تفسیر راهنما جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ هود آیۀ 1 تا 123

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره هود (11): آیه 1]

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِیمِ . الر کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ (1)

الف، لام، را. [این] کتابی است که آیاتش از جانب حکیمی آگاه استوار گشته، آن‌گاه تفصیل داده شده است،

1

1- قرآن، دارای ساختاری بندبند به نام «آیه»

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ

2- همۀ آیات قرآن و تعالیم آن، متقن و از هرگونه خلل و بطلان‌پذیری مبرّاست.

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ

احکام (مصدر «أُحْکِمَتْ» ) به معنای اتقان است. بنابراین «أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ» گویای این است که: آیه‌های قرآن، متقن است و هیچ خللی نداشته و بطلان در آنها راه ندارد.

3- همۀ آیات قرآن، برخوردار از بیانی روشن و پیراسته از ابهام و پیچیدگی

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ

تفصیل (مصدر «فُصِّلَتْ» ) به معنای تبیین است.

بنابراین «فُصِّلَتْ» گویای این است که: آیه‌های قرآن، برخوردار از وضوح و روشنی است و در ارائۀ مقصود نه اجمالی دارد و نه تعقیدی.

4- استواری لفظ و معنا و نیز وضوح و روشنی مطالب، دو ویژگی شایسته برای هر کتاب هدایت

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ

5- گویایی و روشنی مطالب کتاب هدایت، دارای اهمیتی خاص در دیدگاه قرآن

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ

ظاهر این است که «ثُمَّ» در آیۀ فوق، برای ترتیب و تراخی رتبی باشد نه تراخی زمانی. براین اساس «ثُمَّ فُصِّلَتْ» دلالت براین دارد که مبین و روشن بودن آیات، نسبت به اتقان آن، از اهمیت خاصی برخوردار است.

6- کتابت قرآن، پس از نزول آن بر پیامبر(ص)

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ

اطلاق کتاب (نوشته و نگارش یافته) بر قرآن، یا بدان جهت است که آیه‌های آن، پس از نزول نوشته می‌شده و یا توصیه‌ای است از جانب خدا که باید، به صورت کتاب درآید. در هر دو صورت، برداشت فوق استفاده می‌شود.

7- قرآن، کتابی نازل شده از نزد خداوند

کِتٰابٌ ... مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ

«مِنْ لَدُنْ ...» می‌تواند هم قید برای «فُصِّلَتْ» و «أُحْکِمَتْ» باشد و هم می‌تواند قید برای کتاب گرفته شود. بنابراین آیه شریفه دلالت می‌کند که قرآن از ناحیۀ خداوند حکیم و خبیر است و اتقان و تبیین آیاتش نیز از جانب اوست.

8- اتقان قرآن و روشنی آیه‌های آن، جلوه‌ای از حکمت وآگاهی خداوند است.

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ

9- آیات قرآن، دلیلی است متقن و روشن بر الهی بودن قرآن و درستی حقایق مطرح شده در آن.*

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ

کلمۀ «آیات» به معنای نشانه‌هاست. نامیده شدن بندهای قرآن به این نام سپس توصیف آنها به اینکه از ناحیۀ خدای حکیم داناست، اشاره به این دارد که: جملات قرآن، آیت و نشانی بر الهی، حکیمانه و عالمانه بودن آنهاست. بنابراین آیۀ فوق را می‌توان چنین معنا کرد: این قرآن، کتابی از ناحیۀ خدای حکیم و خبیر است و تک تک آیات آن، دلالت بر این مدعا دارد و این دلالت هم متقن است و هم واضح و روشن.

10- «حَکِیمٍ» و «خَبِیرٍ» از اسما و صفات خداوند

مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ

11- «عن سفیان بن السّعید الثَّوری قال :

قلت لجعفر بن محمّد(ع ) ... یا بن رسول اللّٰه ما معنی قول اللّٰه عزّوجل : «... الر ...» قال:...

«الر» فمعناه: أنا اللّٰه الرّؤوف؛ ⁽¹⁾

سفیان بن سعید ثوری گوید: به امام صادق(ع) گفتم:

... ای فرزند رسول خدا! معنای سخن خدای عزوجل:

«... الر ...» چیست؟ فرمود: ... معنای «الر» ، «أنا اللّٰه الرؤف» است (الف رمز «أنا»، لام رمز «اللّٰه»و راء رمز«رؤف» می‌باشد)».

12- «عن أبی جعفر(ع ) قال : إن حُیَی َّ بن أخطب و أخاه أبایاسر بن أخطب و نفراً من الیهود من أهل نجران أتوا رسول اللّٰه (ص ) فقالوا له : أ لیس فیما تذکر فیما أنزل إلیک «الم» ؟ قال: بلیٰ ... ثمّ أقبل علی رسول اللّٰه(ص) فقال له: یا محمّد هل مع هٰذا غیره؟ قال: نعم قال: هات قال:

«الر» قال: ... الألف واحد واللام ثلاثون و المیم اربعون والرّاء مأتان ... فقال أبو جعفر(ع): إنّ هٰذه‌الأیات‌أنزلت منهنّ آیات

محکمات هنّ أم‌الکتاب و أخر متشابهات و هی تجری فی وجوه أُخر علیٰ غیر ما تأوّل به حُیَیّ و أبویاسر و أصحابه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: حُیی‌بن‌اخطب و برادرش ابویاسر و چند تن از یهود نجران نزد رسول خدا(ص) آمدند و گفتند: آیا در میان آنچه می‌گویی بر تو نازل شده «الم» نیست؟ فرمود: چرا ... آن گاه حُیی به آن حضرت رو کرد و گفت: آیا غیر از «الم» نیز هست؟ فرمود: آری گفت: بیاور، فرمود: «الر» ، گفت: ... الف یک، لام سی، میم چهل و راء دویست ... ، امام باقر(ع) فرمود: آیات قرآن نازل شده درحالی که بخشی از آنها محکماتند که آنها اساس کتابند و بخشی دیگر متشابهات و این متشابهات راههای تأویلی دارند غیر از آنچه حُیی و ابویاسر و یاران او تأویل کرده‌اند».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ حروف مقطعه؛ حکیم/اسما و صفات؛ خبیر/اسما و صفات؛ قرآن؛ کتابت قرآن؛ کتاب/قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ محکم و متشابه؛ نزول قرآن

[سوره هود (11): آیه 2]

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ (2)

[با این فرمان]که جز خدا را نپرستید. همانا من از جانب او برای شما اخطار کننده و بشارت دهنده‌ام.

2

1- لزوم پرستش خدا و پرهیز از پرستش غیر او

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

2- توحید و لزوم یکتاپرستی از تعالیم اساسی، متقن و روشنِ قرآن است.

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ ... أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

«أَلاّٰ» مرکب از «أن» تفسیریه و «لا» ی ناهیه است و جملۀ «أَلاّٰ تَعْبُدُوا ...» تفسیر «کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ» می‌باشد؛ یعنی، نهی از پرستش غیر خدا، سخن متقن و روشن قرآن است.

3- پرستش غیر خدا، فرجام شوم و نامیمونی را درپی خواهد داشت.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ

جملۀ «أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ» حاوی دو معناست: 1. نهی از پرستش غیر خدا؛ 2. لزوم پرستش خداوند. «انذار»که به معنای ترساندن از فرجامی شوم است، در ارتباط با معنای نخست و بشارت که به معنای مژدگانی به عاقبتی خوش است، در ارتباط با معنای دوم ایراد شده است. لام در «لَکُمْ» لام تقویت و متعلق به «نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ» است.

4- پرستش خدای یکتا، درپی‌دارندۀ فرجامی خوش و نیکوست.

إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ ... بَشِیرٌ

5- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار انذار مشرکان و ترساندن آنان از فرجامی شوم

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ

6- پیامبر(ص)، وظیفه‌دار مژده دادن به موحدان و بشارت دادن آنان به عاقبتی خوش

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ ... بَشِیرٌ

7- محمد(ص)، پیام‌آوری ازجانب خداوند

إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ

8- تأیید رسالت پیامبر(ص)، از پیامهای متقن، روشن و اساسیِ قرآن

کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ آیٰاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ ... إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ نَذِیرٌ وَ بَشِیرٌ

جملۀ «إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ ...» نیز همانند «لا تعبدوا ...» تفسیر «کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ ...» می‌باشد؛ یعنی، از پیامهای این کتاب، تأیید رسالت و نبوت پیامبر(ص) است.

کلیدواژه‌ها:

انذار؛ بشارت؛ توحید؛ شرک؛ عبادت؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نبوت

[سوره هود (11): آیه 3]

وَ أَنِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ (3)

و این‌که از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید، تا شما را تا زمانی معیّن به خوبی بهره‌مند سازد، و به هر صاحب امتیازی امتیازش را بدهد، و اگر روی بگردانید من از عذاب روزی بزرگ بر شما می‌ترسم.

3

1- ضرورت استغفار به درگاه خدا و طلب بخشایش گناهان از او

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

2- ضرورت استغفار از گناهان (پرستش غیر خدا و ...) از پیامهای اساسی، متقن و روشنِ قرآن است.

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

«أَنِ» در «وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ» تفسیریه و «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ» نیز همانند «لا تعبدوا...» تفسیر «کِتٰابٌ أُحْکِمَتْ ...» می‌باشد.

3- بخشایش گناهان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

4- لزوم حرکت به سوی خداوند و تقرب به درگاه او با اطاعت از اوامر و پرهیز از نواهی او

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

مفسّران، در عطف «تُوبُوا إِلَیْهِ» بر «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ» - که به ظاهر مآلی واحد دارند - چند توجیه بیان کرده‌اند. آنچه به نظر قریب می‌رسد، این است که مراد از توبه در این جا، بازگشت به خدا و حرکت به سوی اوست نه توبه کردن از گناهان. گفتنی است که حرکت به سوی خدا، به این است که اوامر او اطاعت شود و از نهیهای او پرهیز گردد.

5- پرستش خدا، بیزاری از شرک، پذیرش رسالت پیامبر(ص) و استغفار از گناهان، مقدمه‌هایی لازم برای حرکت به سوی خدا و تقرب به درگاه او

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

«تُوبُوا إِلَیْهِ» می‌تواند عطف به همۀ جمله‌های سابق «أَلاّٰ تَعْبُدُوا ...»، «إِنَّنِی لَکُمْ مِنْهُ ...» و «أَنِ اسْتَغْفِرُوا ...» باشد.

6- خداوند، عطا کنندۀ معیشتی نیکو به انسانها

یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً

«تمتیع» (مصدر «یمتع») به معنای بهره‌مند ساختن است و «متاع»به چیزی که از آن بهره می‌گیرند و استفاده می‌کنند (وسایل زندگی) گفته می‌شود.

7- یکتاپرستی، پذیرش رسالت پیامبر(ص)، استغفار از شرک و گناه و حرکت به سوی خدا، موجب جلب عنایت خدا ودستیابی به‌معیشتی‌نیکو در دنیاست.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً

8- رساندن انسانها به معیشتی نیکو در دنیا، از هدفهای قرآن و ادیان الهی است.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً

9- زندگی انسان در دنیا، دارای مدتی محدود و معین

یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

«مُسَمًّی» به معنای معین و مشخص است.

10- انسان، ناتوان از تشخیص زمان مرگ خویش و پایان زندگانی بشر در دنیا

یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً إِلیٰ أَجَلٍ مُسَمًّی

نکره آمدن «أَجَلٍ» اشاره به این دارد که: پایان زندگی انسانها، هر چند مشخص و معین است، ولی برای آنان ناشناخته می‌ماند و راهی برای آگاهی به آن ندارند. قابل ذکر است که مراد از «أَجَلٍ» می‌تواند پایان زندگی هر فرد باشد و محتمل است مقصود از آن، پایان زندگانی مجموعۀ انسانها در دنیا باشد.

11- هر کس دارای اعمال صالح بیشتری

باشد، از ناحیۀ خداوند پاداش افزون‌تری دریافت خواهد کرد.

وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ

مقصود از «فَضْلٍ» عمل خیر افزون بر دیگران است و ضمیر در «فَضْلَهُ» به «کُلَّ» باز می‌گردد.

12- برخوردار شدن از پاداشهای الهی در آخرت، منوط به یکتاپرستی، پرهیز از شرک، پذیرش رسالت پیامبر(ص) و استغفار از گناهان است.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ

استفادۀ برداشت فوق از آیه، بر اساس این احتمال است که:

جملۀ «یُؤْتِ ...» بیانگر پاداش اخروی باشد. وجود «إِلیٰ أَجَلٍ» در جملۀ قبل و نبود آن در این جمله، می‌تواند مؤید این احتمال باشد.

13- عدالت خداوند در پاداش‌دهی به بندگان

وَ یُؤْتِ کُلَّ ذِی فَضْلٍ فَضْلَهُ

14- پرستش غیر خدا و شرک در عبادت، عذاب روز قیامت را در پی دارد.

أَلاّٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ

«تَوَلَّوْا» فعل مضارع و در اصل «تتولّوا»بوده است. «تولّی» به معنای اعراض کردن است و متعلق آن از دستورات پیشین استفاده می‌شود. بنابراین «إِنْ تَوَلَّوْا ...»؛ یعنی: اگر از توحید در عبادت و... اعراض کنید... .

15- جبران نکردن گناهان با استغفار و بازماندن از حرکت به‌سوی خدا، موجب گرفتار شدن به عذاب قیامت است.

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا

16- روز قیامت، روزی بزرگ و عذاب آن، عذابی سهمگین است.

فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ

کلمۀ «کَبِیرٍ» در ظاهر صفت برای «یَوْمٍ» است و در حقیقت بیانگر بزرگی عذاب آن روز می‌باشد که از آن در برداشت، به سهمگینی عذاب تعبیر گردید.

17- محمد(ص)، پیامبری دلسوز برای مردم و نگران از آینده‌ای ناگوار برای مشرکان و گنه‌کاران

فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اجل؛ استغفار؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تقرب؛ توحید؛ تولی؛ حیات؛ دنیا؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ صالحان؛ عبادت؛ عدل؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مغفرت؛ مهربانی

[سوره هود (11): آیه 4]

إِلَی اَللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (4)

بازگشت شما فقط به سوی خداست، و او بر هر چیزی تواناست.

4

1- انسانها، از ناحیۀ خدایند و فقط به سوی او باز می‌گردند.

إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ

«رجوع» به معنای بازگشتن به چیزی است که شروع نیز از آن بوده است (مفردات راغب).

2- روز قیامت، روز بازگشت انسانها به خداوند است.

فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ

3- باور و توجه انسانها به اینکه «رجوعشان تنها به سوی خداست» آنان را از پرستش غیر او ترسان و به یکتاپرستی وامی‌دارد.

فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ

جملۀ «إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ» به منزلۀ تعلیلی است برای «وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ ...»؛ یعنی، علت نگرانی پیامبر برای مشرکان، این است که آنان به خدا باز می‌گردند و به خاطر شرکشان عذاب می‌شوند. بنابراین هر کس این حقیقت را بپذیرد که بازگشت او تنها به خداست، هرگز به غیر او نمی‌گرود و به شرکْ روی نمی‌آورد.

4- خداوند، بر تحقق دادن هر امری تواناست.

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

5- قدرت مطلق خدا، پشتوانۀ تحقق معاد و برپایی روز قیامت است.

فَإِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ. إِلَی اللّٰهِ

6- توجه و باور به قدرت مطلق خدا، زدایندۀ هرگونه شبهه دربارۀ معاد و برپایی قیامت

إِلَی اللّٰهِ مَرْجِعُکُمْ وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

هدف از بیان قدرت خداوند، پس از طرح مسألۀ معاد و روز قیامت، این است که انسانها را متوجه قدرت همه جانبۀ خدا کند تا مبادا در تحقق یافتن قیامت تردید کنند.

7- خداوند، بر اعطای معیشت نیکو به موحدان و عذاب کردن مشرکان و پرستشگران غیر او تواناست.

یُمَتِّعْکُمْ مَتٰاعاً حَسَناً ... وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّی أَخٰافُ در بر داشت فوق، جملۀ «وَ هُوَ عَلیٰ ...» در ارتباط با «یُمَتِّعْکُمْ» و «أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ کَبِیرٍ» معنا شده است.

8- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ جهان بینی؛ ذکر؛ شرک؛ قدیر/اسما و صفات؛ قیامت؛ معاد؛

[سوره هود (11): آیه 5]

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (5)

آگاه باشید که آنان [چون پیامبر را ببینند، سر به زیر انداخته و] سینه هایشان را خم می‌کنند تا از او مخفی شوند. آگاه باشید، آن‌گاه که جامه‌هایشان را بر سر می‌کشند، [خدا] آنچه را پنهان می‌دارند و آنچه را آشکار می‌کنند می‌داند. همانا او به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

5

1- خودداری مشرکان از روبرو شدن با پیامبر(ص)

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ

ضمیر «مِنْهُ» به پیامبر(ص) باز می‌گردد یعنی آنها تا پیامبر(ص) را می‌بینند برای این که از او مخفی شوند، سر به زیر می‌اندازند و سینه‌هایشان را خم می‌کنند.

2- مشرکان عصر بعثت، به منظور مخفی ماندن سخنانشان از خداوند، سر به گریبان فرو می‌بردند و با نجوا، توطئه‌های طرح شده علیه پیامبر(ص) را مبادله می‌کردند.

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ

ضمیر در «مِنْهُ» می‌تواند به «اللّٰهِ» باز گردد. در این صورت غرض مشرکان از خم کردن سینه‌هاپنهان ساختن خویش از خدا بوده است، معلوم می‌شود در آن حال علیه پیامبر(ص) سخن می‌گفتند و توطئه‌های خویش را مبادله می‌کردند.

3- ناآگاهی خداوند به سخنان و کارهای پنهانی، از پندارهای نادرست مشرکان عصر بعثت

أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ

4- مشرکان مکه در عصر بعثت، دارای جلسات مخفی برای توطئه چینی علیه اسلام و پیامبر(ص)

أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

«إستغشی ثیابه» یعنی با جامه‌هایش خود را مخفی ساخت تا دیده نشود(لسان العرب) «حِینَ» متعلق به «یَعْلَمُ» است و لذا جملۀ «أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ ...» می‌رساند که مشرکان در همان هنگامی که خود را مخفی و مستور می‌کردند مسایلی را مطرح می‌کردند برخی از آنها را پنهان می‌داشتند (ما یسرّون) و برخی را آشکار می‌نمودند (و ما یعلنون) این معنا گویای آن است که مراد از «یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ ...» این است که مشرکان برای توطئه علیه پیامبر جلسات مخفی تشکیل می‌دادند نه مجرد پنهان ساختن خویش.

5- مشرکان مکه، دارای مواضع علنی و آشکار علیه پیامبر(ص) و توطئه‌های سرّی و محرمانه علیه آن حضرت

أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

6- خداوند، آگاه به توطئه‌های محرمانه و سرّی مشرکان و مطلع از مواضع علنی و آشکار آنان

أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ

7- خداوند، به همۀ افکار و اندیشه‌ها آگاه است.

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

8- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

9- «عن أبی جعفر(ع ) قال : أخبرنی جابر بن عبداللّٰه أن المشرکین کانوا إذا مرّوا برسول اللّٰه (ص ) حول البیت طأطأ أحدهم ظهره و رأسه هاٰکذا و غطّی رأسه بثوبه لا یراه رسول اللّٰه (ص ) فأنزل اللّٰه عزّوجل :

«أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ یَعْلَمُ مٰا یُسِرُّونَ وَ مٰا یُعْلِنُونَ» ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) روایت شده که فرمود: جابربن عبداللّٰه به من خبر داد که مشرکان هرگاه در اطراف کعبه از کنار رسول خدا(ص) می‌گذشتند، بعضی از آنان سر و پشت خود را خم می‌کرد بدین گونه - و جابر خود خم شد - و سر خود را با جامه‌اش می‌پوشانید که آن حضرت او را نبیند. پس خداوند عزوجل این آیه را نازل کرد: «أَلاٰ إِنَّهُمْ یَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلاٰ حِینَ یَسْتَغْشُونَ ثِیٰابَهُمْ ...».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ تاریخ؛ جهل؛ سینه؛ شرک؛ علیم/اسما و صفات؛ کعبه

[سوره هود (11): آیه 6]

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی اَلْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ (6)

و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر این‌که رزقش فقط بر عهدۀ خداست، و او قرارگاه و ودیعتگاهش را می‌داند. همۀ اینها در کتابی آشکار (لوح محفوظ) ثبت است.

6

1- خداوند، عهده‌دار روزی‌رسانی به همۀ جنبندگان زمین

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

2- هر موجود زنده‌ای، دارای حق تغذیه در دوران حیات خویش

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

3- تأمین روزی موجودات زنده، حق آنها بر خداست.

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا

4- خداوند، به منزل و مأوای دایم و موقت هر جنبنده‌ای آگاه است.

یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا

«مستقر» اسم مکان از استقرار و به معنای مقر و قرارگاه است.

بنابراین «مُسْتَقَرَّهٰا» ؛یعنی، جایگاهی که آن جنبنده در آن استقرار دارد و منزل دایمی یا غالبی اوست. «مُسْتَوْدَعٌ» اسم مکان از استیداع (ودیعه گذاشتن و یا ودیعه گرفتن) است و از آن جا که ودیعه به طور موقت و نه دایمی در جایی نگهداری می‌شود، می‌توان گفت: مراد از «مُسْتَوْدَعَهٰا» جایگاهی است که آن جنبنده، به طور موقت در آن جایگاه به سر می‌برد مثل چراگاه و ... .

5- علم همه جانبۀ خداوند، پشتوانۀ توانایی او بر روزی رسانی به موجودات و تدبیر امور آنهاست.

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا وَ یَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهٰا وَ مُسْتَوْدَعَهٰا

هدف از بیان آگاهی خداوند به احوال موجودات، پس از «عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا» القای این نکته است که: روزی رسانی به موجودات و تدبیر امور آنها، نیازمند علمی گسترده است که خداوند آن را داراست.

6- نام و نشان هر جنبنده، مقدار و نوع روزی آن و نیز مکانی که باید در آن روزی داده شود، در کتابی (لوح محفوظ) ثبت شده است.

وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ ... کُلٌّ فِی کِتٰابٍ

مضاف‌الیه کلمۀ «کُلٌّ» محذوف است و جمله‌های پیشین گویای آن است؛ یعنی: «کل دابة و ما یتعلق بها فی کتاب مبین»

7- کتابی که خداوند در آن احوال موجودات را ثبت کرده (لوح محفوظ)، کتابی روشن و مندرجات آن بی‌ابهام است.

کُلٌّ فِی کِتٰابٍ مُبِینٍ

8- «قال رسول اللّٰه (ص ): ...یابن مسعود، لا تهتم للرزق فإن اللّٰه تعالی یقول : «وَ مٰا مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ رِزْقُهٰا» ... ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: ... ای پسر مسعود، برای رزق و روزی غصه مخور، زیرا خداوند تعالی می‌فرماید: هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر آن که روزی او بر خداست ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ جنبنده؛ حقوق؛ حیوان؛ رزق؛ زمین؛ لوح محفوظ

[سوره هود (11): آیه 7]

وَ هُوَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی اَلْمٰاءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ اَلْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ (7)

و او است آن که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید، در حالی که عرش او بر آب بود، تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید. و اگر بگویی: شما پس از مرگ برانگیخته می‌شوید، کسانی که کفر ورزیده‌اند، حتماً خواهند گفت: این جز سحری آشکار نیست.

7

1- خداوند، آفرینندۀ‌آسمانها وزمین است.

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آفرینش آسمانها و زمین، تدریجی بوده و در شش روز (شش دوره) به انجام رسیده است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ

مراد از «أَیّٰامٍ» در آیۀ شریفه، معنای متعارف آن (روزها یا شبانه‌روزها) نیست؛ بلکه مقصود، دوره‌ها و مرحله‌هاست؛ زیرا روز به معنای متعارف آن، پس از خلقت زمین قابل فرض است.

3- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ

4- پیش از آفرینش آسمانها و زمین، هستی منحصر به آب بود.

وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ

«عرش»به معنای تخت پادشاه می‌باشد و در آیه، کنایه از سیطره و حکومت است و جملۀ «وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ» به دلیل وجود «کٰانَ» به این معناست که: خداوند، آسمانها و زمین را آفرید در حالی که پیش از آن، بر آبها سیطره وحکومت داشت. این معنا را می‌رساند که آب، پیش از آسمانها و زمین تشکیل دهندۀ هستی بوده است.

5- آب، مادۀ اصلی برای آفرینش آسمانها و زمین*

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ

برداشت فوق، مقتضای ارتباط میان دو جملۀ «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ...» و «کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ» است؛ یعنی، بیان این معنا که: پیش از آفرینش آسمانها و زمین، هستی منحصر به آب بود و خداوند بر آنها حاکمیت داشت، می‌تواند به این نکته اشاره داشته باشد که خداوند، آن آبهای پیشین یا قسمتی از آنها را به آسمان و زمین تبدیل کرد.

6- خداوند حاکم و فرمانروای هستی

وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ

7- خداوند، انسانها را مورد آزمون قرار می‌دهد.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

8- پدید آمدن نیکوکارترین انسانها (انسانهای کامل) هدف از آزمون آدمیان از ناحیۀ خداوند است.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

بلاء (مصدر «یبلوا») به معنای آزمودن است و از آن جا که آزمونهای الهی برای آگاهی یافتن نیست، می‌توان گفت مقصود از آن، بروز امری است که به عنوان هدف از آزمون مطرح است. بنابراین معنای «لِیَبْلُوَکُمْ ...» چنین می‌شود: تا شما را بیازماید و هدف از آزمون این است که بهترین و کاملترینها در صحنۀ وجود، پدید آیند و ظاهر شوند.

9- پدید آمدن نیکوکارترین انسانها (انسانهای کامل) از هدفهای آفرینش آسمانها و زمین است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

«لِیَبْلُوَکُمْ» متعلق به «خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ...» است و بیانگر هدف آفرینش می‌باشد.

10- انسانها، پس از مرگ برای حضور در صحنۀ قیامت، زنده شده و برانگیخته خواهند شد.

وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ

11- توجه دادن انسانها به حیات پس از مرگ و برپایی قیامت، از

رسالتهای پیامبر(ص)

وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ

12- کفرپیشگان، قیامت را امری گزاف و طرح آن را از سوی پیامبر(ص) چون سحر، نیرنگی روشن قلمداد می‌کردند.

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ

«هٰذٰا» به گفتار پیامبر(ص) مبنی بر زنده شدن مردگان و برپایی قیامت اشاره دارد. اطلاق «سِحْرٌ» بر این گفتار و ادعا، از باب تشبیه است و وجه شبه آن بطلان و نیرنگ می‌باشد؛ یعنی، این سخن ظاهری فریبنده و باطنی پوچ و بی‌اساس دارد و در بطلان و نیرنگ‌بازی، همانند سحر است.

13- آزمون انسانها از ناحیۀ خداوند، در پرتو معاد و برپایی قیامت، توجیه‌پذیر است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ ... لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ طرح مسألۀ قیامت، پس از بیان آزمودن انسانها، حاوی این نکته است که بدون برپایی قیامت، آزمون انسانها و مشخص شدن نیکوکاران از غیرشان، ثمره و نتیجۀ مطلوب را نخواهد داشت.

14- «عن الرّضا(ع ): ... و أمّا قوله عزّوجل : «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» فإنّه عزّوجلّ خلقهم لیبلوهم بتکلیف طاعته و عبادته، لا علیٰ سبیل الامتحان والتجربة لأنّه لم‌یزل علیماً بکلّ شیء ... ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: اما قول خدای عزوجل «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» ؛ یعنی، خدا انسانها را آفرید تا آنان را به وسیلۀ تکلیف به طاعت و عبادت خود آزمایش کند.

البته نه برای امتحان و کشف مجهول؛ زیرا او از ازل به همه چیز آگاه بوده و هست ...».

15- «قال رسول اللّٰه (ص ): إن اللّٰه قدّر مقادیر الخلائق قبل أن یخلق السماٰوات و الأرض بخمسین ألف سنة و کان عرشه علی الماء؛ ⁽²⁾

رسول خدا(ص ) فرمود: خداوند پنجاه هزار سال قبل از خلقت آسمانها و زمین ، مقدرات مخلوقات رای تعیین کرد در حالی که عرش خدا بر آب بود».

16- «عن محمّد بن مسلم قال : قال لی أبوجعفر(ع ): کان کل شیء ماء اً و کان عرشه علی الماء، فأمر اللّٰه عزّ ذکره الماء فاضطرم ناراً ثم أمر النّار فخمدت فارتفعت من خمودها دخان فخلق اللّٰه عزّوجل السّماٰوات من ذلک الدّخان و خلق اللّٰه عزّوجل الأرض من الرّماد ... ؛ ⁽³⁾

محمدبن مسلم گوید: امام باقر(ع ) به من فرمود: همه چیز آب بود و عرش خدا بر آب قرار داشت ؛ پس خدای عزّ ذکره به آب امر کرد، پس آن آب آتشی برافروخته شد، سپس آتش رای امر

کرد خاموش شود و خاموش شد، پس بر اثر خاموشی آتش دودی از آن برخاست ؛ آن گاه خداوند عزوجل آسمانها رای از آن دود آفرید و زمین رای از خاکستر آفرید ...».

17- «عن علی بن الحسین (ع ) قال : إن اللّٰه عزّوجل خلق العرش ... من أنوار مختلفة ، فمن ذلک النّور نور أخضر ... و نور أصفر ... و نور أحمر ... و نور أبیض ... ؛ ⁽¹⁾

از امام سجاد(ع ) روایت شده که فرمود: ... همانا خدای عزوجل عرش رای ... از نورهای گوناگون خلق کرد که از این نورها نور سبز ... و نور زرد ... و نور سرخ ... و نور سفید است ...».

18- «عن علی (ع ) ... خلق عرشه من نوره و جعله علی الماء ... و ذلک قوله :

«وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ ...»؛ ⁽²⁾

از علی(ع) روایت شده است: ... [خداوند] عرش خود را از نور خویش آفرید و آن را بر آب قرار داد ... و این است قول خدا که می‌فرماید: «وَ کٰانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمٰاءِ ...».

19- «عن المفضّل بن عمر قال : سألت أباعبداللّٰه (ع ) عن العرش ... فقال : العرش فی وجه هو جملة الخلق ... و فی وجه آخر العرش هو العلم الذی اطّلع اللّٰه علیه أنبیاءه و رسله و حججه ... ؛ ⁽³⁾

مفضّل گوید: از امام صادق (ع ) دربارة عرش پرسیدم ، فرمود:

عرش در یک وجه همة خلق است ... و در وجه دیگر عرش علمی است که خداوند پیامبران و رسولان و حجت های خود را از آن آگاه کرده است ...».

20- «عن رسول اللّه (ص ) ... قول اللّٰه تعالی «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» یعنی أیّکم أزهد فی الدّنیا؛ ⁽⁴⁾

از رسول خدا(ص) دربارۀ سخن خدای تعالی «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً («تا شما رای بیازما ید که کدام یک عملتان بهتر است»؛) روایت شده که فرمود: یعنی، کدام یک از شما در دنیا زاهدتر است».

21- «عن النّبی (ص ) أنّه تلا هذه الآیة «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» قال: أیّکم أحسن عقلاً، و أورع عن محارم اللّٰه و أسرع فی طاعة اللّٰه؛ ⁽⁵⁾

از پیامبراکرم(ص) روایت شده است که حضرت این آیه (لیبلوکم أیّکم أحسن عملاً) را تلاوت کرد و فرمود: [تا شما را آزمایش کند که] کدام یک عقلش نیکوتر و از حرامهای خدا پرهیزکارتر و در طاعت خدا پرشتاب‌تر است».

22- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) فی قول اللّٰه عزّوجل

«لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» قال: لیس یعنی أکثر عملاً و لٰکن أصوبکم عملاً ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که دربارۀ قول خدای عزوجل:

«لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» فرمود: مقصود بیشتر عمل کردن نیست، بلکه صحیح‌تر عمل‌کردن شماست ...».

23- «و من خطبة له (ع ): ...إن اللّٰه تعالی قد کشف الخلق کشفة لا أنّه جهل ما أخفوه من مصون أسرارهم و مکنون ضمائرهم و لکن لیبلوهم أیّهم أحسن عملاً فیکون الثّواب جزءاء و العقاب بواء؛ ⁽²⁾

علی (ع ) در خطابه ای فرمود:... همانا خداوند به تمام تحولات مخلوقاتش علم پیدا کرد، نه بدین معنا که جاهل باشد به آنچه که مخلوقاتش مخفی می کنند از اسرار نگه داشته شده و ضمیرهای پنهان ؛ بلکه [به خاطر] آنکه آنان رای بیازما ید تا آنکه ثوابی که به آنها داده می شود، پاداش [عمل ] و عذاب معادل [عمل ] آنان باشد».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آتش؛ آسمان؛ احسان؛ اعداد؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ پاداش؛ تکلیف؛ جهان؛ جهل؛ حرمت؛ حشر و نشر؛ حیات؛ خاکستر؛ خلقت؛ دنیا؛ دود؛ رسالت؛ رنگ؛ روز؛ زمین؛ زهد؛ سحر؛ عبادت؛ عرش؛ عقل؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مردگان؛ مرگ؛ نور؛ ورع

[سوره هود (11): آیه 8]

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ اَلْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (8)

و اگر عذاب را تا مدّتی معدود از آنان به تأخیر افکنیم، حتماً خواهند گفت: چه چیز مانع آن می‌شود؟ آگاه باشید، روزی که عذاب بر آنان در رسد، از آنان باز گردانده نمی‌شود، و آنچه استهزایش می‌کردند آنان را فرو خواهد گرفت.

8

1- کافران به قرآن و پیامبر(ص) و قیامت، مستحق عذاب دنیوی‌اند و به آن تهدید شده‌اند.

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

جملۀ «مٰا یَحْبِسُهُ» (چه چیز مانع نزول آن عذاب است؟) می‌رساند که مراد از «الْعَذٰابَ» عذاب دنیوی است و نیز حکایت از این دارد که کفرپیشگان، به آن عذاب تهدید شده بودند.

2- زمانهای تعیین شده برای عذابها و

وعیدهای خداوند، قابل تأخیر و به تعویق افتادن است.

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ

کلمۀ تأخیر (مصدر «أَخَّرْنٰا» ) گاهی به معنای قرار دادن چیزی در زمان بعد است و گاهی به معنای به تعویق انداختن و از زمان تعیین شده دیرتر آوردن است. برداشت فوق، براساس معنای دوم است. جملۀ «مٰا یَحْبِسُهُ» می‌تواند مؤید این معنا باشد.

3- زمان تأخیر و تعویق عذاب کافران، زمانی اندک است و «أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» کنایه از زمان اندک است.

وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ

کلمۀ «أُمَّةٍ» در آیۀ شریفه، به معنای وقت و زمان است و «أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ» کنایه از زمان اندک است.

4- کفرپیشگان، تأخیر عذاب را نشانۀ بی‌پایه بودن تهدیدهای پیامبر دانسته و آنها را به استهزا می‌گیرند.

لَئِنْ أَخَّرْنٰا ... لَیَقُولُنَّ مٰا یَحْبِسُهُ

استفهام در جملۀ «مٰا یَحْبِسُهُ» به قرینۀ «مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» به داعی استهزا و تمسخر ایراد شده است. بنابراین «لَیَقُولُنَّ ... ؛»؛ یعنی، از سر استهزا و تمسخر می‌پرسند: چه چیز مانع نزول آن عذاب و تحقق تهدیدها شده است؟

5- کفرپیشگان، در زمانی نه چندان دور به عذاب الهی گرفتار خواهند شد.

إِلیٰ أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ ... أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ

ضمیر فاعلی در «یَأْتِیهِمْ» به عذاب برمی‌گردد و «یَوْمَ» ظرف برای «مَصْرُوفاً» است.

6- عذاب الهی پس از نزول بر کفرپیشگان، از آنان برداشته نخواهد شد.

أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ

7- عذاب الهی، کفرپیشگان را احاطه خواهد کرد.

أَلاٰ یَوْمَ یَأْتِیهِمْ ... وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

جملۀ «حٰاقَ بِهِمْ» عطف بر «لَیْسَ مَصْرُوفاً» است و به قرینۀ «یَأْتِیهِمْ» فعل ماضی «حٰاقَ» به معنای مضارع «یحیق» (احاطه خواهد کرد) می‌باشد. مراد از «مٰا کٰانُوا ...» عذابهای الهی است.

8- کفرپیشگان، در صورت مواجه شدن با عذابهای الهی، از نجات دادن خویش ناتوان خواهند بود.

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

جملۀ «لَیْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ» بیان می‌دارد که عذاب از کفرپیشگان بازگردانده نمی‌شود و جملۀ «حٰاقَ بِهِمْ ...» به این نکته اشاره می‌کند که آنان نیز نمی‌توانند از عذاب بگریزند.

9- کفرپیشگان، عذابهای موعود از ناحیۀ پیامبران را همواره به استهزا و تمسخر می‌گیرند.

وَ حٰاقَ بِهِمْ مٰا کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

فعل مضارع همراه با «کان»، ماضی استمراری است و «کٰانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ» ؛ یعنی همواره آن را مورد استهزا قرار می‌دادند.

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ تهدید؛ دنیا؛ روز؛ عجز؛ عذاب؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ محمّد(ص)

[سوره هود (11): آیه 9]

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ (9)

و اگر به انسان از جانب خود رحمتی بچشانیم، سپس آن را از او بازستانیم، قطعاً بسیار ناامید و ناسپاس خواهد شد.

9

1- اعطای نعمت به انسانها و بازگرفتن آن، به دست خدا و در اختیار اوست.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ

2- آدمی، به هنگام از دست دادن امکانات و موهبتهای دنیوی، از رحمت الهی مأیوس شده و تدبیر خداوند در هستی را منکر می‌شود.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

«کَفُورٌ» می‌تواند از کفر - که به معنای انکار است - گرفته شده باشد. بر این اساس جملۀ «إِنَّهُ ... کَفُورٌ» اشاره به این دارد که:

انسان در پی برخوردار شدن از نعمت و سلب آن نعمت از وی چنین می‌پندارد که تبدیلها و تغییرها در هستی به دست خداوند نیست و از اختیار او بیرون است.

3- خداوند، با اعطای نعمت به انسانها و نیز سلب آن نعمت، ایشان را آزمایش می‌کند.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ... وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ

4- نعمتهای خداوند، جلوه‌هایی از رحمت او به مردم است.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً

تعبیر کردن از نعمت به «رَحْمَةً» گویای برداشت فوق است.

5- علاقه و دلبستگی شدید انسان به نعمتهایی که در اختیار دارد.

ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ

کلمۀ «نزع» به معنای کندن است. به کارگیری این کلمه در سلب نعمت، برای رساندن دلبستگی شدید انسان به موهبتهای دنیوی است.

6- انسان از نظر روحی و روانی، موجودی ضعیف و ناتوان است.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

ذوق (ریشۀ لغوی أذقنا) به معنای چشیدن غذا برای درک مزۀ آن است. قرآن، اعطای نعمت را به چشانیدن غذا تشبیه کرده است تا به این نکته اشاره کند که: انسان از نظر روحی و روانی، ضعیف است به گونه‌ای که حتی با دستیابی به اندکی از موهبتهای دنیوی و از دست دادن آن، نمی‌تواند خویشتن‌داری کند و سرانجام به کفر و ناامیدی کشیده می‌شود.

7- انسان، باید همواره و در همه حال (فقر، غنا و ...) سپاسگزار خداوند باشد.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

8- ضرورت امید داشتن به رحمت خدا، در پی بروز مشکلات و از دست رفتن امکانات

ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امتحان؛ امید؛ انسان؛ تکلیف؛ رحمت؛ سختی؛ شکر؛ فقر؛ نعمت

[سوره هود (11): آیه 10]

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ اَلسَّیِّئٰاتُ عَنِّی إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ (10)

و اگر پس از رنجی که به او رسیده است نعمتی به وی بچشانیم، حتماً خواهد گفت:

رنج‌ها از من دور شد! راستی که او شادمان و فخرفروش است؛

10

1- خداوند، بخشندۀ نعمتها و موهبتهای دنیوی به انسانهاست.

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ

«نَعْمٰاءَ» به معنای نعمت است. انتخاب این کلمه به خاطر هم وزن بودنش با کلمۀ «ضَرّٰاءَ» است.

2- احساس مصونیت از ابتلا به سختیها ومحنتها، از حالتهای انسان به هنگام رفاه و آسایش

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی

«لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ ...» دلالت بر برطرف شدن سختیها دارد. از این رو جملۀ «ذَهَبَ السَّیِّئٰاتُ عَنِّی» (رنجها از من دور شد) - که انسان به خاطر گفتن و اعتقاد به آن مذمت شده است - مفهومی دیگر دارد و آن، پندار عدم ابتلای دوباره به رنجها و ناملایمات است.

3- انسان، پس‌از گذر از محنتها ودستیابی به موهبتهای دنیوی، به شادمانی بسیار، تکبر و فخرفروشی مبتلا خواهد شد.

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ ... إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

جملۀ «إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ» جملۀ مستأنفه است و بیانگر بازتاب معنایی است که از «لَیَقُولَنَّ ...» استفاده می‌شود؛ یعنی، انسان می‌پندارد که مشکلات بر او روی نخواهد آورد؛ در نتیجه بی‌اندازه شادمان می‌شود و فخرفروشی می‌کند.

4- تکبر، فخرفروشی و شادمانی مفرط بر اثر رسیدن به رفاه و آسایش، رذایلی ناپسند و نکوهیده

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ ... إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ

آیۀ بعد (إلّا الذین ...) گویای این است که هدف قرآن از بیان خصلتهای یاد شده برای انسان (یؤوس،کفور و ...) مجرد اخبار از چنین صفاتی برای او نیست؛ بلکه در مقام مذمت و نکوهش از انسانی است که چنین حالاتی را داراست.

5- ناپایداری مشکلات و ناملایمات و نیز رفاهها و آسایشها در زندگی آدمیان

وَ لَئِنْ أَذَقْنٰاهُ نَعْمٰاءَ بَعْدَ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُ

«ضَرّٰاءَ» به معنای سختی و رنج است. به‌کارگیری واژۀ «مس» (لمس کردن و تماس گرفتن) برای گرفتار شدن به سختیها اشاره به این نکته دارد که: رنجها و سختیها معمولاً دایمی و پایدار نیستند و تعبیر «چشاندن» در مورد اعطای نعمتها، حاکی از زودگذری آنهاست.

