هر صورت یادآوری عنوان «ذریة همراهان نوح» بیانگر حقیقت فوق است.

3- داشتن نیاکان مؤمن و موّحد، ارزشی مسؤولیت‌آور

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

یادآوری نیاکان مؤمن و صالح بنی‌اسرائیل به آنان، می‌تواند برای واقف ساختنشان به مسؤولیت خویش باشد.

4- انتساب بنی‌اسرائیل به همراهان نوح(ع)، موجب شایستگی آنان به عنایت خدا برای هدایتشان گردید.

وَ آتَیْنٰا مُوسَی ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

برداشت فوق مبتنی بر این نکته است که نصب «ذُرِّیَّةَ» به تقدیر فعل «أخص» و مجموع جملۀ «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا ...» در مقام تعلیل برای آیۀ قبل (و آتینا موسیٰ...) باشد؛ یعنی، ما با نزول تورات، خواستار هدایت بنی‌اسرائیل بودیم؛ چون آنان از فرزندان همراهان حضرت نوح(ع) بودند.

5- نقش عملکرد نیاکان در برخورداری فرزندانشان از هدایتها و نعمتهای خداوند

وَ آتَیْنٰا مُوسَی الْکِتٰابَ ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

در این برداشت، جملۀ «ذُرِّیَّةَ مَنْ ...» تعلیل برای آیۀ قبل (و آتینا موسی الکتاب...) گرفته شده است؛ یعنی، چون بنی‌اسرائیل از فرزندان همراهان نوح(ع) در کشتی بودند، این افتخار را یافته‌اند که از هدایتهای کتاب آسمانی (تورات) بهره‌مند شوند.

6- استفادۀ «تورات» از گرایشها و عواطف خویشاوندی بنی‌اسرائیل، جهت هدایت و گرایش آنان به توحید

وَ آتَیْنٰا مُوسَی ... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

این برداشت با توجه به دو نکتۀ ذیل است: 1- بنابراین که نصب «ذُرِّیَّةَ» به حرف ندای محذوف و ادامۀ کلام تورات در آیۀ قبل باشد (و آتینا موسی الکتاب ...ألّاتتخذوا ... یا ذرّیة من حملنا مع نوح). 2- آیه در پی دعوت از بنی‌اسرائیل به توحید، به آنان یادآوری می‌کند که آنها از فرزندان همراهان نجات یافتۀ نوح هستند، تا به این وسیله ایشان را به قبول دعوت برانگیزاند.

7- استفاده از گرایشها و عواطف خویشاوندی برای هدایت مردم، از روشهای هدایتی قرآن

أَلاّٰ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً. ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ

محتمل است جملۀ «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا ...» از سخنان قرآن باشد نه آموزه‌های تورات.

8- عبودیت و شکرگزاری زیاد و مداوم به درگاه خدا، از ویژگیهای مهم نوح(ع) بود.

إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً

از میان اوصاف گوناگون نوح(ع) تنها عبودیت و سپاسگزاری او را یادآور شد و این بیانگر برجستگی آن دو صفت در آن حضرت است. گفتنی است تداوم عبودیت و شکرگزاری از جملۀ اسمیۀ «إِنَّهُ کٰانَ ...» - که دلالت بر ثبوت و استمرار دارد - استفاده می‌شود.

9- نجات نوح(ع) و همراهان او، پاداش عبودیت و شکرگزاری مداوم وی بود.

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً

«ذُرِّیَّةَ ...» اشاره به نجات همراهان نوح(ع) از غرق شدن دارد و جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً» می‌تواند تعلیل برای آن نجات باشد؛ یعنی، چون حضرت نوح(ع) عبدی شاکر بود، او و همراهانش را نجات بخشیدیم.

10- عبودیت و شکرگزاری به درگاه خداوند، از اهمیت و ارزش والایی برخوردار است.

إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً

آیۀ فوق - که در مقام توصیف نوح(ع) است - تنها به دو صفت یاد شده اکتفا کرده است؛ این بیانگر اهمیت و ارزش والای آن دو صفت است.

11- «عن أبی‌جعفر(ع): ... و لیس کلّ من فی الأرض من بنی آدم من ولد نوح قال اللّٰه فی کتابه: «... ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ» ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده است: ... چنان نیست که تمام آدمیان روی زمین از فرزندان نوح باشند. خداوند در کتابش فرمود: ... «ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنٰا مَعَ نُوحٍ» ».

12- «عن أبی‌حمزة عن أبی‌جعفر(ع) قال:

... قلت: فما عنی بقوله فی نوح «إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً» قال: کلمات بالغ فیهنّ قلت:

و ما هنّ؟ قال: کان إذا أصبح قال: أصبحت أشهدک ما أصبحت بی من نعمة أو عافیة فی دین أو دنیا فانّها منک وحدک لاشریک لک فلک الحمد علیٰ ذٰلک و لک الشکر کثیراً. کان یقولها إذا أصبح ثلاثاً و إذا أمسیٰ ثلاثاً... ؛ ⁽²⁾

ابوحمزه گوید: از امام باقر(ع) پرسیدم: مراد خدا از این سخن «إِنَّهُ کٰانَ عَبْداً شَکُوراً» در بارۀ نوح چیست؟ فرمود: مقصود کلماتی بود که نوح(ع) زیاد می‌گفت. عرض کردم: آن کلمات چیست؟ فرمود: صبح که می‌شد، می‌گفت: «أصبحت أشهدک ما أصبحت بی من نعمة أو عافیة...». نوح(ع) در هر صبح و هر شام این کلمات را سه بار می‌گفت...».

13- «عن أبی‌فاطمة أنّ النبیّ(ص) قال:

کان نوح(ع) لایحمل شیئاً صغیراً و لا کبیراً إلّا قال بسم اللّٰه و الحمد للّٰه‌فسمّاه اللّٰه عبداً شکوراً؛ ⁽³⁾

از ابی‌فاطمه روایت شده که پیامبر(ص) فرمود: نوح(ع) هیچ چیز کوچک و بزرگی را برنمی‌داشت مگر آنکه می‌گفت: بسم اللّٰه و الحمد للّٰه، پس خداوند او را عبد شکور نامید».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ توحید؛ تورات؛ خویشاوندی؛ شکر؛ نعمت؛ نوح(ع)؛ نیاکان؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 4]

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی اَلْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی اَلْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً (4)

4

و در آن کتاب به بنی‌اسرائیل اعلام کردیم که قطعاً دو بار در زمین فساد خواهید کرد و به برتری‌جویی بزرگی خواهید پرداخت.

1- اخبار خداوند در تورات از آیندۀ بنی‌اسرائیل و فسادانگیزی‌های آنان در زمین

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ

این بخش از آیات، بیانگر آن است که خداوند در تورات، از دوبار فسادانگیزی بنی‌اسرائیل و سرکوبی آنان خبر داده است.

در اینکه این دو بار تا کنون به وقوع پیوسته است یا خیر، میان مفسران بحث و گفت‌وگو است و دلیل قاطع و قانع کننده‌ای در خود آیات و بیرون از آنها بر وقوع و عدم وقوع آن دو حادثه وجود ندارد. از این رو، برداشتهای آیات یاد شده به صورت پیشگویی و به گونه‌ای نوشته شده است که با هر دو احتمال سازگار باشد. گفتنی است: «قضاء» به معنای فیصله دادن شیء است و در اینجا به قرینۀ متعدی شدن آن به «إلی» متضمن معنای «ایحاء» و «اعلام» است.

2- تورات، کتابی آسمانی و نازل شده از سوی خداوند

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ

مقصود از «الْکِتٰابِ» - به قرینۀ «ال» که عهد ذکری است - «تورات» می‌باشد.

3- پیشگویی تورات دربارۀ دوبار فساد انگیزی گستردۀ بنی‌اسرائیل در سرزمین فلسطین

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ

به قرینۀ آیات بعد، مراد از «الْأَرْضِ» سرزمین فلسطین است.

4- هشدار خداوند به بنی‌اسرائیل به خاطر سرکشی و برتری‌طلبی بزرگ آنان

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

مراد از «لَتَعْلُنَّ» به قرینۀ «لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ» و نیز به قرینۀ آیۀ بعد - که در آن عکس‌العمل خداوند با این عمل بنی‌اسرائیل بیان شده است - برتری طلبی و سرکشی است و نه برتری یافتن اجتماعی.

5- پیشگویی‌تورات دربارۀ سرکشی بزرگ و برتری‌جویی حتمی بنی‌اسرائیل در زمین

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ ... وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

6- بنی‌اسرائیل، دارای زمینه‌هایی برای برتری‌طلبی و تجاوزگری

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

هشدار خداوند به بنی‌اسرائیل در رابطه با فتنه‌گری و برتری‌طلبی آنان و سرانجام گرفتار آمدنشان به سزای اعمال خود؛ دلیل وجود زمینۀ تجاوزگری در میان آنان است.

7- فساد بنی‌اسرائیل، فسادی عالمگیر و گسترده است.

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ

برداشت فوق بدان احتمال است که مراد از «الْأَرْضِ» همۀ زمین و کنایه از گستردگی فساد آنان باشد.

8- دو بار فسادانگیزی در زمین، از برجسته‌ترین حوادث و تحولات تاریخی بنی‌اسرائیل است.

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً

9- «عن أمیرالمؤمنین(ع): ... و القضاء علی أربعة أوجه فی کتاب اللّه...و الرّابع قضاء العلم و هو قوله: «وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ...» معناه علمنا من بنی‌إسرائیل... ؛ ⁽¹⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است: قضا در کتاب خدا بر چهار وجه است: ... وجه چهارم قضا به معنای علم است و آن سخن خداست: «وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ...»؛ یعنی، کار بنی‌اسرائیل را می‌دانستیم...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ بنی اسرائیل؛ تکبر؛ تورات؛ فساد؛ قضا؛ کتاب‌رهای آسمانی؛ گناه

[سوره الإسراء (17): آیه 5]

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجٰاسُوا خِلاٰلَ اَلدِّیٰارِ وَ کٰانَ وَعْداً مَفْعُولاً (5)

5

پس هنگامی که وعدۀ نخستینِ آن دو فرا رسد، بندگانی از خود را بر ضدّ شما برمی‌انگیزیم که سخت پیکارگرند و [برای دستیابی به شما] خانه به خانه به جست‌وجوی شما می‌پردازند، و این وعده‌ای انجام شدنی است.

1- انتقام خداوند از بنی‌اسرائیل، به وسیلۀ نیروهایی توانمند و جنگاور، در پی نخستین فسادانگیزی آنان

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

«بَأْسٍ» در لغت به معنای شدت در جنگ است و «أُولِی بَأْسٍ»

توانمندی و جنگاوری را معنا می‌دهد.

خداوند، از عوامل طبیعی و بندگان خویش برای سرکوبی سرکشان زمین، استفاده می‌کند.

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

3- سرکوب‌کنندگان اولین فساد بنی‌اسرائیل، مردانی بس توانمند و جنگاور

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

4- برخوردار بودن بنی‌اسرائیل از قدرت و توانمندی زیاد، در نخستین مرحله از فسادانگیزیشان

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

گسیل داشتن نیروهای بسیار و پرتوان برای سرکوبی بنی‌اسرائیل، نشانگر توانمندی آنان در جنگ و دفاع است.

5- کیفر الهی برای انسانها، پس از اقدام آنان به تجاوز و سرکشی است.

وَ قَضَیْنٰا إِلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ فِی الْکِتٰابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ ... فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ أُولاٰهُمٰا بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

6- فراهم آوردن قدرت و توان لازم برای سرکوب دشمنان، امری ضروری و بایسته

بَعَثْنٰا ... أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ

7- جست و جوی خانه به خانه برای دستگیری فسادگران بنی‌اسرائیل از سوی جنگاوران توانمند پس از ورود به سرزمین بنی‌اسرائیل به منظور سرکوبی آنان

بَعَثْنٰا ... فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ

«الجوس» (مصدر جاسوا) به معنای تردد و رفت و آمد است (لسان‌العرب)، و نوعاً برای کسب اطلاع و اخبار به کار می‌رود.

«فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ» یعنی لابه لای خانه‌ها را برای یافتن شما جستجو کرده و خواهند گشت.

8- در امان نبودن بنی‌اسرائیل حتی در زوایای خانه‌های خود، به دنبال فسادانگیزی و تعقیب قرار گرفتنشان از سوی مردانی جنگاور

فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ

9- فسادانگیزی بنی‌اسرائیل و سرکوبی آنان توسط جنگاورانی قدرتمند، وعدۀ قطعی و تخلف‌ناپذیر خداوند

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ ... وَ کٰانَ وَعْداً مَفْعُولاً

10- سرکوبی برتری‌طلبان و فسادانگیزان، حتی با توسل به زور و سلب امنیت از آنان، امری لازم و بایسته است.

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجٰاسُوا خِلاٰلَ الدِّیٰارِ

از اینکه خداوند فرموده است: «برای سرکوبی فسادگران بنی اسرائیل نیروهای قدرتمندی گسیل می کنیم» استفاده می‌شود که افساد، امری منفور و سرکوبی آن، کاری پسندیده و مطلوب است.

کلیدواژه‌ها:

آمادگی نظامی؛ اللّه؛ امنیت؛ انتقام؛ بنی‌اسرائیل؛ تعقیب؛ تکبر؛ دشمنی؛ فساد؛ قدرت؛ کیفر؛ گناه

[سوره الإسراء (17): آیه 6]

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ اَلْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً (6)

6

سپس شما را بر آنان چیره می‌کنیم و با اموال و پسرانی به شما مدد می‌رسانیم و نفرات شما را بیشتر [از آنان]می‌گردانیم.

1- وعدۀ خداوند به بازگرداندن قدرت و توان بنی‌اسرائیل پس از نخستین شکست آنان

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ

«رد»(مصدر «رَدَدْنٰا» ) به معنای بازگرداندن و «کرة»به معنای حمله کردن در جنگ می‌آید؛ یعنی سپس توان حمله کردن بر آنان را به شما باز می‌گردانیم، مقصود این است که شما را بر آنان غلبه خواهیم داد.

2- پیروزی بنی‌اسرائیل بر دشمنان جنگجوی خویش با ارادۀ خداوند پس از نخستین شکست

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ

ضمیر «عَلَیْهِمْ» به «عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ» در آیه قبل باز می‌گردد.

3- تحولات تاریخ (شکست و پیروزی امتها) تحت ارادۀ الهی است.

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً ... ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ

4- وجود فاصله میان نخستین شکست بنی‌اسرائیل و پیروزی آنان

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ

«ثُمَّ» دلالت بر تراخی و فاصلۀ زمانی دارد.

5- تجدید توان اقتصادی و انسانی بنی‌اسرائیل با امداد الهی پس از اولین شکست

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ

6- سلطۀ مجدد بنی‌اسرائیل بر دشمنانشان پس از اولین شکست، متکی بر توان

اقتصادی و نیروی انسانی خدادادی است.

وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ

7- رشد اقتصادی و نیروی انسانی و توازن و همپایی آن‌دو، دارای نقش تعیین‌کننده در سرنوشت ملتها

وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ

در کنار هم یاد شدن «مال» و «فرزند» نشانگر آن است که قرین بودن این دو با یکدیگر، در غلبۀ ملتها بر دشمنان خویش نقش‌آفرین بوده است.

8- تاریخ بنی‌اسرائیل، دارای فراز و نشیبهای شدید است.

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ ... ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ

9- فزونی یافتن نیروی انسانی و نفرات رزمی بنی‌اسرائیل بر نفرات دشمن، پس از نخستین شکست، وعدۀ الهی به آنان

وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً

10- رشد اقتصادی و ازدیاد جمعیت به منظور برتری و فزونی یافتن بر نیروی انسانی و اقتصادی دشمن، سیاستی است شایسته و بایسته

وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً

جملۀ «وَ جَعَلْنٰاکُمْ ...» بمنزلۀ نتیجه برای جملۀ «وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ ...» است؛ چرا که «نفیر» در لغت به عده‌ای از مردان گفته می‌شود که امکانات لازم برای کوچ کردن و حرکت دسته‌جمعی را داشته باشند (مفردات راغب)، و مقصود از آن به مناسبت مورد، این است که خداوند با کمک اموال و فرزندان به شما، این توانایی را خواهد داد که بر دشمن خود فزونی داشته و بر آنان چیره شوید.

11- خداوند، خواست و ارادۀ خویش را در تحولات اجتماعی، از طریق اسباب طبیعی انجام می‌دهد.

وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً

12- روی‌کرد عمومی بنی‌اسرائیل به صلاح و شایستگی، پس از تحمل مجازات افساد خویش و قبول شکست از مردانی جنگاور

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ ... بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ ... ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْنٰاکُمْ بِأَمْوٰالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْنٰاکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً

جملۀ «إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا» در دو آیۀ بعد دلالت می‌کند بر اینکه بنی‌اسرائیل پس از شکست خود، متنبه خواهند شد و برای همین جهت، خداوند هم آنان را امداد خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها:

اصلاح؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امت؛ بنی اسرائیل؛ پیروزی؛ تاریخ؛ دشمنی؛ رشد؛ سلطه؛ شکست؛ قدرت؛ قضا و قدر؛ کیفر؛ نصرت

[سوره الإسراء (17): آیه 7]

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ اَلْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ وَ لِیَدْخُلُوا اَلْمَسْجِدَ کَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً (7)

7

اگر نیکی کنید، به خود نیکی کرده‌اید، و اگر بدی کنید، به خود کرده‌اید. پس هنگامی که وعدۀ بعدی فرا رسد، [گروهی را بر ضدّ شما برمی‌انگیزیم]تا چهره‌هایتان را [افسرده و] غمگین کنند و چنان که اوّل بار داخل مسجد[الاقصی]شدند، دوباره داخل آن شوند، و تا بر هر چه دست یابند یکسره آن را نابود سازند.

1- اعلام خداوند به بنی‌اسرائیل پس از بازیابی توان و قدرتشان بر اینکه بازگشت نیکی و بدی کردارشان به خود آنان است.

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

2- روی آوردن بنی‌اسرائیل به نیکوکاری و احسان، زمینه‌ساز بازگشت قدرت و رفاه به آنان

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ ... إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

جملۀ «إِنْ أَحْسَنْتُمْ ...» می‌تواند اشاره به این باشد که اگر شما راه صلاح و خیر در پیش گیرید، نتیجۀ آن قدرت، رفاه و آسایش است که نصیب شما خواهد شد.

3- بازتاب عمل نیک یا بد انسان، تنها متوجه خود اوست.

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

4- تفصیل و تأکید در بیان نیکیها و ارزشها و اشاره و خلاصه‌گویی در بیان بدیها و ضد ارزشها، امری شایسته و روشی پسندیده است.

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

تعبیر تفصیلی «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ» در قبال تعبیر خلاصه‌تر «وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا» می‌تواند به مطلب فوق اشاره داشته باشد.

5- برخورداری حتمی انسان از عمل و آثار عمل خویش، سنت تغییرناپذیر الهی است.

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

6- برخورداری انسانها از دستاوردهای خود، محدود به آخرت نیست.

ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ ... إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا

مضمون آیه با توجه به آیات قبل که دربارۀ بازتابهای دنیوی اعمال بنی‌اسرائیل است، تنها مربوط به آخرت نیست؛ بلکه مطلق است و شامل بازتابهای دنیوی و اخروی اعمال انسان نیز می‌شود.

7- فسادانگیزی و بدکرداری بنی‌اسرائیل، زمینه‌ساز شکست و نابودی آنان

بَعَثْنٰا عَلَیْکُمْ عِبٰاداً لَنٰا ... وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهٰا فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ

جملۀ «إِنْ أَسَأْتُمْ» می‌تواند تبیین کنندۀ علت شکست نخستین و سرکوب شدن بعدی بنی‌اسرائیل باشد؛ یعنی، شکستهای آنان نمونه و مصداقی از نتیجۀ بدیهای آنهاست.

8- فسادانگیزی مجدد بنی‌اسرائیل، پس از رسیدن به قدرت و رفاه

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ ... ثُمَّ رَدَدْنٰا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ ... فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ

9- مورد تاخت و تاز قرار گرفتن بنی‌اسرائیل به وسیلۀ جنگاورانی قدرتمند، در دومین مرحلۀ فسادانگیزی آنان و هویدا شدن غبار غم و شکست در چهرۀ آنها

فَإِذٰا جٰاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ

ضمیر فاعلی «هم»در «لِیَسُوؤُا» به «عِبٰاداً» باز می‌گردد و لام در آن برای تعلیل است؛ یعنی، بندگان ما برای اندوهگین کردن شما (بنی‌اسرائیل) بیایند.

10- فتح مسجدالاقصیٰ، توسط جنگاورانی نیرومند و رها شدن آن از دست بنی‌اسرائیل، در پی فسادانگیزی مجدد آنان

وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ

نوع مفسّران برآنند که مقصود از «الْمَسْجِدَ» ، مسجدالأقصیٰ است.

11- رهاسازی مجدد مسجدالاقصیٰ از دست بنی‌اسرائیل به وسیلۀ همان فاتحان نخست و با همان شیوۀ نخستین

وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ

12- مسجدالاقصیٰ دارای اهمیت و ارزشی بسیار در نزد مخالفان پیروزمند بنی‌اسرائیل

وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَمٰا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ

از اینکه جنگاوران در جنگ با بنی‌اسرائیل دو بار وارد مسجدالاقصیٰ می‌شوند، استفاده می‌شود که مسجدالأقصیٰ برای آنان اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

13- دومین هجوم نیروهای فاتح مسجدالاقصیٰ بر بنی‌اسرائیل فسادگر و سرکش، هجومی توفنده و ویرانگر

وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً

«تتبیر» به معنای اهلاک است و آوردن مفعول مطلق (تَتْبِیراً) - که برای تأکید است - إشعار به سختی هجوم و ویرانگری آن دارد.

14- نابودی و تخریب کامل آثار و تمدن بنی‌اسرائیل، با دومین هجوم نیروهای توانمند و جنگاور

وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً

کلیدواژه‌ها:

آثار باستانی؛ احسان؛ بنی اسرائیل؛ تمدن؛ رفاه؛ عمل؛ فساد؛ گناه؛ مسجد الاقصی

[سوره الإسراء (17): آیه 8]

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً (8)

8

امید است که پروردگارتان به شما رحم کند، و اگر [به فسادگری]برگردید[ما نیز به کیفر شما]برمی‌گردیم، و جهنّم را زندانی برای کافران قرار داده‌ایم.

1- امیدوار بودن به رحمت الهی، علی‌رغم دو بار فسادانگیزی و شکست تلخ، توصیۀ خداوند به بنی‌اسرائیل

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

مخاطبان مستقیم آیه با توجه به آیات قبل، بنی‌اسرائیل هستند.

2- نابود و منقرض‌نشدن نسل بنی‌اسرائیل، علی‌رغم هجوم سنگین نیروهای توانمند و دو بار شکست سخت آنان

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

3- خداوند بنی‌اسرائیل را از مأیوس شدن از رحمت خدا حتی در بدترین شرایط برحذر داشت.

وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً. عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

4- انسانهای گنهکار، حتی در بدترین شرایط، باید به رحمت الهی امیدوار بوده و از آن مأیوس نشوند.

لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً. عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

5- شکست امتهای فسادگر به معنای قطع همیشگی رحمت الهی از آنان نیست.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

6- رحمت خداوند، جلوۀ ربوبیت اوست.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

7- ربوبیت خداوند، مقتضی بازگذاشتن درِ رحمت خویش به روی فسادگران مجازات شده

وَ لِیُتَبِّرُوا مٰا عَلَوْا تَتْبِیراً . عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

8- تهدید شدن بنی‌اسرائیل از سوی خداوند به کیفر مجدد در صورت بازگشت به فساد و فتنه‌گری

وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا

9- رحمت الهی، امری جاری و مستمر، و محرومیت از آن نتیجۀ عملکرد خود انسان است.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا

در این آیه خداوند، بنی‌اسرائیل را به رحمت خود امیدوار ساخته و سپس فرموده است: «اگر شما به گناه و فساد باز گردید، کیفر و عذاب ما هم مجدداً به سراغ شما خواهد آمد». از این سخن، نتیجه گرفته می‌شود که گرفتار شدن به عذاب خداوند و محرومیت از رحمت او، حاصل عملکرد خود انسان است و رحمت خداوند همواره، جاری و مستمر می‌باشد.

10- مجازات و کیفر فسادانگیزان، از سنتهای تخلف‌ناپذیر الهی است.

وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً

11- جهنّم، زندانی برای کافران است و هیچ راه گریزی از آن وجود ندارد.

وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً

«حصیر» به معنای زندان است. (قاموس المحیط)

12- ذلّت و شکست، مجازات دنیوی فسادانگیزان و عذاب جهنّم، کیفر اخروی آنان است.

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ ... وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً

13- فسادانگیزان سرکش، کافرند.

لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ ... وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً

14- فسادانگیزی، گناهی بزرگ و در پی دارندۀ مجازات دنیوی و اخروی است.

وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنٰا وَ جَعَلْنٰا جَهَنَّمَ لِلْکٰافِرِینَ حَصِیراً

15- «رب»از اسما و صفات خداوند

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

کلیدواژه‌ها:

امت؛ امید؛ انذار؛ بنی اسرائیل؛ جهنم؛ رحمت؛ سنتهای خدا؛ شکست؛ عذاب؛ عمل؛ فرزند؛ فساد؛ کفر؛ کیفر؛ گناه

[سوره الإسراء (17): آیه 9]

إِنَّ هٰذَا اَلْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ اَلْمُؤْمِنِینَ اَلَّذِینَ یَعْمَلُونَ اَلصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً (9)

9

همانا این قرآن به استوارترین آیین هدایت می‌کند، و به مؤمنانی که کارهای شایسته می‌کنند مژده می‌دهد که برای آنان مزدی بزرگ خواهد بود،

1- قرآن دربردارندۀ برترین هدایتها و استوارترین شریعت برای بشر است.

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ

عبارت «لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» صفت برای موصوف محذوف مثل کلمۀ «شریعت»و«ملت» است.

2- قرآن، کامل‌ترین کتاب هدایت

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ

مفضل علیه «أقوم»، عام بوده و شامل همۀ طرق و راه‌هایی است که توسط کتابهای هدایتی آسمانی و بشری ارائه می‌گردد.

3- قرآن، هدایتگر مردمان به خلل‌ناپذیرترین و استوارترین راهها

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ

4- قرآن، بشارت دهنده به مؤمنان نیک‌کردار

وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ

5- مؤمنانی که همواره به کردار نیک مشغولند، از پاداشی بزرگ برخوردارند.

وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً

6- داشتن عمل صالح، شرط بهره‌مندی مؤمنان از پاداش بزرگ الهی

وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً

7- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) فی قوله تعالی: «إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» قال:

یهدی إلی الإمام؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» روایت شده که فرمود: یعنی به سوی امام هدایت می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ ایمان؛ بشارت؛ پاداش؛ ثواب؛ دین؛ صراط مستقیم؛ عمل؛ قرآن؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 10]

وَ أَنَّ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً (10)

10

و این که برای کسانی که به آخرت ایمان ندارند عذابی دردناک آماده کرده‌ایم.

1- عذاب اخروی، فرجام قطعی کسانی است که به آخرت ایمان نیاورند.

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

2- عذاب آخرت، عذابی بس گزنده و دردآور

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

3- انکار آخرت، منشأ ترک بسیاری از نیکوکاریها و ارزشهای عملی است.

وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصّٰالِحٰاتِ ... وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ

خداوند در مقابل مؤمنان نیک‌کردار، تنها به منکران قیامت پرداخته است و این می‌رساند که میان انکار قیامت و ایمان و عمل صالح، تنافی کلی وجود دارد.

4- تهدید کافران به عذاب دوزخ، بشارتی به مؤمنان است.*

وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

جملۀ «وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» عطف بر جملۀ «أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً» است؛ یعنی، خدا دو بشارت به مؤمنان می‌دهد:

1-\ اجر بزرگ برای آنان، 2-\ آماده کردن عذاب برای کافران.

5- بشارت و انذار، دو عنصر اصلی در روش هدایتگری قرآن است.

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی ... وَ یُبَشِّرُ ... أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

نکتۀ یاد شده از بشارت دادن خداوند به مؤمنان و از انذار کافران در کنار هم، استفاده شده است.

6- عذاب الهی، هم اکنون برای منکران آخرت آماده است.

أَعْتَدْنٰا لَهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

«أَعْتَدْنٰا» (با صیغۀ ماضی) اشاره به آماده بودن فعلی عذاب دارد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ اللّه؛ انذار؛ ایمان؛ بشارت؛ تکذیب؛ جهنم؛ دین؛ عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 11]

وَ یَدْعُ اَلْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ اَلْإِنْسٰانُ عَجُولاً (11)

11

و انسان همان گونه که در دعای خود خیر را می‌طلبد، شرّ را [نیز] طلب می‌کند، و انسان همواره شتابکار است.

1- انسان، شرّ و بدی را چونان خیر و خوبی، طالب و خواستار است.

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ

مراد از «دعا»مطلق درخواست است اعم از اینکه به لفظ دعا باشد و یا به غیر آن.

2- خیرطلبی در انسان، اصیل و در پی شرّ بودنش، تبعی و غیر اصیل است.

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ

برداشت فوق از تشبیه شرخواهی انسان به طالب خیر بودنش استفاده گردیده است؛ یعنی، همان طور که انسان همواره و به طور طبیعی و اصیل طالب خیر است، به دنبال شر هم خواهد رفت.

3- منکران آخرت شرّ و بدی را بسان خیر و خوبی خواستارند.

وَ أَنَّ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ

مقصود از «الْإِنْسٰانُ» می‌تواند مطلق انسانها نباشد - چنانکه برخی از مفسّران گفته‌اند - ؛ بلکه الف و لام آن برای عهد ذکری و اشاره به منکران معاد باشد که در آیۀ قبل (الذین لا یؤمنون بالآخرة...) آمده است.

4- سرشت انسان، آمیخته با عجله و شتابزدگی است.

وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

5- انسان بر اثر خصلت شتابزدگی برای نیل به خواسته‌های خود، از ابزار و وسایل شرّ و ناپسند بهره می‌گیرد.

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

برداشت فوق مبتنی بر این نکته است که باء در «بِالشَّرِّ» و «بِالْخَیْرِ» برای استعانت باشد؛ یعنی، انسان عجول وسایل خیر و شرّ را مساوی می‌بیند؛ مثلاً برای رسیدن به رفاه زندگی، از ابزاری چون دزدی، استثمار و احتکار استفاده می‌کند.

6- شتابزدگی انسان، عامل اشتباه وی در شناخت سود و زیان واقعی خود

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

جملۀ «وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً» در مقام تعلیل برای «وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ ...» است؛ یعنی، چون انسان عجول است، شر و خیر و سود و زیان خویش را یکسان می‌بیند و به دنبال هر دو می‌شتابد.

7- انکار آخرت، برخاسته از نقدطلبی و

ناشکیبایی انسان است.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ ... وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

برداشت فوق مبتنی بر این نکته است که جملۀ «وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ ...» برای بیان و تفسیر «الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ...» در آیۀ قبل بوده و الف و لام «الْإِنْسٰانُ» برای عهد ذکری و اشاره به افرادی باشد که در همین جمله از آنان یاد شده است؛ یعنی، چون انسان عجول و ناشکیباست، به آخرت ایمان نمی‌آورد و به دنبال متاع نقد دنیاست.

8- عجله و شتابزدگی، از آفات شناخت است.

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

9- انسان وظیفه‌دار تأمّل در جوانب خواسته‌ها و آمال خویش

وَ یَدْعُ الْإِنْسٰانُ بِالشَّرِّ دُعٰاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ عَجُولاً

آیه، بیانگر یکی از نقاط ضعف بشر - که منشأ آن شتابزدگی و عدم دوراندیشی است - می‌باشد و در حقیقت هشداری است به اینکه انسانها باید دوراندیش باشند و پیرامون مصالح خویش تأمّل و تفکر نمایند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ انسان؛ تفکر؛ تکذیب؛ شر؛ شناخت؛ ضرر؛ عجله؛ موعظه

[سوره الإسراء (17): آیه 12]

وَ جَعَلْنَا اَللَّیْلَ وَ اَلنَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اَللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ اَلنَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ اَلسِّنِینَ وَ اَلْحِسٰابَ وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً (12)

12

و شب و روز را دو نشانۀ [قدرت خود]قرار دادیم؛ پس شب را تاریک و روز را روشن ساختیم تا[در تلاش معاش]فضلی از پروردگارتان بجویید، و تا شمارۀ سال‌ها و حساب [کارها]را بدانید؛ و هر چیزی را به روشنی شرح داده‌ایم.

1- خداوند، شب و روز را دو نشانه از نشانه‌ها و آیات خویش قرار داده است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ

2- از میان رفتن تاریکی شب با آمدن روشنایی روز، نشانه‌ای از تدبیر خداوند است.

فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً

3- محو شدن نور ماه در شب و

روشنگری خورشید، دو نشانه از نشانه‌های خداست.

فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً

این برداشت بنابراین است که منظور از «آیَةَ اللَّیْلِ» ماه و «آیَةَ النَّهٰارِ» خورشید باشد.

4- مظاهر هستی، تحت تدبیر خداوند و نشانۀ وجود اوست.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً

5- انسان، در پرتو روشنی روز - در پی تاریکی شب - از روزی و فضل خداوند بهره‌مند می‌شود.

فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

6- روزیها، منافع و ذخایر الهی برای انسان، جلوۀ ربوبیت خداوند برای اوست.

لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

7- روزیها، منافع و ذخایر الهی، فضل خداوند و برای بهره‌وری انسان است.

لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

8- انسان تنها در پرتو حرکت و تلاش می‌تواند به روزیهای خدادادی و نیازهای خویش دست یابد.

لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

«إبتغاء» (از باب افتعال) به معنای تلاش و کوشش بسیار برای دستیازی به خواسته‌هاست (مفردات راغب).

9- از فواید گردش شب و روز، محاسبۀ زمان شمارش سال و آشنایی انسان با تاریخ است.

جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ ... لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ

10- شناخت زمان و تنظیم آن، برای زندگی انسان امری با اهمیت و حیاتی است.

لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسٰابَ

11- تبیین همۀ نیازهای انسان در سعادت و کمال خویش، در قلمرو تعالیم دین و آموزه‌های وحی است.

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی ... وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً

از آنجایی که قرآن، کتاب هدایت و در جهت تأمین سعادت و کمال آدمی است، مقصود از «وَ کُلَّ شَیْءٍ» همۀ امور مرتبط با سعادت و کمال و هدایت او است، نه تمامی حقایق و پدیده‌های عالم.

12- قرآن، دربردارندۀ همۀ بیانهای هدایتی مورد نیاز انسان در فصلها و بخشهای متعدد

إِنَّ هٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی ... وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً

13- کمترین درهم ریختگی و نابسامانی، در نظام هستی و آفرینش وجود ندارد.

وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً

در صورتی که مراد از «کُلَّ شَیْءٍ» همۀ پدیده‌های هستی باشد، معنای جداسازی هر چیزی از چیز دیگر این است که هر چیزی در جایگاه خویش به گونه‌ای قرار داده شده که با دیگری مخلوط نشود و اصطکاکی پیدا نکند و هر پدیده‌ای در این عالم دارای نظم بوده و به سامان است.

14- تذکر به اهمیت و نقش گردش شب و روز در حیات انسان، نمودی از بیان تفصیلی آیات از سوی خداوند

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ ... وَ کُلَّ شَیْءٍ فَصَّلْنٰاهُ تَفْصِیلاً

یکی از مصادیق «کُلَّ شَیْءٍ ...» به قرینۀ جملۀ «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ» می‌تواند گردش شب و روز باشد.

15- «رب» از اسما و صفات خداوند

لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ

16- «یزیدبن‌سلام أنّه سأل رسول‌اللّٰه(ص) فقال له: ... فما بال الشّمس و القمر لایستویان فی الضّوء و النّور، قال: ... أمر اللّٰه تعالی جبرئیل: أن یمحو ضوء القمر فمحاه... و ذلک قول اللّٰه عزّوجلّ: «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً ...»... ؛ ⁽¹⁾

یزیدبن سلام از رسول خدا(ص) سؤال کرد، پس به حضرت گفت: ... چگونه است که خورشید و ماه در نور و روشنایی با هم مساوی نیستند؟ حضرت جواب فرمود: ... خداوند تعالی به جبرئیل فرمان داد تا نور ماه را محو کند، پس او نور ماه را محو کرد ... و آن همان سخن خدا است که فرمود: «وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنٰا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنٰا آیَةَ النَّهٰارِ مُبْصِرَةً ...»...».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ انسان؛ تاریخ؛ تقویم؛ جهان؛ خورشید؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ رستگاری؛ روز؛ شب؛ ظلمت؛ عمل؛ فضل خدا؛ قرآن؛ ماه؛ مدبر/اسما و صفات؛ نعمت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 13]

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً (13)

13

و عمل هر انسانی را به گردنش بسته‌ایم، و روز قیامت نوشته‌ای برای او بیرون می‌آوریم که آن را گشوده می‌بیند.

1- هر انسانی در قبال اعمال خویش مسؤول است

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ

کلمۀ «طٰائِرٍ» در آیه کنایه از عمل انسان است چه خیر باشد و چه شرّ.

2- بازتاب و نتیجۀ اعمال انسان، همواره دامنگیر خود او بوده و از وی جدایی‌ناپذیر است.

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ

اینکه خداوند فرمود: «طائر و کارنامة هر انسانی رای به گردن او بسته ایم [و نه به دست او داده ایم ]» می‌تواند کنایه از ملازمت و تعلق همیشگی اعمال با انسان باشد.

3- سعادت و شقاوت انسان نتیجۀ مستقیم اعمال خود او بوده و تحت تأثیر عوامل اتفاقی چون شانس و اقبال نیست.

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ

استعمال واژۀ «طٰائِرٍ» برای عمل، ممکن است از آن جهت باشد که بینش غلط جاهلی دربارۀ نقش طیره، شانس و اقبال در سرنوشت انسان نفی شود.

4- خداوند، اعمال انسان را در دنیا ثبت کرده و در قیامت، به صورت کتابی گشوده در برابر او ظاهر خواهد ساخت.

وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

5- انسان بر اعمال خود در قیامت، آگاهی می‌یابد.

وَ کُلَّ إِنسٰانٍ ... کِتٰاباً یَلْقٰاهُ مَنْشُوراً

6- «محمّدبن‌مسلم عن أبی‌جعفر و أبی‌عبداللّٰه - علیهماالسلام - عن قوله:

«وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ» قال:

قدره الذی قدر علیه؛ ⁽¹⁾

محمدبن مسلم از امام باقر و امام صادق - علیهماالسلام - دربارۀ سخن خدا «وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ» روایت کرده است که فرمودند: مقصود سرنوشت انسان است که از

پیش برای تقدیر وی شده است».