6- حالات‌روحی‌و روانی انسان (ناامیدی، شادمانی مفرط،تکبر و...) حتی باکمترین سختی‌و رفاه‌تغییرپذیر است.

وَ لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ. وَ لَئِنْ -------

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ تفاخر؛ تکبر؛ رفاه؛ سختی؛ سرور؛ نعمت

[سوره هود (11): آیه 11]

إِلاَّ اَلَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ (11)

مگر کسانی که صبر پیشه کرده و کارهای شایسته انجام داده‌اند که برای آنان آمرزش و اجری بزرگ خواهد بود.

11

1- صبر پیشگانِ دارای اعمال صالح به هنگام زوال نعمت و روی‌آوری فقر و تنگدستی، از رحمت خدا مأیوس نمی‌گردند و به تدبیر او در هستی کافر نمی‌شوند.

إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ ... إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

2- صابرانِ دارای اعمال صالح، همواره و در هر حال خداوند را فراموش نکرده و به درگاه او شاکرند.

لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ... إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ ... إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا

در برداشت فوق، این احتمال منظور شده است که «کَفُورٌ» از کفران (ناسپاسی) باشد.

3- صابرانِ دارای اعمال صالح، به هنگام رفاه و آسایش و برخورداری از موهبتهای دنیا، هرگز تکبر نکرده و فخرفروشی و شادمانی نمی‌کنند.

إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

4- ضرورت صبر و شکیبایی، به هنگام روی آوردن مشکلات و ناملایمات و نیز به گاه رفاه و آسایش

لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ... إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا

5- ضرورت انجام کارهای نیک، به هنگام رفاه و آسایش و نیز در زمان گرفتار شدن به محنت و رنج

لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ مِنّٰا رَحْمَةً ثُمَّ نَزَعْنٰاهٰا مِنْهُ إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ ... إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

6- انجام کارهای شایسته و پیشه ساختن صبر، آدمی را از روحیه‌ای مقاوم بهره‌مند خواهد ساخت و از تزلزل روحی و روانی نجات خواهد داد.

إِنَّهُ لَیَؤُسٌ کَفُورٌ ... إِنَّهُ لَفَرِحٌ فَخُورٌ. إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

آیۀ نهم و دهم، بیانگر این بود که: انسانها تحت تأثیر کمترین رفاه و محنت متزلزل شده و خود باخته می‌شوند و آیۀ مورد بحث، صابرانی را که اعمال شایسته انجام می‌دهند، از این خصلت استثنا کرده است.

7- موفقیت در آزمونهای الهی، در گرو صبرپیشگی و انجام کارهای شایسته است.

لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ... لَئِنْ أَذَقْنَا الْإِنْسٰانَ ... إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

8- کارآیی صبر، در گرو انجام اعمال صالح است.

إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ

9- صبرپیشگان دارای اعمال صالح، از مغفرت الهی بهره‌مند شده و گناهشان آمرزیده می‌شود.

أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ

10- صابران دارای اعمال صالح، از پاداش بزرگ الهی (بهشت) برخوردار خواهند شد.

أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

مراد از «أَجْرٌ کَبِیرٌ» بهشت و موهبتهای اخروی است.

11- دستیابی به پاداش بزرگ الهی (بهشت) در گرو بخشوده شدن گناهان است.

أُولٰئِکَ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِیرٌ

تقدیم ذکری «مغفرت» بر «أَجْرٌ کَبِیرٌ» می‌تواند اشاره به این باشد که: رسیدن به پاداش بزرگ الهی و ورود به بهشت، در گرو آمرزش گناهان است.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ استقامت؛ اللّه؛ امتحان؛ بهشت؛ پاداش؛ ذکر؛ رفاه؛ سختی؛ شکر؛ صالحان؛ صبر؛ عمل صالح؛ مغفرت

[سوره هود (11): آیه 12]

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ (12)

پس مبادا بعضی از آنچه را که به تو وحی می‌شود واگذاری و سینه ات تنگ شود از این‌که بگویند: چرا گنجی بر او نازل نشده یا فرشته‌ای با او نیامده است؟ تو فقط اخطار کننده‌ای، و خدا بر هر چیزی نگهبان است.

12

1- تکذیب پیامبر از سوی مشرکان به خاطر مطرح کردن قیامت و نیز پیشنهادهای نابه‌جای ایشان، آن حضرت را در خطر ترک و عدم ابلاغ برخی از آیات قرار داده بود.

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ

روشن است که خوف و شکی که«لعل»دلالت بر آن می‌کند به لحاظ متکلم (خداوند) نیست؛ بلکه حاکی از خوف و تردید مخاطب (پیامبر) و یا موقعیت خاصی است که هر انسانی احتمال ترک برخی از آیات را دور از انتظار نمی‌بیند. بنابراین «فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ ...» می‌رساند که پیامبر در شرایطی بود که این خوف و احتمال وجود داشت که در ابلاغ برخی از آیات به تردید بیفتد و مصلحت ببیند که آنها را موقتاً مسکوت گذاشته و ابلاغ نکند تا شرایط و جو پیشامده تغییر کند. «أَنْ یَقُولُوا ...» به تقدیر «لام»و «لا» ی نافیه (لأن لا یقولوا...) بیانگر علت و ریشۀ پدید آمدن زمینه و شرایط آن خوف و احتمال است.

تفریع «فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ ...» بر آیۀ هفتم می‌رساند که تکذیب قیامت نیز می‌توانست در پدید آمدن آن شرایط مؤثر باشد.

2- پیامبر(ص) وظیفه‌دار ابلاغ همۀ معارف و احکام وحی شده به او، هر چند برخی

از آنها، جبهه‌گیری و مخالفت مردمان را در پی داشته باشد.

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ ... فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ

3- اندیشۀ ترک ابلاغ برخی از آیات قرآن، مایۀ دلتنگی و ناراحتی پیامبر(ص) می‌شد.

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ

در برداشت فوق، جملۀ «وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ» حالیه گرفته شده است و ضمیر در «بِهِ» به اندیشۀ ترک ابلاغ - که از جملۀ «فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ ...» به دست می‌آید - برگردانده شده است؛ یعنی، اگر چنان جو و پیشامدی رخ دهد که تو را در ابلاغ برخی آیات به تردید افکند و اندیشۀ ترک آنها را در ذهن بپرورانی این اندیشه تو را سخت دلتنگ و ناراحت می‌کند.

4- وظیفه‌داران تبلیغ دین، باید همۀ معارف و قوانین دین را برای مردم بیان کرده و از وانهادن حتی اندکی از آن دوری کنند.

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ

5- استیحاش مردم از برخی معارف و احکام دین و نبود زمینۀ پذیرش در آنان، مجوز ترک ابلاغ آنها نیست.

إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ سِحْرٌ مُبِینٌ ... فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ

6- آیه‌های قرآن، حقایقی که از طریق وحی به پیامبر(ص) نازل می‌شد.

فَلَعَلَّکَ تٰارِکٌ بَعْضَ مٰا یُوحیٰ إِلَیْکَ

7- نازل شدن گنج و مال فراوان بر پیامبر(ص)، از پیشنهادها و معجزه‌های درخواستی مشرکان برای باور کردن حقانیت رسالت آن حضرت

أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ

8- نزول فرشته‌ای همراه و همگام با پیامبر(ص)، از پیشنهادهای مشرکان برای اطمینان به حقانیت آن حضرت

أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ ... جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ

9- پیشنهادهای نابه جای مشرکان و معجزه‌های درخواستی آنان، موجب دلتنگی و ناراحتی پیامبر(ص) می‌شد.

وَ ضٰائِقٌ بِهِ صَدْرُکَ أَنْ یَقُولُوا لَوْ لاٰ أُنْزِلَ عَلَیْهِ کَنْزٌ أَوْ جٰاءَ مَعَهُ مَلَکٌ

برداشت فوق، بر این اساس است که: ضمیر در «بِهِ» به «أَنْ یَقُولُوا ...» برگردد و به تعبیری دیگر «أَنْ یَقُولُوا ...» بدل برای ضمیر در «بِهِ» باشد؛ یعنی: و ضائق صدرک بأن یقولوا ... .

10- وظیفۀ پیامبر(ص) انذار مردم و ابلاغ احکام و معارف دین است نه پاسخ گویی به درخواستهای نابه جای آنان

إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ

11- پیامبر(ص) پس از انذار و تبلیغ، مسؤول عملکرد مردم و کفرپیشگی آنان نیست.

إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ

حصر در جملۀ «إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ» حصر اضافی است و ناظر به دایرۀ مسؤولیت پیامبر(ص) است.

12- خداوند، نگهبان همه چیز و تدبیر کنندۀ آن است.

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

«وَکِیلٌ» به کسی گفته می‌شود که کار دیگری را به عهده گرفته است و چون در آیۀ شریفه با «عَلیٰ» متعدی شده معنای حفاظت و نگهداری نیز در آن اشراب شده است. بنابراین جملۀ «وَ اللّٰهُ عَلیٰ ...» اشاره به این معنا دارد که: خداوند عهده‌دار، حافظ و نگهبان امور همگان است.

13- ارائۀ معجزه و تحقق بخشیدن به پیشنهادها و درخواستهای مردم، از شؤون خداوند و به دست اوست نه در اختیار پیامبر(ص)

إِنَّمٰا أَنْتَ نَذِیرٌ وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

14- «وَکِیلٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ وَکِیلٌ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انذار؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ خوف؛ دین؛ رب /اسما و صفات؛ شرک؛ قرآن؛ قلب؛ قیامت؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ ملائکه؛ وحی؛ وکیل/اسما و صفات

[سوره هود (11): آیه 13]

أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ اُدْعُوا مَنِ اِسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (13)

آیا می‌گویند: قرآن را به دروغ به خدا نسبت داده است؟ بگو: اگر راست می‌گویید، ده سورۀ ساختگی مانند آن بیاورید و جز خدا هر که را می‌توانید به کمک فرا خوانید.

13

1- مشرکان عصر بعثت، قرآن را دروغهایی ساخته و پرداختۀ دست پیامبر(ص) قلمداد می‌کردند.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ

«افْتَرٰاهُ» به معنای دروغ بافتن است. ضمیر فاعلی در «افْتَرٰاهُ» به پیامبر(ص) برمی‌گردد.

2- قرآن در تحدی با مشرکان، آنان را به آوردن ده سوره همانند سوره‌های قرآن فراخواند و آنان را به مبارزه طلبید.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ

3- خداوند، برای آوردن سوره‌هایی همانند قرآن، هیچ شرط و محدودیتی را پیش روی انسانها قرار نداده است.

فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ

«مَنِ» در «مَنِ اسْتَطَعْتُمْ» شامل جن و انس، عرب و عجم و ...

می‌شود و این بدان معناست که در آوردن همانند برای قرآن، هیچ محدودیتی فرض نشده است.

4- خداوند، انسانها را در ارائۀ همانند برای قرآن، به آوردن مطالب حقیقی و واقعی ملزم نکرده است.

فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیٰاتٍ

توصیف «عشر سور»به«مفتریات بافته های دروغین» گویای این معناست که: خداوند انسانها را درآوردن هم‌طراز برای قرآن، به ارائۀ مطالب و محتوایی حقیقی و واقعی همانند قرآن ملزم نمی‌کند؛ بلکه همانندی در فصاحت و بلاغت و شیوایی سخن را کافی می‌داند.

5- مشرکان برای ساختن سوره‌هایی همانند قرآن، به کمک‌خواهی از هر کس مجاز بودند.

وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ

6- خداوند، چگونگی استدلال علیه مشرکان و ادعاهای ناروای آنان را به پیامبر(ص) تعلیم می‌داد.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ فَأْتُوا

برداشت فوق، از کلمۀ «قُلْ» که خطاب به پیامبر است، استفاده می‌شود.

7- آوردن همانند برای قرآن، تنها در توان خداوند است.

وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ

قید «مِنْ دُونِ اللّٰهِ» به این معنا نیست که از خدا کمک نخواهید؛ بلکه در کنار تأکید بر شمول و عموم «مَنِ اسْتَطَعْتُمْ» این حقیقت را بیان کرده است که آوردن همانند برای قرآن، تنها در توان خداوند است.

8- قرآن در عصرپیامبر(ص)، به بخشهایی به نام «سوره» تقسیم‌بندی شده بود.

فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ

9- اثبات راستی و درستی ادعاها، منوط به ارائۀ دلیل و برهان است.

قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

«فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ» در حقیقت جواب شرط (إن‌کنتم ...) است؛ یعنی، اگر در ادعای خویش راستگو هستید، آن را با آوردن ده سوره همانند آن ثابت کنید.

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اسلام؛ اعداد؛ افترا؛ اللّه؛ برهان؛ تاریخ؛ تحدی؛ تعلیم؛ دروغ؛ راستگویی؛ سوره؛ شرک؛ قرآن؛ محمّد(ص)

[سوره هود (11): آیه 14]

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اَللّٰهِ وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (14)

پس اگر شما را اجابت نکردند، بدانید که [قرآن] فقط به علم خدا نازل شده است، و این‌که معبودی جز او نیست. پس آیا شما تسلیم می‌شوید؟

14

1- مشرکان و معبودهای دروغینشان، ناتوان از آوردن ده سوره هم‌طراز قرآن

قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ ... فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ

ظاهر این است که خطاب در «لَکُمْ» و «فَاعْلَمُوا» - به قرینۀ «فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ» - متوجه مشرکان باشد. براین اساس، ضمیر فاعلی در «یَسْتَجِیبُوا» به «مَنِ اسْتَطَعْتُمْ» باز می‌گردد؛ یعنی، [ای پیامبر ! به مشرکان بگو:] اگر کسی و از جمله معبودهایتان، برای آوردن همانند قرآن -\به خاطر عجزشان - دعوت شما را اجابت نکردند ... .

2- قرآن، کتابی از ناحیۀ خدا و جلوه‌ای از علم اوست.

فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ

3- خودداری عاجزانۀ مخالفان دین از آوردن همانند برای قرآن، نشانه و برهانی روشن بر الهی بودن قرآن و ابتنای آن بر علم خداست.

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ

4- پدید آمدن و نشأت گرفتن قرآن از علم الهی، دلیل ناتوانی غیر خدا از آوردن همانند برای آن است.

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ

جملۀ «فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا ...» ناظر به علت اثباتی (اقامۀ برهان بر الهی بودن قرآن) است و در عین حال از علت ثبوتی (سرّ و ریشۀ ناتوانی بشر از آوردن همانند برای قرآن) نیز حکایت می‌کند.

5- هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست.

فَاعْلَمُوا ... أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

6- قرآن، به‌دلیل ناتوانی همگان از آوردن کتابی همسان آن، نشانۀ یکتایی خدا و نبود هیچ معبودی شایستۀ پرستش جز او

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا ... أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

«أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ» - که حاکی از یکتایی خدا و ضرورت توحید عبادی است - عطف بر «أَنَّمٰا أُنْزِلَ ...» می‌باشد لذا جزای شرط (فإلّم‌یستجیبوا) خواهد بود و حکایت از آن دارد که قرآن، به دلیل ناتوانی بشر از آوردن همانند برای آن،

خود نشانه‌ای بر توحید است.

7- قرآن، معجزه و سند حقانیت پیامبر(ص) است.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ... فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ

8- لزوم تسلیم شدن در برابر خدا و پذیرش‌اسلام وتوحید و الهی‌بودن قرآن

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

استفهام در جملۀ «فَهَلْ أَنْتُمْ ...» استفهامی است که به داعی امر و ترغیب ایراد شده است؛ یعنی: فاسلموا ... .

9- ناتوانی همگان، از آوردن همانند برای قرآن، دلیل لزوم پذیرش اسلام و تسلیم شدن در برابر خداست.

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

برداشت فوق، با توجه به حرف «فاء» که جملۀ «فَهَلْ أَنْتُمْ ...» را بر «فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا ...» تفریع کرده است، استفاده می‌شود.

10- خداوند، با توجه دادن مشرکان به الهی بودن قرآن، آنان را به پذیرش اسلام و قرآن دعوت کرد.

فَإِلَّمْ یَسْتَجِیبُوا لَکُمْ فَاعْلَمُوا ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

11- «إِلٰهَ» از اسما و صفات خداوند

وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اعداد؛ اللّه؛ اله/اسما و صفات؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ تسلیم؛ توحید؛ جهان بینی؛ شرک؛ علم؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ وحی

[سوره هود (11): آیه 15]

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ اَلْحَیٰاةَ اَلدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ (15)

کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، [نتیجۀ] اعمالشان را در همین دنیا به طور کامل به آنان می‌دهیم و در دنیا به آنان کم داده نخواهد شد.

15

1- تلاش برای رسیدن به موهبتهای دنیا و زینتهای آن، در همین دنیا نتیجه‌بخش بوده و ثمرۀ آن بدون هیچ کاستی، نصیب انسان می‌شود.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ توفیة (مصدر «نُوَفِّ» ) به معنای به تمام و کمال پرداختن و ادا کردن است. مراد از «اعمال» نتیجه و ثمرۀ اعمال می‌باشد. «بخس» به معنای نقص است و «لاٰ یُبْخَسُونَ» ؛ یعنی، در ادای حقشان،

کمی و کاستی رخ نخواهد داد.

2- دستیابی به بهره‌های دنیوی، در گرو داشتن عقاید الهی و باورهای صحیح دینی نیست.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ

از آیۀ قبل و نیز آیۀ بعد، معلوم می‌شود که مصداق بارز «مَنْ کٰانَ ...» کافران و مشرکان می‌باشد.

3- رسیدن آدمی به بهره‌های دنیوی، به میزان تلاش اوست نه آرزوها و خواسته‌های وی

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ ... نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ

از اینکه قرآن نفرمود: «هر کس دنیا رای بخواهد به او می دهیم»؛ بلکه با تصریح به کلمۀ «أَعْمٰالَهُمْ» بیان کرد که: خداوند به طالبان دنیا [نتیجۀ] اعمالشان را اعطا می‌کند، از این نکته معلوم می‌شود که: آنچه در رسیدن به دنیا کارساز است، تلاش آدمی است نه آرزوها و خواسته‌های او.

4- حاکمیت خداوند بر جهان و علل و عوامل آن

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا

بدیهی است که علل و عوامل طبیعی در رسیدن انسان به نتایج تلاشهایش دخیل و مؤثر است؛ ولی خداوند با جملۀ «نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ» (نتیجۀ تلاش آنها را به ایشان می‌رسانیم) اعطای نتایج را به خود نسبت داد تا به حاکمیت خویش بر جهان اشاره کند.

5- عدل‌الهی در اعطای‌حق به صاحبان آن

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ

6- نتیجه و ثمرۀ اعمال، صورت و پرتوی از همان اعمال است.

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ

گفتن کلمۀ «أَعْمٰالٌ» و اراده کردن نتیجه و ثمرۀ آن، گویای این نکته است که: نتیجۀ عمل بازتاب آن و به گونه‌ای، خود همان عمل است.

7- بازدهی تلاش انسانها، سنتی الهی است.

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ

8- مشرکان عصر بعثت به خاطر دنیا طلبی و تجمل‌گرایی، قرآن را نپذیرفته و آن را ساختۀ دست پیامبر(ص) قلمداد می‌کردند.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ ... مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا

بیان پیامدهای دنیاخواهی و تجمل‌گرایی، پس از دعوت به توحید و اقامۀ برهانی روشن برای آن، اشاره به ریشه‌های اصرار مشرکان به کفرورزی دارد؛ یعنی، اینکه مشرکان با وجود دلیلی روشن بر حقانیت قرآن، حقایق مطرح شده در آن را نمی‌پذیرند معلول دنیاخواهی آنان است.

9- دنیاطلبی‌و تجمل‌گرایی، از موانع پذیرش توحید و ایمان به پیامبر(ص) و

قرآن است.

فَاعْلَمُوا أَنَّمٰا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللّٰهِ وَ أَنْ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَهَلْ

10- لزوم پرداخت دستمزد و ثمرۀ کار افراد، بدون هیچ کم و کاست

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ

جملۀ حالیه «وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ» بیانگر علت التزام خداوند بر اعطای کامل ثمرۀ کارها و تلاشهاست؛ یعنی، چون روا نیست که در اعطای حق دیگران کم و کاست شود، خداوند نتیجۀ اعمال انسانها را به طور کامل به آنها ادا می‌کند.

11- نتیجه‌بخش بودن اعمال نیک و پسندیده در دنیا، سنتی الهی است.

نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا وَ هُمْ فِیهٰا لاٰ یُبْخَسُونَ

مقصود از «أَعْمٰالٌ» در جملۀ «نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ» می‌تواند اعمال نیک، نظیر دستگیری از مستمندان، یاری مظلومان و ...

باشد و می‌تواند مراد از آن، تلاشهای روزمرّه برای کسب معاش همانند تجارت صنعت و ... باشد و می‌تواند منظور از آن مطلق اعمال - چه اعمال نیک و چه اعمال متعارف - باشد.

قابل ذکر است که ذیل آیۀ بعد (حبط ما صنعوا فیها و باطل ما کانوا یعملون) احتمال سوم را تأیید می‌کند.

12- اعمال نیک، اگر به قصد دستیابی به بهره‌های دنیوی انجام گیرد، نتایج آن تنها در دنیا عاید انسان می‌شود.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمٰالَهُمْ فِیهٰا

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ اجرت؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ تزیین؛ جهان؛ حقوق؛ دنیا؛ دین؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ طبیعت؛ عدل؛ عمل؛ قرآن؛ کار؛ محمّد(ص)

[سوره هود (11): آیه 16]

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ إِلاَّ اَلنّٰارُ وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا وَ بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (16)

اینان کسانی‌اند که در آخرت جز آتش سهمی نخواهند داشت، و آنچه در دنیا کرده‌اند [در آخرت] تباه می‌شود، و آنچه انجام می‌داده‌اند باطل می‌گردد.

16

1- کافران دنیاطلب و دلبسته به جلوه‌های آن، در آخرت بهره‌ای جز آتش دوزخ نخواهند داشت.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا وَ زِینَتَهٰا ... أُولٰئِکَ

2- سعادت اخروی، در گرو دل نبستن به دنیا و جاذبه‌های آن است.

مَنْ کٰانَ یُرِیدُ الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ

3- اعمال نیک دلبستگان به دنیا و زیباییهای آن، در آخرت حبط شده و در پیشگاه خداوند ارزشی نخواهد داشت.

أُولٰئِکَ ... وَ حَبِطَ مٰا صَنَعُوا فِیهٰا

ضمیر در «فِیهٰا» به «الْحَیٰاةَ الدُّنْیٰا» برمی‌گردد و ظرف «حَبِطَ» - به قرینۀ «فِی الْآخِرَةِ» در فراز قبل - جهان آخرت است؛ یعنی:

و حبط فی الآخرة ما صنعوا فی الدنیا. با توجه به معنای صنیعة (عمل خیر) به نظر می‌رسد، مراد از «مٰا صَنَعُوا» اعمال نیک، همانند دستگیری از مستمندان و ... و مقصود از «مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ» اعمال متعارف، همانند تجارت و ... باشد.

4- اعمال انسانها در دنیا، اگر جنبۀ الهی نداشته باشد، در سرای آخرت فاقد ارزش بوده و ثمربخش نخواهد بود.

أُولٰئِکَ ... بٰاطِلٌ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

5- «قال أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب (ع ) «... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ ...»، کیف أستطیع الصّبر علیٰ نار لو قذفت بشررة إلی الأرض لأحرقت نبتها؟ ... ؛ ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(ع) آیۀ «... أُولٰئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ إِلاَّ النّٰارُ ...» را قرائت کرد سپس فرمود: من چگونه می‌توانم صبر کنم بر آتشی که اگر جرقّه‌ای بر زمین افکند، روییدنیهای آن را می‌سوزاند؟ ...».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ احباط و تکفیر؛ باطل؛ جهنم؛ دنیا؛ رستگاری؛ زمین؛ زهد؛ صبر؛ عمل؛ قیامت؛ کفر

[سوره هود (11): آیه 17]

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ اَلْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ اَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ اَلنّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ (17)

پس آیا کسی که از جانب پروردگارش دلیلی روشن دارد، و شاهدی از وی در پی اوست [که بر حقانیتش گواهی می‌دهد]، و پیش از آن نیز کتاب موسی که پیشوا و رحمت بود [بر حق بودنش شهادت داده، مانند کسی است که چنین نباشد]؟ اینان[موکب اهل حق‌اند و] به آن ایمان می‌آورند، و هر کس از احزاب به آن کفر ورزد، وعده گاهش آتش است. پس دربارۀ آن هیچ گونه شک مکن، که آن حقّ است و از جانب پروردگار توست، ولی بیشتر مردم ایمان نمی‌آورند.

17

1- گروهی از انسانها، برخوردار از بصیرت الهی و دلیلی روشن بر حقانیت قرآن و الهی بودن آن

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ

«بَیِّنَةٍ» به معنای دلیل روشن است و متعلق آن - به دلیل آیات قبل و نیز جمله‌های بعد نظیر «إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» - حقانیت و الهی بودن قرآن است. «مَن» در «أَ فَمَنْ کٰانَ» مبتدا و خبر آن شبه جمله‌ای همانند «کمن لیس کذلک» است. بنابراین «أَ فَمَنْ کٰانَ ...»؛ یعنی، پس آیا کسی که از بصیرتی الهی برخوردار است و دلیل روشنی بر حقانیت قرآن دارد، مانند کسی است که چنین نیست؟

2- قرآن، خود دلیل و شاهدی بر راستی و درستی خویش است.

وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ

در اینکه مقصود از «شٰاهِدٌ» چیست، چند نظر ابراز شده است.

عبارت «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ» می‌تواند این نظر را تأیید کند که: مراد از آن خود قرآن می‌باشد. مورد شهادت به دلیل «إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» حقانیت و الهی بودن قرآن است و «تُلُوّ» (مصدر «یتلوا») به معنای در پی آمدن است و در پی آمدن شاهد، کنایه از تأیید کردن و پشتیبانی نمودن می‌باشد. ضمیر در «یَتْلُوهُ» به «مَن» و ضمیر «مِنْهُ» به «رب» برمی‌گردد.

بنابراین جملۀ «أَ فَمَنْ ... یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ» ؛ یعنی، آیا کسی که علاوه بر «بَیِّنَةٍ» از پشتیبانی شهادت قرآن برخوردار است، مانند کسی است که اینگونه نیست؟

3- بهره‌مندان از بصیرت الهی، دلالت و گواهی قرآن را بر حقانیت قرآن، درمی‌یابند و بدان واقف می‌شوند.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ

روشن است که مساوی نبودن زمینه داران ایمان با فاقدان آن، در ارتباط با شهادت قرآن (أفمن ... یتلوه شاهد منه [کمن لیس کذٰلک]) مجرد وجود قرآن به عنوان شاهد نیست؛ بلکه درک و عدم درک آنان از گواهی قرآن، موجب تمایز آن دو گروه است.

4- بصیرت و روشن ضمیری انسان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ

5- تورات، دلیلی بر حقانیت قرآن

وَ یَتْلُوهُ ... مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

«کِتٰابُ» عطف بر «شٰاهِدٌ» است و ضمیر در «قَبْلِهِ» به شاهد برمی‌گردد.

6- تورات، حاوی بشارت به نزول قرآن

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

7- برخورداران از بصیرت الهی، دلالت تورات بر حقانیت قرآن را، به خوبی درمی‌یابند.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

8- تورات، کتابی نازل شده بر موسی(ع)

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

9- تورات، پیشوا و راهنمای مردم و مایۀ رحمت بر ایشان

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً

10- انسانها، باید کتابهای آسمانی را پیشوا و مقتدای خویش قرار دهند.

وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ إِمٰاماً وَ رَحْمَةً

11- پیامبر(ص) دارای بصیرتی الهی بر حقانیت قرآن و برخوردار از شاهدی ربانی بر الهی بودن آن و آگاه به حقایق تورات

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتٰابُ مُوسیٰ

برخی از مفسران برآنند که مصداق بارز و مورد نظر برای «فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ» پیامبر(ص) است. این گروه جملۀ «فَلاٰ تَکُ ...» را مؤید این نظر شمرده‌اند.

12- آنان که از بصیرت الهی برخوردارند، به قرآن ایمان می‌آورند.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ ... أُولٰئِکَ یُؤْمِنُونَ بِهِ

مراد از ضمیر در «بِهِ» به دلیل آیات گذشته (أم یقولون افتراه ...) و نیز بخشهای بعدی آیه، قرآن است.

13- کافران به قرآن از هرگروه و طایفه (مشرکان، یهودیان، نصارا و ...) به آتش

دوزخ گرفتار خواهند شد.

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ

«ال»در «الْأَحْزٰابِ» می‌تواند عهدیه باشد که در این صورت اشاره به مشرکان، یهود و نصاراست و می‌تواند «ال»در آن برای استغراق باشد که در این صورت، مصداقهای بارز و موردنظر آن، گروههای نامبرده‌اند.

14- همۀ انسانها از هر گروه و طایفه (مشرکان، یهود، نصارا و ...) وظیفه‌دار ایمان به قرآن

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ

15- لزوم زدودن شک و شبهه از خویشتن در بارۀ راستی و درستی قرآن

فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ

مراد از ضمیر در «مِنْهُ» قرآن است و مخاطب جملۀ «فَلاٰ تَکُ ...» تک تک انسانهاست.

16- شک و شبهه در راستی و درستی قرآن، مایۀ گرفتار شدن به آتش دوزخ است.

فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ

17- درخواست بصیرت از خداوند، توجه به قرآن و حقایق مطرح شده در آن و مطالعۀ تورات، راههای زدودن شک و شبهه دربارۀ حقانیت قرآن است.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ ... فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ

روشن است که شک و شبهه، همانند علم و یقین که از امور قلبی است، با امر و نهی قابل ایجاد و رفع نیست. بنابراین جملۀ «فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ» (در حقانیت قرآن شک نداشته باش) ارشاد به فراهم آوردن زمینه‌هایی است که مایۀ برطرف شدن شک می‌شود و آنها همان حقایقی است که در صدر آیه، بیان شده است.

18- قرآن، کتابی سراسر حق و پیراسته از هرگونه باطل

إِنَّهُ الْحَقُّ

«ال»در «الْحَقُّ» به اصطلاح برای استغراق صفات است و دلالت بر کمال دارد.

19- الهی بودن قرآن و پیراستگی آن از هرگونه باطل، دلیل ناروا بودن شک و شبهه در راستی و درستی آن

فَلاٰ تَکُ فِی مِرْیَةٍ مِنْهُ إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ

جمله «إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» به منزلۀ دلیل برای «فَلاٰ تَکُ ...» می‌باشد.

20- قرآن، کتابی از ناحیۀ خداوند و پرتوی از ربوبیت اوست.

إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ

21- بیشتر مردم به قرآن ایمان نمی‌آورند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ

برداشت فوق، مبنی بر این است که «ال» در «النّٰاسِ» برای استغراق باشد.

22- بیشتر مردم از بصیرتی که آنان را به حقانیت قرآن رهنمون شود، محرومند.

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ

23- اکثر مردم عصر بعثت، از ایمان آوردن به قرآن امتناع می‌ورزیدند.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَ النّٰاسِ لاٰ یُؤْمِنُونَ

برداشت فوق، براین اساس است که «ال» در «النّٰاسِ» عهد حضوری و اشاره به مردمی باشد که در زمان نزول آیات سورۀ هود، زندگی می‌کردند.

24- «رب»از اسما و صفات خداوند

أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ... إِنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ

25- «سئل أبوالحسن الرّضا(ع ) عن قول اللّٰه عزّوجل : «أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ» فقال: أمیرالمؤمنین صلوات‌اللّٰه‌علیه الشّاهدعلیٰ رسول‌اللّٰه(ص)، و رسول‌اللّٰه(ص) علیٰ بیّنة من ربّه؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل «أَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ» سؤال شد، فرمود:

أمیرالمؤمنین - که درود خدا بر او باد - شاهد رسول خداست و رسول اللّٰه(ص) برخوردار از حجتی روشن از جانب پروردگار خویش است».

26- «عن الحسین بن علی (ع ) فی قوله :

«وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ» قال: الشّاهد هو محمّد(ص)؛ ⁽²⁾

از امام حسین(ع) دربارۀ سخن خداوند «وَ یَتْلُوهُ شٰاهِدٌ مِنْهُ» روایت شده که فرمود: شاهد محمد(ص) است».

27- «إن أمیرالمؤمنین (ع ) خطب النّاس فقال :... قوله : «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ فَالنّٰارُ مَوْعِدُهُ» یعنی الجحود به والعصیان له؛ ⁽³⁾

از امیرالمؤمنین(ع) روایت شده است که مقصود از کفر در آیۀ شریفه «وَ مَنْ یَکْفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزٰابِ ...»، انکار و نافرمانی است».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اسلام؛ اکثریت؛ اللّه؛ امام علی(ع)؛ امامت؛ انسان؛ ایمان؛ بشارت؛ بصیرت؛ تکذیب؛ تکلیف؛ تورات؛ جهل؛ جهنم؛ حق؛ دعا؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ شرک؛ شک؛ عذاب؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ گواهی؛ محمّد(ص)؛ موسی(ع)؛ نزول قرآن؛ نصارا؛ وحی؛ هدایت؛ یهود

[سوره هود (11): آیه 18]

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ اِفْتَریٰ عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ اَلْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (18)

و کیست ستمکارتر از کسی که به دروغ برخدا افترا بسته است؟ اینان [در قیامت]بر پروردگارشان عرضه می‌شوند، و گواهان می‌گویند: اینان کسانی‌اند که بر پروردگارشان دروغ بستند. هان! لعنت خدا بر ستمگران باد.

18

1- دروغ‌بستن به خداوند، بزرگترین ظلم است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

2- حرمت بدعت‌گذاری در دین و انتساب امری خود بافته و دروغین به خداوند

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً

3- ستمگری دارای مراتب

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ

4- آنان که به خدا دروغ بسته‌اند، در قیامت به پیشگاه او احضار می‌شوند.

أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ

5- خداوند، پروردگار همگان و مدبر امور ایشان است.

عَلیٰ رَبِّهِمْ

6- کیفر و مجازات ستمگران، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ

7- در قیامت، گواهانی متعدد بر ستمگری ستمکاران و دروغ بافی افترازنندگان به خدا، شهادت خواهند داد.

وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ

«أشهاد»جمع شاهد و به معنای گواهان است.

8- اعمال آدمیان در دنیا، تحت نظارت شاهدان و گواهانی از ناحیۀ خداوند، قرار دارد.

یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ

9- شاهدان اعمال در محضر خداوند، علیه آنان که به خدا دروغ بسته‌اند، گواهی خواهند داد.

أُولٰئِکَ یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ

10- ستمگران در قیامت، از رحمت خداوند محروم و به لعنت او گرفتار خواهند شد.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

11- کسانی که به خداوند دروغ می بندند، از رحمت خداوند محروم و به لعنت او گرفتار خواهند شد.

هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

12- گواهان اعمال در قیامت، دوری ستمگران از رحمت الهی را به همگان اعلام می‌کنند.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

13- گواهان اعمال، از کارگزاران صحنۀ قیامتند.

وَ یَقُولُ الْأَشْهٰادُ ... أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

14- «رب» از اسما و صفات خداوند

یُعْرَضُونَ عَلیٰ رَبِّهِمْ ... کَذَبُوا عَلیٰ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ انسان؛ بدعت؛ حرمت؛ حُکم؛ دروغ؛ دین؛ رب /اسما و صفات؛ رحمت؛ ظلم؛ عمل؛ قیامت؛ کفر؛ گواهی؛ لعن

[سوره هود (11): آیه 19]

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ (19)

همانان که [مردم را] از راه خدا باز می‌دارندو در پی کج ساختن آنند، و خود به آخرت کفر می‌ورزند.

19

1- کسانی که مردم را از پیوستن به راه خدا (دین و معارف الهی) بازدارند، از زمرۀ ستمکارانند.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

فعل «یَصُدُّونَ» به معنای باز می‌دارند و نیز به معنای اعراض می‌کنند، آمده است. برداشت فوق براساس معنای اول است.

2- اعراض کنندگان از راه خدا، از ستمکارانند.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

3- کسانی که دین و معارف الهی را نپذیرند و مردم را از پذیرش آن بازدارند، در آخرت از رحمت خدا محروم و به لعنت او گرفتار خواهند شد.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

4- آنان که در پی ناهنجار نشان دادن راه خدا هستند، ستمکارند.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

«یَبْغُونَهٰا عِوَجاً» ؛ یعنی، در جست و جوی انحراف و کژی برای راه خدا هستند. جست و جوی انحراف برای راه خدا، گاهی به ایجاد انحراف در آن است و گاهی منحرف جلوه دادن آن می باشد. برداشت یاد شده ناظر به دومین شیوه است.

5- راه خدا (احکام و معارف الهی) از هرگونه کجی، ناهنجاری و انحراف منزه است.

وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

6- کسانی که درپی منحرف ساختن دین و معارف الهی هستند، ستمکارند و در آخرت به لعنت خدا گرفتار خواهند شد.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

7- منکران آخرت از ستمکارانند و در قیامت از رحمت خداوند، محروم خواهند بود.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ ... هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

8- دستیابی به رحمت خداوند در آخرت، در گرو گام نهادن در راه خدا و پیروی از دین او و ایمان به آخرت است.

أَلاٰ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ . اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ

9- دروغ بستن به خدا، موجب بازداری مردم از پیوستن به راه او و منحرف ساختن دین الهی و نشانۀ کفر به آخرت است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

10- انکار سرای آخرت، ریشۀ نپذیرفتن دین و معارف الهی، بازداشتن مردم از روی آوردن به آن و ناهنجار نشان دادن آن است.

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ

جملۀ «وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ ...» را می‌توان جملۀ حالیه و بیانگر علت اموری دانست که در جمله‌های قبل بیان شده است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ ایمان؛ تکذیب؛ حُکم؛ دین؛ رحمت؛ سبیل‌اللّه؛ ظلم؛ کفر؛ لعن

[سوره هود (11): آیه 20]

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی اَلْأَرْضِ وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اَللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ یُضٰاعَفُ لَهُمُ اَلْعَذٰابُ مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ اَلسَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ (20)

اینان در زمین از سلطۀ [خدا] خارج نخواهند شد، و جز خدا یاوری نخواهند داشت، و عذاب برایشان دو چندان می‌شود. آنان [بر اثر گناهانشان] توانِ شنیدن[حق] را نداشتند و [حق را] نمی‌دیدند.

20

1- کفرپیشگان در هیچ کجای زمین، نمی‌توانند خود را از سیطره و حاکمیت خداوند خارج سازند.

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ

اعجاز (مصدر «مُعْجِزِینَ» ) به معنای از دسترس خارج شدن است. بنابراین، «أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا ...» یعنی آنان نمی‌توانند از دسترس خدا (حاکمیت و سلطۀ او) خارج شوند.

2- کفرورزی کافران و اعمال ایشان (افترا بر خداوند، بازداری از راه خدا و ...) خارج از حاکمیت خداوند نیست.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ

در ارتباط با آیۀ «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ ...»، جملۀ «أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا ...» می‌رساند که: گرایش کافران به کفر نیز تحت حاکمیت خدا صورت گرفته است.

3- حاکمیت‌مطلق خداوند بر سراسرهستی

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ

4- کافران به قیامت و آنان که برای منحرف نشان دادن راه خدا تلاش می‌کنند، در خطر گرفتارشدن به عذابهای دنیوی‌اند.

اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ . جملۀ «أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا ...» کنایه از تهدید به عذاب است و «فِی الْأَرْضِ» می‌تواند دلیل بر دنیوی بودن آن عذاب باشد.

5- مانعان راه خدا و آنان که به خدا دروغ می‌بندند، در خطر گرفتار شدن به عذابهای دنیوی‌اند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... أُولٰئِکَ

6- تنها خداوند، ولی و سرپرست انسانهاست.

وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ

7- هیچ کس (معبودان اهل شرک) توان یاری کردن گرفتاران به عذاب الهی را نخواهد داشت.

وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ

8- کسانی که ولایت خدا را نپذیرند، خویشتن را به ولایتهایی متعدد و بی‌اساس گرفتار خواهند کرد.

وَ مٰا کٰانَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ أَوْلِیٰاءَ

جمع آوردن کلمۀ «أَوْلِیٰاءَ» با وجود این که بیان معنای مقصود با کلمۀ «ولی» نیز ممکن بود، اشاره به این نکته دارد که انسان، اگر ولایت الهی را نپذیرد، گرفتار تعدد اولیا می‌شود و ناچار است به ولایتهای متعددی گردن نهد.

9- گرایش انسانها به کفر و شرک، نه دلالت بر خروج آنان از سیطرۀ خدا دارد و نه بیانگر ولایت غیر خدا بر آنان است.

أُولٰئِکَ لَمْ یَکُونُوا مُعْجِزِینَ فِی الْأَرْضِ ... مٰا کٰانُوا خداوند، با بیان ریشۀ کفرورزی کافران (ماکانوا ...)، پس از اعلام ولایت خدا بر آنان، به این حقیقت اشاره می‌کند که: مخالفت کافران با برنامه‌های الهی به خاطر خروج آنان از حاکمیت خدا و سلطۀ غیر او بر ایشان نیست؛ بلکه به دلیل ناتوانی آنان از درک معارف الهی است.

10- کفرپیشگانی که مردم را از پیوستن به راه خدا باز می‌دارند، به عذابی دو چندان گرفتار خواهند شد.

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ ... یُضٰاعَفُ لَهُمُ الْعَذٰابُ

11- کفرپیشگان، مشرکان و آنان که به خدا دروغ می‌بندند، از شنیدن و دیدن آیات الهی ناتوانند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ ... أُولٰئِکَ ... مٰا کٰانُوا 12-درک نکردن معارف و حقایق دین، ریشۀ گرایش به کفر و شرک است.

أُولٰئِکَ ... مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ

جملۀ «مٰا کٰانُوا ...» بیانگر دلیل و ریشۀ کفرورزی کافران است.

13- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) [فی قوله تعالی ]:

«مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ» ... قال: لم‌یعتبهم بما صنع قلوبهم و لٰکن یعاتبهم بما صنعوا ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «مٰا کٰانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ مٰا کٰانُوا یُبْصِرُونَ» روایت شده که فرمود:

خداوند آنان را برای آنچه قلبهایشان انجام داده نکوهش نکرده؛ بلکه برای آنچه خود، انجام داده‌اند نکوهش کرده است ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ باطل؛ تکذیب؛ جهان؛ جهان بینی؛ چشم؛ دین؛ زمین؛ سبیل اللّه؛ شرک؛ عجز؛ عذاب؛ عمل؛ قلب؛ کفر؛ گوش؛ ملامت؛ ولایت

[سوره هود (11): آیه 21]

أُولٰئِکَ اَلَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (21)

اینان کسانی‌اند که سرمایۀ فطرت خود را از دست داده‌اند، و آنچه به دروغ می‌ساختند از دستشان رفته است.

21

1- دروغ‌بستن به خدا وبازداری مردم از راه او، موجب از دست رفتن سرمایه فطرت و تباه شدن سرمایۀ عمر است.

وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَریٰ عَلَی اللّٰهِ کَذِباً ... أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

2- تلاش برای منحرف نشان دادن راه خدا و انکار سرای آخرت، موجب خسارت و تباهی سرمایۀ عمر است.

اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کٰافِرُونَ ...

3- عقاید و باورهای کفرپیشگان، بافته‌هایی است دروغین و بی‌اساس.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

4- باور به معبودهایی غیر از خدای یکتا، باوری واهی و مایۀ خسران و تباهی است.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

5- کافران، به پوچی و بی اساس بودن بافته‌های دروغین و عقاید واهی خویش، پی خواهند برد.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ ایمان؛ باطل؛ تکذیب؛ خسران؛ سبیل اللّه؛ عمر؛ فطرت؛ کفر؛ نفس

[سوره هود (11): آیه 22]

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی اَلْآخِرَةِ هُمُ اَلْأَخْسَرُونَ (22)

ناگزیر آنان در آخرت، زیانکارترین [مردم] خواهند بود.

22

1- کفرپیشگان، مردمی تباه شده و زیانکار، در عرصۀ دنیا و صحنۀ آخرت

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ

2- تباهی و زیان‌کاری کفرپیشگان در سرای آخرت، افزونتر از خسارت و تباهی آنان در دنیاست.

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ

«أخسَر»(زیانکارتر) اسم تفضیل است و می‌طلبد که زیان‌کاری کافران در آخرت، با خسارت دیگری سنجیده شده باشد. می‌توان گفت: آن خسارت، خسارت کافران در دنیاست. براین اساس جملۀ «لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ ...» دلالت می‌کند که کافران در دنیا و نیز در آخرت، زیانکارند و خسارت اخروی آنان در مقایسه با خسارت دنیوی، زیادتر و سنگین‌تر است.

3- کفرپیشگانی که بر خدا دروغ می بندند و مردم را از راه خدا باز می‌دارند و قیامت را انکار می‌کنند، در سرای آخرت از دیگر کافران و گنهکاران، تباه‌تر و زیانکارترند.

وَ مَنْ أَظْلَمُ ... الَّذِینَ یَصُدُّونَ ... لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که مقیاس سنجش و تعیین زیانکار و زیانکارتر مراتب کفر باشد. براین مبنا آیۀ شریفه دلالت دارد براینکه: همۀ کافران در آخرت زیانکارند؛ ولی آنان که بر خدا دروغ بستند و ... از دیگر کافران و گنهکاران، زیانکارتر می‌باشند.

4- کفر و پیامدهای آن، دارای مراتبی متفاوت

لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ افترا؛ اللّه؛ تکذیب؛ خسران؛ سبیل اللّه؛ قیامت؛ کفر؛ گناه

[سوره هود (11): آیه 23]

إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (23)

بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده و در برابر پروردگارشان خضوع کرده‌اند، اهل بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود.

23

1- بهشت از آنِ مؤمنانی است که اعمال صالح انجام دهند و در برابر خدا خاضع و فروتن باشند.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ

إخبات (مصدر «أَخْبَتُوا» ) به معنای خضوع و خشوع و نیز به معنای اطمینان است. برداشت فوق، براساس معنای اول می‌باشد. گفتنی است که در این صورت «إِلیٰ» به معنای لام است؛ یعنی: «أخبتوا لربهم ؛ در برابر خدا خاضع هستند».

2- اطمینان به ربوبیت خدا و زدودن دل از

تردید دربارۀ آن، از شرایط ورود به بهشت است.

إِنَّ الَّذِینَ ... أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ

برداشت فوق، بر این مبناست که «إخبات» به معنای اطمینان باشد. بنابراین «أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ» ؛ یعنی، به ربوبیت خدا اطمینان دارند.

3- توجه به ربوبیت خدا، گرایش دهندۀ آدمی به خضوع و خشوع در برابر او

وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

4- اعمال صالح بدون ایمان و اطمینان به ربوبیت خدا، کارساز نیست.

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ

5- نیل به بهشت، تنها دستاورد شایسته و بدون زیان در برابر سرمایۀ عمر و جان آدمی است.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ

عنوان کردن بهشت، به عنوان پاداش مؤمنان در مقابل زیانکارشمردن کفرپیشگان، اشاره به برداشت فوق دارد.

6- مؤمنان دارای اعمال شایسته، تنها انسانهایی که سرمایۀ عمر خویش را تباه نساخته و از زیان‌کاری در دنیا و آخرت مصونند.

أُولٰئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ...

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ

7- بهشت، جایگاهی همیشگی و زوال‌ناپذیر

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

8- بهشتیان، برای همیشه در بهشت ماندگار خواهند بود.

أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

9- انسان، موجودی با استعدادِ همیشه ماندن و فنا نپذیرفتن

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

10- «رب» از اسما و صفات خداوند

وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ

11- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) ... قال : أتدرون ما التّسلیم ؟ ... هو و اللّٰه الإخبات ، قول اللّٰه عزوجل : «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: آیا می‌دانید تسلیم چیست؟ ... به خدا سوگند! تسلیم همان إخبات است؛ دلیل آن سخن خدای عزوجل است که فرمود: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ وَ أَخْبَتُوا إِلیٰ رَبِّهِمْ» .

کلیدواژه‌ها:

اخبات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ بهشت؛ تسلیم؛ حیات؛ خسران؛ خشوع؛ خضوع؛ خلافت الهی؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ صالحان؛ عمر؛ عمل

[سوره هود (11): آیه 24]

مَثَلُ اَلْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ اَلْأَصَمِّ وَ اَلْبَصِیرِ وَ اَلسَّمِیعِ هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (24)

مَثَل این دو گروه (کافر و مؤمن) همچون کور و کر و بینا و شنواست. آیا وصفشان یکسان است؟ پس چرا متذکّر نمی‌شوید؟

24

1- حالت مشرکان و کافران به قرآن، همانند انسان کور و کر است.

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ

2- حالت موحدان و مؤمنان به قرآن، همانند انسانهای بینا و شنواست.

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ

3- گرایشهای شرک آلود و انکار حقانیت قرآن، نشانۀ ناشنوایی ضمیر و کوری دل است.

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ

4- بینایی و شنوایی باطنی انسان (توانایی درک و فهم حقایق) گرایش دهندۀ او به توحید، ایمان به قرآن و انجام اعمال صالح

مَثَلُ الْفَرِیقَیْنِ کَالْأَعْمیٰ وَ الْأَصَمِّ وَ الْبَصِیرِ وَ السَّمِیعِ

5- مؤمنان و موحدان، هرگز همسان کافران و مشرکان نخواهند بود، همان‌طور که بینایان و شنوایان هم طراز کران و کوران نمی‌باشند.

هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً

6- خداوند، فراخوان مردم به فهمیدن معارف و حقایق و توجه داشتن به آنها

أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

متعلق «تَذَکَّرُونَ» می‌تواند مطلق حقایق و معارف باشد و می‌تواند خصوص حقیقتی باشد که در آیه مطرح شده است (نابرابر بودن کافر و مؤمن). برداشت فوق براساس احتمال اول است. قابل ذکر است که استفهام در «أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ» به داعی امر و ترغیب ایراد شده است؛ یعنی، حقایق را بفهمید و بدانها توجه داشته باشید.

7- خداوند، فراخوان مردم به فهمیدن امتیاز مؤمنان بر کافران و توجه داشتن به آن

هَلْ یَسْتَوِیٰانِ مَثَلاً أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ باطل؛ بصیرت؛ تشبیهات؛ چشم؛ حق؛ ذکر؛ شرک؛ عمل؛ قرآن؛ قلب؛ کفر؛ گوش؛ ملامت

[سوره هود (11): آیه 25]

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ (25)

و به راستی ما نوح را به سوی قومش فرستادیم [و پیامش این بود] که من برای شما اخطار کننده‌ای آشکارم،

25

1- نوح(ع)، از پیامبران و رسولان‌الهی است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً

2- رسالت نوح(ع) محدود به قوم خودش بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

3- نوح(ع) پس از انتخابش به رسالت، پیامبری خویش را به مردم اعلام کرد.

إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

4- نوح(ع) خویشتن را برای مردمش، پیامبری هشدار دهنده و انذارکننده خواند.

إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ

5- نوح(ع) وظیفه‌دار رساندن پیامهای الهی به مردم، با بیانی روشن و صریح

إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

6- توجه دادن مردم به فرجامهای ناخوشایند و ترساندن آنان از عاقبتهای نامیمون، از وظایف پیامبران الهی

إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ

7- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) أنّه قال : کان اسم نوح عبدالغفّار و إنّما سمّی نوحاً لأنّه کان ینوح علی نفسه ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: نام نوح (ع )، عبدالغفار بود و اینکه نوح نامیده شد، برای این بود که بر خویشتن می گریست».

کلیدواژه‌ها:

انبیاء؛ انذار؛ تبلیغ؛ قوم نوح؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 26]

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اَللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ (26)

که جز خدا را نپرستید، زیرا من از عذاب روزی دردناک بر شما می‌ترسم.

26

1- لزوم پرستش‌خدا و پرهیز از عبادت غیر او

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

2- دعوت به یکتاپرستی، در رأس برنامۀ تبلیغی نوح(ع) بود.

إِنِّی لَکُمْ نَذِیرٌ مُبِینٌ . أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

3- دعوت به توحید و مبارزه با شرک، مهمترین رسالت پیامبران

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

4- قوم نوح، مردمانی مشرک بودند.

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

نهی از عبادت غیر خدا و فرمان به پرستش او - که جملۀ «أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ» گویای آن است - می‌رساند که قوم نوح شریک و یا شریکهایی را برای خدا پذیرفته بودند و آنها را عبادت می‌کردند.

5- قوم نوح، پیش از پیامبری آن حضرت، به وجود خداوند معتقد بودند.

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

چنان چه قوم نوح به وجود خداوند معتقد نبودند، ضروری آن بود که آن حضرت نخستین سخنانش را به اثبات آفریدگار جهان اختصاص می‌داد و آن گاه مردمان را به پرستش او فرا می‌خواند.

6- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در عمق تاریخ بشر

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ

7- اعلام برپایی روز قیامت و وجود عذابهایی دردناک در آن روز، از رسالتهای نوح(ع)

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

مراد از «یَوْمٍ» می‌تواند روز قیامت باشد و می‌تواند مقصود از آن، زمان حادثۀ طوفان باشد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است. گفتنی است که توصیف «یَوْمٍ» به «أَلِیمٍ» به اعتبار عذاب آن روز است.

8- ترک پرستش خداوند و عبادت غیر او، موجب گرفتارشدن به عذاب دردناک روز

قیامت خواهد شد.

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

9- نوح(ع)، کافران قومش را به کیفرهای دردناک اخروی هشدار داد.

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

10- نوح(ع)، کافران قومش را به عذابی دردناک در دنیا هشدار داد.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

11- کفرپیشگان، در خطر گرفتار شدن به عذابهایی دردناک در دنیا

أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللّٰهَ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ أَلِیمٍ

12- نوح(ع)، پیامبری دلسوز برای مردم و نگران آینده‌ای ناگوار برای مشرکان و کافران قوم خویش بود.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ توحید؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ قیامت؛ مهربانی؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 27]

فَقٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا وَ مٰا نَرٰاکَ اِتَّبَعَکَ إِلاَّ اَلَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ اَلرَّأْیِ وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ (27)

پس اشراف قومش که کافر بودند، گفتند: ما تو را جز بشری مانند خود نمی‌بینیم، ونمی بینیم جز کسانی که فرومایگان ما هستند، آن هم با نظر بدوی، کسی از تو پیروی کرده باشد، و ما برای شما مزیّتی برخود نمی‌بینیم، بلکه شما را دروغگو می‌پنداریم.

27

1- اشراف و سران قوم نوح، پیامبری آن حضرت را انکار کرده و به توحید و برپایی قیامت کافر شدند.

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

متعلق «کَفَرُوا» به قرینۀ آیۀ قبل توحید، نبوت نوح و برپایی قیامت است.

2- سران کفرپیشه قوم نوح، منکر شایستگی بشر برای رسالت الهی

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا

3- بشر بودن نوح(ع)، بهانه و دستاویز کفرپیشگان برای انکار پیامبری و رسالت آن حضرت

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا نَرٰاکَ إِلاّٰ بَشَراً مِثْلَنٰا

4- گروهی از قوم نوح، به آن حضرت ایمان آورده و از او پیروی کردند.

وَ مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا

5- مؤمنان قوم نوح و پیروان او، از توده‌های مردم و از طبقات غیر مرفه جامعه بودند.

مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا

مراد از «أراذل» - از آن رو که مقابل «ملأ» قرار گرفته توده‌های مردم و افراد مستضعف جامعه است.

6- توده‌های غیر مرّفه، مردمی پست و حقیر در دیدگاه اشراف قوم نوح

مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا

أرذل (مفرد أراذل) به معنای پست و حقیر می‌باشد.

7- انحصار پیروان نوح به قشر مستضعف و تهی‌دست، بهانه و دستاویز اشراف برای ایمان نیاوردن به او و انکار رسالتهای وی

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ

8- سران و اشراف قوم نوح، گرفتار خوی استکباری و خود برتربینی بودند.

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا

9- اشرافیت و رفاه، زمینه‌های ابتلا به خود برتربینی و خوی استکباری است.

فَقٰالَ الْمَلَأُ ... مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا

10- طبقۀ سران و اشراف ملتها، پیشتاز در کفر و انکار پیامبران الهی هستند.

فَقٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا

11- اشراف قوم نوح، ایمان توده‌های مستضعف را ایمانی سطحی و برخاسته از خوش باوری و عدم تفکر می‌شمردند.

مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ

«بادی»از «بدوّ»و به معنای ظاهر است. «ظاهر الرأی»؛ یعنی، دید سطحی و اندیشۀ خالی از تفکر و تأمل. «بٰادِیَ الرَّأْیِ» می‌تواند ظرف برای «اتَّبَعَکَ» باشد. براین‌اساس معنای جملۀ «مٰا نَرٰاکَ ...» چنین است: می‌بینیم که أراذل از تو پیروی کرده‌اند و پیروی آنان سطحی و بدون تأمل در درستی و نادرستی ادعای تو بوده است.

12- اشراف و سران قوم نوح، مدّعی روشن و آشکار بودن حقارت و پستی مؤمنان به نوح(ع)

مٰا نَرٰاکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذِینَ هُمْ أَرٰاذِلُنٰا بٰادِیَ الرَّأْیِ

برداشت‌فوق، براساس این‌احتمال‌است که «بٰادِیَ الرَّأْیِ» ظرف برای مضمون جملۀ «هُمْ أَرٰاذِلُنٰا» باشد؛ یعنی، در یک نگاه ظاهری‌می‌توان دریافت‌که پیروان‌تو، مردمی پست و حقیرند.

13- اشراف و سران قوم نوح، با این پندار که او و پیروانش هیچ مزیت و فضیلتی بر آنان ندارند، ادعاهایشان را شایستۀ پذیرش نمی‌شمردند.

وَ مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ

14- اشراف قوم نوح، آن حضرت را در ادعای پیامبری به دروغ‌گویی متهم می‌کردند.

بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ

متهم کردن نوح و پیروانش به دروغ گویی برحسب مدعای آنان است؛ یعنی، اتهام نوح به دروغ‌گویی در ارتباط با ادعای نبوت است و نسبت به پیروانش در ادعای ایمان می‌باشد.

15- اشراف و سران قوم نوح، پیروان آن حضرت را در ادعای ایمان، به دروغ‌گویی متهم می‌کردند.

بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ استضعاف؛ اشراف؛ انبیاء؛ ایمان؛ تکبر؛ تکذیب؛ دروغ؛ رفاه؛ قوم نوح؛ قیامت؛ کفر؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 28]

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ (28)

[نوح] گفت: ای قوم من، به من خبر دهید، اگر از جانب پروردگارم دلیلی روشن داشته باشم، و او از نزد خود رحمتی به من ارزانی داشته باشد که بر شما[به سبب اعراضتان] ناشناخته مانده است، آیا ما می‌توانیم آن را با این‌که از آن کراهت دارید بر شما تحمیل کنیم؟

28

1- نوح(ع) برخوردار از معجزه و دلیلی روشن، بر پیامبری خویش

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ

قابل ذکر است که «أَ رَأَیْتُمْ» به معنای «أخبرونی» است و مفعول آن جملۀ «أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا» است و این هر دو به منزلۀ جواب شرط «إِنْ کُنْتُ ...» می‌باشد و تقدیر جمله چنین است «إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ ... فاخبرونی أ نلزمکموها»

2- خداوند، عطاکنندۀ معجزه و دلیلهای روشن به پیامبران(ع)

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

3- خداوند، مربی پیامبران و مدبر امور ایشان است.

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

برداشت فوق، با توجه به گزینش اسم «رب» - که به معنای مدبر و مربی است - استفاده شده است.

4- «رب»از اسما و صفات خداوند

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

5- هدف از اعطای معجزه و دلیلهای روشن به پیامبران، تدبیر امر نبوت و پیشبرد هدفهای رسالت آنان است.

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

6- خداوند، نوح(ع) را از رحمت ویژۀ خویش بهره‌مند ساخت و به مقام نبوت رسانید.

آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ

مقصود از «رَحْمَةً» ، به مناسبت مورد، مقام نبوت و پیامبری است.

7- مقام نبوت، رحمت خاص خداوند به پیامبران

وَ آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ

نکره آوردن «رَحْمَةً» دلالت بر عظمت دارد و توصیفش به «مِنْ عِنْدِهِ» حاکی از ارجمندی آن است.

8- برخورد حضرت نوح(ع) با سران و اشراف کافر، برخوردی ترحم‌آمیز و مشفقانه بود.

یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ

تعبیر «یٰا قَوْمِ» (ای مردم من!) حکایت از شفقت و ترحم دارد.

9- سران و اشراف قوم نوح، کوردلانی ناتوان از درک دلایل نبوت و فهم و معارف الهی

أَ رَأَیْتُمْ إِنْ ... آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ

تعمیة (مصدر «عمّیت») به معنای کور ساختن است و آن گاه که به «علی» متعدی شود، به معنای مخفی کردن می‌باشد.

بنابراین «فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ» ؛ یعنی، آن بیّنه و رحمتی که خداوند به من عطا کرده است، بر شما مخفی مانده و از درکش ناتوانید.

10- اشرافیت، استکبار و خودبرتربینی سران قوم نوح، مایۀ کوردلی و ناتوانی آنان از درک دلایل نبوت و فهم معارف الهی بود.

أَ رَأَیْتُمْ إِنْ ... آتٰانِی رَحْمَةً مِنْ عِنْدِهِ فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ

«عُمّیت» فعل مجهول است و فاعل آن؛ یعنی، چیزی که موجب کوردلی و خفای دلیلهای نبوت نوح به کافران باشد، ذکر نشده است. به قرینۀ صفاتی که برای کافران قوم نوح بیان شده، می‌توان گفت: همان صفات (از طبقۀ اشراف و مستکبران بودن و خود را برتر دانستن و ...) موجب کوردلی و ناتوانی آنان از درک معارف شده بود.

11- ایمان به پیامبران و باور به معارف الهی، غیر قابل اجبار و اکراه

أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

12- پیروان نوح(ع)، یاوران او در ابلاغ رسالت و دعوت مردم به ایمان

أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا

برداشت فوق از صیغۀ جمع«نلزم» - که شامل نوح و پیروانش می‌شود - استفاده شده است.

13- اشراف و سران قوم نوح، به معارف الهی تمایلی نشان نمی‌دادند و از آن بیزار و متنفر بودند.

وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

14- علاقه به معارف دینی، در گرو شناخت آنهاست.

فَعُمِّیَتْ عَلَیْکُمْ ... وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

15- بیزار نبودن مردم از معارف الهی، شرط توانایی پیامبران بر هدایت ایشان

أَ نُلْزِمُکُمُوهٰا وَ أَنْتُمْ لَهٰا کٰارِهُونَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ تکبر؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ عجز؛ قلب؛ قوم نوح؛ معجزه؛ مهربانی؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره هود (11): آیه 29]

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اَللّٰهِ وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (29)

و ای قوم من، من در برابر این [ابلاغ رسالتم] مالی از شما طلب نمی‌کنم؛ اجر من جز بر عهدۀ خدا نیست. و من هرگز کسانی را که ایمان آورده‌اند از خود طرد نمی‌کنم. قطعاً آنان به لقای پروردگارشان خواهند رفت [و جزای عملشان را خواهند دید]، ولی من شما را قومی می‌بینم که نادانی می‌کنید.

29

1- نوح(ع) به مردم اعلام کرد که: در برابر

ابلاغ رسالت، کمترین مالی از آنان درخواست نخواهد کرد.

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً

مراد از ضمیر در «عَلَیْهِ» ، پیامبری و ابلاغ رسالت است. کلمۀ «مٰالاً» نکره است و چون پس از نفی (لاأسئلکم) قرار گرفته

است، دلالت بر عموم دارد؛ یعنی، هیچ مالی و کمترین پاداشی.

2- پیامبران، منزه از درخواست کمترین مال و دارایی از مردم به خاطر ابلاغ رسالت و تبلیغ معارف دین

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً

3- دستیابی به مال و دارایی مردم به بهانۀ پیامبری، تحلیل نابخردانۀ سران و اشراف قوم نوح از ادعای نبوت و رسالت آن حضرت

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً

از اینکه نوح(ع) در پاسخ به قوم خویش، مطرح می‌سازد که کمترین مالی از آنان مطالبه نمی‌کند، معلوم می‌شود که کفرپیشگان چنین اتهامی را متوجه او کرده بودند.

4- نوح(ع) به قوم خویش اعلام کرد که پاداش رسالتش تنها بر عهدۀ خداوند است.

إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

5- پیامبران، منزه از علاقه به مال و منال و امور مادی

لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

تعبیر «أجر» در مقابل «مال» در آیۀ شریفه، گویای این است که: نوح(ع) در پاداش خواهی از خداوند نیز، درخواست مال و دارایی نمی‌کند و علاقه‌ای به آن نشان نمی‌دهد.

6- چشم ندوختن به مال و دارایی مردم، از نشانه‌های صداقت مصلحان جامعه و مبلغان راستین دین است.

وَ یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مٰالاً إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

7- مبلغان معارف دین، مستحق پاداشند و پاداش دهندۀ ایشان، خداوند است.

إِنْ أَجرِیَ إِلاّٰ عَلَی اللّٰهِ

8- مطرود شدن مؤمنان تهی دست از پیرامون نوح(ع)، از شرایط سران و اشراف قوم نوح برای ایمان آوردن به آن حضرت

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا

9- مخالفت شدید و قاطعانۀ نوح(ع) با درخواست نابه جای سران و اشراف (طرد مؤمنان تهی دست)

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا

آوردن جملۀ اسمیه و «با» ی زایده، حکایت از تأکید فراوان دارد.

10- گرایش دادن اشراف به توحید و معارف دین، هرگز مجوز طرد مؤمنان محروم و تهی‌دست نیست.

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا

11- تعیین راستی و درستی ایمان افراد و

حسابرسی مدعیان ایمان، از شؤون خداوند است.

بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ ... مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

کفرپیشگان، ایمان پیروان نوح را سطحی، بلکه آنان را در ادعای ایمان دروغگو می‌شمردند (بل نظنکم کاذبین). نوح(ع) در پاسخ ایشان با جملۀ «إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ» بیان می‌دارد که برای انسانها روز آخرتی است و خداوند در آن روز، راستی و ناراستی ایمانها را تعیین خواهد کرد.

12- قیامت، روز ملاقات انسان با خداوند

إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

13- قیامت، روز تمایز مؤمنان راستین از مدعیان دروغین

بَلْ نَظُنُّکُمْ کٰاذِبِینَ ... إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

14- پیامبران، وظیفه‌دار پذیرش اظهارکنندگان ایمان و نه مسؤول تمییز مؤمنان راستین از غیر ایشان

مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

15- مؤمنان قوم نوح، مردمی مقرب درگاه خدا و برخوردار از مقام لقای او

إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

جملۀ «إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ» می‌تواند بیانگر حال فعلی پیروان نوح باشد؛ یعنی، هم اکنون به مقام لقای پروردگار رسیدند و همچنین می‌تواند خبر از فرجام اخروی آنان دهد. برداشت فوق ناظر به احتمال اول است.

16- ایمان به خدا و تقرب به درگاه او، عامل پیوند انبیا با پیروان خود

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

17- امکان رسیدن به مقام لقای خداوند در دنیا

إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

18- اشراف و سران کفرپیشه قوم نوح، ناآگاه به مقام بلند مؤمنان و پیروان آن حضرت

وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

به قرینۀ «إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ» می‌توان گفت که: مفعول «تَجْهَلُونَ» مقام والا و ارجمند مؤمنان به نوح(ع) است. براین‌اساس «أَرٰاکُمْ ...»؛ یعنی، می‌دانم که شما به مقام والای مؤمنان (لقای آنان با خدا) آگاهی ندارید.

19- اشراف قوم نوح، ناآگاه به مرتبۀ والای «لقاء الله» و تقرب به درگاه خدا

إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

20- یکتاپرستی و ایمان به پیامبران، ملاک ارزش و نشانۀ علم و آگاهی است.

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ

قَوْماً تَجْهَلُونَ

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که «تَجْهَلُونَ» به منزلۀ فعل لازم باشد و مفعولی برای آن در نظر گرفته نشود.

براین‌اساس «أَرٰاکُمْ ...»؛ یعنی، می‌دانم که شما کفرپیشگان، مردمی نادان و ناآگاه هستید.

21- شرک و کفر، نشانۀ نادانی و بی‌خردی است.

وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

22- نه از طبقۀ اشراف بودن ملاک دانایی و ارزش است و نه از محرومان بودن نشانۀ جهل و بی‌مقداری

وَ مٰا أَنَا بِطٰارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لٰکِنِّی أَرٰاکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ

23- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اصلاح؛ افترا؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تقرب؛ توحید؛ جهل؛ حساب رسی؛ دروغ؛ دنیا؛ دوستی؛ دین؛ راستگویی؛ رب/اسما و صفات؛ زهد؛ شرک؛ عقل؛ علم؛ فقر؛ قوم نوح؛ قیامت؛ کفر؛ ملامت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 30]

وَ یٰا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اَللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ (30)

و ای قوم من، اگر آنان را از خود طرد کنم، چه کسی در برابر [انتقام] خدا مرا یاری خواهد کرد؟ آیا متذکّر نمی‌شوید؟

30

1- خداوند، حامی و پشتیبان موحدان ومؤمنان به‌رسالت پیامبران است.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ

2- طرد مؤمنان (نپذیرفتن آنان به جرگه و مجمع اهل ایمان) گناه و درپی دارندۀ عذاب الهی است.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ

«مِنَ اللّٰهِ» به معنای «من عذاب الله» است.

3- همگان، حتی پیامبران الهی، در صورت طرد مؤمنان و ارتکاب گناه، مستحق کیفر و مجازات الهی‌اند.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ

4- همگان، ناتوان از دفع کیفرهای خداوند و عاجز از یاری کردن گرفتاران به عذاب الهی‌اند.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ

استفهام در جملۀ «مَنْ یَنْصُرُنِی ...» استفهام انکاری است.

«نصر» به معنای یاری کردن است و چون در آیه با حرف «مَنْ» متعدی شده، معنای نجات و خلاص در آن تضمین شده است. بنابراین معنای «مَنْ یَنْصُرُنِی ...» چنین می‌شود:

هیچ کس نمی‌تواند مرا از عقاب الهی نجات دهد اگر آنان را طرد کنم.

5- نوح(ع)، اشراف و سران قومش را، به خاطر توجه نکردن به پیامدهای طرد مؤمنان توبیخ کرد.

أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

استفهام در «أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ» استفهام توبیخی است.

6- استحقاق عذاب الهی به خاطر طرد مؤمنان، حقیقتی که همگان به دریافت و فهم آن توانایند.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

7- ناتوانی همۀ موجودات از دفع عذاب الهی، حقیقتی که همگان به درک و فهم آن توانایند.

مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ ... أَ فَلاٰ تَذَکَّرُونَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ عجز؛ عذاب؛ قوم نوح؛ گناه؛ ملامت؛ نصرت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 31]

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اَللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ اَلْغَیْبَ وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اَللّٰهُ خَیْراً اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ اَلظّٰالِمِینَ (31)

و من به شما نمی‌گویم که خزانه‌های خدا نزد من است، و غیب هم نمی‌دانم، و نمی‌گویم که من فرشته‌ام، و دربارۀ کسانی که به چشم شما خوار می‌نمایند نمی‌گویم که خدا هرگز به آنان خیری نخواهد داد؛ خدا به آنچه در دل آنان است داناتر است. [اگر چنین بگویم] من در آن صورت قطعاً از ستمکاران خواهم بود.

31

1- نوح(ع)، نه گنجینه‌های هستی را در اختیار داشت، نه غیب می‌دانست و نه از فرشتگان بود.

لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ

2- اشراف و سران قوم نوح، او را به دلیل ملک نبودن و دسترسی نداشتن به گنجینه‌های هستی و نداشتن علم غیب، لایق مقام پیامبری نمی‌دانستند.

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ ... وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ

به نظر می‌رسد جمله‌های «لاٰ أَقُولُ لَکُمْ ...» ناظر به «مٰا نَریٰ لَکُمْ عَلَیْنٰا مِنْ فَضْلٍ» باشد و لذا اشاره به انتظارات نابه‌جای قوم نوح، از مدعیان نبوت دارد.

3- در اختیار داشتن همۀ نعمتهای الهی و توان دسترسی به گنجینه‌های هستی و دانستن غیب، از لوازم و شرایط پیامبری نیست.

وَ لاٰ أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزٰائِنُ اللّٰهِ وَ لاٰ أَعْلَمُ الْغَیْبَ

4- فرشته بودن، از شرایط احراز مقام نبوت و پیامبری نیست.

وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ

5- بشر، شایستۀ دستیابی به مقام رسالت و پیامبری است.

وَ لاٰ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ

6- هر نعمت و موهبتی در جهان هستی، دارای مخزن و گنجینه‌ای خاص است.

خَزٰائِنُ اللّٰهِ

برداشت فوق، از جمع آوردن کلمۀ «خَزٰائِنُ» به دست آمده است.

7- نعمتهای هستی و گنجینه‌های آن، به تمامی از آنِ خدا و در اختیار اوست.

خَزٰائِنُ اللّٰهِ

8- نعمتهای الهی در جهان هستی، گرانبها و ارجمند است.

خَزٰائِنُ اللّٰهِ

خزائن (جمع «خِزانه») به معنای گنجینه‌هاست. استفاده از کلمۀ گنجینه برای جایگاه نعمتها و موهبتهای هستی، برای رساندن این معناست که: نعمتها و موهبتهای هستی پر ارج و گرانبهاست؛ زیرا معمولاً اشیای ذی قیمت را در گنجینه نگهداری می‌کنند.

9- تهی‌دستان و مستضعفان جامعه، در نظر ظاهر بین اشراف قوم نوح، مردمی پست و حقیر

وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً

إزدراء (مصدر «تَزْدَرِی» ) به معنای حقیر شمردن و ناقص و معیوب دانستن است (لسان‌العرب). مفعول «تَزْدَرِی» ضمیر محذوفی است که به «الذین»برمی‌گردد و مراد از آن، پیروان حضرت‌نوح می‌باشد. یعنی «الذین تزدریهم أعینکم» (آنان که چشمان شما ایشان را حقیر و ناقص و معیوب می‌بیند.) اسناد «تَزْدَرِی» به «أَعْیُنُکُمْ» اشاره به ظاهربینی اشراف و سران دارد.

10- سران و اشراف قوم نوح، محرومان و مستضعفان را، فاقد شایستگی برای رسیدن به خیر و نیکی می‌پنداشتند.

لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً

جملۀ «لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً» بیان اندیشۀ سران و اشراف قوم نوح دربارۀ محرومان و تهی‌دستان جامعه است. این جمله با توجه به کلمۀ «لَنْ» حکایت از آن دارد که: اشراف دستیابی محرومان را به خیر و نیکی، نامحتمل می‌دانستند.

11- محروم بودن انسان از مال و منال (مادیات)، نشانۀ عدم شایستگی وی برای دستیابی به خیرهای معنوی و الهی نیست.

لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً

12- محور ارزیابی انسانها در مکتب انبیا، جنبۀ باطنی و نفسانی آنهاست نه ویژگیهای ظاهری و مادی.

وَ لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ ... اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ

نوح(ع) در بیان نگرش کافران دربارۀ انسانها، کلمۀ «أَعْیُنُکُمْ» رابه کار برد و در بیان بینش خود «أَنْفُسِهِمْ» را محور قرارداد تا به این نکته اشاره کند که: انسانهای غیر الهی در ارزش‌گذاری، نظر به جنبه‌های مادی و ظاهری انسان‌ها دارند و پیامبران نظر به جان و روان انسانها دوخته‌اند.

13- خداوند، اعطاکنندۀ خیر و نیکی به انسانها و رسانندۀ آنان به مقامهای معنوی است.

لاٰ أَقُولُ ... لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللّٰهُ خَیْراً

14- خداوند، آگاه به امور نفسانی و جنبۀ روحانی انسان

اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ

15- ظلم و ستم سران و اشراف قوم نوح به محرومان و مستضعفان آن قوم

لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ ... إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

جملۀ «إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ» تعریضی است به سران و اشراف قوم نوح که شما با این پندار - که محرومان شایستۀ خیر نیستند - در حق آنان ستم می‌کنید.

16- پندار عدم شایستگی تهی‌دستان برای کسب خیر و مقامهای معنوی، پنداری به دور از واقعیت و گناه است.

لاٰ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ ... إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

17- سخن نابحق گفتن دربارۀ مردم و نالایق شمردن آنان بدون هیچ دلیل و برهان، ظلم به آنان است.

لاٰ أَقُولُ ... اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ برهان؛ خزائن خدا؛ خیر و شر؛ دین؛ ظلم؛ علم؛ غیب؛ فقر؛ قوم نوح؛ گناه؛ ملائکه؛ نبوت؛ نعمت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 32]

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (32)

گفتند: ای نوح، راستی که تو با ما جدال کردی و بسیار هم جدال کردی؛ پس اگر از راستگویانی آنچه را که به آن تهدیدمان کنی برای ما بیاور.

32

1- نوح(ع) برای هدایت قومش، تلاشی مستمر و پی‌گیر داشت.

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا

إکثار (مصدر «أکثرت») به معنای کاری را فراوان انجام دادن است. بنابراین «فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا» ؛ یعنی، بسیار مناظره کردی و فراوان دلیل و برهان آوردی و ... این معنا، حکایت از تلاش مستمر و پی‌گیر حضرت نوح(ع) در تبلیغ رسالت دارد.

2- بحث و گفت‌وگو و ارائۀ دلیل و برهان، از روشهای نوح(ع) برای بازداری مردم از شرک و گرایش دادن آنان به توحید

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا

«جدال»به معنای مناظره کردن و آوردن برهان برای ابطال دلیلها، اندیشه‌ها و باورهای طرف مقابل است.

3- نوح(ع)، همواره کفرپیشگان را به نزول عذاب الهی هشدار می‌داد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا

آوردن فعل مضارع (تعد) به جای فعل ماضی (وعدت) اشاره به تکرار وعیدها و هشدارهای حضرت نوح(ع) دارد.

4- کفرپیشگان قوم نوح، از او خواستند که به بحث و مناظره با آنان پایان دهد و تهدیدهای خویش را تحقق بخشد.

قٰالُوا یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا

جملۀ «فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا» (با ما بسیار مناظره‌کردی) - به قرینۀ تفریع جملۀ «فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» بر آن - کنایه از این است که دلیل و برهان آوردن کافی است، به این امر پایان ده.

5- کفرپیشگان قوم نوح، ناباور به آمدن عذاب و تحقق یافتن وعیدها و تهدیدهای آن حضرت

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

6- تلاشهای نوح(ع)، برهانها و دلیلهای او، بی‌تأثیر در اشراف کافر

قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا

7- اشراف و سران قوم نوح، درصدد مأیوس کردن او از پذیرفته شدن دعوتهای توحیدی وی

قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا

8- نوح(ع)، در پندار ناروای کفرپیشگان قومش، فردی دروغگو و ارائه کنندۀ مطالب نادرست

إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اشراف؛ امید؛ انذار؛ تبلیغ؛ دروغ؛ راستگویی؛ شرک؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کفر؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره هود (11): آیه 33]

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اَللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ (33)

گفت: جز این نیست که اگر خدا بخواهد آن را برای شما می‌آورد، و شما هرگز از سلطۀ [او] خارج نخواهید شد.

33

1- نزول عذاب بر کفرپیشگان، به دست خدا و به مشیت اوست.

إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ

2- نازل کردن عذاب بر کفرپیشگان، در اختیار پیامبران نیست.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ

کفرپیشگان با مخاطب قراردادن نوح(ع) از او خواستند تا تهدیدهای اعلام شده را تحقق بخشد. حضرت نوح(ع) با آوردن کلمۀ «إِنَّمٰا» - که دلالت بر حصر دارد - به این معنا اشاره می‌کند که: آوردن عذاب از شؤون خداوند است و در اختیار بشر نیست.

3- نوح(ع) در پاسخ به عذاب طلبی کفرپیشگان، نزول عذاب را در گرو مشیت الهی دانست و گریز از عذابهای الهی را غیرممکن شمرد.

قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

4- مشیت خداوند، غیر قابل تخلف است.

إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ

5- هیچ کس، توان ایستادگی در برابر مشیت الهی را ندارد.

إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

6- هیچ کس و هیچ چیز، بر خداوند حاکمیتی ندارد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ

7- وعیدهای خداوند و تهدیدهای او، حتی پس از ابلاغ آنها به مردم، هرگز خدا را به تحقق بخشیدن آنها ملزم نمی‌کند.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ

نوح(ع) با مقید ساختن نزول عذاب به مشیت الهی (إن شاء) درصدد بیان این نکته است که: اعلام آن وعیدها و تهدیدها، هر چند از ناحیۀ خداوند بوده، ولی این امر موجب‌نمی‌شود که خداوند درتحقق بخشیدن به آنهاملزم باشد او در هر حال مختار است: اگر خواست آن وعیدها را تحقق می‌بخشد و اگر نخواست چنین نخواهد کرد.

8- کفرپیشگان نه می‌توانند از نزول عذاب الهی جلوگیری کنند و نه قادرند از گرفتارشدن به آن، خود را رهایی بخشند.

إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ ... وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

إعجاز (مصدر «معجزین» به معنای فرار کردن و از دسترس خارج شدن است. بنابراین «مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ» ؛ یعنی، [پس از نزول عذاب] نمی‌توانید فرار کنید و خود را از عذاب برهانید.

9- پاسخ نوح(ع) به عذاب‌طلبی کفرپیشگان، پاسخی آمیخته با درس توحید و خداشناسی بود.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ إِنَّمٰا یَأْتِیکُمْ بِهِ اللّٰهُ إِنْ شٰاءَ وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ توحید؛ جهان بینی؛ عجز؛ عذاب؛ قوم نوح؛ کفر؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 34]

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اَللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (34)

و اگر بخواهم برای شما خیر خواهی کنم، چنانچه خدا بخواهد شما را [بر اثر طغیانتان] در گمراهی بگذارد، خیر خواهی من سودی برای شما نخواهد داشت.

او صاحب اختیار شماست، و فقط به سوی او بازگردانده می‌شوید.

34

1- نوح(ع)، در پی درخواست قومش (درخواست تحقق بخشیدن به عذابهای موعود) از ایمان آوردن آنان سخت به تردید افتاد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ ... لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ

2- نوح(ع)، پس از تلاشهای ناموفق

خویش، این احتمال را موجه دانست که خداوند خواسته تا اشراف و سران قومش، به ورطۀ ضلالت و گمراهی سقوط کنند.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ

«إِنْ» در «إِنْ کٰانَ اللّٰهُ ...» شرطیه است و جملۀ «لاٰ یَنْفَعُکُمْ ...» به منزلۀ جواب برای آن می‌باشد. گرچه این احتمال نیز که مخففه از مثقّله باشد بعید به نظر نمی‌رسد. بر این اساس جملۀ «إِنْ کٰانَ اللّٰهُ» بیانگر آن است که نوح(ع) به ایمان نیاوردن قومش اطمینان پیدا کرده بود. قابل ذکر است که نیامدن «لام» در خبر «إِنْ» مخففه، به خاطر مشتبه نشدن آن با «إِنْ» نافیه است.

3- گمراهی ضلالت‌پیشگان از سوی خدا، سزا و کیفر لجاجت و حق‌ناپذیری ایشان است.

یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا ... فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ وقوع جملۀ «إِنْ کٰانَ اللّٰهُ» پس از بیان لجاجتها و حق ناپذیریهای کفرپیشگان (قَدْ جٰادَلْتَنٰا ...) ، حاکی است که ارادۀ خداوند بر اغوای آنان، به خاطر عناد و لجاجتشان بوده است.

4- تعالیم و نصیحتهای پیامبران، در کسانی که خداوند خواهان گمراهی ایشان باشد، بی‌تأثیر است.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ

«إِنْ کٰانَ اللّٰهُ ...» به منزلۀ تعلیل برای «لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی» است؛ یعنی، چون خداوند گمراهی شما را خواسته است، نصیحت من در شما تأثیری ندارد.

5- پیامبران و مبلغان دین، به بیان و ابلاغ معارف برای هدایت‌ناپذیران، موظف نیستند.

إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ

نوح(ع)، پس از دریافت این واقعیت که خداوند، به خاطر لجاجتهای قومش خواسته که آنان گمراه باشند، نصیحت کردن و ابلاغ دین را با جملۀ شرطیۀ (إن أردت ...) بیان می‌کند تا به این نکته اشاره کند که: ابلاغ دین پس از این مرحله، بر من لازم و ضروری نیست.