7- «عن سَدیر الصّیرفیّ قال: دخلت...

علی مولانا أبی‌عبداللّٰه الصّادق(ع) ... قال:

... نظرت فی کتاب الجَفْر... و تأمّلت منه مولد قائمنا و غیبته... و بلوی المؤمنین فی ذلک الزّمان و تولّد الشّکوک فی قلوبهم من طول غیبته و ارتداد أکثرهم عن دینهم و خلعهم ربقة الإسلام من أعناقهم التی قال اللّٰه تقدّس ذکره: «وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ» یعنی الولایة؛ ⁽¹⁾

سدیرصیرفی گوید: بر مولایمان امام صادق(ع) وارد شدم ...

فرمود: ... در کتاب جفر نگاه کردم ... و در آن در بارۀ تولد و غیبت قائممان ... و آزمایش مؤمنین در آن زمان و پیدایش شک در دلهایشان از طولانی شدن غیبت آن حضرت و مرتد شدن اکثر مؤمنان از دینشان و گسستن ریسمان اسلام از گردنهایشان، ریسمانی که خداوند - تقدس ذکره - فرمود: «وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ فِی عُنُقِهِ» که مقصود ولایت می‌باشد تأمل کردم».

8- «عن أبی‌بصیر قال: سمعت أباعبداللّٰه(ع) یقول: إنّ المؤمن یعطی یوم القیامة کتاباً یلقاه منشوراً مکتوب فیه: کتاب اللّٰه العزیز الحکیم، ادخِلوا فلاناً الجنّة؛ ⁽²⁾

ابی‌بصیر گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که می‌فرمود: همانا در روز قیامت نامه‌ای به مؤمن داده می‌شود که او را گشوده می‌بیند و در آن نوشته شده که این نامۀ خداوند عزیز و حکیم است؛ فلانی را داخل بهشت کنید».

9- «عن النبیّ(ص) قال: الکتب کلّها تحت العرش فإذا کان یوم القیامة بعث اللّٰه تبارک و تعالی ریحاً تطیرها بالأیمان و الشمائل أوّل حرفه: «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» ؛ ⁽³⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: تمام نامه‌ها زیر عرش قرار دارند و آن‌گاه که روز قیامت فرا رسد، خداوند - تبارک و تعالی - بادی را برمی‌انگیزد تا آنها را به پرواز درآورد و به دستهای چپ و راست مردم برساند و اولین حرف آن کتاب این است: اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» .

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ بهشت؛ تطیّر؛ حسابرسی؛ رستگاری؛ شقاوت؛ عمل؛ قضا و قدر؛ قیامت؛ مهدی(ع)؛ نامه عمل؛ولایت

[سوره الإسراء (17): آیه 14]

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ اَلْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً (14)

14

[به او می‌گوییم:]بخوان نامه‌ات را که کافی است امروز خود حسابرس خویش باشی.

1- خداوند، فراخوان انسانها در قیامت، به خواندن نامۀ عمل خویش

وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ کِتٰاباً ... اقْرَأْ کِتٰابَکَ

2- هر انسانی در قیامت، با خواندن پروندۀ اعمال خویش، خود حسابگر آنها خواهد بود.

اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً

3- حساب انسان در پروندۀ عمل وی در قیامت، روشن و آشکار است.

کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً

از اینکه خداوند فرموده است: «خودت برای حسابرسی عمل خود کافی هستی» نشان می‌دهد که اعمال و حسابرسی آنها روشن و آشکار است و نیاز به تبیین از سوی کسی ندارد.

4- برای محاسبۀ عمل انسان در قیامت، نیازی به وکیل، دلیل، شاهد و ... نیست.

کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً

5- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) فی قوله: «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ» قال: یذکر بالعبد جمیع ما عمل و ما کتب علیه حتّیٰ کأنّه فعله تلک السّاعة؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ» روایت شده است که فرمود: همۀ اعمالی که بنده انجام داده و بر او نوشته شده است به یادش می‌آورند؛ به گونه‌ای که گویی همان لحظه انجام داده است.»

6- «عن النبیّ(ص) قال: الکتب کلّها تحت العرش فإذا کان یوم القیامة بعث اللّٰه تبارک و تعالی ریحاً تطیرها بالأیمان و الشمائل أوّل حرفه: «اقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» ؛ ⁽²⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: تمام نامه‌ها زیر عرش قرار دارند و آن‌گاه که روز قیامت فرا رسد، خداوند - تبارک و تعالی - بادی را برمی‌انگیزد تا آنها را به پرواز درآورد و به دستهای چپ و راست مردم برساند و اولین حرف آن کتاب این است: اِقْرَأْ کِتٰابَکَ کَفیٰ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً» .

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ حسابرسی؛ عمل؛ قیامت؛ نامه عمل

[سوره الإسراء (17): آیه 15]

مَنِ اِهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً (15)

15

هر کس هدایت یابد تنها به سود خود هدایت می‌یابد، و هر کس گمراه شود تنها به زیان خود گمراه می‌شود؛ و هیچ کس بار گناه کسی را برنمی‌دارد. و شیوۀ ما نبوده است که پیش از آن که پیامبری بر انگیزیم [امّتی را] عذاب کنیم.

1- نفع هدایت و ضررِ گمراهی هر کسی متوجه خود اوست.

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

2- هدایت، دربردارندۀ سود و منافع و گمراهی در پی دارندۀ زیان و ضرر

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

3- انسان در انتخاب راه هدایت یا گمراهی مختار است.

مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّمٰا یَضِلُّ عَلَیْهٰا

4- تبیین آیات الهی در طبیعت و تذکر به محاسبۀ اعمال در قیامت، برای هدایت آدمیان است.

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ آیَتَیْنِ ... اقْرَأْ کِتٰابَکَ ... مَنِ اهْتَدیٰ فَإِنَّمٰا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ

5- گناه، باری‌سنگین بر دوش‌انسان است.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

«وِزْرَ» در لغت به معنای چیز سنگین است (لسان‌العرب)، و به گناه «وِزْرَ» گفته می‌شود، چون دارای تبعات و نتایج سنگینی است.

6- هیچ انسانی بار گناه دیگری را بر دوش نخواهد کشید.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

7- عدل الهی، بر نظام جزای اعمال حاکم است.

وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَةٌ وِزْرَ أُخْریٰ

8- مجازات نکردن انسانها، قبل از برانگیختن رسولان و اتمام حجت با آنها، از سنتهای الهی است.

وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً

9- اتمام حجت بر آدمیان، از جملۀ اهداف بعثت انبیاست.

وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً

10- عقاب و کیفر دادن بر هر عملی بدون بیان زشتی و خلاف بودن آن عمل، زشت و ناپسند است.

وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً

اینکه خداوند فرمود: «ما بدون اینکه رسولی برای تبیین حقایق برای مردم بفرستیم، عذاب و کیفرشان نمی‌کنیم» احتمال دارد به جهت این داوری عقل باشد که: «عقاب بدون بیان زشت و قبیح است».

11- نزول عذاب دنیوی بر امتهای گنهکار، تنها پس از اتمام حجت و فرستادن پیامبر برای ایشان است.

وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً

جملۀ «مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً» اطلاق دارد و عذاب دنیوی را هم دربرمی‌گیرد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ انسان؛ ثواب؛ جبر و اختیار؛ حساب رسی؛ رسالت؛ ضرر؛ضلالت؛ عدل؛ عذاب؛ عمل؛ کیفر؛ گناه؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 16]

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا اَلْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً (16)

16

و هرگاه بخواهیم شهری را نابود کنیم، خوشگذرانانش را وا می‌داریم تا در آن نافرمانی کنند؛ در نتیجه وعدۀ [عذاب]بر آن شهر قطعی می‌شود و آن را به شدت درهم می‌کوبیم.

1- فسق و گناهِ برخورداران از مکنت و ثروتمندان هر جامعه، عامل هلاکت و نابودی آن جامعه است.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا

«مترف» از واژۀ «ترفه»گرفته شده و «ترفه»هم به معنای روزی و نعمت فراوان است (مفردات راغب).

2- رخدادهای تاریخ و جوامع بشری، تحت ارادۀ الهی است.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ...

فَدَمَّرْنٰاهٰا

3- برخورداری از رفاه و ثروت،

زمینه ساز گرایش به فسق و گناه

أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا

ذکر مترفان جامعه از میان سایر قشرها برای فاسق شدن، در حالی که فسق و گناه از عهدۀ همۀ مردم برمی‌آید و اختصاص به گروه خاصّی ندارد، ممکن است به خاطر نکتۀ یاد شده باشد.

4- مترفان و صاحبان مال و منال بیش از دیگران در معرض نافرمانی خدا و حق‌ناپذیری قرار دارند.

أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا

مفعول «أَمَرْنٰا» کلمۀ محذوفی چون «بالطاعة» و ... می‌باشد.

بنابراین معنای آیه چنین می‌شود: ما مترفان جامعه را به طاعت و بندگی فرمان می‌دهیم، ولی آنان راه فسق و نافرمانی پیشه می‌سازند.

5- ارادۀ الهی، از طریق اسباب و مسببات تحقق می‌پذیرد.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا ... فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ

6- افزایش تعداد مترفان و ثروتمندان فاسق و تبهکار در جامعه، از عوامل هلاکت و نابودی آن جامعه براساس سنتهای خداوند

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا

برخی برآنند «أَمَرْنٰا» به معنای «کثرنا» (فزونی دادیم) است (مفردات راغب) که بر اساس آن، مراد از «أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا» افزایش مترفان در جامعه است.

7- فسق و فساد طبقۀ ثروتمند در گرایش دیگر طبقات به فساد و تباهی، تأثیر و نقش مهمی دارد.

أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا

اختصاص به ذکر یافتن مترفان از میان دیگر طبقات، بیانگر این است که فسق و فساد این طبقه تأثیر بیشتر و نقش مهم‌تری در مقایسه با دیگر طبقات در فاسد شدن جامعه و نابودی آن دارد.

8- جامعه و تحولات آن، دارای سنت و قانونمندی مشخصی است.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ ... فَفَسَقُوا فِیهٰا ... فَدَمَّرْنٰاهٰا

«قریة»در لغت به معنای مجتمع انسانی است (مفردات راغب).

اینکه خداوند می‌فرماید: «وقتی ثروتمندان و مرفهین جامعه فاسق شدند، سخن ما دربارة آنان قطعی می شود» (فحقّ علیها القول)؛ حکایت از آن دارد که تحولات جامعه، دارای قانون مشخصی است.

9- عملکرد انسانها در نابودی و هلاکت آنان، نقش تعیین کننده دارد.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً ... فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا

10- گسترش و فراگیری فساد در سطح جامعه، مایۀ نزول حتمی عذاب الهی است.

فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ

11- عذاب جامعۀ فسادگر، آن چنان شدید است که مایۀ نابودی و هدم کامل آن می‌شود.

فَفَسَقُوا فِیهٰا فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنٰاهٰا تَدْمِیراً

12- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول‌اللّٰه: «إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا» قال:

تفسیرها أمرنا أکابرها؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا» روایت شده که فرمود: تفسیر آیه، این است که ما به بزرگان آن دیار امر می‌کنیم».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ تاریخ؛ جامعه؛ حق؛ رفاه؛ سنتهای خدا؛ طبیعت؛ عذاب؛ عمل؛ فساد؛ فسق؛ گناه؛ مال؛ مشیت خدا

[سوره الإسراء (17): آیه 17]

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ اَلْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً (17)

17

و چه بسیار نسل‌هایی را که پس از نوح هلاک کردیم. و همان بس که خدا به گناهان بندگانش آگاه و بینا باشد.

1- جوامع و امت‌های بسیاری پس از دوران نوح(ع) در نتیجۀ فسق و گناه و به ارادۀ خداوند نابود شدند.

فَفَسَقُوا ... وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ

«قرن»(مفرد قرون) به گروهی از مردم که با هم و در یک عصر زندگی می‌کنند، گفته می‌شود (مفردات راغب). گفتنی است که فرق میان واژه «کَمْ» و «رب»این است که «کَمْ» بیانگر کثرت و «رب» مفید قلت می‌باشد.

2- کیفر هلاکت‌بار عمومی و فراگیر، برای انسانهای قبل از نوح(ع) به وقوع نپیوسته بود.

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ

خداوند در آیۀ پیش از سنت خویش مبنی بر هلاکت اقوام کافر و فاسد، خبر داد و آن‌گاه برای اثبات این حقیقت، هلاکت قوم نوح و پس از او را یادآور شد. از ذکر داستان نوح و اقوام پس از او، می‌توان استفاده کرد که اقوامی که به صورت جمعی قبل از نوح(ع) دچار عذاب شده باشند، وجود نداشته است.

3- فسق و فساد عمومی و فراگیر در میان مردم و اقوام پیش از نوح(ع) وجود نداشت.

وَ مٰا کُنّٰا مُعَذِّبِینَ حَتّٰی نَبْعَثَ رَسُولاً. وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا ... وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ

4- پیدایش فسق و فساد عمومی و انحرافات عمدۀ تاریخ انسانی، پس از عصر نوح بود.

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا ... مِنْ بَعْدِ نُوحٍ

5- بسیاری از جوامع و ملل پس از نوح(ع) بر اثر وجود مترفان فاسق و تبهکار در میان آنان، به هلاکت و نابودی دچار شدند.

وَ إِذٰا أَرَدْنٰا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنٰا مُتْرَفِیهٰا فَفَسَقُوا فِیهٰا ... وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ

6- دوران پس از نوح(ع)، سرآغاز فصل جدید زندگی اجتماعی و گروهی بشر

مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ

خداوند د رآیۀ قبل فرمود: «بسیاری از جوامع بشری رای به خاطر فسق و فساد مترفان هلاک کردیم» و در این آیه سخن از هلاکت اقوام پس از نوح به میان آورده است. از مجموع این دو آیه استفاده می‌شود که وضعیت اجتماعی جوامع پیش از نوح(ع) به گونه‌ای نبود که در آنها مترفین به صورت یک طبقه نفوذ داشته باشند، چنین جوامعی عموماً از زمان نوح(ع) و پس از آن پیدا شدند و در واقع از آن زمان است که فصل جدیدی در زندگی اجتماعی بشر آغاز گردید.

7- خداوند از تمامی گناهان بندگانش باخبر و بر همۀ آنها آگاه و ناظر است.

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

8- آگاهی خداوند، از گناهان پنهانی و آشکار بندگان، برای مجازات آنان کافی است و نیازی به شاهد و گواه ندارد.

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

برداشت فوق با توجه به فرق واژۀ «خبیر»و «بصیر» به دست می‌آید؛ چون «خبیر» در مورد آگاهی از افکار و درون اشیاست (مفردات راغب) و «بصیر» اطلاع بر اعمال و رفتار است.

9- گناهکاران، مورد تهدید و هشدار خداوندند.

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

ذکر «خَبِیراً بَصِیراً» پس از «کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ» برای تهدید و هشدار به گناهکاران است.

10- گناه، عامل اصلی هلاکت جوامع بشری است.

کَمْ أَهْلَکْنٰا مِنَ الْقُرُونِ ... وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

11- نابودی جوامع عصیانگر، بر اساس آگاهی و بصیرت خداوند است.

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا ... وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ ... خَبِیراً بَصِیراً

12- ربوبیت خداوند، مقتضی مجازات جوامع فاسد و عصیانگر است.

وَ کَمْ أَهْلَکْنٰا ... وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

13- ««رب»، «خبیر» و «بصیر» از اسما و صفات خداوند

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انذار؛ انسان؛ بصیر/اسما و صفات؛ جامعه؛ خبیر/اسما و صفات؛ رب/اسما و صفات؛ عذاب؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ فساد؛ فسق؛ کیفر؛ گناه؛ مترفان؛ مشیت خدا؛ نوح(ع)

[سوره الإسراء (17): آیه 18]

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاٰهٰا مَذْمُوماً مَدْحُوراً (18)

18

هر کس خواهان [دنیای]زودگذر است، هر چه بخواهیم و برای هر که اراده کنیم، به زودی به او خواهیم داد؛ سپس جهنّم را برای او مقرر می‌داریم که نکوهیده و رانده شده، در آن خواهد سوخت.

1- دنیاطلبی، عامل گرفتاری انسان به آتش دوزخ است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ

2- نقدطلبی، شتابزدگی و نداشتن دوراندیشی، ریشۀ دنیاخواهی و غفلت از آخرت است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ

به‌کارگیری واژۀ «عاجلة» از مادۀ «عجله» (چیزی را با عجله و شتاب خواستن) به جای «الدنیا»می‌رساند که نقد بودن متاع دنیا و امکان دستیابی سریع‌تر به آن، نقش عمده‌ای در دنیاخواهی دنیاطلبان دارد.

3- عوامل طبیعت، در کنترل اراده و مشیت الهی است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ

دنیاطلبان، خواسته‌های خود را از طریق عوامل طبیعی به دست می‌آورند و خداوند تقدیر امکانات دنیوی را برای آنان به خود اسناد داده است. چنین اسنادی گویای آن است که عوامل طبیعت تحت کنترل خداوند است.

4- خداوند، خواسته‌ها و آرزوهای مادی برخی از دنیاطلبان را در دنیا برآورده می‌کند و به آنان اجازۀ بهره‌مندی می‌دهد.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا ... لِمَنْ نُرِیدُ

قید «لِمَنْ نُرِیدُ» بیانگر آن است که خداوند، آرزوی همه دنیاطلبان را برآورده نمی‌کند.

5- دنیاطلبان، تنها به بخشی از آرزوهای دنیوی خویش می‌رسند و نه به همۀ آنها

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ

خداوند، دستیازی دنیاطلبان به آرزوهای خویش را منوط به مشیت خود ساخته است (مٰا نَشٰاءُ) ؛ یعنی چنین نیست که آنان به همۀ خواسته‌های خویش برسند، بلکه تنها به آن مقدار که خداوند بخواهد، دست می‌یابند.

6- همۀ دنیاطلبان، به منافع و امکانات دنیوی، دست نمی‌یابند.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ ... لِمَنْ نُرِیدُ

7- برخی از دنیاطلبان هم از دنیا و هم از آخرت محرومند.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ ... لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ

مرجع ضمیر «لَهُ» در «جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ» ، «مَنْ» در «مَنْ کٰانَ ...» است؛ یعنی، هر کس به دنبال دنیا باشد جایگاهش دوزخ است، چه برخی از آنان با خواست خداوند به آرزوهای دنیوی خود برسند و چه ناکام شوند.

8- دنیاطلبان، در آخرت علاوه بر عذاب جسمانی، گرفتار عذاب روحی نیز می‌شوند.

ثُمَّ جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاٰهٰا مَذْمُوماً مَدْحُوراً

«یَصْلاٰهٰا» (در آتش سوزان جهنّم می‌سوزد) اشاره به عذاب جسمی و «مَذْمُوماً مَدْحُوراً» (نکوهش شده و مطرود) اشاره به رنج روحی دارد.

9- دنیاطلبان در آخرت، مورد نکوهش واقع شده و از رحمت خداوند محروم و مطرود خواهند شد.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... ثُمَّ جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاٰهٰا مَذْمُوماً مَدْحُوراً

10- «عن ابن‌عبّاس أنّ النبی(ص) قال:

معنی الأیة من کان یرید ثواب الدّنیا بعمله الذی افترضه اللّٰه علیه لایرید به وجه اللّٰه و الدّار الآخرة عجّل له فیها ما یشاء اللّٰه من عَرَض الدّنیا و لیس له ثواب فی الآخرة و ذلک أنّ اللّٰه سبحانه و تعالی یؤتیه ذلک لیستعین به علی الطّاعة فیستعمله فی معصیة اللّٰه فیعاقبه اللّٰه علیه؛ ⁽¹⁾

از ابن‌عباس روایت شده است که رسول‌خدا(ص) فرمود:

معنای آیۀ «مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ عَجَّلْنٰا لَهُ فِیهٰا مٰا نَشٰاءُ» این است: کسی که با انجام اعمالی که خداوند بر او واجب گردانیده، تقرب به سوی خدا و روز آخرت را اراده نمی‌کند؛ بلکه پاداش دنیوی را اراده می‌کند، در دنیا آنچه را که خداوند بخواهد از

نعمتهای دنیوی به او داده می‌شود و برای او در آخرت پاداشی نیست؛ چون خداوند - سبحانه و تعالی - آن را به او داده است تا در طریق طاعت کمکش کند؛ ولی او در معصیت خداوند آن را به کار می‌بندد. پس خداوند او را به خاطر این کار عذاب می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ اللّه؛ تسخیر؛ ثواب؛ جهنم؛ دنیا؛ رحمت؛ عجله؛ عذاب؛ عمل؛ غفلت؛ کیفر؛ گناه؛ مرید/اسما و صفات؛ ملامت

[سوره الإسراء (17): آیه 19]

وَ مَنْ أَرٰادَ اَلْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً (19)

19

و هر کس آخرت را بخواهد و برای آن کوششِ در خورِ آن را بکند و مؤمن باشد، اینانند که از تلاششان سپاسگزاری خواهد شد.

1- آخرت‌طلبان مؤمنی که در راه اهداف اخروی خویش تلاش جدی و درخور می‌کنند به نتایج ارزشمند تلاشهایشان دست خواهند یافت.

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

2- برخورداری از ارزشها و نعمتهای اخروی، مشروط به داشتن ایمان و سعی و تلاش وافی انسان در طریق آن است.

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

عبارت‌های «وَ هُوَ مُؤْمِنٌ» و «وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا» به منزلۀ شرط برای «مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ» است؛ یعنی، کسی آخرت را طلب کند - مشروط بر اینکه ایمان داشته باشد و تلاش متناسب آن را نیز انجام بدهد - از مواهب آخرت بهره‌مند خواهد شد.

3- اراده و تلاش خود انسان در سعادت و شقاوت اخروی وی نقش تعیین‌کننده دارد.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... جَعَلْنٰا لَهُ جَهَنَّمَ ... وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا ... فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

4- دستیابی آخرت‌طلبان به پاداش‌های اخروی، - برخلاف امکان شکست و ناکامی دنیاطلبان در رسیدن به اهداف دنیوی‌شان - ، قطعی و تضمین شده است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... مٰا نَشٰاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ... وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

5- کارهای نیک اهل ایمان مورد سپاس و قدردانی از سوی خداوند

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

6- لزوم تشکر و سپاسگزاری از کار نیک اهل ایمان

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

قدردانی خداوند از تلاش‌های نیک مؤمنان این پیام را در بر دارد که در برابر کارهای نیک باید سپاسگزار و قدردان بود.

7- تنها تلاش و کوششی دارای ارزش و شایستۀ ستایش است که در مسیر آخرت‌طلبی و کسب حیات برتر اخروی باشد.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً

از اینکه خداوند پس از ذکر دنیاطلبی و آخرت خواهی انسانها، از سعی وتلاش آخرت خواهان تشکر و ستایش کرده است، استفاده می‌شود که تنها سعی و تلاشی که در مسیر کسب حیات برتر اخروی باشد، مورد قدردانی و ستایش است و نه هر تلاش و کوششی.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اراده؛ ایمان؛ ثواب؛ حیات؛ دنیا؛ رستگاری؛ شقاوت؛ شکر؛ شکست؛ عمل؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 20]

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً (20)

20

هر یک [از دو گروه، یعنی]اینان و آنان را از عطای پروردگارت مدد می‌رسانیم، و عطای پروردگارت، باز داشتنی نیست.

1- سنت الهی بر بهره‌وری مستمر همۀ انسانها (دنیاطلبان و آخرت‌طلبان)از مزایا و نعمتهای دنیوی است.

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ

«امداد»(مصدر نُمِدُّ ) به معنای مدد و کمک رساندن است و فعل مضارع «نُمِدُّ» دلالت بر استمرار دارد.

2- لطف و عطای خداوند در دنیا، فراگیر همۀ انسانها از مؤمن و کافر و نیک و بد

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ

3- ایمان و آخرت طلبی، با برخورداری از نعمتهای دنیوی، منافاتی ندارد.

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ ... کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ

از اینکه خداوند فرمود آخرت طلبان را از عطای خود

(بهره‌های دنیوی) بهره‌مند می‌سازیم، استفاده می‌شود که آخرت طلب بودن و برای زندگی اخروی تلاش کردن با برخورداری از متاعهای دنیوی منافات ندارد.

4- نعمتها و امکانات مادی، لطف و عطای خداوند و امداد او برای آدمیان است.

کُلاًّ نُمِدُّ ... مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ

5- مقام ربوبیت الهی، مقتضی افاضۀ پیاپی و مستمر عطایای خویش به آدمیان

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ

6- هیچ‌گونه منع و محدودیتی برای عطایای خداوند به انسانها وجود ندارد.

وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً

7- اعطای نعمت از سوی خداوند و برخوردار ساختن همۀ انسانهای خوب و بد و مؤمن و کافر از امکانات دنیایی، برخاسته از فیض بی‌دریغ خداوند است.

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً

جملۀ «وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً» (در ذیل آیه) به منزلۀ تعلیل برای مضمون فراز قبل است؛ یعنی، چون خداوند عطایش را از هیچ کس دریغ نمی‌دارد، لذا خوبان و بدان و مؤمن و کافر از آن بهره‌مند می‌شوند.

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

کُلاًّ نُمِدُّ ... مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ وَ مٰا کٰانَ عَطٰاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ ایمان؛ رب/اسما و صفات؛ سنتهای خدا؛ فیض؛ لطیف/اسما و صفات؛ نصرت؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 21]

اُنْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً (21)

21

بنگر که چگونه بعضی از آنان را [در بهرۀ دنیوی] بر بعضی دیگر فزونی داده‌ایم، و قطعاً رتبه های [معنوی] آخرت، والاتر و امتیاز [نعمت های] آن برتر و بیشتر است.

1- خداوند، فراخوان آدمیان برای تأمل در تفاوت رتبۀ دنیوی انسانها و درس‌آموختن از آن

اُنْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ

2- برتری رتبۀ برخی انسانها بر بعضی دیگر و تفاوت مراتب مادی آنان، به ارادۀ خداوند است.

فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ

3- برخورداری همۀ انسانها از عطایای الهی، به صورت یکسان و مساوی نیست.

کُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّکَ ... انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ

4- مراتب و فضایل اخروی، بسی برتر و افزونتر از درجات دنیوی است.

وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً

5- تلاش انسان‌ها در تفاوت و کم و زیاد شدن درجات و مزایای اخروی آنان، نقشی تعیین کننده دارد.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْعٰاجِلَةَ ... وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا ... فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً

از اینکه خداوند در آیات پیش فرمود: «آخرت طلبان ، در صورت تلاش متناسب با آخرت طلبی شان ، جزءا داده می شوند» و در این آیه می‌فرماید: «آخرت ، دارای درجاتی بس فراتر و افزونتر از دنیاست» به دست می‌آید که برای نیل به مدارج برتر آخرت، تلاشی متناسب با آن لازم است.

6- توجه به عظمت مراتب اخروی، مایۀ گرایش به ارزشهای عالی آن است.

اُنْظُرْ ... وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً

دعوت خداوند از انسانها برای تعمق و تأمل در مدارج عالی اخروی، می‌تواند به این منظور باشد که در انسانها انگیزۀ آخرت‌طلبی و تلاش برای کسب درجات عالی آخرت ایجاد کند.

7- آخرت‌طلبان مؤمن، دارای مقامی بس ارجمند و برخوردار از درجات و مراتب بلند در روز رستاخیز

وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَةَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ ... وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً

8- «عن النّبیّ(ص) قال: ما من عبد یرید أن یرتفع فی الدّنیا درجة فارتفع إلّاوضعه اللّٰه فی الآخرة درجة أکبر منها و أطول ثم قرء: «وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً» ؛ ⁽¹⁾

از پیامبر(ص) روایت شده که فرمود: هیچ بنده‌ای نیست که بخواهد در دنیا درجه‌ای [از نظر مادی] پیشرفت کند و به آن هم دست یابد، مگر آنکه خداوند او را در آخرت درجه‌ای که بزرگ‌تر و پایدارتر از درجۀ دنیاست، پایین آورد؛ سپس [این آیه را]تلاوت فرمود: وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً» .

9- «عن أبی عمروالزّبیریّ عن

أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: قلت له: إنّ للإیمان درجات و منازل، ...؟ قال: نعم، قلت له:

صفه لی ... قال: ... ثمّ ذکر ما فضّل اللّٰه عزّوجلّ به أولیائه بعضهم علی بعض فقال عزّوجلّ: ... «انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً» ... فهٰذا ذکر درجات الإیمان و منازله عند اللّٰه عزّوجلّ؛ ⁽¹⁾

ابوعمرو زبیری گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: [آیا] برای ایمان درجات و منازلی است ...؟ فرمود: بله، عرض کردم: برایم توصیف کن ... ، فرمود: ... سپس [قرآن] آن چیزی که به وسیلۀ آن خداوند بعضی از اولیایش را بر برخی دیگر برتری داده، یادآور شده و فرمود: ... «انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلیٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً» ...

پس این است از موارد ذکر درجات و منازل ایمان در نزد خداوند عزّوجلّ».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اقتصاد؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تفکر؛ دنیا؛ ذکر؛ عبرت؛ لطیف/اسما و صفات؛ مشیت خدا؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 22]

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (22)

22

و با خدا معبودی دیگر قرار نده که نکوهیده و بی‌یاور[بر جای]بنشینی.

1- خدا، تنها معبود شایسته پرستش

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

«اله» به معنای معبود است.

2- خداوند، برحذر دارندۀ مردم از شریک قرار دادن غیر او در عبادت خویش

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

3- یگانگی خداوند در آفرینش و در پاداش و کیفر دادن به انسانها و نیز اعطای نعمتها، مقتضی پرهیز انسان از هرگونه شرک‌ورزی به او

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهٰارَ ... وَ کُلَّ إِنسٰانٍ أَلْزَمْنٰاهُ طٰائِرَهُ ...

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

برداشت یاد شده باتوجه به این که جملۀ «لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً ...» به منزلۀ نتیجه برای آیات پیشین است و با پیام‌های اصلی آن آیات - که در سه محور یاد شده در برداشت فوق خلاصه می‌شود - مرتبط می‌باشد.

4- مورد نکوهش واقع شدن، و بی‌حامی گردیدن، فرجام حتمی شرک ورزی به خداوند است.

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ ... فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً

5-«اله» از اسما و صفات خداوند

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ توحید؛ ثواب؛ جهان بینی؛ خلقت؛ شرک؛ کیفر؛ ملامت؛ ناهی/اسما و صفات

[سوره الإسراء (17): آیه 23]

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ اَلْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً (23)

23

و پروردگار تو حکم کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.

اگر یکی از آن دو، یا هر دو، نزد تو به پیری رسیدند، به آنان «أُفٍّ» [هم که نشانگر دلتنگی است]نگو، و بر آنان بانگ مزن و با آنان سخنی شایسته بگوی.

1- تنها خداوند، شایستۀ پرستش است.

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ

2- خداوند، برحذر دارندۀ آدمیان از پرستش موجودی جز ذات یگانۀ او

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ

خطاب در «رَبُّکَ» به قرینۀ «أَلاّٰ تَعْبُدُوا» متوجه یکایک انسانها است؛ یعنی «و قضی ربک ایها الانسان ...».

3- دستور به اجتناب از شرک عبادی، فرمانی قطعی و غیر قابل تجدید نظر

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ

واژۀ «قَضیٰ» به معنای حکم و فرمانی است قطعی و غیر قابل تجدید نظر.

4- فرمان خداوند به توحید و اخلاص در عبادت، فرمانی در جهت رشد و تکامل انسانها

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ

«رب» در اصل به معنای «تربیت کردن» است و تربیت، ایجاد حالتی پس از حالتی در شی است تا آن گاه که به حد رشد و کمال خود برسد (مفردات راغب). بنابراین، تعبیر «وَ قَضیٰ رَبُّکَ» به جای «قضی الله» یا هر تعبیر دیگر می‌تواند اشاره به مطلب یاد شده داشته باشد.

5- بر هر کسی واجب است به پدر و مادر خویش احسان درخور و شایسته کند.

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

تنوین «إِحْسٰاناً» برای تعظیم است و «ال» در «والدین» برای

استغراق است و شامل والدین هر مکلفی می‌شود.

6- احسان به پدر و مادر، دارای اهمیت و ارزشی بس مهم، پس از پرستش خداوند

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

از اینکه خداوند احسان به پدر و مادر را پس از دعوت به عبادت خالصانۀ خود قرار داده است، نکتۀ یاد شده استفاده می‌شود.

7- پدر و مادر، دارای بالاترین و مهم‌ترین حق، در میان مجموعۀ حقوق انسانها بر یکدیگر

وَ قَضیٰ رَبُّکَ ... بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

از اینکه خداوند در مقام بیان حقوق متقابل افراد بر یکدیگر، حق والدین را مقدم بر همۀ آنها و پس از حق خویش قرار داده است، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

8- موّحد واقعی، خدمتگزار و احسان کننده به پدر و مادر است.

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

9- مربیان و تربیت کنندگان انسان، دارای حقی بزرگ بر گردن وی

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً

ذکر احسان به پدر و مادر پس از موضوع ربوبیت یگانۀ خدا (و قضیٰ ربک ...) می‌تواند به خاطر نقش تربیتی آنان نسبت به فرزندان باشد.

10- کهولت و به سن پیری رسیدن والدین، باعث سنگین‌تر شدن وظایف فرزند نسبت به آنها

إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

11- مراقبت از پدر و مادر پیر، برعهدۀ فرزند است.

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ

قید «عِنْدَکَ» (پیش تو) گویای این است که فرزندان آن چنان باید از پدر و مادر مراقبت کنند که گویی نزد خود آنان زندگی می‌کنند و از نزدیک مراقب حال آنان می‌باشند.

12- حضور پدر و مادر نزد فرزند، در پی دارندۀ مسؤولیت فزون‌تر برای فرزند

إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ

«عِنْدَکَ الْکِبَرَ» ممکن است إشعار به این حقیقت داشته باشد که در صورتی که پدر و مادر پیش فرزندان زندگی می‌کنند، مسؤولیت نگه‌داری آنان بیشتر شده و از هرگونه حرمت‌شکنی -\ هر چند به گفتن «أُفٍّ» -\باید پرهیز شود.

13- پدران و مادران در سن پیری و سالخوردگی، در معرض بی‌احترامی از سوی فرزندان هستند.

إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ ... فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

توصیۀ احسان به والدین، شامل هر والدینی در هر سن و سالی می‌شود. ذکر «إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ» ممکن است جهت یادآوری نکتۀ یاد شده باشد.

14- فرزندان حق گفتن حتی کلمۀ «أُفٍّ» - که نشانۀ دلتنگی است - به پدر و مادر ندارند.

فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ

15- فرزندان موظفند به خواسته های پدر و مادر کهنسالشان پاسخ مثبت داده و هرگز از تأمین آن خواسته ها دریغ نکنند.

وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا

برخی «لاٰ تَنْهَرْهُمٰا» را نهی از رد درخواستهای پدر و مادر معنا کرده‌اند. مانند «وَ أَمَّا السّٰائِلَ فَلاٰ تَنْهَرْ» .

16- برخورد عاطفی و مؤدبانه، با پدر و مادر و تکریم آنان به هنگام سخن گفتن با ایشان، تکلیفی برعهدۀ فرزندان

فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ ... وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً

17- حضور هریک‌از پدرومادر سالخورده به تنهایی و یا هر دوی آنها نزد فرزند، تأثیری در مقدار احترام به آنها نداشته و هر دو از حقوق مساوی برخوردارند.

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا

18- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ

19- «عن ابن‌عبّاس قال: لمّا انصرف أمیرالمؤمنین من صفّین قام إلیه شیخ ...

فقال: یا أمیرالمؤمنین أخبرنا عن مسیرنا هذا أبقضاء من اللّٰه و قدر؟ ... قال أمیرالمؤمنین: الأمر من اللّٰه و الحکم ثمّ تلا هذه الأیة: «وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» ... ؛ ⁽¹⁾

از ابن عباس روایت شده است: هنگامی که امیرالمؤمنین(ع) از صفین باز می‌گشت، پیرمردی به سوی او برخواست ... و گفت:

ای امیرمؤمنان! ما را خبر ده از سفری که رفتیم، آیا به قضا و قدر الهی بود؟ ... امیرمؤمنان فرمود: فرمان و حکم از جانب خداوند بود؛ سپس آیۀ «وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» را تلاوت کرد...».

20- «عن أبی‌جعفر(ع): ...بعث اللّٰه عزّوجلّ محمّداً(ص) و هو بمکّة عشر سنین فلم‌یمت بمکّة فی تلک العشر سنین أحد یشهد أن لا إله إلّا اللّٰه و أنّ محمّداً(ص) رسول اللّٰه إلّاأدخله اللّٰه الجنّة بإقراره و هو إیمان التّصدیق و لم‌یعذّب اللّٰه أحداً...إلّا من أشرک بالرّحماٰن و تصدیق

ذلک أنّ اللّٰه عزّوجلّ أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة «وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ...» أدب و عظة و تعلیم و نهی خفیف و لم‌یعد علیه و لم‌یتواعد علی اجتراح شیء ممّا نهیٰ عنه... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: ... خداوند عزّوجلّ محمد(ص) را مبعوث گردانید و او ده سال در مکه بود. پس در مکه در این مدت ده سال کسی نبود که مرده باشد و به یگانگی خدا و رسالت محمد(ص) شهادت داده باشد؛ مگر آنکه خداوند او را به خاطر اقرارش داخل بهشت کند و این ایمان تصدیق بود و خداوند کسی را عذاب نمی‌کرد ... مگر آنکه به [خدای]رحمان شرک ورزیده باشد و گواه این سخن آن است که خداوند - عزّوجلّ - در سورۀ بنی‌اسرائیل و در مکه این آیه را بر آن حضرت نازل فرمود: «وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ...» [در این آیات] ادب کردن، موعظه، تعلیم و نهی خفیف وجود دارد و وعدۀ پاداش در آنها و وعید به عذاب بر ارتکاب چیزهایی که نهی شده داده نشده است...».

21- «و قال الصّادق(ع): قوله تعالی «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» قال: الوالد محمّد(ص) و علیّ(ع)؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند متعال «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» فرمود: مراد از پدر، محمد(ص) و علی(ع) است».