6- امر به معروف و نهی از منکر، در صورتی که احتمال تأثیر در آن نباشد، واجب نیست.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ

7- هدایت‌یابی انسانها و گمراه شدن آنان، از خواست و ارادۀ خداوند خارج نیست.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ

8- نوح(ع) پیامبری خیرخواه و دلسوز مردم

لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ

9- کفرپیشگان قوم نوح، او را خیرخواه نمی‌دانستند و تعالیمش را سودمند نمی‌پنداشتند.

یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا ... إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ

اشراف قوم نوح، تلاشهای مستمر نوح(ع) را جدل (جرّ و بحث) نامیدند؛ ولی او در مقابل، تعبیر نصیحت را به کار برد تا پندار آنان را تخطئه کند.

10- مؤثر بودن نصیحتها در آدمی، در گرو توفیق و خواست خداوند است.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی ... إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ

11- خداوند، پروردگار انسانها و تدبیرکنندۀ امور ایشان است.

هُوَ رَبُّکُمْ

12- اغوای گمراهان پس از اتمام حجت بر آنان و عنادورزی ایشان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ هُوَ رَبُّکُمْ

13- «رب» از اسما و صفات خداوند

هُوَ رَبُّکُمْ

14- بازگشت انسانها به سوی خداوند برای دریافت کیفر و پاداش عمل

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

15- بازگشت انسانها به خدا برای محاسبه و کیفر و پاداش، مقتضای ربوبیت اوست.

هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

16- بازگشت انسانها به خدا، قهری و اجتناب‌ناپذیر است.

وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

برداشت فوق، از متعدی بودن فعل «تُرْجَعُونَ» استفاده شده است.

17- نپذیرفتن نصیحتهای پیامبران، زمینۀ گرفتار شدن به کیفرهای اخروی است.

وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ ... هُوَ رَبُّکُمْ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

از هدفهای بیان این حقیقت که نصیحت ناپذیران به خدا بازمی‌گردند، هشدار دادن آنان به عذابهای اخروی است.

18- «عن أبی الحسن الرّضا(ع ) قال : قال اللّٰه فی قوم نوح : «وَ لاٰ یَنْفَعُکُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَکُمْ إِنْ کٰانَ اللّٰهُ یُرِیدُ أَنْ یُغْوِیَکُمْ» قال: الأمر إلی اللّٰه یهدی و یضلّ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است که: خداوند [از قول نوح] دربارۀ قومش فرمود: «اگر خدا بخواهد گمراهتان کند و من بخواهم شما رای نصیحت کنم ، نصیحت من برای شما سودی ندارد». امام فرمود: کار به دست خداست، هدایت می‌کند و گمراه می‌سازد».

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ تبلیغ؛ حق؛ حُکم؛ دشمنی؛ ضلالت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ موعظه؛ مهربانی؛ هدایت

[سوره هود (11): آیه 35]

أَمْ یَقُولُونَ اِفْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ اِفْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ (35)

آیا می‌گویند: این [قرآن] را به دروغ ساخته است؟ بگو: اگر آن را به دروغ ساخته باشم، جرمِ من تنها بر عهدۀ من است، و من از جُرمی که شما مرتکب می‌شوید برکنارم.

35

1- مشرکان عصر بعثت، قرآن را ساخته و پرداختۀ پیامبر(ص) می‌پنداشتند.

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ

در اینکه مقصود از ضمیر در «یَقُولُونَ» چه کسانی هستند، دو نظر ابراز شده است: برخی برآنند که مقصود، مشرکان عصر پیامبر(ص) هستند و گروهی دیگر از مفسران، مراد از آن را کفرپیشگان قوم نوح می‌دانند. برداشت فوق براساس نظر اول است. گفتنی است که براین اساس، مخاطب کلمۀ «قُلْ» پیامبر اکرم(ص) است و ضمیر مفعولی در «افْتَرٰاهُ» به قرآن باز می‌گردد.

2- مشرکان مکه، سرگذشت نوح و قوم او را، داستانی ساختگی و بافتۀ پیامبر(ص) می‌پنداشتند.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ

برداشت فوق، براین اساس است که ضمیر مفعولی در «افْتَرٰاهُ» به داستان نوح(ع) و قوم او که در آیات پیشین آمده، باز گردد.

3- نسبت دادن مطالب خود ساخته به خداوند جرم و گناه است.

قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی

«إفتراء» به معنای دروغ بافتن است و در آن نسبت دادن به دیگری قید نشده است؛ ولی قرینه‌های موجود در آیۀ شریفه از لحاظ شدن این قید در «افْتَرٰاهُ» و «افْتَرَیْتُهُ» حکایت دارد.

بنابراین «إِنِ افْتَرَیْتُهُ ...»؛ یعنی، اگر آن را من بافته باشم و به خدا نسبت دهم ... .

4- خداوند، تعلیم دهندۀ پیامبر(ص) در چگونه پاسخ دادن به مشرکان و چگونه برخورد کردن با ایشان

أَمْ یَقُولُونَ افْتَرٰاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ

برداشت فوق، از کلمۀ «قُلْ» استفاده شده است.

5- هر کس مسؤول عملکرد خویش است و تنها خودش به خاطر گناهش مؤاخذه می‌شود.

إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی

«إجرام»به معنای ارتکاب و کسب گناه است. تقدیم «علی» بر «إِجْرٰامِی» حکایت از حصر دارد؛ یعنی، گناه افترای من (اگر افترایی باشد) تنها متوجه من است نه دیگری.

6- شرک‌ورزی و پرستش غیر خدا، جرم و گناه است.

وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ

چون مخاطبان «تُجْرِمُونَ» مشرکان و پرستش کنندگان غیر خدا هستند، می‌توان گفت: منظور از گناه در جملۀ «تُجْرِمُونَ» شرک ورزی و پرستش غیر خداست. قابل ذکر است که«ما» در «مِمّٰا» مصدریه می‌باشد؛ یعنی: أنا بریءٌ من إجرامکم.

7- اعلام بیزاری پیامبر(ص) از شرک‌ورزی مشرکان مکه و گناهان آنان

وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ

8- ضرورت حفظ مواضع و ابراز پایبندی به عقاید دینی، دربرخورد با مخالفان دین

إِنِ افْتَرَیْتُهُ فَعَلَیَّ إِجْرٰامِی وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّٰا تُجْرِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ تولی؛ دروغ؛ دشمنی؛ دین؛ شرک؛ عذاب؛ عمل؛ قرآن؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مکه

[سوره هود (11): آیه 36]

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ (36)

و به نوح وحی شد که از قوم تو، جز کسانی که تاکنون ایمان آورده‌اند کسی ایمان نخواهد آورد، پس به سبب آنچه انجام می‌دهند آزرده خاطر مباش.

36

1- گروهی از قوم نوح، به او ایمان آوردند و گروهی همچنان بر کفر و انکار رسالتش اصرار می‌ورزیدند.

أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ

2- خداوند، نوح(ع) را به مؤثر نبودن هر گونه تلاش برای ایمان آوردن کفرپیشگان قومش آگاه کرد.

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ

فاعل «لَنْ یُؤْمِنَ» کلمه‌ای همانند «أحد» می‌باشد؛ یعنی:

«لن یؤمن أحد من قومک». «إِلاّٰ» به معنای «غیر» و صفت برای «أحد من قومک» است نه استثنای از جملۀ «لَنْ یُؤْمِنَ ...»؛ زیرا استثنای مؤمنان از جملۀ سابق، استثنای وجیه بلکه صحیحی نیست. بنابراین جملۀ «لَنْ یُؤْمِنَ ...» چنین معنا می‌شود: احدی از افراد غیر مؤمن قومت (کافران آنان) ایمان نخواهد آورد.

3- اصرار بر کفر و انکار پیامبران و معارف الهی، موجب از دست دادن شایستگی برای ایمان و هدایت است.

یٰا نُوحُ قَدْ جٰادَلْتَنٰا فَأَکْثَرْتَ جِدٰالَنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ...

4- وحی و اخبار خداوند، طریق آگاهی پیامبران به امور غیبی و سرنوشت انسانها

أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ

5- وحی، طریق ارتباط خداوند با پیامبران و ابلاغ برنامه‌ها و گزارشها به ایشان

وَ أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ ... فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

6- نوح(ع)، همواره رنجیده خاطر از رفتار ناپسند قوم خویش و اندوهناک از اصرار آنان بر کفر و انکار رسالت

فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

إبتئاس (مصدر «تَبْتَئِسْ» ) به معنای محزون و ناراحت شدن است و مراد از «بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ» شرک ورزی و اصرار آنان بر انکار رسالت و دیگر کارهای نارواست.

7- نومیدی نوح(ع) از هدایت یابی قومش و آگاهی او از ناشایستگی آنان برای ایمان، زمینه‌ساز رفع اندوه از او

لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ ... فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

برداشت فوق، از تفریع «فَلاٰ تَبْتَئِسْ» بر اخبار از ایمان نیاوردن کافران استفاده شده است؛ یعنی، حال که از هدایت‌نیافتن کافران‌آگاه شدی و مسؤولیت تبلیغ از تو برداشته شده، زمینه‌ای برای اندوه وجود ندارد پس غمگین مباش.

8- تأسف بر کفرورزی و هدایت‌ناپذیری انسانهای عنود و لجوج، بی‌فایده است.

لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

9- مبلغان دینی، پس از یأس از هدایت‌پذیری انسانها، موظف به ابلاغ و بیان معارف الهی نیستند.

فَلاٰ تَبْتَئِسْ بِمٰا کٰانُوا یَفْعَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ جامعه؛ حزن؛ دین؛ عذاب؛ عمل؛ غیب؛ قوم نوح؛ کفر؛ نوح(ع)؛ وحی؛ هدایت

[سوره هود (11): آیه 37]

وَ اِصْنَعِ اَلْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی اَلَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (37)

و آن کشتی را با نظارت ما و به وحی ما بساز، و دربارۀ [نجات] کسانی که ستم کرده‌اند با من سخن مگوی، چرا که آنان غرق خواهند شد.

37

1- خداوند، در پی باخبر ساختن نوح از ایمان نیاوردن قومش، او را به ساختن کشتی فرمان داد.

أُوحِیَ إِلیٰ نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ ... وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ

2- نوح(ع) پیش از مأموریتش برای ساختن کشتی، به چگونگی (اندازه، شکل و ...) آن آگاه بود.

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ

ظاهر این است که «ال»در «الْفُلْکَ» عهد ذهنی است و اشاره به سفینه‌ای خاص دارد که نوح(ع) به آن آشنایی داشت. براین اساس خداوند، پیش از فرمان به ساختن کشتی، طرح و نمای آن را به او نشان داده بود. گفته شده که آن حضرت کشتی مورد نظر را در رؤیا دیده بود.

3- نوح(ع)، در ساخت کشتی مؤید به مراقبت و محافظت همه جانبۀ خداوند بود.

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا

«عین» به معنای چشم و در آیۀ شریفه کنایه از مراقبت و محافظت می‌باشد. جمع آوردن آن (أعین) برای مبالغه و رساندن کمال مراقبت است و «بِأَعْیُنِنٰا» حال برای فاعل «اصْنَعِ» می‌باشد. بنابراین «اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا» ؛ یعنی، آن کشتی را در حالی که قرین محافظت و مراقبت کامل ما هستی بساز.

4- نوح(ع)، در ساخت کشتی با دریافت وحی، از تعالیم و راهنماییهای خداوند بهره می‌برد.

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

5- کشتی‌سازی، دارای سابقۀ طولانی در تاریخ بشر

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

6- کشتی نوح، دارای ویژگیهایی خاص و برخوردار از صنعتی شگرف و بی‌سابقه

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

تصریح به اینکه برنامۀ ساخت کشتی نوح از ناحیۀ خداوند بود و انجام امور آن، تحت نظارت همه جانبۀ او انجام گرفت،

گویای برداشت فوق است.

7- جریان مشیت الهی، از طریق اسباب و علل طبیعی

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنٰا وَ وَحْیِنٰا

روشن است که خداوند بدون وسیله‌ای همانند کشتی نیز توانا بر نجات نوح و همراهانش بود. بنابراین فرمان او مبنی بر ساخت کشتی، اشاره به دو نکته دارد: یکی اینکه خداوند امور جهان را از طریق اسباب و علل اداره می‌کند و دوم آنکه درسی باشد برای مؤمنان که برای پیشبرد اهداف ایمانی خویش، اسباب و علل را به کار گیرند و همواره منتظر امور غیبی نباشند.

8- نجات نوح(ع) و مؤمنان به او، در گرو ساخت کشتی بود.

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

9- غرق شدن و هلاکت کفرپیشگان قوم نوح، سرنوشتی حتمی برای آنان

إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

تأکید جملۀ «إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ» با حرف إنّ، حکایت از قطعی بودن نزول عذاب و هلاکت کفرپیشگان قوم نوح دارد.

10- خداوند، فرجام کفرپیشگان قوم نوح (غرق شدن در طوفان آب) را برای او بیان کرد.

إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

11- خداوند، نوح(ع) را از شفاعت دربارۀ کفرپیشگان و درخواست رهایی آنان از عذاب، برحذر داشت.

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

مراد از «لاٰ تُخٰاطِبْنِی ...» (دربارۀ ستمگران با من سخن مگو) به دلیل جملۀ بعد (زیرا غرق شدن برای آنان حتمی است) درخواست برطرف شدن عذاب و نجات از طوفان است.

12- دعا و شفاعت، حتی از ناحیۀ پیامبران، در قضاهای حتمی خداوند بی‌تأثیر است.

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

13- پرستش غیر خدا، انکار رسالت پیامبران و مخالفت با پیامهای آنان ظلم است.

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا

مقصود از «الَّذِینَ ظَلَمُوا» همان مشرکان و منکران رسالت نوح هستند.

14- کفرپیشگان و ستمگران، در خطر گرفتار شدن به عذابهای دنیوی‌اند.

وَ لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ

15- «عن المفضّل بن عمر قال : کنت عند أبی عبداللّه (ع ) فقلت : جعلت فداک فی کم عَمِل نوح سفینته حتی فرغ منها؟ قال : فی

دورین ؟ قلت : و کم الدورین ؟ قال : ثمانین سنة ... ؛ ⁽¹⁾

مفضل بن عمر گوید: به امام صادق (ع ) عرض کردم : فدایت شوم ! نوح در چه مدتی کشتی خود رای ساخت تا از آن فارغ شد؟ فرمود: در دو دوره ، گفتم : دو دوره چقدر است ؟ فرمود:

هشتادسال ...».

کلیدواژه‌ها:

اعداد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ دعا؛ دنیا؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شفاعت؛ صنعت؛ طبیعت؛ ظلم؛ عبادت؛ عذاب؛ علم؛ غرق؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ نوح(ع)؛ وحی

[سوره هود (11): آیه 38]

وَ یَصْنَعُ اَلْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قٰالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ (38)

و او به ساختن آن کشتی مشغول بود، و هر بار که گروهی از اشراف قومش بر او می‌گذشتند مسخره‌اش می‌کردند. [نوح] می‌گفت: اگر ما را مسخره می‌کنید، ما نیز شما را همان گونه که مسخره می‌کنید، مسخره خواهیم کرد.

38

1- نوح(ع) در پی فرمان خداوند، به ساختن کشتی پرداخت.

وَ اصْنَعِ الْفُلْکَ ... وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ

در کلام عرب، گاهی فعل مضارع به جای فعل ماضی به کار می‌رود و منظور از آن ترسیم حادثه‌های گذشته است به گونه‌ای که گویا پیش روی مخاطبان قرار دارد. در آیۀ شریفه نیز، فعل «یَصْنَعُ» به همین منظور به جای «صنع» استعمال شده است.

2- کارگاه‌کشتی‌سازی نوح، مجاور گذرگاه عمومی و در دید و منظر همگان بود.

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ

3- سران کفرپیشه قوم نوح، به هنگام مواجه شدن با وی، او را به خاطر کشتی‌سازی به‌استهزا ومسخره می‌گرفتند.

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ

4- نوح(ع) پس از دریافت فرمان الهی مبنی بر ساختن کشتی، همۀ وقت و همّت خویش را مصروف اجرای آن فرمان کرد.

و یصنع الفلک و کلما مرّ علیه ملأمن قومه سخروا منه

بدیهی است که تمسخر کفرپیشگان، مخصوص زمانی نبوده که نوح(ع) را در کارگاه کشتی‌سازی مشاهده کنند. بنابراین مقید کردن زمان استهزا به وقتی که آنان با وی در جایگاه کشتی‌سازی مواجه می‌شدند، به این نکته اشاره دارد که:

کافران آن حضرت را در غیر آن مکان نمی‌یافتند و این حاکی است که او، تمام وقت را در کارگاه مشغول به کار بوده است.

5- سالکان راه خدا و پیروان انبیا، در معرض تمسخر و استهزای کافران و دشمنان دین

کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ

6- تمسخر و استهزای کفرپیشگان، هرگز نوح(ع) و پیروانش را از اجرای فرمان خدا باز نداشت.

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ

7- ضرورت صبر و مقاومت حق پویان در برابر استهزا و آزار دشمنان

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ

جملۀ «وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ ...» بیانگر صبر و مقاومت حضرت‌نوح(ع) و پیروان‌اوست و هدف‌از نقل‌آن،ایجاد روحیۀ مقاومت در حق‌پویان و درس صبر و استقامت به آنان است.

8- نوح(ع) در پاسخ استهزاگران، آنان را از آینده‌ای درخور استهزا و در پی دارندۀ تمسخر خبر داد.

إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ

9- جوازاستهزا ومسخره‌کردن استهزاگران، در حد استهزای آنان

إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ

10- جواز مقابله به مثل در پاسخ‌گویی به دشمنان دین

إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمٰا تَسْخَرُونَ

11- پیروان نوح، همراه و همگام با او برای ساختن کشتی

إِنْ تَسْخَرُوا مِنّٰا فَإِنّٰا نَسْخَرُ مِنْکُمْ

برداشت فوق، مقتضای آوردن ضمیر جمع در «مِنّٰا» و «إنا» و «نَسْخَرُ» است.

12- کارها و دستورهای پیامبران را هرگز نباید لغو و بیهوده پنداشت، هر چند که برای آن توجیهی نتوان یافت.

وَ یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ

نقل این قسمت از داستان حضرت نوح(ع) (ساختن کشتی و در پی داشتن استهزای کافران) بیانگر نکاتی است از جمله اینکه: نباید کارهای پیامبران و فرمانهای خداوند را، با مقیاسهای بشری سنجید و بر آنها خرده گیری نمود آن گونه که اشراف قوم نوح، به خاطر نبود دریا در ناحیۀ زندگانی آنان، کشتی‌سازی نوح(ع) را امری بیهوده و لغو پنداشتند و او را مسخره کردند.

13- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : ... فلمّا أتی علیهم تسعمائة سنة هم أن یدعو علیهم ...

فأمره اللّٰه عزّوجل أن یغرس النّخل ... فلمّا أتی لذلک خمسون سنة و بلغ النّخل و استحکم أمر بقطعه ... فأمره اللّٰه أن ینحت السّفینة و أمر جبرئیل (ع ) أن ینزل علیه و

یعلّمه کیف یتّخذها فقدّر طولها فی الأرض ألفاً و مأتی ذراع و عرضها ثمانمائة ذراع و طولها فی السّماء ثمانون ذراعاً ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود:... هنگامی که نهصد سال بر قوم نوح گذشت [و دعوت او رای اجابت نکردند] خواست که بر آنان نفرین کند... پس خداوند عزوجل به او امر فرمود که درخت خرما بکارد ... پس چون پنجاه سال گذشت و درخت کامل و محکمی شد، آن حضرت رای به بریدن آن فرمان داد ... آن گاه امر فرمود کشتی رای بسازد و جبرئیل رای مأمور کرد که بر نوح نازل شود و به او یاد دهد که کشتی رای چگونه بسازد.

پس جبرئیل طول کشتی رای هزار و دویست ذراع و عرض آن را هشتصد ذراع و ارتفاع آن رای هشتاد ذراع تعیین کرد ...».

14- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) [فی حدیث قال بعد ما قرأ قوله تعالی ]: «کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ ...»: ... کانوا یسخرون منه و یقولون: ینحت سفینة فی البرّ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است که [ضمن حدیثی بعد از قراءت سخن خدای تعالی: «کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ ...»] فرمود: ... قوم نوح او را مسخره می‌کردند و می‌گفتند:

او در خشکی کشتی می‌سازد!».

15- «عن أبی عبداللّٰه (ع ): ... فعمل نوح سفینة فی مسجد الکوفة بیده ... ؛ ⁽³⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده است :... نوح به دست خود در مسجد کوفه کشتی رای ساخت ...».

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ استقامت؛ استهزاء؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ انتقام؛ پیروی؛ تکلیف؛ حق؛ حُکم؛ دشمنی؛ دین؛ عداد؛ عمل؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ مسجد؛ نفرین؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 39]

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (39)

پس به زودی خواهید دانست چه کسی عذابی رسوا کننده به سراغش می‌آید و کیفری پایدار بر او وارد می‌شود.

39

1- نوح(ع)، به کفرپیشگان قومش اعلام کرد که به عذاب دنیوی و اخروی، گرفتار خواهند شد.

فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

با توجه به تکرار کلمۀ «عَذٰابٌ» و توصیف عذاب دوم به همیشگی بودن، می‌توان گفت: مراد از «عَذٰابٌ یُخْزِیهِ» ، عذاب دنیوی و مقصود از «عَذٰابٌ مُقِیمٌ» ، آتش دوزخ است.

2- عذاب دنیوی کافران قوم نوح، عذابی‌ذلت‌آور، خوارکننده و هلاک‌سازنده بود.

مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ

«إخزاء»(مصدر «یُخْزِیهِ» ) به معنای ذلیل و خوار کردن و نیز به معنای هلاک ساختن می‌باشد.

3- عذابهای اخروی کفرپیشگان، عذابی دایمی و همیشگی است.

وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

حلول (مصدر «یَحِلُّ» ) به معنای فرود آمدن است و «مُقِیمٌ» از «أقام بالمکان» (درنگ کرد و ماندگار شد) می‌باشد. بنابراین «عَذٰابٌ مُقِیمٌ» ؛ یعنی، عذاب ماندگار و زوال‌ناپذیر.

4- کفرپیشگان، ساختن کشتی را آزار و عذابی بی‌جا و تحمیل شده بر نوح(ع) و پیروانش قلمداد کرده و آن را مایۀ شرمساری ایشان می‌شمردند.

یَصْنَعُ الْفُلْکَ ... فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذٰابٌ یُخْزِیهِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ خلافت الهی؛ دنیا؛ عذاب؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 40]

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ اَلتَّنُّورُ قُلْنَا اِحْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اِثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ اَلْقَوْلُ وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ (40)

[وضع بدین‌گونه بود،] تا وقتی که فرمان ما آمد و آن تنور فوران کرد، گفتیم: از هر حیوانی یک جفت [نر و ماده] با خانواده ات - مگر کسی که قبلاً دربارۀ [عذاب]او سخن رفته است - و کسانی را که ایمان آورده‌اند، بر کشتی سوار کن. و با او جز اندکی ایمان نیاورده بودند.

40

1- ساخت کشتی نوح و درگیریهای لفظی او و کفرپیشگان تا فرا رسیدن طوفان، همچنان ادامه داشت.

یَصْنَعُ الْفُلْکَ وَ کُلَّمٰا مَرَّ عَلَیْهِ ... حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

«حَتّٰی» بیانگر غایت گزارشها و حقایق مطرح شده در آیۀ قبل (ساختن کشتی و تمسخر کافران و پاسخ گویی حضرت نوح)

می‌باشد؛ یعنی، اینها ادامه داشت تا زمانی که ... .

2- حادثۀ طوفان نوح، حادثه‌ای بس بزرگ و برخاسته از فرمان خداوند بود.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

مراد از «أمر» عذاب است و اضافۀ آن به «نا» برای بیان عظمت عذاب (طوفان) می‌باشد و آوردن «أمر» به جای «عذاب» می‌رساند که آن عذاب به فرمان خدابوده‌است.

3- خداوند، زمان بارگیری کشتی نوح و سوار شدن بر آن را تعیین کرد.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا

4- جوشش شدید آب‌از تنوری خاص، پس از فرمان الهی به نزول عذاب بر قوم نوح

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ

«تنور»- که در فارسی بدون تشدید تلفظ می‌شود - جایی است که در آن نان پخته می‌شود. فوران (مصدر «فٰارَ» ) به معنای بیرون آمدن و جوشش کردن است. اسناد جوشش به تنور همانند «جری المیزاب» حاکی از فوران شدید آب است. «ال» در «التَّنُّورُ» عهد ذهنی است و از آن تنوری خاص اراده شده است.

5- جوشش آب از تنور، علامت و سرآغازی برای حادثۀ طوفان نوح بود.

حَتّٰی إِذٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا وَ فٰارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ

6- بردن انواع حیوانات به کشتی و نجات دادن آنها از غرق شدن، از وظایف نوح(ع) پس از پیدایش نشانۀ طوفان (فوران آب از تنور)

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

7- نوح(ع)، موظف بود از هر نوع حیوان تنها یک جفت (نر و ماده) را به کشتی سوار کند.

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

مضاف‌الیه «کُلٍّ» کلمه‌ای همانند «حیوان» است؛ یعنی: من کل حیوان ... . کلمۀ «اثْنَیْنِ» تأکید برای زوجین است و اشاره به این معنا دارد که از هر حیوان، بیشتر از یک نر و ماده نباید به کشتی برده شود.

8- لزوم حفظ حیوانات از خطر انقراض و نابودی

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

تصریح به این معنا که نوح(ع) می‌بایست از هر حیوان یک جفت (نر و ماده) با خود به همراه برد، ظاهراً هدفی جز این ندارد که نسل آن حیوان باقی بماند و نابود نشود.

9- کشتی نوح، سفینه‌ای فوق‌العاده بزرگ و عظیم *

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

ظرفیت کشتی برای حمل یک جفت از هر حیوان، حکایت از بزرگی و عظمت فوق العادۀ آن دارد. گفتنی است که این بدان

احتمال است که مراد هر حیوان مورد نیاز در امور زندگی نباشد بلکه انواع حیوانات موجود در پهنۀ زمین باشد.

10- طوفان عصر نوح، طوفانی گسترده و عالمگیر بود. *

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ

چنانچه طوفان عصر نوح، منطقۀ خاصی را فرا می‌گرفت ضرورتی نداشت که هر نوع حیوانی در کشتی حمل شود تا از نابودی و انقراض نجات یابد؛ زیرا بسیاری از حیوانات در اکثر مناطق زمین یافت می‌شوند. بنابراین طوفان نوح حداقل بخش بسیار عظیمی از قارۀ آسیا را فرا گرفته بود.

11- نوح(ع) از ناحیۀ خداوند به نجات خانوادۀ خویش و سوار کردن آنان به کشتی موظف شد.

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا ... أَهْلَکَ

کلمۀ «أهل» در «أَهْلَکَ» عطف بر «زَوْجَیْنِ» و در حقیقت مفعول برای «احْمِلْ» است.

12- برخی از افراد خانوادۀ نوحl (همسر و فرزندش) در زمرۀ کافران و تکذیب کنندگان رسالت او بودند.

وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ

«ال»در «الْقَوْلُ» عهد ذکری و یا ذهنی است و اشاره به جملۀ «لاٰ تُخٰاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ» 37/ دارد. بنابراین «إِلاّٰ مَنْ ...»؛ یعنی، مگر آن کس که از پیش به خاطر کفر و ظلمش، حکم غرق شدن را برای او مقدر ساخته‌ایم. مفسران برآنند که مراد از «مَنْ سَبَقَ» همسرنوح به نام «واعله» و فرزندش به نام «یام» و یا «کنعان»است.

13- خداوند، نوح(ع) را از سوار کردن کفرپیشگان خانواده‌اش بر کشتی نجات، منع کرد.

اِحْمِلْ فِیهٰا ... أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ

14- تقدیر الهی بر غرق شدن و هلاک گشتن برخی از افراد خانوادۀ نوح

وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ

15- روابط خانوادگی (نسبی یا سببی) با پیامبران، تأثیری در نجات آنان از عذابهای الهی ندارد.

وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ

16- لزوم پرهیز از ملاحظۀ نسب و حسب انسانها در اجرای کیفرها و مجازاتهای مطرح شده در دین

وَ أَهْلَکَ إِلاّٰ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ

بیان این بخش از داستان نوح(ع) (احمل فیها... أهلک إلّامن سبق علیه القول) رسانندۀ این پیام است که: نباید به خاطر خویشی خطاکاران حتی با افراد برجسته‌ای چون پیامبران، از کیفر آنان چشم پوشید.

17- نوح(ع) موظف به سوارکردن مؤمنان

بر کشتی و نجات دادن آنان از طوفان

قُلْنَا احْمِلْ فِیهٰا ... مَنْ آمَنَ

18- تنها تعداد بسیار اندکی از قوم نوح، به یکتایی خداوند ایمان آوردند و رسالت نوح را پذیرفتند.

وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ

کلمۀ «قَلِیلٌ» دلالت بر اندک بودن تعداد مؤمنان دارد و قرآن آن را با قیدی همانند «منهم» نیاورد تا به این نکته اشاره کند که: تعداد مؤمنان فی نفسه اندک بودند نه در قیاس با کفرپیشگان و لذا در برداشت با کلمۀ بسیار، بر قلّت مؤمنان تأکید شده است.

19- «عن أبی جعفر(ع ) قال : مسجد کوفان روضة من ریاض الجنّة ... و منه فار التّنّور ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع ) روایت شده که فرمود: مسجد کوفه ، باغی از باغ های بهشت است ... از مسجد کوفه تنور فوران کرد ...».

20- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : حمل نوح (ع ) فی السّفینة الأزواج الثّمانیة الّتی قال اللّٰه عزّوجل : «ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ ... وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ» فکان من الضّأن اثنین زوج داجنة یربّیها النّاس و الزّوج الأخر الضّأن الّتی تکون فی الجبال الوحشیّة ... و من المعز اثنین زوج داجنة ... والزوج الأخر الظّبی الّتی تکون فی المفاوز و من الإبل اثنین البُخاتی والعراب و من البقر اثنین زوج داجنة للنّاس و الزّوج الآخر البقر الوحشیّة؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: نوح هشت زوجی را که خدا فرموده «ثَمٰانِیَةَ أَزْوٰاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ ...» در کشتی قرار داد: از میش دو جفت یک جفت اهلی که مردم تربیت می‌کنند و جفت دیگر وحشی که در کوههاست ... و از بز دو جفت: یکی اهلی ... و دیگری آهو که در بیابانهاست و از شتر دو جفت: یکی بخاتی (شتر خراسانی که از شتر عربی و شتر فالج به وجود آید) و دیگری عربی و از گاو دو جفت: یکی اهلی و دیگری وحشی».

21- «عن أبی عبداللّٰه (ع ): لمّا أراد اللّٰه عزّوجل هلاک قوم نوح ... کان الّذین آمنوا به من جمیع الدّنیا ثمانین رجلاً فقال اللّٰه عزّوجل : «... وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ» ... ؛ ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: هنگامی که خدای عزوجل اراده کرد قوم نوح را هلاک کند ... کسانی که به او ایمان آورده بودند در همۀ دنیا هشتاد مرد بودند. پس خداوند عزوجل فرمود: «... وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِیلٌ» ...».

22- «قال أبو عبد اللّٰه (ع ): ... و کانت لنوح

إبنة رکبت معه فی السفینة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده است :... نوح (ع ) دختری داشت که با آن حضرت سوار کشتی شد».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ اعداد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ ایمان؛ پسر؛ پیروی؛ تکذیب؛ جدل؛ حیوان؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ دختر؛ دین؛ طوفان؛ عدل؛ عذاب؛ غرق؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ مسجد؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 41]

وَ قٰالَ اِرْکَبُوا فِیهٰا بِسْمِ اَللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (41)

و [نوح] گفت: بر کشتی سوار شوید، که حرکت و توقّف آن به نام خداست.

بی‌تردید، پروردگار من بسیار آمرزنده و مهربان است.

41

1- نوح(ع)، پس از شروع طوفان و انجام مقدمات‌حرکت،ازپیروان و خانواده‌اش خواست تا بر کشتی سوار شوند.

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا

به نظر می‌رسد جملۀ «قٰالَ ارْکَبُوا ...» عطف بر جملاتی مقدر باشد که به خاطر دخالت نداشتن آنها در هدفهای نقل ماجرا بیان نشده است؛ یعنی: قلنا احمل فیها ... ففعل کذا و کذا و قال ارکبوا فیها ... . و لذا در برداشت «انجام مقدمات حرکت» آورده شد.

2- کشتی نوح، با نام خدا حرکت می‌کرد و با نام خدا از حرکت باز می‌ایستاد.

بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا وَ مُرْسٰاهٰا

«مجری» و «مرسی» مصدرهای میمی هستند و در کلام مبتدا واقع شده‌اند و به ترتیب به معنای «جری»(حرکت کردن) و «إرساء»(از حرکت بازداشتن) می‌باشد. حرف «باء» برای استعانت و «بِسْمِ اللّٰهِ» خبر برای «مَجْرٰاهٰا ...» است. بنابراین جملۀ «بِسْمِ اللّٰهِ مَجْرٰاهٰا ...» چنین معنا می‌شود: [نوح گفت:] حرکت این کشتی و نیز بازداشتن آن از حرکت، با نام خدا تحقق می‌یابد.

3- اتکا به مغفرت و رحمت خدا برای نجات از حادثۀ طوفان، توصیۀ نوح(ع) به پیروان خویش

قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا ... إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

نوح(ع) با یادآوری مغفرت و رحمت الهی، پس از فرمانش

مبنی بر سوار شدن به کشتی، درصدد بیان این حقیقت بود که کشتی تنها یک وسیله است و آنچه تأمین‌کنندۀ نجات می‌باشد شمول مغفرت و رحمت الهی است.

4- پیروان نوح، به هنگام سوارشدن بر کشتی نجات، نگران گناهان و تخلفات خویش بودند.

قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا ... إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

5- نجات پیروان نوح از حادثۀ طوفان، پرتوی از مغفرت و رحمت الهی بود.

قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا ... إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

6- نوح(ع)، واسطۀ شمول مغفرت و رحمت خداوند بر مؤمنان و پیروان او

إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

به دلیل «ارْکَبُوا» که خطاب به پیروان نوح است، متعلق «غفور» و «رَحِیمٌ» نیز پیروان آن حضرت می‌باشد؛ یعنی: إن ربی لغفور لکم رحیم بکم. (خداوند آمرزنده شما و نازل کنندۀ رحمت بر شماست). لازمۀ این سخن آن بود که نوح می‌فرمود:

«ربکم» (پرورگار شما) نه «رَبِّی» . این جابه‌جایی بیانگر این نکته است که: خداوند به واسطۀ نوح(ع)، مغفرت و رحمت خویش را به پیروان او می‌گستراند.

7- بخشش گناهان بندگان و گسترش رحمت بر آنان، جلوه‌ای از ربوبیت خداوند

إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

8- «رب»، «غفور» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبِّی لَغَفُورٌ رَحِیمٌ

9- «عن أبی عبداللّٰه (ع ): إن نوحاً(ع ) رکب السّفینة أوّل یوم من رجب ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده است : نوح (ع ) اول ماه رجب بر کشتی سوار شد...».

10- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : جاء رجل إلی أمیرالمؤمنین (ع ) و هو فی مسجد الکوفة فقال (ع ): ... صل فی هذا المسجد ... منه سارت سفینة نوح ... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: امیرالمؤمنین (ع ) در مسجد کوفه بود. مردی نزد و ی آمد،آن حضرت فرمود:...در این مسجد نماز بخوان ...از همین مسجد کشتی نوح سیر خود را آغاز کرد ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ بسمله؛ پیروی؛ توکل؛ خانواده؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ طوفان؛ کشتی؛ گناه؛ ماههای حرام؛ مسجد؛ مغفرت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 42]

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ اِبْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ اِرْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ اَلْکٰافِرِینَ (42)

و کشتی، آنان را در میان امواجی کوه آسا، می‌برد؛ و نوح پسرش را که در کناری بود ندا کرد: ای پسرک من، با ما سوار شو و با کافران مباش.

42

1- پیروان نوح، پس از شروع طوفان و درپی فرمان او، بر کشتی سوار شدند.

وَ قٰالَ ارْکَبُوا فِیهٰا ... وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ

جملۀ «هِیَ تَجْرِی ...» عطف بر جمله‌ای مقدر است که به خاطر وضوح و اختصار در کلام ذکر نشده است؛ یعنی: فرکبوا فیها و هی تجری بهم.

2- جوشش آبهای زیرزمینی و ریزش باران در حادثۀ طوفان نوح، تشکیل دهندۀ دریایی عظیم و پرتلاطم

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ

وجود موجهایی همانند کوهها، حکایت از به وجود آمدن دریایی بزرگ از آب دارد.

3- کشتی نوح، او و همراهانش را در میان موجهای عظیمی بسان کوهها، به پیش می‌برد.

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ

«مَوْجٍ» اسم جنس است و بر یک موج و نیز موجهای متعدد و کثیر اطلاق می‌شود از آن جا که در آیۀ شریفه، کلمۀ «مَوْجٍ» به «جبال» (کوهها) تشبیه شده، معلوم می‌شود مراد از آن، امواج متعدد و کثیر است.

4- کشتی نوح، سفینه‌ای بسیار مقاوم و برخوردار از بهترین اصول فنی

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ

5- فرزند نوح، به هنگام حرکت کشتی، با فاصله‌ای نسبتاً دور از کشتی بسر می‌برد.

وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ

متعلق «مَعْزِلٍ» أبیه و یا الفلک می‌باشد. بنابراین «وَ کٰانَ ...»؛ یعنی، فرزند نوح در کناری و به دور از پدرش یا کشتی بسر می‌برد.

6- فرزند نوح، علی رغم مشاهدۀ دریایی از آب خروشان، از همراهی با نوح(ع) و سوار شدن بر کشتی نجات، کناره گرفت.

وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبٰالِ وَ نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ

وقوع جملۀ «وَ نٰادیٰ نُوحٌ» پس از «هِیَ تَجْرِی بِهِمْ ...» گویای این است که گفت‌وگوی حضرت نوح(ع) با فرزندش، پس از بالا آمدن آب و حرکت کشتی بوده است جملۀ و «حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ» - در آیۀ بعد - مؤید این معنا می‌باشد. قابل ذکر است که برخی از مفسران، جملۀ «نٰادیٰ نُوحٌ ...» را عطف بر «قٰالَ ارْکَبُوا ...» دانسته و گفته‌اند: گفت‌وگوی یاد شده، پیش از حادثۀ طوفان و بالا آمدن آب بوده است.

7- نوح(ع) با فریادی رسا و بلند، فرزندش را برای سوار شدن به کشتی فرا خواند.

نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا

«نداء»بلند کردن صدا و ابراز کردن آن است (مفردات راغب).

8- نوح(ع) در آستان غرق شدن فرزندش، وی را به ایمان و یکتاپرستی دعوت کرد.

یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

مراداز «مَعَنٰا» همراهی‌و معیت عقیدتی است نه جسمانی؛ زیرا جملۀ «ارْکَبْ» در دلالت بر همراهی و معیت جسمانی کافی بود. بنابراین اگر مراد مجرد همراهی با نوح و پیروان او باشد، آوردن کلمۀ «مَعَنٰا» ضرورتی نداشت. جملۀ «وَ لاٰ تَکُنْ ...» مؤید این معناست.

9- نوح(ع) به ایمان آوردن فرزندش امیدوار بود و آن را محتمل می‌شمرد.

یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

10- سوارشدن بر کشتی نوح، نشانۀ ایمان و تخلف از آن، نشانه و دلیل کفر بود.

اِرْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

11- فرزند نوح، تا زمان حادثۀ طوفان نه در صف مؤمنان بود و نه در زمرۀ کافران.*

نٰادیٰ نُوحٌ ابْنَهُ وَ کٰانَ فِی مَعْزِلٍ یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ

برخی برآنند که مراد از کنار بودن فرزند نوح (و کان فی معزل)، کنارگیری وی‌از صف مؤمنان‌و جبهۀ کافران است؛ یعنی، نه ایمان آورده بود، و نه اظهار تکذیب می‌کرد.

کلیدواژه‌ها:

امید؛ ایمان؛ پیروی؛ توحید؛ دریا؛ طوفان؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ کوه؛ موج؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 43]

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ اَلْمٰاءِ قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ اَلْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا اَلْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ اَلْمُغْرَقِینَ (43)

گفت: به زودی به کوهی پناه می‌برم که مرا از طغیان آب حفظ می‌کند. گفت: امروز در برابر فرمان خدا هیچ نگاه دارنده‌ای نیست، مگر کسی که خدا بر او رحم کند. و موج میان آن دو حایل شد و او از غرق شدگان گردید.

43

1- پسر نوح، دعوت او را (گرایش به توحید و ...) نپذیرفت و از سوار شدن بر کشتی امتناع کرد.

یٰا بُنَیَّ ارْکَبْ مَعَنٰا وَ لاٰ تَکُنْ مَعَ الْکٰافِرِینَ . قٰالَ

2- فرزند نوح، مأوا گرفتن در کوه را مایۀ نجات از حادثۀ طوفان می‌پنداشت.

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ

«اوی»(مصدر «آوی») به معنای رجوع کردن و منضم شدن و جای گرفتن است و «عصمة»(مصدر «یعصم») به معنای منع کردن و بازداشتن است. بنابراین «سَآوِی ...»؛ یعنی، به زودی به کوهی می‌روم که مرا از [خطر] این آب باز دارد.

3- سرزمینی که نوح و قومش در آن سکونت داشتند، منطقه‌ای کوهستانی بود.

قٰالَ سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ

نکره آوردن «جَبَلٍ» نشانگر آن است که پسر نوح، کوه مخصوصی را در نظر نداشت؛ بلکه تصمیمش بر آن بود که کوه مناسبی را برگزیند. بنابراین در اطراف وی کوههای متعددی وجود داشت و این نشانۀ کوهستانی بودن آن منطقه است.

4- نوح(ع)، فرزندش را از بی ثمربودن صعود بر کوه و منحصر بودن راه نجات در بهره جستن از امداد الهی، آگاه ساخت.

لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ

5- هیچ چیز و هیچ کس، جز خداوند رحمان، توانا بر نجات افراد از حادثۀ طوفان نوح نبود.

قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ

ظاهر جملۀ «لاٰ عٰاصِمَ ...» این است که «مَنْ رَحِمَ» استثنا از «لاٰ عٰاصِمَ» باشد. در این صورت باید گفت: مراد از «مَنْ رَحِمَ» رحم کننده، یعنی خداوند است نه کسی که مورد رحمت قرار می‌گیرد؛ یعنی: لاعاصم ... الا الراحم و هو اللّٰه.

6- حادثۀ طوفان نوح، عذابی برخاسته از

فرمان خدا

لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ

مراد از «أَمْرِ اللّٰهِ» همان حادثۀ طوفان و عذاب نازل شده بر قوم نوح است. تعبیر کردن از عذاب به «أَمْرِ اللّٰهِ» بیانگر آن است که آن عذاب به امر و فرمان الهی، تحقق یافت.

7- همۀ موجودات، مقهور اراده و خواست خداوندند.

لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ

8- نجات یافتن از حوادثی چون طوفان نوح (عذابهای الهی)، جز در سایۀ رحمت الهی، امکان‌پذیر نیست.

لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ

9- نوح(ع) و همراهان او در کشتی، بهره‌مندان از رحمت خدا

لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ إِلاّٰ مَنْ رَحِمَ

10- موجهایی کوه‌پیکر، میان نوح(ع) و فرزندش حایل شد و مانع ادامۀ گفت‌وگوی آنان با یکدیگر گردید.

قٰالَ لاٰ عٰاصِمَ الْیَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ ... وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ

«ال»در «الْمَوْجُ» عهد ذکری و اشاره به همان امواج کوه‌پیکر (موج کالجبال) است.

11- امواج سهمگین طوفان، فرزند نوح را پیش از آنکه به کوهی پناه برد، در خود فرو برد و هلاک کرد.

وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ

12- کفرپیشگان قوم نوح، در طوفان آب غرق شدند و به هلاکت رسیدند.

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ

13- «صفوان بن مهران الجمّال عن الصّادق جعفربن محمّد - علیه السلام - قال : سار و أنا معه فی القادسیّة حتّی أشرف علی النّجف فقال : هو الجبل الذی اعتصم به إبن جدّی نوح (ع ) فقال : «سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ» ... فغار فی الأرض ... ؛ ⁽¹⁾

صفوان بن مهران جمّال از امام صادق(ع) نقل می‌کند و می‌گوید: من با امام صادق(ع) در سرزمین قادسیه همراه بودم تا به نجف نزدیک شد؛ پس فرمود: نجف جای کوهی است که فرزند جدّم نوح به آن پناهنده شد و گفت: «سَآوِی إِلیٰ جَبَلٍ یَعْصِمُنِی مِنَ الْمٰاءِ» ... پس آن کوه در زمین فرو رفت...».

14- «قال أبوعبداللّٰه (ع ): ... غرق جمیع الدّنیا إلّاموضع البیت ... ؛ ⁽²⁾

امام صادق (ع ) فرمود: ... [در طوفان نوح ] همة دنیا زیر آب رفت مگر جایگاه خائنة خدا ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امداد غیبی؛ امر الهی؛ رحمت؛ طوفان؛ عذاب؛ غرق؛ قوم نوح؛ کعبه؛ کوه؛ گناه؛ مشیت خدا؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 44]

وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ اِبْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ اَلْمٰاءُ وَ قُضِیَ اَلْأَمْرُ وَ اِسْتَوَتْ عَلَی اَلْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (44)

و گفته شد: ای زمین، آب خود فرو بر، و ای آسمان [از باران] خودداری کن. و آب فرو نشست و کار به پایان رسید و کشتی بر [کوه] جودی قرار گرفت، و گفته شد:

دوری [از رحمت خدا] بر مردم ستمکار باد.

44

1- خداوند، درپی غرق شدن کافران قوم نوح، به زمین فرمان داد تا آبهای خود (آبهای زیرزمینی) را فرو برد.

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ

مراد از «مٰاءَکِ» آبهایی است که تا پیش از طوفان در منابع زیرزمینی وجود داشت و به امر خداوند بر سطح زمین ظاهر شده بود. اضافۀ کلمۀ «ماء»به ضمیر«ک»گویای این معناست.

2- پس از حادثۀ طوفان نوح و غرق شدن کفرپیشگان، آسمان از ناحیۀ خداوند فرمان یافت تا از بارش باز ایستد.

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ . وَ قِیلَ ... یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی

اقلاع (مصدر «أَقْلِعِی» ) به معنای خودداری کردن است. مراد از خودداری کردن آسمان - به قرینۀ مقام - قطع باران می‌باشد.

3- حادثۀ طوفان نوح از جوشش آبهای زیرزمینی و ریزش باران از آسمان، ایجاد شد.

یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی

4- با فرمان الهی به آسمان و زمین، آبها کاسته شد، جریان طوفان نوح تمام شد و کشتی نجات، به سلامت بر کوه جودی مستقر گردید.

وَ غِیضَ الْمٰاءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ

5- زمین، آسمان و همۀ عوامل هستی، در اختیار خدا و گوش به فرمان او هستند.

یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ وَ یٰا سَمٰاءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْمٰاءُ

6- دوری از رحمت خدا در سرای آخرت، امری تقدیر شده برای کفرپیشگان و ستمگران قوم نوح

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ ... وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

«بُعْداً» مفعول مطلق برای فعل محذوف (لیبعد) می‌باشد و جمله در اصل چنین بوده: و قیل لیبعد بُعداً القوم الظالمون؛ یعنی، و گفته شد که ستمگران قوم نوح باید از رحمت خدا دور باشند و از آن جا که آنان در دنیا عذاب شدند، معلوم می‌شود مراد از جملۀ «وَ قِیلَ ...» دوری از رحمت خدا در آخرت است.

7- گرفتار شدن کفرپیشگان و ستمکاران به عذاب دنیوی، موجب رهایی آنان از عذاب اخروی نیست.

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ ... وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

بیان عذاب اخروی کفرپیشگان، پس از بیان گرفتاری آنان به عذاب دنیوی، اشاره به این نکته دارد که: نباید گمان شود اگر کافران به کیفر دنیوی و عذاب استیصال گرفتار شدند، از عذابهای اخروی رهایی خواهند یافت.

8- کفر، ستمگری است و کفر پیشگان ستمگرند.

وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

9- «قال أبو عبداللّٰه (ع ): ... أمر اللّٰه الأرض أن تبلع مائها و هو قوله «وَ قِیلَ یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ ...» ... فبلعت الأرض ماءها فأراد ماء السماء أن یدخل فی الأرض فامتنعت الأرض من قبولها و قالت: إنّما أمرنی اللّٰه عزّ و جلّ أن أبلع مائی فبقی ماء السماء علیٰ وجه‌الأرض و استوت السفینة علیٰ جبل الجودی و هو بالموصل جبل عظیم، فبعث اللّٰه جبرئیل فساق الماء إلی البحار حول الدنیا ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: ... خداوند به زمین فرمان داد تا آب خود را فرو برد و این سخن خداست که فرمود: «... یٰا أَرْضُ ابْلَعِی مٰاءَکِ ...» ... پس زمین آب خود را فرو برد. آبی که از آسمان آمده بود خواست در زمین فرو رود، زمین از قبول آن امتناع کرد و گفت: خدای عزوجل مرا فرمان داده فقط آب خود را فرو ببرم، پس آب آسمان روی زمین باقی ماند و کشتی بر کوه جودی قرار گرفت و آن کوه بزرگی است در موصل. پس خداوند جبرئیل را برانگیخت و او آبها را به دریاهای اطراف دنیا سوق داد ...».

10- «عن المفضّل قال : قلت لأبی عبداللّٰه (ع ) ... کم لبث نوح و من معه فی السّفینة حتّی نضب الماء و خرجوا منها؟ فقال : لبثوا فیها سبعة أیّام ولیالیها و طافت بالبیت ثم استوت علی الجودی ...؛ ⁽²⁾

مفضل گوید: به امام صادق (ع ) گفتم : ... چه مدتی نوح و همراهان در کشتی ماندند تا آب فرو نشست و از کشتی خارج شدند؟ فرمود: هفت شبانه روز در کشتی ماندند و کشتی بر

خائنة خدا طواف کرد، سپس بر کوه جودی استقرار یافت ...».

11- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) ... قال اللّٰه تعالی للأرض : «ابْلَعِی مٰاءَکِ» فبلعت ماءها من مسجد الکوفة کما بدأ الماء منه و تفرّق الجمع الذی کان مع نوح فی‌السفینة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است ... خداوند متعال [در طوفان نوح] به زمین گفت: «آب خود رای فرو ببر». زمین آب خود را از مسجد کوفه فرو برد، همان گونه که از آن جا هم آغاز به بیرون آمدن کرده بود و گروهی که با نوح در کشتی بودند متفرق شدند...».

12- «عن الصّادق (ع ) أنّه قال : یوم النیروز هو الیوم الّذی استوت فیه سفینة نوح (ع ) علی الجودی ؛ ⁽²⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: روز نوروز روزی است که کشتی نوح بر کوه جودی استقرار یافت».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ آسمان؛ اعداد؛ امر الهی؛ تسخیر؛ جودی/کوه؛ دنیا؛ رحمت؛ زمین؛ طبیعت؛ طوفان؛ ظلم؛ عذاب؛ عید؛ غرق؛ قوم نوح؛ کشتی؛ کفر؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 45]

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ اِبْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ اَلْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ اَلْحٰاکِمِینَ (45)

و نوح پروردگارش را ندا کرد و گفت: پروردگارا، پسرم از خانوادۀ من است و وعدۀ تو [دربارۀ نجات خانوادۀ من] قطعاً حقّ است و تو بهترین حکم کنندگانی.

45

1- نوح(ع) در پی حایل شدن امواج آب میان او و فرزندش، با شفاعت به درگاه خدا، خواستار نجات وی شد.

وَ حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ ... وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی

جملۀ «فَلاٰ تَسْئَلْنِ» (در آیۀ چهل و ششم) حاکی است که:

نوح(ع) خواستار نجات فرزندش از غرق شدن بود. براین اساس دعا و التجای آن حضرت پیش از غرق شدن فرزندش بود و لذا برخی از مفسران جملۀ «نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ ...» را بر «حٰالَ بَیْنَهُمَا الْمَوْجُ» عطف گرفته‌اند.

2- التجا به مقام ربوبی، از آداب دعاست.

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ

3- خداوند، نوح(ع) را به نجات افراد

خانواده‌اش نوید داده بود.

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ

مصداق مورد نظر برای «وَعْدَکَ» نجات خانوادۀ نوح از حادثۀ طوفان است که جملۀ «قُلْنَا احْمِلْ ... أَهْلِکَ» بیانگر نوید به آن بود.

4- خداوند، به تمامی وعده‌های خویش وفا می‌کند.

وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ

حق بودن وعده، به این است که: آنچه مورد وعده قرار گرفته امری درست و به جا باشد و نیز وعده کننده به آن، پایبند بوده و بدان وفا کند.

5- نوح(ع)، براساس وعدۀ خداوند به نجات افراد خانواده‌اش و التزام خداوند به وعده‌های خویش، خواستار نجات فرزندش شد.

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ

6- حکم و قضاوت خداوند، متقن‌ترین و عادلانه‌ترین حکمها و قضاوتهاست.

وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

7- نوح(ع)، پس از طرح استدلال خویش برای لزوم نجات فرزندش، حکم و قضاوت آن را به خداوند واگذار کرد.

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی وَ إِنَّ وَعْدَکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

8- نوح(ع)، انسانی تسلیم در برابر خدا و قضاوتهای او

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی ... وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

هر چند استدلال حضرت نوح(ع) مستلزم این نتیجه بود که:

نجات فرزندش براساس وعدۀ خدا امری لازم است، ولی در کلامش به این نتیجه تصریح نکرد؛ بلکه به جای آن، حکم و قضاوت الهی را نسبت به آنچه خود و یا دیگران می‌اندیشند و قضاوت می‌کنند، متقن‌تر و عادلانه‌تر خواند تا به تسلیم بودن خویش در برابر خدا و قضاوتهای او، اعتراف کرده باشد.

9- «رب» و «أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ» از اسما و صفات خداوند

وَ نٰادیٰ نُوحٌ رَبَّهُ فَقٰالَ رَبِّ ... وَ أَنْتَ أَحْکَمُ الْحٰاکِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اللّه؛ بشارت؛ حق؛ حُکم؛ خانواده؛ دعا؛ رب /اسما و صفات؛ شفاعت؛ عدل؛ قضا؛ نوح(ع)؛ وعده

[سوره هود (11): آیه 46]

قٰالَ یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ اَلْجٰاهِلِینَ (46)

گفت: ای نوح، او قطعاً از خانوادۀ تو نیست. او مجسّمۀ کارهای ناشایسته است.

پس چیزی را که به آن هیچ علمی نداری از من مخواه. من به تو پند می‌دهم که مبادا از جاهلان باشی.

46

1- فرزند غرق شدۀ حضرت نوح، انسانی ناصالح و فسادپیشه بود.

إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

2- فرزند ناصالح نوح، در پیشگاه خداوند از خانواده و اهل‌بیت او محسوب نمی‌شد.

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ

3- فسادپیشگی فرزند نوح، موجب محسوب نشدن وی از خانواده نوح(ع) در پیشگاه خداوند

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

جملۀ «إِنَّهُ عَمَلٌ ...» علت برای «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» می‌باشد؛ یعنی، چون فرزندت دارای عمل ناشایست است، ما او را از خانوادۀ تو به حساب نمی‌آوریم.

4- فسادپیشگی فرزند نوح، موجب هلاکت وی در حادثۀ طوفان

فَکٰانَ مِنَ الْمُغْرَقِینَ ... إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

5- نوح(ع)، ناآگاه به تباهی و فساد بی حد فرزند ناصالح خویش

إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

6- محدودیت علم و آگاهی نوح(ع)

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی ... إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ ... فَلاٰ تَسْئَلْنِ

7- خداوند، نوح(ع) را از درخواست نجات فرزندش، برحذر داشت.

فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

چون مفعول دوم «فَلاٰ تَسْئَلْنِ» - یعنی، «مٰا لَیْسَ ...» - بدون حرف «عن» آمده است، مقصود از سؤال، درخواست و مطالبه است نه پرسش و جست‌وجو. بنابراین «فَلاٰ تَسْئَلْنِ» ؛ یعنی، از من مخواه و درخواست نکن ... . مصداق مورد نظر برای «مٰا لَیْسَ ...» نجات فرزند نوح می‌باشد.

8- نجات فرزند فسادپیشۀ نوح از حادثۀ

طوفان، امری خلاف حکمت و مصلحت در نزد خداوند

فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ

«بِهِ» متعلق به «عِلْمٌ» است و مراد از آن «بمصلحته و حکمته و صوابه» می‌باشد. بنابراین «فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ ...»؛ یعنی، درخواستی را که نمی‌دانی درست است و یا مطابق مصلحت و حکمت است، از من مخواه.

9- سلب پیوندها و روابط خویشاوندی، براثر اعمال ناشایست، در مکاتب الهی

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

10- ایمان و اعمال صالح، محور اساسی پیوند و ارتباط پیامبران با انسانهاست.

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

11- اعمال صالح خانوادۀ نوح (پرستش خدا و ...) مایۀ نجات آنان از حادثۀ طوفان بود نه انتسابشان به حضرت نوح(ع).

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صٰالِحٍ

تصریح خداوند به این که«هلاکت فرزند نوح به خاطر اعمال ناصالحش بوده است»، اشاره به این معنا دارد که: نجات دیگر اعضای خانوادۀ نوح، به‌خاطر انتسابشان به آن حضرت نبوده؛ بلکه منزه بودنشان از اعمال ناشایست، مایۀ نجاتشان بوده است.

12- خداوند، مراقب پیامبران و توجه دهندۀ آنان به خطاها و لغزشهایشان

إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی ... إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ ... فَلاٰ تَسْئَلْنِ

13- پرهیز از عمل جاهلانه، پند و موعظۀ خداوند به حضرت نوح(ع)

إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

«موعظة» به معنای پنددادن و نصیحت کردن است. چنان چه متعلق آن رفتار و اخلاق پسندیده باشد، مفاد آن ترغیب به انجام دادن است و اگر متعلق آن رفتار و اخلاق ناپسند باشد، مفاد آن توصیه به انجام ندادن است.

14- تقاضای امری از خداوند، بدون اطمینان به حکیمانه بودنش، کاری است به دور از شأن پیامبران.

فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

15- دعا به درگاه خداوند و تقاضای امری که به حکیمانه بودنش اطمینان نیست، کاری جاهلانه است.

فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

16- خداوند، موعظه کنندۀ پیامبران خویش

إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

17- جهل و نادانی، صفتی ناپسند و نکوهیده در پیشگاه خداوند

إِنِّی أَعِظُکَ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْجٰاهِلِینَ

18- «قال أبو عبداللّٰه (ع ): إن اللّٰه عزّوجل قال لنوح : «یٰا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» ...

هو ابنه و لٰکنّ اللّٰه عزّوجلّ نفاه عنه حین خالفه فی دینه؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: خدای عزوجل به حضرت نوح فرمود:

«ای نوح آن [پسر] از اهل تو نیست»... او پسرش بود ولی خدای عزوجل او را از اهل نوح بودن نفی کرد؛ زیرا در دین پدرش با او مخالفت کرد».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ جهل؛ خانواده؛ خویشاوندی؛ دعا؛ دین؛ طوفان؛ عصمت؛ علم؛ عمل؛ فساد؛ ملامت؛ موعظه؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 47]

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ اَلْخٰاسِرِینَ (47)

گفت: پروردگارا، من به تو پناه می‌برم از این‌که چیزی را از تو بخواهم که هیچ علمی به آن ندارم، و اگر مرا نیامرزی و مورد رحمت قرار ندهی از زیانکاران خواهم بود.

47

1- نوح(ع)،از تقاضای نجات فرزند ناصالحش منصرف شد و آن را امری نابه‌جا دانست.

فَقٰالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِی مِنْ أَهْلِی ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ

2- پیامبران، تسلیم امر خدا و مطیع فرمانهای او، بدون هیچ تعلل و چون و چرا

فَلاٰ تَسْئَلْنِ مٰا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ ... قٰالَ رَبِّ إِنِّی

3- تمسک و توسل به ربوبیت خداوند، از آداب دعاست.

قٰالَ رَبِّ ... إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

4- درخواست امری نابه‌جا و غیر حکیمانه از خداوند، لغزش و خطاست.

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ

استعاذه و پناه بردن به خداوند، در موردی است که متعلق آن،

امری ناپسند و شرّآفرین باشد.

5- لزوم استعاذه به خداوند و پناه بردن به او، برای دورماندن از درخواستهای نابه‌جا از او

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ

6- احتمال غیر حکیمانه بودن درخواست، در لزوم پرهیز از تقاضای آن از درگاه خداوند کافی است.

إِنِّی أَعُوذُ بِکَ أَنْ أَسْئَلَکَ مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ

علم نداشتن به حکیمانه بودن درخواست - که مفاد «مٰا لَیْسَ لِی بِهِ عِلْمٌ» است - شامل موردی که انسان حتی گمان به مصلحت دارد ولی هنوز به مرتبۀ علم و اطمینان نرسیده است، نیز می‌شود.

7- نوح(ع)، با پی‌بردن به نادرستی تقاضای خود (نجات فرزندش) خواهان آمرزش و رحمت الهی شد.

إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

8- نوح(ع)، رهایی خویش از زیان‌کاری را در گرو مغفرت و رحمت الهی می‌دانست.

إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

9- همگان، حتی پیامبران الهی برای نیل به سعادت، نیازمند مغفرت و رحمت الهی‌اند.

إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

10- زیان‌کاری و خسارت واقعی انسان، در عدم آمرزش گناهان و شامل نشدن رحمت خداوند بر اوست.

وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُنْ مِنَ الْخٰاسِرِینَ

11- مغفرت و رحمت خداوند، جلوه‌ای از ربوبیت اوست.

قٰالَ رَبِّ ... وَ إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی

12- آمرزیده شدن گناهان، زمینه‌ساز شمول رحمت الهی است.

إِلاّٰ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی

برداشت فوق، از تقدیم مغفرت بر رحمت، استفاده شده است.

13- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

قٰالَ رَبِّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ

کلیدواژه‌ها:

استعاذه؛ استغفار؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ توسل؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رستگاری؛ ضرر؛ عمل؛ فرزند؛ مغفرت؛ ندامت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 48]

قِیلَ یٰا نُوحُ اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ (48)

گفته شد: ای نوح، با سلامی از ما و برکاتی بر تو و بر امّت هایی برخاسته از آنان که با تواَند فرود آی. و امّت‌های دیگری نیز خواهند بود که به زودی آنان را[در دنیا] بهره مند خواهیم ساخت، سپس از جانب ما عذابی دردناک به آنان خواهد رسید.

48

1- خداوند، پس از استقرار کشتی نوح بر کوه جودی، به او و همراهانش فرمان داد تا از کشتی پیاده شوند و از کوه فرود آیند.

وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ ... قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ

«هبوط» به معنای فرود آمدن است. متعلق «اهْبِطْ» - به قرینۀ «اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ» - کشتی و نیز کوه جودی است؛ یعنی:

أنزل من الفلک و من الجودی ... نیاوردن متعلق، دلیل این شمول است. فاعل محذوف «قِیلَ» به قرینۀ «مِنّٰا» خداونداست.

2- خداوند، نوح(ع) و همراهانش را، به تأمین سلامتی و نزول نعمتهای پرخیر و برکت نوید داد.

قِیلَ یٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ

هر چند نوح(ع) مورد خطاب است و فرمان و اجازۀ فرود متوجه‌اوست، ولی‌به‌قرینۀ مقام می‌توان‌گفت: خطاب «اهْبِطْ ...» متوجه همراهان آن حضرت نیز می‌باشد و «باء» در «بِسَلاٰمٍ» برای مصاحبت است. بنابراین آیۀ شریفه چنین معنا می‌شود:

«یا نوح اهبط أنت و من معک... ؛ تو و پیروانت فرود آیید در حالی که همراه و قرین سلامت ، امنیت و برکات خواهید بود».

3- خداوند، نوح(ع) و همراهانش را، به مصونیت از عذابهای دنیوی و اخروی و بهره‌مند شدن از نعمتهایی سعادت آفرین نوید داد.

اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا ... وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مقابلۀ «سلام»با «عَذٰابٌ أَلِیمٌ» حکایت از آن دارد که مراد از «سلام»مصونیت از عذابهای دنیوی و اخروی است.

تعبیرکردن از نعمت و موهبتهای دنیوی به «بَرَکٰاتٍ» در جانب اهل ایمان و تبدیل آن به «متاع»در جانب کفر پیشگان، اشاره به این نکته دارد که: نعمتهای ارزانی شده به مؤمنان، برای آنان سعادت آفرین است و موهبتهای عطاشده به کفرپیشگان، فاقد این خصیصه است.

4- به وجود آمدن امتهایی مؤمن و موحد

از نسل نوح و یارانش، نوید خداوند به آن حضرت

عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ

«من»در «مِمَّنْ» ابتدائیه است. بنابراین «أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ» ؛ یعنی، امتهایی که از همراهان تو نشأت خواهند گرفت و از آن جا که برخی از همراهان نوح، فرزندان او بودند، در برداشت «نسل نوح» نیز آورده شد.

5- برخورداری جامعه‌های مؤمن و موحد از سلامتی و نعمتهای فراوان، بشارت خداوند به نوح(ع)

اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ

«عَلیٰ أُمَمٍ» عطف بر «عَلَیْکَ» است؛ یعنی: سلام و برکات منا علیٰ أمم. مراد از «أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ» به قرینۀ مقابلۀ آن با «أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ» امتها و جامعه‌های موحد و مؤمن هستند.

6- تأمین سلامت و امنیت جامعه‌های بشری و ایجاد نعمت برای آنان، به دست خدا و در اختیار اوست.

اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَکٰاتٍ عَلَیْکَ وَ عَلیٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَکَ وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ

برداشت فوق، از «مِنّٰا» استفاده می‌شود. قابل ذکر است که کلمۀ «مِنّٰا» در مورد «بَرَکٰاتٍ» مقدر است، چنان چه کلمۀ «عَلَیْکَ» در مورد «بِسَلاٰمٍ» مقدر می‌باشد؛ یعنی: بسلام منا علیک و برکات منا علیک.

7- خداوند، نوح(ع) را به پدیدآمدن جامعه‌ها و امتهایی کفرپیشه از نسل او و همراهانش آگاه ساخت.

وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

کلمۀ «أُمَمٍ» مبتدا و خبر آن محذوف می‌باشد؛ یعنی: ممن معک أمم سنمتعهم. جملۀ «یَمَسُّهُمْ ...» حکایت از آن دارد که مقصود از «أُمَمٍ» در این بخش از آیه، امتهای کافر هستند.

8- خداوند، متاعهای دنیوی را از کافران دریغ نمی‌کند.

وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ

9- عذاب دردناک، فرجام و عاقبت کفرپیشگان است.

ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

10- تدبیر امور انسانهای مؤمن و کافر، تحولات جوامع بشری و سرنوشت آنها، به دست خدا و در اختیار اوست.

اِهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا ... وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ یَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِیمٌ

11- «قال أبو عبداللّٰه (ع ): ... فنزل نوح بالموصل من السّفینة مع الثمانین ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق (ع ) فرمود: ... نوح با هشتاد نفر همراه ، در موصل از کشتی پیاده شد ...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ ایمان؛ برکت؛ بشارت؛ پیروی؛ تکلیف؛ توحید؛ جامعه؛ جودی/کوه؛ سنتهای خدا؛ عذاب؛ علم؛ کشتی؛ کفر؛ مال؛ نعمت؛ نوح(ع)

[سوره هود (11): آیه 49]

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ اَلْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا فَاصْبِرْ إِنَّ اَلْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ (49)

این از خبرهای غیب است که آن را به تو وحی می‌کنیم. پیش از این، نه تو و نه قوم تو آن را نمی‌دانستید. پس صبر پیشه کن که عاقبت [نیکو] برای تقوا پیشگان است.

49

1- داستانها و سرگذشتهای مهمی از تاریخ پیشینیان، بر انسانها مخفی مانده است.

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ

«أَنْبٰاءِ» جمع نبأ است و «نبأ» - چنان چه در مفردات راغب آمده - به خبری گفته می‌شود که دارای فایدۀ بزرگ باشد.

غیب؛ یعنی، چیزی که از دید و حواس مردم پنهان باشد و از آن اطلاعی نداشته باشند.

2- سرگذشت نوح(ع) و حادثۀ طوفان، سرگذشتی مهم در تاریخ بشریت و مخفی مانده بر مردمان

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ

«تِلْکَ» اشاره به داستان نوح و قضایای رخ داده در روزگار آن حضرت دارد؛ یعنی: تلک الأنباء من أنباء الغیب.

3- خداوند، داستان نوح(ع) را از طریق وحی برای پیامبر(ص) تشریح کرد.

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ

ظاهر این است که مراد از ضمیر «ها» در «نُوحِیهٰا» همان مشارالیه «تِلْکَ» (داستان نوح) باشد.

4- بیان سرگذشتهای مهم تاریخ بشر برای پیامبر(ص)، از نویدهای خداوند به آن حضرت

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ

برداشت فوق، مبتنی براین احتمال است که ضمیر در «نُوحِیهٰا» به «أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ» برگردد، فعل «نوحی» به صورت مضارع مؤید این احتمال است.

5- پیامبر(ص) و مردم عصر بعثت، پیش از نزول قرآن، به سرگذشت نوح(ع) آگاهی نداشتند.

مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا

مشارالیه «هٰذٰا» قرآن است که از جملۀ «نُوحِیهٰا إِلَیْکَ» معلوم می‌شود.

6- پیامبر(ص) و مردم عصر بعثت، جز از طریق وحی، راهی برای شناخت صحیح حادثۀ طوفان و سرگذشت نوح(ع) در اختیار نداشتند.

مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا

7- قرآن، منبعی برای آشنایی به تاریخ بشر و شناخت رویدادهای مهم آن

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ مٰا کُنْتَ تَعْلَمُهٰا أَنْتَ وَ لاٰ قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هٰذٰا

8- خداوند، فراخوان پیامبر(ص) به صبر و شکیبایی در امر رسالت و مقاومت در برابر مشرکان و آزارهای آنان

فَاصْبِرْ

بیان سرگذشت نوح(ع) و سپس دعوت کردن پیامبر(ص) به صبر و مقاومت، گویای این است که: مصداق مورد نظر برای «صبر»تحمل مشکلات و مشقتهای تبلیغ رسالت و مقاومت در برابر آزارها و کارشکنیهای مخالفان می‌باشد.

9- از هدفهای بیان سرگذشت نوح(ع) در قرآن، ترغیب پیامبر(ص) و اهل ایمان به صبر و مقاومت است.

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهٰا إِلَیْکَ ... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

خداوند، با تفریع جملۀ «إصبر...» به وسیلۀ حرف «فاء» بر نقل داستان نوح(ع)، به این نکته اشاره می‌کند که: مقصود از شرح ماجرای حضرت نوح (ع)، قصه سرایی نیست؛ بلکه هدف از آن، هدایت و تربیت مخاطبان قرآن می‌باشد.

10- غلبۀ ایمان بر کفر و موفقیت پیامبر(ص) در انجام رسالت، از نویدها و بشارتهای خداوند به آن حضرت

فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

بیان پیروزی اهل ایمان و از میان رفتن کفرپیشگان در شرح داستان نوح(ع) می‌رساند که مصداق مورد نظر برای «الْعاقِبَةَ» (فرجام نیک ) پیروزی ایمان بر کفر است و از آن جا که خطاب متوجه پیامبر(ص) است، جملۀ فوق ناظر به پیروزی اسلام بر کفر و موفقیت پیامبر(ص) در انجام رسالت می‌باشد.

11- پیروزی نوح(ع) و یارانش بر مخالفان، نشان و دلیلی بر غلبۀ نهایی تقواپیشگان مقاوم و صبور، بر کفرپیشگان است.

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ ... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

12- صبر و تقوا، دو شرط اساسی برای پیروزی نهایی بر کافران و نایل شدن به فرجامی نیکوست.

فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

13- توجه و باور به پیروزی اهل تقوا، زمینه‌ساز پیشه ساختن صبر و مقاومت در برابر مشکلات راه تقوا و ایمان

فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

14- نوح(ع) و پیروان او، صبرپیشگانی مقاوم در برابر ناملایمات راه ایمان

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ ... فَاصْبِرْ

دعوت به صبر و مقاومت، پس از بیان سرگذشت نوح(ع) و پیروانش، اشاره به این حقیقت دارد که: آن حضرت و پیروانش، در برابر ناملایمات صبور و شکیبا بودند.

15- نوح(ع) و پیروان او، از تقواپیشگان و بهره‌مند از فرجامی نیک

تِلْکَ مِنْ أَنْبٰاءِ الْغَیْبِ ... فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

16- فرجام نیک، از آنِ تقواپیشگان است.

إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

17- پیامبر(ص) و پیروان او، از تقوا پیشگانند و فرجام نیک از آنِ ایشان است.

فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ پیروی؛ تاریخ؛ تقوا؛ سختی؛ شکست؛ صبر؛ طوفان؛ علم؛ غیب؛ قرآن؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ نوح(ع)؛ وحی

[سوره هود (11): آیه 50]

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ (50)

و به سوی قوم عاد، برادرشان هود را [فرستادیم]. گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که جز او هیچ معبودی برای شما نیست. شما فقط دروغ‌پردازید.

50

1- هود(ع)، از پیامبران و رسولان الهی است.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

«إِلیٰ عٰادٍ» عطف بر «إِلیٰ قَوْمِهِ» و «أَخٰاهُمْ» عطف بر «نُوحاً» در آیۀ 25 است؛ یعنی: و لقد أرسلنا إلیٰ عاد أخاهم هودًا.

2- رسالت هود(ع)، محدود به قوم عاد بود.

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

3- وجود رابطۀ خویشاوندی و نسبی میان هود(ع) و قوم عاد

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

تصریح به اینکه هود(ع) برادر قوم عاد بود، می‌تواند به خویشاوندی آن حضرت با قوم عاد، اشاره داشته باشد.

4- هود(ع)، حتی پیش از بعثتش به پیامبری، فردی دلسوز قوم خویش و با محبت نسبت به آنان بود.

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ

برخی برآنند که «اخوّت»در این جا کنایه از محبت و دلسوزی است. بر این اساس جملۀ و «إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً» حاکی از آن است که: هود(ع) پیش از رسالتش نیز دلسوز قومش بوده است. تعبیر «یٰا قَوْمِ» (ای مردم من!) نیز حکایت از مهربانی و عطوفت دارد.

5- دعوت به پرستش خدای یکتا، مهمترین و نخستین پیام هود(ع) برای قوم عاد

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

6- قوم عاد، به وجود خداوند معتقد بودند.

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

7- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در تاریخ‌بشر

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

8- قوم عاد، مردمی مشرک و پرستشگر معبودهای خود ساخته

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

9- انسان از دیرباز، برخوردار از روحیۀ پرستش و گرایش به معبود

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- پندار شریک برای خداوند، پنداری موهوم و ساختگی است.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

«مُفْتَرُونَ» اسم فاعل از«إفتراء» است و«إفتراء»به معنای دروغ بافتن است. جملۀ «مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ» بیان می‌دارد که مقصود از افترا، اعتقاد به وجود شریک برای خداوند است.

11- خداوند، منزه از داشتن شریک است.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ مُفْتَرُونَ

12- مبارزه با شرک، از وظایف اصلی حضرت هود(ع)

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

13- توحید عملی، مبتنی‌بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

جملۀ «مٰا لَکُمْ ...»، که بیانگر توحید نظری است، به منظور استدلال بر توحید عبادی و عملی - که جملۀ «اعْبُدُوا اللّٰهَ» گویای آن است - ایراد شده است.

14- خداوند، تنها حقیقتی که شایسته و بایستۀ پرستش است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

15- «إِلٰهٍ» از اسما و صفات خداوند

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

16- «عن الصّادق جعفر بن محمّد(ع ): لمّا حضرت نوحاً(ع ) الوفاة دعا الشّیعة فقال لهم : إعلموا أنّه ستکون من بعدی غیبة تظهر فیه الطّواغیت و أن اللّٰه عزّوجل یفرّج عنکم بالقائم من ولدی اسمه هود ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق (ع ) فرمود: هنگامی که و فآت نوح فرارسید، پیروانش رای فرا خواند و فرمود: بدانید همانا به زودی بعد از من غیبتی خواهد بود که در آن طاغوتها پدید می آیند و خدای عزوجل به و سیلة فردی قیام کننده از نسل من ، که نام او هود است ، برای شما گشایش پدید می آورد...».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بت؛ تاریخ؛ توحید؛ جهان‌بینی؛ خویشاوندی؛ رسالت؛ شرک؛ عاد؛ عبادت؛ مرگ؛ مهربانی؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 51]

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی اَلَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ (51)

ای قوم من، من در برابر این [ابلاغ رسالتم] اجری از شما نمی‌طلبم. اجر من فقط بر عهدۀ کسی است که مرا آفریده است. پس آیا عقل خود را به کار نمی‌گیرید؟

51

1- هود(ع)، به مردم خویش اعلام کرد که در برابر ابلاغ رسالت کمترین مزدی از آنان نخواهد خواست.

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً

2- پیامبران، منزه از مطالبۀ اجر و مزد از مردم، به خاطر ابلاغ رسالت و تبلیغ معارف دین

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً

3- هود(ع)، پاداش نخواستن از مردم را، نشانه‌ای بر صداقت خویش در ادعای نبوت دانست.

لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

در برداشت فوق، جملۀ «أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ» در ارتباط با «لاٰ أَسْئَلُکُمْ ...» معنا شده است. بر این اساس، هود(ع) به مردم

می‌گوید: اگر در این معنا اندیشه کنید که من هیچ مزدی از شما درخواست نمی‌کنم، خواهید فهمید که در ادعای نبوت راستگو هستم.

4- مطالبه نکردن پاداش از مردم به خاطر تبلیغ حقایق و معارف الهی، نشانۀ صداقت مبلغان و مصلحان است.

یٰا قَوْمِ لاٰ أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

از آن جا که هدف مدعیان دروغین، رسیدن به منافع مادی و مال و منال دنیوی است، می‌توان گفت: هود(ع) با جملۀ «لاٰ أَسْئَلُکُمْ» اشاره به دلیل و نشانۀ صداقت خویش دارد.

5- هود(ع)، به قومش اعلام کرد که پاداش رسالتش، تنها برعهدۀ خداوند است.

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی

6- خداوند، عطا کنندۀ پاداش رسالت به پیامبران خویش

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی

7- ابلاغ پیامهای‌الهی به‌مردم وتبلیغ‌معارف دین، درپی‌دارندۀ پاداش از ناحیۀ خداوند

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی

8- خداوند، آفریننده و خالق انسانهاست.

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی

«فطر»(مصدر «فَطَرَنِی» )؛ یعنی، آفریدن چیزی است که سابقۀ وجودی نداشته است.

9- توجه به خالقیت خدا، زمینه‌ساز اخلاص در تبلیغ دین و چشم ندوختن به اجر و پاداشهای مردمی است.

إِنْ أَجْرِیَ إِلاّٰ عَلَی الَّذِی فَطَرَنِی

10- یکتایی خداوند، منزه بودنش از داشتن شریک و ضرورت پرستش او، حقایقی قابل درک و فهم برای همگان

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

مفعول «تَعْقِلُونَ» حقایقی است که در این آیه و آیۀ قبل، از زبان هود(ع) نقل شد؛ همانند ضرورت‌پرستش خدا، منزه بودنش از شریک و ... ؛ یعنی: أفلاتعقلون انه ما لکم من إلٰه غیره و إن عبادته واجب علیکم و ... .

11- هود(ع)، قومش را به اندیشه کردن و فهمیدن حقایق و معارف دین فراخواند.

أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

12- شرک‌ورزی و انکار رسالت پیامبران، نشانۀ بی‌خردی است.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... أَ فَلاٰ تَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اجرت؛ اخلاص؛ اصلاح؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ پاداش؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ توحید؛ خلقت؛ دین؛ ذکر؛ راستگویی؛ رسالت؛ شرک؛ عاد؛ عبادت؛ عقل؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 52]

وَ یٰا قَوْمِ اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ اَلسَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ (52)

وای قومِ من، از پروردگار خود آمرزش بخواهید، سپس به درگاه او توبه کنید، تا باران را به فراوانی بر شما فرو فرستد و نیرویی بر نیرویتان بیفزاید، و گنهکارانه روی بر متابید.

52

1- لزوم استغفار به درگاه خدا و طلب آمرزش گناهان از او

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

2- طلب بخشایش گناهان از خداوند، حرکت به سوی او و استغفار از شرک، از توصیه‌هاو پیامهای هود(ع)به مردم خویش

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

3- بخشایش گناهان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

4- حصر ربوبیت به خداوند و او را مدبر امور همگان دانستن، از تعالیم هود(ع) به قوم خویش

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

5- لزوم حرکت به سوی خدا و تقرب به درگاه او

ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

عطف «توبه» بر «استغفار» نشانۀ مغایرت آن دو است که با توجه به معنای توبه (رجوع) می‌توان گفت: «تُوبُوا إِلَیْهِ» ؛ یعنی، [با اطاعت از خداوند] به سوی او تغییر جهت دهید.

6- استغفار از گناهان، گرایش به توحید و پرستش‌خدا، مقدمه‌هایی لازم‌برای حرکت به سوی خداوند و تقرب به درگاه او

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

برداشت فوق، با توجه به کلمۀ «ثُمَّ» - که جملۀ «تُوبُوا إِلَیْهِ» را بر «اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ» عطف کرده - به دست می‌آید.

7- خداوند، گسیل دهندۀ ابرها و نازل کنندۀ باران

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

مراد از «سماء»به مناسبت مورد، ابر است و «مِدْرٰاراً» صیغۀ

مبالغه و به معنای بسیار بارنده می‌باشد.

8- نزول بارانهای فراوان، در صورت پرهیز از شرک و گرایش به توحید و پرستش خدا، از نویدهای هود(ع) به قوم خویش

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

فعل مضارع «یُرْسِلِ» به اصطلاح در جواب فعل امر (استغفروا ربکم ثم توبوا إلیه) قرار گرفته و با «إن»شرطیۀ مقدر مجزوم شده است؛ یعنی: «إن تستغفروا و تتوبوا یرسل ... ؛ اگر استغفار کنید و به سوی خدا حرکت کنید، او ابرهای پر باران رای برای شما خواهد فرستاد».

9- قوم عاد، بر اثر شرک‌ورزی و ارتکاب گناه، به کمبود باران مبتلا شده بودند.

ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

نوید به نزول باران و فراوانی آن، آن گاه می‌توانست مؤثر باشد و مردمان را به پذیرش تعالیم و دستورهای هود(ع) گرایش دهد که آنان از کمبود باران در زحمت باشند.

10- شرک‌ورزی، ارتکاب گناهان و مخالفت با پیامبران الهی، از عوامل کمبود موهبتهای دنیوی است.

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً

11- توحید، پرستش خدای یکتا و استغفار از گناهان، مؤثر در برخوردار شدن جامعه‌های بشری از موهبتها و برکات دنیوی است.

اِسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ یُرْسِلِ السَّمٰاءَ ... وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً

12- قوم‌عاد، مردمی‌قوی ونیرومند بودند.

وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

13- هود(ع) مردم خویش را در صورت استغفار از گناهان، گرایش به توحید و پرستش خدا، به افزایش نیرو و توانشان بشارت داد.

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ ... یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

«یَزِدْکُمْ» عطف بر «یُرْسِلِ» و جواب برای شرط مقدر می‌باشد؛ یعنی: «إن تستغفروا... یزدکم ؛ اگر استغفار کنید و ...خداوند نیروی شما رای افزایش می دهد».

14- به وجود آوردن جامعه‌های نیرومند و توانا، از هدفهای‌پیامبران وادیان الهی است.

وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

15- آبادانی و برخوردار شدن جامعه‌های بشری از نعمتها و موهبتهای دنیوی، از

اهداف پیامبران و ادیان الهی است.

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

16- آبادانی و رونق اقتصادی، زمینه‌ساز قدرت و نیرومندی جوامع است.

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

17- عوامل طبیعی و فعل و انفعالات در هستی، به دست خدا و در اختیار اوست.

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً

18- سلطه و حاکمیت خداوند بر هستی، از تعالیم هود(ع) به مردم خویش

یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً وَ یَزِدْکُمْ قُوَّةً إِلیٰ قُوَّتِکُمْ

19- اعمال و عقاید جامعه‌ها، مؤثر در رویدادهای طبیعی است.

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ... یُرْسِلِ السَّمٰاءَ عَلَیْکُمْ مِدْرٰاراً

20- هود(ع) از قوم عاد خواست تا از دعوتش (پذیرش توحید، یکتاپرستی و ترک شرک و استغفار از گناهان) اعراض نکنند و بر گناه خویش اصرار نورزند.

وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ

«تولی» (مصدر «لاٰ تَتَوَلَّوْا» ) به معنای اعراض کردن و نپذیرفتن است.

21- اعراض کنندگان از تعالیم پیامبران و معارف دین، مجرم و گنهکارند.

وَ لاٰ تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِینَ

22- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ یٰا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ استغفار؛ باران؛ بشارت؛ توبه؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ گناه؛ مغفرت؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 53]

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ (53)

گفتند: ای هود، تو برای ما دلیل روشنی نیاوردی، و ما برای سخن تو دست از معبودان خود بر نمی‌داریم، و ما هرگز گفتۀ تو را باور نمی‌کنیم.

53

1- توحید و یکتاپرستی، دارای دلیلهایی روشن و قابل درک و بی‌نیاز از ارائۀ معجزه از سوی پیامبران برای اثبات آن

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ

هود(ع) پیش از بیان توحید و نفی شرک، نه معجزه‌ای ارائه می‌کند و نه مدعی داشتن آن است تا به این حقیقت اشاره کند که حقانیت توحید و بطلان شرک، مسأله‌ای است که با تفکر و تأمل قابل درک است و نیازمند پشتوانه‌ای همانند مشاهدۀ معجزه نیست.

2- قوم عاد، هود(ع) را به نداشتن معجزه و دلیلی روشن بر حقانیت نبوتش، متهم می‌کردند.

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ

3- ادعای نبوت و رسالت، باید همراه با ارائۀ معجزه و دلیل روشن باشد.*

قٰالُوا یٰا هُودُ مٰا جِئْتَنٰا بِبَیِّنَةٍ

«بینة» به معنای دلیل و حجت روشن است و مراد از آن در آیۀ شریفه معجزه می‌باشد. قوم هود مدعی آنند که وی معجزه‌ای ارائه نکرده است و این سخن از ناحیۀ او رد نمی‌شود و بیان نمی‌کند که اثبات پیامبری نیازمند معجزه نیست. گویا این معنا که پیامبران باید معجزه داشته باشند، مورد تأیید قرار می‌گیرد.

4- اصرار و پافشاری و تعصب قوم هود، بر شرک‌ورزی و پرستش غیر خدا

وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ

جملۀ اسمیۀ «مٰا نَحْنُ ...» و آوردن «با»ی زایده در خبر (تارکی ءالهتنا) حکایت از تأکید و اصرار قوم عاد بر پرستش بتها دارد.

5- قوم عاد، مردمی مشرک و پرستشگر معبودهایی چند

وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ

«آلهه» جمع «إلاه» و به معنای معبودهاست.

6- دعوت هود(ع) و سخنان او، بی‌تأثیر در بازداری قومش از شرک و پرستش خدایان دروغین

وَ مٰا نَحْنُ بِتٰارِکِی آلِهَتِنٰا عَنْ قَوْلِکَ

«عَنْ» در «عَنْ قَوْلِکَ» برای تعلیل است. بنابراین معنای جملۀ «مٰا نَحْنُ ...» چنین می‌شود: سخن و ادعای تو، باعث نخواهد شد که ما خدایان خویش را رها کنیم.

7- تأکید قوم عاد، بر ایمان نیاوردن به هود(ع) و تصدیق نکردن پیامها و رسالتهای او

وَ مٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ انبیاء؛ بت؛ برهان؛ تاریخ؛ تکذیب؛ توحید؛ حمیت؛ شرک؛ عاد؛ کفر؛ لجاجت؛ معجزه؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 54]

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اِعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اَللّٰهَ وَ اِشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ (54)

ما جز این نمی‌گوییم که بعضی از معبودان ما به تو آسیبی [روانی] رسانده‌اند.

گفت: من خدا را گواه می‌گیرم و شما نیز گواهی دهید که من از آنچه جز او شریک وی می‌گیرید بیزارم.

54

1- قوم عاد، پرستشگر معبودهایی متعدد و معتقد به تأثیرگذاری آنها در امور جهان

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ

تعدد معبودها از کلمۀ «آلهه» که جمع «إلاه»(معبود) است، استفاده می‌شود.

2- قوم عاد، هود(ع) را متهم به اغتشاش روانی کردند و سخنان او را برخاسته از جنون پنداشتند.

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ

«سوء»به معنای رنج، سختی، مرض و آفت و مانند اینهاست.

و مراد از آن، در آیۀ شریفه - به مناسبت مورد - مرض جنون و مانند آن می‌باشد.

3- قوم عاد، برخی از آلهۀ خویش را عامل جنون و اغتشاش روانی هود(ع) می‌پنداشتند.

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ

«إعتراء»به معنای شامل شدن و اصابت کردن است (لسان‌العرب). و از آن جا که «إعتراء»در آیۀ شریفه، به وسیلۀ حرف «باء» به مفعول دوم (بسوء) متعدی شده، به معنای رسانیدن و شامل کردن می‌باشد. بنابراین جملۀ «إِنْ نَقُولُ ... ؛ یعنی ، ما سخنی جز این نمی گوییم که یکی از خدایان ما، مرض و آفتی بر تو افکنده است».

4- قوم عاد، براین باور بودند که هر بت و معبودی، در بخشی از امور کارایی دارد.

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ

از اینکه قوم عاد، ایجاد سوء را به برخی از خدایان نسبت داده‌اند (بَعْضُ آلِهَتِنٰا) و نه به همۀ آنها، می‌توان دریافت که آنان، هر بت و معبودی را عهده‌دار انجام کاری خاص می‌پنداشتند.

5- هود(ع) به مشرکان اعلان کرد که از معبودهایشان بیزار است و آنها را منشأ هیچ تأثیری نمی‌داند و شایستۀ پرستش نمی‌شمارد.

قٰالَ ... اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

بیزاری و تنفر هود(ع) از بتها و معبودهای اهل‌شرک، به معنای منشأ أثر ندانستن آنها و شایستۀ عبادت نشمردنشان است. از اینکه هود(ع) در خطاب به مردم نگفت: «اشهدکم»، ولی در گواه خواهی از خداوند گفت: «اشهد اللّٰه» معلوم می‌شود مراد از «وَ اشْهَدُوا» ، مجرد اعلان است نه شاهد گرفتن مردم.

6- هود(ع)، خداوند را بر بی تأثیر دانستن معبودهای اهل شرک و اعلان بیزاری از آنان، گواه گرفت.

قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

اشهاد (مصدر «أُشْهِدُ» ) به معنای گواه گرفتن است.

7- اعلام انزجار از عقاید باطل و خرافی، گامی ضروری برای مبلغان دین

قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ ... أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

8- قاطعیت و صلابت هود(ع)، در امر رسالت و مبارزه با شرک و بت‌پرستی

قٰالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّٰهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ باطل؛ بت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تولی؛ جنون؛ شرک؛ عاد؛ گواهی؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 55]

مِنْ دُونِهِ فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ (55)

پس همگی بر ضدّ من نیرنگ کنید و مهلتم ندهید.

55

1- هود(ع)، به مشرکان قومش اعلام کرد که تنها خداوند را مؤثر در جهان دانسته و تنها او را شایستۀ عبادت می‌داند.

أَنِّی بَرِیءٌ مِمّٰا تُشْرِکُونَ . مِنْ دُونِهِ

ضمیر در «دُونِهِ» به «اللّٰهَ» در آیۀ قبل برمی‌گردد.

2- هود(ع)، همۀ مشرکان قوم عاد و خدایان آنان را، به توطئه و مبارزه علیه خویش فرا خواند.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً

چون در آیۀ قبل، سخن از مشرکان و نیز بتهای آنان بود، مقصود از «جَمِیعاً» تمامی مشرکان و همۀ بتهاست.

3- هود(ع)، به مشرکان قومش اعلام کرد که در پی توطئه‌ها و مکرهایشان، به او مهلت نداده و او را از میان بردارند.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ

«انظار» به معنای مهلت دادن است و «لاٰ تُنْظِرُونِ» (مرا مهلت ندهید) کنایه از «نابودم سازید»، می‌باشد.

4- آشکار شدن عجز بتها و تأثیر نداشتن آنها در امور آدمیان و نیز روشن شدن

ناتوانی قوم عاد در برابر خواست خداوند، هدف هود(ع) از فراخوانی مردم، به مبارزه و توطئه علیه خویش

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ

«کیدوا»فعل امر از مصدر «کید» (مکر کردن) است. امر در جملۀ فوق - به تناسب مورد - امر تعجیزی است؛ یعنی، درخواستی است برای نشان دادن عجز و ناتوانی مخاطب از انجام کار.

5- عجز و ناتوانی قوم عاد و خدایانشان، برای از میان بردن هود(ع)، دلیل و آیتی بر حقانیت رسالت‌او

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ

«فاء» در «فَکِیدُونِی» فصیحه و حاکی از جمله‌ای مقدر است.

آن جمله به قرینۀ «إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ ...» چنین است: «إن کان کما تقولون فکیدونی ... ؛ اگر بتها چنین نیرویی دارند پس شما و آنها با من به مبارزه برخیزید و کار رای یکسره کنید».

6- ناتوانی بتها برای از میان بردن هود(ع)، علی‌رغم بیزاری جستن علنی او از آنها، نشانۀ حقیقت نداشتن ادعای قوم عاد (ابتلای هود به جنون از ناحیۀ بتها)

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاکَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ ...

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ باطل؛ بت؛ تاریخ؛ توحید؛ تولی؛ جنون؛ جهان بینی؛ حق؛ دروغ؛ شرک؛ عاد؛ عجز؛ قتل؛ مشیت خدا؛ مکر؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 56]

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اَللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ (56)

همانا من بر خدا، پروردگار خودم و پروردگار شما توکّل کرده‌ام. هیچ جنبنده‌ای نیست مگر این‌که او آن را تحت سلطۀ خود دارد. به راستی پروردگار من بر راهی مستقیم قرار دارد.

56

1- قوم عاد، درصدد آزار و اذیت هود(ع) و از میان برداشتن او بودند.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

2- هود(ع) به خاطر توکلش بر خداوند، مطمئن به محفوظ ماندن از دسیسه‌ها و توطئه‌های قوم عاد بود.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ

جملۀ «إِنِّی تَوَکَّلْتُ ...» بیان علت برای معنای کنایی

«فَکِیدُونِی جَمِیعاً ...» است و آن معنای کنایی، عجز و ناتوانی قوم عاد بر ضربه زدن به هود(ع) می‌باشد.

3- خداوند، پروردگار و مالک همۀ انسانها و مدبر امور ایشان است.

عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

4- شناخت خداوند و ربوبیت فراگیرش، موجب توکل کردن بر او و نهراسیدن از دشمنان دین

ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

توصیف خداوند به ربوبیت (ربی و ربکم)، پس از بیان توکل بر او، می‌رساند که: خداوند رب همگان و شایسته و بایستۀ این است که بر او توکل شود.

5- هود(ع) مصمم به ابلاغ رسالتهای الهی و تحمل هر گونه گزند و آزار در طریق آن بود.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

6- مبلغان دین، باید با توکل بر خدا و وانهادن امور خویش به خداوند، از مخالفان دین نهراسند و وظیفۀ خویش را قاطعانه به انجام رسانند.

فَکِیدُونِی جَمِیعاً ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ

7- باور به حاکمیت خداوند بر موجودات و توجه به ربوبیت او بر انسانها، ایجاد کنندۀ روحیۀ توکل در آنان است.

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا

8- همۀ موجودات زنده، تحت فرمان و حاکمیت خداوند هستند.

مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا

«ناصیة»به قسمت جلوی سر گفته می‌شود و گاهی به موهای جلوی سر نیز به اعتبار رستنگاهش، اطلاق می‌گردد.

گرفتن جلوی سر و یا موهای آن، کنایه از تسلط و حاکمیت می‌باشد.

9- هیچ جنبنده‌ای - چه انسان و چه حیوان - بدون خواست خداوند، توانا بر ضرررسانی به دیگری نیست.

ثُمَّ لاٰ تُنْظِرُونِ . إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ ... مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ

مقصود از بیان سلطۀ خداوند بر همۀ جانداران - به دلیل وقوع آن پس از مبارزه طلبی هود(ع) و توکل بر خداوند - این معناست که: همه چیز مقهور خواست خداوند است و بدون رخصت او هیچ جانداری - چه رسد به بتهای بی جان - توانا بر ضرر رسانی نیست.

10- ربوبیت فراگیر خداوند، سیطرۀ او بر همۀ جنبندگان و ضرورت توکل بر او، از تعالیم هود(ع)

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ مٰا مِنْ دَابَّةٍ إِلاّٰ هُوَ آخِذٌ بِنٰاصِیَتِهٰا

11- افعال خداوند و تدبیرات او، به تمامی براساس حکمت و بر طریق صواب است.

إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

بر صراط مستقیم بودن شخص، به معنای راستی و درستی کارهای اوست.

12- حمایت خداوند از پیامبران در برابر دشمنان آنان، مقتضای ربوبیت او و پایه قرار دادن افعالش بر حکمت و صواب است.

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ... إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

«إِنِّی تَوَکَّلْتُ ...» متضمن حمایت خداوند از هود پیامبر می‌باشد و جملۀ «إِنَّ رَبِّی ...» تعلیل برای این معناست. بنابراین راستی و درستی کارهای خداوند، اقتضا می‌کند که هود(ع) را در برابر دشمنانش، حمایت کند.

13- خداوند، حامی و پشتیبان مؤمنان و توکل‌کنندگان بر او

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ ... إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

14- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنِّی تَوَکَّلْتُ عَلَی اللّٰهِ رَبِّی وَ رَبِّکُمْ ... إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ

15- «قال علی بن أبی طالب (ع ) فی قوله «إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» : یعنی أنّه علیٰ حق یجزی بالإحسان إحساناً و بالسّیّء سیّئاً و یعفو عمّن یشاء و یغفر سبحانه و تعالیٰ؛ ⁽¹⁾

علی(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی «إِنَّ رَبِّی عَلیٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِیمٍ» فرمود: یعنی پروردگار بر طریق حق است، نیکی را به نیکی و بدی را به بدی پاداش می‌دهد و او - که منزه و بلند مرتبه است - از هر کس بخواهد می‌گذرد و او را می‌آمرزد».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اذیت؛ استقامت؛ اللّه؛ امنیت؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ توحید؛ توکل؛ جهان بینی؛ حکیم/اسما و صفات؛ حیوان؛ دشمنی؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ صراط مستقیم؛ عاد؛ عدل؛ عمل؛ قتل؛ مشیت خدا؛ مغفرت؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 57]

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ (57)

پس اگر روی برتابید، [من مسئول شما نخواهم بود، زیرا] آنچه را که برای آن به سوی شما فرستاده شده‌ام به شما ابلاغ کردم، و پروردگار من قومی جز شما را جانشین شما خواهد کرد، و نمی‌توانید هیچ زیانی به او برسانید. بی‌تردید، پروردگار من بر هر چیزی نگهبان است.

57

1- هود(ع)، موظف به ابلاغ پیامهایی از ناحیۀ خداوند به قوم عاد

فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ

2- هود(ع)، پیامهای‌الهی‌را به‌مردم رسانید و وظیفۀ رسالت را به خوبی انجام داد.

فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ

3- هود(ع)، پس از ابلاغ پیامهای الهی و اتمام حجت بر مردم، خویشتن را مسؤول اعراض آنان نمی‌دانست.

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ

روشن است که جملۀ «فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ ...» نمی‌تواند جواب شرط «فَإِنْ تَوَلَّوْا ...» باشد؛ زیرا هود(ع) رسالت خویش را ابلاغ کرده بود - چه مردم اعراض کنند و چه ایمان آورند - بلکه آن جمله سببِ جواب و جانشین آن می‌باشد؛ یعنی، اگر اعراض کنید، من مسؤولیتی ندارم و مؤاخذه‌ای بر من نیست؛ زیرا آنچه را که به خاطر آن به سوی شما فرستاده شده بودم، به شما ابلاغ کردم.

4- مسؤولیت مبلغان دین، ابلاغ حقایق و معارف الهی به مردم است نه واداشتن آنان به پذیرش.

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیْکُمْ

5- نابودی کفرپیشگان قوم عاد و جایگزینی اقوامی دیگر به جای آنها، هشدار هود(ع) به آنان

فَإِنْ تَوَلَّوْا ... وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ

«إستخلاف» به معنای جانشین ساختن و جایگزین کردن است و این معنا در آیۀ شریفه، مستلزم نابود کردن قوم عاد می‌باشد.

6- مخالفان انبیا و اعراض کنندگان از حقایق و معارف الهی، در خطر نابودی و عذاب الهی‌اند.

فَإِنْ تَوَلَّوْا ... یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ

7- پدیدآوردن اقوامی صالح و موحد، درپی نابود سازی کفرپیشگان، پرتوی از ربوبیت خداوند است.

وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ

روشن است که قوم جانشین، همواره غیر از قوم نابود شده است. بنابراین کلمۀ «غَیْرَکُمْ» ناظر به مغایرت در عقیده و مرام می‌باشد و لذا «غَیْرَکُمْ» به صالح و موحد بودن تفسیر شد.

8- شرک‌ورزی و مخالفت با تعالیم و توصیه‌های پیامبران، از عوامل مهم نابودی جامعه‌ها و تحولات تاریخ و دگرگونیهای آن است.

فَإِنْ تَوَلَّوْا ... یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ

9- اعراض مردم از دین و معارف الهی، هیچ ضرری متوجه خداوند نخواهد کرد.

فَإِنْ تَوَلَّوْا ... وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً

برداشت فوق، مبتنی براین است که «لاٰ تَضُرُّونَهُ» نیز جواب شرط (فَإِنْ تَوَلَّوْا) باشد. قابل ذکر است که مجزوم نشدن «تضرون»به خاطر عطف شدن آن بر فعل ماضی «فَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ» می‌باشد.

10- هلاکت کفرپیشگان به عذابهای الهی، هرگز مایۀ زیان و ضرری برای خداوند نیست.

وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً

در برداشت فوق، جملۀ «لاٰ تَضُرُّونَهُ» در ارتباط با «یَسْتَخْلِفُ رَبِّی ...» معنا شده است؛ یعنی، در صورت نابودی شما، ضرری متوجه خداوند نمی‌شود.

11- نزول عذاب الهی بر کفرپیشگان، برخاسته از استحقاق آنان است نه آنکه وجودشان موجب ضرر و زیان بر خدا باشد.

وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً

برداشت فوق مبتنی براین است که جملۀ «لاٰ تَضُرُّونَهُ» حال باشد. براین اساس جملۀ «یَسْتَخْلِفُ ... وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ» چنین معنا می شود. در حالی که ضرر و زیانی را متوجه خدا نمی‌کنید شما را عذاب می‌کند و این معنا می‌رساند که موجب عذاب، استحقاق کفرپیشگان است نه این که وجودشان مایۀ ضرری بر خدا باشد.

12- خداوند، مراقبت کننده‌ای دقیق و حفاظت‌کننده‌ای آگاه بر همه چیز است.

إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

13- مالک و مربی بودن خداوند بر همه چیز، مستلزم مراقبت و حفاظت کامل او، از آنهاست.

إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

14- کردار کفر پیشگان قوم عاد و کیفر آنان، تحت حسابرسی دقیق خداوند بود.

إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

15- آگاهی گستردۀ خداوند و مراقبت او بر همه چیز، دلیل عجز همگان از آسیب‌رسانی به اوست.

وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

جملۀ «إِنَّ رَبِّی ...» تعلیل است برای جملۀ «لاٰ تَضُرُّونَهُ شَیْئاً» .

16- «رب»و «حَفِیظٌ» از اسما و صفات الهی

وَ یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ ... إِنَّ رَبِّی عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ حَفِیظٌ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اکراه؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ جامعه؛ حسابرسی؛ حفیظ/اسما و صفات؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ ضرر؛ عاد؛ عجز؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ کفر؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 58]

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ (58)

و هنگامی که فرمان ما [به هلاکت قوم عاد] در رسید، هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، به رحمتی از جانب خود نجات دادیم و آنان را از عذابی سخت رهایی بخشیدیم.

58

1- قوم عاد، رسالت هود(ع) را نپذیرفتند و به شرک و کفر اصرار ورزیدند.

فَإِنْ تَوَلَّوْا ... یَسْتَخْلِفُ رَبِّی قَوْماً غَیْرَکُمْ ... وَ لَمّٰا

2- خداوند، در پی اصرار قوم عاد بر کفر و شرک، عذابی سخت و سهمگین بر آنان نازل کرد.

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ... وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ

مراد از «أمر»، عذاب نازل شده بر قوم عاد است. «عَذٰابٍ غَلِیظٍ» در ذیل آیه دلالت بر سهمگینی عذاب نازل شده بر قوم‌عاد دارد.

3- فرمان خداوند در هستی، بدون هیچ کم و کاستی تحقق می‌یابد.

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

تعبیر کردن از عذاب به «أمر»- که به معنای فرمان است -\ می‌تواند برای رساندن این حقیقت باشد که: آنچه خداوند به تحقق آن فرمان می‌دهد، عیناً و بدون کمترین تخلفی انجام می‌پذیرد به گونه‌ای که گویا مورد فرمان، همان فرمان است.

4- گروهی از قوم عاد، توحید را پذیرفتند و به رسالت هود(ع) ایمان آوردند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

5- خداوند، هود(ع) و پیروانش را از عذاب نازل شده بر قوم عاد نجات داد.

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

6- نجات هود(ع) و پیروانش از عذاب استیصال، جلوه‌ای از رحمت خداوند بر آنان بود.

نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

«بِرَحْمَةٍ» متعلق به «نَجَّیْنٰا» می‌باشد.

7- اهل ایمان، شایستۀ برخوردارشدن از رحمت الهی‌اند.

نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

8- خداوند، پیش از نازل کردن عذاب استیصال، مؤمنان و صالحان را از مهلکه خارج می‌سازد تا عذاب دامنگیر آنان نشود.

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا هُوداً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

9- «عن الصّادق أبی عبداللّٰه جعفر بن محمّد(ع ) قال : لمّا بعث اللّٰه عزّوجل هوداً(ع ) أسلم له العقب من ولد سام و أما الآخرون ... فأهلکوا بالرّیح العقیم ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: هنگامی که خداوند هود(ع ) رای مبعوث کرد، باقی ماندگان از نسل سام به او گرویدند اما دیگران ... به و سیلة باد عقیم و بی حاصل هلاک شدند ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امر الهی؛ ایمان؛ پیروی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ جامعه؛ دنیا؛ رحمت؛ سختی؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ صالحان؛ عاد؛ عذاب؛ کفر؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 59]

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اِتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ (59)

و این قوم عاد بودند که آیات پروردگارشان را انکار کردند، و پیامبرانش را نافرمانی نمودند، و از فرمان هر زورگوی ستیزه‌گری پیروی کردند.

59

1- قوم عاد، برخوردار از آیات و نشانه‌های بسیار برای درک توحید ربوبی

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ

2- اکثریت قاطع قوم عاد، آیات الهی و نشانه‌های ربوبیت خداوند را انکار کردند.

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ

با اینکه عده‌ای از مردم عاد ایمان آوردند، خداوند انکار آیات و مخالفت با پیامبران را به همۀ قوم نسبت می‌دهد تا به این نکته اشاره کند که: اکثریت قریب به اتفاق آنان، به کفرورزی اصرار داشتند و مؤمنان در قیاس با آنها، چیزی به شمار نمی‌آمدند. قابل ذکر است که چون فعل«جحد»به وسیلۀ حرف«با»متعدی شده، معنای «کفر» در آن اشراب شده است.

3- هود(ع)، معجزات متعددی را برای اثبات ربوبیت خداوند در اختیار قوم عاد قرار داد.

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ

مراد از «آیات» می‌تواند معجزات باشد.

4- خداوند، در طول تاریخ قوم عاد، پیامبران بسیاری را برای هدایت آنان فرستاد.

وَ تِلْکَ عٰادٌ ... وَ عَصَوْا رُسُلَهُ

برداشت فوق، با توجه به کلمۀ «رسل»که جمع «رسول» است، استفاده می‌شود.

5- اکثریت قاطع قوم عاد، با رسولان الهی مخالفت کرده و از پذیرش رسالت و پیامهای آنان سرپیچی کردند.

وَ تِلْکَ عٰادٌ ... وَ عَصَوْا رُسُلَهُ

6- مخالفت با هر یک از پیامبران الهی، به منزلۀ مخالفت با همۀ ایشان است.

وَ تِلْکَ عٰادٌ ... وَ عَصَوْا رُسُلَهُ

بر اساس برخی شواهد، گفته شده است که قوم عاد، پیامبری جز هود(ع) نداشتند. چنان چه این سخن صحیح باشد جمع آوردن «رسل» در جملۀ «عَصَوْا رُسُلَهُ» برای رساندن این حقیقت است که هر چند قوم عاد با یک پیامبر مخالفت کردند، ولی مخالفت با یک پیامبر به منزلۀ مخالفت با همۀ پیامبران الهی است؛ زیرا آنان یک سخن و یک هدف دارند و آن دعوت به توحید و شاخه‌های آن است.

7- قوم عاد، متشکل از سرانی متکبر و سرکش و توده‌هایی پیرو و مطیع

وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

8- توده‌های قوم عاد، به پیروی از فرمان سران خویش، آیات الهی را انکار و با پیامبران مخالفت می‌کردند.

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

9- نظام حاکم بر قوم عاد، نظامی ظالمانه و استبدادی

وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

10- تعالیم هود(ع)، ناسازگار با منافع سران جبار و سرکش قوم عاد

وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

11- تسلط متکبران و سرکشان حق‌ناپذیر بر توده‌های مردم، از موانع موفقیت پیامبران

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

12- ضرورت پرهیز از فرمانبری و پیروی متکبران و سرکشان حق‌ناپذیر

وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

13- تکبر، سرکشی و لجاجت سران قوم عاد، مایۀ انکار رسالت هود(ع) از سوی آنان و نپذیرفتن تعالیم او

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ وَ عَصَوْا رُسُلَهُ وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

14- نپذیرفتن ربوبیت خداوند و مخالفت با پیامبران و برنامه‌های ایشان، زمینه‌ساز نظام استبدادی و حاکمیت ستمگران *

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

برداشت فوق، براساس این احتمال است که ترتیب ذکری جملۀ «اتَّبَعُوا ...» بر جمله‌های سابق، حاکی از ترتب خارجی آن باشد.

15- پذیرش ربوبیت خدا و پیروی از برنامه‌های پیامبران، مانع از حاکمیت و سلطۀ ستمگران و سرکشان *

وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ ... وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ

16- انکار کنندگان ربوبیت خدا، مخالفان پیامبران و پیروی کنندگان از سرکشان، در معرض عذابهای دنیوی‌اند.

وَ لَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا ... وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا بِآیٰاتِ

17- انکار ربوبیت خدا، مخالفت با پیامبران و برنامه‌های آنان و پیروی از ستمگران و سرکشان، درپی‌دارندۀ عذاب سهمگین الهی

وَ نَجَّیْنٰاهُمْ مِنْ عَذٰابٍ غَلِیظٍ. وَ تِلْکَ عٰادٌ جَحَدُوا ...آیۀ مورد بحث، بیانگر گناهانی است که قوم عاد را به عذاب سهمگین الهی گرفتار ساخت.

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

جَحَدُوا بِآیٰاتِ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آیات خدا؛ استبداد؛ اطاعت؛ اکثریت؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ پیروی؛ تاریخ؛ تکبر؛ تکذیب؛ توحید؛ توفیق؛ جامعه؛ حکومت؛ دنیا؛ رب/اسما و صفات؛ ظلم؛ عاد؛ عذاب؛ کفر؛ گناه؛ معجزه؛ هود(ع)

[سوره هود (11): آیه 60]

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ اَلدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ (60)

و در این دنیا و روز قیامت لعنتی به دنبال خواهند داشت. آگاه باشید که قوم عاد به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان! دوری [از رحمت خدا] بر عادیان، قوم هود، باد.

60

1- قوم عاد، در دنیا به لعنت خدا گرفتار شدند و در آخرت نیز از رحمت او محروم خواهند بود.

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

2- قوم عاد، ربوبیت خدا را انکار کرده و از فرمانش سرپیچی کردند.

أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ

چون «رَبَّهُمْ» بدون واسطۀ حرف«باء» مفعول برای «کَفَرُوا» قرار گرفته است، می‌توان گفت: در «کَفَرُوا» معنای عصیان و نافرمانی اشراب شده است؛ یعنی: عصوا ربهم کافرین‌به.

3- انکار ربوبیت خدا و نافرمانی از دستورات پیامبران، موجب لعنت خدا و دوری از رحمت اوست.

وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ

4- پیروی از طاغوتها و سرکشان، موجب دوری‌از رحمت خدا در دنیا و آخرت است.

وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کُلِّ جَبّٰارٍ عَنِیدٍ. وَ أُتْبِعُوا فِی هٰذِهِ الدُّنْیٰا

5- قوم عاد، بر اثر کفر و نافرمانی خدا و پیامبران، سزاوار هلاکت و دوری از رحمت الهی شدند.

أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ

«بُعْداً» (هلاک گشتن یا دور شدن) مفعول مطلق برای فعل محذوف (لیبعد) است: ألا لیبعد قوم عاد بعداً. و از آن جا که قوم عاد به هلاکت رسیدند و از رحمت او محروم شدند، می‌توان گفت، مراد، عذاب در آخرت و دوری از رحمت او در آن سراست و نیز محتمل است «أَلاٰ بُعْداً ...» بیانگر استحقاق دوری و هلاکت باشد؛ یعنی، [قوم عاد هلاک گشتند و از رحمت او محروم شدند] بدانید آنان مستحق آن کیفر و سزاور چنین عقوبتی بودند.

6- از قوم عاد، تنها معاصران هود از رحمت الهی محروم شده و به عذاب

گرفتار شدند.*

أَلاٰ بُعْداً لِعٰادٍ قَوْمِ هُودٍ

«قَوْمِ هُودٍ» عطف بیان برای «عاد»است. با توجه به اینکه قوم عاد پیش از حضرت هود بوده‌اند و پس از او نیز وجود داشتند، می‌توان گفت: هدف از تبیین و توضیح «عاد» به «قَوْمِ هُودٍ» بیان معنایی است که در برداشت فوق آمده است.

7- «رب»از اسما و صفات خداوند

أَلاٰ إِنَّ عٰاداً کَفَرُوا رَبَّهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انبیاء؛ پیروی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ رحمت؛ طاغوت؛ عاد؛ عذاب؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ لعن

[سوره هود (11): آیه 61]

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ اَلْأَرْضِ وَ اِسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ (61)

و به سوی قوم ثمود، برادرشان صالح را [فرستادیم]. گفت: ای قومِ من، خدا را بپرستید. برای شما هیچ معبودی جز او نیست. او شما را از زمین پدید آورد، و آباد کردن آن را به شما سپرد. پس، از او آمرزش بخواهید، سپس به درگاهش توبه کنید. به راستی پروردگار من نزدیک و اجابت کنندۀ [دعا] است.

61

1- صالح(ع)، از پیامبران و رسولان الهی بود.

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

«إِلیٰ ثَمُودَ» عطف بر «إِلیٰ قَوْمِهِ» و «أَخٰاهُمْ» عطف بر «نُوحاً» در آیۀ بیست و پنجم است؛ یعنی: لقد أرسلنا إلیٰ ثمود أخاهم صالحاً.

2- رسالت صالح(ع)، محدود به قوم ثمود بود.

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

3- خویشاوندی صالح(ع) با قوم ثمود

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

تصریح به اینکه صالح(ع)، برادر قوم ثمود بود (أَخٰاهُمْ صٰالِحاً) می‌تواند اشاره باشد به خویشاوندی صالح(ع) با قوم ثمود.

4- صالح(ع)، دلسوز برای قوم خویش و با محبت نسبت به آنان، حتی پیش از بعثتش به پیامبری

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

مراد از اخوّت صالح(ع) برای قوم ثمود، می‌تواند مهربانی و دلسوزی او نسبت به آنان باشد.

5- دعوت به پرستش خدای یکتا، مهمترین و نخستین پیام صالح(ع) برای قوم ثمود

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

6- قوم ثمود، به وجود خداوند معتقد بودند.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

7- باور به وجود خدا، باوری ریشه‌دار در تاریخ بشر

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

8- قوم ثمود، مردمی مشرک و معتقد به معبودهایی متعدد

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

9- انسان، از دیرباز برخوردار از روحیۀ پرستش و گرایش به معبود

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- توحید عملی، مبتنی بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

جملۀ «مٰا لَکُمْ ...» تعلیل برای «اعْبُدُوا اللّٰهَ» است؛ یعنی، چون واقعیت این است که الهی جز خداوند نیست، پس در مقام عمل نیز او باید پرستش شود نه غیر او.

11- خداوند، تنها حقیقتی که شایسته و بایستۀ پرستش است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

12- تنها خداوند، ایجاد کننده و آفرینندۀ انسان است.

هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ

ترکیبهایی همانند «هو أنشأکم»و«أنا قمت» - که مبتدا در معنا، فاعل است و خبر آن، فعل می‌باشد - گاهی حاکی از تأکید است و گاهی دلالت بر حصر دارد. قرینه‌های موجود در کلام، تعیین‌کنندۀ آن است.

13- خالق و آفریننده، تنها حقیقتِ شایستۀ پرستش

اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ

جملۀ «هُوَ أَنْشَأَکُمْ ...» استدلالی است برای توحید و لزوم یکتاپرستی که از جملۀ «اعْبُدُوا اللّٰهَ ...» به دست می‌آید؛ یعنی، چون خداوند خالق است، شایستۀ پرستش است و چون در آفریدن شریکی ندارد، پس نباید در پرستش نیز برای او شریکی بپندارید.

14- عناصر زمینی، خمیرمایۀ خلقت انسان است.

هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ

15- خداوند، توان و استعدادِ آباد کردن زمین را به آدمیان عطا کرده و ایشان را به

سوی آبادانی گرایش داده است.

وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا

«استعمره فیه»، یعنی: «جعله یعمره ؛ و ی رای آبادکنندة آن قرار داد» (لسان‌العرب). بر این اساس «استعمرکم فیها» چنین معنا می‌شود: خداوند شما را این گونه قرار داده و آفریده است که زمین را آباد سازید؛ یعنی، توان آبادسازی زمین را به شما عطا کرده و نیاز به آن را در شما ایجاد کرده است تا همواره به سمت آبادسازی زمین در حرکت باشید.

16- خداوند، به دلیل اعطای توان و استعداد به بشر برای آبادسازی زمین، شایسته و بایستۀ پرستش است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ ... اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا

جملۀ «اسْتَعْمَرَکُمْ فِیهٰا» نیز همانند «هو أنشأکم» دلیل برای «اعْبُدُوا اللّٰهَ» می‌باشد.

17- ضرورت استغفار به درگاه خدا و طلب آمرزش گناهان از او

فَاسْتَغْفِرُوهُ

18- لزوم حرکت به سوی خداوند و تقرب به درگاه‌او

ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

عطف جملۀ «تُوبُوا إِلَیْهِ» بر «فَاسْتَغْفِرُوهُ» بیانگر این است که از توبه، معنایی غیر از استغفار اراده شده است. با توجه به معنای لغوی توبه (رجوع‌کردن) می‌توان گفت: مراد از توبه در آیۀ شریفه، حرکت کردن به سوی خدا با اطاعت از اوامر و نواهی اوست.

19- استغفار از گناهان، پرستش خدا و پرهیز از شرک، مقدمه‌هایی لازم برای تقرب به درگاه خداوند

فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

برداشت فوق، با توجه به حرف «ثُمَّ» - که بر تأخر مرحلۀ توبه از مرحلۀ استغفار دلالت دارد - استفاده شده است.

20- طلب بخشایش گناهان از خدا، حرکت به سوی او و استغفار از شرک، توصیه‌ها و پیامهای صالح(ع) به قوم ثمود

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ

21- باور به انحصار خالقیت به خداوند، وادار کنندۀ انسان به پرستش او و پرهیز از شرک و دوری از گناه و استغفار از گناهان گذشته است.

هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ ... فَاسْتَغْفِرُوهُ

برداشت فوق، از حرف «فاء» که جملۀ «استغفروه...» را بر «هُوَ أَنْشَأَکُمْ ...» تفریع کرده است به دست می‌آید.

22- خداوند، به انسانها نزدیک است و درخواستهای آنان را اجابت می‌کند.

إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

23- تقرب به خداوند، به خاطر نزدیکی او

به بندگان، امری سهل و آسان است.

ثُمَّ تُوبُوا إِلَیْهِ إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ

هدف از بیان نزدیکی خداوند، پس از توصیه به حرکت و تقرب به درگاه او، بشارت به سیرکنندگان به سوی خداست که او از شما دور نیست تا برای رسیدن به او زحمتی طاقت‌فرسا لازم باشد؛ بلکه نزدیک است و تقرب به او سهل و آسان می‌باشد.

24- خداوند، درخواست طلب‌کنندگان آمرزش را اجابت می‌کند و گناهانشان را می‌آمرزد.

فَاسْتَغْفِرُوهُ ... إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

دو صفت «قَرِیبٌ» و «مُجِیبٌ» به صورت لفّ و نشر غیر مرتب، در ارتباط با «استغفروه» و «تُوبُوا إِلَیْهِ» ایراد شده است.

25- «اله»، «رب»، «قریب» و «مجیب» از اسما و صفات خداوند

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... إِنَّ رَبِّی قَرِیبٌ مُجِیبٌ

26- «جاء رجل من أهل الشّام إلی علی بن الحسین (ع ) فقال : أنت علی بن الحسین ؟ قال : نعم ، قال : أبوک الّذی قتل المؤمنین ؟ ... فقال : و یلک کیف قطعت علی أبی أنّه قتل المؤمنین ؟ قال : قوله : إخواننا قد بغوا علینا فقاتلناهم علی بغیهم . فقال :

و یلک أما تقرأ القرآن ؟ قال : بلی . قال : فقد قال اللّٰه تعالی ... «وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً» أفکانوا إخوانهم فی دینهم أو فی عشیرتهم؟ قال له الرّجل: لا بل فی عشیرتهم. قال(ع): فهؤلاء إخوانهم فی عشیرتهم و لیسوا إخوانهم فی دینهم ... ؛ ⁽¹⁾

مردی از اهل شام نزد علی بن الحسین(ع) آمد و گفت: تو علی بن الحسین هستی؟ فرمود: آری. او گفت: پدرت همان کسی است که مؤمنین را کشت؟ ... ، فرمود: وای بر تو چگونه حکم قطعی کردی که پدرم مؤمنین را کشت؟ آن شخص گفت:

سخن خود او که گفت:برادران ما علیه ما سرکشی کردند، پس ما هم به خاطر این سرکشی با آنان جنگ کردیم؟ فرمود:

وای بر تو! آیا قرآن نمی‌خوانی؟ گفت: چرا، فرمود:

خداوند می‌فرماید: «... وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً» آیا صالح برادر دینی قوم ثمود بود یا برادر فامیلی آنان؟ گفت: برادر فامیلی آنان بود. فرمود: اینان نیز برادران فامیلی بودند نه برادران دینی ...».

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ استغفار؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ تاریخ؛ تقرب؛ توبه؛ توحید؛ ثمود؛ جهان بینی؛ خلقت؛ خویشاوندی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛ شرک؛ صالح(ع)؛ عبادت؛ عمران؛ قریب/اسما و صفات؛ گناه؛ مجیب/اسما و صفات؛ مغفرت؛ مهربانی؛ نبوت

[سوره هود (11): آیه 62]

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ (62)

گفتند: ای صالح، به راستی تو پیش از این در میان ما، مایۀ امید بودی؛ آیا [اکنون]ما را از پرستش آنچه پدرانمان می‌پرستیدند باز می‌داری؟ بی گمان، ما از آنچه تو ما را بدان دعوت می‌کنی سخت در شکّیم.

62

1- صالح(ع)، حتی پیش از نبوتش، انسانی فرزانه و دارای استعدادی ویژه در میان قوم ثمود

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا

برداشت فوق با توجه به دو نکته است: الف) جملۀ «قوم ثمود به تو امیدها داشتند» - که مضمون جملۀ «قَدْ کُنْتَ ...» است - حکایت از نبوغ صالح(ع) و استعدادهای خاص و سابقۀ نیک او دارد. ب) مشارالیه «هٰذٰا» ادعای نبوت صالح(ع)و اعلام توحید ولزوم یکتاپرستی از سوی‌اوست.

2- قوم ثمود، معترف به ویژگیهای مثبت و استعدادی خاص در صالح(ع)

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا

3- قوم ثمود، صالح(ع) را به خاطر ویژگیها و استعدادهایش، مایۀ ترقی و تعالی آن قوم می‌دانستند.

قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا

4- خداوند، پیامبران را از میان انسانهایی که خوش‌نام و به نیکی معروفند، انتخاب می‌کند.

قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا

5- قوم صالح و پدرانشان، مردمانی مشرک و پرستشگر غیر خدا بودند.

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

6- صالح(ع)، مردمان را از پرستش غیر خدا برحذر می‌داشت و علیه شرک‌ورزی قوم ثمود مبارزه می‌کرد.

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

7- صالح(ع)، مورد اعتراض و سرزنش قوم ثمود به خاطر فراخوانی آنان به یکتاپرستی و نفی خدایان دروغین

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

استفهام در «أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ ...» استفهام توبیخی است.

8- قوم ثمود، امیدهای خویش دربارۀ صالح(ع) را به خاطر مبارزۀ او علیه شرک، بر باد رفته می‌دیدند.

قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا قَبْلَ هٰذٰا أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

قید «قَبْلَ هٰذٰا» دلالت بر قطع امید قوم ثمود از صالح(ع) دارد و جملۀ «أَ تَنْهٰانٰا» بیانگر دلیل و علت آن است.

9- پایبندی به آداب و رسوم پدران و نیاکان، از انگیزه‌های مخالفت قوم ثمود با صالح(ع) و تعالیم‌او

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

مراد از «مٰا» بتها و معبودهای پنداری مشرکان است. توصیف آنها با جملۀ «یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا» اشاره به علت حکم قبل (نعبد) دارد؛ یعنی، ما بتها را می‌پرستیم، چون پدرانمان آنها را می‌پرستند.