22- «عن أبی ولّادٍ الحنّاط قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن قول اللّٰه عزّوجلّ:

«وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» ما هذا الإحسان؟ فقال: الإحسان أن تحسن صحبتهما و أن لاتکلّفهما أن یسألاک شیئاً ممّا یحتاجان إلیه و إن کانا مستغنیین ... و أمّا قول اللّٰه عزّوجلّ: «إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا» قال: إن أضجراک فلا تقل لهما أُفّ و لاتنهرهما إن ضرباک قال: «وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً» قال: إن ضرباک فقل لهما: غفر اللّٰه لکما فذٰلک منک قول کریم ... ؛ ⁽³⁾

ابی‌ولاد حناط گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً» سؤال کردم که معنای احسان در این آیه چیست؟ پس آن حضرت فرمود: مراد از احسان، خوش رفتاری با آنان و اینکه آنها را به درخواست کردن از خودتت در مورد آنچه نیاز دارند به زحمت نیندازی، هر چند از [نظر مالی] بی‌نیاز باشند... اما در بارۀ سخن خداوند - عزّوجلّ - «إِمّٰا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمٰا أَوْ کِلاٰهُمٰا فَلاٰ تَقُلْ لَهُمٰا أُفٍّ وَ لاٰ تَنْهَرْهُمٰا» حضرت فرمود: اگر تو را دلتنگ کردند، پس به آنان اف مگو و بر آنها فریاد مزن و هیچ اهانتی به آنان روا مدار، گرچه تو را کتک بزنند. خداوند فرمود: «وَ قُلْ لَهُمٰا قَوْلاً کَرِیماً» . حضرت فرمود: اگر تو را زدند پس به آنان بگو:

خداوند شما را ببخشاید؛ پس این سخن از جانب تو قول کریم محسوب می‌شود ...».

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ احسان؛ اللّه؛ اهانت؛ پیری؛ تربیت؛ توحید؛ حرمت؛ حقوق؛ حُکم؛ حیات؛ رب/اسما و صفات؛ رشد؛ سخن؛ شرک؛ عبادت؛ علی(ع)؛ فرزند؛ قضا و قدر؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ والدین؛ وجوب

[سوره الإسراء (17): آیه 24]

وَ اِخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ اَلذُّلِّ مِنَ اَلرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ اِرْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً (24)

24

و از روی مهربانی، بالِ فروتنی بران آنان فرود آور و بگو: پروردگارا، بر آنان - به پاس این که مرا در کودکی تربیت کردند - رحمت آور.

1- فرزندان، موظف به تواضع و فروتنی در مقابل پدر و مادر هستند.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

2- رحمت و مهربانی به پدر و مادر و پرهیز از هر گونه درشتخویی در مقابل آنان، دستور الهی به فرزندان است.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

3- فروتنی در مقابل پدر و مادر باید از روی رحمت و مهر باشد نه به انگیزه‌های دیگر.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

4- تواضع دلسوزانه و از سر مهربانی برای پدر و مادر، دارای ارزش است نه تواضع به انگیزه‌های دیگر.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

5- تربیت اولاد توسط پدر و مادر، بر اساس رحمت و محبت است.

رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

«کَمٰا رَبَّیٰانِی» صفت برای مصدر مقدّر (رحمت) است. بنابراین، عبارت چنین می‌شود: «رب ارحمهما مثل رحمتهما و تربیتهما لی» (خداوندا! همان گونه که آنان به من ترحم کردند تو بر آنان ترحم کن).

6- دعا و طلب‌رحمت بی‌دریغ ازپروردگار برای پدر و مادر، از وظایف فرزند است.

قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

«کَمٰا» می‌تواند اشاره به این حقیقت داشته باشد که همانگونه که رحمت پدر و مادر به فرزند بی‌دریغ بوده، پس فرزند نیز متقابلاً باید چنین رحمتی را برای پدر و مادرش درخواست کند.

7- فرزندان باید همواره به زحمات تربیتی پدر و مادر خویش، توجه داشته باشند.

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

دستور خداوند به یادآوری زحمات تربیتی پدر و مادر به وقت دعا، می‌تواند آموزندۀ حقیقت یاد شده باشد.

8- توجه انسان به ضعفها و نیازهای دوران کودکی و خدمات و زحمات پدر و مادر، برانگیزندۀ عواطف وی نسبت به آنان است.

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

9- درخواست رحمت از پروردگار برای پدر و مادر، ادای گوشه‌ای از زحمتهای بی‌دریغ آنان است.

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

محتمل است «کَمٰا» مفید معنای «لما»باشد؛ یعنی، خداوندا به آنان ترحم کن به خاطر آنکه آنان مرا با زحمتهای خود پرورش داده‌اند.

10- انسان باید از مربی خویش قدردانی و برای او از خداوند طلب رحمت کند.

رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

11- تمسک به ربوبیت الهی در مقام دعا و نیایش، امری پسندیده و نیکوست.

قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

12- دعای فرزند برای پدر و مادر، دارای تأثیر و موجب توجه ویژۀ خداوند و در مظان استجابت است.

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا

از اینکه خداوند دستور به دعا برای والدین با کیفیت و الفاظ خاص داده است به دست می‌آید که خداوند به این دعا عنایت ویژه داشته و احتمال اجابت آن زیاد است.

13- تربیت فرزندان در دامان پر مهر پدر و مادر، نعمتی بس بزرگ و شایستۀ قدردانی و موجب استحقاق هرگونه احسان و احترام از سوی فرزند به آنان

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... . وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا کَمٰا رَبَّیٰانِی صَغِیراً

برداشت فوق با توجه به این نکته است که خداوند در تعلیم شیوۀ دعا کردن فرزندان برای پدر و مادرشان، مسألۀ تربیت والدین آنان را یادآور شده است (کما ربّیانی صغیراً).

14- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمٰا

15- «عن أبی ولّادالحنّاط قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن قول اللّٰه عزّوجلّ: ... «وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» قال:

لاتملأعینیک من النّظر إلیهما إلّابرحمة و رقّة و لاترفع صوتک فوق أصواتهما و لایدک فوق أیدیهماو لاتقدّم قدّامهما؛ ⁽¹⁾

ابی ولاد حناط گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خداوند عزّوجلّ ... «وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» سؤال کردم، حضرت فرمود: به پدر و مادر نگاه مکن مگر با رأفت و مهربانی و صدایت را بیش از صدای آنان بالا مبر و دست خودت را بالای دست آنان قرار مده و [در راه رفتن و...]از آنان پیشی مگیر».

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ احسان؛ پیری؛ تربیت؛ تواضع؛ توسل؛ دعا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ شکر؛ عمل؛ فرزند؛ کودکی؛ معاشرت؛ مهربانی؛ نعمت؛ والدین

[سوره الإسراء (17): آیه 25]

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً (25)

25

پروردگارتان به آنچه در ضمیرتان است[از خودتان]آگاه‌تر است. اگر شایسته باشید، قطعاً او آمرزندۀ توبه کنندگان است.

1- خداوند بر آنچه در باطن انسانهاست، آگاهی کامل دارد.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

2- ربوبیت خداوند، مقتضی علم و آگاهی کامل او بر حالات درونی انسانها

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

3- نیّات، انگیزه‌ها و افکار آدمی در عبادت خداوند و احسان به پدر و مادر، تحت نظارت کامل خداوند است.

وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ...

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

4- خداوند، از خود انسان به آنچه در ضمیر وی است، آگاه‌تر است.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

متعلق «أَعْلَمُ» حذف شده و تقدیر آن «أعلم منکم» می‌باشد؛

یعنی، آگاهی خداوند به آنچه در درون شما است از خودتان بیشتر است.

5- نیّت، نقشی تعیین کننده، در ارزش عمل آدمی دارد.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

آنچه در درون و قلب انسان می‌گذرد نیتها، افکار، تخیلات و ... اوست و خداوند قبل از نوید دادن به پذیرش توبۀ صالحان به اهمیت انگیزه‌های درونی انسان و نقش تعیین کنندۀ آن در پذیرش توبه، اشاره کرده است.

6- صلاح، امری درونی و قلبی و نه صرفاً ظاهری و ادعایی

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ

«صلاح»نوعی شرط برای پذیرش توبه تلقی شده است. قبل از طرح صلاح و توبه، هشدار داده شده که خداوند به درون شما آگاهی دارد. چنین هشداری می‌تواند بیانگر این نکته باشد که صلاح امری درونی است.

7- خداوند خواهان تواضع و رحمت قلبی فرزندان به پدر و مادر است و نه صرفاً خدمات ظاهری به آنان

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ

خداوند در آیات قبل دستور به احسان به والدین و فروتنی از سر رحمت در برابر آنها را داده است و در این آیه می‌فرماید:

«به نیات درونی شما آگاهی دارد». ذکر آگاهی به نیات پس از دستور یاد شده، می‌تواند به این منظور باشد که: فروتنی باید خالصانه و قلبی باشد و نه ظاهری.

8- صلاح‌پیشگان و توبه کنندگان از لغزشها، دارای زمینۀ برخورداری از غفران و آمرزش خداوند

إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

9- صلاح‌پیشگی، از شرایط لازم برای برخوردار شدن از عفو و آمرزش خداوند

إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

10- انسانها حتی صالحان، در معرض لغزش و کوتاهی نسبت به حقوق پدر و مادرند.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا جَنٰاحَ الذُّلِّ ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ ... إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

11- خداوند نویدبخش انسانهای صالح، به غفران لغزشهای ناخواستۀ آنان در حقوق والدین

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمٰا فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

12- بی‌حرمتی به پدر و مادر و کوتاهی در رعایت حقوق آنان، گناه و نیازمند توبه است.

وَ اخْفِضْ لَهُمٰا ... فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

13- اصرار بر توبه و بازگشت مستمر از گناه، از عوامل جلب غفران الهی است.

فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

«أواب» صیغۀ مبالغه و به معنای شخص بسیار توبه کننده است. استعمال این صیغه به جای «تائب» (توبه کننده) می‌تواند بیانگر برداشت فوق باشد.

14- غفران خطاکاران تائب از سوی خداوند، در جهت تربیت و رشد آنان است.

رَبُّکُمْ ... کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

در برداشت فوق «رب»به معنای تربیت کننده گرفته شده است که معنای اصلی آن است (مفردات راغب)؛ یعنی، بخشایش خطاکاران در راستای ربوبیت و مقام مربی بودن خداوند است.

15- صالحان، برخوردار از روحیۀ توبه‌اند.

إِنْ تَکُونُوا صٰالِحِینَ فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً

در جواب شرط به جای گفتن «إنه کان للصالحین» آمده است:

«فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ» ؛ یعنی، «الأوابین» به جای «الصالحین»آمده و دربردارندۀ معنای آن است.

16- «رب»و «غفور»از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ ... فَإِنَّهُ کٰانَ ... غَفُوراً

17- «عن أبی‌بصیر قال: سمعت أباعبداللّٰه(ع) یقول فی قوله: «فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً» قال: هم التّوابون المتعبّدون؛ ⁽¹⁾

ابی‌بصیر گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که دربارۀ سخن خدای متعال «فَإِنَّهُ کٰانَ لِلْأَوّٰابِینَ غَفُوراً» فرمود: مقصود، توبه کنندگان متعبد است».

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ احسان؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ بشارت؛ تربیت؛ تواضع؛ توبه؛ حقوق؛ رب/اسما و صفات؛ رشد؛ سر؛ صالحان؛ عبادت؛ عفو؛ عمل؛ غیب؛ فرزند؛ گناه؛ مغفرت؛ مهربانی؛ والدین

[سوره الإسراء (17): آیه 26]

وَ آتِ ذَا اَلْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ اَلْمِسْکِینَ وَ اِبْنَ اَلسَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً (26)

26

و حق خویشاوند و تهیدست و در راه مانده را بده و هیچ گونه ریخت و پاشی [در مال خود] مکن.

1- لزوم ادای حق خویشاوندان

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ

2- پیامبر(ص) موظف به ادای حقوق خویشاوندان، مساکین و در راه ماندگان با رعایت اعتدال و اجتناب از تبذیر

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

خطاب در آیه، متوجه شخصیت پیامبر(ص) شده، هر چند دیگران را نیز شامل می‌شود.

3- پیوند خویشاوندی، منشأ پیدایش حقوقی ویژه میان انسانهاست.

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ

4- رعایت حقوق خویشاوندان پس از ادای حق والدین، بر سایر حقوق اجتماعی، اولویت دارد.

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ

فاصله شدن «حَقَّهُ» میان «ذَا الْقُرْبیٰ» و دو مورد بعد و نیز تقدمش بر آن دو، می‌تواند إشعار به تمایز «ذی القربی» و اولویت مرتبۀ آن داشته باشد.

5- دستورات دین در ادای حقوق دیگران، همخوان و همسو با عواطف طبیعی انسان‌ها است.

وَ بِالْوٰالِدَیْنِ إِحْسٰاناً ... وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ

مقدم شمردن حق پدر و مادر و خویشان و رسیدگی به مشکلات آنان، گرایش طبیعی انسان است و خدا همین را مورد تأیید قرار داده است.

6- لزوم پرداخت حق مساکین و در راه ماندگان

وَ آتِ ... وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ

7- فقر و در راه ماندگی، منشأ پیدایش حقوقی ویژه برای فقرا و در راه ماندگان

وَ آتِ ... وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ

8- مسلمانان در قبال مسائل و نیازهای جامعۀ خویش، مسؤولند.

وَ آتِ ... وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ

9- ضرورت رسیدگی به مشکلات خویشاوندان حتی در صورت عدم مسکنت و در راه ماندگی آنان

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ

ذکر «ذَا الْقُرْبیٰ» به صورت جداگانه، می‌تواند إشعار به مطلب فوق داشته باشد.

10- تبذیر (مصرف بیجا و ریخت و پاش) مورد نهی خداوند است.

وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

اهل لغت در فرق بین «اسراف»و «تبذیر»آورده‌اند که:

«تبذیر» به معنای «مصرف مال در جایی است که سزاوار نباشد»(فروق‌اللغة).

11- انسانها در مصرف اموال خویش آزادی مطلق نداشته و محدودیت دارند.

وَ آتِ ... وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

12- لزوم رعایت اعتدال در انفاق و پرهیز از زیاده‌روی در آن

وَ آتِ ... وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً

مورد برداشت فوق مبتنی بر این است که مقصود از تبذیر (زیاده‌روی) - به مناسبت مورد آیه - زیاده‌روی در انفاق به

خویشاوندان و مستمندان باشد؛ چنان که در مورد مصرف اموال شخصی در زندگی و انفاق به دیگران در همین سوره (آیۀ 29) چنین دستوری صادر شده است.

13- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) ... قال: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ» فکان علیّ(ع) و کان حقّه الوصیّة الّتی جعلت له و الاسم الأکبر و میراث العلم و آثار علم النبوّة؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: خداوند فرمود: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ» ، مراد از «ذَا الْقُرْبیٰ» علی(ع) است و حق او، جانشینی پیامبر(ص) بود - که برای او قرار داده شده بود - و او اسم اکبر و میراث علم و آثار علم نبوت است».

14- «قال علیّ‌بن‌الحسین(ع): نحن أُولاٰئک الّذین أمر اللّٰه نبیّه(ص) أن یؤتیهم حقّهم ...؛ ⁽²⁾

امام سجاد(ع) دربارۀ سخن خدا: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ» فرمود:

ما [اهل‌بیت] همانانی هستیم که خداوند به پیامبرش فرمان داد حقشان را به آنان بدهد».

15- «أبوالحسن‌موسی(ع) ... قال: إنّ اللّٰه تبارک و تعالی لمّا فتح علی نبیّه(ص) فدک...فأنزل اللّٰه علی نبیّه(ص) «وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ» فلم‌یدر رسول اللّٰه(ص) من هم ... فأوحی اللّٰه إلیه أن ادفع فدک إلیٰ فاطمة(ع)... ؛ ⁽³⁾

موسی‌بن جعفر(ع) فرمود: ... آنگاه که خداوند - تبارک و تعالی - فدک را برای پیامبرش فتح کرد ... پس بر او این آیه را نازل فرمود: «وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ» . پس رسول خدا(ص) ندانست نزدیکان چه کسانی‌اند ... پس خداوند به او وحی کرد که فدک را به حضرت فاطمه(س) بدهد ...».

16- «عبد الرّحمان بن الحجّاج قال: سألت أبا عبداللّٰه(ع) عن قوله: «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً» قال: من أنفق شیئاً فی غیر طاعة اللّٰه فهو مبذّر... ؛ ⁽⁴⁾

عبدالرحمان بن حجاج گوید: از امام صادق (ع) دربارۀ سخن خدا «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً» سؤال کردم، فرمود: کسی که چیزی را در غیر طاعت خدا خرج کند، اسراف‌کار است ...».

17- «عن أبی‌بصیر قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) فی قوله «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً» قال: بذل الرّجل ماله و یقعده لیس له مال قال: فیکون تبذیر فی حلال؟ قال: نعم؛ ⁽⁵⁾

ابی بصیر گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ سخن خدا «وَ لاٰ تُبَذِّرْ تَبْذِیراً» سؤال کردم، فرمود: بخشش کردن مرد مالش را [به گونه‌ای] که این بخشش او را خانه‌نشین کند، در حالی که مالی برای او نباشد، گفت: عرض کردم: پس در خرج حلال هم اسراف هست؟ فرمود: آری».

کلیدواژه‌ها:

ابن سبیل؛ اسراف؛ اعتدال؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ اهل بیت(ع)؛ جامعه؛ حقوق؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ دین؛ علی(ع)؛ فدک؛ فقر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ والدین؛ وجوب

[سوره الإسراء (17): آیه 27]

إِنَّ اَلْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ اَلشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ اَلشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً (27)

27

چرا که ریخت و پاش کنندگان همزاد شیطانند، و شیطان نسبت به پروردگارش همواره ناسپاس است.

1- تبذیر کنندگان (هدر دهندگان امکانات و نعمتهای خدا) برادر و همزاد شیطانند.

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ

2- به هدر دادن امکانات، کاری شیطانی است.

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ

3- شیطان، کفران کنندۀ نعمتهای خداوند است.

وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً

4- شیطان، مظهر اسراف و تبذیر نعمتهای خداست.

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً

5- تبذیر (ریخت و پاش و به هدر دادن امکانات)، کفران نعمتهای الهی است.

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کٰانُوا إِخْوٰانَ الشَّیٰاطِینِ وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً

6- تبذیر و کفران نعمتهای پروردگار، عملی بس نکوهیده و ناشایسته است.

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ ... لِرَبِّهِ کَفُوراً

7- ناسپاسی در برابر لطف مربی، شیوه‌ای شیطانی است.

وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً

8- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ کٰانَ الشَّیْطٰانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً

کلیدواژه‌ها:

تبذیر؛ رب/اسما و صفات؛ شیطان؛ عمل؛ کفر

[سوره الإسراء (17): آیه 28]

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ اِبْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً (28)

28

و اگر از آنان [که کمک مالی از تو می‌خواهند] بدین سبب روی می‌گردانی که در پی رحمت [و گشایشی] مورد امید از پروردگار خود هستی، با آنان سخنی نرم بگوی.

1- پیامبر(ص) موظف به برخورد مناسب با خویشاوندان، مسکینان و در راه ماندگان با بیانی نرم و دلپذیر در صورت خودداری از کمک به آنها به خاطر ناتوانی مالی

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

عبارت «ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ» (جویای رحمت پروردگارت هستی) و شواهد تاریخی حکایت از آن دارد که: خودداری پیامبر(ص) از کمک به افراد یاد شده، به دلیل ضعف مالی بوده است.

2- امتناع و اعراض از کمک و دستگیری نیازمندان به دلیل ناتوانی مالی، باید همراه با نرمی و عذرخواهی شایسته‌ای باشد.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ... فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

3- کسانی که به خاطر پرداختن به امر مهمی چون عبادت، از کمک به نیازمندان اعراض می‌کنند، باید با بیانی نرم و دلپذیر با آنان سخن گفته و عذرخواهی کنند.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

برداشت فوق مبتنی بر این احتمال است که مراد از طلب رحمت پروردگار، عبادت به درگاه او باشد. در این صورت، معنای آیه چنین می‌شود: اگر از اعانه به نیازمندان به خاطر عبادت خودداری می‌کنی، پس از آنها عذرخواهی نموده و به آنان پاسخی مناسب بده.

4- لزوم برخورد مناسب با خویشاوندان، مسکینان و در راه ماندگان با بیانی نرم و دلپذیر و معذرتی شایسته، در صورت عدم امکان ادای حق ایشان

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ ... وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ... فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

5- اعراض از اعانه به مستمندان همراه با پوزش از آنها، به خاطر اشتغال به امر

مهمی چون جلب رحمت خداوند، امری مجاز است.

إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

6- مؤمن، آرزومند داشتن امکانات، برای رسیدگی به خویشاوندان و محرومان جامعه

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

7- ناتوانی مالی و عدم امکانات مناسب، عذری پذیرفته شده و بجا در ترک انفاق و ادای حق خویشاوندان و مستمندان

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

8- امیدواری به رحمت خداوند، باید همراه با تلاش و کوشش باشد.

اِبْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

«ابْتِغٰاءَ» به معنای داشتن تلاش و کوشش در راه رسیدن به خواسته هاست (مفردات راغب).

9- لزوم امید داشتن به لطف الهی و متکی نبودن به‌صِرف تلاش و کوشش خویش

اِبْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

همراه آمدن «ابْتِغٰاءَ» و «تَرْجُوهٰا» بیانگر لزوم هر دو عنصر در رسیدن انسان به امکانات مورد نیاز است نه تلاش بی‌امید و نه امید بی‌تلاش.

10- امکانات مادی، رحمت الهی است.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ

11- امکانات مادی و نعمتهای خداوند، نشأت یافته از ربوبیت خدا و در جهت رشد و تکامل انسان است.

اِبْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

12- مؤمنان، باید امکانات و نعمتهای دنیوی را رحمتی از جانب خدا بدانند.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا

توصیه به پیامبر(ص) (و یا مؤمنان) برای برخورد شایسته با مستمندان در صورت عدم امکان کمک به آنها با تعبیر «ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا» می‌تواند إشعار به این نکته داشته باشد که مؤمنان باید به خدادادی بودن امکانات توجه داشته باشند.

13- برخورد عاطفی با خویشاوندان و مستمندان و پرهیز از رنجیده ساختن آنان، امری لازم و شایسته است.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ ... فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

14- کسانی که به خاطر ناتوانی مالی، از دستگیری خویشاوندان، مساکین و در راه ماندگان خودداری‌می‌کنند، نباید به‌گونه‌ای

به آنان وعده و نوید بدهند که دچار مشکل شوند.

وَ إِمّٰا تُعْرِضَنَّ ... ابْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوهٰا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً

برداشت فوق، مبتنی بر این است که «فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً» به این معنا باشد که اکنون که ناتوان از کمک به نیازمندان هستید، به آنان قول و وعده‌ای بدهید که برای شما عسر و حرج‌آفرین نباشد.

15- «رب»از اسما و صفات خداوند

اِبْتِغٰاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ابن سبیل؛ اللّه؛ امید؛ انفاق؛ ایمان؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رشد؛ عبادت؛ عذر؛ فقر؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 29]

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ اَلْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (29)

29

و [در انفاق،] دست بسته مباش و گشاده دستیِ بی‌حدّ مکن که سرزنش شده و درمانده بر جای بنشینی.

1- مؤمنان، وظیفه‌دار رعایت اعتدال و میانه‌روی در انفاق به دیگران و مصرف اموال و امکانات در زندگی شخصی

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ

2- مؤمنان، وظیفه‌دار پرهیز از بخل و خودداری از ادای حق خویشان و مستمندان

وَ آتِ ذَا الْقُرْبیٰ حَقَّهُ ... وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ

3- انسان بخیل، همانند انسانی دست بسته به گردن است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ

«وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ» کنایه از امساک و پرهیز از انفاق (بُخل) است. اینکه از بُخل و امساک به «دستت رای به گردنت مبند» تعبیر شده، نشان می‌دهد که انسان بخیل، همانند شخص دست بسته است.

4- پیامبر(ص) موظف به رعایت اعتدال در انفاق و پرهیز از زیاده‌روی در آن و توجه به زندگی شخصی خود است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

خطاب در آیه متوجه شخص پیامبر(ص)شده، هر چند دیگران

را نیز شامل می‌شود.

5- زیاده‌روی در انفاق، موجب بازماندن انسان از کارهای بایستۀ خویش

فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

کاربرد مادۀ «قعود»در آیه، می‌تواند اشاره به بازماندن انسان از کارهای خود داشته باشد که در این حال انسان مورد ملامت دیگران قرار می‌گیرد و حسرت می‌خورد.

6- بخل، باعث سرزنش و زیاده‌روی در انفاق، عامل ناتوانی و حسرت انسان در زندگی است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ ... وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

برداشت فوق بنابراین است که «مَلُوماً» به «لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً» و «مَحْسُوراً» به «لاٰ تَبْسُطْهٰا» نظر داشته باشد و نیز بنابراین است که «مَحْسُوراً» به معنای جدا شدن شخص از امکانات خویش باشد و مایۀ حسرت او گردد.

7- رعایت اعتدال در معیشت و تأمین زندگی و پرهیز از افراط و تفریط در آن، امری شایسته و لازم

لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً ... وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ

8- انسان نباید مرتکب عملی شود که مورد سرزنش قرار گیرد و از کردۀ خود پشیمان گشته و بر آن حسرت بخورد.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ ... فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

9- مورد سرزنش قرار گرفتن و حسرت خوردن بر از دست داده‌ها، اموری ناخوشایند بر انسانها و ناسازگار با طبع آنها

فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

از اینکه خداوند پیامد افراط و تفریط در انفاق را مورد سرزنش قرار گرفتن و حسرت خوردن ذکر کرده است تا به این وسیله انسان برای دچار نشدن به آن از افراط و تفریط پرهیز کند، به دست می‌آید که چنین حالاتی برای انسان ناخوشایند است.

10- توجه دادن آدمی به فرجام ناگوار عمل ناپسند، از عوامل بازدارندۀ وی از ارتکاب آن است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

از اینکه خداوند در پی نهی از افراط و تفریط در انفاق، پیامد ناگوار آن را یادآوری می‌کند، نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

11- آینده‌نگری و تدبیر، اصلی مهم در تنظیم صحیح خط مشی زندگی انسان

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً ... وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا ... فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً

خداوند بر اساس اصل آینده‌نگری - که از جملۀ «فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» استفاده می‌شود - («فاء»در «فَتَقْعُدَ» برای بیان

نتیجه و پایان و آیندۀ کار است) انسان را از افراط و تفریط در انفاق و ... منع کرده است.

12- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع): ... علّم اللّٰه عزّوجلّ نبیَّه کیف ینفق، و ذلک أنّه کانت عنده أوقیة من الذهب، فکره أن یبیت عنده فتصدّق بها فأصبح و لیس عنده شیء و جاءه من یسأله فلم‌یکن عنده ما یعطیه، فلامه السّائل و اغتمّ هو حیث لم‌یکن عنده ما یعطیه و کان رحیماً رقیقاً فأدّب اللّٰه تعالی نبیَّه(ص) بأمره فقال:

«وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» یقول: إنّ النّاس قد یسألونک و لایُعْذِرونک فإذا أعطیت جمیع ما عندک من المال کنت قد حسرت من المال ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: ... خداوند عزّوجلّ؛ پیامبرش را آموخت تا چگونه انفاق کند و این چنین بود که مقداری طلا نزد حضرت بود. پس خوش نداشت که تا صبح نزد خویش نگه دارد، پس انفاق کرد و صبحگاهان در نزد او چیزی باقی نماند. شخصی نزد ایشان آمد و چیزی را درخواست کرد و نزد او چیزی نبود تا به او دهد. پس آن شخص حضرت را ملامت کرد و پیامبر(ص) هم به جهت اینکه چیزی نداشت تا بدو بدهد غمگین شد و آن حضرت بسیار مهربان و رقیق‌القلب بود. پس خداوند تعالی - پیامبرش را با فرمانی آموخت و فرمود: «وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ وَ لاٰ تَبْسُطْهٰا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» [؛ یعنی، خداوند] می‌فرماید: همانا مردم از تو درخواست می‌کنند و عذری را از تو نمی‌پذیرند، پس اگر همۀ دارایی‌ات را ببخشی، در تنگنا قرار می‌گیری».

13- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) فی قول اللّٰه عزّوجلّ: «... فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» قال:

الإحسار، الفاقة؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «... فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» روایت شده که فرمود: مقصود از «احسار» فقر و تنگدستی است».

14- «قال الصّادق(ع): المحسور العریان؛ ⁽³⁾

امام صادق(ع) فرمود: محسور یعنی عریان».

کلیدواژه‌ها:

اعتدال؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ بخل؛ تفکر؛ حسرت؛ حقوق؛ حیات؛ خویشاوندی؛ ذکر؛ زندگی؛ عمل؛ فقر؛ قرآن؛ مثلهای قرآن؛ محسور؛ محمّد(ص)

[سوره الإسراء (17): آیه 30]

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ اَلرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً (30)

30

بی‌گمان، پروردگار تو روزی را برای هر که بخواهد گشاده می‌دارد و [بر هر که بخواهد]تنگ می‌گرداند. به یقین او به [مصلحت]بندگانش آگاه و بیناست.

1- زیادی و کمی روزی انسانها، تنها متکی به مشیت خداوند و تقدیر اوست.

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

«یَقْدِرُ» اگرچه به معنای اندازه و تقدیر است، اما به قرینۀ «یَبْسُطُ» (توسعه می‌دهد) مراد از آن تنگ گرفتن است.

2- روزی خداوند به انسانها، جلوۀ ربوبیت و پروردگاری اوست.

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ

3- تفاوت روزی انسانها، تدبیر الهی در جهت پرورش و رشد آنان است.

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ

تأکید بر ربوبیت الهی در مورد «یَبْسُطُ» و «یَقْدِرُ» می‌رساند که این بسط و تقدیر نشأت یافته از ربوبیت اوست (تا چرخ زندگی بچرخد و انسانها در پرتو این تفاوت آزمایش شوند و تکامل یابند).

4- توجه به نقش اصلی مشیت و تقدیر خدا در روزی انسانها، زمینه ساز اجتناب از بخل و افراط در انفاق به بخشش همۀ اموال و داراییهاست.

وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلیٰ عُنُقِکَ ... إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ

جملۀ «إِنَّ رَبَّکَ ...» در مقام تعلیل برای جملۀ «وَ لاٰ تَجْعَلْ یَدَکَ ...» است. بنابراین مفهوم آیه چنین می‌شود: خداوند روزی‌رسان است، پس نباید از ترس تهیدستی، بخل ورزید و انفاق نکرد.

5- خداوند از حال بندگان خویش، کاملاً باخبر بوده و آگاهی همه جانبه دارد.

إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

6- تفاوت روزی انسانها، بر اساس آگاهی و بینش عمیق خداوند به بندگان است.

یَبْسُطُ الرِّزْقَ ... وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

7- مشیت خداوند، دارای اساسی عالمانه و آگاهانه است.

یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کٰانَ بِعِبٰادِهِ

خَبِیراً بَصِیراً

8- «رب»، «خبیر»و «بصیر»از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ ... کٰانَ بِعِبٰادِهِ خَبِیراً بَصِیراً

کلیدواژه‌ها:

اعتدال؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ بخل؛ بصیر/اسما و صفات؛ خبیر/اسما و صفات؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ رشد؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ قدر؛ مشیت خدا

[سوره الإسراء (17): آیه 31]

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً (31)

31

و از ترس تنگدستی فرزندان خود را نکُشید؛ ماییم که به آنان و شما روزی می‌دهیم. به راستی کشتن آنان گناهی بزرگ است.

1- خداوند، برحذر دارندۀ مردم از کشتن فرزند، از بیم تنگدستی و فقر

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

2- ترس از فقر و ناداری، عامل روی‌آوردن اعراب جاهلی به کشتن فرزندان خود

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

3- نقش فقر و تهی‌دستی، در تضعیف وجدان آدمی و از میان بردن حتی قوی‌ترین عواطف انسانی، چون مهر به فرزند

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

4- ترس از فقر و تهی‌دستی، مجوز ارتکاب قتل فرزند نمی‌شود.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

5- صرف ترس از وقوع ضرر و زیان، مجوز گناه و خلاف‌کاری برای پیشگیری از آن نمی‌شود.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ

6- تضمین روزی همۀ انسانها (والدین و فرزندان) از سوی خداوند

نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

7- توجه به تضمین روزی همگان از سوی خداوند، مانع بیمناک شدن از تهی‌دستی آیندۀ خویش یا فرزندان

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

8- پدران و مادران، نباید خود را روزی دهندۀ فرزندان تصور کنند.

نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

دستور به اجتناب از قتل فرزند به خاطر ترس از فقر و آنگاه اعلام این نکته که خداوند روزی دهندۀ خود والدین و فرزندانشان است، می‌تواند به دلیل نکتۀ ذکر شده باشد.

9- فرزندداری، عامل فقر و تهی‌دستی نیست.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

از آیه استفاده می‌شود: هر انسانی، روزی خاص خود را دارد و این گونه نیست که آمدن یکی، باعث نقصان روزی دیگری شود. بنابراین اگر فقری هست، معلول عاملهای دیگری است نه وجود فرزندان.

10- نگرانی و اضطراب، برای آیندۀ اقتصادی و زندگی مادی، ناسازگار با بینش توحیدی است.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا ... نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ

اینکه خداوند، پس از نهی از قتل فرزند به خاطر فقر، روزی همۀ انسانها را از سوی خود تضمین شده معرفی می‌کند، حکایت از آن دارد که: جایی برای نگرانی از آیندۀ اقتصادی نیست.

11- فرزندکشی، خطا و جنایتی بس بزرگ و عملی محکوم در طول اعصار و قرنهای گذشته

إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً

«خِطْأً» در لغت به معنای عدول از جهت اصلی و حقیقی است و از جمله کاربردهای این واژه، جایی است که شخص تصمیم بر انجام کار نادرست می‌گیرد و آن را به انجام می‌رساند (مفردات راغب)

12- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... بعث اللّٰه محمّداً(ص) و ...أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة ... و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها ولم‌یتواعد علیها و قال: «وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: ...خداوند حضرت محمد(ص) را برانگیخت و ... بر او آیاتی از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ...[که در آن آیات]از چیزهایی نهی کرده که پرهیز از آنها لازم است؛ ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و بر ارتکاب موارد نهی، وعدۀ عذاب نداده است و فرمود: «وَ لاٰ تَقْتُلُوا أَوْلاٰدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاٰقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیّٰاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کٰانَ خِطْأً کَبِیراً» ».

کلیدواژه‌ها:

اقتصاد؛ اللّه؛ ایمان؛ توحید؛ جاهلیت؛ حرمت؛ حُکم؛ خوف؛ ذکر؛ رزق؛ ضرر؛ فرزند؛ فقر؛ قتل؛ گناه؛ نهی؛ والدین

[سوره الإسراء (17): آیه 32]

وَ لاٰ تَقْرَبُوا اَلزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً (32)

32

و به زنا نزدیک نشوید که آن کاری بسیار زشت و راهی بد است.

1- خداوند، برحذر دارندۀ مردم از ارتکاب زنا

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ

2- ضرورت پرهیز از هرگونه زمینه‌ای که موجب کشیده شدن انسان به زنا می‌شود.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ

اینکه خداوند، به جای «لا تزنوا»«(زنا نکنید) فرمود: «لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ» (به زنا نزدیک نشوید)، می‌تواند برای توجه دادن به این نکته باشد که نه تنها عمل زنا ممنوع است؛ بلکه باید از عملی که زمینه‌های گرایش به فحشا را به وجود می‌آورد نیز پرهیز کرد.

3- لزوم اجتناب انسان از زمینه های ابتلا به فحشا و گناهان بسیار زشت و بد فرجام

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ ...» تعلیل برای نهی «لاٰ تَقْرَبُوا» است؛ یعنی، زنا چون فحشا و بد عاقبت است، لازم‌الاجتناب است، پس باید از فحشا و هر گناهی که عاقبت سوء دارد، پرهیز کرد.

4- زنا، عملی بس زشت و پلید و راهی بس ناشایست در ارضای غریزۀ جنسی

إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

«فٰاحِشَةً» به سخن و رفتاری می‌گویند که زشتی آن بسیار است (مفردات راغب).

5- زنا، عملی شایع و رایج در میان عرب پیش از اسلام

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

6- زشتی و پلیدی زنا، امری نهفته در وجدان همۀ انسانهای طول تاریخ

إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً» دلالت بر دیرینه داشتن زشتی زنا در نزد انسانها در طول تاریخ دارد.

7- عمل ناشایست زنا، دارای فرجامی بد و ناگوار برای فرد و جامعه

وَ سٰاءَ سَبِیلاً

از جمله «راههای بد» راهی است که منتهی‌الیه و فرجام آن، ناشایست باشد. بنابراین «سٰاءَ سَبِیلاً» می‌تواند مشعر به این معنا باشد که: زنا نه تنها خود فاحشه است؛ بلکه راهی است بد که فرجام و پیامد آن برای فرد و جامعه نیز، بد و ناپسند است.

8- نهیها و نبایدهای دین، مبتنی بر دفع مفاسد از انسانهاست.

إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

پرداختن به تبیین علل و مفاسد عمل مورد نهی، می‌تواند بیانگر این نکته باشد که: نبایدها و نهیهای خداوند تابع مفاسد است.

9- زشتی و قباحت زنا و بیراهه بودن آن در ارضای طبیعی غریزۀ جنسی، ملاک حرمت آن است.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً» به منزلۀ تعلیل برای نهی است و می‌تواند مفید معنای یاد شده باشد.

10- تبیین پیامدهای سوء اعمال ناپسند، و جدایی نهی از آنها از روشهای هدایتی - تبلیغی قرآن

وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً

11- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... بعث اللّٰه محمّداً و ... أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة ... و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها و لم‌یتواعد علیها و قال: ... «وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً» ... . ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است که فرمود: ... خداوند حضرت محمد(ص) را برانگیخت و ... بر او آیاتی از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ...[که در آن آیات]از چیزهایی که پرهیز از آنها لازم است؛ ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و بر ارتکاب موارد نهی، وعدۀ عذاب نداده است و فرمود: ... «وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً وَ سٰاءَ سَبِیلاً» ...».

12- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً» یقول: معصیة و مقتاً فإنّ اللّٰه یمقته و یبغضه قال: «وَ سٰاءَ سَبِیلاً» و هو أشدّ الناس عذاباً و الزّنا من أکبر الکبائر؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خدا «وَ لاٰ تَقْرَبُوا الزِّنیٰ إِنَّهُ کٰانَ فٰاحِشَةً» روایت شده که فرمود: خدا می‌فرماید: [زنا] گناه و نفرت‌انگیز است؛ زیرا به شدت مورد تنفر و غضب الهی است [و دربارۀ] «وَ سٰاءَ سَبِیلاً» فرمود: و زناکار عذابش از همه شدیدتر است و زنا از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تبلیغ؛ جامعه؛ جاهلیت؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ زنا؛ شهوات؛ عمل؛ فساد؛ فطرت؛ قرآن؛ گناه؛ نهی؛ وجوب؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 33]

وَ لاٰ تَقْتُلُوا اَلنَّفْسَ اَلَّتِی حَرَّمَ اَللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی اَلْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً (33)

33

و کسی را که خدا [کُشتن او را] حرام کرده است، جز به حق نکُشید. و هر کس مظلوم کشته شود، برای ولیّ او تسلّطی [بر قصاص]قرار داده‌ایم؛ پس نباید در کشتن زیاده‌روی کند، زیرا او یاری شده است.

1- خداوند، برحذر دارندۀ مردم از کشتن انسانهای بی‌گناه و بی‌تقصیر

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ

2- جان برخی از انسانها، فاقد حرمت و ارج بوده و می‌توان آنها را به قتل رساند.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

3- حاکمیت اصل حرمت قتل، جز در موردهای تصریح شده در حقوق و قوانین الهی

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

4- ممنوعیت قتل انسان، از ویژگیها و مشخصه‌های اوست.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ

عبارت «الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ» به دلیل استثنای «إِلاّٰ بِالْحَقِّ» صفت توضیحی برای «النَّفْسَ» است. بنابراین، حرمت قتل انسان، از جمله صفات وی به حساب می‌آید.

5- احکام الهی، در جهت اجرای حق و عدل و حمایت از مظلوم است.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً

6- خداوند، ولیّ کسی را که به ناحق و مظلومانه کشته شود، بر قاتل او، سلطه بخشیده است.

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً

7- ولی مقتول بحق (کسی که مطابق قانون الهی کشته شده) فاقد هرگونه سلطه بر قاتل است.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً

8- تصمیم‌گیری دربارۀ قاتل، مخصوص اولیای مقتول است و باید در جهت منافع آنان باشد.

فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً

برداشت فوق، با توجه به لام در «لِوَلِیِّهِ» است که اختصاص و منفعت را افاده می‌کند.

9- کشتن انسانها بر اساس حق، ظلم و کاری ناروا به شمار نمی‌آید.

وَ لاٰ تَقْتُلُوا ... إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً

عنوان «کشتة بحق»و «کشتة به ظلم»دو عنوان متضاد است که هر یک دیگری را نفی می‌کند.

10- اولیای مقتول، دارای حق قصاص و کشتن قاتل

جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ

11- خداوند، برحذر دارندۀ اولیای مقتول، از زیاده‌روی در انتقام‌گیری

فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ

12- سلطۀ اولیای مقتول بر قاتل، زمینۀ لغزش و زیاده‌روی آنان در اعمال سلطۀ خویش

جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ

نهی الهی، نوعی هشدار است و هشدار، نشانگر وجود لغزشگاه می‌باشد و «فاء» در «فَلاٰ یُسْرِفْ» - که برای نتیجه است - نیز تأیید دیگری بر مطلب یاد شده است.

13- لزوم رعایت حق و عدل، حتی در مورد متجاوزان به جان انسانها

جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ

14- توجه ولی مقتول به حمایت خدا از او، بازدارندۀ وی از زیاده‌روی و تجاوز در قصاص است.

جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً

15- سنت الهی بر حمایت، نصرت و طرفداری از مظلوم است.

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً ... إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً

ضمیر «إِنَّهُ» می‌تواند به مقتول مظلوم برگردد، در این صورت آمدن فعل «کٰانَ» - که برای دلالت بر دیرینه داشتن است - می‌تواند بیانگر این نکته باشد که حمایت از مقتول مظلوم، کار همیشگی و دیرینۀ خداوند است.

16- تشریع حق قصاص و سلطه برای اولیای مقتول، حمایت الهی از آنان است.

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً ... إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً

برداشت فوق، بنابراین نکته است که ضمیر «إِنَّهُ» به ولیّ مقتول باز گردد.

17- حمایت از کشته شدۀ به ظلم، امری عقلی و فطری در میان جوامع بشری

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً ... إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً

برداشت فوق، بنابراین احتمال است که «یاری شدن مقتول» (منصوراً) از سوی خداوند نباشد؛ بلکه اصلی باشد که در نزد همۀ مردم رایج است. و جملۀ «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» ، خبر از یک واقعیت عینی و اجتماعی می‌دهد.

18- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: إذا اجتمعت العدّة علی قتل رجل واحد حکم الوالی أن یقتل أیّهم شاؤوا و لیس لهم أن یقتلوا أکثر من واحد إنّ اللّٰه عزّوجلّ یقول: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: هر گاه گروهی یک مرد را به قتل برسانند، والی حکم می‌کند که هر کدام از قاتلین را که اولیای دم بخواهند بکُشند و آنان حق ندارند بیش از یک نفر را بکُشند. همانا خداوند - عزّوجلّ - می‌فرماید: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» ».

19- «عن إسحاق‌بن‌عمّار قال: قلت لأبی‌الحسن(ع) إنّ اللّٰه عزّوجلّ یقول فی کتابه: «... فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» فما هٰذا الإسراف الذی نهی‌اللّٰه عزّوجلّ عنه قال: نهی أن یقتل غیر قاتله أو یمثّل بالقاتل قلت: فما معنیٰ قوله: «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» قال: و أیّ نصرة أعظم من أن یُدْفَع القاتل إلیٰ أولیاء المقتول فیقتله و لاتبعة تلزمه من قتله فی دین و لا دنیا؛ ⁽²⁾

اسحاق‌بن‌عمار گوید: به امام موسی‌بن‌جعفر(ع) گفتم: همانا خدای - عزّوجلّ - در کتابش می‌فرماید: «... فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» این اسراف چه اسرافی است که خداوند عزّوجلّ از آن نهی کرده است؟ حضرت فرمود: خداوند از کشتن غیر قاتل و یا مثله کردن قاتل نهی کرده است [راوی گوید] گفتم: پس معنای سخن خدا «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» چیست؟ فرمود: چه نصرتی بزرگ‌تر از اینکه قاتل به اولیای مقتول داده می‌شود و آنان قاتل را می‌کُشند و پیامدهایی که لازمۀ قتل است - چه پیامدهای دینی و چه دنیایی - دامنگیر آنان نمی‌شود».

20- «عن أبی‌العبّاس قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن رجلین قتلا رجلاً فقال:

یخیّر ولیّه أن یقتل أیّهما شاء ... و کذلک إن قتل رجل إمرأة إن قبلوا دیة المرأة فذاک، و إن أبی أولیائها إلّاقتل قاتلها غرموا نصف دیة الرّجل و قتلوه و هو قول اللّٰه: «فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» ؛ ⁽³⁾

ابی العباس گوید: از امام صادق(ع) در بارۀ دو مردی که یک

مرد را کشته‌اند پرسیدم، فرمود: ولیّ مقتول مخیّر است هر کدام از قاتلان را که بخواهد بکُشد ... و همچنین اگر مردی زنی را بکُشد، چنان چه [اولیای دم] دیۀ زن را قبول کنند، پس حکم همان است و اگر اولیای زن دیه را نپذیرفتند [و راضی نشدند] مگر به کشتن قاتل، باید نصف دیۀ مرد را بدهند و سپس او را بکُشند و این سخن خداست: فقد جعلنا لولیّه سلطاناً فلا یسرف فی القتل».

21- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» قال:

هو الحسین‌بن‌علیّ(ع) قتل مظلوماً و نحن أولیاؤه، و القائم منّا إذا قام طلب بثار الحسین(ع) ... «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» فإنّه لایذهب من الدّنیا حتّیٰ ینتصر برجل من آل رسول اللّٰه(ص) یملأ الأرض قسطاً و عدلاً کما ملئت جوراً و ظلماً؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خدا «وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» روایت شده که فرمود: مقصود حسین‌بن علی(ع) است که مظلومانه کشته شد و ما أئمه، اولیای دم او هستیم و قائم از ما هر گاه قیام کرد، خون خواهی حسین‌بن علی(ع) خواهد کرد ... [و دربارۀ] «إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً» [فرمود:] پس دیری نپاید که به وسیلۀ مردی از آل رسول خدا(ص) یاری می‌شود و زمین را پر از قسط و عدل می‌کند، هم چنان که پر از جور و ظلم شده باشد».

22- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... بعث اللّٰه محمّداً و ... أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة ... و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها ولم‌یتواعد علیها و قال: «... وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنٰا لِوَلِیِّهِ سُلْطٰاناً فَلاٰ یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کٰانَ مَنْصُوراً ...» ... ؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: ... خداوند محمد(ص) را برانگیخت و ... بر او آیاتی چند از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ... [که در آن آیات] از چیزهایی نهی کرده که پرهیز از آنها لازم است؛ ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و بر ارتکاب موارد نهی، وعدۀ عذاب نداده و فرموده است: «... وَ لاٰ تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّٰهُ إِلاّٰ بِالْحَقِّ» ...».

کلیدواژه‌ها:

اسراف؛ اللّه؛ انسان؛ حرمت؛ حسین بن علی(ع)؛ حقوق؛ حُکم؛ ذکر؛ سنتهای خدا؛ ظلم؛ عدل؛ فطرت؛ قتل؛ قصاص؛ مهدی(ع)

[سوره الإسراء (17): آیه 34]

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ اَلْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ اَلْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً (34)

34

و به مال یتیم -\جز به بهترین وجه -\نزدیک نشوید تا این که به رشد فکری خود برسد؛ و به پیمان‌ها وفا کنید که دربارۀ پیمان‌ها سؤال خواهد شد.

1- خداوند، برحذر دارندۀ مردم از تصرف بی‌جا و حیف و میل اموال یتیمان

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

2- مال یتیم وسوسه‌انگیز و زمینه ساز لغزش انسان با تصرف به ناحق در آن است.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

به کار رفتن واژۀ «لاٰ تَقْرَبُوا» (نزدیک نشوید) به جای «لا تأکلوا و لا تصرفوا»(نخورید و تصرف نکنید) ممکن است به این دلیل باشد که: اموال یتیمان به دلیل حامی جدّی نداشتن، در معرض دخل و تصرفهای عدوانی و حیف و میلهای به ناحق است.

3- ضرورت پرهیز از هرگونه امری که موجب حیف و میل مال یتیم و تصرف به ناحق در آن شود.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

4- اهتمام اسلام به حمایت از مال و منافع یتیمان و عناصر ضعیف و بی‌پشتیبان جامعه

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

5- ثبوت حق مالکیت برای افراد نابالغ

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ ... حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

«یتیم»در لغت، به طفلی گفته می‌شود که قبل از بلوغ، از پدرش جدا شده و او را از دست بدهد (مفردات راغب).

6- ارث، از اسباب مالکیت

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ

از آنجایی که یتیم طفلی است که پدر خود را از دست داده است و در آن سن و سال هم امکان کار کردن برای وی وجود ندارد، مقصود از «مال یتیم» مالی است که یتیم آن را به ارث برده است.

7- جواز تصرف در اموال و دارایی‌های یتیمان با رعایت مصالح آنان

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

8- جواز تصرف در مال یتیم، مشروط به

رعایت بالاترین سطح مصالح وی است.

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

9- تصرف بی‌جا در اموال یتیمان و حیف و میل آنها، امری رایج و شایع در میان اعراب جاهلی

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ

10- یتیم، از تصرف در مال خویش تا هنگام رسیدن به مراحل رشد و بلوغ کافی، ممنوع است.

حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

«حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» غایت کفالت یتیم است؛ یعنی، از اموال یتیمان مراقبت کنید و در آنها دخل و تصرف بی‌جا نکنید تا زمانی که آنان به رشد کافی برسند و این حکایت از آن دارد که یتیم، قبل از رسیدن به رشد لازم، حق تصرف در اموال خود را ندارد.

11- عدم جواز تصرف در مال یتیم برای دیگران، پس از رسیدن وی به حد بلوغ و رشد اقتصادی

وَ لاٰ تَقْرَبُوا ... حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

«حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» غایت برای تصرف مجاز از سوی سرپرستان امور ایتام است؛ بنابراین معنا چنین می‌شود: شما جز جایی که در جهت مصالح یتیمان باشد، تصرف نکنید تا زمانی که آنان به بلوغ کافی برسند و وقتی آنها به بلوغ رسیدند، حق تصرف ندارید.

12- امکان انفکاک حق مالکیت از حق تصرف

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ ... حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

از اینکه یتیم، علی رغم مالک بودنش، حق تصرف قبل از بلوغ را ندارد و اولیای وی، علی‌رغم مالک نبودنشان، حق تصرف در مال یتیم را دارند، به دست می‌آید که مالکیت و جواز تصرف، انفکاک‌پذیر هستند.

13- صغیر بودن و رشد و درک اقتصادی نداشتن، دو عامل حجر و مانع حق تصرف فرد در مال خویش است.

حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ

بیان غایت زمان ممنوعیت حق تصرف یتیم، در واقع بیان کنندۀ ملاک حق تصرف در مال است و آن، بلوغ و رشد است.

بنابراین یتیم بودن، خصوصیت و موضوعیت ندارد.

14- لزوم وفای انسان به عهد و پیمان خویش

وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ

15- انسان، در قبال عهد و پیمان خویش مسؤول است.

إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً

16- قبول سرپرستی اموال یتیم، تعهدی مسؤولیت‌آور است.*

وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ ... وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً

احتمالاً «أَوْفُوا ...» با توجه به اینکه پس از جملۀ «لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ» آمده است، از نوع ذکر عام پس از خاص باشد. بنابراین کفالت اموال یتیمان، می‌تواند از موارد معاهدات باشد.

17- توجه به مورد سؤال قرار گرفتن انسان در قبال تعهدات خویش، زمینه ساز پایبندی بیشتر به آن است.

وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً

از اینکه خداوند، پس از دستور به رعایت عهدها و معاهدات، فرموده است: «انسانها، در قبائل آنها بازخواست خواهند شد» به دست می‌آید که توجه دادن به این نکته، خود نوعی ایجاد انگیزش برای رعایت آنهاست.

18- «عن أبی‌جعفر(ع) قال: ... بعث اللّٰه محمّداً و ... أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة ...و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها ولم‌یتواعد علیها و قال: ... «وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً» ... ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: ... خداوند محمد(ص) را برانگیخت و ...

بر او آیاتی از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ... [که در آن آیات] از چیزهایی نهی کرده که پرهیز از آنها لازم است؛ ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و بر ارتکاب موارد نهی، وعدۀ عذاب نداده است و فرمود: ... «وَ لاٰ تَقْرَبُوا مٰالَ الْیَتِیمِ إِلاّٰ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً» ...».

19- «عن عبداللّٰه بن سِنان عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: سأله أبی و أنا حاضر عن الیتیم حتّی یجوز أمره؟ قال: «حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» قال: و ما «أَشُدَّهُ» قال: الاحتلام، ... ؛ ⁽²⁾

عبداللّٰه بن سنان گوید: من همراه پدرم بودم و او از امام صادق(ع) در بارۀ یتیم سؤال کرد، چه موقع امر او نافذ است؟ حضرت فرمود: «حَتّٰی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» پدرم پرسید مقصود از «أَشُدَّهُ» [در سخن خدا] چیست؟ حضرت فرمود:

محتلم شدن ...».

20- «عن أبی‌الحسن موسی‌بن‌جعفر(ع) عن أبیه فی قول اللّٰه جلّ و عزّ: «وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً» ... قال: العهد ما أخذ النبیّ(ص) علی النّاس فی مودّتنا و طاعة أمیرالمؤمنین(ع) أن لایخالفوه و لایتقدموه و لایقطعوا رحمه و أعلمهم أنّهم مسئولون عنه... ؛ ⁽³⁾

امام موسی بن جعفر(ع) از پدرش امام صادق(ع) در بارۀ سخن خداوند عزوجل «وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کٰانَ مَسْؤُلاً» روایت کرده که فرمود:[مراد از]عهد، پیمانی است که پیامبر(ص) از مردم در مورد محبت و دوستی ما و اطاعت از امیرالمؤمنین(ع) گرفته است که با او مخالفت نکنند، از او پیشی نگیرند، رحم او را قطع نکنند و نیز پیامبر(ص) به مردم

اعلام کرد که در مقابل این عهد مسؤولند...».

21- «عن أبی‌بصیر قال: قال أبوعبداللّٰه(ع):

إذا بلغ العبد ثلاثاً و ثلاثین سنة فقد بلغ أشدّه... ؛ ⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: امام صادق(ع) فرمود: آن‌گاه که بنده به سن 33 سالگی برسد ... به رشد لازم رسیده است [و این است مقصود از] «یَبْلُغَ أَشُدَّهُ» ...».

کلیدواژه‌ها:

اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ بلوغ؛ جاهلیت؛ جنابت؛ حرمت؛ حقوق؛ حُکم؛ ذکر؛ سرزمین؛ سفاهت؛ عهد؛ غصب؛ کودکی؛ گناه؛ مال؛ مالکیت؛ مصلحت؛ نهی؛ وجوب؛ وسواس؛ ولایت؛ یتیم

[سوره الإسراء (17): آیه 35]

وَ أَوْفُوا اَلْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ اَلْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً (35)

35

و چون پیمانه کنید، پیمانه را تمام بدهید، و با ترازوی درست وزن کنید که این بهتر و سرانجامش نیکوتر است.

1- وجوب کامل کردن پیمانه و کم نگذاشتن از آن، در معاملات کیلی

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذٰا کِلْتُمْ

2- لزوم به کارگیری ترازوی دقیق و سنگ تمام در سنجش اشیا

وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ

«قسطاس»به معنای میزان است که مصداق بارز و روشن آن ترازو برای توزین اشیاست.

3- خیر و مصلحت واقعی انسان و جامعه، در اجتناب کردن از کم‌فروشی و خیانت اقتصادی است.

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ ... وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ

4- رعایت عدل و انصاف اقتصادی، در پی دارندۀ عاقبت و فرجامی نیک است.

ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

«تأویل»از مصدر «اول»به معنای بازگشت به اصل است و مراد از آن، غایتی است که منظور و مورد نظر است.

5- کم‌فروشی و خیانت اقتصادی، به گمان جلب منافع بیشتر، بد فرجام و عملی زیان‌آور و نامیمون است.

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ ... وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

6- توجه به عاقبت و فرجام، از ملاکهای ارزش‌گذاری

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ ... ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

7- لزوم توجه به عاقبت و فرجام هر کاری

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ ... وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

8- درست کاری اقتصادی، دارای ارزشی برتر از مال داشتن و دارایی

ذٰلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً

ممکن است مفضل علیه «خَیْرٌ» ، کم‌فروشی و خیانت در سنجش کالا و سود حاصله از آن باشد؛ یعنی، رعایت عدل و انصاف و به کارگیری ترازوی کامل و سود حاصله از آن، بهتر از کم‌فروشی و سود به دست آمده از آن است.

9- «عن الصّادق(ع) فی قول‌اللّٰه جلّ‌وعزّ:

«... وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ» قال: ... أمّا القسطاس المستقیم فهو الإمام و هو العدل من الخلق أجمعین و هو حکم الأئمّة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای جلّ‌وعزّ «... وَ زِنُوا بِالْقِسْطٰاسِ الْمُسْتَقِیمِ» روایت شده که فرمود: ... مقصود از قسطاس مستقیم، امام است و او مظهر عدل در میان همۀ خلق می‌باشد و قضاوت ائمه بر آن اساس است ...».

کلیدواژه‌ها:

اقتصاد؛ امامت؛ تجارت؛ حُکم؛ ذکر؛ ضرر؛ عدل؛ کم‌فروشی؛ کیل و وزن؛ مال؛ مصلحت؛ وجوب

[سوره الإسراء (17): آیه 36]

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ اَلسَّمْعَ وَ اَلْبَصَرَ وَ اَلْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (36)

36

و از چیزی که به آن علم نداری پیروی مکن، زیرا گوش و چشم و دل [که وسیلۀ علم‌اند،]همه مورد سؤال قرار خواهند گرفت.

1- پیروی از چیزی که آدمی علم و اطلاعی از آن ندارد، ممنوع است.

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

2- عقاید و رفتار آدمی، باید بر علم و آگاهی استوار باشد.

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

3- انسان، در قبال فعالیت چشم، گوش و قلب خویش، در پیشگاه خداوند مسؤول است.

إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

4- انسانهای واجد ابزار لازم برای کسب آگاهی و علم، در پیشگاه خداوند، مسؤول هستند.

إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

5- حکم و عمل انسان، بر اساس آنچه صرفاً شنیده، یا دیده و یا به قلبش راه یافته، قبل از رسیدن به مرحلۀ علم و یقین، ممنوع است.

وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

حرکتهای غیر علمی انسان معمولاً نشأت یافته از شنیده‌ها، دیده‌ها و باورهای سطحی وی است، خداوند، برای دور کردن انسان از حرکت‌های غیر علمی، هشدار داده است که دیده‌ها و ... تا زمانی که به علم و یقین منتهی نشود، قابل اعتماد نیست و در صورت اعتماد نمودن، محاکمه الهی را درپی خواهد داشت.

6- قوای شنوایی و بینایی و قلب، ابزار شناخت است.

وَ لاٰ تَقْفُ ... إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ

7- بهره نگرفتن صحیح از نعمت شنوایی، بینایی و قلب برای شناخت حق، باعث مسؤولیت انسان نزد خداوند است.

وَ لاٰ تَقْفُ ... إِنَّ السَّمْعَ ... کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

خداوند، به منظور دور کردن انسانها از حرکتهای غیر علمی، به آنان نعمت شنوایی، بینایی و قلب را یادآور شده است تا آنان، با بهره‌گیری صحیح از آن، به یقین دست یافته و بر اساس آن، حکم کرده و عمل نمایند.

8- انسان‌ها در مقابل نعمت چشم، گوش و قلب در قیامت، مورد بازخواست و سؤال قرار خواهند گرفت.

إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً

9- «عن أبی‌جعفر(ع): ... بعث اللّٰه محمّداً و... أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة... و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها و لم‌یتواعد علیها و قال: ... «وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً ...» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: ... خداوند محمد(ص) را برانگیخت و ... بر او آیاتی از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ...[که در آن آیات] از چیزهایی نهی کرده که پرهیز از آنها لازم است، ولی در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و به مرتکبین آنها وعدۀ عذاب نداده است و فرمود: ... «وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً ...»...».

10- «عن الحسن‌بن‌هارون قال: قال لی أبوعبداللّٰه(ع): «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً» قال: یُسْأل السمع عمّا سمع و البصر عمّا نظر إلیه و الفؤاد عمّا عقد علیه؛ ⁽¹⁾

حسن بن هارون گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: [مراد از آیۀ] «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤٰادَ کُلُّ أُولٰئِکَ کٰانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً» [این است که] گوش از آنچه شنیده و چشم از آنچه دیده و قلب از آنچه که اعتقاد پیدا کرده است، سؤال می‌شود».

11- «قال علیّ‌بن‌الحسین(ع): ... و لیس لک أن تتکلم بما شئت لأنّ اللّٰه تعالی قال:

«وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» ... ؛ ⁽²⁾

امام سجاد(ع) فرمود: تو حق نداری هر چه می‌خواهی بگویی؛ چون خداوند متعال فرمود: وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» ... .

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تقلید؛ چشم؛ حرمت؛ حُکم؛ سخن؛ شناخت؛ عدل؛ علم؛ عمل؛ قضا؛ قلب؛ قیامت؛ کیل و وزن؛گوش؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 37]

وَ لاٰ تَمْشِ فِی اَلْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ اَلْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ اَلْجِبٰالَ طُولاً (37)

37

در زمین با غرور و سرمستی راه مرو، که تو هرگز زمین را نمی‌توانی شکافت، و در بلندی به کوه‌ها نمی‌توانی رسید.

1- خداوند، برحذر دارندۀ مردمان از راه رفتن همراه با غرور و سرمستی

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً

«مرح» به معنی شدت خوشحالی و بیش از اندازه است (مفردات راغب و لسان‌العرب).

2- انسانها، ناتوان‌تر از آنند که با غرور و گردن‌فرازی، بتوانند رخنه‌ای در زمین ایجاد کنند و یا قامت خود را به کوهها برسانند.

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

«لَنْ» برای نفی ابدی است و دلالت بر تعجیز دارد و در این آیه، حکایت از آن دارد که: انسان، از شکافتن زمین با گامهای سرمستانۀ خود و ... عاجز و ناتوان است.

3- توجه انسان به ضعف و ناتوانی خویش

در برابر مظاهر طبیعت، زدایندۀ غرور و تکبّر وی است.

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

جملۀ «إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ ...» در مقام تعلیل برای جملۀ «لاٰ تَمْشِ» است؛ یعنی، ای انسان چون نمی‌توانی با گامهای خود زمین را بشکافی یا قامت خود را به کوهها برسانی، پس نباید مغرور و سرمست شوی. توجه دادن به این ضعف و ناتوانی، می‌تواند بازدارنده از غرور و تکبر آدمی شود.

4- غفلت از ضعف و ناتوانی خویش، زمینۀ گرفتار آمدن به خصلتهای ناپسند است.

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

5- توجه به استحکام مظاهر طبیعت و ضعف خویش در برابر آنها، مایۀ عبرت و پندگیری است.

لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

ذکر «إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ ...» در واقع توجه دادن به استحکام مظاهر طبیعت و متقابلاً ضعف انسان است که می‌تواند برای آدمی، عبرت‌آموز باشد.

6- پایه‌های غرور، بنا شده بر سراب پندارهای بی‌اساس

وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً

7- «عن أبی‌جعفر(ع): ... بعث اللّٰه محمّداً و ... أنزل علیه فی سورة بنی‌إسرائیل بمکّة...و أنزل نهیاً عن أشیاء حذّر علیها و لم‌یغلّظ فیها و لم‌یتواعد علیها و قال: ...

«وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: ... خداوند محمد(ص) را برانگیخت و ... بر او آیاتی از سورۀ بنی‌اسرائیل را در مکه نازل فرمود ... [که در آن آیات] از چیزهایی نهی شده که پرهیز از آنها لازم است؛ لکن در آن نهیها غلظت و شدت نشان نداده و به مرتکبین آنها وعدۀ عذاب نداده است و فرمود: ... وَ لاٰ تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبٰالَ طُولاً» ... .

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ انسان؛ تکبر؛ حُکم؛ ذکر؛ زمین؛ سرور؛ عبرت؛ غفلت؛ نهی؛ وجوب

[سوره الإسراء (17): آیه 38]

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً (38)

38

همۀ این کارها بدش نزد پروردگارت ناپسند است.

1- همۀ انحرافهای عقیدتی، اخلاقی و رفتاری، ناپسند بوده و مورد نفرت خداوند است.

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

مشارالیه «ذٰلِکَ» ، مجموعۀ چیزهایی است که در آیه های پیشین (آیۀ 22 - 37) از آنها نهی شده است.

2- شرک به خدا، پرخاش به والدین، تبذیر، فرزندکشی، زنا، قتل ناحق، خوردن مال یتیم، پیروی از راهی که پشتوانۀ علمی ندارد و مغرورانه راه رفتن، اعمال ناپسند و منفور خداوند

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

3- نهی خداوند از ناپسندیها، در جهت تربیت، رشد و کمال آدمیان است.

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

خداوند، پس از نهی از چندین عمل ناپسند می‌فرماید: همۀ اینها در نزد پروردگارت ناپسند است. ذکر صفت «رب» به جای اسم ذات و یا هر صفت دیگری می‌تواند گویای این حقیقت باشد که آن نهیها، در راستای پرورش انسانهاست، چه اینکه «رب» به معنای مربّی است.

4- انسانها، حتی در برابر اعمال ناپسند و مورد نفرت خداوند، آزادی و اختیار عمل دارند.

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

از اینکه خداوند، پس از برشمردن کارهای زشت، از آنها نهی کرده و سپس فرموده است: «سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً» به دست می‌آید که منفور خداوند بودن باعث جلوگیری تکوینی از وقوع آنها به دست بشر نمی‌کند. و این، خود حکایت از اختیار عمل انسان می‌نماید.

5- اعمال زشت و ناپسند، در همۀ ادیان آسمانی ناپسند است.

کُلُّ ذٰلِکَ کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

«کٰانَ» فعل ماضی است و بر کراهت و نهی دیرینۀ الهی، از محرمات در ادیان پیشین دلالت دارد.

6- «رب»از اسما و صفات خداوند

کٰانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ انسان؛ تبذیر؛ تربیت؛ تقلید؛ تکبر؛ جبر و اختیار؛ حُکم؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ زنا؛ شرک؛عمل؛ فرزند؛ فطرت؛ قتل؛ والدین؛ یتیم

[سوره الإسراء (17): آیه 39]

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ اَلْحِکْمَةِ وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اَللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (39)

39

این [رهنمودها]از حکمت هایی است که پروردگارت به تو وحی کرده است. و با خدا معبودی دیگر قرار نده که سرزنش شده و مطرود به دوزخ افکنده خواهی شد.

1- مجموعۀ امرها و نهی‌های خداوند، که به پیامبر(ص) وحی شد، رهنمودهایی حکیمانه است.

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

مشارالیه «ذٰلِکَ» مجموعۀ تعالیم، اعم از نواهی و اوامری می‌باشد که در چند آیۀ قبل آمده است.

2- دعوت به توحید، خداپرستی، احسان به والدین، اجتناب از پرخاشگری به آنان، دعا برای والدین و پرداخت حقوق خویشاوندان، تعالیمی حکیمانه و وحی الهی است.

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

3- وحی پیامهای حکیمانه به پیامبر(ص)، جلوۀ ربوبیت خاص خداوند برای آن حضرت است.

أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

اضافۀ «رب»به«ک» - که خطاب به پیامبر(ص) است - می‌تواند مشعر به معنای یاد شده باشد.

4- ارائۀ تعالیمی حکیمانه از سوی خداوند برای بشر، مقتضای ربوبیت اوست.

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

5- دستورهای الهی، حقایقی است مبتنی بر علم و آگاهی خداوند به نیازهای تربیتی بشر

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ

«حکمت» وقتی به خداوند نسبت داده شود، به معنای معرفت او به اشیا و به وجود آوردن آنها در نهایت اتقان است (مفردات راغب).

6- اجتناب از شرک به خداوند، تکلیفی الهی بر بندگان

وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

7- پرهیز از شرک به خدا، دارای اهمیتی ویژه در مجموعۀ آموزه‌های دین

وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

برداشت فوق، از تکرار نهی «لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ» - که

یکی در آغاز مجموعۀ اوامر و نهیهای خداوند در این سوره (آیۀ 22) و دیگری در پایان آنها (آیۀ مورد بحث) آمده است - استفاده می‌شود.

8- توحید و پرهیز از شرک، باید حاکم بر مجموعۀ روابط فردی، خانوادگی و اجتماعی باشد.

وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

ذکر مجموعۀ تعالیم فردی، خانوادگی و اجتماعی در بین دو نهی از شرک، (آیۀ 22 و این آیه) می‌تواند مشعر به حقیقت یاد شده باشد.

9- انسان، همواره در معرض ابتلا به شرک و نیازمند به هشدار است.*

لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... وَ قَضیٰ رَبُّکَ أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاّٰ إِیّٰاهُ ... لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

تأکید بر پرهیز از شرک در این مجموعۀ آیات (آیۀ 22 - 38) که دربارۀ مباحث مختلف خانوادگی و اجتماعی است بیانگر این نکته است که احتمال لغزش انسانها در این باره زیاد است و باید به صورت مکرر به آن توجه داده شود.

10- پایبندی به ارزشهای اخلاقی - اجتماعی، تنها در پرتو توحید و پرهیز از شرک، امکان‌پذیر است.*

ذٰلِکَ مِمّٰا أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

آورده‌شدن تعالیم اخلاقی و اجتماعی اسلام دراین آیات بین دو نهی از شرک، می‌تواند بیانگر این معنا باشد.

11- آتش دوزخ، فرجام حتمی مشرکان است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ

12- افکنده شدن مشرکان در دوزخ، همراه با ملامت، طرد و اهانت است.

فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً

«مَدْحُوراً» به معنای «مطرود» است که در آن معنای اهانت و استخفاف اشراب شده است.

13- مشرکان در جهنّم، به عذاب جسمی و روحی مبتلا خواهند بود.

فَتُلْقیٰ فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً

«القا در جهنم» دلالت بر جسمانی بودن عذاب می‌کند و «مَلُوماً» و «مَدْحُوراً» - که به معنای طرد و سرزنش است - دلالت بر عذاب روحی دارد.

14- «رب»و «اله» از اسما و صفات خداوند

أَوْحیٰ إِلَیْکَ رَبُّکَ ... وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ احسان؛ اخلاق؛ اللّه؛ انسان؛ توحید؛ جهنم؛ حکیم/اسما و صفات؛ خانواده؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب؛ غیب؛ محمّد(ص)؛ نهی؛ والدین؛ وحی

[سوره الإسراء (17): آیه 40]

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اِتَّخَذَ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً (40)

40

آیا پروردگارتان شما را[بر خود برتری داده و] به داشتنِ پسران برگزیده و برای خود از فرشتگان دخترانی برگرفته است؟ به راستی که شما سخنی بزرگ می‌گویید.

1- مشرکان بر این باور بودند که خداوند برای‌خود،دخترانی ازملائکه برگزیده‌است.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

2- مشرکان بر این باور بودند که خداوند، به دختر و جنس زن، بیش از پسر و جنس مرد، علاقه داشته و ارزش می‌نهد.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

از اینکه مشرکان گفته‌اند: «خداوند برای خود دخترانی از جنس ملائکه انتخاب کرد» می‌تواند به این معنا اشاره داشته باشد که آنان، می‌پنداشتند خداوند، به خاطر تمایل و علاقه به جنس زن، چنین گزینشی کرده است.

3- مشرکان مکه، معتقد بودند که ملائکه از جنس زن هستند.

وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

4- خداوند، برخلاف پندار واهی مشرکان، هیچ‌گاه برای آنان، پسر برنگزیده و برای خود دختر به فرزندی نگرفته است.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

استفهام در آیه، انکاری و در مقام ابطال پندار مشرکان است و این، حکایت از نکتۀ یاد شده می‌کند.

5- ربوبیت خداوند، در برگیرندۀ همۀ افراد حتی کسانی که معتقد به آن نیستند.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ

اضافۀ «رب»به ضمیر مخاطب «کم» که منظور مشرکان هستند و ربوبیت خداوند را قبول نداشتند - می‌تواند به منظور یاد شده باشد.

6- مشرکان، به خاطر عقاید واهی دربارۀ خدا و ملائکه، مورد سرزنش و ملامت قرار گرفتند.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

استفهام در آیه، علاوه بر ابطالی بودن می‌تواند دربردارندۀ ملامت مشرکان نیز باشد.

7- مجادلۀ قرآن با مشرکان، با بهره‌گیری از باورهای ایشان در رد عقاید

شرک‌آلودشان

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

استدلال در آیه بر این پایه استوار است که مشرکان با آن که جنس زن را تحقیر می‌کردند، آنها را به خدا نسبت می‌دادند.

8- اعتقاد به وجود فرزند برای خداوند، نوعی شرک است.

وَ لاٰ تَجْعَلْ مَعَ اللّٰهِ إِلٰهاً آخَرَ ... أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً

طرح اعتقاد واهی مشرکان مبنی بر فرزند داشتن خداوند، پس از نهی از شرک، می‌تواند برای بیان مصداقی از موارد شرک باشد.

9- عقیدۀ مشرکان به دختر داشتن خداوند در مقابل پسر داشتن خودشان، سخنی غیر قابل توجیه و بس بزرگ، ناروا و غیر منطقی است.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً

10- عقیده به دختر داشتن خدا، اتهامی بس بزرگ و نارواست.

وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً

11- عقیده به انوثیت فرشتگان و دختر خدا دانستن آنان، سخن و اتهامی بس بزرگ و غیر قابل باور است.

وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً

12- عقیده به مطالبی که مستلزم ترجیح خلق بر خدا شود، بسی زشت و نارواست.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ ... إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً

مشرکان، با انتساب ملائکه به عنوان دختران خدا و پسردار بودن خود، جاهلانه، خود را بر خداوند ترجیح می‌دادند.

13- «رب»از اسما و صفات خداوند

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ افترا؛ اللّه؛ پسر؛ جدال؛ شرک؛ فرزند خدا؛ قرآن؛ ملائکه

[سوره الإسراء (17): آیه 41]

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا اَلْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً (41)

41

به راستی، ما در این قرآن حقایق را به طور گوناگون بیان کرده‌ایم تا هشیار شوند، ولی این جز بر رمیدن آنان نمی‌افزاید.

1- خداوند، آیات خویش را در قرآن به گونه‌های متنوع و فراوان تبیین کرد تا مشرکان تنبه یابند.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا

«صرف»در لغت به معنای تحول و دگرگونی است و باب تفعیل آن، دلالت بر کثرت می‌کند. بنابراین مراد از آن، تبیین با بیانات گوناگون است.

2- تنوع و گوناگونی سخن، دارای نقشی مؤثر در بیدارسازی انسان

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا

از اینکه خداوند می‌فرماید: «ما آیات خود رای برای تنبه مشرکان ، متنوع و گوناگون بیان کردیم» می‌توان استفاده کرد که چنین شیوه‌ای، دارای نقشی بس مؤثر است.

3- آیه‌های قرآن، عامل بیداری، تنبه و پندگیری انسانهاست.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا

4- انسانها، نیازمند تذکر و بیدار باش، حتی نسبت به گرایشهای فطری خویش

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا

در مادۀ «لِیَذَّکَّرُوا» (متذکر شوند) این نکته نهفته است که موضوعات مورد تذکر، به نحوی در معرض فهم، ادراک و دریافت بشر قرار دارد و غفلت از آن بر وی عارض می‌شود.

5- بهرۀ کفرپیشگان مکه از آیه‌های بیدارگر قرآن، تنها تنفر و فرار از آنها بود.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

6- لجاجت و حق‌ناپذیری، باعث برداشت و تفسیر غلط از روشن‌ترین دلایل حق و گریز و اجتناب از آنهاست.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

سخن حق، به خودی خود چیزی نیست که نفرت‌آفرین باشد.

با توجه به این نکته، تنفر مشرکان از آیات روشن قرآن، عاملی جز موضع‌گیری پیشین و لجاجت آنها نخواهد داشت.

7- ذهنیتها و پیشداوریها، از آفات حق‌پذیری و عامل حق‌گریزی

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا ... وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

در آیۀ قبل، توضیح داد که مشرکان مکه با آنکه فرزند پسر را بر دختر ترجیح می‌دادند، دختران را از آن خدا و پسران را ویژۀ خود می‌دانستند. خداوند در این جا می‌گوید: «آیات فراوان الهی بر نفرت آنها می افزاید»، و این نشان دهندۀ آن است که موضع‌گیری پیشین آنها، موجب شده است که آنان، حق را نپذیرند و از آن بگریزند.

8- بهره‌وری از نور و هدایت قرآن، نیازمند داشتن زمینۀ سالم و پرهیز از پیشداوری

صَرَّفْنٰا ... وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

9- برخورد کافران و مشرکان مکه با قرآن، اساس علمی و عقلانی نداشت؛ بلکه برخاسته از انگیزه‌های نفسانی -

روانی آنان بود.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

خداوند، حاصل تبیین تنوع و گوناگونی آیات خویش را برای مشرکان، نفرت آنان معرفی می‌کند و این، نشان می‌دهد که آنان، به جای برخورد منطقی با آیات الهی، برخورد روانی - نفسانی داشتند.

10- حق،هرچند روشن و تبیین‌شده باشد، لزوماً پذیرش همگان را در پی ندارد.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

11- تبیین و ارائۀ حق لازم است، هر چند مخاطبان آن را نپذیرند.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنٰا فِی هٰذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ مٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ نُفُوراً

اینکه خداوند می‌فرماید: «ما آیات خود رای گوناگون و متنوع بیان کردیم ، اما آنان نپذیرفتند» استفاده می‌شود که باید حق را به هر صورت بیان کرد؛ هر چند شنوندگان و مخاطبان، آن را قبول نکنند.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ انسان؛ حق؛ سخن؛ شرک؛ شعور؛ شناخت؛ عبرت؛ علم؛ فطرت؛ قدرت؛ قرآن؛ کفر؛ لجاجت؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 42]

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی اَلْعَرْشِ سَبِیلاً (42)

42

بگو: اگر - چنان که می‌گویند - با خدا معبودانی دیگر بود، در آن صورت، به سوی صاحب عرش راهی می‌جستند[تا قدرت را از او بگیرند].

1- پیامبر(ص)، موظف به ابلاغ رهنمود خداوند به مشرکان، در اثبات توحید و نفی شرک

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

2- پیامبر(ص)، موظف شد تا به مشرکان اعلام کند: اگر با خدای واحد، خدایان دیگری وجود داشت، باید آنان برای گرفتن عرش چاره‌اندیشی نموده و وسیله‌ای فراهم آورند.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

3- مشرکان مکه، به وجود خدایانی متعدد در کنار پروردگار جهان معتقد بودند.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ

4- وجود خدایان متعدد، مستلزم رقابت و درگیری حتمی برای تصاحب قدرت و

حاکمیت جهان

قُلْ لَوْ کٰانَ ... إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

خدایی، اعمال قدرت و حاکمیت بر جهان است و وجود چند خدا، به معنای وجود چند قدرت و حاکمیت می‌باشد و این مستلزم رقابت و برخورد بر سر تصاحب قدرت و حاکمیت بر مرکز تدبیر جهان (عرش) خواهد شد.

5- خداوند، تنها قدرت حاکم بر جهان آفرینش است.

قُلْ ... لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

6- نظم و نظام جهان هستی و حاکمیت قدرت واحدی بر آن، نشان یگانگی خداوند است.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

این برداشت، از برهان خلفی که در آیه به آن اشاره شده، استفاده می‌شود. توضیح اینکه اگر خدایان متعددی وجود داشت، باید برای تصاحب قدرت تنازع می‌کردند و آثار آن معلوم می‌گردید و چون آثار و نتایج آن معلوم نشده، پس تنازعی رخ نداده است و چون تنازع رخ نداده معلوم می‌شود خداوند، واحد و یگانه است.

7- عرش، بالاترین مرکز قدرت، حاکمیت و تقدیر خداوند بر جهان هستی است.

لَوْ کٰانَ مَعَهُ ... إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

8- در صورت وجود معبودهایی جز خدای صاحب عرش در عالم، همۀ آنها در جست‌وجوی راهی برای قرب به خداوند و بندگی در برابر او خواهند بود.

لَوْ کٰانَ مَعَهُ ... إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

برداشت فوق، بر این اساس است که مقصود از راه‌یابی به خداوند، درگیری و نزاع نباشد؛ بلکه مقصود، راه تقرب به او باشد. آیۀ 44 که می‌فرماید: «همه موجودات و پدیده های جهان هستی ، تسبیح گوی خداوندند، و لی شما درک نمی کنید» نیز قرینه بر این نکته است.

9- وجود خدایان متعدد برای هستی، مستلزم محال است.*

لَوْ کٰانَ مَعَهُ ... إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

تعدد خدایان، مستلزم تعدد قدرت و تنازع است و نزاع و درگیری با ثبات و نظم هستی سازگار نیست؛ بنابراین، با فرض وجود خدایان متعدد محال است که نظمی بر جهان حکمفرما شود. این احتمال که «لَوْ» در «لَوْ کٰانَ» امتناعیه است، مؤید حقیقت فوق می‌باشد.

10- حد و مرز نداشتن دامنۀ حکومت و حاکمیت، لازمۀ خدایی کردن و الوهیت است.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ ... إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

11- مرکز فرمانروایی جهان هستی را در اختیار داشتن (صاحب عرش بودن)،

لازمۀ غیر قابل انفکاک خداوندی است.

إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

از اینکه خداوند می‌فرماید: «اگر خدایان دیگری وجود داشت ، باید برای رسیدن به صاحب عرش ، راه و و سیله ای پیدا کنند» نشان می‌دهد که خدایی، عرش لازم دارد و با آن تلازم تفکیک‌ناپذیری دارد.

12- حاکمیت نظم در جهان‌هستی، تنها در پرتو وجود قدرت واحد امکان‌پذیر است.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَمٰا یَقُولُونَ إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

پیام اصلی آیه، برهان هماهنگی در هستی است؛ یعنی، تعدد قدرت با نظم واحد حاکم بر هستی سازگار نیست.

13- «ذِی الْعَرْشِ» از اسما و صفات خداوند

إِذاً لاَبْتَغَوْا إِلیٰ ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ بت؛ برهان تمانع؛ برهان نظم؛ تبلیغ؛ تقرب؛ توحید؛ جهان؛ جهان‌بینی؛ رسالت؛ شرک؛ عبادت؛ عرش؛ محمّد(ص)

[سوره الإسراء (17): آیه 43]

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً (43)

43

منزّه است او، و از آنچه می‌گویند بسی والاتر است.

1- خداوند، بسیار برتر و منزه‌تر از شریک داشتن است.

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً

2- ساحت قدس خداوند، بسی والاتر و عظیم‌تر از پندارهای واهی مشرکان دربارۀ اوست.

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً

3- خداوند، فراتر و عظیم‌تر از آن است که نسبت فرزند گرفتن به او داده شود.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً ...

سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً

4- هرگونه شرک، مستلزم تنقیص و کوچک‌شمردن مقام رفیع خداوندی است.

قُلْ لَوْ کٰانَ مَعَهُ آلِهَةٌ ... سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ شرک

[سوره الإسراء (17): آیه 44]

تُسَبِّحُ لَهُ اَلسَّمٰاوٰاتُ اَلسَّبْعُ وَ اَلْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً (44)

44

آسمان‌های هفتگانه و زمین و هر که در آنهاست او را به پاکی یاد می‌کنند، و هیچ چیزی نیست مگر این که با ستایش او، او را تسبیح می‌گوید، ولی شما تسبیح آنها را درک نمی‌کنید. بی‌گمان، او بردبار و بسیار آمرزنده است.

1- آسمانها و زمین و ساکنان آنها، همواره در حال تسبیح و تنزیه خداوندند.

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

2- آسمانها و زمین و موجودات مستقر در آنها، خود گویاترین دلیل بر کمال آفریدگار و منزه بودن او از شریک و هرگونه نقص و کاستی است.

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

«تسبیح» در لغت به معنای «تنزیه» است (مفردات راغب) و «تنزیه»؛ یعنی، دور دانستن خداوند از چیزهایی که بر او سزاوار نیست (مجمع‌البحرین). گفتنی است، تنزیه به دو صورت ممکن است: تنزیه به زبان گفتار و تنزیه به زبان حال.

برداشت فوق مبتنی بر صورت دوم است.

3- آسمانها و زمین و تمامی موجودات در آنها، همواره در حال عبادت خداوندند.

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ

اصل در لغت تسبیح، «المر السریع فی عبادة الله» است (مفردات راغب).

4- آسمانها، دارای موجوداتی با شعور

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ ... وَ مَنْ فِیهِنَّ

به کارگیری «مَنْ» - که نوعاً برای ذوی‌العقول (موجودات با شعور) است، به جای «ما» که برای عموم موجودات است، دلالت بر نکتۀ یاد شده می‌کند.

5- وجود آسمانهای هفتگانه در نظام هستی

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ

6- ماده، دارای شعور و نطق مخصوص به خویش*

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بنابر اینکه مراد از تسبیح، تسبیح زبانی باشد، برداشت فوق به دست می‌آید.

7- موجودات هستی، بدون استثنا در حال تسبیح خداوند یکتا، همراه با ستایش اویند.

وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بنابر اینکه بای «بِحَمْدِهِ» برای مصاحبت باشد، استفاده می‌شود که موجودات، همراه با تسبیح، ثناگوی خداوندند.

8- تسبیح موجودات برای خداوند، از طریق حمد و سپاس آنهاست.

یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

در صورتی که «با»در «بِحَمْدِهِ» برای استعانت باشد، نکتۀ فوق به دست می‌آید.

9- همۀ موجودات، علاوه بر تنزیه خداوند از هرگونه شریک و نقص، بر اثبات تمامی شایستگیها برای خداوند دلالت اعتراف می‌کنند.

یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ

بنابر اینکه «با»در «بِحَمْدِهِ» مصاحبت باشد، استفاده می‌شود که علاوه بر «تنزیه» خداوند، او را حمد می‌کنند و چون حمد، در برابر کمال و شایستگی صورت می‌گیرد، موجودات با حمدشان، به شایستگی و کمال خداوند نیز اعتراف می‌کنند.

10- با وجود تسبیح و ثناگویی تمامی موجودات آفرینش برای خداوند، شرک به او و تنقیصش، کاری ناروا و غیر منطقی است.

أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ ... تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ

ذکر «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰاوٰاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ» پس از «أَ فَأَصْفٰاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ إِنٰاثاً» به این معناست که: وقتی تمامی موجودات تسبیح گوی خداوندند، شریک گرفتن برای او عملی ناشایست است.

11- آدمیان، از درک عمیق و فهم کامل تسبیح همۀ موجودات هستی برای خداوند، ناتوانند.

وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ

12- مشرکان، تسبیح و ثناگویی موجودات برای خداوند را درک نمی‌کنند.

وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ

بنابر اینکه این آیه، ادامۀ قول پیامبر(ص) باشد که خداوند خطاب به آن حضرت فرمود: «به مشرکان بگو...»، برداشت فوق استفاده می‌شود.

13- تحمل سخنان ناروا و سخیف مشرکان دربارۀ خداوند، ناشی از بردباری و آمرزندگی خداست.

إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً ... سُبْحٰانَهُ وَ تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً ... إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

ذکر «إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً» ، پس از بیان سخنان ناروای مشرکان دربارۀ خداوند، به این معنا اشعار دارد که آن سخنان، شایستۀ واکنش و مجازات است اما چون خداوند حلیم و

غفور است، آنها را تحمل می‌کند.

14- مشرکان، به خاطر عقاید و سخنان ناروا، مورد تهدید خدا قرار گرفتند.

إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً ... تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ ... إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

15- وعدۀ خداوند به آمرزش مشرکان، در صورت بازگشت از شرک

تَعٰالیٰ عَمّٰا یَقُولُونَ ... إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

ذکر تعلیل «غفور»در پایان جمله، می‌تواند نویدی باشد به مشرکان که علی‌رغم گناه بزرگ و سخنان ناروا دربارۀ خداوند، امکان آمرزش آنان در صورت بازگشت از شرک، وجود دارد.

16- استفاده از تهدید و تشویق، روش قرآن در تربیت و هدایت انسان

إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

«حَلِیماً» دربردارندۀ تهدید و «غَفُوراً» نویدی است امیدبخش و مشعر به تشویق

17- «حلیم»و«غفور»از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ کٰانَ حَلِیماً غَفُوراً

18- «عن جعفر بن محمّد عن أبیه(ع): أنّه دخل علیه رجل فقال له: ...یقول فی کتابه «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ ...» فقال: نعم، أما سمعت خشب البیت کیف ینقضّ؟ و ذٰلک تسبیحه... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که شخصی بر آن حضرت وارد شد و گفت: ... خداوند در کتابش می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لٰکِنْ لاٰ تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ» حضرت فرمود:

آری، آیا شکسته شدن چوب خانه را شنیده‌ای؟ آن صدا همان تسبیح اوست...».

19- «عن أبی‌الصَّباح عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: قلت له: قول اللّٰه «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» قال: کلّ شیء یسبح بحمده و أنّا لنریٰ أن تنقضّ الجدار هو تسبیحها؛ ⁽²⁾

ابی الصباح گوید: به امام صادق(ع) گفتم: مراد از سخن خداوند «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّٰ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» چیست؟ حضرت جواب فرمود: تمام موجودات با سپاس و ستایش، تسبیح خدا می‌کنند و همانا ما شکستن دیوار را تسبیح او می‌بینیم».

آسمان؛ آیات خدا؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ تربیت؛ تسبیح؛ تفکر؛ تنزیه؛ توبه؛ توحید؛ تهدید؛ جهان؛ حلیم/اسما و صفات؛ حمد؛ زمین؛ شرک؛ شعور؛ عبادت؛ عجز؛ عمل؛ قرآن؛ مغفرت

[سوره الإسراء (17): آیه 45]

وَ إِذٰا قَرَأْتَ اَلْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً (45)

45

و چون قرآن بخوانی، میان تو و کسانی که به آخرت ایمان ندارند حجابی نامرئی قرار می‌دهیم.

1- خداوند، به هنگام قراءت قرآن توسط پیامبر(ص)، میان آن حضرت و کافران، حجابی نامرئی قرار می‌داد.

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

برداشت فوق، مبتنی بر معنای مستور - به همان صیغۀ مفعولی یعنی پوشیده شده - است و در آیه به تناسب موضوع، مراد پوشیده شدن از حواس بینندگان (کافران) است.

2- قراءت قرآن و تلاوت وحی بر مردم، از وظایف پیامبر(ص)

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ

3- کافران به آخرت، از درک پیامهای وحی محرومند.

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

احتمال دارد مراد از جعل حجاب بین پیامبر(ص) و کافران، این باشد که آنان در نتیجۀ ایمان نیاوردن به آخرت از درک و فهم آیات قرآن محروم شدند.

4- درک حقایق معنوی و ارزشهای الهی با کفر به آخرت، امکان‌پذیر نیست.

و جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

ذکر صفت «لاٰ یُؤْمِنُونَ» برای «الَّذِینَ» مشعر به این معناست که آنان، شایستگی درک و فهم آیات قرآن را نداشتند.

5- اعتقاد به آخرت، دارای جایگاهی اساسی و مهم در میان اعتقادات دینی

و إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً

اختصاص به ذکر «لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ» از میان سایر اعتقادات برای مشرکان، می‌تواند مشعر به نکتۀ یاد شده باشد.

6- شناخت حق و حقیقت برای منکران آخرت، با مانعهایی بس پیچیده و نامرئی مواجه است.

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

«حِجٰاباً» بیانی است از موانع شناخت و «مَسْتُوراً» نشان پیچیدگی و نامرئی بودن آن است.

7- خداوند، پیامبر(ص) را به هنگام ابلاغ وحی، مورد امداد غیبی خویش قرار می‌داد.

وَ إِذٰا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنٰا بَیْنَکَ ... حِجٰاباً مَسْتُوراً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ تلاوت؛ حجاب؛ حق (مقابل باطل)؛ دین؛ شناخت؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ وحی

[سوره الإسراء (17): آیه 46]

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی اَلْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً (46)

46

و بر دل‌هایشان پوشش‌هایی نهاده‌ایم تا آن را نفهمند و در گوش‌هایشان [نیز]سنگینی قرار داده‌ایم. و چون پروردگارت را در قرآن به یگانگی یاد کنی، با نفرت[به تو] پشت می‌کنند.

1- کسانی که از موضع حق‌ناپذیری، به آخرت ایمان نمی‌آورند، خداوند بر قلبهایشان پوششی قرار می‌دهد که قادر به فهم قرآن نباشند.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ

2- مشرکان مکه، در اثر مستوری قلب و سنگینی گوشهایشان، از ادراک صحیح آیات خدا، محروم بودند.

و جَعَلْنٰا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجٰاباً مَسْتُوراً . وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

3- محرومیت از درک صحیح حقایق قرآن، پیامد حق‌ناپذیری و کفرپیشگی کافران

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

4- عزم و ارادۀ آدمی، در درک و عدم درک حقایق قرآنی و پذیرش آنها نقشی تعیین کننده دارد.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ

ذکر جملۀ «الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ» (آنان که ایمان نمی‌آورند) به جای «الکافرین»می‌تواند حاکی از نقش تصمیم و ارادۀ انسان باشد.

5- حس شنوایی، وسیلۀ دستیابی به

حقایق و قلبْ مرکز درک و فهم آنهاست.

عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً

6- مشرکان، به هنگام طرح وحدانیت پروردگار از سوی پیامبر(ص) بر اساس آیات قرآن، با نفرت بسیار از آن حضرت روی برمی‌گرداندند.

وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً

7- مشرکان مکه، به عقاید شرک‌آلود خویش شدیداً علاقه‌مند و دلبسته بودند.

وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ ... وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ

8- گریزان بودن مشرکان از توحید، نمونه‌ای است از عدم تأمل و تعمق آنان در آیات قرآن

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ ... وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً

9- توحید ربوبی، از مهم‌ترین تعالیم قرآن کریم و مشرکان دارای حساسیتی شدید نسبت به آن

وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً

ذکر صفت «رب» از میان دیگر اسما و صفات خداوند، به ضمیمۀ قید «وَحْدَهُ» (توحید ربوبی) بیانگر اهمیت آن در تعالیم دینی است و روی‌گردانی نفرت‌آلود مشرکان از طرح آن، نشانگر حساسیت شدید آنان به آن می‌باشد.

10- برخورد منکرانۀ کافران و مشرکان مکه با قرآن، برخاسته از منطق و عقل نبود؛ بلکه انگیزۀ نفسانی - روانی داشت.

وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً

«نفرت» از مقولات نفسانی -\روانی است. بنابراین‌موضع نفرت‌آلود مشرکان با قرآن، برخاسته از انگیزه‌های نفسانی -\ روانی آنان بود.

11- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ

12- «عن زُرارة عن أحدهما قال: فی بسم‌اللّٰه الرحماٰن الرحیم قال: ...و هی الأیة التی قال اللّٰه «وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ» ... «وَلَّوْا عَلیٰ أَدْبٰارِهِمْ نُفُوراً» کان المشرکون یستمعون إلیٰ قراءة النبیّ(ص) فإذا قرأ بسم اللّٰه الرحمٰن الرحیم نفروا و ذهبوا... ؛ ⁽¹⁾

زراره از امام باقر(ع) و یا از امام صادق(ع) روایت کرده است

که در بارۀ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» فرمودند: این همان آیه‌ای است که خدا می‌فرماید: «وَ إِذٰا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ» ... مشرکان به قراءت پیامبر(ص) گوش فرا می‌دادند، پس هر گاه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» را قراءت می‌فرمود: پراکنده شده و می‌رفتند...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ اراده؛ اسلام؛ بسمله؛ تکذیب؛ توحید؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ شناخت؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ هواپرستی

[سوره الإسراء (17): آیه 47]

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ اَلظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً (47)

47

ما، هنگامی که آنان به سوی تو گوش فرا می‌دارند، بهتر می‌دانیم که با چه انگیزه‌ای [به تو]گوش فرا می‌دهند، و[نیز]هنگامی که باهم نجوا می‌کنند[از کارشان آگاه‌تریم]؛ وقتی که آن ستمگران می‌گویند: شما جز از مردی افسون شده پیروی نمی‌کنید.

1- آگاهی کامل خداوند، به هدفها و انگیزه‌های کافران در گوش فرا دادن به کلمات پیامبر(ص)

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ

«با» در «بِمٰا» برای سببیت است. بنابراین معنای آیه چنین می‌شود: ما به‌غرض و انگیزه‌ای که کافران به‌خاطر آن به سخنان پیامبر(ص) گوش فرامی‌دهند علم داریم.

2- خداوند، از نجواها و سخنان سرّی کافران علیه پیامبر(ص) آگاه است.

نَحْنُ أَعْلَمُ ... وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ

3- کافران، به منظور خنثی کردن سخنان پیامبر(ص) به نجوا و گفت و گوی سرّی می‌پرداختند.

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ ... وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ إِذْ یَقُولُ

«إِذْ هُمْ نَجْویٰ» و «إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ» بدل «إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ» است. با توجه به این نکته، معنای آیه چنین می‌شود: ما آگاهترین هستیم به غرض کافران در گوش فرا دادن به سخنان پیامبر(ص) - که تهمت زدن [سحرزدگی] به اوست - و آگاه هستیم از نجوا و گفت وگوی آنان. چنین بیانی حکایت از آن دارد که غرض آنها از گوش دادن، تمهید و آماده شدن برای خنثی‌سازی سخنان پیامبر(ص) بوده است.

4- خداوند، با افشای انگیزه‌های کافران در گوش فرا دادن به سخنان پیامبر(ص)، آنان را مورد تهدید قرار داد.

نَحْنُ أَعْلَمُ ... وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ

اعلام اطلاع خداوند از گوش دادن کافران به سخنان پیامبر(ص) و آگاهی از گفت وگوی آنها، برای تهدید و هشدار به آنان است.

5- کافران، مخفیانه اقدام به استماع آیه های قرآن نموده و یکدیگر را بر این کار ملامت می‌کردند.

نَحْنُ أَعْلَمُ بِمٰا یَسْتَمِعُونَ بِهِ ... وَ إِذْ هُمْ نَجْویٰ

احتمال دارد مراد از «إِذْ هُمْ نَجْویٰ» -\همان گونه که در برخی شأن نزولها آمده است - کافرانی باشد که مخفیانه، اقدام به استماع سخنان پیامبر(ص) می‌کردند و با مشاهدۀ یکدیگر به صورت نجوا، به ملامت یکدیگر می‌پرداختند.

6- متهم کردن پیامبر(ص) به سحرشدگی، نمودی از مستوری قلب کافران و ناتوانی آنان از درک حقایق است.

وَ جَعَلْنٰا عَلیٰ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذٰانِهِمْ وَقْراً وَ ... إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

7- نسبت‌دهندگان سحرزدگی به پیامبر(ص)، مردمانی ستمکارند.

إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

8- کافران حق‌ناپذیر، مردمانی ظالم و ستم‌پیشه‌اند.

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ ... إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ

9- کافران از طریق اعلام سحرشدگی پیامبر(ص) در صدد ایجاد بدبینی در پیروان، نسبت به آن حضرت بودند.

إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مخاطب «إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً» مؤمنین باشد و کافران با تهمت «مسحور» به پیامبر(ص) - که بر شخص خارج شده از حد اعتدال بر اثر سحرزدگی اطلاق می‌شود - می‌خواستند در آنان نسبت به آن حضرت، بدبینی ایجاد کنند.

10- کافران، همواره در صدد ایجاد بدبینی به پیامبر(ص) در بین خود بودند تا به وسیلۀ آن، کسی به آن حضرت تمایل پیدا نکند.

إِذْ یَقُولُ الظّٰالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

نکتۀ یاد شده بر این اساس که مخاطب فعل «تَتَّبِعُونَ» کافران باشد که به همدیگر می‌گفته‌اند و آوردن فعل مضارع «یَقُولُ» برای بیان تلاش هموارۀ آنان است.

11- استفاده از تهمت و شخصیت شکنی، از روشهای مبارزۀ کافران با پیامبر(ص) و تعالیم او

إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ اسلام؛ افترا؛ افشاگری؛ اللّه؛ تهدید؛ حق (مقابل باطل)؛ دشمنی؛ ظلم؛ غیب؛ قلب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛نجوا

[سوره الإسراء (17): آیه 48]

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ اَلْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً (48)

48

بنگر که چگونه برای تو مَثَل‌ها زدند و گمراه شدند، و در نتیجه نمی‌توانند [برای هدایت خود] راهی بیابند.

1- مأموریت پیامبر(ص) از جانب خداوند برای نگرشی کنجکاوانه و دقیق به اتهامات و شگردهای تبلیغی مشرکان و دشمنان خویش

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ

جملۀ «ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ» در زبان عرب به معنای «شبهوک بالأشیاء» استعمال می‌شود؛ یعنی، تو را به چیزهایی تشبیه می‌کنند و مراد از آن - به قرینۀ آیۀ قبل - نسبت دادن صفات ناپسند چون: مجنون، مسحور و ... به پیامبر(ص) است.

2- مؤمنان، باید به شگردهای تبلیغی دشمنان، توجه لازم را داشته باشند.

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ

3- مخالفت و عنادورزی کافران با پیامبر(ص)، با تمثیل و توصیفهای ناروا، در پی دارندۀ گمراهی علاج‌ناپذیر برای آنان

کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً

برداشت فوق بنابراین است که مراد از «سَبِیلاً» راه هدایت باشد.

4- گمراهی مشرکان مخالف پیامبر(ص) در مکه، به حدی بود که آنان زمینۀ هدایت را از دست داده بودند.

فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً

«فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ» تفریع بر «فَضَلُّوا» است و مراد از آن، بسته شدن تمامی راههای هدایت برای آنان است.

5- کافران، علی‌رغم به کار بردن شگردها و اتهامهای مختلف برای جلوگیری از گسترش پیام پیامبر(ص)، هرگز موفق به آن نشدند.

اُنْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثٰالَ فَضَلُّوا فَلاٰ یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که مقصود از «ناتوانی کافران از راه یابی»نیافتن چاره و راهی برای جلوگیری از گسترش پیام آن حضرت باشد.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ امر الهی؛ ایمان؛ دشمنی؛ شرک؛ ضلالت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره الإسراء (17): آیه 49]

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً (49)

49

و گفتند: آیا هنگامی که ما استخوان‌هایی [پوسیده]و از هم جدا شدیم، به راستی با آفرینشی جدید برانگیخته می‌شویم؟

1- مشرکان مکه، ناباوری و بی‌اعتقادی خود را به امکان حیات مجدد پس از تبدیل شدن به استخوان خُرد و ریز ریز شده، اعلام داشتند.

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

«رفات»از ریشۀ «رفت»به معنای شکسته و خُرد و ریز ریز شده است. (مفردات راغب)

2- تردید و ناباوری مشرکان به معاد، نمونۀ بارزی از گمراهی آنان است.

فَضَلُّوا ... وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

3- مشرکان، مرگ را به منزلۀ نیستی و نابودی پنداشته و حیات پس از آن را مستبعد می‌شمردند.

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

4- ایمان به رستاخیز و معاد، از تعالیم مهم دین و آموزه‌های قرآن است.

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا ... لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

ذکر مسألۀ معاد پس از بیان موضوع قرآن و رسالت پیامبر(ص) از میان سایر تعالیم دین، حکایت از جایگاه ویژۀ آن دارد.

5- مشرکان، معاد جسمانی را امری مستبعد و غیر ممکن می‌دانستند.

وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

از اینکه برای مشرکان، بازسازی استخوانهای خرد شدۀ انسان امری مستبعد و ناممکن می‌نمود، به دست می‌آید که آنان، معاد جسمانی را غیر ممکن می‌دانستند.

6- رستاخیز و معاد انسان، آفرینشی نو و جدید است.

أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

7- مشرکان در انکار معاد، فاقد استدلال و دلیل قطعی و تنها متکی بر استبعاد هستند.

أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً

از اینکه مشرکان، در انکار معاد تنها به استبعاد پرداختند، نشان می‌دهد که آنان دلیلی برای تکذیب خود نداشتند.

8- ناتوانی مشرکان از درک حقانیت معاد،

عامل متهم ساختن پیامبر(ص) از سوی آنان به سحرزدگی*

إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّٰ رَجُلاً مَسْحُوراً ... وَ قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً ... أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ

احتمال دارد که شنیدن سخنان غیر قابل درک از پیامبر(ص) عامل نسبت دادن جنون و سحرزدگی به آن حضرت از سوی مشرکان بوده است و از جملۀ آن سخنان، تبلیغ پیامبر(ص) در مورد معاد جسمانی است.

9- «عن أبی عبد اللّه(ع) قال: جاء أُبّی‌بن‌خَلَف فأخذ عظماً بالیاً من حائط ففتّه، ثمّ قال: یا محمّد «إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً ...»؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: ابّی‌بن‌خلف استخوان پوسیده‌ای را از دیواری برداشت [و خدمت رسول خدا(ص)] آمد و با دستش آن را خرد کرد، سپس گفت: ای محمد! إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً... ».

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ انسان؛ ایمان؛ تکذیب؛ دین؛ شرک؛ شناخت؛ ضلالت؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاد

[سوره الإسراء (17): آیه 50]

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً (50)

50

بگو: [استخوان که سهل است،] شما سنگ شوید یا آهن،

1- خداوند، شیوۀ پاسخ‌گویی به شبهات منکران معاد را، به پیامبر(ص) آموخت.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

2- پیامبر(ص)، موظف به پاسخ‌گویی به استبعاد منکران معاد

قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً ... قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

3- پاسخ‌گویی به شبهات منکران تعالیم دینی، امری لازم و ضروری است.

قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً ... قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

دستور خداوند به پیامبر(ص) برای پاسخ‌گویی به شبهات منکران معاد به عنوان یکی از ارکان عقیدۀ دینی و نیز آموزش شیوۀ پاسخ‌گویی به آن حضرت، دلالت بر اهمیت جواب‌گویی به شبهات یاد شده می‌کند.

4- خداوند، قادر بر زنده ساختن مجدد انسانها، حتی اگر به سنگ و آهن مبدل شوند.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

5- امکان تبدیل شدن جسم انسان پس از مرگ به سنگ و آهن یا جسم سخت‌تر از آن*

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً

با این احتمال که «کُونُوا حِجٰارَةً ...» تحدی نباشد؛ بلکه بیانگر فرض محتمل و ممکن باشد، برداشت فوق استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

آهن؛ اللّه؛ بدن؛ دین؛ سنگ؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد

[سوره الإسراء (17): آیه 51]

أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ اَلَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً (51)

51

یا پدیده‌ای که در نظرتان بزرگ می‌نماید [باز هم برانگیخته می‌شوید]. پس خواهند گفت: چه کسی ما را بازمی‌گرداند؟ بگو: همان کس که نخستین بار شما را آفرید. پس سرهای خود را به سوی تو می‌جنبانند و می‌گویند: آن چه زمانی است؟ بگو: شاید نزدیک باشد؛

1- تبدیل انسان به سخت‌ترین اجسام و مادۀ بسیار دور از حیات، پس از مرگ، مانع رستاخیز و حیات دوبارۀ او نیست.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً. أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ

2- برای خداوند، احیای مجدد انسان از خاک، سنگ، آهن و یا مادۀ سخت‌تر از اینها، یکسان است.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً . أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ

از حرف «أَوْ» که برای تخییر است و حکایت از تساوی معطوف و معطوف علیه در نزد متکلم دارد، استفاده می‌شود که:

سنگ شدن یا آهن شدن انسان، باعث نمی‌شود که خداوند در برخی موارد، نیاز به اعمال قدرت افزون‌تری داشته باشد.

3- استبعاد معاد پس از متلاشی شدن جسد انسان، معلول غفلت از قدرت نامحدود خداست.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً . أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ

تذکر جملۀ «کُونُوا حِجٰارَةً ... أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ ...» - که اشاره به نامحدود بودن قدرت خدا دارد - برای بیرون آوردن مشرکان از غفلتی است که سبب تردید آنان دربارۀ زنده شدن

استخوانهای خرد شده گردیده است.

4- معاد انسان، جسمانی است.

قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا عِظٰاماً وَ رُفٰاتاً أَ إِنّٰا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً .

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً أَوْ حَدِیداً . أَوْ خَلْقاً مِمّٰا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ

5- خداوند، پیشاپیش به پیامبر(ص) اعلام کرد که منکران معاد، پس از دریافت جواب شبهۀ استبعاد معاد، از پدیدآورندۀ آن سؤال خواهند کرد.

فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا

6- مشرکان، به وجود نیرویی که قادر به احیای دوبارۀ جسد انسان باشد، در ناباوری و تردید بودند.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً ... فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا

7- پیامبر(ص)، موظف به پاسخ‌گویی به مشرکان، دربارۀ پدید آورندۀ رستاخیز است.

فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

8- حقیقت قادری که بار نخست انسان را آفرید، قادر و توانا بر آفرینش مجدد اوست.

مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

9- حیات نخستین انسان، خود گویاترین دلیل بر امکان حیات دوبارۀ اوست.

فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

10- از نیستی به هستی آوردن، خود بهترین دلیل قدرت خدا بر هستی بخشی دوباره است.

مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

با توجه به معنای «فطر» - که پدید آوردن از نیستی به هستی است - برداشت فوق استفاده می‌شود.

11- شناخت معاد و حل شبهات آن، متکی بر شناخت صحیح مبدأ آفرینش است.

فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

خداوند، برای پاسخ‌گویی به شبهات انسان در زمینۀ معاد، مسألۀ مبدأ آفرینش انسان را مطرح کرد و این بیانگر آن است که شناخت مبدأ آفرینش، موجب شناخت معاد و حل شبهات آن می‌شود.

12- امکان وقوع رستاخیز و نیز وجود نیرویی قادر به انجام آن، دو موضوع زیربنایی در اثبات معاد است.

قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً ... فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ

در آیۀ پیش، سؤال از امکان تبدیل شدن استخوانهای خرد شده به انسان مطرح شد و با فرض امکان آن، در این آیه، قدرتی که

قادر به تحقق آن باشد مطرح گردیده است.

13- پاسخ قرآن به پرسشهای انسان در زمینۀ معاد، متکی بر استدلال است.

فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

از اینکه خداوند در پاسخ شبهات منکران معاد، به جای بسنده کردن به تعبد، توجه آنان را به مبدأ آفرینش معطوف می‌کند و آن را دلیل امکان تحقق معاد برمی‌شمارد، نکتۀ یاد شده به دست می‌آید.

14- منکران معاد، علی‌رغم دریافت پاسخ شبهات خویش دربارۀ معاد،با تکان‌دادن سر همچنان آن را مستبعد می‌شمردند.

فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ

تکان دادن سر از سوی مشرکان، پس از دریافت پاسخ شبهات خویش دربارۀ معاد، می‌تواند به منظور استبعاد معاد باشد.

15- منکران معاد، پس از دریافت جواب شبهات خود دربارۀ معاد، با شگفتی از زمان وقوع آن می‌پرسیدند.

فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ

بنابر اینکه حرکت دادن سر، همانگونه که در استعمال لغوی آن آمده است، برای اظهار تعجب و شگفتی باشد (لسان‌العرب)، برداشت فوق به دست می‌آید.

16- منکران معاد، علی‌رغم دریافت پاسخ شبهات خود دربارۀ معاد، همچنان بر حفظ ذهنیت خود پای می‌فشردند.

فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ

اینکه منکران معاد، پس از دریافت پاسخ تمامی شبهات خود دربارۀ معاد، با تکان دادن سر آن را به استهزا گرفته و انکار می‌کردند، نشان می‌دهد که آنان، در پی حفظ ذهنیت دیرینۀ خود دربارۀ معاد بودند.

17- مشرکان، انتظار داشتند که پیامبر(ص) به زمان وقوع قیامت آگاه باشد.

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

18- منکران معاد، پس از دریافت دلیلهای قاطع و غیر قابل انکار قرآن بر حقانیت معاد، به طرح مسائلی بی‌ثمر و بی‌تأثیر در اصل مسألۀ معاد، روی آوردند.

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ

منکران معاد علی‌رغم پرسشهای به ظاهر استدلالی نخستین، به پرسشهایی روی آوردند که نه ثمری برای آنان داشت و نه حقانیت معاد بر دانستن آنها متکی بود چه اینکه قیامت واقعیتی است حتمی‌الوقوع و دانستن و ندانستن زمان آن، در آن واقعیت تأثیری ندارد.

19- منکران معاد، پس از مشاهدۀ ناکامی خویش در انکار معاد، آن را به استهزا گرفتند.

فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ

با توجه به این احتمال که سر تکان دادن مشرکان (فسینغضون إلیک رءوسهم) از روی استهزا بوده، استفاده می‌شود که آنان درصدد استهزای معاد برآمدند.

20- پیامبر(ص)، موظف به پاسخ دادن سؤال مشرکان دربارۀ زمان وقوع قیامت به اینکه امید است به زودی تحقق یابد.

مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

21- زمان وقوع قیامت، نزدیک است.

وَ یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

22- عمر دنیا، علی‌رغم طولانی جلوه کردن آن در نظر انسان، کوتاه و بسیار محدود است.

قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

کلام خداوند دربارۀ نزدیک بودن زمان وقوع قیامت، صریح و حقیقی است و کنایه و مجازی در آن نیست. از طرفی، این نکته نیز روشن است که برای مردم گذشت زمان در دنیا طولانی است. توجه به این دو نکته گویای برداشت فوق است.

23- بی‌نیازی انسان از دانستن زمان دقیق وقوع رستاخیز و تأثیر نداشتن آن در هدایت و کمال او

قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

از اصرار قرآن در اثبات اصل معاد و از عدم تعیین وقت مشخص برای آن، استفاده می‌شود که انسان برای راه‌یابی به صلاح و هدایت و ایمان به قیامت، نیازی به دانستن زمان دقیق معاد ندارد.

24- مشخص نبودن زمان وقوع قیامت و نزدیک شمردن آن، دارای نقش تربیتی و هدایتی برای انسان

قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً

مشخص نکردن زمان دقیق وقوع قیامت از سویی و یادآوری قریب‌الوقوع بودن آن از سوی دیگر، می‌تواند برای توجه دادن انسانها به آن باشد تا آنان خود را همواره برای وقوع قیامت آماده کنند.

کلیدواژه‌ها:

آهن؛ اللّه؛ انسان؛ بدن؛ تربیت؛ تکذیب؛ جهان؛ جهل؛ حیات؛ خالق/اسما و صفات؛ دنیا؛ سنگ؛ شرک؛ شناخت؛ غفلت؛ غیب؛ قرآن؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ معاد؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 52]

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً (52)

52

روزی که شما را فرا می‌خواند، پس با ستایش او [دعوتش را] اجابت می‌کنید و می‌پندارید که جز اندکی درنگ نکرده‌اید.

1- رستاخیز، روز احضار انسانها از سوی خداوند

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ

2- خداوند، به هنگام برپایی قیامت، مردگان را به حیات مجدد فرا می‌خواند و آنان بی‌هیچ درنگ و تأملی، به او پاسخ گفته و با ستودن او زنده خواهند شد.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

3- پاسخ سریع و بی‌چون و چرای مردگان، به فرمان خداوند (فرمان زنده شدن) در قیامت

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

4- آفرینش دوبارۀ انسانها در قیامت، امری سهل و آسان است.

قٰالُوا أَ إِذٰا کُنّٰا ... قُلْ کُونُوا حِجٰارَةً ... فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنٰا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ... مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً . یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

5- حضور انسانها در صحنۀ قیامت، همراه با ستایش خداوند است.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

«بِحَمْدِهِ» حال برای ضمیر «فَتَسْتَجِیبُونَ» است و معنای آن چنین است: شما دعوت خدا را اجابت می‌کنید در حالی که خدا را حمد می‌کنید.

6- ظهور حقایق در رستاخیز، وادارندۀ انسان به ستایش خدا و بازدارندۀ او از گستاخی

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

جملۀ «فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ» می‌رساند که این پاسخ‌گویی، همراه با زور و اکراه نیست؛ بلکه به خاطر مشاهدۀ حقایقی است که انسان را به ستایش خدا وامی‌دارد.

7- کفر و ناسپاسی، محدود به دنیاست و در آخرت حتی کافران، ثناگوی خداوند خواهند بود.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ

بنابر اینکه مخاطب «یَدْعُوکُمْ» منکران قیامت باشد، استفاده

می‌شود که آنان تنها در دنیا مجال کفر و کفران داشتند، ولی در آخرت حمد و ثنا خواهند گفت.

8- انسانها، پس از حضور در قیامت، درمی‌یابند که زندگی دنیوی، بسیار کوتاه بوده است.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ ... تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً

بنابر اینکه مراد از «إِنْ لَبِثْتُمْ» حیات دنیوی باشد که تصور می‌شد تا برپایی قیامت بسیار طولانی است، برداشت فوق به دست می‌آید.

9- دوران برزخ برای انسانها، پس از گام نهادن در صحنۀ قیامت، کوتاه جلوه می‌کند.

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ ... وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً

این برداشت بنابراین احتمال است که مراد از «إِنْ لَبِثْتُمْ» درنگ در برزخ باشد؛ چنانکه مفسّران نیز گفته‌اند.

10- دنیا، علی‌رغم تصور طولانی بودنش، بسیار زودگذر است.

یَقُولُونَ مَتیٰ هُوَ قُلْ عَسیٰ أَنْ یَکُونَ قَرِیباً ... تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِیلاً

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اجابت‌کنندگان خدا؛ اللّه؛ انسان؛ برزخ؛ حمد؛ دنیا؛ شرک؛ قیامت؛ کفر؛ مردگان؛ معاد

[سوره الإسراء (17): آیه 53]

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا اَلَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ اَلشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً (53)

53

و به بندگانم بگو: آنچه را که بهترین [سخن]است بگویند، زیرا شیطان میان آنان آشوب و دشمنی می‌افکند. به یقین، شیطان برای انسان دشمنی آشکار است.

1- پیامبر(ص)، موظف به ابلاغ این پیام به بندگان که آنان باید بهترین گفتار را برای گفتن برگزینند.

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

2- مؤمنان، موظف به انتخاب بهترین شیوه‌ها در گفتار و برخوردشان با مشرکان و کافران

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

برداشت یاد شده، بر اساس شأن نزولی است که در آن آمده است: مؤمنان در برابر اهانت و آزارهای مشرکان، تصمیم به برخورد شدید گرفتند (مجمع البیان ج6، ص 5) و خداوند پیامبر(ص) را موظف فرمود که به آنان اعلام کند: بهترین گفتار را انتخاب کنید.

3- لازمۀ عبودیت انسان برای خدا، داشتن برخورد نیک با دیگر بندگان اوست.

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

ذکر وصف «عبادی»می‌تواند اشاره به مطلب فوق باشد.

4- خداوند، خواهان موضع‌گیری شایسته و سخن نیک انسان، در قبال گفتار و برخوردهای ناشایست دیگران

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

در آیات قبل، سخن ناروای کافران در مسحور خواندن پیامبر(ص) ذکر شده است و در این آیه می‌فرماید:«شما بهترین را بگویید». از مجموع این فرازها برداشت فوق استفاده می‌شود.

5- مؤمنان از برخوردهای ناروا و غیر منطقی مشرکان با پیامبر(ص)، بسیار خشمگین بودند.

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ

در شأن نزول آیه آمده است: مؤمنان، وقتی مشاهده می‌کردند که پیامبر(ص) از جانب مشرکان مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرد، از آن حضرت اجازۀ جهاد و برخورد می‌خواستند که این آیه نازل شد (مجمع‌البیان).

6- شیطان، همواره در میان انسانها به منظور فتنه‌انگیزی و فسادگری، نفوذ و رخنه می‌کند.

إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

«نزغ»در لغت به معنای «و رود در امری برای فسادانگیزی» و نیز«فریب و خدعه» است (مفردات راغب و لسان‌العرب).

7- شیطان، برای ایجاد اختلاف و گفتار ناشایست و برخورد خشن میان انسانها، پیوسته در تلاش است.

یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

8- انسانها حتی مؤمنان، از فسادانگیزییها و اختلاف‌افکنیهای شیطان، در امان نیستند.

إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

9- سخنان ناشایست و مشاجرات مردم، بستری مناسب برای شیطنت، فریب و فسادانگیزی شیطان

یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

10- پیامبر(ص)، مصون از راه‌یابی شیطان و فسادانگیزیهای او

إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

با اینکه مخاطب آیه، پیامبر(ص) می‌باشد و او مأمور ابلاغ پیام الهی است اما در اختلاف‌افکنی و دشمنی ایجاد کردن شیطان، مخاطب واقع نشده است. بنابراین استفاده می‌شود که پیامبر(ص)، مصون از نفوذ شیطان بود.

11- خارج شدن از جادۀ صواب در گفتار،

پیامد وسوسه ها و تلاشهای شیطان است.

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

سفارش به گفتار پسندیده و نیکو و سپس تعلیل به «إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ ...» می‌تواند مشعر به نکتۀ فوق باشد.

12- به کارگیری کلمات نیک و رفتار شایسته، مانع نفوذ شیطان و از بین برندۀ زمینه های اختلاف و خصومت است. *

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ

بنابر اینکه امر الهی به گفتار نیک، به منظور پیشگیری از نفوذ شیطان باشد، این برداشت به دست می‌آید.

13- شیطان، بی‌تردید با انسان دشمنی آشکار و دیرینه دارد.

إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً

14- دشمنی شیطان با انسانها، باعث تلاش وی برای فتنه‌انگیزی در میان آنهاست.

إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً

جملۀ «إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ ...» - که به منزلۀ تعلیل برای جملۀ قبل (إن الشیطان ینزغ ...) است - بیانگر این نکته می‌باشد که عامل تلاش شیطان برای فتنه‌گری، دشمنی اوست.

15- توجه انسان به عداوتهای دیرینه و شگردهای شیطان، بازدارندۀ وی از گفتار ناشایست و نزاع و دشمنی

وَ قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً

تعلیل «إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا ...» برای «إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ» به منزلۀ هشداری به انسانهاست.

16- فسادانگیزی شیطان در میان انسانها، بسته به زمینه هایی است که خود آنان به وجود آورندۀ آن هستند.

یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطٰانَ کٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِیناً

برداشت فوق، مبتنی بر این است که «إِنَّ الشَّیْطٰانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ» تعلیل برای توصیه به قول احسن باشد؛ یعنی، چون شیطان از راه سخنان ناروای شما فتنه‌انگیزی می‌کند، پس قول احسن را انتخاب کنید. بنابراین زمینۀ نفوذ و فتنه‌گری شیطان در دست انسانهاست.

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ دشمنی؛ ذکر؛ سخن؛ شرک؛ شیطان؛ ضلالت؛ عبادت؛ عمل؛ فساد؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معاشرت؛ وسواس

[سوره الإسراء (17): آیه 54]

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً (54)

54

پروردگار شما به شما آگاه‌تر است؛ اگر بخواهد بر شما رحمت می‌آورد، یا اگر بخواهد شما را عذاب می‌کند. و ما تو را به عنوان نگهبانِ آنان نفرستاده‌ایم.

1- خداوند، به احوال انسانها آگاه‌تر و داناتر از خود آنان است.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ

2- ربوبیت و پروردگاری خداوند، مقتضی علم و آگاهی کامل به احوال انسانهاست.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ

3- سفارش به انتخاب بهترین و شایسته‌ترین گفتارها، برخاسته از علم همه جانبۀ خداوند به احوال انسانهاست.

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ

ذکر «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ» ، پس از توصیه به گزینش بهترین سخن در گفتار به منزلۀ تعلیل است؛ یعنی، چون خداوند به احوال انسانها آگاه است، چنین توصیه‌ای می‌کند.

4- توجه به علم و نظارت همه جانبۀ الهی به احوال آدمی، برانگیزانندۀ وی به پرهیز از گفتار ناشایست

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ... رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ

یادآوری علم همه جانبۀ خداوند به احوال آدمیان، پس از توصیه به گزینش بهترین گفتار، می‌تواند به این منظور باشد که توجه به علم همه جانبۀ خداوند، باعث عمل کردن انسان به این توصیه و بازدارندۀ وی از گفتار ناشایست خواهد بود.

5- مشیت خداوند در نزول رحمت یا عذاب بر بندگان، مبتنی بر علم و آگاهی گستردۀ او بر احوال آنان است.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ

6- رحمت بر بندگان یا عذاب ایشان، براساس مشیت الهی است.

إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ

7- ربوبیت الهی، مقتضی دادن پاداش و یا کیفر به انسانهاست.

رَبُّکُمْ ... إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ

8- مؤمنان، نباید به ایمان خویش مغرور بوده و به سعادت ابدی خود مطمئن باشند.

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ

بنابر این که خطاب «رَبُّکُمْ» مؤمنان باشد، آیه تعریضی است به

آنان، که مبادا تصوّر کنند با داشتن ایمان، سعادتشان قطعی است و با چنین ایده و تصوری، بر خود ببالند و مغرور شوند.

9- ترغیب مشرکان از سوی خدا، به رها کردن شیوه‌های خصمانه و انتخاب بهترین سخنان در برخورد با پیامبر(ص) و قرآن*

قُلْ لِعِبٰادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ ... إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «لِعِبٰادِی» در آیۀ قبل و مخاطب در این آیه، مشرکان باشند و خداوند از آنان خواسته است که در برخورد با پیامبر(ص) و مؤمنان، بهترین سخنان را برگزینند و از خصومت با آنان دست بردارند.

10- وظیفۀ پیامبر(ص)، مجبور ساختن مردم به ایمان نیست.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً

«التوکیل» در لغت به معنای اعتماد کردن به شخصی و نایب قرار دادن او است (مفردات راغب). بنابراین «وَ مٰا أَرْسَلْنٰاکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً» ؛ یعنی، ای پیامبر تو را برای نیابت و کفالت برای مردم نفرستاده‌ایم و تو صرفاً به کار تبلیغ بپرداز و آنان را بر ایمان مجبور نساز.

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اکراه؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تکبر؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رستگاری؛ سخن؛ شرک؛ عذاب؛ غیب؛ قرآن؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا

[سوره الإسراء (17): آیه 55]

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ اَلنَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً (55)

55

و پروردگار تو به هر که در آسمان‌ها و زمین است آگاه‌تر است. و به راستی ما برخی پیامبران را بر برخی [دیگر]برتری بخشیدیم و به داود زبور دادیم.

1- خداوند، نسبت به احوال همۀ موجودات آسمانها و زمین، از خود آنها داناتر و آگاهتر است.

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

2- پیامبر(ص)، تحت توجه و پرورش ویژۀ خداوند قرار داشت.

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

تعبیر «رَبُّکَ» (پروردگار تو) - با اینکه خداوند، ربّ همۀ موجودات است - حکایت از آن دارد که پیامبر اکرم(ص)، تحت توجه و پرورش خاص خداوند قرار داشت.

3- ربوبیت خداوند، مقتضی علم و آگاهی او به همۀ موجودات آسمانها و زمین است.

رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

4- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد است.

اَلسَّمٰاوٰاتِ

5- در آسمانها، همچون زمین، موجوداتی باشعور زندگی می‌کنند.

أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ

استعمال «من» - که غالباً برای موجودات ذی شعور به کار می‌رود - در آیه، می‌تواند مشعر به مطلب یاد شده باشد.

6- مرتبه و مقام معنوی انبیا، متفاوت بوده و برخی از آنان بر بعضی دیگر برتری دارند.

وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ

7- اعطای فضیلت بیشتر به برخی از انبیا از جانب خداوند، بر اساس علم او به شایستگی و لیاقت آنان است.

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ ... وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ

8- پیامبر(ص)، از زمرۀ انبیای برتر و برگزیدۀ خداوند است.

وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ

ذکر «وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ ...» پس از ذکر برخوردهای مشرکان با پیامبر(ص) و سؤالهای آنان احتمال دارد پاسخ به پرسش‌هایی باشد که مشرکان دربارۀ شخصیت پیامبر(ص) مطرح می‌کرده‌اند.

9- خداوند، به داوود(ع) کتاب آسمانی «زبور»را اعطا کرد.

وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

10- داوود(ع)، از زمرۀ انبیای برتر و برگزیدۀ خداوند

وَ لَقَدْ فَضَّلْنٰا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلیٰ بَعْضٍ وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً

از اینکه خداوند، پس از ذکر برتری برخی از انبیا بر بعضی دیگر، از داوود(ع) سخن به میان آورده است، می‌تواند از باب ذکر خاص پس از عام، مشعر به نکتۀ یاد شده باشد.

11- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ

12- «عن أبی عبداللّه(ع)...قال(ص): إنّی کنت أوّل من أقرّ بربّی جلّ جلاله و أوّل من أجاب حیث أخذ اللّٰه میثاق النبیّین...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که رسول‌خدا(ص) فرمود:من اولین کسی بودم که اقرار به پروردگارم - جلّ جلاله - کردم

و اولین پاسخ دهنده بودم آن‌گاه که خداوند از پیامبران پیمان می‌گرفت...».

13-«عن النبیّ(ص)... قال: ...أمّا العشرون: أنزل الزبور علی داود فی عشرین یوماً خلون من شهر رمضان و ذلک قوله فی القرآن: «وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً» ... ؛ ⁽¹⁾

[پیامبر(ص)] فرمود: ... اما بیست مقصود بیست روز از ماه رمضان است که در آن زبور بر داوود نازل شد و این سخن خدا در قرآن است که می‌فرماید: وَ آتَیْنٰا دٰاوُدَ زَبُوراً... ».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اصطفا؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ داوود(ع)؛ رب/اسما و صفات؛ زبور؛ غیب؛ محمّد(ص)

[سوره الإسراء (17): آیه 56]

قُلِ اُدْعُوا اَلَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ اَلضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً (56)

56

بگو: کسانی را که جز خدا[معبود خود]پنداشته‌اید، بخوانید،[خواهید دید که]نه اختیار دارند زیان را از شما برطرف کنند و نه این که آن را تغییر دهند.

1- پیامبر(ص)، موظف به اعلام خیالی بودن خدایان برگزیدۀ مشرکان و ناتوانی کامل آنها در رفع هرگونه بیچارگی و درماندگی از مشرکان

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ

2- هر معبودی جز خدا، نیرویی خیالی و برای رفع بیچارگی و بدبختی مردم، فاقد قدرت است.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً

«الضُّرِّ» به معنای بدحالی درونی و یا جسمانی است (مفردات راغب).

3- مشرکان، همۀ معبودهای مورد ستایش و عبادت خود را، موجوداتی دارای شعور و حیات می‌پنداشتند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ

به کارگیری «الَّذِینَ» - که برای ذوی‌العقول استعمال می‌شود - نشان می‌دهد که مشرکان معبودهای خویش را دارای شعور می‌پنداشتند.

4- موجود فاقد قدرتِ مستقل و مطلق، شایستۀ پرستش نیست.

اَلَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً

5- اعتقاد مشرکان به وجود معبودها و خدایانی جز خداوند، بر پایۀ علم و یقین نیست؛ بلکه متکی بر پندار و احتمال است.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ

«زَعَمَ» در قول و کلامی که در صدق و درستی آنها تردید باشد، استعمال می‌شود (لسان‌العرب).

6- مشرکان، از خدایان خویش توقع داشتند مشکلات و گرفتاریهای آنان را حل کرده و یا آن را به خوشی تبدیل کنند.

اُدْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً

7- نیاز، از عوامل گرایش انسان به خداوند

فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً

برداشت فوق با توجه به این است که خداوند برای گرایش دادن مشرکان به خویش، به آنان یادآوری کرده که جز من، کسی نیاز شما را روا نخواهد ساخت.

8- خدایان و معبودهای مشرکان، از دفع ضرر و نیز متوجه ساختن آن از فردی به فرد دیگر و یا تبدیل وضعیت محنت‌زا به حالت دیگر، ناتوانند.

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلاٰ یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لاٰ تَحْوِیلاً

مراد از «تَحْوِیلاً» می‌تواند رفع گرفتاری از کسی و متوجه ساختن آن به دیگری و یا تبدیل وضعیت ناگوار به وضعیت خوب باشد.

کلیدواژه‌ها:

الهة؛ ایمان؛ سختی؛ شرک؛ ضرر؛ عبادت؛ فقر؛ محمّد(ص)

[سوره الإسراء (17): آیه 57]

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ اَلْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ کٰانَ مَحْذُوراً (57)

57

آن کسانی را که [مشرکان به خدایی]می‌خوانند، خود در پیِ یافتنِ وسیله به سوی پروردگار خویشند تا کدامشان مقرب‌تر باشد، و به رحمت او امیدوارند، و از عذابش می‌ترسند، چرا که عذاب پروردگارت همواره حذر کردنی است.

1- معبودهای مشرکان، خود در جست‌وجوی وسیله و راهی برای تقرب بیشتر به خدا هستند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ

مشارالیه «أُولٰئِکَ» ، «الَّذِینَ زَعَمْتُمْ» در آیۀ قبل است که مقصود از آن معبودهای مشرکان می‌باشد.

2- آنان که خود ستایشگر خدا بوده و در صدد کسب وسیله و راهی برای تقرب به اویند، سزاوار پرستش نیستند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ

اینکه، پس از ذکر ناتوانی معبودهای مشرکان در آیۀ پیش، می‌فرماید: «آنان خود در پی و سیله برای تقرب هستند» بیان تلویحی است به این نکته که چنین موجوداتی لایق معبود شدن نیستند.

3- انتخاب وسیله و واسطه برای تقرب به خداوند، امری روا و جایز است.

اُدْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ

از اینکه خداوند در رد پندار مشرکان در معبود گزینی‌اشان فرموده است: «أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ ...» (معبودانی را که مشرکان می‌خوانند، خود در صدد یافتن وسیله‌ای جهت تقرب به خدای خویشند.) در واقع بر توسل آنها صحه گذاشته و بنابراین، استفاده می‌شود که توسل روا و مجاز است.

4- دعوت کنندگان به توحید، هیچ داعیه‌ای برای معبود شدن نداشته و خود در پی کسب راه و وسیله‌ای برای تقرب بیشتر به خدا هستند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ

چنانکه گفته شد، مشارالیه «أُولٰئِکَ» ، «الَّذِینَ یَدْعُونَ» می‌باشد بنابراین، آیه در صدد نفی این عقیدۀ مشرکان است که معبودانی چون مسیح(ع) و یا ملائکه برای خویش انتخاب کرده بودند؛ در حالی که آنان، خود دعوت کنندۀ به سوی خداوند بودند.

5- ربوبیت خداوند، سزاوار تقرب به اوست.

یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ

6- دعوت کنندگان به تعالیم الهی، هر کدام برای تقرب بیشتر خود به خداوند، در مسابقه و تلاش هستند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ

برداشت فوق، بنابراین نکته است که مراد از «أُولٰئِکَ» دعوت کنندگان به خدا باشند که مشرکان آنان را می‌پرستیدند تا به خدا تقرب جویند و خداوند به مشرکان می‌گوید: «چگونه آنان را می پرستید در حالی که آنان ، خود برای تقرب به خدا و اسطه هایی قرار می دهند تا تقرب بیشتر هر یک معلوم شود؟»

7- تلاش برای راه‌یابی به بالاترین مرتبۀ کمال و سبقت بر دیگران در تقرب به خدا، تلاش و تکاپویی ارجمند و ستودنی

أُولٰئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ

8- در جهان، واسطه‌هایی که شفاعت آنان

در پیشگاه خدا پذیرفته و توسل به آنان برای تقرب به خدا جایز باشد، وجود دارد.

أُولٰئِکَ ... یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ

بنابر اینکه مراد از «أُولٰئِکَ» ملائکه، انبیا و صالحان باشد و با توجه به اینکه خداوند عمل آنان را رد نکرده است، برداشت فوق به دست می‌آید.

9- معبودهای مشرکان، خود ترسان از عذاب خدا و امیدوار به رحمت او هستند.

یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

10- دعوت کنندگان به تعالیم الهی، در پی به دست آوردن نزدیک‌ترین و مقرب‌ترین وسیله به خدا، جهت تقرب به او هستند.

یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ

«أَیُّهُمْ أَقْرَبُ» مبتدا و خبر است و مرجع ضمیر «هم»به «وسیلة» که اسم جنس و مفید جمع است، برمی‌گردد؛ یعنی، کدام یک از آنها مقرب‌تر به خداوندند تا به آنها توسل شود.

11- لزوم امیدواری به رحمت خدا در عین بیم داشتن از عذاب و کیفر او

أُولٰئِکَ ... یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

12- تقدم و سبقت رحمت خدا بر عذاب و کیفرش*

یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

تقدم «یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ» بر «یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ» می‌تواند مشعر به مطلب فوق باشد.

13- دعوت کنندگان به تعالیم الهی، در عین تلاش برای کسب وسیله و راهی جهت تقرب به خداوند، به رحمت او امیدوار و از عذابش بیمناکند.

یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

14- امید به رحمت خداوند و ترس از عذابش، مقتضای اعتقاد به ربوبیت اوست.

إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ ... وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

15- امید به رحمت خدا و بیم از عذاب او، برانگیزانندۀ مقربان الهی به یافتن وسیله و راهی برای تقرب بیشتر به او

یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ ... وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ

برداشت فوق، بر این احتمال است که «أُولٰئِکَ» مبتدا و «الَّذِینَ یَدْعُونَ» خبر آن و «یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ» حال برای «الَّذِینَ» باشد؛ یعنی، آنان در حالی که امید به رحمت خدا و بیم از عذاب او دارند، خدا را می‌خوانند و در جست و جوی وسیلۀ تقرب به اویند و همین امید و ترس، انگیزۀ وسیله خواهی آنان است.

16- عذاب پروردگار، عذابی بس سخت و

دهشت‌بار و درخور اجتناب و پرهیز است.

إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ کٰانَ مَحْذُوراً

17- شدت عذاب الهی، عامل ترس و بیم دعوت کنندگان تعالیم الهی از آن است.

وَ یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ کٰانَ مَحْذُوراً

«إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ» تعلیل برای «یَخٰافُونَ عَذٰابَهُ» است؛ یعنی، به این دلیل از عذاب خداوند در هراس هستند که عذاب پروردگار بس سخت و دهشت بار است.

18- «رب»از اسما و صفات خداوند

یَبْتَغُونَ إِلیٰ رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ ... إِنَّ عَذٰابَ رَبِّکَ کٰانَ مَحْذُوراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امید؛ تبلیغ؛ ترس؛ تقرب؛ توسل؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رشد؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب

[سوره الإسراء (17): آیه 58]

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهٰا عَذٰاباً شَدِیداً کٰانَ ذٰلِکَ فِی اَلْکِتٰابِ مَسْطُوراً (58)

58

و هیچ شهری[از شهرهایی که مردم آن طغیانگرانند]نیست مگر این که ما آن را پیش از روز قیامت نابود می‌کنیم، یا آن را به عذابی سخت[مانند قحطی و جز آن]گرفتار می‌سازیم. این در آن کتاب [محفوظ نزد ما]نوشته شده است.

1- تمامی شهرها و تمدنها و جوامع بشری، قبل از قیامت، به حکم خداوند یا به کلی نابود و یا به وسیلۀ عذابی، به ویرانی کشیده خواهد شد.

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

«قَرْیَةٍ» در لغت به معنای مجتمع و محل سکونت است و بر اعم از روستا و شهر اطلاق می‌شود (برگرفته شده از لسان‌العرب).

2- مرگ، سرنوشت همۀ انسانها، قبل از فرا رسیدن قیامت

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهٰا عَذٰاباً شَدِیداً

هلاکت و عذاب الهی، هر دو کنایه از مرگ است و بیان این حقیقت، شاید از این جهت باشد که همۀ انسانها قبل از قیامت می‌میرند منتهی صالحان با مرگ طبیعی و کافران با عذاب خواهند مرد.

3- گرفتاری به عذاب استیصال پیش از فرا رسیدن قیامت، سرنوشت محتوم همۀ اقوام و جوامع کافر و مشرک

حق ستیز است.

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا قَبْلَ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

اینکه آیه می‌فرماید همۀ جوامع بشری قبل از قیامت یا هلاک می‌شوند و یا دچار عذاب می‌شوند احتمال دارد که مراد از «مُهْلِکُوهٰا» هلاکت انسانهای معمولی و مراد از «معذبوها» عذاب کافران و مشرکان باشد.

4- ویرانی شهرها و مرگ و هلاکت همۀ مردمان قبل از قیامت، امری حتمی، غیر قابل تغییر و نوشته شده در کتاب تقدیر الهی است.

کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً

«ال» در «الْکِتٰابِ» برای معرفه و عهد است و مراد از آن، لوح محفوظ و کتاب تقدیر است.

5- تمامی تحولات و رخدادهای عالم، مقدراتی از پیش تعیین شده است.

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاّٰ نَحْنُ مُهْلِکُوهٰا ... أَوْ مُعَذِّبُوهٰا ... کٰانَ ذٰلِکَ فِی الْکِتٰابِ مَسْطُوراً

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ انسان؛ تمدن؛ جامعه؛ جهان؛ حق؛ شرک؛ عذاب؛ قریه؛ قیامت؛ کفر؛ مرگ

[سوره الإسراء (17): آیه 59]

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا اَلْأَوَّلُونَ وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ اَلنّٰاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهٰا وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً (59)

59

و چیزی ما را از فرستادن معجزات [درخواستیِ آنان] باز نداشت جز این که گذشتگان، آنها را تکذیب کردند[و هلاک شدند]. و به ثمودیان، آن ماده شتر را که[معجزه‌ای]روشنگر بود، دادیم، ولی به آن ستم کردند. و معجزات[درخواستی]را جز برای بیم دادن[مردم]نمی‌فرستیم.

1- هیچ مانعی از جانب خداوند، برای فرستادن معجزات نیست.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ

مقصود از «الآیات» به قرینۀ «وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ» ، معجزات است.

2- برخی از معجزات درخواستی امتهای پیشین، از سوی خداوند به آنان اعطا گردید.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

معجزه از کلمۀ «الآیات» -\به قرینۀ ذکر «ناقة» پس از آن -\

استفاده می‌شود و از اینکه خداوند فرمود: «تکذیب پیشینیان مانع ارسال معجزه از سوی ما شد» حکایت از این دارد که خداوند، به خواست آنان برای معجزه جواب مثبت داده است.

3- درخواست مکرر مشرکان و کفار، از پیامبر اکرم(ص) برای ارائه معجزه

وَ مٰا مَنَعَنٰا ... إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

از اینکه خداوند با صراحت تمام به مشرکان می‌گوید: «ما هر چه معجزه برای پیشینیان فرستادیم ، آنها رای تکذیب کردند و این مانع ارسال معجزه شد» نشان می‌دهد که مشرکان صدراسلام، درخواستهای متعدد و مکرری برای ارائه معجزه داشته‌اند.

4- پاسخ منفی خداوند، به درخواستهای مکرر مشرکان بهانه جوی عصر پیامبر(ص) برای ارائه معجزه

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

5- تکذیبها و برخوردهای ناروای پیشینیان با معجزات الهی، سبب محرومیت نسلهای بعد، از دریافت آن

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

6- رفتار و عقاید پیشینیان و نیاکان، در محرومیت و یا برخورداری از امکانات معنوی و مادی آیندگان و اسلاف، نقش اساسی دارد.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

7- امتهای مشرک و کافر پیشین، پس از مشاهدۀ معجزات درخواستیشان، آنها را مورد انکار و تکذیب قرار دادند.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

8- تکذیب معجزات درخواستی از سوی امتهای پیشین، دلیل بهانه جویی و بی‌صداقتی مشرکان در تقاضای معجزه

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

از اینکه تکذیب معجزات درخواستی (اقتراحی) از سوی پیشینیان، دلیل امتناع خداوند از ارائۀ معجزات برای مشرکان عصر بعثت مطرح شده است، می‌تواند نشان از بی‌صداقتی و بهانه جویی آنان باشد و خداوند به همین دلیل به معجزات درخواستی آنان، پاسخ منفی داده است.

9- مشرکان و کافران طول تاریخ، دارای جبهه‌ای واحد و انگیزه و عملکردی همگون در برخورد با آیات الهی و معجزه‌های انبیا

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

تعبیر «الْأَوَّلُونَ» نشان می‌دهد که مشرکان دوره‌های بعد، دنباله‌رو اسلاف خویشند و سرایت دادن حکم پیشینیان به نسلهای بعدی، بیانگر انگیزه و عملکرد واحد آنان است.

10- آمدن معجزۀ الهی برای مردم،

مشروط به وجود زمینۀ پذیرش در میان آنان است.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

خداوند، تکذیب معجزات از سوی پیشینیان را فلسفۀ عدم ارسال معجزه در میان امتهای بعدی معرفی می‌کند و این بیانگر حاکمیت روحیۀ حق‌ناپذیری پیشینیان در میان مردم بعدی است و نشان می‌دهد که ارسال معجزه، نیاز به زمینه و آمادگی دارد.

11- تقاضای قوم ثمود در اعطای معجزۀ مورد نظرشان (ناقه \شتر ماده) از سوی خداوند اجابت شد.

وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ

12- «ناقة» معجزه‌ای روشنگر و اثبات کنندۀ حق، برای قوم ثمود بود.

وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ مُبْصِرَةً

«مُبْصِرَةً» به صیغۀ اسم فاعل و متعدی است و معنای آن چنین است: ناقۀ ثمود برای ایجاد بینش و بصیرت در مردم بود.

13- قوم ثمود، نسبت به معجزۀ الهی (ناقه) عکس‌العمل ناروا داشته و با آن ظالمانه برخورد کردند.

وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهٰا

14- تکذیب معجزات و آیات الهی، ظلم به آنهاست.

کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ ... فَظَلَمُوا بِهٰا

15- قوم ثمود، از مصداقهای روشن و بارز تکذیب کنندگان معجزات الهی بودند.

کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهٰا

16- ناقۀ قوم ثمود، از جمله آیات الهی برای اخطار به آنان به خاطر حق‌ناپذیریشان

وَ آتَیْنٰا ثَمُودَ النّٰاقَةَ ... وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً

17- بیم دادن انسانها از حق‌ناپذیری، تنها هدف خداوند از ارائه معجزات

وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً

18- اعطای معجزه به امتهای حق‌ناپذیر و تکذیب کنندۀ آیات الهی، کاری بیهوده و دور از ساحت خداست.

وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ ... وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً

عبارت «وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً» (ما معجزات را جز برای بیم دادن نفرستادیم) می‌تواند توضیحی باشد برای امتناع خداوند از ارائۀ معجزه به امتهای بعدی به خاطر تکذیب شدن معجزات توسط پیشینیان. با این بیان که هدف از ارائۀ معجزه بیم دادن است. وقتی امتها آن را تکذیب کنند، ارائۀ آن لغو و بیهوده خواهد بود و چنین امری از ساحت خداوند به دور است.

19- ظهور برخی آیات و معجزات الهی برای امتها در هر عصر و زمانی، تنها به منظور بیم دادن به آنان است.

وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً

مضارع بودن «نُرْسِلَ» و استفادۀ تبعیض از بای «بِالْآیٰاتِ» مفید این معناست که: هر چند به معجزات اقتراحی پاسخ نمی‌گوییم؛ اما برای هشدار دادن به جوامع، هر از چند گاه، آیاتی بیم دهنده خواهیم فرستاد.

20- بیم و اخطار، از هدفهای تربیتی - هدایتی قرآن

وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً ... وَ نُخَوِّفُهُمْ

21- معجزه، فعل خداست.

وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً

22- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ» و ذٰلک أنّ محمّداً(ص) سأله قومه أن یأتیهم بآیة فنزل جبرئیل قال: إنّ اللّٰه یقول: «وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ إلی قومک إِلاّٰ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ» و کنّاإذا أرسلنا إلیٰ قریة آیة فلم‌یؤمنوا بها أهلکناهم فلذٰلک أخّرنا عن قومک الأیات؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند «وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ» روایت شده است که فرمود: داستان این بود که: قوم محمد از آن حضرت درخواست کردند که معجزه‌ای برای آنان بیاورد؛ پس جبرئیل نازل شد و گفت: خدا می‌فرماید: «وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیٰاتِ ...» و سنت ما چنین بوده است که هرگاه معجزه‌ای را به سوی قریه‌ای فرستادیم و آنان به آن ایمان نیاوردند، آنان را هلاک کردیم. پس به خاطر همین، فرستادن معجزات را برای قومت به تأخیر انداختیم».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اعجاز قرآن؛ اللّه؛ امت؛ انذار؛ بهانه جویی؛ تربیت؛ ترس؛ تکذیب؛ حق؛ شرک؛ صالح(ع)؛ ظلم؛عمل؛ قوم ثمود؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ معجزه؛ ناقه صالح؛ نیاکان؛ هدایت

60

[سوره الإسراء (17): آیه 60]

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا اَلرُّؤْیَا اَلَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ اَلشَّجَرَةَ اَلْمَلْعُونَةَ فِی اَلْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً (60)

و [یاد کن]هنگامی را که به تو گفتیم: قطعاً پروردگارت بر مردم احاطه دارد. و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم، و [نیز]آن درخت نفرین شده در قرآن را جز برای آزمایش مردم قرار ندادیم. و ما آنان را بیم می‌دهیم، ولی بر آنان جز طغیانی بزرگ نمی‌افزاید.

1- خداوند، به همۀ انسانها احاطۀ کامل دارد.

إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ

2- حقیقتی که پیامبر(ص) از جانب خداوند در خواب دید و نیز شجرۀ ملعونه در قرآن، شایستۀ یاد و یادآوری است.

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ ... وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ

پیش از حرف «إِذْ» ، «اذکر»در تقدیر است و از این فرمان به دست می‌آید که آنچه خداوند به پیامبر(ص) یادآوری کرده، شایستۀ تذکر و یادآوری است.

3- احاطۀ کامل خداوند بر انسان، مقتضی ترس از نافرمانی اوست.

وَ مٰا نُرْسِلُ بِالْآیٰاتِ إِلاّٰ تَخْوِیفاً ... إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ ... وَ نُخَوِّفُهُمْ

4- انسانها، همواره باید به احاطۀ کامل خداوند بر خود، توجه داشته باشند.

وَ إِذْ قُلْنٰا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ

چنانکه گفته شد «إِذْ» مفعول برای فعل محذوف است یعنی «اذکر اذ...» (یاد کن زمانی را...).

5- پیامبر(ص)، تحت ربوبیت و عنایت ویژۀ خداوند

إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ

6- ربوبیت خداوند، مقتضی احاطۀ کامل به همۀ انسانهاست.

إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ

7- برخی حقایق، برای پیامبر(ص) در عالم رؤیا، نمایانده و کشف می‌شد.

وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ

8- برخی از رؤیاها، صادق بوده و با واقعیت تطبیق می‌کند.

وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ

9- حقیقتی که پیامبر(ص) در عالم رؤیا دید، با اراده و خواست خداوند بود.

وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ

10- حقیقت نمایانده شده در رؤیا به پیامبر(ص)، وسیلۀ آزمایش مردم بود.

وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ

11- ارائۀ حقایقی در عالم رؤیا به پیامبر(ص)، جلوه‌ای از احاطۀ علمی خداوند است.

إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ

12- شجرۀ ملعونه در قرآن، وسیلۀ آزمایش مردم

إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ

13- خداوند، برخی از مردم ملعون و مطرود را وسیلۀ آزمایش دیگر مردمان قرار می‌دهد.

وَ مٰا جَعَلْنَا ... الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ» مردمانی هستند که در قرآن، مورد لعن و نفرین خداوند قرار گرفته‌اند.

14- خداوند، مردمان را همواره از فرجام شرک، کفر و نافرمانی بیم داده و می‌ترساند.

وَ نُخَوِّفُهُمْ

15- حقیقتی که در رؤیا به پیامبر(ص) ارائه‌شد و نیز طرح شجرۀ ملعونه در قرآن، به‌منظور انذار و ترساندن مردم است.

وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً ... وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ

برداشت فوق، بر اساس این احتمال است که مفعول باواسطه‌ای برای «نُخَوِّفُهُمْ» در تقدیر باشد همانند «بذلک». بنابراین معنا چنین می‌شود: ما به وسیلۀ اینها، مردم را انذار می‌کنیم.

16- حق‌ناپذیران مکه در برابر انذار و بیم خداوند، نه تنها تسلیم نشدند؛ بلکه جز سرکشی و طغیان بیشتر، چیزی بر آنها افزوده نشد.

وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً

ضمیر «هم» به «الناس» برمی‌گردد و مراد از آن مشرکان مکه است.

17- روی آوردن حق‌ناپذیران مکه به سرکشیها و جرایمی بس بزرگتر، پس از انذارهای الهی

وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً

18- برخی از مردمان، آن چنان حق‌ناپذیرند که هیچ سخن حقی - هر چند کلام خدا باشد - در آنان کارساز نیست.

وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمٰا یَزِیدُهُمْ إِلاّٰ طُغْیٰاناً کَبِیراً

19- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ أَحٰاطَ بِالنّٰاسِ

20- «عن علیّ(ع): أنّ رسول‌اللّٰه(ص) أخذته نعسة و هو علی منبره، فرأی فی منامه رجالاً یَنْزُون علی منبره نَزْوَة القِرَدة، یردّون النّاس علی أعقابهم القهقری فاستوی رسول اللّٰه(ص) جالساً و الحزن یعرف فی وجهه فأتاه جبرئیل بهذه الأیة «وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ...» یعنی بنی أمیّة... ؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) روایت شده است: همانا رسول خدا(ص) بر منبر بود که لحظه‌ای خواب چشم او را ربود، پس در خواب دید مردانی را که چون بوزینگان بر منبر آن حضرت می‌جهند و مردم را به روش گذشتگانشان (دوران جاهلیت) باز می‌گردانند. پس پیامبر(ص) در حالی که نشسته بود به خود آمد و آثار حزن و اندوه در چهره‌اش نمایان شد. پس جبرئیل این آیه را برای حضرت آورد: «وَ مٰا جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْنٰاکَ إِلاّٰ فِتْنَةً لِلنّٰاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ ...»؛ مقصود از شجرۀ ملعونه بنی‌امیه است...».

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ امت؛ امتحان؛ انذار؛ انسان؛ بنی امیه؛ ترس؛ جامعه؛ حق؛ ذکر؛ رؤیا؛ رب/اسما و صفات؛شجره ملعونه؛ شرک؛ طغیان؛ قرآن؛ کفر؛ گناه؛ لطیف/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ محیط/اسما و صفات؛ مشیت خدا؛ معراج؛ وحی

[سوره الإسراء (17): آیه 61]

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً (61)

61

و [یاد کن]هنگامی را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، پس [همه]سجده کردند مگر ابلیس [که]گفت: آیا برای کسی سجده کنم که او را از گِل آفریده‌ای؟!

1- ماجرای سجدۀ ملائکه در برابر آدم و نافرمانی ابلیس، شایستۀ یاد و یادآوری است

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

«إِذْ» مفعول برای فعل محذوف یعنی «اذکر»و یا«اذکروا» می‌باشد.

2- فرمان خداوند به سجدۀ همۀ فرشتگان بر آدم(ع)

قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ

3- همۀ فرشتگان جز ابلیس، از امر الهی به سجدۀ بر آدم(ع) اطاعت کردند.

قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

4- ابلیس، به هنگام صدور فرمان خداوند به ملائکه برای سجده بر آدم(ع)، در میان مجموعۀ فرشتگان بود.

قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

استثنا شدن ابلیس از فرشتگان در تمرّد از فرمان سجده، نشان دهندۀ این نکته است که ابلیس به هنگام فرمان خداوند بر سجده، در میان آنان بوده است. لازم به ذکر است که قول به منقطع بودن استثنا هم منافاتی با نکتۀ یاد شده ندارد.

5- سجده برای غیر خدا، به منظور تکریم و بزرگداشت با اذن و اجازۀ او جایز است.

قُلْنٰا ... اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا

از فرمان خداوند به فرشتگان برای سجده بر آدم(ع)، استفاده می‌شود: چنین عملی وقتی با اجازۀ او باشد، مانعی ندارد.

6- شگفتی انکارآمیز ابلیس از فرمان الهی به سجدۀ وی بر موجودی آفریده از گِل

قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

7- ابلیس، موجود خلق شده از گِل را از جنس خود پست‌تر و کم‌ارزش‌تر می‌دانست.

أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

8- ابلیس، دارای خلقتی از غیر خاک

قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

9- ابلیس، موجودی سنجشگر و دارای اختیار است.*

فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

10- حضرت آدم(ع)، از دو عنصر خاک و آب (گِل) آفریده شد.

خَلَقْتَ طِیناً

«طین» در لغت به معنای «خاک آمیخته با آب (گل )» آمده است (مفردات راغب).

11- خودبرتربینی ابلیس و پست‌تر و کم‌ارزش‌تر دیدن جنس آدم(ع)، ریشۀ عصیان و نافرمانی وی از فرمان خداوند بر سجده بر آدم(ع)

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

12- ابلیس، ملاک ارزش را در نژاد و عنصر مادی می‌داند.

أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

13- ارزش‌گذاری بر اساس نژاد و عنصر مادی، شیوه‌ای شیطانی است.

أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

14- همۀ فرشتگان به جز ابلیس، به فرمان الهی در برابر آدم(ع) خضوع کرده و او را مورد تکریم خویش قرار دادند.

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّٰ إِبْلِیسَ

برداشت فوق، با توجه به ریشۀ لغوی «سجده» است که به معنای «خضوع»و «تذلل» می‌باشد.

15- دلداری به پیامبر(ص) در مورد معارضۀ مشرکان با تعالیم قرآن، از طریق بیان نمونه های تاریخی تمرّد از فرمان خداوند

وَ إِذْ قُلْنٰا لِلْمَلاٰئِکَةِ ... إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آدم(ع)؛ ابلیس؛ اطاعت؛ اللّه؛ تاریخ؛ تکبر؛ جبر و اختیار؛ حُکم؛ خاک؛ خضوع؛ خلقت؛ دلداری؛ ذکر؛سجده؛ شرک؛ گُل؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ نژاد

[سوره الإسراء (17): آیه 62]

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا اَلَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ اَلْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً (62)

62

[آن گاه]گفت: به من خبر ده، این موجودی را که بر من برتری دادی [ برای چه برتری دادی؟]اگر تا روز قیامت مهلتم دهی، قطعاً فرزندانش را -\جز اندکی از آنان -\افسار خواهم کرد.

1- تکریم آدم(ع) از سوی خدا، مورد اعتراض ابلیس قرار گرفت.

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ

2- ابلیس، از خداوند خواستار با خبر شدن از فلسفۀ بزرگداشت آدم(ع) و برتر دانستن او بر خود شد.

قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ

عبارت «أ رایت»معمولاً در آغاز جمله و برای سؤال می‌آید و به معنای «أخبرنی» است؛ بنابراین مراد از آن این است که:

خداوندا! به من‌اطلاع بده که چرا آدم را بر من برتری دادی؟

3- سجدۀ ملائکه بر آدم(ع)، پیام‌دار کرامت و فضیلت او بر آنان بود.

اُسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا ... قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ

4- ابلیس، موجودی خودخواه و متکبر

إِلاّٰ إِبْلِیسَ قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً . قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ

5- اعتقاد ابلیس به برتری خود بر آدم(ع)

هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ

6- پندار ابلیس در بی‌توجهی خداوند به ضعفها و آسیب‌پذیری‌های آدم و نسلش، عامل اعتراض وی به تکریم آدم از سوی خداوند *

أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ

ذکر «لَئِنْ أَخَّرْتَنِ ... لَأَحْتَنِکَنَّ ...» پس از اعتراض به تکریم انسان، می‌تواند به منظور برشمردن آسیب‌پذیری، ضعف آدمیان و عدم صلاحیت آنان برای تکریم باشد.

7- سوگند ابلیس برای به دست گرفتن زمام امور و منحرف ساختن فرزندان آدم(ع) - جزاندکی از آنان - در صورت مهلت خداوند به وی تا روز قیامت

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

8- ابلیس، از همان آغاز خلقت نوع انسان، از آسیب‌پذیری و امکان تسلّط خویش بر آنان آگاهی داشت.

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ

9- رستاخیز، امری تعیین شده و قطعی در آغاز خلقت آدم(ع) و آگاهی ابلیس از آن

قٰالَ ... لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ

10- ابلیس، خود را مقهور ارادۀ خداوند دانسته و کار خویش را منوط به اذن او می‌دانست.

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ ... لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ

11- آگاهی ابلیس از وجود عناصری غیر قابل فریب در میان نسلهای آیندۀ آدم(ع) از همان آغاز خلقت آنان

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

12- ابلیس، علی‌رغم سوگند و تصمیم قطعی بر گمراه کردن ذریۀ آدم(ع)، بر ناتوانی خویش از تسلط بر گروه اندکی از آنان اعتراف کرد.

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

13- تکریم آدم(ع) از سوی خداوند، برانگیزانندۀ ابلیس بر دشمنی و بدخواهی

برای ذریۀ آدم

قٰالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً . قٰالَ أَ رَأَیْتَکَ هٰذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

از اینکه ابلیس، پیش از تصمیم قطعی خود بر اغوای نسل آدم(ع)، به بزرگداشت آدم(ع) از سوی خداوند و برتری دادن او بر خودش اعتراض کرد، می‌توان استفاده کرد که آن تکریم، دشمنی وی را برانگیخته بود.

14- بیشتر انسانها، در معرض ابتلا به وسوسه ها و استیلای شیطانند.

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

15- شیطان، ناتوان و ناامید از به دام افکندن آدم(ع) و گمراه ساختن او

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً

تأکید ابلیس بر گمراه ساختن ذریۀ آدم(ع) و به میان نیاوردن نامی از خود او، می‌تواند مشعر به مطلب فوق باشد.

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ ابلیس؛ اکثریت؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ تکبر؛ حَکَم/اسما و صفات؛ دشمنی؛ سجده؛ سلطه؛ شیطان؛ ضلالت؛ قسم؛ قیامت؛ مشیت خدا؛ ملائکه

[سوره الإسراء (17): آیه 63]

قٰالَ اِذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً (63)

63

[خدا] گفت: برو که هر کس از آنان از تو پیروی کند، قطعاً کیفرشان جهنّم خواهد بود که کیفری است تمام.

1- ابلیس، به خاطر نافرمانیش، از درگاه خداوند طرد گردید.

قٰالَ اذْهَبْ

2- خداوند، به مهلت خواهی شیطان برای فریفتن مردم، جواب مثبت داد.

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ ... قٰالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ

3- شیطان، تا برپایی قیامت زنده و همواره به اغوای نسل آدم(ع) مشغول است.

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلیٰ یَوْمِ الْقِیٰامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً . قٰالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ

4- دوزخ، کیفر قطعی ابلیس و پیروان وی

فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ

5- پیروی انسان از ابلیس، عامل از دست دادن کرامت انسانی و هم‌سنخ شدن با او

فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ

التفات از خطاب مفرد به جمع، حکایت از آن دارد که پیروان شیطان، در ردیف او قرار گرفته و با او هم‌سنخ می‌شوند.

6- شیطان، موجودی مختار و مکلف است.*

اِذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً

وعدۀ جهنّم به ابلیس و پیروان وی حکایت از این دارد که ابلیس مکلف به انجام تکلیفهایی است. چون اصولاً کیفر، برای تمرّد از انجام وظیفه است.

7- انسان در پیروی و عدم پیروی از ابلیس، توانا و مختار است.

فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ

نسبت دادن تبعیت به انسان از یکسو و مورد تهدید قرار دادن او از سوی دیگر، نشانگر اختیار انسان در انتخاب راه خود است.

8- دوزخ، کیفری کامل و بی‌کم و کاست برای شیطان و پیروان او

فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزٰاؤُکُمْ جَزٰاءً مَوْفُوراً

«موفور» از ریشۀ «وفر» به معنای تام و بی‌نقص است (مفردات راغب).

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ انسان؛ پیروی؛ جبر و اختیار؛ جهنم؛ حیات؛ شیطان؛ ضلالت؛ کیفر؛ گناه

[سوره الإسراء (17): آیه 64]

وَ اِسْتَفْزِزْ مَنِ اِسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شٰارِکْهُمْ فِی اَلْأَمْوٰالِ وَ اَلْأَوْلاٰدِ وَ عِدْهُمْ وَ مٰا یَعِدُهُمُ اَلشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً (64)

64

و هر کس از آنان را توانستی با آواز خود از جای بر کن، و سواران و پیادگانت را بر ضدّشان بسیج کن، و با آنان در اموال و اولادشان شریک شو، و به آنان وعده بده. و شیطان جز از روی فریب به آنان وعده نمی‌دهد.

1- تحریک و انگیزش، شیوۀ اصلی ابلیس برای منحرف ساختن آدمیان

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ

بسیاری از مفسّران برآنند که تعبیرهای «اسْتَفْزِزْ ... بِصَوْتِکَ» و «أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ» تمثیل است که در آن شیطان به فرمانده لشکری که با فریادش، بسیج عمومی اعلان می‌دارد

و لشکرکشی می‌کند، تشبیه شده است.

2- توان ابلیس برای وسوسه و انحراف انسانها، محدود بوده و فراگیر همۀ آدمیان نیست.

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ

3- خداوند، به مهلت خواهی ابلیس جواب مثبت داد و او را در منحرف ساختن آدمیان آزاد گذاشت.

لَئِنْ أَخَّرْتَنِ ... لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ ... قٰالَ اذْهَبْ ... وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ

4- بانگ و صدای مخصوص، از ابزارهای ابلیس برای ایجاد لغزش و انحراف در انسانها

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ

5- تأثیرپذیری عمیق روح و روان آدمی در برابر صداها و نغمه ها

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ

6- مصونیت برخی انسانها از تحریک شدن به وسیلۀ نغمه ها و تبلیغات شیطانی

اِسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ

7- پیروان ابلیس، فاقد کرامت و امتیاز انسانی و قرارگرفته درجرگۀ حیوانات*

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ

«صوت»به معنای صدا و نغمۀ بی‌معناست و معمولاً آن را در تحریک حیوانات استفاده می‌کنند. بنابراین تحریک شیطان با صوت، در واقع به منزلۀ حیوان تلقی کردن پیروان خویش است.

8- ابلیس، دارای لشکریانی سواره و پیاده و همکارانی فراوان و گوناگون

وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ

«خیل»اسم جمع اسب است و مراد از آن، لشکر سواره‌نظام می‌باشد و «رجل»اسم جمع رجال است و مراد از آن پیاده نظام می‌باشد.

9- ابلیس،دارای نیروهایی سریع عمل‌کننده و عاملهایی کند و خزنده

وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ

10- استفادۀ ابلیس از همۀ نیروها و توان خویش، در صورت تأثیر نداشتن نغمه‌های نرم وی

وَ اسْتَفْزِزْ ... وَ أَجْلِبْ

11- تلاش ابلیس در کشاندن مال و نسل انسان به سوی حرام و استفاده از آن در جهت هدفهای خویش

وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ

12- مال و فرزند، دو زمینۀ مهم نفوذ شیطان و لغزش انسان

وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ

13- لزوم حساسیت فزونتر انسان در حفظ مال و فرزند خویش از هجوم و دخالت شیطان

وَ شٰارِکْهُمْ فِی الْأَمْوٰالِ وَ الْأَوْلاٰدِ

از اینکه خداوند، از جمله قلمروهای نفوذ شیطان را، مال و اولاد برشمرده است، در واقع هشدار و اعلام خطری است بر اینکه: انسان باید تلاش کند تا آنها، از دستبرد شیطان در امان بمانند.

14- وعده دادن و آرزوپروری، از شگردهای شیطان در به دام افکندن انسان

وَ شٰارِکْهُمْ ... وَ عِدْهُمْ

15- ابلیس، از تمامی توان خویش و ابزارهای مختلف در منحرف ساختن آدمیان استفاده می‌کند.

وَ اسْتَفْزِزْ ... بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ ... وَ شٰارِکْهُمْ ... وَ عِدْهُمْ

16- همۀ وعده‌ها و نویدهای شیطان، بی‌اساس و فریب است.

وَ مٰا یَعِدُهُمُ الشَّیْطٰانُ إِلاّٰ غُرُوراً

«غرور»مصدر فعل «غر» به معنای خدعه و مکر است.

17- «قال الصّادق(ع): من لم‌یبال ما قال و ما قیل فیه فهو شرک شیطان، و من لم‌یبال أن یراه النّاس مسیئاً فهو شرک شیطان، و من اغتاب أخاه المؤمن من غیر تِرَة بینهما فهو شرک شیطان، و من شغف بمحبّة الحرام و شهوة الزّنا فهو شرک شیطان ...؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمودند: کسی که باکی ندارد که چه می‌گوید و یا در بارۀ او چه گفته می‌شود و کسی که ترسی ندارد از اینکه مردم او را گناهکار ببینند (در حال گناه ببینند) و کسی که غیبت برادر مؤمنش را می‌کند بدون اینکه بینشان دشمنی باشد و کسی که محبت به حرام و شهوت زنا دلش را فرا گیرد؛ [اینها از مواردی است که] شیطان در او شرکت داشته است...».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ ائمه(ع)؛ ابلیس؛ انسان؛ پیروی؛ جبر و اختیار؛ حرمت؛ سلطه؛ شیطان؛ صدا؛ ضلالت؛ فرزند؛ کرامت؛مال؛ ولایت

[سوره الإسراء (17): آیه 65]

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً (65)

65

[ولی بدان که]قطعاً هیچ‌گونه تسلّطی بر بندگان [خالص] من نخواهی داشت، و کافی است که پروردگارت نگهبان [آنان]باشد.

1- بندگان مقرب خدا، مصون از سلطۀ شیطان هستند.

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

2- شگردهای مختلف شیطان در تسلّط بر بندگان واقعی خدا، بی‌تأثیر است.

وَ اسْتَفْزِزْ ... وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ ... وَ شٰارِکْهُمْ ... وَ عِدْهُمْ ... إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

3- پیروی از شیطان، خروج از عبودیت خداست.

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

اضافۀ «عباد»به «ی»متکلم برای بیان این نکته که کسانی از نسل آدم(ع) وجود دارند که ابلیس بر آنها سلطه نخواهد داشت؛ حکایت از آن دارد که بندگی خداوند، انسان را از سلطۀ ابلیس می‌رهاند و پیروی از او انسان را از صف و صفت عباد خارج می‌کند.

4- عبودیت و بندگی خدا، مقامی بس والا و جایگاهی مستحکم

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

به کار رفتن واژۀ «عِبٰادِی» به جای هر وصف دیگری و نیز تذکر سلطه نیافتن شیطان بر انسانهای واجد این صفت، بیانگر برداشت فوق است.

5- عبودیت و بندگی خداوند، بیمه کننده و نیروبخش آدمیان در برابر وسوسه ها و لشکرکشیهای شیطان

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ ... إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

6- بندگان نفوذناپذیر خداوند، دارای جمعیتی اندک در مقایسه با کل انسانها

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاّٰ قَلِیلاً ... إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ

عبارت «إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ» به منزلۀ بیان برای «إِلاّٰ قَلِیلاً» است؛ یعنی، اینکه شیطان گفت: جز اندکی همه را اغوا می‌کنم، خداوند در صدد بیان مصداقهای استثنای آن کلام است.

7- خداوند، برای همگان کارساز و حامی کافی است و جز او به کسی نیازی نیست.

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

8- بندگان مقرب، برخوردار از حمایت (حفاظت و کارسازی) خداوند در برابر وسوسه‌ها و بدخواهیهای شیطان

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ ... إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

«وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً» می‌تواند تعلیلی بر عبارت «إِنَّ عِبٰادِی ...» باشد. بنابراین، مقصود عبارت این می‌شود: ابلیس بر بندگان خدا سلطه‌ای ندارد. چون خداوند، حامی کفایت کننده‌ای برای آنان است.

9- آدمیان نیازمند به توکل و اتکای بر خداوند، برای ایمن ماندن از سلطۀ ابلیس

لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

10- ربوبیت خداوند، مقتضی حمایت از بندگان خویش

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

11- تنها خداوند می‌تواند انسانها را از سلطه و نفوذ شیطان نجات بخشد.

لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

12- پیامبر(ص)، تحت ربوبیت ویژۀ خداوند و مصون از سلطه و نفوذ شیطان

إِنَّ عِبٰادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطٰانٌ وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

مراد از «ک» در «ربک»شخص پیامبر(ص) می‌باشد. بنابراین، با اینکه خداوند سلطۀ شیطان بر بندگان خود را منتفی دانسته است، اختصاص به ذکر پیامبر(ص) پس از آن، می‌تواند مشعر به نکتۀ یاد شده باشد.

13- «رب»و«وکیل»از اسما و صفات خداوند

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً

کلیدواژه‌ها:

ابلیس؛ اللّه؛ انسان؛ پیروی؛ تقرب؛ توحید؛ توکل؛ رب /اسما و صفات؛ سلطه؛ شیطان؛ ضلالت؛ عبادت؛ عصمت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ وکیل/اسما و صفات

[سوره الإسراء (17): آیه 66]

رَبُّکُمُ اَلَّذِی یُزْجِی لَکُمُ اَلْفُلْکَ فِی اَلْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً (66)

66

پروردگار شما کسی است که کشتی‌ها را در دریا برای شما روان می‌سازد تا از فضل او طلب [معیشت]کنید، که او به شما مهربان است.

1- حرکت پیوستۀ کشتیها و قوانین حاکم بر آن، در جهت منافع انسان و جلوه‌ای از ربوبیت خداوند است.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

2- تأمین نیازهای مادی انسان در زمین، دلیل قدرت و کفایت خدا در حمایت همه جانبه از انسان است.

وَ کَفیٰ بِرَبِّکَ وَکِیلاً. رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

از اینکه خداوند، پس از تذکر کفایت و وکالت خود، این نکته را که کشتیها را به منظور برآوردن منافع انسانها به حرکت درمی‌آورد، یادآوری کرده است می‌تواند برای بیان نکتۀ یاد شده باشد.

3- دریاها و کشتیها، در دستیابی انسان به موهبتهای طبیعت و نعمتهای خداوندی، نقش بس مهم و مؤثر دارند.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

4- موهبتهای طبیعی نهفته در درون دریاها، فضل الهی برای آدمیان است.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

5- مطالعه در پدیده‌های نهفته در طبیعت، هدایت‌کنندۀ انسان به ربوبیت خدای یگانه

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

از اینکه خداوند برای گرایش دادن انسانها به ربوبیت خویش، آنها را به مواهب طبیعت توجه داده است، برداشت فوق استفاده می‌شود.

6- نعمتهای خداوند برای بشر، نشأت یافته از فضل و بخشش خداوند است.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی ... لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

7- بهره‌وری از نعمتها و امکانات خدادادی، در پرتو سعی و تلاش امکان‌پذیر است.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی ... لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

خداوند، بهره گرفتن از فضل خود و امکانات موجود در دریاها را با کلمۀ «ابتغاء»( \تلاش برای دستیابی به مطلوب) آورده است و این نشان دهندۀ آن است که برای بهره‌وری از امکانات، تلاش و کوشش لازم است.

8- خداوند، خواهان سعی و تلاش انسان در راه تأمین روزی خویش و برخورداری از مظاهر طبیعت چون دریاهاست.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ

9- خداوند، به انسانها مهرورز و رحیم است.

إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً

10- آماده شدن موهبتهای طبیعی به منظور تأمین نیازهای انسانها، برخاسته از رحمت گستردۀ خداوند به آنان است.

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ ... إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً

11- ربوبیت خداوند به انسانها، آمیخته با

رحمتی گسترده و فراگیر است.

رَبُّکُمُ ... إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً

12- «رب» و «رحیم»از اسما و صفات خداوند

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ ... إِنَّهُ کٰانَ بِکُمْ رَحِیماً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ تلاش؛ جهان؛ حیات؛ دریا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رزق؛ کشتی؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 67]

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ اَلضُّرُّ فِی اَلْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی اَلْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ اَلْإِنْسٰانُ کَفُوراً (67)

67

و هنگامی که در دریا به شما سختی می‌رسد، کسانی را که می‌خوانید،[همه]جز او گم و محو می‌شوند؛ پس هنگامی که شما را رهایی بخشید و به خشکی رسانید،[از او] روی می‌گردانید؛ و انسان همواره ناسپاس است.

1- لحظه‌های خطرآفرین سفرهای دریایی، زمینۀ بروز گرایش انسان به خدای یگانه و رویکرد به او و از یاد بردن غیر او

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ

2- تنگناهای زندگی و لحظه های خطرآفرین که هیچ امیدی به رهایی از آنها نیست، بیدارگر فطرت خداجویی انسان

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ ... ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ

ذکر گرفتاری در دریا در میان ابتلاهای فراوانی که ممکن است انسانها را گرفتار کند، به این جهت است که در تلاطم دریا امیدی برای نجات و رهایی نیست.

3- انسانها در گردابهای خطرآفرین، نه تنها متوجه خداوند می‌شوند؛ بلکه او را یگانه قدرتی می‌دانند که توان نجات آنان را از مرگ حتمی دارد.

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ

4- در لحظه‌های دشوار، کارآمد نبودن قدرتهای غیر الهی برملا می‌شود و از اسباب ظاهری قطع امید می‌گردد.

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ ... ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ

5- انسانها، فطرتاً از مرگ و نیستی گریزان بوده و علاقه‌مند به بقا هستند.

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ

6- انسانها پس از رهایی از خطرهای مرگ‌آفرین، خدا را فراموش می‌کنند و از حق روی‌گردان می‌شوند.

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ

7- نجات از خطراتی که مرگ قطعی برای انسان می‌آورد، تنها به عنایت خداوند امکان‌پذیر است.

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ

8- آسایش و احساس امنیت، زمینۀ گرایش انسان به کفران نعمت

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً

9- انسان، موجودی بس ناسپاس و حق‌ناشناس

وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً

«کفور»صیغۀ مبالغه و برای مبالغه در کفران نعمت (نادیده گرفتن نعمت) است.

10- غفلت از یاد خدا در پی نجات از خطرات، برخاسته از خصلت حق‌ناشناسی شدید انسان است.

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً

جملۀ «وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً» که بیانگر یک خصلت عام همۀ انسانهاست - به منزلۀ تعلیل برای مطالب قبل است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امتحان؛ امنیت؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ حق؛ ذکر؛ رفاه؛ زندگی؛ سختی؛ سفر؛ غفلت؛ فطرت؛ قدرت؛ مرگ؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 68]

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ اَلْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً (68)

68

[با این وصف] آیا ایمنید از این که شما را در ناحیۀ خشکی به زمین فرو برد یا بر شما طوفانی از سنگریزه‌ها بفرستد، آن گاه برای خود نگاهبانی نیابید؟

1- هشدار خداوند به حق‌ناسپاسان رهیده از خطرات و مشکلات، به دچار شدن به خطرات و مهلکه های دیگر

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ

2- رهایی انسان از مهلکه‌ای، ایمنی‌بخش همیشگی وی از قهر الهی نخواهد بود.

نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ ... أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ

3- با امکان فرو رفتن انسان در دل خاک و یا گرفتار طوفانهای شن شدن، احساس امنیت دایمی کردن بیجاست.

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً

«خسف»مصدر فعل «یَخْسِفَ» در لغت به معنای فرو بردن و «الْبَرِّ» به معنای بیابان و خشکی در مقابل «بحر»(دریا) است.

4- کفران کنندگان نعمتهای الهی و حق‌ناسپاسان، در معرض عذابهای دنیوی چون بلعیده شدن به وسیلۀ زمین و گرفتار شدن به طوفان شن

وَ کٰانَ الْإِنْسٰانُ کَفُوراً. أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ ... أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً

5- زمین و سایر مظاهر طبیعت، مجرای ارادۀ خداوند

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً

6- رخدادهای طبیعی مرگ‌آفرین، وسیله‌ای برای تنبه انسانها و عاملی در جهت تربیت آنان

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً

از اینکه خداوند به کسانی که پس از رهیدن از خطر، از خدا اعراض می‌کنند، هشدار می‌دهد که هیچ‌گاه نباید احساس ایمنی کنند، استفاده می‌شود که توجه به آن رخدادها، می‌تواند عاملی باشد برای تنبه و تربیت انسانها.

7- انسانها، همواره در معرض خطرات ناشی از رخدادهای طبیعی‌اند.

ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ ... أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً

8- هیچ کس و هیچ ملجأیی جز خداوند، توان نجات انسانها را از مرگ حتمی در برابر حوادث طبیعی ندارد.

وَ إِذٰا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاّٰ إِیّٰاهُ فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جٰانِبَ الْبَرِّ

اینکه خداوند در آیۀ قبل فرمود: «انسان به هنگام گرفتار شدن به خطر حتمی ، تنها به یاد خدا و قدرت نجات بخش او می افتد و پس از رهایی فراموش می کند» و نیز اینکه در آیۀ بعدی هشدار داد که هیچ‌گاه نباید احساس ایمنی کنند، نشان می‌دهد که تنها اوست که می‌تواند انسان را از مرگ حتمی نجات بخشد.

9- انسانها به هنگام گرفتار آمدن در گرداب حوادث مرگ‌آفرین، هیچ کارساز و پشتیبانی جز خداوند برای نجات خویش نمی‌یابند.

ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً

10- لزوم توجه دایمی به قدرت و حاکمیت الهی در همه حال (موقعیت خطر و امنیت)

نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ ... أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ ... أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حٰاصِباً ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امنیت؛ انذار؛ انسان؛ تربیت؛ ذکر؛ زمین؛ طوفان؛ عذاب؛ مرگ؛ مصیبت؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 69]

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ اَلرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً (69)

69

یا ایمنید از این که بار دیگر شما را به آن [دریا]باز گرداند و تندبادی شکننده بر شما بفرستد و شما را به سزای کفرتان غرق کند، پس کسی را برای خود نیابید که دربارۀ آن از ما بازخواست کند؟

1- هشدار خداوند به حق‌ناسپاسان رهیده از خطر، به دچار آمدن در همان مهلکه

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ

2- انسانهای ناسپاس و روی‌گردان از حق، هیچ‌گاه و در هیچ شرایطی، از عذاب و کیفر دنیوی خداوند، در دریا و خشکی در امان نیستند.

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ

3- امکان بازگشت دوبارۀ نجات یافتگان از خطر دریا به آن و گرفتار شدن به طوفان دریایی و غرق شدن

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تٰارَةً أُخْریٰ

4- حق‌ناسپاسان، انسانهایی لحظه‌نگر و فریفتۀ آرامش و امنیتند.

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ ... أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ

برداشت فوق بر این اساس است که حق‌ناسپاسان به صِرف نجات یافتن از امواج دریا، به آرامش مقطعی خویش دلخوشند و در نتیجه از یاد خدا غافل می‌شوند.

5- بادهای کوبنده و درهم شکننده، از عوامل خداوند در کیفر اعراض‌کنندگان از او

یُعِیدَکُمْ ... فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ

«قاصف» از مصدر «قصف»به معنای شکننده است (مفردات راغب).

6- روی برتافتن از یاد خدا در پی نجات از مشکلات، نمودی از کفر به حق و کفران نعمت است.

أَعْرَضْتُمْ ... فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ

از اینکه خدا از اعراض یاد خود به کفر (کفرتم) یاد کرده است، استفاده می‌شود که اعراض از خدا، کفر به اوست.

7- کفر به خداوند، موجب کیفر شدن به وسیلۀ بلاهای طبیعی

فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قٰاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ

8- امکان ابتلای انسان به عذاب و هلاکت دنیوی، پس از عبرت نیاموختن از هشدارهای خداوند

فَلَمّٰا نَجّٰاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ ... أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ ... فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ

9- خداوند، پیش آورندۀ زمینه ها و عاملهای تصمیم‌گیری خود انسان در گام نهادن به خطرات

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ ... فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ

آوردن فعل متعدی «یعید»و«یرسل» - که فاعل آنها خداوند است - حکایت از آن دارد که خداوند، مقدمه و زمینه‌های رفتن به سمت خطر را فراهم می‌آورد.

10- عقیده و عمل انسان، دارای نقشی تعیین کننده در کشیده شدن او به کام خطرات و مهلکه ها

فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ

11- هلاک شوندگان به عذاب خدا، هیچ خونخواه و مدافعی نخواهند داشت.

فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً

«تبیع» (از تبع، یتبع) به معنای دنباله‌روی و دنبال کردن است و مراد عبارت این است که: کسی نخواهد بود که هلاکت آنها را پیگیری نموده و از آنان دفاع کند.

12- غیر خدا، ناتوان از مقابله با قدرت و ارادۀ او

ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً

13- خداوند، در برابر هیچ کس مسؤول نیست و کسی یارای چون و چرا کردن با او را ندارد.

فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ ثُمَّ لاٰ تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنٰا بِهِ تَبِیعاً

از اینکه خداوند فرمود: «هیچ کس رای نمی یابید که به نفع اعراض کنندگان از خدا و علیه او اقدامی انجام دهد» احتمال دارد کنایه از این باشد که کسی را یارای چون و چرا با خداوند نیست.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انذار؛ انسان باد؛ حق؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛ غفلت؛ قدرت؛ کفر؛ کیفر؛ مصیبت؛ نعمت؛ هلاکت

[سوره الإسراء (17): آیه 70]

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی اَلْبَرِّ وَ اَلْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ اَلطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً (70)

70

و به راستی فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم، و آنان را در خشکی و دریا[بر مرکب ها و کشتی‌ها]سوار کردیم، و از چیزهای دلپذیر به ایشان روزی دادیم، و آنان را چنان که باید بر بسیاری از آفریدگان خود برتری بخشیدیم.

1- همۀ انسانها (مؤمن و غیر مؤمن) دارای کرامت و منزلت خدادادی‌اند.

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ

2- عنایت خاص خداوند به آدمیان با اعطای ارزشی ویژه به آنان

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ

3- توجه انسان به مقام و کرامت الهی خویش، مستلزم پرهیز از ناسپاسی خداوند است.

فَیُغْرِقَکُمْ بِمٰا کَفَرْتُمْ ... وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ

یادآوری کرامت انسانها پس از ذکر ماجرای کسانی که پس از رهایی از خطر مرگ به کفران نعمتهای الهی روی آوردند؛ می‌تواند مذمتی باشد برای آنان و نیز به انسانها توجه بدهد که کرامت انسانی مستلزم اجتناب از کفران است.

4- همۀ انسانها، از نسلی واحد و از فرزندان آدمند.

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ

5- خداوند، فراهم آورندۀ زمینه ها و امکانات حرکت انسان در خشکی‌ها و دریاها

وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

6- تمکن انسانها از سیر و سیاحت در دریا و خشکی، جلوه‌ای از تکریم خداوند نسبت به آنان

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که واو در «وَ حَمَلْنٰاهُمْ» عطف تفسیر باشد برای بیان «کَرَّمْنٰا» ؛ یعنی، ما انسانها را با دادن ابزار سیاحت در دریا و خشکی، تکریم کردیم.

7- امتنان خدا بر آدمیان به خاطر بهره‌مند کردن آنان از کرامت انسانی و نیز ذخیره‌های معیشتی دریا و خشکی

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ ... وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

8- خداوند، روزیهای پاک و پاکیزه و متناسب، به آدمیان اعطا کرده است.

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ ... وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

«طیب» به آن چیزی گفته می‌شود که برای حواس و جان آدمی لذت‌بخش باشد (مفردات راغب). و به مناسبت مقام، مراد از آن روزی‌هایی است که متناسب طبع انسان است.

9- برخورداری انسانها از روزیهای پاک و پاکیزه و متناسب، جلوه‌ای از تکریم خداوند به آنان

وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ ... وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

بنابر اینکه واو در «وَ رَزَقْنٰاهُمْ ...» تفسیری و بیانگر مصداق و نوع تکریم خداوند به انسان باشد، برداشت فوق به دست می‌آید.

10- لزوم توجه انسان به خدایی بودن ابزار و امکانات مورد استفاده‌اش در تسلط بر طبیعت و بهره‌وری از آن

کَرَّمْنٰا ... وَ حَمَلْنٰاهُمْ ... وَ رَزَقْنٰاهُمْ ... فَضَّلْنٰاهُمْ

تکرار افعال متکلم مع‌الغیر و اسناد کارهای انسان، به خداوند، شاید به این منظور باشد که بخواهد انسانها را متوجه خدایی بودن آنها بکند.

11- روزیهای پاکیزه، برای بهره‌برداری انسان آفریده شده است نه زهدورزیهای بی‌مورد.

وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

12- تنها روزیهای پاک و پاکیزه، رزق و روزی خدادادی و پسندیده است.*

وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ

برداشت فوق مبتنی بر بیانی بودن «مِنَ» است.

13- خداوند، آدمیان را بر بسیاری از مخلوقات عالم، امتیازی خاص و فضیلتی بزرگ داده است.

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً

از نظر اهل لغت، استعمال فعل «فضل»همراه با مفعول مطلق (تفضیلاً) به معنای ممتاز ساختن و به خصلتی اختصاص دادن است (قاموس المحیط).

14- وجود مخلوقاتی هم‌طراز با انسان و یا برتر از او در جهان آفرینش

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ

15- وجود مخلوقاتی شعورمند علاوه بر انسان، در جهان آفرینش*

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا

آوردن کلمۀ «من»-\که نوعاً برای ذوالعقول و موجودات باشعور به کار می‌رود -\به جای «ما» می‌تواند مشعر به نکتۀ فوق باشد.

16- برتری و فضیلت آدمیان بر همۀ موجودات آفرینش*

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ

«کَثِیرٍ» در این جا می‌تواند به معنای «جمیع» باشد. چنان که در لغت «کَثِیرٍ» به معنای «جمیع» بسیار استعمال شده است (مجمع‌البیان).

17- انسان در مشترکات خویش با سایر موجودات، دارای فضیلت و برتری بسیار است.*

وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً

احتمال دارد که تفاوت «کَرَّمْنٰا» و «فضلنا» که در توصیف انسان است؛ این تفاوت را داشته باشند که کرامت، صفتی ذاتی و ویژۀ انسان است و فضیلت چیزی است که موجوداتی دارند اما یکی در آن میان برترش را دارد.

18- «عن علیّ‌بن‌محمّد(ع): ... فإنّ معناه کمال الخلق للإنسان و کمال الحواسّ و ثبات العقل و التمییز و إطلاق اللسان بالنطق، و ذلک قول اللّٰه: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً» فقد أخبر عزّوجلّ عن تفضیله بنی آدم علیٰ سائر خلقه... ؛ ⁽¹⁾

از امام هادی(ع) روایت شده است: ... همانا معنای «صحة الخلقة» کامل بودن آفرینش انسان و کامل بودن حواس و برقرار بودن عقل و قدرت تشخیص و گویا بودن زبان اوست و آن سخن خداوند است که می‌فرماید: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنٰا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْنٰاهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنٰاهُمْ مِنَ الطَّیِّبٰاتِ وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً» پس به تحقیق خداوند عزّوجلّ خبر داده است از [چگونگی] برتری بخشیدن آدمی‌زاده بر سایر مخلوقاتش...».

19- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله تعالی:

«وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً» قال: خلق کلّ شیء منکّباً غیر الإنسان خلق منتصباً؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند متعال «وَ فَضَّلْنٰاهُمْ عَلیٰ کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنٰا تَفْضِیلاً» روایت شده که فرمود: تمام موجودات (حیوانات) بر روی دست و پا راه می‌روند و رو به زمین می‌باشند، غیر از انسان که راست قامت خلق شده است».

کلیدواژه‌ها:

آدم(ع)؛ اللّه؛ انسان؛ حمل و نقل؛ حیات؛ دریا؛ ذکر؛ رزق؛ زهد؛ سفر؛ طبیعت؛ کرامت؛ نعمت

[سوره الإسراء (17): آیه 71]

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً (71)

71

[یاد کن]روزی را که هر گروهی از مردم را با پیشوایشان فرا می‌خوانیم؛ پس کسانی که نامه‌شان به دست راستشان داده شود، نامۀ خود را می‌خوانند و به قدر رشتۀ هستۀ خرمایی بر آنان ستم نمی‌شود.

1- همۀ انسانها در قیامت دربارۀ رفتار و اعمالشان مورد بازخواست قرار خواهند گرفت.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

2- قیامت و احضار مردم و پیشوایانشان در آن هنگام، روزی شایستۀ یاد و یادآوری و به خاطرسپاری است.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

«یَوْمَ» مفعول برای فعل محذوف («اذکر») و «با»ی در «بِإِمٰامِهِمْ» برای مصاحبت می‌باشد.

3- قیامت، روز فراخوانی همۀ نسلها و گروههای مردم، همراه با پیشوایانشان

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

4- دسته‌بندی انسانها در قیامت، بر اساس رهبران آنان خواهد بود.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

در صورتی که «با» در «بِإِمٰامِهِمْ» برای استعانت باشد، مراد از «نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» فراخوانی مردم به نام رهبرانشان خواهد بود.

5- نقش مهم رهبران و پیشوایان در سرنوشت امتها

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

تشخص یافتن پیشوایان در میان مجموعه های بشری برای پاسخ‌گویی و ارزشیابی اعمال امتها، می‌تواند بیانگر معنای فوق باشد.

6- همۀ انسانها (خوبان و بدان) در دنیا به ناگزیر امام و پیشوای مخصوص به خود داشته و از او پیروی خواهند کرد.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

از اینکه خداوند می‌فرماید: «همه انسانها به امام خود فرا خوانده می شوند» معلوم می‌شود که در دنیا، همه دارای امام و پیشوا هستند.

7- انسانها، برای وصول به فرجام نیک، باید با هوشیاری کامل در پی رهبرانی صالح و شایسته باشند.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

اینکه خداوند قیامت را با این وصف ذکر می‌کند که: «همه انسانها به نام رهبرانشان فرا خوانده می شوند» هشداری است به آنان که متوجه باشند به دنبال چه کسی حرکت می‌کنند.

8- انسانها در گزینش پیشوایان و پیروی کردن از آنان مسؤولند.

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ

9- انسانها، عملکرد دنیوی خویش را در قیامت، به صورت مجموعه‌ای ثبت شده و مکتوب دریافت می‌کنند.

فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

10- محاکمۀ انسانها در قیامت، بر اساس دلایل و اسناد مکتوب است.

نَدْعُوا ... فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

11- برخی از انسانها پس از حضور در قیامت، نامۀ اعمال خود را با دست راست خویش دریافت می‌کنند.

یَوْمَ نَدْعُوا ... فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ

12- در دست راست داشتن نامۀ عمل در قیامت، نشانۀ سعادت و نیک فرجامی است.

فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً

13- سعادتمندان، نامۀ اعمال خویش را در قیامت، خود مورد مطالعه قرار می‌دهند.

فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ

14- کمترین ظلم و بی‌عدالتی در محاسبۀ اعمال و نیز در پاداش اخروی سعادتمندان، وجود ندارد.

فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً

15- توجه به حاکمیت عدل بر نظام کیفر و پاداش اخروی، گرایش دهندۀ انسانها به انجام اعمال و رفتار خوب و دارای پاداش

فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... وَ لاٰ یُظْلَمُونَ فَتِیلاً

تشریح نظام پاداش‌دهی خداوند در قیامت، می‌تواند بدان منظور باشد که انسانها به انجام اعمالی که پاداش الهی را در پی دارد، تشویق شوند.

16- «عن بشیرالدّهان عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: أنتم واللّٰه علی دین اللّٰه ثمّ تلا «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» ثمّ قال: علیّ

إمامنا و رسول‌اللّٰه(ص) إمامنا... ؛ ⁽¹⁾

بشیردهان گوید: امام صادق(ع) فرمود: به خدا قسم! شما بر دین خدایید، سپس تلاوت کرد «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» ، سپس فرمود: علی(ع) و رسول‌اللّٰه(ص) امامان ما هستند...».

17- «عن جعفربن محمّد(ع): ... و رد علیه رجل یقال له بشربن‌غالب فقال یابن رسول‌اللّٰه(ص) أخبرنی عن قول‌اللّٰه عزّوجلّ: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» قال: إمام دعا إلیٰ هدیً فأجابوه إلیه و إمام دعا إلیٰ ضلالة فأجابوه إلیها... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: شخصی به نام بشربن غالب بر امام حسین(ع) وارد شد و عرض کرد: ای فرزند رسول خدا، برای من بگو مقصود از سخن خداوند عزوجل «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» چیست؟ حضرت فرمود: امامی به سوی هدایت دعوت می‌کند، پس عده‌ای دعوتش را اجابت می‌کنند. و امامی که به سوی گمراهی دعوت می‌کند، پس گروهی دعوت او را اجابت می‌کنند...».

18- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع) قال: لاتترک الأرض بغیر إمام یحلّ حلال اللّٰه و یحرّم حرامه و هو قول اللّٰه «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» ... ؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: زمین بدون امامی که حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام شمارد، رها نمی‌شود و این سخن خداوند است که می‌فرماید: یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» .

19- «عن أبی‌عبداللّٰه(ع): أنّه إذا کان یوم القیامة یدعی کلّ بإمامه الذی مات فی عصره، فإن أثبته أعطی کتابه بیمینه، لقوله «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ... ؛ ⁽⁴⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده است : ... هر کس در عصر هر امامی بمیرد در روز قیامت با آن امام فرا خوانده می شود. پس اگر در اطاعت او ثابت قدم بوده ، کتابش رای به دست راست او می دهند. از این رو خداوند فرمود: یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ ...».

20- «عن عبدالأعلی قال: سمعت أباعبداللّٰه(ع) یقول: ...السّامع المطیع لا حجّة علیه، و إمام المسلمین تمّت حجّته و احتجاجه یوم یلقی اللّٰه لقول اللّٰه «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» ؛ ⁽⁵⁾

عبدالاعلی گوید: شنیدم امام صادق(ع) می‌فرمود: ... روز ملاقات با خداوند علیه انسان شنوا و مطیع ادعایی نیست؛ [چون] حجت و احتجاج امام مسلمین تام و کامل است؛ زیرا

خداوند می‌فرماید: یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُنٰاسٍ بِإِمٰامِهِمْ» .

21- «عن أبی‌جعفر(ع): ...أمّا المؤمن فیعطی کتابه بیمینه قال اللّٰه عزّوجلّ: ...

«فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ ...» ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده است: ... اما مؤمن کتاب او به دست راستش داده می‌شود. خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: ... «فَمَنْ أُوتِیَ کِتٰابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولٰئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتٰابَهُمْ ...»...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتمام حجت؛ اصحاب یمین؛ اطاعت؛ امام علی(ع)؛ امامت؛ امت؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ پیروی؛ حسابرسی؛ حشر و نشر؛ ذکر؛ رستگاری؛ عدل؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ کیفر؛ نامه عمل

[سوره الإسراء (17): آیه 72]

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی اَلْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً (72)

72

و هر کس در این [جهان] کور [دل] باشد، در آخرت [نیز] کور و گمراه‌تر[از کور] خواهد بود.

1- کوردلان در دنیا، در آخرت نیز نابینا و راه گم کردگانند.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً

2- شخصیت و ماهیت اخروی انسان، بازتاب و نمودی از شخصیت دنیوی اوست.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ

3- گمراهان و راه نایافتگان دنیا، در آخرت درگمراهی افزون‌تری فرومی‌روند.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً

4- فرجام نیک و بد انسانها در آخرت، تابع عملکرد و بینش دنیوی آنان است.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً

5- حق‌ناپذیران، در صحنۀ آخرت متحیر و سرگردان می‌شوند.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ ... أَضَلُّ سَبِیلاً

6- ارزشمندی ابزار و امکانات معرفتی انسان، در گرو به کارگیری آن در طریق حق است.

وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ

از اینکه خداوند، انسانی را که بیناست ولی بینش درست نیافته «أَعْمیٰ» خوانده است، استفاده می‌شود که چشم به عنوان وسیلۀ معرفت آن‌گاه ارزشمند به حساب می‌آید که در مسیری بایسته و شایسته به کار گرفته شود.

7- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّٰه عزّوجلّ:

«وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً» قال: من لم‌یدلّه خلق السّماوات و الأرض و اختلاف اللّیل و النّهار و دوران الفلک و الشّمس و القمر و الأیات العجیبات علیٰ أنّ وراء ذٰلک أمراً أعظم منه فهو فی الآخرة أعمیٰ و أضلّ سبیلاً قال: فهو عمّا لم‌یعاین أعمیٰ و أضلّ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) در بارۀ سخن خداوند عزّوجلّ «وَ مَنْ کٰانَ فِی هٰذِهِ أَعْمیٰ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمیٰ وَ أَضَلُّ سَبِیلاً» روایت شده است که فرمود: کسی که آفرینش آسمانها و زمین و پی در پی درآمدن شب و روز و گردش فلک و خورشید و ماه و نشانه‌های عجیب، او را به این حقیقت راهنمایی نکند که در پس این آفرینش، حقیقتی بزرگ‌تر از آن وجود دارد؛ چنین شخص نابینا و گمراه، در آخرت نابیناتر و گمراه‌تر خواهد بود.

[امام] فرمود: پس این شخص نسبت به چیزی که ندیده و تجربه نکرده است، نابیناتر و گمراه‌تر است».

8- «عن الإمام الخالص الهادی(ع) ... یا إسحاق! إنّه من خرج من هذه الدّنیا أعمی فهو فی الآخرة أعمی و أضلّ سبیلاً یا إسحاق لیس تعمی الأبصار و لکن تعمی القلوب الّتی فی الصّدور...؛ ⁽²⁾

از امام هادی(ع) روایت شده است که آن حضرت به اسحاق نوشت: ای اسحاق! هر کس از این دنیا نابینا بیرون رود، در آخرت نابینا و گمراه‌تر است، یا اسحاق! مقصود، نابینایی چشم نیست؛ بلکه کوری قلبهایی است که در سینه ها جای دارد».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ انسان؛ حق؛ شناخت؛ ضلالت؛ عمل؛ قلب

[سوره الإسراء (17): آیه 73]

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ اَلَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً (73)

73

و به راستی نزدیک بود تو را از آنچه به سوی تو وحی نموده‌ایم منحرف کنند تا غیر از آن را به دروغ بر ما ببندی، و آن گاه تو را به دوستی می‌گرفتند.

1- تلاش پیگیر مشرکان، برای به انعطاف کشاندن پیامبر(ص) در بخشی از مواضع رسالتی خویش

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

«فتن»؛ یعنی، داخل کردن طلا در آتش برای به دست آوردن خالصی آن و در آیۀ شریفه، به معنای گرفتار کردن و در سختی انداختن به‌منظور بازداشتن از رسالت است (مفردات راغب).

2- هشدار الهی به پیامبر(ص) برای برحذر بودن از وسوسه ها و توطئه های مشرکان جهت لغزش آن حضرت

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

3- روی آوردن مشرکان به ترفندهای فریبنده برای واداشتن پیامبر(ص) به اتخاذ روشهای غیر الهی

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که مراد از «الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ» روشها و دستوراتی است که پیامبر(ص) موظف بود طبق آنها عمل کند.

4- تلاشهای کافران برای ترغیب پیامبر(ص) به عقب‌نشینی و یا عدول از مواضع اصولی خویش، ناکام ماند و شکست خورد.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ

تعبیر «نزدیک بود تو رای به فتنه اندازند»حکایت می‌کند که آنان، موفق به این کار نشدند و شکست خوردند.

5- رهبران الهی باید در برابر نقشه‌ها و ترفندهای دشمنان دین جهت ایجادسستی در مواضع دینی آنان، هوشیار باشند.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ

6- پیامبر(ص)، در هیچ شرایطی مجاز نیست غیر از وحی، سخنی را به خداوند نسبت دهد.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ

7- هشدار خداوند به پیامبر(ص) به

اجتناب از افترا و دروغ بستن بر او، بر اثر توطئه و ترفند دشمنان

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا

8- پیامبر(ص)، موظف به حرکت دقیق براساس وحی الهی و پرهیز از هر عملی مغایر با آن

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ

9- عقب‌نشینی و یا عدول پیامبر(ص) از مواضع اصولی خویش (تعالیم وحی شده بر آن حضرت) نوعی افترا بر خداست.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ

چون مواضع و رفتار پیامبر(ص) برخاسته از تعالیم آسمانی است، هر رفتاری از جانب او به خداوند نسبت داده می‌شود.

بنابراین در صورت عدول آن حضرت از موضع وحیانی به غیر آن نیز وحی تلقی می‌شود و این نوعی افترا بر خداست.

10- امکان تأثیرپذیری پیامبر(ص) از توطئه و ترفندهای دشمنان

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ

11- کافران، در صورت عقب‌نشینی پیامبر(ص) از مواضع اصولی خویش (تعالیم وحی شده بر آن حضرت) قطعاً با او طرح دوستی صمیمانه‌ای می‌ریختند.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ ... وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

12- کافران و دشمنان اسلام، تنها در صورت عقب‌نشینی مسلمانان از برخی مواضع خویش، راضی به تسالم و دوستی با آنان می‌شدند.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

13- هیچ‌گاه میان کافران و مسلمانان، با حفظ مواضع اصولی تسالم کامل و دوستی حقیقی برقرار نخواهد شد.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

14- حفظ ارزشهای الهی (تعالیم وحی شده بر پیامبر(ص) در هر شرایط و هر کجا، از همه چیز مهمتر و ارزشمندتر است.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنٰا إِلَیْکَ ... وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

15- کافران، بدعت‌گذاران در دین را صمیمانه دوست دارند.

لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنٰا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ امامت؛ انذار؛ بدعت؛ پیروی؛ تکلیف؛ دشمنی؛ دین؛ شرک؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکر

[سوره الإسراء (17): آیه 74]

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً (74)

74

و اگر تو را ثابت [قدم] نمی‌داشتیم، به راستی نزدیک بود اندکی به سوی آنان متمایل شوی.

1- پیامبر(ص) از ترفندهای لغزش‌آفرین مشرکان و کمترین تمایل به آنان، در پرتو ثبات قدم اعطا شده به او از جانب خداوند، در امان بود.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

2- پیامبر(ص)، در مواضع دینی - اجتماعی خویش - به عنایت خداوند - معصوم بود.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

3- پیامبر(ص)، نیازمند امدادهای الهی برای پایدار ماندن بر طریق وحی

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ

4- امتنان خدا بر پیامبر(ص)، به خاطر مصون داشتن او از کمترین لغزش در انجام رسالت خویش

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

5- پیامبر(ص)، در انجام رسالت خویش، با شدیدترین و سنگین‌ترین ترفندها و توطئه‌ها از سوی کافران و مشرکان رو به رو شد.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ

اینکه شخصیت بزرگی چون پیامبر(ص) نزدیک بود در برخی مواضع خویش، به سازش کشیده شود و نیز یادآوری این نکته که اگر خدا به کمک او نمی‌آمد، چنین حادثه‌ای رخ می‌نمود، حکایت از حقیقت یاد شده دارد.

6- امکان تأثیرپذیری پیامبر(ص) از توطئه و ترفندهای دشمنان

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

7- رهبران دینی، در معرض خطر عقب‌نشینی از برخی مواضع اصولی خویش، در برابر کافران

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

8- رهبران دینی، باید همواره بر مواضع اصولی خویش ثابت و استوار بوده و دربرابر کافران و دشمنان، سازش‌ناپذیر باشند.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

9- کمترین تمایل و کوچک‌ترین اتکا به کافران، ممنوع است.

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً

از اینکه خداوند می‌فرماید: «اگر ما ثبات‌قدم به تو نداده بودیم، نزدیک بود که تو اندکی به آنان تمایل و اتکا بکنی»استفاده می‌شود که تمایل به کافران ممنوع است.

10- «قال الرّضا(ع): ...ممّا نزل بإیّاک أعنی و اسمعی یا جارة خاطب اللّٰه عزّوجلّ بذلک نبیّه و أراد به أُمّته قوله: ... «وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً» ... ؛ ⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود: از جمله آیاتی که بر سبک و روش [مثال معروف عرب]«إیاک أعنی و اسمعی یا جارة»نازل گردید و خداوند - عزّوجلّ - در آنها به پیامبر(ص) خطاب می‌کند ولی مقصود امت اوست؛ این سخن خداوند عزوجل است: «وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً» ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ تبلیغ؛ دشمنی؛ شرک؛ عصمت؛ قرآن؛ کفر؛ لطیف/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ نصرت

[سوره الإسراء (17): آیه 75]

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ اَلْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ اَلْمَمٰاتِ ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً (75)

75

در آن صورت، قطعاً تو را دو برابر در زندگی و دو برابر پس از مرگ [عذاب]می‌چشاندیم؛ آن گاه در برابر ما برای خود یاوری نمی‌یافتی.

1- هشدار خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر اینکه در صورت لغزش از مواضع اصولی خویش، دچار کیفر دو چندان دنیوی و اخروی خواهد شد.

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

2- هیچ انسانی حتی پیامبر(ص)، از کیفر الهی در صورت تخلف و انحراف از مدار وحی، مصون و ایمن نیست.

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

3- کمترین لغزش رهبران الهی از مواضع

تعیین شده به وسیلۀ وحی، دارای کیفری دو چندان در دنیا و آخرت

تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً. إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

4- نقش مؤثر موقعیت اجتماعی - دینی افراد در تشدید مجازات گناه و انحراف آنان از مدار وحی

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ ... إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

به نظر می‌رسد که دو چندان شدن مجازات پیامبر(ص) در صورت عدول از مواضع خویش، به خاطر موقعیت آن حضرت بوده است. بنابراین هر کس با چنین موقعیتی دچار گناه شود، مجازاتش دو چندان خواهد شد.

5- کمترین تمایل به کافران از سوی رهبران دینی، گناهی نابخشودنی و دارای کیفری مضاعف در دنیا و آخرت

لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً. إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

6- حمایت خداوند از پیامبر(ص)، منوط به پایداری او در طریق وحی

وَ لَوْ لاٰ أَنْ ثَبَّتْنٰاکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً. إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

7- لحظۀ مرگ، سرآغاز کیفر اخروی مجرمان

لَأَذَقْنٰاکَ ضِعْفَ الْحَیٰاةِ وَ ضِعْفَ الْمَمٰاتِ

برداشت فوق، از تعبیر «ممات» به جای «آخرت» و «قیامت» استفاده شده است؛ یعنی، عذاب دو چندان در ایام مرگ خواهد بود چه در قیامت و چه پیش از آن.

8- هشدار خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر اینکه در صورت مبتلا شدن به کیفر الهی، هیچ یار و مددکاری برای نجات خویش نخواهد داشت.

لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً ... ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً

9- انسانها، حتی پیامبران در صورت ابتلا به عذاب الهی، هیچ یار و مددکاری برای نجات خویش نخواهند یافت.

ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً

10- هیچ‌گونه قدرتی در مقابل ارادۀ الهی، وجود ندارد.

ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً

11- خداوند، در برابر هیچ کس مسؤول نبوده و هیچ کس را یارای چون و چرا کردن با او نیست.

إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ... ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً

جملۀ «هیچ کس رای نمی یابی که علیه ما و به نفع خود، تو را

یاری کند» احتمالاً به این معنا است که: اصلاً کسی را یارای چنین کاری نیست.

12- تمایل به کافران، مایۀ تنها ماندن انسان و محروم شدن از نصرت خداوند

تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً. إِذاً لَأَذَقْنٰاکَ ... ثُمَّ لاٰ تَجِدُ لَکَ عَلَیْنٰا نَصِیراً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ انذار؛ انسان؛ توحید؛ جهان بینی؛ دین؛ عذاب؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ نصرت

[سوره الإسراء (17): آیه 76]

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ اَلْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً (76)

76

و به راستی نزدیک بود تو را از این سرزمین (مکه) برکَنَند، تا تو را از آن جا آواره کنند، و در آن صورت [به حکم سنّت ما،]پس از تو جز اندکی درنگ نمی‌کردند[و همه هلاک می‌شدند].

1- توطئه و تلاش تحریک‌آمیز مشرکان علیه پیامبر(ص)، به منظور فراهم آوردن زمینۀ اخراج آن حضرت از مکه

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ

ضمیر «کٰادُوا» و «یستفزوا» - به قرینۀ آیات قبل - به مشرکان باز می‌گردد و «ال» در «الْأَرْضِ» عهد و مراد از آن سرزمین مکه می‌باشد. گفتنی است که «فز» ریشۀ «یستفزون»به معنای حرکت دادن است.

2- حضور پیامبر(ص) در مکه، برای مشرکان غیر قابل تحمل بود.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ

3- روی‌آوری مشرکان به اعمال خصمانه علیه پیامبر(ص)، در عین تلاش برای عدول دادن آن حضرت از مواضع اصولی و وحیانی خویش

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَفْتِنُونَکَ ... وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ

4- تهدید خداوند به هلاکت حتمی و قریب‌الوقوع مشرکان، در صورت اخراج پیامبر(ص) از مکه

وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً

5- پیامبر(ص)، دارای شخصیت و مقامی بس والا و با عظمت در پیشگاه الهی

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً

احتمال دارد که ذکر پیامد اخراج پیامبر(ص) از مکه، (هلاکت مشرکان) به دلیل شخصیت آن حضرت باشد و این، نشان می‌دهد که چنین اهانتی به پیامبر(ص)، برای خداوند قابل تحمل نبود.

6- حضور پیامبر(ص) در میان مشرکان، مانع نزول عذاب الهی بر آنان

وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً

تهدید خداوند به هلاکت مشرکان در صورت اخراج پیامبر(ص) از مکه، می‌تواند اشاره به این حقیقت باشد که حضور پیامبر(ص) در میان آنان، مانع هلاکتشان بوده است.

7- توطئۀ مشرکان برای اخراج پیامبر(ص) از مکه، عقیم ماند و به ثمر نرسید.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً

از تعبیر «وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ» (نزدیک بود تو را اخراج کنند) به دست می‌آید که آنان، نتوانستند هدف خویش را در اخراج پیامبر(ص) از مکه عملی سازند.

8- ممانعت از نشر تعالیم الهی و تنگ کردن عرصۀ تبلیغ برای انبیا، عامل هلاکت و نابودی

لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ

احتمال دارد که اخراج پیامبر(ص) از مکه، از آن جهت امری بزرگ شمرده شده که اخراج آن حضرت، برای ممانعت از هدایت و تبلیغ او بوده و چنین عملی هلاکت و نابودی قطعی را در پی داشته است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ تبعید؛ تبلیغ؛ دشمنی؛ شرک؛ محمّد(ص)؛ مرگ

[سوره الإسراء (17): آیه 77]

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا وَ لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً (77)

77

سنّتی که همواره در میان [امت‌های]پیامبرانی که پیش از تو فرستادیم [جاری]بوده است، و برای سنّت ما هیچ تغییری نخواهی یافت.

1- سنّت خداوند، بر هلاک ساختن امتهایی که اقدام به اخراج پیامبران الهی از سرزمین خود نمودند.

لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً. سُنَّةَ مَنْ قَدْ

أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا

2- تبعید پیامبران الهی، دارای عقوبت سخت دنیوی

إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً. سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا

3- رسالت انبیا، جریانی مستمر در طول تاریخ بشر قبل از پیامبر اسلام(ص)

مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا

4- بسیاری از پیامبران الهی، چونان پیامبراکرم(ص)، با توطئه و کارشکنی و تهدید به اخراج از وطن خویش، رو به رو بودند.

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ ... سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا

5- پیامبران الهی در پیشگاه خداوند، دارای عظمت و منزلتی والا

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا

از اینکه خداوند می‌فرماید: «امتهایی که پیامبران رای از سرزمین خویش اخراج کردند، گرفتار هلاکت شدند» استفاده می‌شود که آنان در پیشگاه خداوند، ارج و منزلتی والا داشتند.

6- سنتهای الهی، قوانینی خلل‌ناپذیر و غیر قابل تغییر

وَ لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً

7- دلداری خداوند به پیامبر(ص)، در قبال توطئه ها و تلاشهای مشرکان

وَ إِنْ کٰادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْهٰا وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً. سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا وَ لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً

تذکر به سنت حتمی الهی بر هلاکت متجاوزان به حقوق انبیا، پس از طرح توطئه های مشرکان مکه، می‌تواند به منظور مطلب یاد شده باشد.

8- تحولات تاریخ، بر اساس سنتهای الهی حاکم بر آنهاست.

وَ إِذاً لاٰ یَلْبَثُونَ خِلاٰفَکَ إِلاّٰ قَلِیلاً. سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنٰا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنٰا وَ لاٰ تَجِدُ لِسُنَّتِنٰا تَحْوِیلاً

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تبعید؛ دشمنی؛ رسالت؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مرگ

[سوره الإسراء (17): آیه 78]

أَقِمِ اَلصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ اَلشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اَللَّیْلِ وَ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ اَلْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً (78)

78

نماز را از زوال خورشید تا تاریکی شب برپادار، و [نیز] نماز سپیده دم را، که نماز سپیده‌دم مورد گواهی [فرشتگان شب و روز]است.

1- فرمان الهی به پیامبر(ص) برای اقامۀ نمازهایی، از هنگام زوال خورشید تا تاریکی شب و نیز در سپیدۀ صبح

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ

«دلوک» به معنای رفتن خورشید به سوی غروب، «غَسَقِ» به معنای شدت ظلمت است (مفردات راغب).

2- نماز، از تکالیفی است که دارای وقت و ساعات تعیین شده و مخصوص می‌باشد.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ

3- نماز ظهر، اولین نماز از نمازهای واجب است.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ

از اینکه در بیان اوقات نمازهای پنجگانه، ابتدا زوال خورشید مطرح شد، می‌تواند گویای این حقیقت باشد که اولین نماز واجب، نماز ظهر است.

4- آخرین وقت نماز عشا، نیمۀ شب است.

إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «غَسَقِ اللَّیْلِ» - چنان که مفسّران نیز گفته‌اند - نصف شب باشد.

5- قراءت قرآن و بازخوانی پیام وحی، عمده‌ترین رکن و مهمترین بُعد نماز

أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ

مراد از «قُرْآنَ الْفَجْرِ» نماز صبح است و آوردن «قُرْآنَ» (تلاوت آیات الهی) به جای «صلاة» می‌تواند مشعر به مطلب فوق باشد.

6- اهمیت و جایگاه ویژۀ نماز صبح نسبت به سایر نمازها

أَقِمِ الصَّلاٰةَ ... وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً

7- وقت نمازهای پنجگانه، موسّع (وسعت داده شده) است.

أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ

8- مطلوبیت و فضیلت اقامۀ نماز صبح در اول وقت (طلوع فجر)

وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ

با اینکه وقت نماز صبح نیز موسع است و از طلوع فجر تا طلوع آفتاب مجال دارد، اضافه شدن نماز به «فجر»اهمیت و فضیلت اول وقت را می‌رساند.

9- نماز صبح در اول فجر، مورد شهود و نظاره‌ای ویژه

إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً

چنان که از روایات استفاده می‌شود «شهود و یژه» عبارت است از شهود ملائکۀ شب و ملائکۀ روز که هر دوی آنان، شاهد نماز صبح نمازگزارند.

10- لزوم اهتمام به اقامۀ نماز صبح، در منظر همگان و همراه با جماعت*

إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً

احتمال دارد که ذکر صفت «مشهود»برای نماز صبح، نوعی تشویق به این باشد که شایسته است انجام آن در معرض شهود و دید همگان باشد.

11- «عن زُرارة قال: سألت أباعبداللّٰه(ع) عن هاٰده الأیة «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ» قال: دلوک الشّمس زوالها عند کبد السّماء «إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ» إلی انتصاف اللیل فرض اللّٰه فیما بینهما أربع صلوات الظّهر و العصر و المغرب و العشاء ... و «قُرْآنَ الْفَجْرِ» قال:

رکعتا الفجر... ؛ ⁽¹⁾

زراره: گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ این آیه «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ» سؤال کردم، فرمود: «دلوک الشمس»[یعنی] میل پیدا کردن خورشید از میان آسمان و «إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ» [یعنی] تا نصف شب که خدا میان این دو (ظهر و نصف شب) چهار نماز را واجب کرده است: ظهر، عصر، مغرب و عشا و دربارۀ «قُرْآنَ الْفَجْرِ» [حضرت] فرمود:

[آن]، دو رکعت نماز صبح است...».

12- «عن أمیرالمؤمنین(ع) قال: ... دلالة الصّلاة ...الشّمس یقول اللّٰه جلّ‌وعزّ «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ...» فلاتعرف مواقیت الصّلاة إلّا بالشّمس... ؛ ⁽²⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده که فرمود: راهنمای [وقت] نماز ... خورشید است. خدای - عزّوجلّ - می‌فرماید:

«أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلیٰ غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ...» پس اوقات نماز شناخته نمی‌شود مگر به وسیلۀ خورشید ...».

13- «عن أبی‌عبداللّٰه جعفربن محمّد(ع) أنّه سئل عن قول اللّٰه عزّوجلّ: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً» قال: هو

الرکعتان قبل صلاة الفجر؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزّوجلّ «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً» سؤال شد، فرمود: آن، دو رکعت نماز نافله، قبل از نماز صبح است».

14- «عن یزیدَ بن خلیفة قال: قلت لأبی‌عبداللّٰه(ع) إنّ عمربن حنظلة... ذکر أنّک قلت: إنّ أوّل صلاة افترضها اللّٰه علی نبیّه(ص) الظّهر و هو قول اللّٰه عزّوجلّ:

«أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ» ... قال:

صدق؛ ⁽²⁾

یزید بن خلیفه گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: عمربن حنظله از شما نقل کرده که فرموده‌اید اولین نمازی که خداوند بر پیامبرش واجب کرد، نماز ظهر بود و این همان سخن خداوند است که فرمود: «أَقِمِ الصَّلاٰةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ» ؟ ... حضرت فرمود: او راست گفته است».

15- «عن إسحاقَ‌بن‌عمّار قال: قلت لأبی‌عبداللّٰه(ع): أخبرنی بأفضل المواقیت فی صلاة الفجر؟ فقال: مع طلوع الفجر إنّ اللّٰه عزّوجلّ یقول: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً» یعنی صلاة الفجر تشهده ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار فإذا صلّی العبد الصّبح مع طلوع الفجر أُثبتت له مرّتین أثبتها ملائکة اللّیل و ملائکة النّهار؛ ⁽³⁾

اسحاق بن عمار گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرا از با فضیلت‌ترین اوقات نماز صبح خبر ده، حضرت فرمود: نمازی است که همگام با طلوع فجر باشد. همانا خداوند - عزّوجلّ - می‌فرماید: «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً» مقصود نماز طلوع فجر است که فرشتگان مأمور شب و فرشتگان مأمور روز همگی با هم در آن هنگام حضور دارند و بر آن شهادت می‌دهند. پس زمانی که بنده نماز صبح را همگام با طلوع فجر به جا می‌آورد، نماز صبح او دو بار ثبت می‌شود:

یک بار [توسط] فرشتگان مأمور شب و بار دیگر [به وسیلۀ] فرشتگان مأمور روز».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تکلیف؛ تلاوت؛ حُکم؛ خورشید؛ صبح؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نافله؛ نماز؛ نماز جماعت؛ نماز ظهر؛ نماز عشا؛ وجوب

[سوره الإسراء (17): آیه 79]

وَ مِنَ اَللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً (79)

79

و بخشی از شب را به عبادت بیدار باش تا برای تو مایۀ فزونی باشد. امید است پروردگارت [بدین وسیله]تو را در جایگاهی ستوده قرار دهد.

1- فرمان الهی به پیامبر(ص) در مورد بیدار شدن در بخشی از شب، برای اقامۀ نافلۀ شب ⁽¹⁾

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

2- نمازشب، تکلیفی واجب بر پیامبر(ص) علاوه بر سایر واجبات

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

با توجه به معنای لغوی «نٰافِلَةً» که به معنای زیادت بر واجب است؛ (مفردات راغب) و نیز لام اختصاص «لَکَ» نکتۀ یاد شده قابل استفاده است.

3- تلاوت قرآن کریم با بیدار شدن از خواب در شب، دارای اهمیتی ویژه است.

إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کٰانَ مَشْهُوداً . وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

4- اهمیت قراءت قرآن، در نماز شب

وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ... وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که مراد از «قُرْآنَ» نماز مشتمل بر قراءت قرآن باشد.

5- مقام پیامبری و رهبری امت، در پی دارندۀ تکالیفی سنگین‌تر و افزون بر دیگران

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

6- ضرورت عبادت و ارتباط بیشتر با خدا برای انبیا و رهبران الهی

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ

7- بشارت خداوند به پیامبر(ص) برای رسیدن به مقامی پسندیده و ارجمند در پرتو تهجّد و شب زنده‌داری

فَتَهَجَّدْ ... عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

8- تهجد و شب زنده‌داری، عاملی برای دستیابی انسان به مقامی ارجمند و پسندیده

فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

9- دستیابی به مقامات والای معنوی (مقام محمود)، هر چند با تلاش و کوشش قرین باشد، منوط به امداد و توفیق الهی است.

فَتَهَجَّدْ بِهِ ... عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

10- لحظات آرام و تیرۀ شب، لحظاتی مناسب برای ارتباط با خدا و اوج گرفتن در مقامات معنوی

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ ... عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

هر چند عبادت در همۀ حالات مناسب است، اما اختصاص به ذکر شب از میان سایر اوقات بخصوص با لفظ «تهجد» - که بیدار شدن از خواب را دربردارد - می‌تواند بر نکتۀ فوق دلالت داشته باشد.

11- کارسازی تهجّد و شب زنده‌داری جهت نیل به مقام محمود، بسته به ارادۀ خداوند است.

عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

12- امید به دستیابی به مقامات رفیع معنوی، آن‌گاه امکان‌پذیر است که رفتار و عملی مناسب خود را از پیش داشته باشد.

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ ... عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

13- مقام ارجمند حاصل آمده از نماز شب، جایگاهی مورد ستایش و تمجید همگان

عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

به صورت مطلق آورده شدن «مَقٰاماً مَحْمُوداً» می‌تواند مشعر به این باشد که: مقام محمود، جایگاهی است مورد تمجید همۀ خلایق.

14- راهنمایی پیامبر(ص) به کسب مقامات برتر معنوی، جلوه‌ای از ربوبیت الهی برای آن حضرت

فَتَهَجَّدْ بِهِ ... یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

15- پیامبر(ص) نیز در مسیر کسب کمالات معنوی برتر، نیازمند انجام اعمالی مناسب با آن بود.

فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

16- «مقام محمود» جایگاهی بس ارجمند و والا در میان مقامات معنوی

عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

با اینکه پیامبر(ص) از مقام و منزلت بس رفیع برخوردار بود، خداوند به او می‌فرماید: «نماز شب بخوان تا به مقام محمود برسی» و این حکایت از مطلب فوق دارد.

17- تجلی مقام ستایش‌انگیز پیامبر(ص) در رستاخیز*

عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً

برداشت فوق بدان احتمال است که واژۀ «یَبْعَثَکَ» اشاره به بعث در قیامت و رستاخیز داشته باشد و «مَقٰاماً» مصدر میمی و مفعول مطلق برای «أَنْ یَبْعَثَکَ» باشد که در این صورت ترکیب آیه چنین می‌شود: «عسی أن یبعثک ربک بعثاً محموداً؛ خداوند تو را به شکل پسندیده‌ای در قیامت مبعوث می‌سازد».

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ

19- «عن عمّارالسّاباطیّ قال: کنّا جلوساً عند أبی‌عبداللّٰه(ع) بمنی فقال له رجل: ما تقول فی النّوافل؟ فقال: فریضة قال:

ففزعنا و فزع الرّجل، فقال: أبوعبداللّٰه(ع):

إنما أعنی صلاة اللیل علی رسول‌اللّٰه(ص) إنّ اللّٰه یقول: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ» ؛ ⁽¹⁾

عمار ساباطی گوید: در منیٰ نزد امام صادق(ع) نشسته بودیم، شخصی به حضرت گفت: در بارۀ نافله‌ها چه می‌گویید؟ حضرت فرمود: واجب هستند. راوی گوید: ما و آن مرد سؤال کننده برآشفتیم، پس حضرت فرمود: منظور من نماز شب است که بر رسول خدا واجب بود. همانا خداوند می‌فرماید: وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نٰافِلَةً لَکَ» .

20- «عن أحدهما قال: فی قوله: «عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً» قال: هی الشّفاعة؛ ⁽²⁾

از امام‌باقر(ع) یا امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا «عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً» روایت شده که فرمود: مراد از مقام محمود شفاعت است».

21- «قال علیّ‌بن‌أبی‌طالب(ع): ...ثمّ یجتمعون فی موطن آخر یکون فیه مقام محمّد(ص) و هو المقام المحمود فیُثْنی علی اللّٰه تبارک و تعالی بما لم‌یُثْنِ علیه أحد قبله ثمّ یثنی علی الملائکة کلّهم ... ثمّ یثنی علی الرّسل ... ثمّ یثنی علی کلّ مؤمن و مؤمنة ... فذلک قوله: «عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً ...» و هٰذا کلّه قبل الحساب ... ؛ ⁽³⁾

علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) فرمود: ... سپس خداوند [در قیامت] مردم را در موضعی جمع می‌کند که مقام محمد(ص) در آن جاست و آن مقام محمود است. پس پیامبر(ص) ثنای خدای - تبارک و تعالیٰ - می‌گوید، به‌گونه‌ای که احدی قبل از او چنین ثنایی نگفته است؛ سپس به [ترتیب] بر تمامی فرشتگان ... و رسولان ... و تمامی مردان و زنان مؤمن درود می‌فرستد ... و این همان سخن خداست که: «عَسیٰ أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقٰاماً مَحْمُوداً ...» و تمام این امور پیش از حسابرسی است...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امامت؛ امر الهی؛ انبیاء؛ بشارت؛ تکلیف؛ تهجد؛ حُکم؛ رب/اسما و صفات؛ شب؛ شفاعت؛ عبادت؛ عمل؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ مقام محمود؛ نبوت؛ نصرت؛ نماز؛ وجوب؛ هدایت

[سوره الإسراء (17): آیه 80]

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اِجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطٰاناً نَصِیراً (80)

80

و بگو: پروردگارا، مرا [در هر کاری]به نیکی داخل کن و به نیکی خارج ساز، و از جانب خود برای من نیرویی یاری‌بخش مقرر بدار.

1- تعلیم خواستنیها و گونۀ نیایش و دعا، از سوی خداوند به پیامبر(ص)

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ

2- التجا به ربوبیت خدا و خود را مربوب او دانستن، از آداب دعا و نیایش

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ

3- فرمان خداوند به پیامبر(ص) برای دعا و نیایش همراه با نماز و نوافل