10- جوانان و میانسالان قوم ثمود، مخاطبان اصلی صالح(ع) در دعوت به توحید ویکتاپرستی*

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

فعل مضارع «یَعْبُدُ» می‌تواند گویای این باشد که مخاطبان صالح، کسانی‌اند که پدرانشان زنده بودند و به پرستش خدایان مشغول بودند.

11- وفاداری جوامع به آرا و اندیشه‌های باطل قومی و قبیله‌ای، بازدارندۀ بروز اندیشه‌های نو و برحق در میان آنان

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

12- تعصبهای نژادی، زمینه‌ساز تقلیدها و پیرویهای کورکورانه است.

أَ تَنْهٰانٰا أَنْ نَعْبُدَ مٰا یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

13- تلاش مستمر و بی‌وقفۀ صالح(ع) در انجام رسالت خویش

مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ

فعل مضارع «تدعو» دلالت بر استمرار دعوت دارد که از آن به تلاش مستمر تعبیر شد.

14- قوم ثمود، در یکتایی خدا و ضرورت یگانه‌پرستی، در شک و تردید بودند.

وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

15- دعوت به توحید و بیان ضرورت یکتاپرستی از سوی صالح(ع)، مایۀ تردید قوم ثمود در خردمندی و هوشیاری او

وَ إِنَّنٰا لَفِی شَکٍّ مِمّٰا تَدْعُونٰا إِلَیْهِ مُرِیبٍ

«مُرِیبٍ» (تردیدافکن) صفت‌برای «شَکٍّ» است و متعلق‌آن - به قرینۀ جملۀ «قَدْ کُنْتَ فِینٰا مَرْجُوًّا» - خردمندی و هوشیاری صالح(ع) می‌باشد. بنابراین جملۀ «إِنَّنٰا لَفِی ...»؛ یعنی، ما در درستی تعالیم تو شک داریم، آن چنان‌شکی که باعث‌شده دربارۀ خردمندی و هوشیاری‌ات نیز تردیدکنیم.

16- «عن أبی جعفر(ع ) قال : إن رسول اللّٰه (ص ) سأل جبرئیل (ع ): کیف کان مهلک قوم صالح (ع )؟ فقال : یا محمّد(ص ) إن صالحاً بعث إلی قومه و هو ابن ست عشرة سنة ... و کان لهم سبعون صنماً یعبدونها من دون اللّٰه ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع ) روایت شده که فرمود: رسول خدا(ص ) از جبرئیل پرسید: هلاکت قوم صالح چگونه بود؟ گفت : ای محمد! همانا صالح به سوی قوم خود مبعوث شد در حالی که شانزده سال داشت ... و برای آن قوم هفتاد بت بود که آنها رای به جز خدا می پرستیدند ...».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ امید؛ انبیاء؛ انذار؛ بت؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تقلید؛ تکلیف؛ توحید؛ ثمود؛ جامعه؛ جوانی؛ حق؛ حمیت؛ رسالت؛ رشد؛ شرک؛ شک؛ صالح(ع)؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ ملامت؛ نبوت؛ نیاکان

[سوره هود (11): آیه 63]

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اَللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ (63)

گفت: ای قومِ من، به من خبر دهید، اگر از جانب پروردگارم دلیلی روشن داشته باشم، و او از جانب خودش رحمتی به من عطا کرده باشد، اگر او را نافرمانی کنم چه کسی مرا در برابر او یاری می‌کند؟ پس شما [که می‌گویید از بت پرستی نهی نکنم] جز بر خسارت من نمی‌افزایید.

63

1- صالح(ع)، برخوردار از معجزه و دلیلی روشن بر پیامبری خویش

قٰالَ یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ

2- خداوند، عطا کنندۀ معجزه و دلیلهای روشن به پیامبران

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

3- خداوند، مربی پیامبران و مدبر امور ایشان است.

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

برداشت فوق، با توجه به گزینش اسم «رب» - که به معنای مدبر و مربی است - استفاده شده است.

4- هدف از اعطای معجزه و دلیلهای

روشن به پیامبران، تدبیر امر نبوت و پیشبرد هدفهای رسالت آنان است.

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی

5- برخورد صالح(ع) با مشرکان و کافران، برخوردی‌ترحم‌آمیز و مشفقانه بود.

یٰا قَوْمِ أَ رَأَیْتُمْ

تعبیر «یٰا قَوْمِ» (ای مردم من) حکایت از شفقت و ترحم صالح(ع) دارد.

6- خداوند، صالح(ع) را از رحمت ویژۀ خویش بهره‌مند ساخت و به مقام نبوت رسانید.

وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً

مقصود از «رَحْمَةً» ، به مناسبت مورد، مقام نبوت و پیامبری است.

7- مقام نبوت، رحمت خاص خداوند به پیامبران است.

وَ آتٰانِی مِنْهُ رَحْمَةً

نکره آوردن «رَحْمَةً» دلالت بر عظمت آن دارد که در برداشت از آن به رحمت خاص تعبیر شد.

8- صالح(ع)، موظف به ابلاغ توحید و مبارزه با شرک و بت‌پرستی بود.

إِنْ کُنْتُ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی ... فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ

جملۀ «إِنْ عَصَیْتُهُ» (اگر خداوند را نافرمانی کنم) می‌رساند که جمله‌ای همانند «و أمرنی بإبلاغ رسالاته» قبل از «فَمَنْ یَنْصُرُنِی» در تقدیر است. بر این اساس، حاصل معنای «إِنْ کُنْتُ ...» چنین می‌شود: [شما خود قضاوت کنید] اگر من پیامبر باشم و خداوند مرا به ابلاغ رسالتهایی فرمان داده باشد، اگر نافرمانی کنم و به ابلاغ رسالتهای الهی همّت نگمارم، چه کسی مرا از عقوبت‌های الهی نجات خواهد داد؟

9- صالح(ع) به مردم خویش اعلام کرد:

در صورت پذیرش خواستۀ آنان (ترک دعوت به توحید) گنه‌کار و مستحق عذاب الهی خواهد بود.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ

10- پیامبران، در صورت مسامحه در امر رسالت و ترک ابلاغ توحید، گنه‌کارند.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ

11- تمرد کنندگان از فرمان خدا - هر چند از پیامبران باشند - در خطر گرفتار شدن به کیفر و مجازات الهی‌اند.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ

«مِنَ اللّٰهِ» به معنای «من عذاب الله»است.

12- همگان از دفع کیفرهای خداوند و یاری گرفتاران به عذابهای او ناتوانند.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ

فعل «یَنْصُرُ» به دلیل آنکه با «مِنْ» متعدی شده، متضمن معنای «ینجی»(نجات می‌دهد) است.

13- قدرت خداوند، برتر از همۀ قدرتهاست.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ

14- کفرپیشگان قوم ثمود از صالح(ع) می‌خواستند که از ادعای خویش دست بردارد و از فراخوانی مردم به توحید منصرف شود.

فَمَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللّٰهِ إِنْ عَصَیْتُهُ فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ

«فاء»در «فَمٰا تَزِیدُونَنِی ...» فای فصیحه است و حاکی از جمله‌ای مقدر می‌باشد و - به قرینۀ «أَ تَنْهٰانٰا ...» در آیۀ قبل - مفاد آیه چنین است: بنابراین اگر به خواستۀ شما (ترک ابلاغ توحید) گردن نهم، شما جز خسارت زدن چیزی بر من نخواهید افزود.

15- صالح(ع)، توجه کردن به درخواست کافران قومش (ترک ابلاغ توحید) را، مایۀ خسارت و تباهی خویش دانست.

فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ

«تَخْسِیرٍ» به معنای خسارت زدن می‌باشد و فاعل آن قوم ثمود است.

16- ترک وظایف الهی به خاطر خوشایند کافران، مایۀ خسارت و تباهی است.

فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ

17- افزایش اطمینان صالح (ع) به زیان کاری کافران ثمود، تنها دستاورد اصرار آنان بر انصراف او از دعوت به توحید

فَمٰا تَزِیدُونَنِی غَیْرَ تَخْسِیرٍ

برداشت فوق، بر اساس این احتمال است که «تَخْسِیرٍ» به معنای نسبت دادن خسارت و تباهی باشد، همانند تکفیر و تفسیق که به معنای نسبت دادن کفر و فسق می‌باشد. بر این مبنا، فاعل «تَخْسِیرٍ» ، صالح(ع) است و مفاد جملۀ «فَمٰا تَزِیدُونَنِی ...» چنین خواهد شد: آنچه اصرار شما بر ترک دعوت به توحید، بر من می‌افزاید این است که شما را در خسارت و تباهی ببینم.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ بت؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ توحید؛ ثمود؛ رحمت؛ رسالت؛ شرک؛ صالح(ع)؛ ضرر؛ عجز؛ عذاب؛ قدرت؛ کفر؛ گناه؛ معجزه؛ مهربانی؛ نبوت

[سوره هود (11): آیه 64]

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اَللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ (64)

وای قوم من، این ناقۀ خداست که معجزه‌ای برای شماست؛ بگذاریدش تا در زمین خدا بچرد و به آن آسیبی نرسانید که عذابی نزدیک شما را فرو خواهد گرفت.

64

1- پیدایش شتری به ارادۀ خداوند و بدون جریان اسباب و علل عادی، معجزۀ صالح(ع) برای اثبات رسالت خویش

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً

2- ناقۀ صالح، آیه و معجزه‌ای بزرگ و دارای اهمیتی خاص بود.

هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً

اضافۀ «نٰاقَةُ» به «اللّٰهِ» علاوه بر اینکه اشاره به پیدایش ناقۀ صالح بدون جریان علل عادی دارد، گویای عظمت و بزرگی ناقه نیز می‌باشد.

3- صالح(ع) با برخوردی عاطفی، قوم خویش را با خصوصیات معجزۀ خویش آشنا ساخت.

وَ یٰا قَوْمِ هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ

تعبیر «یٰا قَوْمِ» (ای‌مردم من) حکایت ازمهربانی وعطوفت دارد.

4- صالح(ع) از قوم خویش خواست تا ناقه را برای چریدن آزاد بگذارند.

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

5- صالح(ع)، برحذر دارندۀ قوم ثمود از ایجاد هرگونه مزاحمت وآزاررسانی به‌ناقه

وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ

6- صالح(ع)، قوم خود را در صورت آزاررسانی به ناقه و بازداشتن آن از چرا، به عذابی زودرس هشدار داد.

وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ قَرِیبٌ

7- زمین و روییدنیهای آن، ملک خداوند است.

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

برداشت فوق، از اضافۀ «أَرْضِ» به «اللّٰهِ» استفاده شده است.

8- مالکیت خداوند بر چراگاهها، دلیل صالح(ع) بر لزوم آزاد گذاشتن ناقه برای چریدن در هر کجای زمین

هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ ... فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

تعبیرهای «ناقة خدا» و «زمین خدا» در حقیقت استدلال صالح(ع) بر لزوم آزادگذاری ناقه برای چریدن بود؛ یعنی، چون ناقه از آنِ خداست و زمین نیز از آنِ اوست، روا نیست ناقه را از چریدن باز دارید.

9- آزادی ناقۀ صالح برای چریدن، در تضاد با منافع قوم ثمود

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ

تهدید شدن قوم ثمود به عذاب در صورت بازداری ناقه از چریدن، نشان‌می‌دهد که سلامتی‌ناقه ازسوی آنان، درخطر بود و آنها آزادی ناقه را برای چرا، به سود خویش نمی‌دیدند.

10- «عن أبی جعفر (ع ) قال :إن رسول اللّٰه (ص ) سأل جبرئیل (ع ): ... فقال : یا محمّد(ص ) إن صالحاً بعث إلی قومه ... قالوا: یا صالح ادع لنا ربّک یخرج لنا من هذا الجبل السّاعة ناقة حمراء شقراء و بْراء عشراء بین جنبیها میل ... فسأل اللّٰه تعالی صالح ذلک فانصدع الجبل صدعاً ... ثم اضطرب ذلک الجبل ... ثم لم یفجأهم إلّارأسها ... ثم خرج سائر جسدها ثم استوت قائمة علی الأرض ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع ) روایت شده که فرمود: رسول خدا از جبرئیل [دربارة قوم صالح ] سؤال نمود، ... جبرئیل گفت : ای محمد! صالح به سوی قومش مبعوث شد ... به او گفتند: ای صالح ! برای ما از پروردگارت بخواه که همین لحظه از این کوه شتری بیرون آورد قرمز پررنگ و پرکرک که ده ماه از حملش گذشته و بین دو پهلویش یک میل فاصله باشد ... آن گاه صالح این را از خدای تعالی خواست و کوه شکاف بزرگی برداشت ... سپس به لرزه درآمد ... ناگهان سر شتر از کوه بیرون آمد ... سپس باقی جسدش خارج شد و روی زمین ایستاد ...».

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اذیت؛ اللّه؛ انذار؛ تبلیغ؛ ثمود؛ زمین؛ شتر؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ گیاه؛ معجزه؛ مهربانی؛ نبوت

[سوره هود (11): آیه 65]

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ (65)

پس ناقه را کشتند، و صالح گفت: سه روز در خانه‌هایتان بهره‌مند گردید [که پس از آن هلاک می‌شوید]. این وعده‌ای است که دروغ نخواهد بود.

65

1- کافران قوم ثمود، با نادیده گرفتن هشدارهای صالح(ع)، ناقۀ او را پی کردند و آن را هلاک ساختند.

فَعَقَرُوهٰا

«عقر» (مصدر «عقروا») در اصل به معنای پی‌کردن شتر و قطع پاهای آن با شمشیر است؛ به نحر کردن و کشتن شتر نیز «عقر» گفته می‌شود.

2- قوم ثمود، با پی کردن ناقۀ صالح و از میان بردن آیت رسالت او، عذاب الهی را برای خویش قطعی ساختند.

فَعَقَرُوهٰا فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ

3- قوم ثمود، پس از کشتن ناقۀ صالح، بیش از سه روز مهلت ماندن در دنیا و بهره بردن از متاع آن را نداشتند.

فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ

4- قوم ثمود، مردمی سخت دلبسته به دنیا و تمتعات آن

فَقٰالَ تَمَتَّعُوا فِی دٰارِکُمْ ثَلاٰثَةَ أَیّٰامٍ

روشن است که مقصود صالح(ع) از این فرمان (تمتعوا ...) این نیست که قوم ثمود را به بهره‌برداری از تمتعات دنیا فرابخواند؛ بلکه به قرینۀ جملۀ بعد، اعلام سه روز مهلت است. بیان مهلت سه روزه به سه روز بهره‌گیری از تمتعات دنیا، اشاره به رویۀ قوم ثمود دارد؛ یعنی، آنچه خواهان آن هستید و بدان دل بسته‌اید و به خاطر آن به آیین الهی نمی‌گرایید، تنها تا سه روز دیگر ادامه خواهد داشت.

5- نزول عذاب بر قوم ثمود، وعده‌ای راستین و تخلف‌ناپذیر

ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ

6- نزول عذاب بر قوم ثمود، وعده‌ای از ناحیۀ خداوند به صالح(ع)

ذٰلِکَ وَعْدٌ غَیْرُ مَکْذُوبٍ

7- «عن أبی عبداللّٰه (ع ): ... قالوا: اعقروا هذه النّاقة ... ثم قالوا: مَن الّذی یلی قتلها و نجعل له جعلاً ما أحب ، فجاءهم رجل ...

شقی من الأشقیاء... فجعلوا له جعلاً... فقعد لها فی طریقها فضربها بالسّیف ضربة فلم تعمل شیئاً فضربها ضربة اخری فقتلها ... و أقبل قوم صالح فلم یبق أحد منهم إلّا شرکه فی ضربته ... فأوحی اللّٰه تبارک و تعالی إلی صالح (ع ) ... قل لهم :

إنی مرسِل علیکم عذابی إلی ثلاثة أیّام فإن هم تابوا و رجعوا قبلت توبتهم و صددت عنهم ... فأتاهم صالح (ع ) فقال لهم : ... یا قوم إنّکم تصبحون غداً و وجوهکم مصفرّة و الیوم الثّانی وجوهکم محمرّة و الیوم الثّالث وجوهکم مسودّة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که [قوم صالح ] گفتند: این شتر را از پای درآورید ... سپس گفتند: چه کسی داوطلب کشتن آن می شود ما برای او دستمزدی که دلخواهش باشد قرار می دهیم .

پس مردی که از اشقیا بود، نزد آنان آمد ... و دستمزدی برای او

قرار دادند. پس آن مرد در راه شتر کمین کرد و با شمشیر ضربتی بر آن وارد کرد که کارساز نبود و با ضربتی دیگر او را کشت ... و قوم صالح آمدند و تمامی آنها [با پرداخت اجرت ] در ضربه ای که آن مرد زده بود، خود رای سهیم کردند ... پس خدای تبارک و تعالی به صالح و حی کرد که به آنان بگو من تا سه روز عذاب خود رای بر شما خواهم فرستاد. پس اگر [در این سه روز] آنان توبه کردند و برگشتند، توبة آنها رای می پذیرم و از [عذاب ] آنان منصرف می شوم ... پس صالح نزد قومش آمد و گفت ...ای قوم ! فردا صبح صورتهای شما زرد می شود و روز دوم سرخ و روز سوم سیاه می گردد...».

کلیدواژه‌ها:

اعداد؛ اللّه؛ انذار؛ تاریخ؛ توبه؛ ثمود؛ خانه؛ دنیا؛ روز؛ شتر؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ قتل؛ وعده

[سوره هود (11): آیه 66]

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ اَلْقَوِیُّ اَلْعَزِیزُ (66)

پس هنگامی که فرمان ما [به هلاکت قوم ثمود] در رسید، صالح و کسانی را که با او ایمان آورده بودند، از [هلاکت و] رسوایی آن روز، به رحمتی از جانب خود نجات دادیم. همانا پروردگار توست که قوی و عزّتمند است.

66

1- قوم ثمود، بدون بهره گرفتن از مهلت سه روزه، از کشتن ناقه اظهار ندامت نکردند و بر شرک‌ورزی و انکار رسالت صالح(ع) اصرار ورزیدند.

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

2- خداوند، در پی اصرار قوم ثمود بر شرک‌ورزی و انکار رسالت صالح(ع)، عذابی سخت بر آنان نازل کرد.

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

مراد از «أمر» عذاب نازل شده بر قوم ثمود است. اضافۀ آن به ضمیر «نا»حاکی از بزرگی آن عذاب می‌باشد.

3- عذاب نازل شده بر قوم ثمود، عذابی ذلت‌آور و خوار کننده بود.

نَجَّیْنٰا صٰالِحاً ... وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ

4- فرمان خداوند در هستی، بدون هیچ کم و کاستی تحقق می‌یابد.

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا

تعبیر کردن از عذاب به «أمر»- که به معنای فرمان است - به این نکته اشاره دارد که: آنچه خداوند به تحققش فرمان دهد، عیناً و بدون کمترین کاستی انجام می‌پذیرد، به گونه‌ای که گویا مورد فرمان، همان فرمان است.

5- گروهی از قوم‌ثمود، توحید را پذیرفتند

و به رسالت صالح(ع) ایمان آوردند.

نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ

6- خداوند، صالح(ع) و پیروانش را از عذاب نازل شده بر قوم ثمود رهانید و آنان را از ننگ آن عقوبت دور ساخت.

نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ ... وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ

7- نجات صالح(ع) و پیروانش از عذاب استیصال، جلوه‌ای از رحمت خداوند بر آنان بود.

نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

8- اهل ایمان، شایستۀ برخوردار شدن از رحمت الهی‌اند.

نَجَّیْنٰا صٰالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

9- خداوند، مخالفان پیامبر(ص) را به عذابی ذلت‌آور و خوارکننده تهدید کرد.

وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

مخاطب قرار دادن پیامبر(ص) در جملۀ «إِنَّ رَبَّکَ ...» پس از بیان نزول عذاب به کفرپیشگان قوم ثمود، تعریضی است به مخالفان پیامبر(ص) که آنان نیز در خطر گرفتار شدن به عذاب الهی‌اند.

10- کفرپیشگان و مخالفان معارف دین، در خطر گرفتار شدن به عذابهای الهی‌اند.

فَلَمّٰا جٰاءَ أَمْرُنٰا نَجَّیْنٰا صٰالِحاً ... وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

11- همگان، از دفع کیفرها و عذابهای الهی ناتوانند.

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

بیان اقتدار و شکست‌ناپذیری خداوند، با جمله‌ای که حاوی حصر است و قدرت و اقتدار را از دیگران نفی می‌کند، اشاره به این حقیقت دارد که: هیچ کس در برابر ارادۀ خداوند، تاب مقاومت نخواهد داشت.

12- خداوند، مربی پیامبر(ص) و مدبر امور اوست.

إِنَّ رَبَّکَ

13- قدرت شکست‌ناپذیر خداوند، پشتوانۀ پیشبرد هدفهای رسالت و تدبیر امور نبوّت رسول خداست.

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

14- «رب»، «قوی» و «عزیز» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اعداد؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ ایمان؛ پیروی؛ تاریخ؛ تکذیب؛ تهدید؛ ثمود؛ دشمنی؛ دین؛ رب/اسما و

صفات؛ رحمت؛ سختی؛ شتر؛ شرک؛ صالح(ع)؛ عجز؛ عذاب؛ عزیز/اسما و صفات؛ قتل؛ قدرت؛ قوی/اسما و صفات؛ کفر؛ لجاجت؛ محمّد(ص)؛ نبوت

[سوره هود (11): آیه 67]

وَ أَخَذَ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا اَلصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ (67)

و کسانی را که ستم کرده بودند صیحه فرا گرفت، و در خانه‌هایشان برجای مردند.

67

1- کفرپیشگان قوم ثمود، با صیحه (غرشی مهیب) به هلاکت رسیدند.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

2- قوم ثمود، مردمانی ستمکار بودند.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

3- ستمکاری قوم ثمود، موجب گرفتاری آنان به عذاب الهی شد.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

4- کشتن ناقۀ صالح، از ستمگریهای قوم ثمود بود.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

از آن جا که کشتن ناقۀ صالح نیز در نزول عذاب دخیل بود، معلوم می‌شود ظلم در «الَّذِینَ ظَلَمُوا» اشاره به کشتن ناقه نیز دارد.

5- شرک‌ورزی و انکار رسالت پیامبران، ستمگری است.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

مقصود از «الَّذِینَ ظَلَمُوا» مشرکان و انکارکنندگان رسالت صالحند. تعبیر کردن از آنان به ستمکاران، اشاره‌ای است به برداشت فوق.

6- ستمگران، مشرکان و کفرپیشگان، در خطر گرفتار شدن به عذابهای دنیوی (عذاب استیصال) هستند.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ

7- کفرپیشگان قوم ثمود بر اثر عذاب الهی، به رو بر زمین افتادند و هلاک شدند.

فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«جثوم»(مصدر «جٰاثِمِینَ» ) به معنای به زمین چسبیدن و حرکت نکردن است و برخی آن را به معنای فرو افتادن بر سینه دانسته‌اند (لسان‌العرب).

8- صیحه و غرشی که قوم ثمود را فرا گرفت، توان حرکت و بیرون آمدن از خانه‌ها را از آنان سلب کرد.

وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«فِی دِیٰارِهِمْ» متعلق به «جٰاثِمِینَ» است و دلالت بر این دارد که قوم ثمود در خانه‌هایشان به هلاکت رسیدند. بیان این معنا حکایت از آن دارد که: صیحه و غرش مهیب آن چنان بود که قوم‌ثمود، نتوانستند از خانه‌های خویش - که طبعاً آدمی در این گونه موارد از خانه خارج می‌شود - بیرون آیند.

9- کفرپیشگان قوم ثمود، شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاه به هلاکت رسیدند.*

فَأَصْبَحُوا فِی دِیٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

چنان چه «أصبحوا»به معنای«دخلوا فی الصباح»باشد دلالت می‌کند که هلاکت آنان، در صبحدم بوده است. در نتیجه صیحه و غرش - به قرینۀ فاء در «فَأَصْبَحُوا» - پیش از صبح؛ یعنی در شب بر قوم ثمود نازل شده بود.

10- «عن أبی عبداللّٰه (ع ): ... لمّا کان نصف اللّیل أتاهم جبرئیل (ع ) فصرخ بهم صرخة خرقت تلک الصّرخة أسماعهم و فلقت قلوبهم و صدّعت أکبادهم ... فأصبحوا فی دیارهم و مضاجعهم موتی أجمعین ثم أرسل اللّٰه علیهم مع الصّیحة النّار من السّماء فأحرقتهم أجمعین ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) [دربارة هلاکت قوم صالح ] روایت شده است : ... چون نیمة شب فرا رسید، جبرئیل نزد آنان آمد. پس فریادی بلند بر سرشان زد که گوشهای آنان رای پاره کرد و قلبهایشان رای شکافت و جگرهایشان رای درید؛ در نتیجه صبحگاه آن شب ، همة آنان در خانه ها و بسترهایشان مرده بودند. سپس خداوند همراه با آن فریاد آتشی از آسمان فرستاد که همه رای سوزاند ...».

11- «روی جابر بن عبد اللّه الأنصاری أن رسول اللّٰه (ص ) ... قال : ...هؤلاء قوم صالح (ع ) ... عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ ...

فأهلک اللّٰه من کان فی مشارق الأرض و مغاربها منهم إلّارجلاً کان فی حرم اللّٰه فمنعه حرم اللّٰه من عذاب اللّٰه تعالی ... ؛ ⁽²⁾

جابر بن عبداللّه گوید: رسول خدا(ص ) فرمود: ... اینان قوم صالح بودند ... از فرمان پروردگار خود سرپیچی کردند ... پس خداوند از آن قوم همة آنان رای که در مشرقها و مغربهای زمین بودند هلاک کرد مگر یک مرد رای که در حرم خدا بود و حرم خدا او رای از عذاب الهی مصون داشت ...».

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکذیب؛ ثمود؛ جبرئیل(ع)؛ دنیا؛ شب؛ شتر؛ شرک؛ صالح(ع)؛ صبح؛ صیحه آسمانی؛ ظلم؛ عجز؛ عذاب؛ قتل؛ کفر

[سوره هود (11): آیه 68]

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ (68)

چنان‌که گویی در آنها نبوده‌اند. آگاه باشید که قوم ثمود به پروردگارشان کفر ورزیدند. هان! دوری [از رحمت خدا] بر قوم ثمود باد.

68

1- عذاب نازل شده بر قوم ثمود، موجب نابودی آنان و تخریب آثار زندگانی در دیار ایشان شد.

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا

«غنی» (مصدر «لَمْ یَغْنَوْا» ) به معنای اقامت کردن و سکنی‌گزیدن است. ضمیر در «فِیهٰا» به «دیار» در آیۀ قبل برمی‌گردد و جملۀ «کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا» ؛ یعنی، گویا قوم ثمود در دیارشان اقامت نکرده بودند و این کنایه از بین رفتن دیار آنان است.

2- قوم ثمود، ربوبیت خداوند را انکار کردند و از فرمانش سرپیچی نمودند.

أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ

چون «رَبَّهُمْ» بدون واسطۀ حرف «باء» مفعول برای «کَفَرُوا» قرار گرفته است، می‌توان گفت در «کَفَرُوا» معنای عصیان و نافرمانی اشراب شده است؛ یعنی: عصوا ربهم کافرین به.

3- سرپیچی قوم ثمود از فرمانهای خداوند، موجب گرفتاری آنان به عذاب استیصال شد.

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهٰا أَلاٰ إِنَّ ثَمُودَ کَفَرُوا رَبَّهُمْ

4- قوم ثمود بر اثر نافرمانی خداوند، سزاوار هلاکت و دوری از رحمت الهی شدند.

أَلاٰ بُعْداً لِثَمُودَ

توضیحِ کلمۀ «بُعْداً» در آیۀ 60 ذیل برداشت شمارۀ 5 آورده شد.

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ تاریخ؛ تکذیب؛ ثمود؛ رحمت؛ عذاب؛ کفر؛ گناه

[سوره هود (11): آیه 69]

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ (69)

و به راستی، فرستادگان ما با مژده [به ولادت اسحاق و یعقوب] نزد ابراهیم آمدند، و گفتند: سلام بر تو باد. گفت: سلام بر شما. پس بی‌درنگ گوساله‌ای بریان آورد.

69

1- خداوند، فرشتگانی چند برای بشارت دادن به حضرت ابراهیم(ع) به سوی او گسیل داشت.

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ

آیۀ 70 و نظایر آن، حاکی است که فرستادگان الهی فرشته بودند و بشارت مورد نظر به قرینۀ آیۀ 71، بشارت میلاد اسحاق و یعقوب بوده است.

2- فرشتگان، از رسولان الهی و از وسایط ارتباط خدا با پیامبران خویش

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ

3- فرشتگان پیام‌آورِ بشارت، به هنگام حضور در پیشگاه ابراهیم(ع) بر او سلام کردند.

قٰالُوا سَلاٰماً

4- ابراهیم(ع)، سلام فرشتگان را پاسخ گفت و برای تدارک غذا از حضور آنان بیرون رفت.

قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

5- سلام کردن، از آداب معاشرت با مردم به هنگام وارد شدن بر آنان

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ قٰالُوا سَلاٰماً

6- جواب سلام به وجهی نیکوتر از سلامِ سلام‌کننده، امری پسندیده و از سنتهای پیامبران است.

قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ

کلمۀ «سَلاٰماً» مفعول برای فعلی مقدر همانند «نسلم» است و «سَلاٰمٌ» مبتدا و خبر آن کلمه‌ای محذوف همانند «علیکم» می‌باشد. بر این اساس فرشتگان با جملۀ فعلیۀ «نسلم سلاماً» به ابراهیم(ع) سلام کردند و ابراهیم(ع) با جملۀ اسمیۀ «سلام علیکم»- که دلالت بر ثبات و دوام دارد - پاسخ داد و بدین جهت پاسخ او نیکوتر از سلام فرشتگان می‌باشد.

7- فرشتگانِ پیام‌آورِ بشارت، به سیمای

آدمیان بر ابراهیم(ع) وارد شدند.

قٰالُوا سَلاٰماً قٰالَ سَلاٰمٌ فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

از اینکه ابراهیم(ع) غذایی که انسانها از آن تناول می‌کنند برای فرشتگان آورد، معلوم می‌شود: آن حضرت، فرشتگان را به صورت و سیمای انسان دید و به ماهیت آنان پی نبرد.

8- ابراهیم(ع)، در فاصله‌ای کوتاه پس از آمدن فرشتگانِ بشارت، گوساله‌ای بریان شده برای آنان آورد.

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

ضمیر در «لَبِثَ» به ابراهیم(ع) برمی‌گردد و «أَنْ جٰاءَ» به تقدیر «فی» متعلق به «لَبِثَ» است. «عجل» به گوسالۀ نر که بیش از یک ماه نداشته باشد، گفته می‌شود و «حَنِیذٍ» به معنای بریان شده است. بنابراین «فَمٰا لَبِثَ ...»؛ یعنی، ابراهیم(ع) در آوردن گوساله‌ای بریان شده درنگی نکرد.

9- تهیۀ غذا برای مهمانان، از آداب معاشرت و خصلتی نیکوست.

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

10- حضرت ابراهیم(ع)، از خصلت مهمان‌نوازی برخوردار بود.

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

تهیۀ غذایی نیکو و درنگ نکردن در آوردن آن، حکایت از روحیۀ مهمان‌نوازی ابراهیم(ع) دارد.

11- مباشرت حضرت ابراهیم(ع) در پذیرایی از میهمانان خویش

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

12- حلیت گوشت گوساله و گاو در شریعت ابراهیم(ع)

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

13- مصرف گوشت به صورت بریان شده در عصر ابراهیم(ع)

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

14- استفسار نکردن از مهمان دربارۀ تهیۀ غذا و نوع آن و درنگ نکردن در آماده کردن و آوردن آن، از آداب مهمان‌نوازی است.

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

15- مباشرت میزبان در پذیرایی از میهمانان، از خصلتهای نیکو و پسندیده است.

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ

16- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : إن اللّٰه تعالی بعث أربعة أملاک فی إهلاک قوم لوط:

جبرئیل و میکائیل و إسرافیل و کرّوبیل (ع ) فمرّوا بإبراهیم (ع ) ... و کان صاحب أضیاف فشوی لهم عجلاً سمیناً حتی

أنضجه ثم قرّبه إلیهم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: خدای تعالی برای هلاک کردن قوم لوط چهار فرشته فرستاد: جبرئیل ، میکائیل ، اسرافیل و کرّوبیل . پس بر ابراهیم گذر کردند و ابراهیم مهمانپذیر و مهمان دوست بود. از این رو گوسالة فربهی برایشان بر آتش نهاد تا آن رای پخت و نزد آنان آورد ...».

17- «قال أبو جعفر(ع ): ... قدّم اللّٰه تعالی رسلاً إلی إبراهیم یبشّرونه بإسحاق ... و ذلک قوله : «وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ» ؛ ⁽²⁾

امام‌باقر(ع) فرمود: ... خداوند متعال به سوی ابراهیم مأمورانی فرستاد که او را به [تولد] اسحاق مژده دهند و این است سخن خداوند که فرمود: «وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ» .

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ اسرافیل؛ اطعام؛ اللّه؛ انبیاء؛ بشارت؛ تحیت؛ جبرئیل(ع)؛ خوردن؛ دین؛ ضیافت؛ عذاب؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ گاو؛ گوساله؛ معاشرت؛ ملائکه؛ میکائیل؛ ولادیت

[سوره هود (11): آیه 70]

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ (70)

و چون دید دست‌هایشان به سوی غذا دراز نمی‌شود، این را از آنان ناپسند شمرد و ترسی از آنان در خود احساس کرد. گفتند: نترس، که ما به سوی قوم لوط فرستاده شده‌ایم [تا هلاکشان کنیم].

70

1- فرشتگان وارد بر ابراهیم(ع)، دست به غذا نبردند و از آن تناول نکردند.

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ

«لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ» (دستشان به سوی گوسالۀ بریان شده نمی‌رسید) کنایه از آن است که از غذا تناول نمی‌کردند.

2- خودداری فرشتگان از خوردن غذای ابراهیم(ع)، موجب ناراحتی و ناخوشایندی او شد.

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ

3- ابراهیم(ع)، از فرشتگان حاضر در خانۀ خویش، احساس ترس و دلهره کرد.

وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

ایجاس (مصدر «أَوْجَسَ» ) به معنای احساس‌کردن است.

4- خودداری فرشتگان از تناول غذا، عامل ترس ابراهیم(ع) از آنان شد.

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

5- خودداری مهمانان از تناول غذا، نشانۀ خصومت‌آنان با میزبان در عصرابراهیم(ع)

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

جملۀ «أَوْجَسَ ...» عطف بر «نَکِرَهُمْ» و جواب برای «لما ...» است. در نتیجه احساس ترس بر تناول نکردن غذا مترتب شده است و این معنا، بیانگر رسمی است که در برداشت فوق آورده شد.

6- فرشتگان، از غذاهای مادی تناول نمی‌کنند.

فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ

7- فرشتگان مهمان بر ابراهیم(ع)، با معرفی خود و مأموریتشان، ترس و دلهره را از ابراهیم(ع) زدودند.

قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

8- حضرت ابراهیم(ع) به ماهیت مهمانان خویش (فرشته بودن آنان) تا پیش از معرفی خودشان، پی‌نبرده بود.

قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

9- محدودیت علم و آگاهی پیامبران

فَمٰا لَبِثَ أَنْ جٰاءَ بِعِجْلٍ حَنِیذٍ. فَلَمّٰا رَأیٰ أَیْدِیَهُمْ لاٰ تَصِلُ إِلَیْهِ نَکِرَهُمْ وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً

10- فرشتگان، توانا بر سخن گفتن با آدمیان و درک سخنان و حالات ایشان

قٰالُوا سَلاٰماً ... قٰالُوا لاٰ تَخَفْ

11- از میان بردن قوم لوط، مأموریت فرشتگان حاضر در پیشگاه ابراهیم(ع)

إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ

از آیۀ 76 و نیز آیات مربوط به داستان لوط(ع) معلوم می‌شود هدف از فرستادن فرشتگان به سوی قوم لوط، به هلاکت رساندن آنان بود.

12- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : إن اللّٰه تعالی بعث أربعة أملاک ... فمرّوا بإبراهیم (ع ) و هم معتمّون فسلّموا علیه فلم یعرفهم ...

فشوی لهم عجلاً سمیناً حتی أنضجه ثم قرّبه إلیهم فلمّا و ضعه بین أیدیهم رأی أیدیهم لا تصل إلیه نکرهم و أوجس منهم خیفة فلمّا رأی ذلک جبرئیل حسر العمامة عن وجهه و عن رأسه فعرفه إبراهیم (ع ) فقال أنت هو؟ فقال : نعم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: خدای تعالی چهار فرشته فرستاد آنان بر ابراهیم گذر کردند در حالی که دارای

عمامه بودند [سر و صورت خود رای با عمامه پوشانده بودند] پس بر او سلام کردند، او آنان رای نشناخت ... آن گاه برایشان گوسالة فربهی بر آتش نهاد تا آن رای پخت و نزد آنان آورد و هنگامی که ابراهیم (ع ) دید دست فرشتگان به آن گوسالة بریان نمی رسد، آنان رای نشناخت و در دل احساس ترس نمود، چون جبرئیل چنین دید، عمامه رای از سر و صورت خود کنار زد.

پس ابراهیم او رای شناخت و گفت : تو همانی گفت : آری».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ ابراهیم(ع)؛ انبیاء؛ جبرئیل(ع)؛ حزن؛ خوردن؛ خوف؛ دشمنی؛ ضیافت؛ عذاب؛ علم؛ قصه در قرآن؛ قوم لوط؛ گوساله؛ ملائکه

[سوره هود (11): آیه 71]

وَ اِمْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ (71)

و همسرش ایستاده بود که [ناگهان] حایض شد، پس او را به [ولادت] اسحاق و پس از او به یعقوب مژده دادیم.

71

1- همسر ابراهیم (ساره) در مجلس فرشتگان پیام‌آورِ بشارت حضور داشت.

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ

2- ابراهیم(ع) و فرشتگان‌حاضر درنزد او، همگی نشسته بودند و ساره ایستاده بود.

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ

3- جواز حضور زنان در جلسۀ مردان و پذیرایی از ایشان

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا

برخی برآنند که مراد از «قٰائِمَةٌ» قیام برای پذیرایی از مهمانان است. برداشت فوق ناظر به این احتمال می‌باشد. گفتنی است که به قرینۀ آیۀ بعد، نمی‌توان گفت جواز حضور زنان به طور مطلق - چه جوان باشند و چه کهنسال - از آیه استنباط می‌شود اگرچه نفی آن نیز از آیه استفاده نمی‌گردد.

4- ساره همسر ابراهیم(ع)، پس از آگاهی به ماهیت مهمانان ابراهیم(ع) و مأموریت ایشان (نابودسازی قوم‌لوط) ناگهان حایض شد.

وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ

«ضحکت»ازمصدر«ضحک»(حایض‌شدن) یعنی حایض شد.

تفریع «فَبَشَّرْنٰاهٰا» را بر «ضحکت» مؤید این معنا است.

5- همسر ابراهیم، در پی اطلاع از مأموریت فرشتگان (هلاک سازی قوم لوط) شادان و خندان شد.

إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ

برداشت فوق بر این اساس است که «ضحکت» برگرفته از «ضحک» (خندیدن) باشد، در این صورت تفریع جملۀ «ضحکت»به وسیلۀ حرف «فاء» بر «إِنّٰا أُرْسِلْنٰا ...» در آیۀ قبل، بیانگر آن است که آنچه مایۀ خنده و شادمانی همسر ابراهیم شد، این بود که دریافت قوم بزهکار لوط به عذاب الهی گرفتار خواهند شد.

6- احساس امنیت ساره پس از ترس و وحشت از فرشتگان، مایۀ شادی و خرسندی وی گردید.

قٰالُوا لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ

برداشت فوق، بر این اساس است که جملۀ «فَضَحِکَتْ» تفریع بر «لاٰ تَخَفْ إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ» باشد.

7- خداوند، همسر ابراهیم را به دارا شدن فرزندی پسر بشارت داد.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ

8- خداوند، فرزند ابراهیم وهمسرش ساره را - پیش از تولدش - اسحاق نامید.*

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ

ظاهر جملۀ «فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... یَعْقُوبَ» این است که فرشتگان، نام اسحاق و یعقوب را نیز در بشارت آورده باشند.

9- خداوند، به ساره بشارت داد که اسحاق، دارای فرزند پسری خواهد شد.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

کلمۀ «یَعْقُوبَ» عطف بر «إِسْحٰاقَ» است و عبارت «مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ» توصیفی برای «یَعْقُوبَ» می‌باشد؛ یعنی: فبشرناها بیعقوب کائناً من وراء اسحاق.

10- خداوند، پیش از تولد یعقوب، نام یعقوب را برای او برگزید و آن را به ابراهیم(ع) و همسرش اعلام کرد.*

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

11- نوید تولد اسحاق و یعقوب به ابراهیم(ع) و همسرش ساره، در جلسۀ پذیرایی ابراهیم از فرشتگان بیان شد.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

12- زمان آگاهی ابراهیم(ع) به دارا شدن فرزند و نوه (اسحاق و یعقوب) اندکی پیش از به هلاکت رسیدن قوم لوط بود.

إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ. وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ

13- ساره همسر ابراهیم(ع)، تا به دنیا آمدن نوه‌اش یعقوب، زنده بود.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ وَ مِنْ وَرٰاءِ إِسْحٰاقَ یَعْقُوبَ

بشارت دادن به همسر ابراهیم که از پسرت اسحاق فرزندی به نام یعقوب به دنیا خواهد آمد، این سؤال را به ذهن می‌آورد که چرا به او بشارت داده نشد که مثلاً از یعقوب نیز فرزندی به نام یوسف به دنیا خواهد آمد؟ در پاسخ این پرسش می‌توان گفت:

یاد کردن از خصوص یعقوب اشاره به این معنا دارد که ساره او

را درک می‌کند و جمال او را خواهد دید؛ یعنی، تا آن زمان زنده است.

14- فرشتگان، از عوامل و وسایط خداوند در تحقق خواستها و مشیتهای او در عالم طبیعتند.

وَ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُنٰا إِبْرٰاهِیمَ بِالْبُشْریٰ ... فَبَشَّرْنٰاهٰا

ظاهر آن است که فرشتگان به همسر ابراهیم خبر دادند که: وی دارای فرزند خواهد شد؛ ولی خداوند با جملۀ «فَبَشَّرْنٰاهٰا» (ما به وی بشارت دادیم) آن را به خود نسبت می‌دهد تا به این نکته اشاره کند که: اولاً، کار فرشتگان در حقیقت کار خداست و ثانیاً، خداوند از طریق عوامل و وسایط، مشیتهای خویش را در جهان عملی می‌سازد.

15- «عن أبی جعفر(ع ) قال : ... «و امرأته قائمة» ... إنّما عنیٰ سارة قائمة ...

«فَضَحِکَتْ» یعنی فعجبت من قولهم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام‌باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «وَ امْرَأَتُهُ قٰائِمَةٌ» روایت شده که فرمود: مقصود ساره همسر ابراهیم(ع) است که ایستاده بود ... و دربارۀ «فَضَحِکَتْ» فرمود: یعنی ساره از سخن فرشتگان شگفت‌زده شد ...».

16- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) فی قول اللّٰه عزّوجل : «فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ» قال: حاضت؛ ⁽²⁾

از امام‌صادق(ع) در تفسیر سخن خداوند عزوجل: «فَضَحِکَتْ فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ» روایت شده که فرمود: یعنی عادت زنانگی در ساره ظاهر شد».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ امت؛ بشارت؛ پسر؛ تعجب؛ حیض؛ خوف؛ زن؛ ساره؛ ضیافت؛ عمر؛ فرزند؛ قوم لوط؛ مرد؛ مسرور؛ مشیت خدا؛ معاشرت؛ ملائکه؛ ولادت؛ یعقوب(ع)

[سوره هود (11): آیه 72]

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ (72)

گفت: ای وای! آیا من فرزند می‌آورم با این که پیر زنم، و این هم شوهر من است که پیر است؟ راستی این چیزی شگفت‌آور است.

72

1- ابراهیم(ع) و همسرش ساره، هنگام بشارت فرشتگان به تولد اسحاق و یعقوب، پیر و کهنسال بودند.

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً

2- ساره با توصیف خود و شویش به پیری، دارا شدن فرزند را امری بس شگفت تلقی کرد.

قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

«یٰا وَیْلَتیٰ» (ای‌وای‌بر من) عبارتی است که معمولاً به‌هنگام تعجب ایراد می‌شود. همزه در «أَ أَلِدُ ...» نیز برای تعجب است و جملۀ «إِنَّ هٰذٰا ...» نیز تصریح به شگفتی است. این‌همه، حکایت از تعجب بیش از حد همسر ابراهیم دارد.

3- توانمند شدن سالخوردگان بر فرزنددار شدن، بیرون از روند عادی و جای بسی شگفتی است.

إِنَّ هٰذٰا لَشَیْءٌ عَجِیبٌ

4- پیدایش و تکون اسحاق، به اعجاز و برخلاف جریان طبیعی بوده است.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً

5- گفت‌وگوی ساره (همسر ابراهیم) با فرشتگان

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... قٰالَتْ یٰا وَیْلَتیٰ أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ بارداری؛ بشارت؛ پیری؛ تعجب؛ زن؛ ساره؛ قصه؛ معجزه؛ ملائکه؛ ولادت؛ یعقوب(ع)

[سوره هود (11): آیه 73]

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اَللّٰهِ رَحْمَتُ اَللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ اَلْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ (73)

[فرستادگان] گفتند: آیا از کار خدا تعجّب می‌کنی؟ رحمت خدا و برکات او بر شما خاندان [نبوّت] ارزانی شده است. همانا خدا ستوده و بزرگوار است.

73

1- فرشتگان، به همسر ابراهیم گوشزد کردند که فرزنددار شدنش، خواستۀ خداوند است.

أَ أَلِدُ وَ أَنَا عَجُوزٌ ... قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ

«أَمْرِ اللّٰهِ» ؛ یعنی، کاری که خداوند به تحقق آن فرمان داده است و مراد از آن، فرزنددار شدن ساره و ابراهیم(ع) در سن پیری است.

2- تحقّق امری که خداوند اراده کند - هر چند خارق‌عادت باشد - حتمی است و

شایستۀ تردید نیست.

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ

استفهام در «أَ تَعْجَبِینَ» استفهام انکار توبیخی است. بنابراین جملۀ «أَ تَعْجَبِینَ ...»؛ یعنی، چرا از تحقق امری که خدا خواسته، شگفت‌زده می‌شوی و آن‌را بعید می‌شمری؟

3- فرشتگان، همسر ابراهیم را از اینکه در تحقق خواست خداوند تردید کند و از آن شگفت‌زده باشد، نهی کردند.

قٰالُوا أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ

4- ابراهیم(ع) و خانوادۀ او، همواره مشمول رحمت و برکات خاص خداوند بودند.

رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ

5- اسحاق و یعقوب، رحمت و برکتی از ناحیۀ خداوند برای ابراهیم(ع) و خانوادۀ او

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ

6- فرزند صالح، رحمت و برکت خداوند است.

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ

7- ابراهیم(ع) و خانوادۀ او، دارای منزلت و مقامی والا در پیشگاه خداوند

رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ

8- شایستگیهای انسانها در پیشگاه خدا، زمینه‌ساز برخوردار شدن آنان از نعمتهای خاص او

فَبَشَّرْنٰاهٰا بِإِسْحٰاقَ ... أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللّٰهِ رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ

جملۀ «رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ ...» حکایت از شایستگیهای خاندان ابراهیم و منزلت والای آنان در نزد خدا دارد و این جمله تعلیل برای مفهومی است که از «أَ تَعْجَبِینَ ...» استفاده می‌شود و گویای این معناست که چون شما خاندان ابراهیم خاندانی شایسته هستید پس شگفتی ندارد که او شما را از نعمتهای خاص خویش بهره‌مند سازد.

9- خداوند، ستایش کنندۀ بندگان نیکوکار خویش است.

إِنَّهُ حَمِیدٌ

10- نزول رحمت و برکت خاص از ناحیۀ خداوند بر ابراهیم(ع) و سایر شایستگان رحمت، نمودی از ستایش خدا از آنان و جلوه‌ای از والامقامی اوست.

رَحْمَتُ اللّٰهِ وَ بَرَکٰاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ

«إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ» به منزلۀ تعلیل برای شمول رحمت و برکت بر خاندان ابراهیم است؛ یعنی، چون خداوند از کار نیک بندگان

ستایش می‌کند و شما اهل‌بیت نیز کارهای نیک انجام دادید و سزاوار ستایشید، خداوند رحمت و برکات خویش را بر شما ارزانی داشته است.

11- ستودن کارهای خوب دیگران، عملی پسندیده است.

إِنَّهُ حَمِیدٌ

12- «حَمِیدٌ» و «مَجِیدٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ

«حَمِیدٌ» به معنای محمود (ستایش شونده) است و برخی گفته‌اند به معنای حامد (ستایش‌کننده) نیز می‌تواند باشد.

«مَجِیدٌ» از مجد به معنای عظمت و بزرگی است.

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ احسان؛ اسحاق(ع)؛ اللّه؛ انسان؛ بارداری؛ برکت؛ حمد؛ خانواده؛ رحمت؛ ساره؛ شک؛ عمل؛ فرزند؛ مجید/اسما و صفات؛ مدح؛ مشیت خدا؛ ملائکه؛ نعمت؛ یعقوب(ع)

[سوره هود (11): آیه 74]

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ اَلرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ اَلْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ (74)

پس هنگامی‌که ترسِ ابراهیم رفت و مژده به او رسید، دربارۀ [نجات] قوم لوط با ما مجادله می‌کرد؛

74

1- ترس و دلهرۀ ابراهیم(ع)، با پی بردن به ماهیت مهمانان خویش (فرشته بودن آنان) برطرف شد.

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ

«الرَّوْعُ» به معنای ترس و دلهره است و «ال» در آن عهد ذکری است و اشاره به ترسی دارد که به خاطر تناول نکردن فرشتگان از طعام ابراهیم(ع)، بر وی عارض شد.

2- فرشتگان مهمان بر ابراهیم(ع)، او را به دارا شدن فرزندی پسر، بشارت دادند.

وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ

«ال» در «الْبُشْریٰ» عهد ذکری است و اشاره به بشارتی دارد که آیۀ 71 (فبشرناها) متضمن آن بود.

3- ابراهیم(ع)، پس از پی بردن به هدف فرشتگان (نابودسازی قوم‌لوط)، با آنان به چون و چرا و جر و بحث پرداخت.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

جملۀ «قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ» در آیۀ 76 می‌تواند قرینه‌ای بر این باشد که مراد از «یُجٰادِلُنٰا» ، «یجادل رسلنا» باشد.

4- ابراهیم(ع)، از پیشگاه خداوند دربارۀ هلاکت قوم‌لوط شفاعت کرد و خواهان نازل نشدن عذاب بر آنان شد.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

آیۀ 76 (قد جاء أمر ربک ...) گویای محتوای جدال و چون و چرای ابراهیم(ع)؛ یعنی، برطرف شدن عذاب از قوم لوط است.

5- جدال و چون و چرای ابراهیم(ع) دربارۀ قوم‌لوط، پس از برطرف شدن ترس او و دریافت بشارت (فرزنددار شدن) بود.

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ وَ جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

6- بشارت یافتن ابراهیم(ع) به فرزنددار شدن در سن کهولت، او را به پذیرش شفاعتش دربارۀ قوم‌لوط (برطرف شدن عذاب از آنان) امیدوار ساخت.

فَلَمّٰا ... جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

برداشت فوق، مقتضای ترتب «یُجٰادِلُنٰا ...» بر «جٰاءَتْهُ الْبُشْریٰ» است.

7- جدال و چون و چرا با پیام‌آوران و مأموران الهی، به منزلۀ چون و چرا با خداوند است.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

چنان چه مقصود از «یُجٰادِلُنٰا» ، «یجادل رسلنا» باشد، جملۀ مذکور حاوی این نکته است که جدال و چون و چرا با فرستادگان الهی، به منزلۀ جدال با خداوند است.

8- دغدغه‌ها و هیجانات درونی، مانع موضع‌گیریها و تصمیماتی است، که آدمی آنها را لازم و ضروری می‌پندارد.

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ ... یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

هدف از تعیین زمان جدال و چون و چرای ابراهیم(ع) دربارۀ نزول عذاب بر قوم لوط؛ یعنی، زمانی که دلهره و ترس از او زدوده شد، این معناست که: آدمی به هنگام هیجانات درونی نمی‌تواند آنچه را لازم می‌داند، درصدد تحقق آن برآید.

9- لزوم‌پرهیزاز تصمیم‌گیری وموضع‌گیری به هنگام هیجانات و دغدغه‌ها

فَلَمّٰا ذَهَبَ عَنْ إِبْرٰاهِیمَ الرَّوْعُ ... یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ

10- «قال أبوجعفر(ع ): فلمّا جاءت إبراهیم البشارة بإسحاق و ذهب عنه الرّوع أقبل یناجی ربّه فی قوم لوط و یسأله کشف البلاء عنهم ...؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع ) فرمود: هنگامی که به ابراهیم بشارت اسحاق رسید و ترس او برطرف شد، دربارة قوم لوط با پروردگار خود به نجوا سخن گفت و از خدا خواست تا بلا رای از آن قوم برطرف سازد».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اسحاق(ع)؛ اللّه؛ امید؛ بشارت؛ پیری؛ جدل؛ خوف؛ دعا؛ شفاعت؛ ضیافت؛ عذاب؛ قصه؛ قوم لوط؛ ملائکه؛ ولادت

[سوره هود (11): آیه 75]

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ (75)

زیرا ابراهیم مردی بردبار و دلسوز و رجوع کننده [به سوی خدا] بود.

75

1- ابراهیم(ع)، پیامبری بردبار که هرگز در مؤاخذۀ خطاکاران تعجیل نمی‌کرد.

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ

2- ابراهیم(ع)، از گرفتار شدن مردمان به مشکلات، متأثر می‌شد و بر آنان دل می‌سوزاند.

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... أَوّٰاهٌ

«أَوّٰاهٌ» به کسی گفته می‌شود که بسیار آه می‌کشد و متأسف می‌شود. توصیف ابراهیم(ع) به «أَوّٰاهٌ» پس از جملۀ «یُجٰادِلُنٰا» می‌رساند که: تأسف و تأثر ابراهیم(ع) به خاطر مشکلات و گرفتاریهای مردمان بوده است.

3- ابراهیم(ع)، پیوسته به خداوند توجه داشت و خواسته‌های خود را از او تقاضا می‌کرد.

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ... مُنِیبٌ

انابه به درگاه خداوند، به معنای رجوع کردن به اوست.

4- بردباری ابراهیم(ع) و تأسفش بر مشکلات مردم و اعتقاد راسخش به خداوند، برانگیزندۀ او به شفاعت دربارۀ قوم‌لوط

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ. إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ

جملۀ «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ ...» بیانگر علّت مجادلۀ ابراهیم(ع) دربارۀ قوم لوط و دفاع او از ایشان است.

5- بردباری، تأسف و تأثر بر مشکلات مردم و توجّه داشتن به خدا و درخواست حاجتها از او، صفات و خصلتهایی نیکو و پسندیده است.

إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ

6- «سئل عن قول اللّه عزّوجل : «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ» قال: «الأوّاه» الدّعّاء؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدای عزوجل: «إِنَّ إِبْرٰاهِیمَ لَحَلِیمٌ أَوّٰاهٌ مُنِیبٌ» سؤال شد، فرمود: «أَوّٰاهٌ» به معنای زیاد دعا کننده است».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ حزن؛ حلم؛ دعا؛ ذکر؛ سختی؛ شفاعت؛ قوم لوط؛ مهربانی

[سوره هود (11): آیه 76]

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ (76)

[به او گفته شد:] ای ابراهیم، از این [میانجیگری] روی بگردان. بی‌تردید، فرمان پروردگارت در رسیده است و آنان عذابی بازگشت‌ناپذیر به سراغشان خواهد آمد.

76

1- شفاعت ابراهیم(ع) دربارۀ قوم لوط (نازل نشدن عذاب بر آنها) به درگاه خداوند پذیرفته نشد.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ ... یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا

2- فرشتگان از ابراهیم(ع) خواستند تا از شفاعت دربارۀ قوم لوط صرف‌نظر کند و بر آن اصرار نورزد.

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا

«هٰذٰا» اشاره به «جدالی»است که از «یُجٰادِلُنٰا» در آیۀ قبل استفاده می‌شود.

3- عذاب تقدیر شده بر قوم لوط، قطعی و غیر قابل تغییر و بازگشت بود.

إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ وَ إِنَّهُمْ آتِیهِمْ عَذٰابٌ غَیْرُ مَرْدُودٍ

«آتی ٖ» اسم فاعل از اتیان (آمدن) و «رد»به معنای بازگرداندن است. بنابراین «إِنَّهُمْ آتِیهِمْ ...»؛ یعنی، همانا عذابی بر آنان وارد خواهد شد که بازگشت‌ناپذیر است.

4- فرمانهای الهی در هستی قطعی است و بدون هیچ کاستی و تخلفی تحقق می‌پذیرد.

إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

ظاهر آن بود که فرشتگان خبر از آمدن عذاب را با فعل مضارع بیان می‌کردند؛ زیرا به هنگام گفت‌وگوی آنان با ابراهیم(ع) هنوز عذابی بر قوم‌لوط نازل نشده بود. بنابراین آوردن فعل ماضی (جاء) به جای مضارع (یجیء) و تأکید آن با حرف «قَدْ» گویای قطعی‌الوقوع بودنِ فرمانهای الهی است.

5- امکان پذیرفته نشدن درخواست و شفاعت پیامبران به درگاه خداوند

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا

6- قطعی و تغییرناپذیر بودن نزول عذاب بر قوم‌لوط، دلیل پذیرفته نشدن شفاعت ابراهیم(ع) دربارۀ آنان

یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

جملۀ «إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ ...» تعلیل برای «أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا» می‌باشد.

7- جر و بحث ابراهیم(ع) با فرشتگان و شفاعت او دربارۀ قوم لوط، پیش از اطلاع او بر قطعی شدن عذاب آنان بوده است.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ ... یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

8- نزول عذاب بر اقوام تبه‌کار، برخاسته از ربوبیت خداوند است.

إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

9- پذیرش شفاعت پیامبران، مشروط به حتمی نبودن امری است که مورد شفاعت واقع شده است.

یُجٰادِلُنٰا فِی قَوْمِ لُوطٍ ... یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

10- زمان نزول عذاب قوم لوط در سن پیری و کهنسالی ابراهیم(ع) بوده‌است.

وَ هٰذٰا بَعْلِی شَیْخاً ... یٰا إِبْرٰاهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هٰذٰا إِنَّهُ قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

11- «رب» از اسما و صفات خداوند

قَدْ جٰاءَ أَمْرُ رَبِّکَ

12- «و فی روآیة أبی عبداللّٰه (ع ):

... فقال اللّٰه : یا إبراهیم أعرض عن هذا إنّه قد جاء أمر ربّک و إنّهم آتیهم عذابی بعد طلوع الشّمس من یومک محتوماً غیرمردود؛ ⁽¹⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده است ... خداوند فرمود: ای ابراهیم ! از این سخن درگذر، فرمان پروردگارت در رسید و عذاب من برای آنان همین امروز بعد از طلوع خورشید خواهد آمد، در حالی که حتمی و غیر قابل برگشت است».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ تاریخ؛ جدل؛ خورشید؛ شفاعت؛ عذاب؛ فساد؛ قصه؛ قوم لوط؛ ملائکه

[سوره هود (11): آیه 77]

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ (77)

و چون فرستادگان ما نزد لوط آمدند، از آمدنشان ناراحت شد و در کارشان فرو ماند، و گفت: امروز، روزی سخت است.

77

1- فرشتگان پس از گفت‌وگو با ابراهیم(ع)، به دیار قوم‌لوط رفتند و بر لوط(ع) وارد شدند.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً

2- فرشتگان، به صورت و شکل انسانها بر لوط(ع) وارد شدند.

3- لوط(ع)، بی‌خبر از ماهیت مهمانان خویش (فرشته بودن آنان) و ناآگاه از مأموریت ایشان

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ ... وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

4- لوط(ع) با ورود فرشتگان، عرصه را بر خویشتن تنگ دید و ناراحتی و اندوه وی را فرا گرفت.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً سِیءَ بِهِمْ وَ ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً

«ذَرْعاً» -\که به معنای کشیدن ذراع دست است -\تمییز نسبت می‌باشد. بنابر این «ضٰاقَ بِهِمْ ذَرْعاً» ؛ یعنی، ضاق ذرعه (تنگ شد ذراع دستش به سوی آنان) و تنگ شدن ذراع به طرف کسی یا چیزی مَثَل است برای کسی که از انجام کاری ناتوان است و بدان دست‌رسی ندارد. «سِیءَ» فعل مجهول «ساء»(ناراحتش کرد) است و «باء» در «بِهِمْ» سببیه است.

بنابراین «سِیءَ بِهِمْ» یعنی به سبب (آمدن) آنها برای لوط ناراحتی ایجاد شد.

5- لوط(ع)، خویشتن را موظّف به محافظت از میهمانان خویش می‌دانست.

وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا ... قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

6- لوط(ع) روز ورود فرشتگان را روزی سخت با وضعیتی پیچیده و دشوار ارزیابی کرد.

وَ قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ

عصیب به معنای دشواری و سختی است و اصل آن از عَصْب به معنای بستن است. گویا بدان جهت روز سخت را «یَوْمٌ عَصِیبٌ» می‌گویند که شرّ و دشواری آن برخی بر برخی دیگر پیچیده است.

7- «قال أبو جعفر(ع ): ... و کان لوط ابن خالة إبراهیم و کانت امرأة إبراهیم سارة اخت لوط و کان لوط و إبراهیم نبیّین مرسلین منذرین و کان لوط رجلاً سخیّاً کریماً یَقْری الضّیف إذا نزل به و یحذّرهم قومه ... ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع ) فرمود: ...لوط پسر خاله ابراهیم و ساره همسر ابراهیم خواهر لوط بود. لوط و ابراهیم هر دو پیغمبر مرسل و انذارکننده بودند و لوط مردی سخاوتمند و کریم بود و از میهمانی که بر او وارد می شد پذیرایی می کرد و میهمانان رای از قوم خود برحذر می داشت».

8- «عن أبی جعفر(ع ) أن رسول اللّٰه (ص ) سأل جبرئیل : کیف کان مهلک قوم لوط؟ فقال : إن قوم لوط کانوا أهل قریة لا یتنظّفون من الغائط و لا یتطهّرون من الجنابة بُخلاأ أشحّاء علی الطّعام و إن لوطاً لبث فیهم ثلاثین سنة و إنّما کان نازلاً علیهم و لم یکن منهم ... ؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع ) روایت شده که رسول خدا(ص ) از جبرئیل پرسید: هلاکت قوم لوط چگونه بود؟ گفت : قوم لوط اهل قریه ای بودند که خود رای از غائط پاک نمی کردند و برای جنابت غسل نمی کردند. مردمی بخیل و بر خوردن حریص بودند.

لوط در بین آنان سی سال درنگ کرد.او وارد بر آنان بود و از آنان نبود ...».

9- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) قال : إن اللّٰه تعالی بعث أربعة أملاک فی إهلاک قوم لوط ...

فأتوا لوطاً و هو فی زراعة له قرب المدینة ... ؛ ⁽³⁾

از امام صادق (ع ) روایت شده که فرمود: خداوند متاعال چهار فرشته برای هلاک کردن قوم لوط فرستاد ... پس نزد لوط رفتند در حالی که او در کشتزار خود در نزدیکی شهر بود ...».

کلیدواژه‌ها:

ابراهیم(ع)؛ بخل؛ جنابت؛ حزن؛ روز؛ ساره؛ سخاوت؛ سختی؛ ضیافت؛ عذاب؛ علم؛ قوم لوط؛ لوط(ع)؛ ملائکه؛ مهمان

[سوره هود (11): آیه 78]

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ اَلسَّیِّئٰاتِ قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ (78)

و قوم لوط شتابان به سوی او آمدند، و پیش‌تر کارهای زشت مرتکب می‌شدند.

لوط گفت: ای قوم من، اینان دختران منند. آنان برای شما پاکیزه‌ترند. پس، از خدا پروا کنید و مرا در مورد مهمانانم رسوا نکنید. آیا در میان شما یک مرد فهمیده نیست؟!

78

1- گروهی از قوم لوط به منظور تجاوز به مهمانان لوط (فرشتگان) شتابان به سوی خانۀ او هجوم بردند.

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ

هر چند هجوم آوردن به سوی لوط(ع) به همۀ قوم او نسبت داده شده است (و جاءه قومه)؛ ولی مراد از آن به قرینه‌هایی چند، برخی افراد قوم می‌باشد. جملۀ «هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی ...» از آن قرینه‌هاست؛ زیرا شرعاً و حقیقتاً امکان‌پذیر نبود که دختران لوط بتوانند به ازدواج همه و یا اکثر قوم وی درآیند. قابل ذکر است که نسبت دادن کردار برخی از افراد قوم به همۀ ایشان، اشاره به این نکته دارد که: اگر همۀ آنان از وجود مهمانان لوط مطلع می‌شدند و برایشان مقدور بود، همانند مهاجمان عمل می‌کردند.

2- قوم لوط، مردمی تبه‌کار و مبتلا به عمل شنیع لواط (همجنس‌بازی) بودند.

وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ

از مصداقهای بارز برای «السَّیِّئٰاتِ» - به مناسبت مورد - لواط و همجنس‌بازی است.

3- قوم لوط علاوه بر لواط، به گناهان فراوان دیگری نیز آلوده بودند.

وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ

برداشت فوق، بر این اساس است که «ال» در «السَّیِّئٰاتِ» برای جنس باشد. «ال»جنسیّه در صیغۀ جمع، دلالت بر عموم و احیاناً حکایت از کثرت دارد.

4- لواط و همجنس‌بازی، گناهی بزرگ و به منزلۀ گناهانی بسیار است.

وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ

برداشت فوق، مبتنی بر این نکته است که «ال»در «السَّیِّئٰاتِ» عهد ذهنی باشد. در این صورت مقصود از «السَّیِّئٰاتِ» لواط است. اطلاق «سیئات» به صورت جمع بر یک گناه، اشاره به برداشت فوق دارد.

5- پیشینۀ تبه‌کاری قوم لوط و خو گرفتن با عمل شنیع لواط، آنان را به سوی خانۀ لوط(ع) برای تعرض به مهمانانش، گسیل داشت.

وَ جٰاءَهُ قَوْمُهُ یُهْرَعُونَ إِلَیْهِ وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ

جملۀ «وَ مِنْ قَبْلُ کٰانُوا ...» - که حکایت از پیشینۀ تبه‌کاری و استمراربدکاری در میان قوم دارد -\بیانگر فاعل‌محذوف از «یُهْرَعُونَ» می‌باشد؛ یعنی، عامل و باعث هجوم قوم لوط به خانۀ لوط(ع)، سابقۀ سوء و خوی بدکاری آنان بود.

6- حضرت لوط(ع)، دخترانی متعدد و آمادۀ ازدواج داشت.

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

7- لوط(ع)، با پیشنهاد ازدواج مهاجمان با دخترانش، از آنان خواست تا از کردار ناشایست لواط و تعرض به مهمانانش برحذر باشند.

یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

8- ازدواج با جنس مخالف، تنها روش صحیح و مبرا از پلیدی برای اطفای شهوت جنسی

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

کلمۀ «أَطْهَرُ» افعل تفضیل است و در آن معنای مفاضله و برتری لحاظ نشده است؛ بلکه به معنای طاهر (پاک) می‌باشد.

این گونه استعمال (به‌کارگیری افعل تفضیل به جای اسم فاعل و مانند آن) برای تأکید و مبالغه است.

9- لواط و همجنس‌بازی، روشی پلید و ناپاک در اطفای غریزۀ جنسی

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

10- ازدواج و همسرگزینی، راه پیشگیری از فسادهای جنسی است.

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

11- جواز ازدواج زنان مؤمن با مردان کافر در شریعت لوط(ع)

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ

جملۀ «فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ» حاکی است که دختران لوط(ع) از مؤمنان به او بوده‌اند.

12- لوط(ع)، با تحریک عواطف مهاجمان و اظهار شفقت به ایشان، درصدد بازداری آنان از تعرّض به میهمانان خویش برآمد.

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

13- ملاطفت لوط(ع) با قوم خویش، حتی به هنگامی که از ناحیۀ آنان در فشار و آزار بود.

قٰالَ هٰذٰا یَوْمٌ عَصِیبٌ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی

لوط(ع) با گفتن «یٰا قَوْمِ» (ای مردم من) و پیشنهاد ازدواج با دخترانش، لطف و عنایت خویش را به مردمان ابراز می‌دارد و این در زمانی است که حضرتش آن را روزی سخت و دشوار ارزیابی کرد.

14- لوط(ع)، از مهاجمان تبه‌کار خواست تا از خدا پروا کنند و متعرض مهمانانش نشوند.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ

15- اطفای شهوت جنسی از غیر طریق ازدواج و انتخاب همسر، خلاف تقوا و خداترسی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ

16- فسادهای جنسی، درپی‌دارندۀ عقوبتهای الهی است.

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ فَاتَّقُوا اللّٰهَ

17- لوط(ع) از مهاجمان تبه‌کار خواست تا متعرض مهمانانش نشده و او را خوار و بی‌مقدار نسازند.

وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی

اخزاء (مصدر «لاٰ تُخْزُونِ» ) به معنای خوار ساختن و رسوا کردن است.

18- رسوا ساختن افراد در میان مردمان، خلاف تقوا و خداترسی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی

19- لزوم پرهیز از ریختن آبرو و از میان بردن حیثیت افراد

وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی

20- قوم لوط، فاقد حتی یک انسان فهمیده، غیور و خداترس

فَاتَّقُوا اللّٰهَ وَ لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

«رَشِیدٌ» به معنای راه‌یافته است و به مناسبت جملۀ «اتقوا الله» و «لاٰ تُخْزُونِ فِی ضَیْفِی» مصداق راه‌یافتگی، خداترسی و غیرت و حمیّت است.

21- همجنس‌بازی،مخالف‌تقوا وخداترسی و ناسازگار با رشد و فهمیدگی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ ... أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

22- ضرورت دفاع از مهمانان و محافظت از ایشان در برابر متجاوزان

یٰا قَوْمِ هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی ... أَ لَیْسَ مِنْکُمْ رَجُلٌ رَشِیدٌ

23- «عن أبی عبداللّٰه (ع ) فی قول لوط(ع ) «هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ» قال: عرض علیهم التّزویج؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن لوط که فرمود:«اینها دختران منند برای شما پاکیزه ترند» روایت شده که فرمود:

به آنان پیشنهاد ازدواج داد».

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ اذیت؛ ازدواج؛ اللّه؛ بخل؛ پلیدی؛ تقوا؛ جاسوسی؛ دختر؛ دفاع؛ دین؛ ذلت؛ رشد؛ شهوات؛ ضیافت؛ عذاب؛ عقل؛ فساد؛ قصه؛ قوم لوط؛ کفر؛ گناه؛ لوط(ع)؛ ملائکه؛ مهربانی

[سوره هود (11): آیه 79]

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ (79)

گفتند: تو خوب می‌دانی که ما در دخترانت هیچ حقّی نداریم و خوب می‌دانی که ما چه می‌خواهیم.

79

1- تبه‌کاران قوم لوط، پیشنهاد او (ازدواج با دخترانش و ترک تعرض به مهمانان) را نپذیرفتند.

هٰؤُلاٰءِ بَنٰاتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ ... قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ

2- ترک ازدواج و اطفای غریزۀ جنسی از طریق لواط، به صورت یک سنت و اخلاق اجتماعی در میان قوم لوط بروز کرده بود.

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ

از آن جا که قوم لوط، ازدواج با دختران او را امری نابحق شمردند، معلوم می‌شود، ازدواج با زنان را ممنوع می‌دانستند و یا اخلاق جنسی آنان از سیر طبیعی خود خارج‌شده بود به‌گونه‌ای که تمایل به جنس مخالف نداشتند.

3- گرایش به لواط و همجنس‌بازی و عدم اشتیاق به زنان، دلیلهای قوم تبهکار لوط برای نپذیرفتن پیشنهاد آن حضرت (ازدواج با دختران او و تعرض نکردن به مهمانان)

قٰالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ

4- لوط(ع)، دارای دخترانی متعدد بود.

مٰا لَنٰا فِی بَنٰاتِکَ مِنْ حَقٍّ

5- لوط(ع)، آگاه به رسوخ خوی همجنس گرایی در اخلاق و رفتار قوم خویش

وَ إِنَّکَ لَتَعْلَمُ مٰا نُرِیدُ

کلیدواژه‌ها:

ازدواج؛ دختر؛ ضیافت؛ علم؛ قوم لوط؛ لواط؛ لوط(ع)؛

[سوره هود (11): آیه 80]

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ (80)

[لوط] گفت: کاش در برابر شما قدرتی داشتم یا به تکیه‌گاهی محکم پناه می‌بردم.

80

1- لوط(ع)، خویشتن را در مقابله با مهاجمان تبه‌کار، ناتوان و بی‌یاور دید.

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ

2- آرزوی لوط(ع) به داشتن نیرویی برای مقابله با تبه‌کاران و دفاع از مهمانان خویش در برابر آنان

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً

«لَوْ» در جملۀ فوق، حرف تمنّا و به معنای لیت (ای کاش) است.

3- آرزوی لوط(ع) به داشتن پناهگاهی مطمئن که بتواند مهمانانش را در پناه آن، از تعرض تبه‌کاران برهاند.

قٰالَ لَوْ ... أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ

4- ضرورت دفاع از مهمانان در مقابل تعرض تبه‌کاران به آنان

لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً

5- لزوم مبارزه با مفسدان و تبه‌کاران

لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً

6- آرزوی برخوردار بودن از نیرو و امکانات برای مبارزه با تباهیها و تبه‌کاران، آرزویی روا و پسندیده است.

لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً أَوْ آوِی إِلیٰ رُکْنٍ شَدِیدٍ

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ دفاع؛ ضیافت؛ فساد؛ قدرت؛ قوم لوط؛ لوط(ع)

[سوره هود (11): آیه 81]

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اَللَّیْلِ وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ اِمْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ اَلصُّبْحُ أَ لَیْسَ اَلصُّبْحُ بِقَرِیبٍ (81)

[فرشتگان] گفتند: ای لوط، ما فرستادگان پروردگار توییم. آنان هرگز به تو دست نخواهند یافت. پس، پاسی از شب گذشته خانواده‌ات را کوچ بده - و هیچ یک از شما روی برنگرداند - جز زنت را، زیرا عذابی که به آنان می‌رسد به او نیز خواهد رسید. همانا موعد [عذاب] آنان صبح است. آیا صبح نزدیک نیست؟!

81

1- مهمانان لوط، درپی مشاهدۀ درماندگی او در برابر مهاجمان، ماهیت خویش (فرشته بودن) را برای لوط فاش ساختند.

قٰالَ لَوْ أَنَّ لِی بِکُمْ قُوَّةً ... قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

2- فرشتگانِ میهمان بر لوط(ع)، حامل پیامهایی از ناحیۀ خداوند برای او بودند.

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

برداشت فوق، از اینکه فرشتگان خود را به عنوان پیام آوران الهی (رُسُلُ رَبِّکَ) معرفی کردند، استفاده می‌شود.

3- فرشتگان، فرا رسیدن‌زمان عذاب و کیفر قوم‌لوط را به لوط(ع) ابلاغ کردند.

إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ ... أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ

4- خداوند، پیش از عذاب کردن اقوام کفرپیشه، جریان امر را به اطلاع پیامبر آن قوم می‌رساند.

إِنّٰا أُرْسِلْنٰا إِلیٰ قَوْمِ لُوطٍ ... وَ لَمّٰا جٰاءَتْ رُسُلُنٰا لُوطاً ... قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

5- محدودیت علم و آگاهی پیامبران

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

6- لوط(ع) تحت تربیت خداوند و برخوردار از حمایت او بود.

إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

برداشت فوق، از «رَبِّکَ» (مدبر و مربی تو) استفاده شده است.

7- لوط(ع) برای دفاع از مهمانان خویش (فرشتگان حاضر در منزلش) آمادۀ مبارزه و درگیری با تبه‌کاران مهاجم بود.

لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ

آیات پیشین بیان کرد که مهاجمان قصد تعرض به فرشتگان را داشتند. بر این اساس ظاهر آن بود که فرشتگان می‌گفتند: «لن یصلوا إلینا؛ آنان از دسترسی به ما ناتوانند». این جا به جایی اشاره به دو نکته دارد: یکی اینکه، تعرض به مهمان به منزلۀ تعرض به میزبان است و دوم اینکه، لوط(ع) آمادۀ مبارزه بود و تا توان داشت در مقابل مهاجمان ایستادگی می‌کرد.

8- فرشتگان مأمور عذاب، به لوط(ع) اطمینان دادند که مهاجمان، به او دسترسی پیدا نخواهند کرد و گزندی متوجه وی نخواهد شد.

قٰالُوا یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ

9- آدمیان، ناتوان از ضربه زدن به فرشتگان حتی در صورتی که آنان، به شمایل انسانها باشند.

یٰا لُوطُ إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ

10- فرشتگان، از دست یافتن تبه‌کاران به خانۀ لوط(ع) جلوگیری کردند.

إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ لَنْ یَصِلُوا إِلَیْکَ فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ

11- فرشتگان، از لوط(ع) خواستند تا خانوادۀ خویش را شبانه از منطقۀ قومش خارج سازد.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ

«اسراء»(مصدر «اسرِ») به معنای کوچ کردن شبانه است و «باء»در «بِأَهْلِکَ» برای تعدیه می‌باشد و«ال»در «اللَّیْلِ» عهد حضوری است. بنابراین معنای جملۀ «فَأَسْرِ ...» چنین می‌شود: [ای لوط!] خانوادۀ خویش را در پاره‌ای از این شب کوچ ده.

12- از میان قوم لوط، تنها خانواده‌اش به او ایمان آورده و از تبه‌کاریها و گناهان آن قوم منزّه بودند.

کٰانُوا یَعْمَلُونَ السَّیِّئٰاتِ ... فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ...

إِلاَّ امْرَأَتَکَ

13- نجات لوط(ع) و خانواده‌اش در گرو خروج آنان از دیار قوم لوط بود.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ

14- لوط(ع) موظف بود پیش از نزول عذاب، به طور محرمانه و بدون آگاهی قومش، از دیار آنان خارج شود.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ

تأکید فرشتگان بر اینکه لوط(ع) باید شبانه کوچ کند، می‌تواند اشاره به برداشت فوق باشد. گفتنی است که این احتمال، در صورتی موجه است که سخن فرشتگان با لوط(ع) (فأسر ...) در شب نزول عذاب نبوده باشد؛ بلکه در روز قبل، آن سخن ایراد شده باشد.

15- فرشتگان، از لوط(ع) و خاندانش خواستند که به هنگام خروج از دیارشان،

از حرکت باز نایستند و به سوی خانه و کاشانه باز نگردند.

وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ

16- فرشتگان به لوط(ع) توصیه کردند که همسرش را برای نجات از عذاب، به همراه خویش کوچ ندهد.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ

برداشت فوق، بر این اساس است که «امْرَأَتَکَ» استثنا از «أهلک»باشد.

17- از میان خانوادۀ لوط(ع) تنها همسرش به هنگام کوچ شبانه از سیر باز ماند و به طرف دیار قوم لوط بازگشت.*

وَ لاٰ یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَکَ

برداشت فوق، مبتنی بر این احتمال است که «إِلاَّ امْرَأَتَکَ» استثنا از جملۀ «لاٰ یَلْتَفِتْ ...» باشد. بر این مبنا جملۀ «لاٰ یَلْتَفِتْ ... إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ» چنین معنا می‌شود: هیچ یک از شماها نباید از سیر باز ماند و به سوی خانۀ خود باز گردد و لکن همسرت تخلف خواهد کرد و باز خواهد گشت؛ زیرا باید به عذاب گرفتار شود.

18- همسر لوط، باید به عذابی که برای قوم لوط مقدر شده بود، گرفتار می‌شد.

إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ

ضمیر در «إِنَّهُ» به اصطلاح ضمیر شأن است و حاکی از تأکید می‌باشد.

19- همسر لوط به او ایمان نیاورد و به گناهی هم‌طراز گناهان قوم لوط آلوده بود.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ

همانندی کیفر همسر لوط با کیفر قوم لوط - که جملۀ «إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ» دلالت بر آن دارد - حاکی است که‌گناه وی نیز هم‌طراز گناه آن قوم بوده است. گویا وی به‌عملکرد آنان راضی بوده است.

20- رابطۀ خویشاوندی با پیامبران، بی‌تأثیر در نجات از عذابهای الهی است.

إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ

21- در اجرای کیفرها و مجازات تعیین شده برای گنه‌کاران، نباید حسب و نسب آنان را ملاحظه کرد.

إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ

22- زن از دیدگاه ادیان الهی، دارای هویت مستقل فکری و عقیدتی و مسؤول در برابر اعمال خویش است.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ ... إِلاَّ امْرَأَتَکَ إِنَّهُ مُصِیبُهٰا مٰا أَصٰابَهُمْ

23- صبحگاهِ ورود فرشتگان به دیار قوم‌لوط، زمان مقرر شده برای نزول عذاب بر آن قوم

إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ

«ال»در «الصُّبْحُ» جانشین مضاف‌الیه است. بنابراین «إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ» ؛ یعنی: پگاه امشب، زمان عذاب موعود قوم لوط می‌باشد.

24- فرشتگان، با بیان نزدیک بودن زمان عذاب، از لوط(ع) خواستند تا خروج خویش را به تأخیر نیندازد.

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ ... إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ

جملۀ «إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ ...» به منزلۀ تعلیل برای «فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ ...» می‌باشد.

25- لوط(ع) از فرشتگان خواست تا در عذاب قومش تعجیل کنند.

إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ

استفهام در «أَ لَیْسَ ...» تقریری است و هدف از آن، اقرار و اعتراف مخاطب به مضمون جمله‌ای است که پس از آن واقع می‌شود. اقرار و اعتراف گرفتن از لوط(ع) بر اینکه هنگام فرا رسیدن عذاب قومش نزدیک است، می‌رساند که وی خواهان تعجیل در عذاب آن قوم بوده است.

26- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنّٰا رُسُلُ رَبِّکَ

27- «قال أبو جعفر(ع ): ... «فلمّا جاء آل لوط المرسلون ... قٰالُوا: ... «فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ» یا لوط إذا مضیٰ لک من یومک هٰذا سبعة أیّام و لیالیها «بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ» إذا مضیٰ نصف اللیل ... ؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: ... هنگامی که فرشتگان خدا به سوی خاندان لوط آمدند ... گفتند: ... ای لوط ! از این تاریخ پس از گذشت هفت شبانه روز، پاسی از شب گذشته، یعنی نیمۀ شب خانوادۀ خود را از این سرزمین بیرون ببر ...».

28- «عن أبی جعفر(ع ): ... إن اللّٰه تعالی لمّا أراد عذابهم ... بعث إلیهم ملائکة ... و قالوا للوط: أسر بأهلک من هذه القریة اللّیلة ...

فلمّا انتصف اللیل سار لوط ببناته ... ؛ ⁽²⁾

از امام باقر روایت شده است : ... هنگامی که خداوند اراده کرد قوم لوط رای عذاب کند... فرشتگانی رای به سوی آنان فرستاد ...

آنان به لوط گفتند: امشب خانوادة خود رای از این آبادی برون ببر ... چون شب به نیمه رسید، لوط دختران خود رای از آبادی بیرون برد ...».

29- «عن أبی بصیر و غیره عن أحدهما علیهما السّلام : ... لمّا قال جبرئیل : «إنّا رسل ربّک» قال له لوط: یا جبرئیل عجّل، قال: نعم، قال: یا جبرئیل عجّل، قال: «إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ» ...

فأدخل جناحه تحتها حتّیٰ إذا استعلت قلّبها علیهم و رمی جدران المدینة بحجارة

من سجّیل و سمعت امرأة لوط الهَدّة فهلکت منها؛ ⁽¹⁾

ابوبصیر و غیر او از امام باقر یا امام صادق -علیهما السلام روایت کرده‌اند که فرمود: هنگامی که جبرئیل به لوط گفت: ما فرشتگان، فرستادگان پروردگار تو هستیم، لوط به او گفت: