تفسیر راهنما جلد 7

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ توبه آیۀ 1 تا 129

اشاره

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان،

[سوره التوبة (9): آیه 1]

بَرٰاءَةٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ (1)

1 [این] اعلام عدم تعهّدی است از جانب خدا و پیامبرش نسبت به مشرکانی که شما با آنان پیمان بسته‌اید [و آنان پیمان را شکسته‌اند].

1- ابطال اعتبار پیمانهای صلح مسلمانان صدر اسلام از سوی خدا و پیامبر(ص) در پی نقض آن توسط مشرکان معاهد

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

«برائت» به معنای جدا شدن و فاصله گرفتن است. متعلق «برائت» - به قرینۀ «الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ» - پیمانهای منعقد شده میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان است. اعلام جدا شدن و فاصله‌گرفتن از عهد و پیمان کنایه از الغا و بی‌اعتبار نمودن آن است.

2- لغو اعتبار پیمان عدم تعرض، در صورت نقض آن از سوی طرف معاهده، بلا مانع است.

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ

3- دستور خداوند به پیامبر(ص) مبنی بر ابلاغ الغای پیمان عدم تعرض، به مشرکان معاهد

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ

قید «إِلَی» بیانگر آن است که این موضوع (لغو شدن پیمان) باید به اطلاع مشرکان برسد.

4- اعلام الغای اعتبار پیمان صلح به طرف معاهده لازم است.

بَرٰاءَةٌ ... إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ

5- لغو اعتبار پیمانهای‌صلح و عدم‌تعرض، از اختیارات رهبر جامعۀ اسلامی است.

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ

6- وجود پیمانهای صلح میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

مقصود از «معاهده» در «عٰاهَدْتُمْ» - به قرینۀ آیه 4 - معاهدۀ صلح و عدم تعرض است.

7- بستن پیمان عدم تعرض با جوامع غیر مسلمان، جایز است.

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

8- نقض شدن پیمان عدم تعرض، از سوی اکثریت مشرکان صدر اسلام

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

مقصود از «الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ» - به دلیل آیات 4 و 7 - مشرکان معاهدی هستند که ملتزم به رعایت پیمانهای صلح نبودند.

9- «عن علیّ(ع) أنّه لم ینزل بسم اللّه الرحمٰن الرحیم علی رأس سورة برائة لأنّ بسم اللّه للأمان و الرّحمة و نزلت برائة لرفع الأمان بالسّیف؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) روایت شده است: «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ» در اول سورۀ براءت نازل نشده؛ زیرا بسم اللّه برای امان و رحمت است و سورۀ براءت برای برداشتن امان به وسیلۀ شمشیر نازل شده است».

10- «عن أبی‌عبداللّه(ع) نزلت هذه الآیة بعد ما رجع رسول‌اللّه(ص) من غزوة تبوک فی سنة تسع من الهجرة ... ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: آیۀ «بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ ...» بعد از مراجعت رسول خدا(ص) از جنگ تبوک در سال نهم هجری نازل شده است ...».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ تبوک/غزوه؛ حُکم؛ رحمت؛ سلاح؛ شرک؛ صلح؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ معاهده؛ هجرت

[سوره التوبة (9): آیه 2]

فَسِیحُوا فِی اَلْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اِعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اَللّٰهِ وَ أَنَّ اَللّٰهَ مُخْزِی اَلْکٰافِرِینَ (2)

2

[ای مشرکان پیمان شکن،] اکنون چهار ماه در این سرزمین بگردید و بدانید که شما نمی‌توانید از سلطۀ خدا خارج شوید، و [بدانید که] خدا رسوا کنندۀ کافران است.

1- اعطای چهار ماه مهلت به مشرکان پیمان‌شکنِ صدر اسلام، در پی ابطال پیمان عدم تعرض مسلمانان با آنان

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

2- لزوم دادن فرصت مناسب به دشمنان

پیمان‌شکن، برای توبه و بازگشت به دامن اسلام، پیش از جنگ با آنان

بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ... فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

3- دستور خداوند مبنی بر منع تعرض مسلمانان به مشرکان پیمان‌شکنِ صدر اسلام، در مدت مهلت چهار ماهه

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

مهلت دادن به مشرکان و مجاز دانستن رفت و آمدشان در هر جای زمین در حقیقت دستوری است به مسلمانان که نباید در مدت مقرر متعرض آنان شوند.

4- اعطای آزادی رفت و آمد و سیر و سیاحت به مشرکان صدر اسلام، در ظرف مهلت چهار ماهه

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

«سَیْح»و «سیاحت»(مصدر سیحوا) به معنای سیر کردن است و امر در «فَسِیحُوا» به معنای اباحه و اعطای آزادی سیر و سیاحت می‌باشد.

5- اعطای آزادی سیر و سیاحت به مشرکان پیمان‌شکن، در چهار ماه حرام از سال (ذیقعده، ذیحجه، محرم و رجب)

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

به قرینۀ توصیف «أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» به «الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ» «در آیة 5» می‌توان گفت: مراد از «أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» همان چهار ماه حرام معروف(ذیقعده، ذیحجه، محرم و رجب) و آیه، بیانگر آن است که: با الغای اعتبار پیمان صلح و برداشته شدن امان از مشرکان، آنان تنها در ماههای حرام، آزادی رفت و آمد و سیر و سیاحت خواهند داشت.

6- در ماههای حرام، سلب امنیت حتی از دشمن پیمان‌شکن، ممنوع است.*

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ

تفریع «فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ» بر «بَرٰاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ» با حرف «فاء»، می‌تواند اشاره به این نکته باشد که: تعرض به دشمن در چهار ماه از سال، ممنوع است و خداوند بر اساس همین قانون، مشرکان را در این چهار ماه آزاد می‌گذارد.

7- عدم توانایی انسان بر خارج شدن از سلطۀ خدا و گریختن از قلمرو حکومت او

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ

«اعجاز» (مصدر «معجزین») به معنای گریختن و از سلطه خارج شدن است، بنابر این «وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ» یعنی بدانید که شما نمی‌توانید از سلطۀ خدا خارج شوید.

8- همۀ جهان تحت سیطره و حاکمیت خداوند است.

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ

9- تهدید مشرکان پیمان‌شکن از سوی خداوند، به شکست خفت‌بار در صورت تسلیم نشدن و پای فشردن بر شرک و کفر

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ

«اخزاء» (مصدر مخزی) به معنای خوار و خفیف کردن است.

به کارگیری اسم فاعل به جای فعل در جملۀ «وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ» بیانگر سنت قطعی خداوند دربارۀ شکست کفر و کفرپیشگان بوده و تهدیدی برای مشرکان پیمان‌شکن می‌باشد.

10- خداوند در پی اعطای مهلت چهار ماهه به مشرکان، آنان را به رها کردن شرک و گرویدن به آیین توحید، سفارش کرد.

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ

اعلام حاکمیت گستردۀ خداوند به مشرکان پیمان‌شکن و یادآوری عدم امکان فرار از حاکمیت او (اعلموا أنکم غیر معجزی اللّه) و نیز هشدار به فرجام شوم و ذلت‌بار مستکبران کفرپیشه (و أن الله مخزی الکافرین) در حقیقت توصیه و اندرزی است از جانب خداوند به مشرکان که از فرصت داده شده استفاده کنند و به دامن توحید و اسلام بازگردند و خود را گرفتار عاقبت شوم خواری و ذلت شکست نسازند.

11- سنت الهی حاکم بر جوامع بشری، در جهت غلبه یافتن دین خدا و عزّت مؤمنان، و شکست کفر و خواری کفرپیشگان است.

وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ

12- نوید خدا به مسلمانان نسبت به قطعی بودن شکست ذلت‌بار شرک‌پیشگان پیمان‌شکن

وَ اعْلَمُوا ... أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ

تهدید مشرکان پیمان شکن صدر اسلام به شکست و خواری در واقع نویدی بود به مسلمانان به اینکه در صورت شروع جنگ، خداوند آنان را با امدادهای غیبی خود کمک فرموده و پیروز خواهد کرد.

13- جنگ با اسلام و مسلمین، جنگ با خداست.

وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ وَ أَنَّ اللّٰهَ مُخْزِی الْکٰافِرِینَ

قرار داده شدن مشرکان در برابر خدا - با اینکه آنان با اسلام و مسلمین مبارزه می‌کردند - نشانگر این حقیقت است که: جنگ با اسلام و مسلمین، جنگ با خداست.

14- «قال أمیرالمؤمنین(ع): ... «فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» و هی عشرون من ذی الحجّة و المحرّم و صفر و شهر ربیع الأوّل و عشر من ربیع الآخر ... ؛ ⁽¹⁾

علی(ع) [دربارۀ سخن خداوند] «فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» فرمود: مقصود بیست روز از آخر ذیحجه و تمام محرم و صفر و ماه ربیع الاول و ده روز اول ربیع الآخر است ...».

15- «خطب علیّ(ع) النّاس ... فقال: ...

من کانت له مدّة فهو إلی مدّته و من لم یکن له مدّة فمدّته أربعة أشهر و کان خطب یوم النّحر ... ؛ ⁽¹⁾

علی(ع) [هنگام اعلام آیات براءت] برای مردم سخنرانی کرد ... و فرمود: ... هر کس برای او مدت تعیین شده تا همان مدت، و کسی که برای او مدت تعیین نشده تا چهار ماه مهلت دارد و این سخنرانی روز عید قربان بود ...».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ امام علی(ع)؛ امداد غیبی؛ امنیت؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ توحید؛ تولی؛ تهدید؛ جنگ؛ جهان؛ حُکم؛ دشمنی؛ دین؛ ذلت؛ سنتهای خدا؛ شرک؛ شکست؛ قدیر/اسما و صفات؛ کفر؛ ماههای حرام؛ مسلمانان؛ معاهده؛ نصرت

[سوره التوبة (9): آیه 3]

وَ أَذٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی اَلنّٰاسِ یَوْمَ اَلْحَجِّ اَلْأَکْبَرِ أَنَّ اَللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اَللّٰهِ وَ بَشِّرِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (3)

3

و [این] اعلامی است از جانب خدا و پیامبرش به عموم مردم در روز حجّ اکبر که خدا و پیامبرش نسبت به مشرکان [پیمان شکن] تعهّدی ندارند. پس اگر توبه کردید برای شما بهتر است، و اگر روی گرداندید، بدانید که شما نمی‌توانید از سلطۀ خدا خارج شوید. و کسانی را که کفر ورزیده‌اند، به عذابی دردناک نوید ده.

1- دستور خداوند مبنی بر اعلام لغو شدن پیمانِ عدم تعرض مسلمانان با مشرکان پیمان‌شکن، به عموم مردم حاضر در مراسم حج

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ

«أَذٰانٌ» به معنای اعلام و جملۀ «أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ...» خبر در مقام انشا است؛ یعنی باید الغای پیمان عدم تعرض در روز «حج اکبر»به عموم مردم حاضر در مراسم حج، ابلاغ گردد.

2- صدور بیانیۀ برائت از مشرکان پیمان‌شکن و اعلام جنگ با آنان از سوی خدا و پیامبر(ص) و دستور اعلام آن به عموم مردم حاضر در مراسم حج

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ ... أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ

3- دهم ذیحجۀ سال نهم هجرت، روز اعلام پیام برائت خدا و پیامبر(ص) به عموم مردم حاضر در مراسم حج

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ

بر اساس نظر مفسران، سال نهم هجرت، سال اعلام برائت است و بر پایۀ روایاتی که از ائمه معصومین(ع) رسیده است، روز حج اکبر، دهم ذیحجه است.

4- ایام حج، فرصتی مناسب برای اعلام مواضع اسلام در برابر کفر

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ إِلَی النّٰاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ

5- دهم ذیحجه، روز برگزاری بزرگترین مناسک حج

یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ

6- دهم ذیحجۀ سال نهم هجرت، آغاز قطع کامل روابط مسلمانان با مشرکان و تحریم همه‌جانبۀ آنان از سوی خدا و پیامبر(ص)

یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللّٰهَ بَرِیءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ

7- توصیه و تشویق الهی به عموم مشرکان عهدشکن، مبنی بر توبه و بازگشت به اسلام در ظرف چهار ماه مهلت داده شده به آنان

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ... وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ ... فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

8- توصیۀ خداوند به عموم مشرکان مبنی بر رها کردن شرک و گرویدن به توحید و اسلام در پی ابلاغ پیام برائت خدا و رسول به آنان

وَ أَذٰانٌ مِنَ اللّٰهِ ... فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

9- اسلام، مایۀ خیر و سعادت انسانهاست.

فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ

10- عدم‌توانایی انسان بر گریختن ازسلطۀ خدا و خارج شدن از قلمرو حکومت او

وَ إِنْ تَوَلَّیْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ

11- جنگ با اسلام، جنگ با خداست.

فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ

12- قدرت خدا، بی‌رقیب و غالب بر همۀ قدرتهاست.

فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللّٰهِ

13- تهدید مشرکان کفرپیشۀ صدر اسلام به عذاب دردناک جهنم

بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

مراد از «عذاب ألیم»می‌تواند عذاب دنیوی باشد و می‌تواند مراد از آن، عذاب اخروی باشد. برداشت مذکور

بر اساس احتمال دوم است.

14- تهدید مشرکان پیمان‌شکن، به عذاب دنیوی (شکست و ذلت)

وَ بَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مراد از «عذاب ألیم»، عذاب دنیوی باشد.

15- «عن معاویةَ بن عمّار قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن یوم الحجّ الأکبر فقال:

هو یوم النّحر ... ؛ ⁽¹⁾

معاویة بن عمّار گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: روز حج اکبر چه روزی است؟ فرمود: روز عید قربان است ...».

16- «عنه(ع) قال: الحجّ الأکبر الوقوف بعرفة و بجَمْع و برمی الجمار بمنی و الحجّ الأصغر العمرة؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: حج اکبر، وقوف در عرفه و وقوف در مشعر و رمی جمرات در منی است و حج اصغر، عمره است».

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ بشارت؛ توبه؛ توحید؛ تولی؛ تهدید؛ جنگ؛ حج؛ رستگاری؛ شرک؛ شکست؛ عذاب؛ عرفات؛ عمره؛ عید؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مشعر الحرام؛ معاهده؛ مِنا

[سوره التوبة (9): آیه 4]

إِلاَّ اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَّقِینَ (4)

4

مگر آن مشرکانی که با آنان پیمان بسته‌اید، سپس از [پیمان] شما چیزی نکاسته و از هیچ کس بر ضدّ شما پشتیبانی نکرده‌اند؛ پس پیمانشان را برای آنان تا پایان مدتّشان تمام کنید. به یقین، خدا تقواپیشگان را دوست می‌دارد.

1- وجود پیمانهای عدم تعرض میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

2- بستن پیمان عدم تعرض با جوامع غیر مسلمان، جایز است.

اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ

3- پایبندی جمعی از مشرکان معاهد صدر اسلام بر عمل به تمام مواد و شرایط پیمان خود با مسلمانان

ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً

«نقص»و«نقصان»(مصدر ینقصون) به معنای کم کردن و کاستن از چیزی است. منظور از نکاستن برخی مشرکان معاهد از پیمان خود با مسلمین، این است که: آنان در عمل به تمام مواد و شرایط پیمان، هیچ گونه کوتاهی نکردند.

4- وارد شدن هر ضربه‌ای به جان یا مال مسلمانان از سوی طرف معاهده، نقض پیمان شمرده شده و لغو آن را مجاز می‌کند.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً

5- کمترین کوتاهیِ معاهدین در عمل به مواد و شرایط پیمان عدم تعرض، نقض پیمان است.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً

6- تهدید مشرکان معاهد صدر اسلام به لغو پیمان عدم تعرض مسلمانان با آنان در صورت مشاهدۀ کمترین کوتاهی در عمل به مواد آن و مشاهدۀ هر گونه کمک به دشمنان اسلام

ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً

7- کمک به دشمنان اسلام علیه مسلمانان، از موارد نقض پیمان از سوی مشرکان معاهد صدر اسلام بود.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً

8- کمک و پشتیبانی طرف معاهده به دشمنان، علیه مسلمانان، نقض پیمان عدم تعرض است.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... وَ لَمْ یُظٰاهِرُوا عَلَیْکُمْ أَحَداً

9- توصیۀ مسلمانان صدر اسلام به ادامۀ پایبندی بر پیمان عدم تعرض خود با مشرکان وفادار، تا پایان یافتن مدت پیمان

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ ... فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ

10- محترم شمرده شدن پیمان عدم تعرض مسلمانان صدر اسلام با دسته‌ای از مشرکان، به خاطر پایبند ماندنشان بر آن و نقض نشدن پیمان از سوی آنان

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ ... فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ

11- وفاداری به پیمان عدم تعرض، مادامی که طرف معاهده بر آن پایبند باشد، لازم است.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً ...

فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ

12- لغو اعتبار پیمان عدم تعرض، در صورت نقض شدن آن از سوی معاهدان جایز است.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ یَنْقُصُوکُمْ شَیْئاً ...

فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ

13- وفاداری به پیمان، نشانۀ تقواپیشگی است.

فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

14- تقوا، بازدارندۀ آدمی از شکستن پیمان است، هر چند طرفهای پیمان، دشمنانی حق‌ستیز باشند.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... فَأَتِمُّوا إِلَیْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلیٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

15- تقوا، مایۀ جلب محبت خداست.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

16- تقواپیشگان، محبوب خدا هستند.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ تقوا؛ تهدید؛ حُکم؛ دوستی؛ شرک؛ ضرر؛ مال؛ مسلمانان؛ معاهده

[سوره التوبة (9): آیه 5]

فَإِذَا اِنْسَلَخَ اَلْأَشْهُرُ اَلْحُرُمُ فَاقْتُلُوا اَلْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ اُحْصُرُوهُمْ وَ اُقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتَوُا اَلزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (5)

5

پس هنگامی که آن چهار ماه حرام به پایان رسید، این مشرکان [پیمان شکن] را هر جا یافتید بکشید، و دستگیرشان کنید و آنان را به محاصره درآورید، و در هر کمینگاهی برای [شکار] آنان بنشینید. پس اگر توبه کردند و نماز را بر پا داشتند و زکات دادند آزادشان بگذارید. بی‌تردید، خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- هلال ماه صفر سال دهم هجرت، آغاز اجرای فرمان الهی به مبارزه همه جانبه با مشرکان عهد شکن

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ

توصیف «الْأَشْهُرُ» به «الْحُرُمُ» حاکی از این است که: منظور از «أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» در آیۀ دوّم (فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ) ماههای حرام سال؛ یعنی، رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرّم است. بر این مبنا «ال» در «الْأَشْهُرُ» برای عهد حضوری می‌باشد؛ یعنی هنگامی که این سه ماه حرام - که اکنون با اعلام پیام برائت در روز حج اکبر مصادف شده است - پایان یافت، مشرکان را بکشید. گفتنی است که پایان آن سه ماه، مساوی با آغاز ماه صفر سال دهم هجرت بود.

2- چهار ماه از سال (رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرم) ماههای حرام است.

فَسِیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ ... فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ

3- جنگیدن با دشمن، سلب کردن امنیت از او و ممانعت از سیر و سیاحت آنان در ماههای حرام، ممنوع است.

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا

4- دستور الهی بر به کارگیری تمام شیوه‌های ممکن (کشتن، دستگیر کردن، محاصره نمودن و کمین زدن) علیه مشرکان پیمان شکن، پس از سپری شدن ماه‌های حرام

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ

5- کشتن، دستگیر کردن، محاصره نمودن و کمین زدن، شیوه‌های بیان شده از سوی خداوند برای ایجاد فشار بر مشرکان عهدشکن صدر اسلام

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ... وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ

6- فرمان کمین کردن در تمامی کمینگاهها برای ضربه زدن به رهگذران مشرک صدر اسلام

وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ

7- خداوند، خواهان هدایت مشرکان و پذیرای توبۀ آنان

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

8- فرمان الهی به عدم تعرض مسلمانان نسبت به مشرکان تائب

فَإِنْ تٰابُوا ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

9- پذیرش توبۀ مشرکان، مشروط به اقامۀ نماز و پرداخت زکات

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

10- هدف و فلسفۀ اصلی جنگ و مبارزه با کفار و مشرکان، گرایش دادن آنان به سوی اسلام است نه نابود کردن آنان.

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

11- بهره‌گیری از تمام شیوه‌های ممکن (کشتن، اسیر کردن، محاصره نمودن و کمین زدن) به منظور وادار کردن جوامع غیر مسلمان به پذیرش آیین اسلام، در پی اتمام حجت و دادن فرصت کافی به آنان، بلامانع است.

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

12- اقامۀ نماز و پرداخت زکات از علایم ضروری ایمان

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

13- تبلور و تجلی ایمان واقعی در اعمال انسان و انجام فرایض دینی

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ

14- اهمیت و جایگاه بلند نماز و زکات در میان سایر فرایض و تکالیف الهی

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

15- اهمیت پایبندی به وظایف مالی شریعت همانند تکالیف عبادی آن

أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

16- پذیرش توبۀ مشرکان، برخاسته از غفران و رحمت گستردۀ الهی است.

فَإِنْ تٰابُوا ... فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

17- آمرزش الهی، آمیخته با رحمت و مهربانی است.

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

18- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ

19- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّه:

«فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ» قال: هی یوم النّحر إلی عشر مضین من شهر ربیع الأخر؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند «فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ ...» روایت شده که فرمود: ماههای حرام، از روز عید قربان است تا ده روز از ماه ربیع الأخر بگذرد».

20- «فقال له أبو جعفر(ع): ... قال اللّه عزّوجلّ: «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... فَإِنْ تٰابُوا» یعنی آمنوا ... ؛ ⁽²⁾

امام باقر(ع) در تفسیر «فَإِنْ تٰابُوا» در آیۀ «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ...

فَإِنْ تٰابُوا» فرمود: یعنی اگر ایمان بیاورند...».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اتمام حجت؛ اسارت؛ اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ امنیت؛ ایمان؛ توبه؛ جنگ؛ جهاد؛ حرمت؛ حُکم؛ رحمت؛ زکات؛ سیر و سیاحت؛ شرک؛ قتل؛ کفر؛ ماههای حرام؛ محاصره؛ مسلمانان؛ معاهده؛ مغفرت؛ مهربانی؛ نماز؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 6]

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ اَلْمُشْرِکِینَ اِسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اَللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْلَمُونَ (6)

6

و اگر یکی از این مشرکان [پیمان شکن] به تو پناه آورد پناهش ده، تا کلام خدا را بشنود [و در آن بیندیشد]؛ آن‌گاه او را به مکان امنش برسان. این بدان سبب است که آنان قومی نادانند.

1- فرمان الهی به پیامبر(ص) مبنی بر پذیرفتن پناهندگی مشرکانی که پس از انقضای مهلت چهار ماهه، به منظور شنیدن پیام وحی، درخواست پناهندگی کنند.

فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

2- لزوم پذیرش پناهندگی کفار محاربی که به منظور آشنایی با معارف اسلام، درخواست پناهندگی کنند.

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

3- هدف اسلام از پذیرش پناهندگی مشرکان، هدایت آنان و رساندن پیام الهی به ایشان است.

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

4- قرآن، کلام خداست.

حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

5- مؤاخذۀ کفار به جرم مبارزه با اسلام، پیش از ارائۀ معارف الهی قرآن به آنان و تمام شدن حجت بر ایشان، ممنوع است.

وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ ... وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

6- فراهم آوردن زمینه‌های هدایت و شناخت حق برای گمراهان از وظایف پیامبر(ص) و رهبر امت اسلامی

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ

7- دستور الهی مبنی بر بازگرداندن مشرکان پناهنده به مراکز امن خودشان، پس از استماع و دریافت پیام وحی از پیامبر(ص)

فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

8- تعرض به کفار و سلب امنیت از آنان در اماکن سکونتشان، جایز نیست.

فَأَجِرْهُ حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

9- تضمین امنیت کفار محاربی که به منظور آشنایی با اسلام و معارف آن، پناهنده شوند و بازگرداندن آنان به مراکز امنشان - پس از دریافت معارف - لازم است.

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ ... ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

10- اماکن سکونت (شهرها، روستاها و ...) مشرکان پیمان شکن صدر اسلام تنها مراکز امن اعلام شده از سوی خدا برای آنان

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ ... ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

11- هدف و فلسفۀ اصلی جنگ و مبارزه با کفار و مشرکان، آوردن ایشان به دامن اسلام است و نه نابودی آنان.

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ ... حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

12- جهل و ناآگاهی مشرکان، فلسفۀ دستور خدا به پیامبر(ص) مبنی بر پذیرفتن پناهندگی آنان و ابلاغ پیام وحی به ایشان

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجٰارَکَ فَأَجِرْهُ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْلَمُونَ

13- مشرکان صدر اسلام، مردمانی نادان و گرفتار جهل بودند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاٰ یَعْلَمُونَ

14- ایمان مورد نظر اسلام، ایمان مبتنی بر شناخت، آگاهی و اختیار است.

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ... حَتّٰی یَسْمَعَ کَلاٰمَ اللّٰهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اسلام؛ اللّه؛ امنیت؛ پناهندگی؛ تاریخ؛ تعلیم؛ جنگ؛ جهاد؛ جهل؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ شرک؛عذاب؛ قرآن؛ کفر؛ محاربه؛ محمّد(ص)؛ معاهده؛ وحی

[سوره التوبة (9): آیه 7]

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ اَلَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ فَمَا اِسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَّقِینَ (7)

7

چگونه برای این مشرکانِ [پیمان شکن] نزد خدا و نزد پیامبرش عهدی باشد[با این‌که عهد شکنی آنان به اثبات رسیده است]؟ مگر کسانی که کنار مسجدالحرام با آنان پیمان بسته‌اید [و به پیمانشان وفادار مانده‌اند]؛ پس تا وقتی که با شما راست باشند شما نیز با آنان راست باشید. به یقین، خدا تقوا پیشگان را دوست می‌دارد.

1- نفی هر گونه تعهد و مسؤولیت از سوی خدا و پیامبر(ص) نسبت به مشرکان پیمان‌شکن

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ

2- نقض شدن پیمان عدم تعرض از سوی اکثریت مشرکان صدر اسلام

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ

مراد از مشرکان در جملۀ «کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ» - به قرینۀ «إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ» - مشرکان معاهدی هستند که بر پیمان خود با مسلمانان پایبند نماندند.

ذیل آیۀ بعد (و أکثرهم فاسقون) بیانگر نقض پیمان از سوی اکثریت آنان است.

3- لغو اعتبار پیمان عدم‌تعرض درصورت نقض آن از سوی معاهدان، جایز است.

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ

4- ابطال اعتبار پیمان عدم تعرض مسلمانان، از اختیارات رهبر جامعۀ اسلامی است.

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ

5- انعقاد پیمان صلح میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان در کنار مسجدالحرام

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

6- وجود پیمانهای صلح میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

7- عموم مشرکانی که در کنار مسجدالحرام با مسلمانان پیمان عدم تعرض بسته بودند، بر پیمان خویش پایبند نماندند.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

8- وفاداری به پیمان، مادامی که طرف معاهده بر آن پایبند است، واجب است.

إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ

9- خداوند، مسلمانان صدر اسلام را به ادامۀ پایبندی بر پیمان عدم تعرض خود با مشرکان، مادامی که آنان بر پیمان خود پایبند بمانند، توصیه فرمود.

فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ

10- بستن پیمان عدم تعرض با جوامع غیر مسلمان، جایز است.

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ ... إِلاَّ الَّذِینَ عٰاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ

11- وفاداری به پیمان، نشانۀ تقواپیشگی است.

فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

12- تقوا، بازدارندۀ آدمی از شکستن عهد و پیمان

فَمَا اسْتَقٰامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

13- رعایت تقوا، مایۀ جلب محبت خداست.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

14- تقواپیشگان، محبوب خدایند.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ تقوا؛ حُکم؛ دوستی؛ شرک؛ صلح؛ مسجد الحرام؛ مسلمانان؛ معاهده؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 8]

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ (8)

8

چگونه [می‌توان به عهد آنان امید بست] در صورتی که اگر بر شما دست یابند، هیچ خویشاوندی و پیمانی را در حقّ شما مراعات نمی‌کنند. با زبانشان شما را خشنود می‌کنند، امّا دل‌هایشان ابا دارد، و بیشترشان نافرمانند.

1- کینه‌توزی مشرکان و عدم رعایت هر گونه پیوند خویشاوندی و عهد و پیمان از سوی آنان در صورت غلبه یافتن بر مسلمانان

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

2- هشدار خداوند به مسلمانان نسبت به خوش زبانی مشرکان و کینه درونی آنان

یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

3- مسلمانان در خطر سست شدن در مبارزه با مشرکان به دلیل تأثیرپذیری از رفتار فریبکارانۀ آنان

یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

4- لزوم هشیاری و بیداری مسلمانان نسبت به ترفندها و ظاهرسازیهای دشمنان اسلام

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

5- غیر قابل اعتماد بودن کافران و مشرکان، در پیمان و پیوند دوستی با مسلمانان

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

«إل »در لغت به معنای عهد و قرابت (خویشاوندی) آمده است (قاموس المحیط) در آیه - به قرینۀ آمدن واژۀ «ذِمَّةً» که به معنای عهد است - معنای قرابت و خویشاوندی مقصود است.

6- جلوگیری از تسلط مشرکان و کافران حق ستیز بر مسلمانان، فلسفۀ فرمان الهی مبنی بر کشتن، دستگیر کردن، محاصره نمودن و کمین زدن به آنان

فَإِذَا انْسَلَخَ ... فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ ... کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ

7- دشمنان اسلام و کافران حق ستیز در صورت تسلط بر مسلمانان هرگز بر پیمان و پیوند دوستی و خویشاوندی پایبند نخواهند بود.

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

8- وجود پیوندهای قرابت و خویشاوندی میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

9- رعایت حقوق خویشاوندان - اگر چه دشمن باشند - لازم است.

وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ

خداوند مشرکان را به خاطر رعایت نکردن حق خویشاوندی خود با مسلمانان که درحال ستیز و دشمنی با آنان بودند محکوم کرد و آنها را متجاوز خواند (هم المعتدون)؛ این می‌رساند که حق خویشاوندی را در هر شرایط (جنگ و دشمنی و ...) باید رعایت کرد.

10- وفاداری و التزام به عهد و پیمان، واجب است.

وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

11- شرک پیشگان صدر اسلام تلاش می‌کردند تا با ظاهر سازی و خوش زبانی (رفتار منافقانه) افکار عمومی مسلمانان را فریب داده و رضایت و خوشبینی آنان را نسبت به خود جلب کنند.

یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

12- رفتارهای فریبکارانه (ظاهرسازیها و خوش زبانیهای) مشرکان صدر اسلام، خوشبینی‌هایی را در میان مسلمانان نسبت به آنان به وجود آورده بود.

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ ... کَیْفَ ... یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

13- افشای رفتارهای فریبکارانه و کینۀ قلبی مشرکان صدر اسلام نسبت به مسلمانان از سوی خداوند

وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً ... وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

14- خداوند، به ضمایر، نیات و مقاصد آدمیان، آگاه و از آنها باخبر است.

کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ ... یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ تَأْبیٰ قُلُوبُهُمْ

15- اکثریت مشرکان صدر اسلام بر پیمان عدم تعرض خود با مسلمانان پایبند نمانده و آن را نقض کردند.

وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ

16- اکثریت مشرکان صدر اسلام، مردمی فاسق و نافرمان بودند.

وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ

17- پیمان شکنی، کرداری برخاسته از روحیۀ فسق و نافرمانی است.

لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً ... وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ

18- پیمان شکنان، مردمانی فاسق و نافرمان

لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ ... ذِمَّةً ... وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ

19- عدم رعایت حقوق خویشاوندی، برخاسته از روحیۀ فسق و نافرمانی است.

لاٰ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ ... وَ أَکْثَرُهُمْ فٰاسِقُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسارت؛ استقلال؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ پیروزی؛ جنگ؛ حق؛ حقوق؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ دشمنی؛ دوستی؛شرک؛ عجز؛ غیب؛ فسق؛ قتل؛ قلب؛ کفر؛ محاصره؛ مسلمانان؛ معاهده؛ مکر؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 9]

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اَللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِهِ إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (9)

9

آیات خدا را با بهایی اندک مبادله کردند، و [مردم را] از راه او باز داشتند. راستی چه بداست آنچه انجام می‌دهند!

1- قرآن، مجموعه‌ای از آیات و نشانه‌های خداوند است.

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ

2- دنیاطلبی، زمینه ساز مبارزه با دین الهی و بازداشتن مردم از راه خداست.

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِهِ

3- متاع دنیا در مقایسه با دین خدا و کتاب او (قرآن)، متاعی اندک است.

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً

برداشت یاد شده با توجه به این است که خداوند سوداگری بر سر دین را دستیابی به ثمن قلیل و بهایی ناچیز شمرده است.

4- مشرکان صدراسلام، مردمانی دنیاطلب بودند.

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً

5- دنیاطلبی مشرکان صدر اسلام، عامل مبارزۀ آنان با اسلام و قرآن

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً

6- شرک پیشگان صدر اسلام، به خاطر تأمین و حفظ منافعِ مادی خود، مردم را از راه خدا و گرویدن به اسلام باز می‌داشتند.

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِهِ

آیۀ فوق - به قرینۀ آیات قبل دربارۀ مشرکان است.

7- تقبیح مشرکان صدر اسلام از سوی خداوند به خاطر روی گردانی از حق برای رسیدن به منافع اندک مادی

إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

8- سوداگری بر سر آیات الهی و دین خدا، شیوه‌ای بس زشت و نکوهیده

اِشْتَرَوْا بِآیٰاتِ اللّٰهِ ثَمَناً قَلِیلاً ... إِنَّهُمْ سٰاءَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ دنیا؛ دین؛ سبیل اللّه؛ شرک؛ عمل؛ قرآن

[سوره التوبة (9): آیه 10]

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْمُعْتَدُونَ (10)

10

در حق هیچ مؤمنی خویشاوندی و پیمانی را مراعات نمی‌کنند، و اینانند که خود تجاوز کارند.

1- شرک پیشگان صدر اسلام، دربارۀ هیچ مؤمنی به رعایت حق خویشاوندی، ملتزم نبودند.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ

«رقبة»و «رُقبان»(مصدر یرقبون) به معنای حفظ و نگهداری و «إل» به معنای قرابت و خویشاوندی است. لفظ «مُؤْمِنٍ» و «إل » هر دو نکره در سیاق نفی و مفید عمومند؛ یعنی، مشرکان دربارۀ هیچ مؤمنی حرمت هیچ گونه خویشاوندی و پیمانی را نگه نمی‌دارند.

2- مشرکان صدر اسلام در رابطه با هیچ مؤمنی به عهد و پیمانی پایبند نبودند.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

«ذِمَّةً» به معنای عهد و پیمان است. چنانکه گفته شد کلمۀ «مُؤْمِنٍ» و «ذِمَّةً» هر دو نکره در سیاق نفی بوده و مفید عموم می‌باشند.

3- دشمنی و کینه‌توزی سخت مشرکان صدر اسلام نسبت به مؤمنان

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

عدم رعایت حق خویشاوندی و حرمت ننهادن بر عهد و میثاق بیانگر دشمنی عمیق و کینۀ شدید مشرکان نسبت به مؤمنان است.

4- رعایت حقوق خویشاوندان، واجب است.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ

نکوهش مشرکان به خاطر رعایت نکردن حق خویشاوندان، نشان دهندۀ اهمیت آن و وجوب نگه داری حرمت آن است.

5- وفاداری و التزام به عهد و پیمان، واجب است.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً

6- مشرکان پیمان شکن، بی‌اعتنا به پیوند خویشاوندی و تجاوزکاران واقعی

وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

7- زیر پا نهادن حقوق خویشاوندی، برخاسته از روح تجاوزپیشگی است.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

«أُولٰئِکَ» اشاره به مشرکان است با اوصافی که برای آنان ذکر شده است و از جملۀ آنهاست وصف «لاٰ یَرْقُبُونَ ...» یعنی، اینان که نه به رعایت حقوق خویشاوندی و نه به عهد و پیمان

ملتزمند، مردمانی تجاوزپیشه‌اند.

8- شکستن پیمان و عدم التزام به آن، برخاسته از روح تجاوزپیشگی است.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

9- پیمان‌شکنان، مردمانی تجاوزپیشه‌اند.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

10- زیرپاگذارندگان حقوق خویشاوندی، مردمانی تجاوزپیشه‌اند.

لاٰ یَرْقُبُونَ فِی مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَ لاٰ ذِمَّةً وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

11- جنگ‌مسلمانان بامشرکان پیمان‌شکن صدر اسلام، جنگ دفاعی بود نه ابتدایی.

وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

از این آیۀ شریفه و آیات پیش استفاده می‌شود که: خداوند به منظور دفاع از حقوق مسلمانان و کوتاه شدن دست دشمن از تجاوز به حقوق ایشان، معاهدۀ صلح با مشرکان را لغو و مسلمانان را به جنگ و نبرد با آنان فراخواند.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ ایمان؛ جنگ؛ حقوق؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ دشمنی؛ دفاع؛ شرک؛ مسلمانان؛ معاهده؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 11]

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتَوُا اَلزَّکٰاةَ فَإِخْوٰانُکُمْ فِی اَلدِّینِ وَ نُفَصِّلُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (11)

11

پس اگر توبه کردند و نماز را بر پا داشتند و زکات دادند، برادران دینی شما هستند. و این آیات را برای مردمی که دانایند توضیح می‌دهیم.

1- برخوردار شدن مشرکان پیمان شکنِ متجاوز و مهدورالدم از رفتار برادرانۀ مؤمنان در صورت توبه

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

2- پذیرش توبۀ مشرکان متجاوز پیمان‌شکن، مشروط به اقامۀ نماز و پرداخت زکات

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

3- اقامۀ نماز و پرداخت زکات، از نشانه‌های ضروری ایمان

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

4- تبلور و تجلّی ایمان واقعی در اعمال انسان و انجام فرایض دینی

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

5- اهمیت پایبندی به وظایف مالی شریعت همانند تکالیف عبادی آن

فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّکٰاةَ

6- سعی اصل اسلام در جذب و هدایت مشرکان نه نابود سازی آنان

فَإِنْ تٰابُوا ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ

7- مسلمانان، برادران دینی یکدیگر و برخوردار از حقوق و مزایای اجتماعی برابر

فَإِنْ تٰابُوا ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ

8- کفار محارب با گرویدن به اسلام، برادران دینی مسلمانان محسوب شده و از حقوق و مزایای اجتماعی مساوی برخوردار می‌شوند.

فَإِنْ تٰابُوا ... فَإِخْوٰانُکُمْ فِی الدِّینِ

9- علم و دانش، زمینه و ابزار فهم معارف قرآن

وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

10- معارف قرآن، تبیین شده، ممتاز و بی‌ابهام است.

وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

«تفصیل»(مصدر نفصل) از ریشۀ «فصل»است. «فصل»به معنای دور کردن یکی از دو چیز از دیگری است، به گونه‌ای که کاملاً جدا و مشخص شوند؛ منظور این است که معارف گوناگون قرآن، هر یک جداگانه و به صورت مشخص و ممتاز، بیان شده است.

11- خداوند، تشویق‌کننده و فراخوان عالمان و دانشمندان به تحقیق و تدبر در قرآن و بهره‌گیری از معارف آن

وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ

ذکر «لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ» در پی بیان تفصیل و تبیین معارف قرآن، تشویقی است الهی برای اهل علم و دانش، جهت بهره‌گیری از کتاب خداوند.

12- معارف قرآن، آیات و نشانه‌های خدایند.

وَ نُفَصِّلُ الْآیٰاتِ

مقصود از «الْآیٰاتِ» می‌تواند همۀ معارف مطرح شده در قرآن باشد. بنابر این تعبیر از آن معارف به «آیات»مفید برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ آیه؛ اخوت؛ اسلام؛ اقرار؛ تفکر؛ توبه؛ توحید؛ جنگ؛ جهاد؛ حرمت؛ حقوق؛ حُکم؛ دین؛ زکات؛ شرک؛ علم؛ قرآن؛ کفر؛ محاربه؛ مسلمانان؛ نماز

[سوره التوبة (9): آیه 12]

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ اَلْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ (12)

12

و اگر پس از عهدشان پیمان‌های خود را شکستند و به دین شما طعنه زدند، با پیشوایان کفر بجنگید، زیرا آنان هیچ پیمان [استواری] ندارند، باشد که دست بردارند.

1- فرمان الهی مبنی بر مبارزه با سردمداران کفر در صورت پیمان شکنی آنان و ناسزاگویی به دین

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ

2- طعن در دین (ناسزا گفتن به ارزش‌های دینی) از سوی کافران پیمان بسته با مؤمنان، نقض پیمان خواهد بود.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ

جملۀ «وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ» می‌تواند تفسیر «نَکَثُوا» باشد.

برداشت مذکور بر این اساس است.

3- وجود پیمان صلح، میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ

4- شرک‌پیشگان عصر بعثت، بر پیمان صلح خود با مسلمانان، سوگند وفاداری یاد کرده بودند.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ

5- پیمان شکنان استهزا کنندۀ دین، پیشوایان کفرند.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ

6- بستن پیمان صلح با جوامع غیرمسلمان، جایز است.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ

7- پایبندی بر پیمان، مادامی که طرف معاهده به آن وفادار بماند، لازم است.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ

8- لغو کردن اعتبار پیمان عدم تعرض و اعلان جنگ به معاهدان کافر، در صورت شکسته شدن پیمان از سوی آنان، بلامانع است.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ ... فَقٰاتِلُوا

9- قتل، کیفر طعن و توهین به اسلام

وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا

10- طعن و توهین به اسلام از سوی کفار معاهد، لغو اعتبار پیمان صلح و اعلان نبرد با آن را، مجاز می‌کند.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا

11- نابودی عوامل اصلی کفر و شرک، هدف عمده و اساسی پیکار اسلام با کافران و مشرکان

فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ

12- سردمداران کفر، فاقد هرگونه تعهد و پایبندی به سوگندها و پیمان‌های خویش

إِنَّهُمْ لاٰ أَیْمٰانَ لَهُمْ

13- هدف اصلی پیکار با سران شرک و کفر، وادار کردن آنان به رعایت عهد و پیمان و بازداشتن ایشان از ضربه زدن به اسلام و مسلمانان است.

وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ ... لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ

14- لزوم ابراز عکس العمل شدید و مبارزۀ بی‌امان با تمسخر و طعن به ارزش‌های دینی

وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ

کلیدواژه‌ها:

ائمة الکفر؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ جهاد؛ حُکم؛ دین؛ شرک؛ صلح؛ عذاب؛ قسم؛ کفر؛ گناه؛ مسلمانان؛ معاهده

[سوره التوبة (9): آیه 13]

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ اَلرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (13)

13

آیا با گروهی که پیمان‌های خود را شکستند و آهنگ بیرون کردن پیامبر را نمودند، و آنان بودند که اوّلین بار هجوم به شما را آغاز کردند، نمی‌جنگید؟ آیا از آنان می‌ترسید؟ با این که اگر ایمان دارید، خدا سزاوارتر است که از او بترسید.

1- تشویق و انگیزش مسلمانان صدر اسلام از سوی خداوند، به پیکار با مشرکان پیمان‌شکن

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ

2- یادآوری مواضع خصمانۀ مشرکان پیمان‌شکن، علیه پیامبر و اسلام، جهت برانگیختن مؤمنان برای نبرد با آنان

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً ... وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

3- وجود پیمان صلح میان مسلمانان صدر اسلام و مشرکان

قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ

4- نقض پیمان تعرض از سوی مشرکان معاهدِ صدر اسلام

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ

5- شرک‌پیشگان صدر اسلام، بر پیمان خود با مسلمانان سوگند وفاداری یاد کرده بودند.

قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ

6- تلاش مشرکان برای اخراج پیامبر اکرم(ص) از مکه قبل از هجرت

وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ

7- مشرکان صدر اسلام، آغازگر جنگ با مسلمانان

وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

8- لزوم پیکار با آغازگران جنگ و سرکوب کردن آنان

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً ... وَ هُمْ بَدَؤُکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ

9- لزوم تبیین علل پیکار با دشمن برای نیروهای رزمی - در صورت مشاهدۀ نوعی تردید و هراس در آنان

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ وَ هَمُّوا بِإِخْرٰاجِ الرَّسُولِ ...

أَ تَخْشَوْنَهُمْ

جلمۀ «أَ تَخْشَوْنَهُمْ» بیانگر وجود نوعی تردید و بیم و هراس در مسلمانان نسبت به نبرد با مشرکان پیمان‌شکن دارد. بر این اساس می‌توان گفت که خداوند با یادآوری مواضع خصمانۀ مشرکان در صدد از میان بردن چنین تردیدی است.

10- وجود نوعی بیم در مسلمانان برای جنگ با مشرکان

أَ تَخْشَوْنَهُمْ

11- نکوهش مسلمانان صدر اسلام از سوی خداوند به خاطر هراسشان از سطوت دشمن و خودداری از نبرد با آنان

أَ تَخْشَوْنَهُمْ

استفهام در «أَ تَخْشَوْنَهُمْ» برای توبیخ است.

12- لازمۀ ایمان راستین، بیم داشتن از خدا و نهراسیدن از قدرت و سطوت غیر اوست.

أَ تَخْشَوْنَهُمْ فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

13- خداوند، سزاوارترین کسی که باید از او در ترس و هراس بود.

فَاللّٰهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

ائمة الکفر؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ تبعید؛ تشویق؛ توحید؛ توطئه؛ جهاد؛ خوف؛ صلح؛ عمل؛ قسم؛ محمّد(ص)؛ معاهده؛ مکه؛ ملامت؛ نیروی های نظامی

[سوره التوبة (9): آیه 14]

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اَللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ (14)

14

با آنان بجنگید تا خدا به دست شما عذابشان کند و ذلیلشان سازد، و شما را بر آنان پیروز گرداند، و سینۀ گروهی را که مؤمنند شفا بخشد.

1- فرمان الهی به مسلمانان مبنی بر پیکار بی‌امان با دشمن پیمان‌شکن و جنگ‌طلب

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... قٰاتِلُوهُمْ

ضمیر «هم» در «قٰاتِلُوهُمْ» به شرک‌پیشگان پیمان‌شکن و آغازگر جنگ (قوماً نکثوا أیمانهم ... و هم بدءوکم أوّل مرّة) برمی‌گردد.

2- خدا، خواستار شکست و ذلّت دشمنان دین و پیروزی و عزت مؤمنان است.

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ

3- نابودی و ذلت دشمنان دین و چشیدن طعم پیروزی، در گرو نبرد با آنان است.

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ

4- تعلق ارادۀ الهی بر دستیابی مؤمنان به ارزشها و آرمانهای مکتبی، در پرتو تلاش و جهاد خود آنان

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ

خداوند، نابودی و شکست دشمنان و پیروزی مؤمنان را که با تلاش و جهاد خود آنان به دست آمده به خود نسبت داده است.

از این مطلب استفاده می‌شود که ارادۀ خدا در مورد انسانها، از راه افعال و عملکرد خود آنان تحقق می‌پذیرد.

5- جبهۀ نبرد، عرصۀ ظهور امدادهای الهی نسبت به مؤمنان

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ ... وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ

6- بشارت مؤمنان صدر اسلام از سوی خداوند به پیروزی قطعی بر مشرکان، در

صورت درگیر شدن با آنان

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ ... وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ

7- دلهای مؤمنان صدر اسلام، جریحه‌دار و آکنده از رنج و آزار مشرکان بود.

وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

8- مرگ و ذلت مشرکان پیمان‌شکن صدر اسلام و پیروزی سپاه اسلام، شفابخش سینۀ دردمند مؤمنان آسیب‌دیده از تجاوز بود.

یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ بِأَیْدِیکُمْ وَ یُخْزِهِمْ وَ یَنْصُرْکُمْ عَلَیْهِمْ وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ جهاد؛ دین؛ ذلت؛ سختی؛ شرک؛ شفا؛ شکست؛عذاب؛ عزت؛ قلب؛ مرگ؛ معاهده؛ نصرت

[سوره التوبة (9): آیه 15]

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ وَ یَتُوبُ اَللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (15)

15

و خشم دل‌هایشان را از بین ببرد؛ و خدا توبۀ هر که را بخواهد می‌پذیرد، و خدا دانا و حکیم است.

1- دلهای مؤمنان صدر اسلام نسبت به مشرکان پیمان‌شکن، آکنده از خشم بود.

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... وَ یَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ . وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ

2- مرگ و ذلت مشرکان متجاوز، فرونشان شعله‌های خشم در سینه‌های مؤمنان صدر اسلام

قٰاتِلُوهُمْ یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ ... وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ

3- وعدۀ الهی به زدایش کینه، سالها رنج و محنت از قلب مؤمنان با شکست و ذلت مشرکان

وَ یُذْهِبْ غَیْظَ قُلُوبِهِمْ

4- تذکر خداوند به باز بودن راه بازگشت به اسلام، برای مشرکان پیمان‌شکن

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

5- خداوند، فراخوان کفار و مشرکان به توبه (ترک آیین شرک و پذیرش اسلام)

أَ لاٰ تُقٰاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمٰانَهُمْ ... وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

6- پذیرش توبه از سوی خدا، منوط به مشیت اوست نه استحقاق توبه‌کنندگان.

وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

7- پذیرش توبۀ مشرکان و کفار و قبول اسلام آنان از سوی خداوند، برخاسته از علم و حکمت اوست.

وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

8- جنگ با دشمنان پیمان‌شکن و دعوت آنان به توبه و بازگشت به دامن اسلام، دستوری برخاسته از علم و حکمت خداوند

قٰاتِلُوهُمْ ... وَ یَتُوبُ اللّٰهُ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

9- «عَلِیمٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تاریخ؛ توبه؛ جنگ؛ حکیم/اسما و صفات؛ ذلت؛ سرور؛ شرک؛ علیم/اسما و صفات؛ غضب؛ قلب؛ کفر؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ معاهده

[سوره التوبة (9): آیه 16]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ اَلْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (16)

16

آیا پنداشته‌اید که [بدون امتحان] رها می‌شوید؟ در صورتی که خدا هنوز از میان شما کسانی را که جهاد کرده و در برابر خدا و پیامبر او و مؤمنان، همرازی از کفّار نگرفته باشند سراغ ندارد. و خدا از آنچه می‌کنید آگاه است.

1- مردم، نباید خود را به صرف داشتن ایمان، از آزمون الهی معاف بپندارند.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ

2- آزمون اهل ایمان از سنّتهای قطعی خداوند است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ

3- آزمون الهی، به منظور جدا گشتن و متمایزشدن مؤمنان راستین از غیر

ایشان است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ

4- جنگها و میدانهای کارزار، عرصه‌های آزمون الهی و متمایز گشتن مؤمنان راستین از غیر ایشان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ

5- عرصه‌های دوستی با مؤمنان و یا برقراری روابط پنهانی با دشمنان و بیگانگان، میدان آزمون الهی و جدا شدن مؤمنان راستین از غیر ایشان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ ... لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

6- دوستی با خدا، پیامبر(ص) و مؤمنان و تبرّی از دشمنان آنان، از نشانه‌های ایمان راستین است.

وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

7- وجود برخی افراد سست ایمان و مرتبط با بیگانگان، در میان مسلمانان صدر اسلام

وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

8- هشدار تهدیدآمیز خداوند به عناصر سست ایمان، نسبت به همراز شدن با بیگانگان و در میان نهادن اسرار مسلمانان با آنان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ ... وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

9- حرمت برقرار کردن روابط پنهانی با بیگانگان و در میان نهادن اسرار مسلمانان با آنان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ ... لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

10- سر باز زدن از شرکت در میدانهای نبرد، برقراری روابط پنهانی با دشمنان و در میان نهادن اسرار مسلمانان با آنان، از نشانه‌های ضعف ایمان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَکُوا وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ لَمْ یَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ لاٰ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً

11- احاطۀ علمی خداوند به تمامی عملکردهای آدمیان

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

12- آگاهی عمیق خداوند به عملکرد آدمیان هشداری به آنان برای مراقبت اعمال خویش

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

13- «خَبِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ امتحان؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تولی؛ تهدید؛ جنگ؛ جهاد؛ حرمت؛ حُکم؛ خبیر/اسما و صفات؛ دشمنی؛ دوستی؛ سرّ؛ سنتهای خدا؛ عجز؛ عمل؛ غیب؛ محمّد(ص)

[سوره التوبة (9): آیه 17]

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اَللّٰهِ شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ وَ فِی اَلنّٰارِ هُمْ خٰالِدُونَ (17)

17

مشرکان حق ندارند در حالی که به کفر خود گواهی می‌دهند مساجد خدا را آباد کنند. اینان اعمالشان تباه است و خود جاودانه در آتش خواهند بود.

1- مشرکان، صلاحیت تعمیر و رسیدگی به مساجد را ندارند.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

2- وانهادن امور مساجد به شرک پیشگان، ممنوع است.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

3- اظهار خضوع و فروتنی در پیشگاه خدا، حکمت و فلسفۀ ساختن مساجد

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

نامگذاری اماکن عبادت به «مَسٰاجِدَ» (اماکن سجود و خضوع) بیانگر برداشت یاد شده می‌باشد.

4- مساجد، مکانهایی مقدس و متعلق به خداست.

مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

اضافۀ «مَسٰاجِدَ» به «اللّٰهِ» اضافۀ لامیه است؛ یعنی مساجدی که مال خدا و از آن او است.

5- مشرکان، مردمانی ناپاک و آلوده به کفر

شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ

6- تولیت مسجدالحرام (تعمیر و رسیدگی به امور آن) در صدر اسلام - تا پیش از فتح مکه - در دست مشرکان کفر پیشه بوده است.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ

7- اعمال نیک مشرکان در نزد پروردگار حبط شده، بی ارزش و فاسد است.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ

8- کفر به خدا، مایۀ حبط و بی ارزشی و فاسد شدن اعمال نیک کافران است.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسٰاجِدَ اللّٰهِ شٰاهِدِینَ عَلیٰ أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ

9- شرک، گناهی نابخشودنی است.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ ... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ وَ فِی النّٰارِ هُمْ خٰالِدُونَ

10- مشرکان، اهل دوزخ بوده و در آتش آن جاودانه خواهند ماند.

مٰا کٰانَ لِلْمُشْرِکِینَ ... وَ فِی النّٰارِ هُمْ خٰالِدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ احباط و تکفیر؛ اسلام؛ اللّه؛ پلیدی؛ تقدیس؛ جهنم؛ حرمت؛ حُکم؛ خضوع؛ خلافت الهی؛ شرک؛ عمران؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ مسجد؛ مسجد الحرام؛ مغفرت

[سوره التوبة (9): آیه 18]

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اَللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ أَقٰامَ اَلصَّلاٰةَ وَ آتَی اَلزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اَللّٰهَ فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ اَلْمُهْتَدِینَ (18)

18

مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز واپسین ایمان دارند و نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند و جز از خدا نمی‌ترسند، پس امید است که اینان از هدایت یافتگان باشند.

1- تعمیر و رسیدگی به امور مساجد، تنها در صلاحیت مؤمنان راستین است.

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ

2- مؤمنان صالح، وظیفه دار بر عهده گرفتن امور مساجد

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ

3- اظهار خضوع و فروتنی در پیشگاه خدا، فلسفه و حکمت ساختن مساجد

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

نامگذاری اماکن عبادت به «مَسٰاجِدَ» (مکان‌های سجود و خضوع) بیانگر برداشت یاد شده است.

4- مساجد، مکانهای مقدس و متعلق به خداست.

مَسٰاجِدَ اللّٰهِ

اضافۀ «مَسٰاجِدَ» به «اللّٰهِ» اضافۀ ملکیه است؛ یعنی مساجدی که از آن خدا و مال او است.

5- کافران، مشرکان و مسلمانان بی‌مبالات و ناپایبند به نماز و زکات، فاقد صلاحیت تعمیر و رسیدگی به امور مساجدند.

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ

6- ایمان (اعتقاد به خدا و روز بازپسین) و عمل (اقامۀ نماز و پرداخت زکات) دو رکن اساسی و جدایی‌ناپذیر دین الهی

إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ

7- اقامۀ نماز و پرداخت زکات از مهمترین تکالیف شریعت الهی

وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ

از اینکه خداوند، پس از ذکر شرط ایمان، تنها نماز و زکات را از میان دیگر تکالیف شریعت بیان کرده است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

8- اقامۀ نماز، پرداخت زکات و بیم داشتن از خدا و نهراسیدن از غیر او، نشانه‌های ایمان راستین

مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقٰامَ الصَّلاٰةَ وَ آتَی الزَّکٰاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّٰهَ

9- ایمان به خدا و روز رستاخیز، اقامۀ نماز و پرداخت زکات و نترسیدن از غیر خدا، زمینه ساز ره یابی به صراط مستقیم و قرار گرفتن در زمرۀ ره یافتگان است.

مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

10- مؤمنان راستین با وجود برخورداری از ایمان و اعمال شایسته، تنها باید امیدوار به هدایت و ره یافتگی خویش باشند نه مطمئن و مغرور به آن.

مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... فَعَسیٰ أُولٰئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ

11- «قال رسول‌اللّه(ص): إذا رأیتم الرّجل یعتاد المسجد فاشهدوا له بالإیمان قال اللّه:

«إِنَّمٰا یَعْمُرُ مَسٰاجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ» ؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: هرگاه مردی را دیدید که به مسجد عادت دارد، به ایمان او شهادت بدهید؛ زیرا خداوند فرمود:

همانا مساجد خدا را کسانی آباد می‌کنند که به خدا و روز واپسین ایمان دارند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ خضوع؛ خوف؛ دین؛ زکات؛ شرک؛ عمران؛ غرور؛ قیامت؛ کفر؛ گواهی؛ مسجد؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 19]

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ اَلْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ اَلْمَسْجِدِ اَلْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلظّٰالِمِینَ (19)

19

آیا سیراب کردن حاجیان و آباد ساختن مسجدالحرام را مانند [عمل] کسانی قرار داده‌اید که به خدا و روز واپسین ایمان آورده و در راه خدا جهاد کرده‌اند؟ آنان نزد خدا مساوی نیستند، و خدا مردم ستمکار را هدایت نمی‌کند.

1- محور اصلی ارزش گذاری اعمال در بینش الهی، ایمان به خدا و قیامت و جهاد در راه خداوند است.

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ ... کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ

2- ارزش والا و برتر ایمان به خدا و قیامت و جهاد در راه خدا، غیر قابل مقایسه با سقایت حجاج و آبادسازی مسجد الحرام

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... لاٰ یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّٰهِ

3- سرپرستی مسجدالحرام و آب دهی به حجاج، منصبی مهم و افتخارآمیز در دیدگاه عرب جاهلی

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

4- نکوهش برخی مسلمانان از سوی خداوند به خاطر مقایسۀ غلط و همسنگ قرار دادن مشرکان متصدی سقایت حجاج و عمارت مسجد الحرام با مؤمنان مجاهد راه خدا

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

5- نیکوترین عملکرد کافر و مشرک، فاقد کمترین ارزش در بینش الهی است.

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

برداشت یاد شده به خاطر دو نکته در آیۀ شریفه است: 1- سیراب ساختن حاجیان و آباد کردن مسجدالحرام، بهترین عمل مشرکان بود؛ 2- خداوند، همین دسته از مشرکان به ظاهر نیکوکار را ستمکار معرفی کرد.

6- مهم شمردن سقایت حجاج و عمارت

مسجدالحرام، در حد ایمان و جهاد، قضاوتی ظالمانه

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

7- ارزش جهاد، منوط به در راه خدا بودن آن است.

وَ جٰاهَدَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

8- ارزش گذاری غلط برای اعمال، ظلم و مانع هدایت است.

أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

9- ستم پیشگان، از هدایت الهی محرومند.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الظّٰالِمِینَ

10- «عن أحدهما(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ وَ عِمٰارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ» نزلت فی حمزة و علیّ و جعفر و العبّاس و شیبة ... و کان علیّ و حمزة و جعفر الذین آمنوا باللّه و الیوم الآخر و جاهدوا فی سبیل اللّه؛ ⁽¹⁾

از امام باقر یا امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل «أَ جَعَلْتُمْ سِقٰایَةَ الْحٰاجِّ ...» روایت شده است: این آیۀ شریفه دربارۀ حمزه، علی، جعفر، عباس و شیبه نازل شده که آنان (عباس و شیبه) به منصب آب رسانی به حاجیان و پرده داری کعبه افتخار می‌کردند، و علی و حمزه و جعفر همان کسانی هستند که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه خدا جهاد کردند».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابرار؛ اللّه؛ ایمان؛ جاهلیت؛ جهاد؛ حج؛ سبیل اللّه؛ سقایت؛ شرک؛ ظلم؛ عمران؛ عمل؛ قیاس؛ کفر؛ مسجد؛ مسجد الحرام؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 20]

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اَللّٰهِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْفٰائِزُونَ (20)

20

کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده و با نیروی مالی و بدنی خود در راه خدا جهاد نموده‌اند، مرتبۀ آنان نزد خدا برتر است و اینان خود کامیاب خواهند بود.

1- ستایش و قدردانی خداوند از مؤمنان مهاجر و مجاهد صدر اسلام

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ

2- ایمان، هجرت و جهاد با جان و مال،

دارای برترین درجه و ارزش در بینش الهی

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً

3- ایمان و عمل در صورت توأم بودن ارزشمند است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ

4- ارزش هجرت و جهاد منوط به این است که برای خدا و در راه او باشد.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

5- لزوم جهاد با مال، همانند جهاد با جان

وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ

6- مؤمنان مهاجر و مجاهد در راه خدا، دارای برترین مرتبه و بزرگترین درجه درپیشگاه خداوند

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ

7- سعادت و رستگاری حقیقی، از آن مؤمنان مهاجر و مجاهد در راه خداست.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

8- ایمان، هجرت و جهاد در راه خدا با مال و جان، عوامل اصلی دستیابی انسان به سعادت و تضمین کنندۀ آن

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جهاد؛ رستگاری؛ سبیل اللّه؛ عمل؛ مال؛ مهاجران؛ هجرت

[سوره التوبة (9): آیه 21]

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ (21)

21

پروردگارشان آنان را به رحمتی از جانب خود، و به خشنودی [خویش] و باغ‌هایی که در آنها نعمتی پایدار دارند، مژده می‌دهد.

1- ره آورد هجرت و جهاد در راه خدا، دریافت بشارتهای الهی است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ

2- مهاجران و مجاهدان راه خدا، مشمول رحمت ویژۀ الهی اند.

هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ

نکره آوردن کلمۀ «رحمة»حاکی از این است که: مؤمنان مهاجر و مجاهد راه خدا، برخوردار از رحمتی خاص و ویژه خواهند بود.

3- برخورداری از مقام رضوان (رضایت کامل خدا از انسان) از موهبتهای خاص خداوند به مؤمنان مهاجر و مجاهد

هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ ...

وَ رِضْوٰانٍ

4- بهره‌مندی از رضوان‌الهی(رضایت‌مندی خدا) ره آورد ایمان، هجرت و جهاد

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ ... وَ رِضْوٰانٍ

5- برخورداری از باغهای بهشت، از ثمرات ایمان، هجرت و جهاد در راه خدا

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ ... وَ جَنّٰاتٍ

6- برخورداری مؤمنان مهاجر ومجاهد از رحمت ویژۀ خدا و مقام رضوان، نعمتی بسیار ارجمندتر از دستیابی آنان به باغها و بوستانهای بهشت است.

هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ

تقدیم «رحمة»و «رِضْوٰانٍ» بر «جَنّٰاتٍ» رسانندۀ برداشت یاد شده است.

7- باغهای بهشت، سرشار از نعمتهای الهی است.

جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ

«نَعِیمٌ» به معنای نعمت فراوان و بسیار است. (مفردات‌راغب).

8- نعمتِ سرشارِ باغهای بهشت، جاودان و زوال‌ناپذیر است.

جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ

9- برخورداری از رحمت و رضوان الهی و بهشت سرشار از نعمتِ زوال‌ناپذیر، نمودی از رستگاری انسان است.

وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْفٰائِزُونَ . یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوٰانٍ وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ باغ؛ بشارت؛ بهشت؛ پاداش؛ جهاد؛ خلافت الهی؛ رحمت؛ رستگاری؛ رضای خدا؛ مهاجران؛ نعمت؛ هجرت

[سوره التوبة (9): آیه 22]

خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً إِنَّ اَللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ (22)

22

جاودانه برای همیشه در آنها خواهند بود. بی‌تردید، خداست که پاداشی بزرگ نزد اوست.

1- جهان آخرت، جهانی جاودان و فناناپذیر است.

وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

2- مؤمنان هجرت کننده و مجاهد، برخوردار از زندگی جاودان در باغهای سرشار از نعمت، در سرای بهشت

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... وَ جَنّٰاتٍ لَهُمْ فِیهٰا نَعِیمٌ مُقِیمٌ . خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً

3- نعمتهای جاودان اخروی، پاداش الهی در برابر عملکرد مؤمنان مهاجر و مجاهد

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... جَنّٰاتٍ لَهُمْ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

«أَجْرٌ» ، پاداش در برابر عمل است.

4- پاداش خداوند به مؤمنان مهاجر و مجاهد، پاداشی بزرگ است.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

5- اجر و پاداش بزرگ، تنها در نزد خداست.

إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

تقدیم «عِنْدَهُ» بر «أَجْرٌ عَظِیمٌ» می‌تواند برای افادۀ حصر باشد.

6- مؤمنان مهاجر و مجاهد، علاوه بر بهره‌مندی از رحمت و رضوان الهی و بهشت جاودان، از پاداشی ویژه و بزرگ در پیشگاه خداوند برخوردارند.

اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ هٰاجَرُوا وَ جٰاهَدُوا ... وَ جَنّٰاتٍ ... إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ

قرار گرفتن جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ» - که دارای معنانی عام و کلی است - پس از ذکر پاداشهای گوناگون مؤمنانِ مهاجر و مجاهد، می‌تواند گویای برداشت یاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ حیات؛ خلافت الهی؛ رحمت؛ رضای خدا؛ عمل؛ مهاجران؛ نعمت

[سوره التوبة (9): آیه 23]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اِسْتَحَبُّوا اَلْکُفْرَ عَلَی اَلْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ اَلظّٰالِمُونَ (23)

23

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، پدران و برادرانتان را - چنانچه کفر را بر ایمان ترجیح می‌دهند - به دوستی نگیرید، و کسانی از شما که آنان را به دوستی گیرند خود ستمکارند.

1- حرمت ایجاد پیوند دوستی با کافران و دشمنان دین

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ

2- کفر، مایۀ قطع پیوند دوستی میان مسلمانان و کافران

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ

3- ایجاد پیوند موالات و دوستی با خویشاوندان کافر - هر چند پدر یا برادر باشند - حرام است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ

4- ایجاد پیوند دوستی و موالات با کفار و دشمنان اسلام، نشانۀ وجود روحیۀ ستم‌پیشگی است.

إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

5- مسلمانانی که با کفار و دشمنان اسلام پیوند دوستی و موالات می‌بندند، مردمانی ستم‌پیشه‌اند.

إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَأُولٰئِکَ هُمُ الظّٰالِمُونَ

6- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله تعالی: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ» قال: فإنّ الإیمان ولایة علیّ بن أبی‌طالب(ع)؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا آبٰاءَکُمْ وَ إِخْوٰانَکُمْ أَوْلِیٰاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْکُفْرَ عَلَی الْإِیمٰانِ» روایت شده که فرمود: مقصود از ایمان، ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) است».

کلیدواژه‌ها:

امام علی(ع)؛ ایمان؛ برادر؛ پدر؛ حرمت؛ حُکم؛ خویشاوندی؛ دوستی؛ دین؛ ظلم؛ کفر؛ مسلمانان؛ ولایت

[سوره التوبة (9): آیه 24]

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ وَ إِخْوٰانُکُمْ وَ أَزْوٰاجُکُمْ وَ عَشِیرَتُکُمْ وَ أَمْوٰالٌ اِقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ تَرْضَوْنَهٰا أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اَللّٰهُ بِأَمْرِهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (24)

24

بگو: اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و خویشاوندانتان و اموالی که به دست آورده‌اید و تجارتی که از کسادی آن بیم دارید و خانه‌هایی که به آنها خشنودید، نزد شما از خدا و پیامبرش و جهاد در راه او محبوب‌ترند، پس منتظر باشید تا خدا فرمان خود را بیاورد. و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند.

1- عواطف خویشاوندی (علاقه به پدر، فرزند، برادر، همسر و خویشاوندان) و امکانات مادی (مال، شغل و مسکن) زمینه‌های انحراف انسان و روی‌گردانی وی از فرمان خدا و رسول و رها کردن جهاد

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ

2- محبت پدر، فرزند، برادر، همسر و خویشاوندان نباید محبت خدا و رسول و جهاد در راه خدا را تحت‌الشعاع

قرار دهد.

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ

3- مذمت خدا از دلبستگی به‌خویشاوندان و به مال و منال و دلواپسی برای تجارت و مسکن در صورتی که مایۀ غفلت از خدا و رسول و جهاد در راه خدا شود.

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ تِجٰارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسٰادَهٰا وَ مَسٰاکِنُ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ

4- روی‌گردانان از جهاد به خاطر علقه‌های عاطفی (محبت پدر، فرزند، برادر، همسر و خویشاوندان) و دلبستگی مادی (وابستگی به مال، شغل و مسکن)، مورد تهدید خداوند

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... وَ أَمْوٰالٌ اقْتَرَفْتُمُوهٰا وَ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ ... وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّٰی یَأْتِیَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ

5- ترجیح محبت خویشاوندان و امکانات مادی بر محبت خدا و پیامبر(ص) و جهاد، فسق و انحراف است.

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

6- محبت عمیق به خدا و رسول، برانگیزندۀ انسان به اطاعت از آنان

قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

7- نگرانی برخی از مسلمانان صدر اسلام، از قطع روابط خویشاوندی، کسادی تجارت و از دست دادن خانه‌های دلپسندشان بر اثر ممنوع شدن از برقراری روابط با کافران

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا ... قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ وَ أَبْنٰاؤُکُمْ

8- ترجیح محبت خدا و رسول و جهاد بر علایق خویشاوندی و تعلقات مادی، نشانۀ مؤمنان راستین

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قُلْ إِنْ کٰانَ آبٰاؤُکُمْ ... وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ

9- ارزش جهاد منوط به این است که برای خدا و در راه او باشد.

وَ جِهٰادٍ فِی سَبِیلِهِ

10- فسق و انحراف، مایۀ محروم شدن انسان از هدایت الهی است.

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ برادر؛ پدر؛ تجارت؛ تهدید؛ جهاد؛ خانه؛ خویشاوندی؛ دوستی؛ زن؛ فسق؛ مال؛ محمّد(ص)؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 25]

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اَللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ اَلْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ (25)

25

قطعاً خدا شما را در موارد فراوانی یاری کرد، و نیز در روز «حُنَیْنٍ» ؛ آن گاه که فزونی جمعیتتان شما را به شگفت آورده بود، ولی این هیچ کاری برای شما نکرد، و زمین با همۀ فراخی‌اش بر شما تنگ شد، سپس پشت کنان [از دشمن]روی گرداندید.

1- نصرت و امدادهای غیبی الهی، عامل اصلی پیروزی مسلمانان صدر اسلام در بسیاری از عرصه‌های کارزار

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ

2- جنگ حنین از عرصه‌های به یاد ماندنی نصرت خدا و دخالت نیروهای غیبی برای تقویت سپاه اسلام و شکستن مقاومت جبهۀ دشمن

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ

با اینکه «مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ» شامل جنگ «حُنَیْنٍ» نیز می‌شود، ذکر جداگانۀ آن بویژه با تعبیر «یَوْمَ حُنَیْنٍ» (روز حنین)، بیانگر برداشت یاد شده است.

3- امتنان خداوند بر مؤمنان به خاطر نصرتش به آنان در موارد بسیار از جمله در جنگ حنین

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ

4- مسلمانان، در جنگ حنین حضوری گسترده داشتند.

وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ

5- حضور گستردۀ مسلمانان در جنگ حنین، مایۀ اعجاب و غرورشان شده بود.

وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ

6- کثرت نفرات مسلمانان در جنگ حنین، کارساز نبود.

وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً

7- تنگ‌شدن عرصه برمسلمانان در جنگ

حنین، علی رغم کثرت غرورآفرین آنان

إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ ... وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ

8- کثرت نیروهای رزمی، بدون امدادهای الهی، تضمین‌کنندۀ پیروزی نیست.

إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْکُمْ شَیْئاً

9- غرور و اعتماد به نیروی رزمی خود و غفلت از امدادهای الهی، زمینه‌ساز شکست است.

إِذْ أَعْجَبَتْکُمْ کَثْرَتُکُمْ ... ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

10- فرار مسلمانان در جنگ حنین پس از قرار گرفتن در تنگنای نبرد، علی‌رغم کثرت غرورآفرینشان

وَ ضٰاقَتْ عَلَیْکُمُ الْأَرْضُ بِمٰا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ

11- «فقال له أبوالحسن(ع): إنّ اللّه عزّوجلّ یقول: «لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ» فعدّدنا تلک المواطن فکانت ثمانین؛ ⁽¹⁾

امام هادی(ع) دربارۀ سخن خداوند: «لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ» فرمود: ما این مواطن را شمردیم هشتاد مورد بود».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ پیروزی؛ جنگ؛ حنین/غزوه؛ سختی؛ شکست؛ غرور؛ غفلت؛ مسلمانان؛ منت؛ نصرت

[سوره التوبة (9): آیه 26]

ثُمَّ أَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ اَلْکٰافِرِینَ (26)

26

آن‌گاه خدا آرامش خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان نازل کرد، و سپاهیانی را [از فرشتگان] فرود آورد که شما آنها را نمی‌دیدید، و کسانی را که کفر ورزیدند[به دست شما] عذاب کرد، و این است سزای کافران.

1- نزول آرامش روحی از جانب خداوند بر رسول‌اکرم(ص) و مؤمنان در جنگ حنین، پس از فرار مسلمانان

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

2- نگرانی پیامبر(ص) در جنگ حنین از فرار مسلمانان و شکست جبهۀ اسلام

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ

3- آرامش روحی، از مهمترین عوامل پیروزی در نبرد است.

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

4- نزول آرامش روحی از سوی خداوند بر مؤمنان در جنگ حنین و محرومیت منافقان از آن

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلیٰ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

با توجه به اینکه در فراز قبل، مؤمنان به وسیلۀ ضمیر «کم» مخاطب قرار گرفتند و در این آیه به جای آن ضمیر، کلمۀ «مؤمنین»آمده، می‌توان گفت که در کارزار حنین خداوند کسانی را که از ایمان برخوردار نبودند (منافقان) از نزول آرامش بر آنان محرومشان ساخت.

5- امداد الهی به مؤمنان در جنگ حنین به وسیلۀ دسته‌هایی از نیروهای غیبی

وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا

6- لغزش مؤمنان مجاهد در جبهه‌های نبرد، موجب محروم شدن آنان از امدادهای الهی نخواهد شد.

وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ ... ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ ...

وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا

7- سپاه اسلام، همواره تحت حمایت، نصرت و امدادهای الهی

لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَةٍ ... وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا

8- امدادهای الهی، عامل اصلی پیروزی مسلمانان در جنگ حنین

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ . ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ ... وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا

9- جبهۀ کفر در کارزار حنین، در پی فرود آمدن نیروهای غیبی و نزول آرامش روحی بر مؤمنان از سوی خداوند، گرفتار شکستی سخت و عذاب‌آور گردید.

ثُمَّ أَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ ... وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْهٰا وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا

10- هزیمت و شکست، فرجام شوم و کیفر قطعی برای تمامی کافران و دشمنان ایستاده در برابر دین الهی

وَ عَذَّبَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ

11- «قال علیّ بن أسباط ... سألته(ع)... ما

السّکینة؟ قال: ریح من الجنّة لها وجه کوجه الإنسان أطیب رائحة من المسک و هی التی أنزلها اللّه علیٰ رسول‌اللّه(ص) بحنین فهزم المشرکین؛ ⁽¹⁾

علی بن اسباط گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم، «سکینه» چیست؟ فرمود: نسیمی است از بهشت دارای صورتی مانند صورت انسان؛ خوشبوتر از مشک و همان است که خداوند آن را بر رسول خدا(ص) در روز حنین نازل فرمود و مشرکان را شکست داد».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ بهشت؛ پیروزی؛ جهاد؛ حنین/غزوه؛ دین؛ شکست؛ عذاب؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ ملائکه؛ نصرت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 27]

ثُمَّ یَتُوبُ اَللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (27)

27

سپس خدا بعد از این [رویداد] توبۀ هر کس را بخواهد می‌پذیرد، و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- خداوند، گریختگان از میدان کارزار حنین را به توبه و استغفار فراخواند.

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ... ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

کلمۀ «ذٰلِکَ» در «مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ» اشاره به فرار مسلمانان از میدان نبرد حنین دارد. اعلام اینکه خدا توبۀ فراریان را می‌پذیرد، فراخوانی آنان به توبه و استفغار از آن خطاست.

2- فرار از میدان جنگ، گناه بوده و نیازمند توبه و استغفار به درگاه خداست.

ثُمَّ وَلَّیْتُمْ مُدْبِرِینَ ... ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

3- اعلام باز بودن راه توبه برای کافران باقی‌مانده از جنگ حنین، ازسوی خداوند

وَ ذٰلِکَ جَزٰاءُ الْکٰافِرِینَ . ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

محتمل است «مِنْ» در «عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ» نظر به کافران مذکور در آیۀ قبل نیز داشته باشد.

4- پذیرش توبه، منوط به مشیت الهی است نه استحقاق توبه‌کنندگان.

ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ عَلیٰ مَنْ یَشٰاءُ

5- ایجاد انگیزه و امید از جانب خداوند در مؤمنان خطاکار و نیز کافران، برای

توبه و بازگشت به حق

ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

6- پذیرش توبۀ‌گنهکاران،جلوۀ خطاپوشی و مهربانی خداوند

ثُمَّ یَتُوبُ اللّٰهُ ... وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

7- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ توبه؛ جنگ؛ حنین/غزوه؛ رحمت؛ کفر؛ گناه؛ مشیت خدا؛ مغفرت

[سوره التوبة (9): آیه 28]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا اَلْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا اَلْمَسْجِدَ اَلْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (28)

28

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، جز این نیست که مشرکان مجسمۀ پلیدی‌اند، ازاین‌رو نباید پس از امسال [که در حجّ حضور دارند] به مسجدالحرام نزدیک شوند؛ و اگر [در اثر عدم حضور آنان در حجّ] از تنگنای اقتصادی نگرانید، به زودی خدا - اگر بخواهد - شما را با بخشش خود بی‌نیاز می‌کند. به یقین، خدا دانا و حکیم است.

1- شرک، پلیدی و مشرکان، مجسمۀ پلیدی‌اند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ

2- مسجدالحرام، مکانی مقدس و دور داشتن هر گونه آلودگی از آن، لازم است.

إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ

3- ممانعت از نزدیک شدن مشرکان به مسجدالحرام، بر اهل ایمان واجب است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ

4- اعلام ممنوع بودن ورود مشرکان به مسجدالحرام در سال نهم هجرت

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا

آیات سورۀ برائت - بنابر گفتۀ مفسران - در مراسم حج سال نهم هجرت بر مشرکان خوانده شد.

5- سال نهم هجری، سال قدرت مسلمانان و استیلای آنان بر ادارۀ مسجدالحرام

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا

اینکه مسلمانان در سال نهم هجری مکلف به این تکلیف الهی شدند - با اینکه اصل پلیدی مشرکان در گذشته نیز بوده است - نشان می‌دهد که در گذشته، اجرای آن میسر نبوده است.

6- لزوم رعایت شرایط و زمینه‌های اجرایی، در بیان احکام و قوانین

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا

با اینکه پلیدی مشرکان در گذشته نیز وجود داشت و آنان هرگز نمی‌بایست به مسجدالحرام وارد شوند؛ خداوند زمانی فرمان ممنوعیت ورود مشرکان به مسجدالحرام را صادر کرد که مسلمانان از قدرت لازم برای اجرای این حکم برخوردار شدند.

7- مشرکان، دارای موسم سالانه برای آمدن به مسجدالحرام

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ بَعْدَ عٰامِهِمْ هٰذٰا

تعبیر به «عٰامِهِمْ» - که عام را به مشرکان اسناد داده - مشعر به این معناست.

8- نگرانی برخی از مسلمانان، از مختل شدن نظام اقتصادی خود در نتیجۀ قطع رفت و آمد مشرکان به مکه

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

9- آمدن مشرکان به مکه در مراسم سالانۀ حج، دارای ثمرات اقتصادی برای مکیان - از جمله مسلمانان - بود.

وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

10- لزوم فدا کردن منافع مادی برای تحقق بخشیدن به ارزشهای دینی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

11- بیم از فقر و تنگدستی، زمینۀ ابتلای انسان به نافرمانی خدا

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

12- وعدۀ خداوند به جبران خسارتهای مادّی مؤمنان صدر اسلام، که در نتیجۀ قطع رابطه با مشرکان متوجه آنان می‌شد.

إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

13- جبران خسارتهای وارده بر مؤمنان، در نتیجۀ مبارزه با دشمنان اسلام، وعدۀ الهی به ایشان

إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

14- اهمیت توجه به تنگناها و مشکلات اقتصادی جامعۀ اسلامی

وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

15- لزوم توجه به پیامدهای یک حکم و پیش‌بینی و تدارک تنشهای اقتصادی - اجتماعی آن*

إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... وَ إِنْ خِفْتُمْ عَیْلَةً فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

خداوند در این آیه، پس از بیان حکم ممنوعیت ورود مشرکان به مسجدالحرام، بلافاصله به پیامد اقتصادی آن برای مسلمین اشاره فرموده و با وعده به تدارک خسارت، این مشکل را حل کرده است.

16- غنا و بی‌نیازی مؤمنان، پرتوی از فضل الهی نسبت به آنان

فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

17- فضل الهی به مؤمنان، به مشیت و ارادۀ او بستگی دارد.

فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ

18- لزوم امید بستن مؤمنان به فضل الهی و قطع دلبستگی از غیر خدا

فَسَوْفَ یُغْنِیکُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شٰاءَ

19- ممنوعیت مشرکان از نزدیک شدن به مسجدالحرام، حکمی مبتنی بر علم و حکمت گستردۀ خدا.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

20- احکام و تکالیف‌الهی، دارای فلسفه‌ای عالمانه و حکیمانه

فَلاٰ یَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرٰامَ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

21- علم و حکمت گستردۀ خداوند، پایه و اساس مشیت و ارادۀ او

إِنْ شٰاءَ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

22- «عَلِیمٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

23- «قال رسول‌اللّه(ص): لایدخل المسجد الحرام مشرک بعد عامی هذا أبداً إلّا أهل العهد و خدمکم؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: از این سال هیچ مشرکی نباید داخل مسجدالحرام شود، مگر کسانی که با شما عهد بسته‌اند یا خدمتکار شما هستند».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امید؛ ایمان؛ پلیدی؛ تکلیف؛ جامعه؛ حج؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ خوف؛ دین؛ شرک؛ شریعت؛ طهارت؛ علیم/اسما و صفات؛ فقر؛ گناه؛ مال؛ مسجد الحرام؛ مشیت خدا؛ معاهده؛ مکه؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 29]

قٰاتِلُوا اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ لاٰ یُحَرِّمُونَ مٰا حَرَّمَ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ اَلْحَقِّ مِنَ اَلَّذِینَ أُوتُوا اَلْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا اَلْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ (29)

29

با کسانی از اهل کتاب که [تجاوز کارند و] به خدا و روز واپسین ایمان نمی‌آورند، و آنچه را خدا و پیامبرش تحریم کرده‌اند حرام نمی‌شمرند و دین حق را نمی‌پذیرند، پیکار کنید، تا وقتی که فروتنانه به دست خود جزیه دهند.

1- فرمان خدا به نبرد با اهل کتاب، به دلیل عدم ایمان آنان به خدا و آخرت و عدم پرهیزشان از محرمات الهی و پایبند نبودن به دین حق

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ

2- ایمان اهل کتاب به خدا و رستاخیز، ایمانی غیرواقعی و بی‌ارزش در بینش‌الهی

اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لاٰ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ ... مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ

با اینکه اهل کتاب (یهود و نصارا) پیروان شرایع الهی بوده و به خدا و روز رستاخیز ایمان داشتند، نسبت داده شدن بی‌ایمانی به ایشان از سوی خدا می‌تواند بیانگر مطلب فوق باشد.

3- اهل کتاب [در حاکمیت اسلام] محکوم به پرداخت جزیه‌اند.

اَلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ

4- لزوم متارکۀ جنگ با اهل کتاب، در صورت پرداخت جزیه و تسلیم شدن ایشان در برابر حکومت اسلامی

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ

5- جزیۀ اهل کتاب به حکومت اسلامی، مالیاتی است برای حفظ جان و رهایی از مرگ.

قٰاتِلُوا الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ

6- شریعت اسلام، تنها دین حق و مورد پذیرش خداوند

وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ

مقصود از دین حق در «لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ» دین اسلام است.

7- پرداخت جزیۀ اهل کتاب به حکومت

اسلامی، باید به دست خود آنان و با انقیاد و تسلیم باشد، نه اینکه حکومت برای دریافت آن ناچار به اعمال زور شود.

مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتٰابَ حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ

8- «عن زرارة قال: قلت لأبی‌عبدالله(ع):

ما حدّ الجزیة علیٰ أهل الکتاب ... ؟ فقال:

ذاک إلی الإمام أن یأخذ من کلّ إنسان منهم ما شاء ... تؤخذ منهم علیٰ قدر ما یطیقون ... فإنّ اللّه تبارک و تعالی قال: «حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ» و کیف یکون صاغراً و هو لا یکترث لِما یؤخذ منه ... ؛ ⁽¹⁾

زراره گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: جزیه که بر اهل کتاب بسته می‌شود چه مقدار است...؟ فرمود: این در اختیار امام است تا هر چه بخواهد از هر یک از آنان بگیرد ...

جزیه تا مقداری که توان دارند از آنها گرفته می‌شود؛ ... زیرا خدای تبارک و تعالی فرمود: «حَتّٰی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صٰاغِرُونَ» و چگونه خوار می‌شود کسی که نسبت به آنچه از او گرفته می‌شود بی‌تفاوت باشد ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تکلیف؛ جزیه؛ جهاد؛ حرمت؛ حُکم؛ حکومت؛ دین؛ کفر؛ مجوس؛ محمّد(ص)

[سوره التوبة (9): آیه 30]

وَ قٰالَتِ اَلْیَهُودُ عُزَیْرٌ اِبْنُ اَللّٰهِ وَ قٰالَتِ اَلنَّصٰاریٰ اَلْمَسِیحُ اِبْنُ اَللّٰهِ ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قٰاتَلَهُمُ اَللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ (30)

30

و یهودیان گفتند: عُزَیر پسر خداست، و نصاری گفتند: مسیح پسر خداست. این سخن آنان است که بر زبانشان جاری است. آنان در این سخن به کسانی که پیش از این کافر بودند شباهت دارند. خدا بکُشدشان. چگونه منحرف می‌شوند.

1- یهودیان، «عُزَیْرٌ» را فرزندخدا خواندند.

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ

2- نصارا،«مسیح»(ع) را فرزند خدا خواندند.

وَ قٰالَتِ النَّصٰاریٰ الْمَسِیحُ ابْنُ اللّٰهِ

3- فرزند خدا خواندن «عُزَیْرٌ» و «مسیح»،

سخنان نسنجیده و باطلی بود که یهود و نصارا به زبان آوردند.

وَ قٰالَتِ ... ذٰلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوٰاهِهِمْ

4- پندار فرزند خدا بودن «عُزَیْرٌ» و «مسیح»، پنداری سابقه‌دار در تاریخ یهود و نصارا.

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

5- تأثیرپذیری فرهنگ دینی یهود و نصارا از عقاید کافران پیشین*

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

مراد از «الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ» می‌تواند جوامع کفرپیشۀ پیش از پیدایش دین یهود و نصارا باشد.

6- پندار فرزند داشتن خدا، دارای پیشینه‌ای قبل از پیدایش دین یهود و نصارا

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

7- اندیشۀ «فرزند داشتن خدا» اندیشه‌ایست کفرآمیز و معتقدان به آن، کافرند.

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

8- یهود و نصارا به دلیل فرزند خدا خواندن «عُزَیْرٌ» و «مسیح»کافرند.

یُضٰاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ

9- نفرین خداوند به یهود و نصارا، به خاطر سخنان کفرآمیزشان

قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

10- توبیخ یهود و نصارا از جانب خداوند، به خاطر ادعای دروغین فرزند بودن عزیر و مسیح برای خدا

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ ... أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

11- پندار فرزند داشتن خدا، انحراف از مسیر حق بوده و معتقدان به آن، گرفتار لعن و نفرین خدا خواهند بود.

وَ لاٰ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ ... وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ ...

قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

12- یهود و نصارا، به دلیل اعتقاد شرک‌آمیزشان (فرزند خدا خواندن عزیر و مسیح) مستحق کیفر مرگ

وَ قٰالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّٰهِ ... قٰاتَلَهُمُ اللّٰهُ أَنّٰی یُؤْفَکُونَ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ باطل؛ تاریخ؛ شرک؛ عذاب؛ عزیر(ع)؛ عیسی(ع)؛ فرزند؛ قتل؛ کفر؛ لعن؛ مرگ؛ نصارا؛ نفرین؛ یهود

[سوره التوبة (9): آیه 31]

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اَللّٰهِ وَ اَلْمَسِیحَ اِبْنَ مَرْیَمَ وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ (31)

31

آنان دانشمندان و راهبان خود و مسیح پسر مریم را در برابر خدا، پروردگار خویش گرفتند، در حالی که مأمور بودند فقط معبودی یگانه را که جز او هیچ معبودی نیست پرستش کنند. منزّه است او از این که به وی شرک ورزند.

1- تسلیم و اطاعت بی‌چون و چرای یهود و نصارا در برابر احبار و راهبان (پیشوایان دینی) خویش

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً

«اتخاذ رب» کنایه از تسلیم و اطاعت بی‌چون و چراست.

2- توبیخ یهود و نصارا از سوی خدا، به خاطر ارج نهادن به پیشوایان دینی خود (احبار و راهبان) تا حد پروردگاری

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ

3- ممنوعیت اطاعت رهبران دینی در آنچه بیرون از فرمان و رضایت خداست.

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ

4- مسیح(ع)، در بینش نادرست نصارا، برخوردار از ربوبیت و پروردگاری

اِتَّخَذُوا ... أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ

5- همۀ انسانها، مأمور به پرستش و اطاعت بی‌چون و چرای خدای یگانه و پرهیز از شریک گرفتن غیر، برای او

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

6- توحید، عقیدۀ مشترک همۀ ادیان آسمانی

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً

7- اطاعت بی‌چون و چرا از هر انسان، به منزلۀ پرستش اوست.

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً

یهود و نصارا نسبت به پیشوایان دینی خود اطاعت بی‌چون و چرا داشتند، خداوند، این تسلیم محض بودن را به منزلۀ برگزیدن آنان به عنوان «رب»خوانده است.

8- الوهیت، در انحصار خداوند است.

لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

9- ساحت قدس الهی، از هر گونه شریک منزه است.

سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

10- یهود و نصارا، مردمانی شرک‌پیشه

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

11- اطاعت از رهبران دینی، درآنچه بیرون از فرمان و رضایت خدا باشد، شرک است.

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ ... سُبْحٰانَهُ عَمّٰا یُشْرِکُونَ

خداوند اهل کتاب را به خاطر اینکه رهبران دینی خود را به جای خدا «رب»قرار می‌دادند و از آنان اطاعت بی‌چون و چرا می‌کردند، محکوم کرده و آنان را مشرک خوانده است.

12- «اله» و «واحد» از اسما و صفات خداوند

وَ مٰا أُمِرُوا إِلاّٰ لِیَعْبُدُوا إِلٰهاً وٰاحِداً لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ

13- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه:

«اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ» و اللّه ما صلّوا لهم و لا صاموا و لکنّهم أحلّوا لهم حراماً و حرّموا علیهم حلالاً فاتّبعوهم؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ» روایت شده است: به خدا سوگند آنان برای احبار و راهبان نه نماز خواندند و نه روزه گرفتند؛ ولی آن علما و صومعه‌داران، برای مردم حرام را حلال و حلال را حرام کردند و آنان پیروی کردند».

14- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ» أمّا المسیح فعصوه و عظّموه فی أنفسهم حتّیٰ زعموا أنّه إلٰه و أنّه ابن اللّه و طائفة منهم قالوا ثالث ثلاثة و طائفة منهم قالوا هو اللّه ... ؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ الْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ» روایت شده است: اما مسیح را نافرمانی کردند او را در اندیشۀ خود تا آن جا بزرگ دانستند که گمان کردند او معبود و فرزند خداست و گروهی از آنان گفتند: وی یکی از سه معبود است و گروهی گفتند: او خداست ...».

کلیدواژه‌ها:

احبار؛ احترام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ باطل؛ بدعت؛ تثلیث؛ تنزیه؛ توحید؛ حرمت؛ دین؛ روزه؛ شرک؛ عبادت؛ عیسی(ع)؛ گناه؛ مریم(س)؛ نصارا؛ نماز؛ یهود

[سوره التوبة (9): آیه 32]

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اَللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اَللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْکٰافِرُونَ (32)

32

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند، ولی خدا جز این نمی‌خواهد که نور خود را کامل کند، هر چند کافران خشنود نباشند.

1- تلاش یهود و نصارا، برای خاموش کردن نور الهی (قرآن)، با سخنان و تبلیغات خود

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

ضمیرهای جمع در «یُرِیدُونَ» ، «یُطْفِؤُا» و «بِأَفْوٰاهِهِمْ» به یهود و نصارا (الذین أوتوا الکتاب) بازمی‌گردد. قید «بِأَفْوٰاهِهِمْ» (با سخنان خویش) می‌رساند که: اهل کتاب برای انحراف افکار عمومی علیه قرآن و اسلام، دست به تبلیغات نادرست می‌زدند.

2- موضع‌گیریها و تبلیغات سوء یهود و نصارا، علیه اسلام به مثابۀ پفی ناچیز در مقابل نور فروزنده و جاودان الهی

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

3- احبار (عالمان یهود) و راهبان (عالمان نصارا) سردمداران مبارزه با قرآن و اسلام

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

ضمیر «هم»در «یُرِیدُونَ» ، «یُطْفِؤُا» و «بِأَفْوٰاهِهِمْ» می‌تواند به احبار و راهبان بازگردد، در این صورت آیۀ شریفه بیانگر یکی از مصداقهای «اتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً» خواهد بود؛ بدین معنا که احبار و راهبان، علیه قرآن و اسلام سخنان نادرست می‌گفتند و یهود و نصارا از آنان تبعیت کورکورانه و اطاعت محض داشتند.

4- اطاعت محض و تبعیت کورکورانۀ یهود و نصارا از احبار و راهبانشان در راستای مبارزه با قرآن و اسلام

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

5- قرآن، نور خداست.

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ

6- ناتوانی یهود و نصارا از مغلوب ساختن و نابود کردن اسلام، در پرتو تبلیغات خویش

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ

7- اسلام، همواره در معرض کینه و عداوت یهود و نصارا

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ

برداشت یاد شده با توجه به فعل «یُرِیدُونَ ...» که مفید استمرار می‌باشد، استفاده شده است.

8- ارادۀ خدا بر گسترش اسلام و تعالیم قرآن در سراسر گیتی، علی رغم مانع تراشی دشمنان

وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ

9- قرآن و اسلام، کتاب و آیینی جاودان و ماندگار

وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ

10- هر گونه تدبیر و تلاش در راستای مبارزه با اسلام، مغلوب ارادۀ خداوند و محکوم به شکست است.

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ ... وَ یَأْبَی اللّٰهُ ... وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

11- مخالفت با قرآن و اسلام، کفر است.

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ ... وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

12- یهود و نصارا، مردمانی کفرپیشه

یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ ... وَ یَأْبَی اللّٰهُ ... وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

13- یهود و نصارا، ناخشنود از گسترش اسلام

وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکٰافِرُونَ

14- «عن علیّ (ع) قال: صعد رسول اللّه (ص) المنبر فقال: إنّ اللّه نظر إلی أهل الأرض نظرة فاختارنی منهم ثمّ نظر ثانیة فاختار علیّاً ... و هو نور الأرض بعدی ... ثم تلا رسول‌اللّه(ص): «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ ...»؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) روایت شده است: رسول خدا(ص) بالای منبر رفت و فرمود: خدا به اهل زمین توجه کرد پس مرا از بین آنان انتخاب فرمود، سپس توجه دیگری کرد و علی(ع) را انتخاب نمود ... و او بعد از من، نور زمین است ... آن گاه رسول خدا(ص) این آیه را تلاوت فرمود: «یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّٰهِ بِأَفْوٰاهِهِمْ ...»: می‌خواهند نور خدا را با دهانهای خویش خاموش کنند ...».

کلیدواژه‌ها:

احبار؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امام علی(ع)؛ برگزیدگی؛ پیروزی؛ تبلیغ؛ خلافت الهی؛ دشمنی؛ دین؛ رهبانیت؛ زمین؛ شکست؛ عجز؛ قرآن؛ قسّیس؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نصارا؛ نور؛ یهود

[سوره التوبة (9): آیه 33]

هُوَ اَلَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ اَلْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی اَلدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ اَلْمُشْرِکُونَ (33)

33

اوست آن که پیامبرش را با هدایت و دینِ درست فرستاد تا آن را بر همۀ ادیان پیروز گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.

1- حضرت محمد(ص) فرستادۀ خداست.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ

2- هدایت و راهنمایی انسان، مسؤولیتی الهی بر دوش پیامبر(ص)

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

3- قرآن، کتاب هدایت است.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ

مقصود از «الهدی»قرآن کریم است چرا که قرآن کتاب هدایت و هدایت فلسفۀ نزول قرآن است.

4- اسلام، تنها دین حق و مورد قبول خداوند

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ

5- آمدن پیامبر(ص)، همراه با هدایت (قرآن) و دین حق (اسلام) در راستای تکمیل نور الهی و تحقق ارادۀ خداست.

وَ یَأْبَی اللّٰهُ إِلاّٰ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ ... هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ

6- حق، پایه و محور احکام و قوانین دین اسلام

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ

7- تاریخ بشریت، در آینده، شاهد شکست تمامی ادیان و پیروزی و حاکمیت دین اسلام خواهد بود.

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ ... لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ

خداوند در آیۀ فوق از پیروزی قطعی اسلام بر تمام ادیان جهان، خبر داده است و چون چنین چیزی در دوران رسالت پیامبر اسلام(ص) اتفاق نیفتاده به دست می‌آید که این پیروزی مربوط به آیندۀ تاریخ بشریت است.

8- تعلق ارادۀ الهی در غلبه یافتن دین حق (اسلام) بر دیگر ادیان جهان، علی‌رغم کراهت مشرکان

وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

9- یهود و نصارا، مخالف اسلام و ناخشنود از گسترش آن

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

10- یهود و نصارا، مردمانی شرک‌پیشه

اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً ... وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ

11- «عن محمّد بن الفضیل عن أبی‌الحسن الماضی(ع) قال: ... قلت: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدیٰ وَ دِینِ الْحَقِّ» قال: ... الولایة هی دین الحقّ قلت: «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» قال: یظهره علی جمیع الأدیان عند قیام القائم ... ؛ ⁽¹⁾

محمد بن فضیل گوید: از امام کاظم(ع) دربارۀ «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ ...» سؤال کردم، فرمود: ... ولایت، همان دین حق است و دربارۀ «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ» پرسیدم، فرمود: خداوند هنگام قیام قائم(ع) دین حق را بر همۀ ادیان غلبه می‌دهد ...».

12- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قول اللّه «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ...» یکون أن لا یبقی أحد إلّاأقرّ بمحمّد(ص)؛ ⁽²⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ قول خدا «لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ ...» روایت شده است: [زمانی] خواهد بود هیچ کس باقی نمی‌ماند مگر اینکه به رسالت محمد(ص) اقرار می‌کند».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ امام مهدی(ع)؛ انبیاء؛ پیروزی؛ حُکم؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ شکست؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛نصارا؛ نور؛ ولایت؛ هدایت؛ یهود

[سوره التوبة (9): آیه 34]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ اَلْأَحْبٰارِ وَ اَلرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ اَلنّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اَلَّذِینَ یَکْنِزُونَ اَلذَّهَبَ وَ اَلْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ (34)

34

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همانا بسیاری از دانشمندان یهود و راهبان، اموال مردم را به ناحق می‌خورند و [آنان را] از راه خدا باز می‌دارند. و کسانی را که زر و سیم می‌اندوزند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به عذابی دردناک نوید ده.

1- خداوند، از فساد مالی و انحراف بسیاری از احبار و راهبان (پیشوایان دینی یهود و نصارا) پرده برداشته و مؤمنان را نسبت به خطر آنان هشدار داد.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

2- بسیاری از عالمان دینی یهود و نصارا، اموال مردم را به ناحق و بدون سبب موجه و مشروع، تصاحب می‌کردند.

إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

3- خوشبینی مسلمانان صدر اسلام، نسبت به پیشوایان دینی یهود و نصارا

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

افشای چهرۀ عالمان دینی یهود و نصارا برای مسلمانان (یا أیها الذین آمنوا) - که متضمن هشدار به ایشان است - بیانگر این حقیقت است که: مسلمانان از ماهیت خطرناک پیشوایان دینی اهل کتاب آگاهی نداشتند بلکه بر عکس به آنان خوشبین بودند.

4- عالمان دینیِ دنیاطلب، عناصری نامطمئن و غیر قابل اعتماد

إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ ... لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

5- اصل مالکیت مردم بر اموال، اصلی پذیرفته شده در اسلام

لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ

6- تصاحب اموال مردم با اسباب غیر مشروع، حرام است.

إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ

7- بسیاری از احبار و راهبان (پیشوایان دینی یهود و نصارا) عوامل انحراف مردم و بازدارندۀ آنان از راه خدا بودند.

إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبٰارِ وَ الرُّهْبٰانِ ... وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

8- تلاش احبار و راهبان، در بازداشتن مردم از راه خدا، در راستای دستیابی به مطامع دنیوی خویش

لَیَأْکُلُونَ أَمْوٰالَ النّٰاسِ بِالْبٰاطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

با توجه به ارتباط و پیوستگی «یَصُدُّونَ» با «لَیَأْکُلُونَ» برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

9- حرمت ثروت‌اندوزی و انفاق نکردن آن در راه خدا

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ... فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

10- آنان که طلا و نقره می‌اندوزند و از انفاق آن در راه خدا، امتناع می‌ورزند، مستحق عذابی دردناکند.

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ

اَللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

11- انفاق داراییها در راه جنگ و جهاد، واجب و امتناع ورزیدن از آن، در پی دارندۀ عذاب دردناک دوزخ است.

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

با توجه به این که آیۀ شریفه به دنبال آیات مربوط به جنگ و قرار گرفته برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

12- انباشتن و نهان کردن ثروت و محروم ساختن جامعه از منافع آن، حرام و دارای عقوبتی دردناک

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

13- برای خدا و در راه او بودن، ملاک ارزش انفاق

وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

14- زراندوزان، سزاوار عذاب دردناک دوزخ هستند.

فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ

15- «لمّا نزلت هذه الآیة: «وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ...» قال رسول‌اللّه(ص): ... کلّ مال لا تؤدّی زکاته فهو کنز و إن کان فوق الأرض؛ ⁽¹⁾

هنگامی که آیۀ «کنز»نازل شد رسول خدا(ص) فرمود: ... هر مالی که زکات آن داده نشود، کنز است اگر چه روی زمین باشد».

16- «عن مُعاذ بن‌کثیر قال: سمعت أبا عبداللّه(ع) یقول: ... إذا قام قائمنا حرّم علیٰ کلّ ذی کنز کنز حتّیٰ یأتیه به فیستعین به علیٰ عدوّه و هو قول اللّه عزّوجلّ فی کتابه: «وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ» ؛ ⁽²⁾

معاذ بن کثیر گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که فرمود: ...

هنگامی که قائم ما قیام کند بر هر صاحب کنزی، کنزش را ممنوع می‌کند تا اینکه آن را بیاورد و حضرت، به وسیلۀ آن بر ضد دشمن خود کمک می‌گیرد و این سخن خدای عزوجل در کتاب اوست که فرمود: «الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لاٰ یُنْفِقُونَهٰا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ» (کسانی را که زر و سیم گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به عذاب دردناکی بشارت ده)».

17- «قال رسول‌اللّه(ص): ... فمن رفع

دیناراً أو درهماً أو تِبْراً أو فضّة لا یعدّه لغریمه و لا ینفقه فی سبیل اللّه فهو کنز یُکْویٰ به یوم القیامة؛ ⁽¹⁾

رسول خدا(ص) فرمود: ... کسی که درهم و دینار (پول رایج) یا طلا و نقره‌ای را ذخیره کند، - نه برای اینکه به طلبکار بدهد و نه برای اینکه آن را در راه خدا انفاق کند - این مال کنز است و در قیامت، به وسیلۀ آن داغ زده می‌شود».

کلیدواژه‌ها:

احبار؛ اسلام؛ اللّه؛ امام مهدی(ع)؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ جهاد؛ جهنم؛ حرمت؛ حقوق؛ حُکم؛ سبیل اللّه؛ ضلالت؛ عذاب؛ غصب؛ فساد؛ قسّیس؛ گناه؛ مال؛ مسلمانان؛ نصارا؛ وجوب؛ یهود

[سوره التوبة (9): آیه 35]

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ (35)

35

روزی که در آتش دوزخ به آنها حرارت می‌دهند [تا سرخ شود،] آن‌گاه پیشانی و پهلو و پشتشان را به وسیلۀ آنها داغ می‌کنند، [و می‌گویند:] این است آنچه برای خود اندوخته بودید؛ پس بچشید آنچه را می‌اندوختید.

1- دفینه‌های زراندوزان، وبال گردن و ابزاری برای شکنجه و عذاب آنان، در قیامت

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ... یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ

2- گنجینه‌های ثروت‌اندوزان را، برای نقره‌داغ کردن آنان، با آتش دوزخ خواهند گداخت.

یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ

«احماء»مصدر «یُحْمیٰ» یعنی چیزی را به شدت حرارت دادن و ضمیر مؤنث «عَلَیْهٰا» به «الذَّهَبَ» و «الْفِضَّةَ» برمی‌گردد البته به اعتبار دنانیر و دراهم و «یکوی» از ماده «کی » و کیّ به معنای چسباندن چیزی داغ به عضو بدن است.

3- پیشانی، پهلو و پشت کنزاندوزان را در دوزخ با طلاها و نقره‌های گداخته، داغ خواهند کرد.

فِی نٰارِ جَهَنَّمَ فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ

4- سرزنش زراندوزان از سوی مأموران عذاب در دوزخ، همراه با شکنجه کردن آنان به وسیلۀ اندوخته‌هایشان

هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ

5- طلاها و نقره‌های گداخته شده در آتش دوزخ، تجسمی از گنجینه شدن آنها در دنیا توسط کنزاندوزان

اَلَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ ... یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا ...

هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ

6- عذابهای اخروی، تجسم اعمال انسان در دنیا

هٰذٰا مٰا کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا مٰا کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ

7- شکنجۀ دوزخیان با طلا و نقرۀ گداخته، از عذابهای دردناک جهنم است.

وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ ... فَبَشِّرْهُمْ بِعَذٰابٍ أَلِیمٍ . یَوْمَ یُحْمیٰ عَلَیْهٰا فِی نٰارِ جَهَنَّمَ

8- «دخل عمرو بن عبید علی أبی‌عبداللّه(ع)... قال: أُحبّ أن أعرف الکبائر من کتاب اللّه... فقال: ... و منع الزّکاة المفروضة لأنّ اللّه عزّوجلّ یقول:

«فَتُکْویٰ بِهٰا جِبٰاهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ» ... ؛ ⁽¹⁾

عمرو بن عبید بر امام صادق(ع) وارد شد و عرض کرد...

دوست دارم گناهان کبیره را از کتاب خدا بشناسم ... ، حضرت فرمود: ... از جملۀ گناهان کبیره، منع زکات واجب است؛ زیرا خدای عزوجل می‌فرماید: «... و پیشانی، پهلو و پشت آنان را داغ می‌زنند و می‌گویند این است آنچه برای خود اندوختید» ...».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ جهنم؛ زکات؛ عذاب؛ عمل؛ قیامت؛ گناه؛ مال

[سوره التوبة (9): آیه 36]

إِنَّ عِدَّةَ اَلشُّهُورِ عِنْدَ اَللّٰهِ اِثْنٰا عَشَرَ شَهْراً فِی کِتٰابِ اَللّٰهِ یَوْمَ خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ اَلدِّینُ اَلْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا اَلْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً وَ اِعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ مَعَ اَلْمُتَّقِینَ (36)

36

بی‌تردید، شمارۀ ماه‌ها نزد خدا در کتاب [تکوین] الٰهی، از روزی که خدا آسمان‌ها و زمین را آفرید، دوازده ماه بود. از جملۀ آنها چهار ماه حرام است. این است آن آیین استوار؛ پس در مورد آنها [با انجام کارهای ممنوع] بر خود ستم نکنید، و با همۀ مشرکان [متجاوز] بجنگید، چنان‌که آنان با همۀ شما می‌جنگند، و بدانید که خدا با تقوا پیشگان است.

1- از آغاز خلقت آسمانها و زمین، شمار ماهها دوازده ماه است.

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً ... یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

2- آسمانها و زمین، پدیده‌ای حادث و نه قدیم

یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

3- جهان آفرینش، دارای آسمانهای متعدد

یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ

4- وجود ماههای دوازده‌گانه در یک سال، امری ثابت از آغاز پیدایش آسمانها و زمین و نه نظمی که تدریجاً شکل گرفته باشد.

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ ... یَوْمَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

5- وجود چهار ماه حرام در میان ماههای دوازده‌گانه (سال قمری)

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللّٰهِ اثْنٰا عَشَرَ شَهْراً ... مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ

6- وجود چهار ماه حرام در میان ماههای سال، حکمی الهی و دارای سابقه در ادیان پیشین

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ

«قیم»که به معنای ثابت و استوار است، می‌تواند به ریشه‌دار بودن این حکم در ادیان پیشین اشاره داشته باشد.

7- حرمت ماههای چهارگانه، در راستای مصالح جامعه و مایۀ قوام و استواری آن

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذٰلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ

8- نهی الهی از شکستن حرمت ماههای حرام

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ

9- شکستن حرمت ماههای حرام (پرداختن به جنگ در آن)، ظلم به خویش و جامعۀ بشری است.

فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ

10- حرمت آغاز جنگ در ماههای حرام و جواز جنگهای دفاعی و مقابله به مثل در برابر هجوم مشرکان

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ

حرمت ماههای حرام، مقتضی ترک جنگ در آن ماههاست؛ ولی چون ممکن است دشمن این حرمت را رعایت نکند، خداوند در این صورت تکلیف حرمت را از مسلمانان برداشته و فرموده که همانند آنان، شما نیز بجنگید.

11- فرمان خداوند به نبرد با تمامی مشرکان محارب و پاکسازی زمین از لوث وجود آنان

وَ قٰاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً

12- مشرکان در صدد محو اسلام و نابودی عموم مسلمانان بوده‌اند.

کَمٰا یُقٰاتِلُونَکُمْ کَافَّةً

13- نگهداری حرمت ماههای حرام و رعایت تقوا در مقابله به مثل با دشمنان جنگ‌طلب در آن ماهها، مورد تأکید و عنایت خداوند

فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

14- تقواپیشگان، برخوردار از امداد و نصرت الهی

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

15- تقویت روحیۀ متقین از جانب خدا، برای جنگ و مقابله به مثل با مشرکان

وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

16- تقوا، زمینه‌ساز رعایت حرمت ماههای حرام و بازدارندۀ آدمی از گناه و قانون‌شکنی

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... فَلاٰ تَظْلِمُوا فِیهِنَّ أَنْفُسَکُمْ ... وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ

17- «عن رسول‌اللّه(ص) قال: ... «مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ» : رجب ... و ذوالقعده و ذوالحجّة و المحرّم ... ؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) دربارۀ «مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ» روایت شده که فرمود: آن چهار ماه عبارتند از: رجب ... و ذی قعده و ذی حجه و محرم ...».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ انتقام؛ تقوا؛ جامعه؛ جنگ؛ حرمت؛ حُکم؛ دشمنی؛ دفاع؛ دین؛ زمین؛ سال؛ شرک؛ ظلم؛ کتاب؛ کعبه؛ گناه؛ ماههای حرام؛ مسلمانان؛ مصلحت

[سوره التوبة (9): آیه 37]

إِنَّمَا اَلنَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی اَلْکُفْرِ یُضَلُّ بِهِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اَللّٰهُ فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اَللّٰهُ زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْکٰافِرِینَ (37)

37

جز این نیست که تأخیر انداختن ماه حرام باعث فزونی در کفر است که کافران به وسیلۀ آن گمراه می‌شوند. آنان ماه حرام را یک سال حلال می‌کنند و یکسال حرام می‌کنند تا آن را با شمارۀ ماه‌هایی که خدا حرام کرده است موافق سازند، و در نتیجه آنچه را خدا حرام کرده است حلال گردانند. بدیِ اعمالشان برای آنان زینت داده شده است، و خدا گروه کافران را هدایت نمی‌کند.

1- جا به جا کردن ماه حرام و ماه حلال (انتقال دادن حرمت ماه محرم به ماه صفر و حلیت ماه صفر به محرم) از کارهای نادرست عربهای جاهلی

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ

برای عربهای جاهلی که با داشتن خوی جنگ‌طلبی و غارتگری، تحمل ترک جنگ در سه ماه متوالی (ذیقعده، ذیحجه و محرم) بسیار شاق و دشوار بود، به زعم خود، حرمت و حلیت ماههای محرّم و صفر را پس و پیش می‌کردند؛ یعنی، در ماه محرّم الحرام می‌جنگیدند و در ماه صفر متارکۀ جنگ داشتند؛ سال بعد دوباره محرّم را به جای خود بر می‌گرداندند و به این کار «نسیء» (تأخیر انداختن) می‌گفتند.

2- جا به جا کردن ماههای حرام، مایۀ فزونی کفرِ کفرمداران

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ

3- کفر، دارای مراتب‌شدت وضعف است.

زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ

4- دخل و تصرف در احکام ثابت الهی، نشانۀ کفر است.

مِنْهٰا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ... إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ

5- جا به جایی ماههای حرام، عاملی در جهت گمراهی کافران

إِنَّمَا النَّسِیءُ ... یُضَلُّ بِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا

6- «نسیء»، حلال شمردن یکی از ماههای حرام در یک سال و حرام شمردن همان ماه در سال دیگر است.

إِنَّمَا النَّسِیءُ ... یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً

7- پایبندی عربهای جاهلی به تعداد ماههای حرام، علی‌رغم جابه‌جاکردن آنها

لِیُوٰاطِؤُا عِدَّةَ مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ

8- نتیجۀ جا به جا شدن ماههای حرام از سوی عربهای جاهلی، چیزی جز حلال شمردن حرام الهی نبود.

فَیُحِلُّوا مٰا حَرَّمَ اللّٰهُ

9- زیبا جلوه کردن کردارهای زشت کافران، در نظر ایشان

زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ

10- کافران، محروم از هدایت الهی

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْکٰافِرِینَ

11- «نسیء»، (جا به جا کردن ماههای حلال و حرام)، علی رغم زشت بودن آن، کاری پسندیده و زیبا در نظر عرب‌های جاهلی

إِنَّمَا النَّسِیءُ زِیٰادَةٌ فِی الْکُفْرِ ... زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمٰالِهِمْ

12- «عن رسول‌اللّه(ص)... قال: ...

«یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً ...» کانوا یحرّمون المحرّم عاماً و یستحلّون صفر و یحرّمون صفر عاماً و یستحلّون المحرّم ... ؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) دربارۀ آیۀ «یُحِلُّونَهُ عٰاماً وَ یُحَرِّمُونَهُ عٰاماً ...» روایت شده که فرمود: [کافران] یک سال، محرم را ماه حرام و صفر را حلال و یک سال، صفر را ماه حرام و محرم را حلال می‌شمردند».

کلیدواژه‌ها:

تزیین؛ جاهلیت؛ حرمت؛ حُکم؛ ضلالت؛ عمل؛ کفر؛ ماههای حرام؛ نسیء؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 38]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ اِنْفِرُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ اِثّٰاقَلْتُمْ إِلَی اَلْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا مِنَ اَلْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا فِی اَلْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ (38)

38

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چیست شما را که چون به شما گفته می‌شود: در راه خدا [برای جهاد] کوچ کنید، به زمین سنگینی می‌کنید؟ آیا به جای آخرت به زندگی دنیا راضی شده‌اید؟ پس [بدانید که] متاع زندگی دنیا در مقایسه با آخرت جز چیزی اندک نیست.

1- مؤمنان، موظف به بسیج شدن برای نبرد در راه خدا، به هنگام صدور فرمان جنگ

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ

2- ملاک وجوب شرکت مسلمانان در پیکار با دشمنان، دفاع از اسلام و سرزمین آن است، نه خصوصیات رهبری جامعه و صلاحیت و عدم صلاحیت وی برای فراخوانی به جنگ.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

به کارگیری فعل مجهول (قیل) و عدم ذکر نام و خصوصیات کسی که فرمان جهاد را صادر می‌کند، مفید برداشت یاد شده است.

3- سرزنش خداوند نسبت به آنان که، پس از صدور فرمان جنگ، از شرکت در آن امتناع می‌ورزند.

مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ

4- بروز نوعی سستی میان گروهی از مسلمانان صدر اسلام، برای رفتن به جنگ تبوک

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا ... اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ

این بخش از آیات، مربوط به جنگ تبوک است.

5- ارزش جهاد، به در راه خدا بودن آن است.

مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

6- دلخوشی به زندگی دنیوی و ترجیح دادن آن بر حیات اخروی، عامل سستی و روی گردانی از جهاد در راه خدا

مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ اثّٰاقَلْتُمْ إِلَی الْأَرْضِ أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ

7- جهاد در راه خدا، عامل سعادت و نیک بختی مؤمنان در حیات اخروی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ

8- بهره‌مندیهای دنیوی، در مقایسه با نعمتهای اخروی، متاعی بسیار اندک و کم ارزش.

فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ

9- دلخوش کردن به زندگی دنیوی و ترجیح دادن آن بر حیات اخروی، امری ناپسند و مورد نکوهش خداوند

أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ

10- لزوم توجه به ارزشهای حیات اخروی و ترجیح دادن آن بر زندگی دنیوی، به هنگام ارزیابی اعمال و تصمیم‌گیری و انتخاب

أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ

11- دنیاطلبان، مردمانی دون همت

أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ فَمٰا مَتٰاعُ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا فِی الْآخِرَةِ إِلاّٰ قَلِیلٌ

12- ترک جهاد و سستی در پیکار با دشمنان دین، نشانۀ دنیاطلبی و دلبستگی به زندگی دنیوی است.

مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا مِنَ الْآخِرَةِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ جهاد؛ حیات؛ دشمنی؛ دفاع؛ دنیا؛ رستگاری؛ زمین؛ سبیل اللّه؛ سفر؛ عجز؛ عمل؛ مال؛ مسلمانان؛ نعمت؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 39]

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اَللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (39)

39

اگر کوچ نکنید، [خدا] شما را به عذابی دردناک (شکست در برابر دشمن) عذاب می‌کند، و گروهی غیر از شما را به جای شما قرار می‌دهد، و هیچ زیانی به او نخواهید رسانید، و خدا بر هر چیزی تواناست.

1- خداوند، مسلمانان صدر اسلام را، در صورت امتناع ورزیدن از شرکت در جنگ و جهاد، تهدید به عذابی دردناک کرد.

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

2- امتناع کنندگان از جهاد، مورد تهدید خدا به عذابی سخت و دردناک

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً

3- تخلف از جنگ با دشمنان اسلام و جامعۀ اسلامی، موجب نابودی جامعۀ اسلامی و سقوط آن *

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ ... وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ

«نفر»به معنای خروج برای امر مهیج و تحریک‌آمیز است که بیشتر درمورد خروج برای جنگ به کار می‌رود و فعل مجزوم «یعذب»و «یَسْتَبْدِلْ» جواب شرط برای «إِلاّٰ تَنْفِرُوا» است.

بنابراین پیام آیه چنین می‌شود: اگر مسلمانان به جنگ نروند عذاب می‌شوند و نابود خواهند شد و مردم دیگری به جای آنان خواهند نشست.

4- فرمان جهاد و شرکت همگان در آن، در جهت منافع مؤمنان و زیان تخلف از جهاد، تنها متوجه خود آنان است؛ نه خداوند.

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً ... وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَیْئاً

5- ترک جهاد و سستی در امر پیکار با دشمن، زمینه ساز نابودی جامعه و جایگزین شدن جامعۀ دیگری به جای آن

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ

6- قدرت نامحدود خداوند، دلیل توانایی او بر عذاب مردم و جایگزین کردن امتی

به جای امتی دیگر

یُعَذِّبْکُمْ عَذٰاباً أَلِیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ ... وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

7- خداوند، دارای قدرتی بی پایان و نامحدود

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

8- قدرت نامحدود خداوند، نشان بی‌نیازی او از جهاد مؤمنان و آسیب‌ناپذیری او از تخلف آنان

إِلاّٰ تَنْفِرُوا ... وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

9- سنت خداوند بر تعیین سرنوشت انسانها در پرتو عملکرد خودشان، با وجود قدرت او بر تعیین قطعی همۀ امور

إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ ... وَ لاٰ تَضُرُّوهُ شَیْئاً وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

خداوند، از یک سو مؤمنان را به جهاد بر می‌انگیزد و از سوی دیگر بی نیازی خود را از عملکرد آنان اظهار می‌کند و این نشان دهندۀ سنت او بر نقش دادن به انسان در تعیین سرنوشت خویش است.

10- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انسان؛ ایمان؛ تهدید؛ جامعه؛ جهاد؛ سفر؛ سنتهای خدا؛ ضرر؛ عجز؛ عذاب؛ عمل؛ قدیر/اسما و صفات؛ قضا و قدر؛ مسلمانان

[سوره التوبة (9): آیه 40]

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اَللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اِثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی اَلْغٰارِ إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اَللّٰهَ مَعَنٰا فَأَنْزَلَ اَللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا وَ جَعَلَ کَلِمَةَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا اَلسُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اَللّٰهِ هِیَ اَلْعُلْیٰا وَ اَللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (40)

40

اگر پیامبر را یاری نکنید، [بی‌یاور نمی‌ماند، چرا که] خدا او را هنگامی که کافران[از مکّه] بیرونش کردند یاری نمود، در حالی‌که یکی از دو تن بود [و یاوری نداشت]؛ آن‌گاه که آن دو تن در آن غار بودند، آن‌گاه که به همراه خود می‌گفت:

غمگین مباش. بی‌تردید، خدا با ماست. پس خدا آرامش خود را بر او نازل ساخت، و او را با لشکریانی که آنها را نمی‌دیدید تأیید کرد، و کلمۀ کافران را پست‌ترین کلمه‌ها قرار داد؛ و کلمۀ خداست که برترین کلمه است؛ و خدا عزّتمند و حکیم است.

1- نصرت خداوند به پیامبر(ص) در سخت‌ترین شرایط هجرت، نشان قدرت و بی نیازی خدا از نصرت دیگران برای تحقق ارادۀ خویش است.

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا

2- تهییج مسلمانان، از سوی خداوند برای جهاد و یاری رساندن پیامبر(ص)

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ

3- خروج پیامبر(ص) از مکه و اقدام آن حضرت به هجرت، امری ناخواسته و تحت فشار کافران بود.

إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا

بدیهی است که خروج پیامبر(ص) از مکه، به ارادۀ خود آن حضرت صورت گرفت ولی از آن جهت که تحت فشار و جوّ ارعاب بود، خداوند اخراج را به کافران نسبت داده است.

4- تضمین پیروزی پیامبر(ص) در جنگ تبوک از سوی خداوند، علی رغم احتمال

کوتاهی دیگران در یاری رساندن به آن حضرت

إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ

5- موفقیت پیامبر(ص) در خروج از مکه و خلاصی از توطئۀ کافران، مرهون نصرت خاص خداوند بود.

نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا

6- همسفریِ تنها یک نفر ابوبکر) با پیامبر(ص)، هنگام خروج از مکه به سوی غار ثور

إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمٰا فِی الْغٰارِ

«ال»در «الْغٰارِ» برای عهد است و اشاره به غار ثور دارد.

7- پیامبر(ص)، در دورۀ پیش از هجرت، کم یاور بود.

إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ

8- سلطۀ کافران بر سرزمین مکه و ضعف و قلّت مسلمانان، به هنگام هجرت پیامبر(ص)

إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثٰانِیَ اثْنَیْنِ

9- نگرانی فردِ همراه پیامبر(ص) (ابوبکر) به هنگام هجرت از مکه به مدینه و دلداری رسول خدا(ص) به وی

إِذْ یَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا

10- اعتماد و اطمینان پیامبر(ص) به نصرت الهی نسبت به او و فرد همراهش (ابوبکر) در خلاصی از توطئۀ کافران مکه

لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا

11- خداوند، همواره یار و یاور مؤمنان مجاهد و مهاجر است.

لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا

12- نصرت خداوند به پیامبر(ص)، به وسیلۀ آرامش بخشیدن به آن حضرت در غار و نیز تأیید او با سپاه غیبی (فرشتگان)

فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ ... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا

13- آرامش روحی در سختیها، نعمتی الهی و رمز موفقیت و پیروزی است.

فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ ... فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ

14- اسباب و وسایط، مجاری تحقق ارادۀ خداوند

وَ أَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا

15- نصرتهای خاص الهی به پیامبر(ص)،

عامل فرو شکستن شعار و صولت کافران و اعتلا یافتن کلمة اللّه (شعار توحید)

فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا

16- پیروزی پیاپی اسلام بر کفر، نمودی از قدرت الهی بر تحقق ارادۀ خویش و نصرت پیامبر(ص)

وَ اللّٰهُ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ ... فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ ... وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا

17- نقش مهم هجرت پیامبر(ص)، در فروشکستن صولت و شعار کفر و اعتلا یافتن کلمة اللّه

فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ ... وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا

18- «کَلِمَةُ اللّٰهِ» (شعار توحید)، دارای برتری مطلق بر شعار کفر

وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلیٰ وَ کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا

19- رهایی پیامبر(ص) از توطئۀ کافران مکه و اعتلای کلمة اللّه، جلوۀ عزّت (شکست‌ناپذیری) و حکمت خدا

فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ ... کَلِمَةُ اللّٰهِ هِیَ الْعُلْیٰا وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

20- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

21- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: سمعت أبا جعفر(ع) یقول: إنّ رسول‌اللّه(ص) أقبل یقول لأبی‌بکر فی الغار: أسکن فإنّ اللّه معنا ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: از پدرم شنیدم که فرمود:

رسول خدا(ص) در غار رو کرد به ابوبکر و فرمود: آرام باش؛ زیرا حتماً خدا با ماست».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ ابوبکر؛ اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ پیروزی؛ تبوک/غزوه؛ توحید؛ جهاد؛ حکیم/اسما و صفات؛ دلداری؛ سختی؛ سفر؛ سنتهای خدا؛ شکست؛ عزیز/اسما و صفات؛ غار ثور؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مکه؛ ملائکه؛ مهاجران؛ نصرت؛ نعمت؛ هجرت

[سوره التوبة (9): آیه 41]

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (41)

41

[همگی] سبکبار و گرانبار کوچ کنید و با نیروی مالی و بدنی خود در راه خدا به جهاد پردازید. این برای شما بهتر است اگر بدانید.

1- فرمان خداوند به بسیج شدن همۀ مسلمانان صدر اسلام برای جهاد در راه خدا، هر چند فاقد تجهیزات کافی نظامی باشند.

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً

2- شرکت در جهاد و پیکار با دشمنان اسلام، وظیفۀ تمامی مسلمانان، هر چند فاقد امکانات و تجهیزات کافی نظامی باشند.

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً

3- مشکلات و دشواریهای زندگی - هر چند بسیار باشد - نمی‌تواند بهانه‌ای برای تخلف از جهاد قرار گیرد.

اِنْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً

4- مؤمنان، موظف به جهاد با مال (کمکهای اقتصادی به لشکر اسلام و چشم پوشی از منافع مادی) همپای جهاد با جان

جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

5- در راه خدا بودن، ملاک ارزش جهاد با مال و جان

جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

6- راه خدا و دین الهی، ارزشمندتر از جان و مال انسانهاست.

وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- تأکید خداوند بر جهاد با مال و جان (در عین بی نیازی او از جهاد و تلاش مردم)، به خاطر تأمین مصالح خود انسانهاست.

مٰا لَکُمْ إِذٰا قِیلَ لَکُمُ انْفِرُوا ... إِلاّٰ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ ... انْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً وَ جٰاهِدُوا ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

8- ظاهر نگری و سست اندیشی، مایۀ دلخوشی انسان به مظاهر زندگی دنیوی و بی توجهی به جهاد و مصالح نهفته در آن

وَ جٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

9- احکام و قوانین الهی، در جهت منافع و مصالح واقعی انسانهاست.

اِنْفِرُوا ... وَ جٰاهِدُوا ... ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

10- ناآگاهی انسانها، نسبت به برخی مصالح و منافع واقعی خود

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

11- کسب ارزشهای واقعی، در پرتو علم و شناخت میسّر است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

12- «عن جعفر بن محمّد(ع) أنّه قال فی قول اللّه تعالی: «انْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً» قال:

شباباً و شیوخاً؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا: «انْفِرُوا خِفٰافاً وَ ثِقٰالاً» روایت شده که فرمود: [مقصود این است که به جهاد بروید] چه جوان و چه پیر».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تکلیف؛ جهاد؛ جهل؛ حُکم؛ دنیا؛ دین؛ سبیل اللّه؛ سفر؛ عجز؛ علم؛ مال؛ مسلمانان؛ مصلحت؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 42]

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ اَلشُّقَّةُ وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اِسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ اَللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ (42)

42

اگر [آنچه بدان دعوت شده‌اند،] متاعی نزدیک و سفری آسان بود، از پی تو می‌آمدند، ولی این راه پر مشقّت [تبوک] بر آنان دور می‌نماید، و به زودی به خدا سوگند خواهند خورد که اگر می‌توانستیم با شما بیرون می‌آمدیم. آنان [با این سوگند دروغ] خود را به هلاکت می‌اندازند، و خدا می‌داند که آنان قطعاً دروغگویند.

1- افشاگری خداوند نسبت به روحیۀ مادی و آسایش طلب متخلفان از جنگ تبوک

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ

2- دورنمای مشقت‌آمیز و به دور از منافع مادی جنگ تبوک، در نظر برخی از مسلمانان صدر اسلام، عامل امتناع آنان از حضور در جنگ

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ

3- پیمودن مسافت مدینه تا تبوک به دلیل دوری راه، برای برخی افراد (منافقان) دشوار می‌نمود.

وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ

«شقة» به معنای سختی و مشقت و کنایه از مسافت است؛ یعنی، به نظر آنان (منافقان)راه میان مدینه و تبوک راهی طولانی و پیمودن آن طاقت فرساست.

4- بروز باطن انسان و حقیقت ایمان وی، در مراحل دشوار و تکالیف سخت الهی (همانند جنگ و جهاد)

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ

5- جنگهای‌سخت و پرمشقت، عرصه‌های جدا شدن مؤمنان راستین از غیر ایشان

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ وَ لٰکِنْ بَعُدَتْ عَلَیْهِمُ الشُّقَّةُ

6- منافع و امکانات مادی، اموری عرضی و ناپایدار در بینش الهی

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً

«عرض»به چیزهایی که در معرض زوال و نابودی قرار گرفته‌اند، گفته می‌شود. به کارگیری آن در مورد غنایم جنگ، مفید برداشت یاد شده است.

7- شرکت برخی افراد (منافقان) در جهاد با کافران، به منظور دستیابی به منافع مادی است.

لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً وَ سَفَراً قٰاصِداً لاَتَّبَعُوکَ

8- إخبار خداوند از اقدام متخلفان جنگ تبوک به سوگندهای دروغین برای استطاعت نداشتن خود و موجه بودن تخلفشان

وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ

9- إخبار خداوند به بازگشت موفقیت‌آمیز مسلمانان از جنگ تبوک

وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که آیۀ شریفه، قبل از رسیدن مسلمانان به سرزمین تبوک نازل شده باشد که در این صورت، إخبار خداوند به عذرخواهی متخلفان، گویای بازگشت موفقیت‌آمیز مسلمانان است.

10- پیامد هلاکت بار سرباز زدن از فریضۀ جهاد در راه خدا، دامنگیر خود متخلفان است.

لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ

11- متخلفان از جنگ تبوک (منافقان)، به تخلف خویش و سوگندهای دروغینشان، در جهت هلاکت خود گام برداشتند.

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ ... یُهْلِکُونَ أَنْفُسَهُمْ

12- علم خداوند به دروغ بودن سوگند متخلفان جنگ تبوک و گواهی او بر موجه نبودن تخلفشان

سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ

13- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً» یقول: غنیمة قریبة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا: «لَوْ کٰانَ عَرَضاً قَرِیباً» روایت شده که فرمود: مراد، غنیمت نزدیک است».

14- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ ... وَ اللّٰهُ یَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ» قال: أکذبهم اللّه عزّوجلّ فی قولهم «لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا مَعَکُمْ» و قد کانوا مستطیعین للخروج؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عز وجل: «وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ ...» روایت شده که فرمود: خداوند آنان را در اینکه گفتند:

اگر استطاعت داشتیم همراه شما بیرون می‌آمدیم، تکذیب کرده است؛ زیرا آنان در آن موقع استطاعت خروج داشتند».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تبوک/غزوه؛ توحید؛ جنگ؛ جهان بینی؛ دروغ؛ دنیا؛ رفاه؛ سختی؛ سفر؛عذاب؛ غنیمت؛ قرآن؛ قسم؛ گواهی؛ مال؛ مدینه؛ مسلمانان؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 43]

عَفَا اَللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ اَلَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ اَلْکٰاذِبِینَ (43)

43

خدا از تو بگذرد، چرا پیش از آن‌که حال راستگویان برای تو آشکار شود و دروغگویان را بشناسی، به آنان اجازۀ [ترک جهاد] دادی؟

1- عتاب محبت‌آمیز خدا به پیامبر(ص) در پی اجازه دادن آن حضرت به برخی از مسلمانان (منافقان) برای شرکت نکردن در جنگ تبوک، به مجرد اظهار ناتوانی آنان

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ

2- اجازه گرفتن بهانه جویان (منافقان) از پیامبر(ص)، برای شرکت نکردن در جنگ تبوک با اظهار دروغین عجز و ناتوانی خود

لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ

مقصود از «اذن»در آیۀ فوق - به قرینۀ آیۀ قبل (لو استطعنا ...) و شأن نزولها - اذن دادن به کسانی است که از شرکت در جهاد، خود را معذور می‌دانستند.

3- پیامبر(ص)، برخوردار از لطف و محبت ویژۀ خداوند

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ

4- گذشت و عفو خداوند از پیامبر(ص) نسبت به اذن دادن به بهانه جویان (منافقان) برای نرفتن به جنگ تبوک

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ

5- إخبار خداوند به عزم قطعی برخی افراد (منافقان) بر تخلف از جنگ تبوک (حتی در صورت عدم دریافت اذن از پیامبر(ص))

وَ سَیَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَوِ اسْتَطَعْنٰا لَخَرَجْنٰا ... لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

از اظهار ناتوانی منافقان برای جهاد و تذکر خداوند به دروغ بودن این اظهار، استفاده می‌شود که آنان تصمیم بر تخلف از جنگ داشته‌اند.

6- تشخیص راستگویی و دروغگویی مدعیان ناتوانی از شرکت در جنگ، به عهدۀ رهبری است.

لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

از اینکه متخلفان از جنگ از پیامبر(ص) اذن ترک جهاد خواسته‌اند و خداوند نیز آن حضرت را مورد خطاب قرار داد، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

7- لزوم خودداری از پذیرش عذر متخلفان از جهاد، قبل از بررسیِ درستی یا نادرستی ادعای آنان

لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

مقصود از اذن دادن در آیۀ فوق، اذن ترک جهاد برای کسانی است که از شرکت در جهاد خود را معذور دانسته‌اند و خداوند چنین اذنی را بدون بررسی معذور بودن یا نبودن متخلفان از جهاد، سرزنش و محکوم کرده است.

8- تکلیف جهاد، صحنۀ تمایز مؤمنان راستین از مدعیان دروغین ایمان

وَ جٰاهِدُوا ... لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ

9- شرکت نکردن در جنگ، نیازمند اذن رهبر است.

لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا

10- خطا و لغزش رهبر جامعه و فرماندهان نظامی، قابل اغماض و بخشش

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا

11- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّٰی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکٰاذِبِینَ» یقول: تعرف اهل العذر و الذین جلسوا بغیر عذر؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا: «عَفَا اللّٰهُ ...» روایت شده است: خداوند می‌فرماید: [چرا به آنان اذن دادی] می‌بایست برای تو روشن گردد، چه کسانی اهل عذر بودند و چه کسانی بدون عذر نشستند».

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ جهاد؛ حُکم؛ دروغ؛ دوستی؛ عجز؛ عفو؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 44]

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ (44)

44

کسانی که به خدا و روز واپسین ایمان آورده‌اند، برای [ترک] جهاد با نیروهای مالی و بدنی خود از تو اجازه نمی‌خواهند، و خدا به تقوا پیشگان داناست.

1- مؤمنان به خدا و آخرت، برای جهاد با مال و جان، بهانه نیاورده و از پیامبر(ص) خواهان اجازۀ ترک جهاد نبودند.

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ أَنْ یُجٰاهِدُوا

2- متخلفان از جنگ تبوک، گروهی بی‌ایمان بودند.

عَفَا اللّٰهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ... لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

3- ایمان به خدا و اعتقاد به حیات‌اخروی، زیر بنای اعتقادی جهاد با مال و جان

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

4- جهاد با مال و جان، نشانۀ ایمان راستین و تقواپیشگی است.

اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

5- علم دقیق خداوند به حالات و روحیّات تقواپیشگان

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

6- توجه تقواپیشگان به آگاهی خداوند به احوالشان، مایۀ دلگرمی آنان در جهاد

أَنْ یُجٰاهِدُوا ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

7- تقوا، مانع تخلف از جهاد با مال و جان

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... أَنْ یُجٰاهِدُوا ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

8- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اذن الهی؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ تقوا؛ جهاد؛ جهان بینی؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ مال

[سوره التوبة (9): آیه 45]

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ اَلَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ اِرْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ (45)

45

فقط کسانی [برای ترک جهاد] از تو اجازه می‌خواهند که به خدا و روز واپسین ایمان ندارند و دل‌هایشان دچار شکّ است، از این‌رو آنان در شک خود سرگردانند.

1- تنها مردمان بی ایمان (منافقان)، از پیامبر(ص) اجازۀ ترک جهاد می‌طلبیدند.

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ

2- عرصۀ جنگ و جهاد، عرصۀ ظهور ایمان راستین و نیز بی‌ایمانی انسان

لاٰ یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ ... أَنْ یُجٰاهِدُوا ... إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ

3- متخلفان از جنگ تبوک (منافقان)، گروهی بی ایمان، سرگردان و گرفتار تردید و اضطراب بودند.

وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

4- بی‌ایمانی، موجب سرگردانی، تردید و اضطراب در زندگی است.

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... . فَهُمْ فِی رَیْبِهِمْ یَتَرَدَّدُونَ

5- تردید در انجام تکالیف دینی، چون جهاد با مال و جان، نمودار بی‌ایمانی و نفاق

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ ارْتٰابَتْ قُلُوبُهُمْ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اذن الهی؛ اسلام؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ تکلیف؛ جهاد؛ جهل؛ شک؛ عمل؛ قلب؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 46]

وَ لَوْ أَرٰادُوا اَلْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَ لٰکِنْ کَرِهَ اَللّٰهُ اِنْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اُقْعُدُوا مَعَ اَلْقٰاعِدِینَ (46)

46

و اگر قصد بیرون آمدن داشتند، وسیله‌ای برای آن آماده می‌کردند، ولی خدا حرکتشان را خوش نداشت، از این رو آنان را بازداشت، و گفته شد: با وانشستگان بنشینید.

1- متخلفان از جنگ تبوک (منافقان) برخوردار از امکانات لازم برای شرکت در جنگ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً

2- تصمیم قطعی متخلفان جنگ تبوک بر ترک جهاد

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً

3- فراهم نکردن مقدمات جهاد، دلیل دروغگویی متخلفان جنگ تبوک و عزم قطعی آنان بر عدم شرکت در جنگ

وَ لَوْ أَرٰادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً

4- کراهت و ناخوشایندی خداوند، از برانگیختن و موفق ساختن متخلفان از جنگ تبوک (منافقان) برای شرکت در آن

وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

5- بی‌ایمانی و سست باوری، مایۀ محرومیت از توفیق الهی برای شرکت در جهاد

وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

6- جهاد، ارزشی است الهی که بی‌ایمانها و سست باوران شایستگی آن را ندارند.

وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قِیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقٰاعِدِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ توفیق؛ جهاد؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 47]

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ اَلْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ (47)

47

اگر در میان شما [برای جنگ تبوک] بیرون آمده بودند، جز اضطراب و تباهی برای شما نمی‌افزودند، و به سرعت میان شما نفوذ می‌کردند و بر ضدّ شما فتنه برمی‌انگیختند، و در میان شما کسانی‌اند که کاملاً به آنان گوش فرا می‌دهند، و خدا به ستمکاران داناست.

1- متخلفان جنگ تبوک (منافقان)، در صورت شرکت در آن، جز فساد و تباهی به بار نمی‌آوردند.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً

«خبال»به معنای فساد و تباهی است؛ یعنی، اگر منافقان برای جنگ بیرون می‌آمدند برای شما چیزی جز فساد و تباهی نمی‌افزودند.

2- عدم شرکت بی‌ایمانها و سست باوران (منافقان) در جنگ تبوک، به خیر و صلاح مؤمنان بود نه مایۀ ضرر آنان.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً

3- لزوم توجّه به کیفیت نیروهای رزمی و نه صرفاً توجّه به کمیت آنان

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً

4- شرکت بی‌ایمانها و سست باوران در جنگ و جهاد، جز فساد و فتنه انگیزی و تأثیر منفی بر دیگران، نتیجه‌ای ندارد.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ

جملۀ «یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ» حال برای ضمیر فاعل «لَأَوْضَعُوا» است؛ یعنی، اگر منافقان برای جنگ بیرون می‌آمدند، مطمئناً در حق شما فتنه جویی می‌کردند.

5- سوء استفاده از کمبودها، کاستیها و ناهماهنگیهای جنگ، شیوۀ منافقان بی‌ایمان سست باور

وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ

6- متخلفان جنگ تبوک در صورت شرکت در آن جنگ، جز نفوذ در میان صفوف لشکر اسلام به منظور فتنه جویی،

نقشی دیگر نداشتند.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ

7- تأثیر پذیری برخی از مؤمنان صدر اسلام از منافقان فتنه‌انگیز

یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ

«سمّاع» به کسی گفته می‌شود که تحت تأثیر دیگری بوده از او بشدت حرف شنوی داشته باشد. قابل ذکر است که برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مراد از «سَمّٰاعُونَ» کسانی باشند که خود منافق نبودند؛ ولی تحت تأثیر آنان بوده و از آنان حرف شنوی داشتند.

8- منافقان، دارای جاسوسانی در میان رزمندگان جنگ تبوک

وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ

«سمّاع» می‌تواند کنایه از جاسوس باشد؛ یعنی، در میان شما کسانی هستند که به نفع منافقان خبرچینی می‌کنند.

9- نفوذ در میان رزمندگان اسلام به منظور جاسوسی و فتنه‌انگیزی، از ترفندهای منافقان

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ

10- هشدار خداوند به منافقان با بیان علم همه جانبه‌اش به روحیّات و دسیسه‌های منافقانۀ آنان

وَ لَأَوْضَعُوا خِلاٰلَکُمْ یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

11- متخلفان جنگ تبوک، مردمی ستم‌پیشه بودند.

لَوْ خَرَجُوا ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

12- ماهیت فسادانگیز و فتنه جویانۀ متخلفان جنگ تبوک، دلیل کراهت و ناخوشایندی خداوند از شرکت آنان در جنگ

وَ لٰکِنْ کَرِهَ اللّٰهُ انْبِعٰاثَهُمْ ... لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ

13- اخلالگری و فتنه‌انگیزی در سپاه اسلام، نشانۀ ستم‌پیشگی است.

لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَةَ وَ فِیکُمْ سَمّٰاعُونَ لَهُمْ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

14- دلداری خداوند به مؤمنان، به منظور رفع نگرانی آنان، به دنبال تخلف کردن گروهی، از شرکت در جنگ تبوک

إِنَّمٰا یَسْتَأْذِنُکَ الَّذِینَ لاٰ یُؤْمِنُونَ ... لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ مٰا زٰادُوکُمْ إِلاّٰ خَبٰالاً ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

15- «عَلِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ تهدید؛ جاسوسی؛ جنگ؛ دلداری؛ شکست؛ ظلم؛ عجز؛ علیم/اسما و صفات؛ غیب؛ فتنه؛ کفر؛ مصلحت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 48]

لَقَدِ اِبْتَغَوُا اَلْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ اَلْأُمُورَ حَتّٰی جٰاءَ اَلْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اَللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ (48)

48

همانا آنان پیش از این نیز در پی فتنه بودند، و کارها را برای تو دگرگون کردند، تا آن‌که حق آمد و دین خدا آشکار شد، در حالی‌که آنان ناخشنود بودند.

1- فتنه‌انگیزی و کارشکنی همیشگی منافقان، علیه پیامبر(ص) و اسلام در جبهه‌های نبرد

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ

2- تلاش منافقان در جهت وارونه جلوه دادن امور، برای پیامبر(ص)

وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ

3- ضرورت هشیاری رهبران جامعۀ اسلامی، در برابر ترفندها و فتنه‌انگیزیهای منافقان (وارونه جلوه دادن امور و ...)

وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ

4- ناتوانی متخلفان جنگ تبوک (منافقان) در به شکست کشانیدن جبهۀ اسلام

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ ... حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

5- منافقان، تلاش تخریب گرانۀ خود را تا مرحلۀ غلبۀ حق و پیروزی قطعی جبهۀ اسلام، ادامه دادند.

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ ... حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

6- پیروزی اسلام و مسلمانان، برای حق و جلوۀ تحقق ارادۀ الهی

حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ

7- وارونه جلوه دادن واقعیتهای اجتماعی، نشانۀ فتنه‌انگیزی است.

لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَ قَلَّبُوا لَکَ الْأُمُورَ

8- پیروزی و موفقیت اسلام و مسلمانان،

ناخوشایند و غیر قابل تحمل برای منافقان

حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

9- جبهۀ حق، علی رغم میل منافقان، دارای روندی رو به پیروزی و موفقیت

حَتّٰی جٰاءَ الْحَقُّ وَ ظَهَرَ أَمْرُ اللّٰهِ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ پیروزی؛ تبوک/غزوه؛ حق؛ دشمنی؛ عجز؛ فتنه؛ فساد؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 49]

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ اِئْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی اَلْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ (49)

49

و از جملۀ منافقان کسی است که [به پیامبر] می‌گوید: به من اجازه بده [که در جهاد شرکت نکنم] و مرا به گناه نیفکن. آگاه باشید که آنان در گناه سقوط کرده‌اند، و قطعاً دوزخ بر کافران احاطه دارد.

1- اذن‌طلبی برخی منافقان برای نرفتن به جنگ تبوک، به بهانۀ گرفتار شدن به فتنه و گناه

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی

در شأن نزول آیه آورده‌اند که: یکی از منافقان به پیامبر اکرم(ص) گفت: «یا رسول اللّه ائذن لی و لا تفتنی ببنات الأصغر فإنی أخاف أن أ فتتن بهن»؛ یعنی، ای رسول خدا! به من اذن بده تا در جنگ شرکت نکنم ... چون، می‌ترسم مفتون دخترکان رومی گردم و به گناه بیفتم. (مجمع البیان، ذیل آیه)

2- بی ادبی و بی پروایی منافقان، در سخن گفتن با پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی

اینکه منافقان پیامبر(ص) را عامل فتنه و گناه خود معرفی کردند (و لاتفتنی)، نشانگر نهایت بی ادبی آنان نسبت به ساحت مقدس پیامبر اسلام(ص) است.

3- تمسک برخی از منافقان برای فرار از مسؤولیتهای سنگین، به حیله‌های فریبنده و به ظاهر شرعی

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی

با توجه به آنچه در شأن نزول نقل شده است که برخی از منافقان، مفتون شدن به زنان رومی را بهانۀ عدم شرکت در جنگ قرار دادند، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

4- فرماندهی جنگ و نیروهای رزمنده، از

مسؤولیتهای پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی

5- در بینش منافقان، جهاد در راه خدا بلا و گرفتاری است.

اِئْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی

یکی از معانی «فتنه»در لغت بلا و گرفتاری است؛ یعنی، مرا در ماندن اذن بده وگرفتار بلا و مصیبت جنگ نساز.

6- فرماندهی نیروهای مسلح، از مسؤولیتهای رهبر جامعۀ اسلامی

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی

7- متخلفان از جنگ، به بهانۀ مصون ماندن از فتنه و گناه، خود در منجلاب فتنه و گناه بودند.

اِئْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا

8- زیان ناشی از شرکت نکردن در جهاد، بسی افزون‌تر از خطرات شرکت در آن است.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا

9- احاطۀ همه‌جانبۀ آتش دوزخ بر کافران

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

10- کافران در همین دنیا، به گونه‌ای در احاطۀ آتش دوزخند.

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

در صورتی که مراد از «احاطه» در «لَمُحِیطَةٌ» ، احاطۀ فعلی باشد، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

11- دوزخ، هم اکنون موجود است.

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مقصود از احاطۀ جهنم، احاطۀ فعلی باشد.

12- منافقان، گروهی کفرپیشه‌اند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی ... أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

13- منافقان، اهل دوزخند.

أَلاٰ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اذن الهی؛ اسلام؛ امامت؛ تبوک/غزوه؛ جهاد؛ جهنم؛ شریعت؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 50]

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ (50)

50

اگر خوبی‌ای [چون پیروزی] به تو رسد منافقان را ناراحت می‌کند، و اگر مصیبتی به تو رسد می‌گویند: ما از پیش احتیاط خود را کردیم، و با حالت شادی باز می‌گردند.

1- پیروزی و موفقیتهای پیامبر(ص) و اسلام، برای متخلفان از جنگ (منافقان) اندوه بار بود.

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ

2- بهانه جویان متخلف از جنگ (منافقان)، آرزومند عدم موفقیت سپاه اسلام و نگران از پیروزی آنان.

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ

3- وجود فراز و نشیب و شکست و پیروزی در جنگهای پیامبر(ص) و مسلمانان با جبهۀ کفر

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ

4- مباهات و اظهار شادمانی منافقان به رأی صائب خویش مبنی بر ترک جهاد، در صورت مواجه شدن مسلمانان با شکست و مشکلات جنگ

وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ

5- منافقان، گروهی فرصت طلبند.

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ

6- کنار کشیدن از مسؤولیت و مشکلات جامعه در بینش منافقان، تیزهوشی و کیاست است.

وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ

7- داوری غلط منافقان در مورد شکست و پیروزی مسلمانان

وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ وَ یَتَوَلَّوْا وَ هُمْ فَرِحُونَ

8- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «إِنْ تُصِبْکَ

حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ» : أمّا الحسنة فالغنیمة و العافیة و أمّا المصیبة فالبلاء و الشدّة؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدا «إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ ...» روایت شده است: «حَسَنَةٌ» غنیمت و سلامتی و «مصیبت» بلا و سختی است».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ پیروزی؛ جهاد؛ حزن؛ حسنه؛ سختی؛ سرور؛ غنیمت؛ قضا؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مصیبت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 51]

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اَللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (51)

51

بگو: جز آنچه خدا برای ما مقرّر کرده است هرگز چیزی به ما نمی‌رسد؛ او سرپرست ماست، و مؤمنان باید فقط بر خدا توکّل کنند.

1- اعتقاد مؤمنان راستین به نرسیدن هیچ خوشی و ناخوشی به آنان، جز بر اساس تقدیر الهی

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا

2- ثبت پیشاپیش همۀ مقدرات انسان‌ها، از سوی خداوند

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا

3- پیروزی و یا شکست سپاه اسلام، منوط به مشیت خدا و تنها بر اساس تقدیر اوست.

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا

4- اتکای مؤمنان راستین بر ولایت و حمایت خداوند، در جهاد و اقدام به تکالیف

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا

5- خدا، سرپرست و صاحب اختیار انسانهاست.

هُوَ مَوْلاٰنٰا

6- مؤمنان راستین، همۀ مقدرات الهی، حتی سختیها را در جهت منافع و مصالح خویش می‌دانند.

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا

به کارگیری «لام»انتفاع (لنا) برای عموم رخدادها (خوشیها و ناخوشیها) بیانگر برداشت یاد شده است.

7- مؤمنان راستین در اندیشۀ انجام وظیفه و تسلیم بودن به مشیت خدا و پذیرای هر پیروزی و شکست در راه او

إِنْ تُصِبْکَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ ... قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا هُوَ مَوْلاٰنٰا

8- مؤمنان، باید تنها به خدا توکل کنند.

هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

9- ایمان به خدا و سرپرستی او بر انسانها، مقتضی توکل بر او و روی بر تافتن از غیر اوست.

هُوَ مَوْلاٰنٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

10- ایمان و اعتقاد به اینکه خوشیها و ناخوشیها، و شکستها و پیروزیها بر اساس تقدیر خداست، مقتضی توکل بر او و روی بر تافتن از دیگران

قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

11- «مولا» از اسما و صفات خداوند

هُوَ مَوْلاٰنٰا

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تکلیف؛ توحید؛ توکل؛ جهاد؛ جهان بینی؛ سختی؛ شکست؛ عمل؛ قدر؛ مشیت خدا؛ مصلحت؛ مولی/اسما و صفات؛ ولایت

[سوره التوبة (9): آیه 52]

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی اَلْحُسْنَیَیْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اَللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ (52)

52

بگو: آیا شما دربارۀ ما جز یکی از دو خوبی (پیروزی یا شهادت) را انتظار می‌برید؟ ولی ما دربارۀ شما انتظار داریم که خدا از جانب خود یا به دست ما عذابی بر شما وارد سازد. پس منتظر باشید که ما هم با شما منتظریم.

1- مؤمنان راستین، پیروزی با شهادت را - که در جنگ نصیبشان شود - خیر و نیک می‌شمارند.

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ

2- ارزشها و ملاکهای ارزش گذاری در بینش مؤمنان و منافقان، متفاوت است.

إِنْ تُصِبْکَ مُصِیبَةٌ یَقُولُوا قَدْ أَخَذْنٰا أَمْرَنٰا مِنْ قَبْلُ ... قُلْ لَنْ یُصِیبَنٰا إِلاّٰ مٰا کَتَبَ اللّٰهُ لَنٰا ... قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ

3- مؤمنان صدر اسلام در انتظار هلاکت منافقان به عذاب الهی یا به دست اهل ایمان بودند.

وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا

4- مؤمنان صدر اسلام در انتظار دستور الهی، برای جنگ با منافقان و از میان برداشتن جریان نفاق

وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ ... بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا

5- نیرو و قدرت مؤمنان، وسیلۀ تحقق ارادۀ الهی در نابودی و عذاب منافقان

أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا

6- منافقان، در معرض گرفتار شدن به عذاب الهی

وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ

7- در بینش مؤمنان، جریان همۀ امور تحت اراده و مشیت الهی است.

نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یُصِیبَکُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا

8- منافقان متخلف از جنگ، مستحق و سزاوار مرگ

نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ ... بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا

9- اطمینان مؤمنان صدر اسلام به سرنوشت نیک خویش و هلاکت و نابودی منافقان

نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ ... بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیْدِینٰا فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ

10- «عن أبی‌حمزة عن أبی‌جعفر(ع) قال:

قوله عزّوجلّ: «هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ» قال: إمّا موت فی طاعة اللّه أو إدراک ظهور إمام ... ؛ ⁽¹⁾

ابوحمزة گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند عزّوجلّ:

«هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ» پرسیدم، فرمود: یعنی یا مرگ در راه طاعت خدا یا درک ظهور امام ...».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اسلام؛ اللّه؛ امام مهدی(ع)؛ امامت؛ ایمان؛ پیروزی؛ توحید؛ جنگ؛ جهان بینی؛ شهادت؛ عذاب؛ مرگ؛ مشیت خدا؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 53]

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ (53)

53

بگو: چه از روی میل یا از روی کراهت انفاق کنید، هرگز از شما قبول نخواهد شد، زیرا شما مردمی نافرمانید.

1- آمادگی برخی از متخلفان جنگ تبوک، برای انفاق مال به جای رفتن به جهاد

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً

در شأن نزول این آیه آورده‌اند که: فردی از منافقان پیشنهاد پرداخت پول به جای رفتن به جهاد را کرده بود.

2- انفاق منافقان - چه با میل و رغبت باشد و چه با بی‌میلی و کراهت - در پیشگاه خدا بی‌ارزش و غیر قابل قبول است.

قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ

3- انفاق مال به جای شرکت در جنگ، در پیشگاه خداوند بی‌ارزش و غیر قابل قبول است.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ ائْذَنْ لِی وَ لاٰ تَفْتِنِّی ... قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ

4- متخلفان از جنگ، فاسق و اعمالشان در نزد خداوند بی‌ارزش است.

إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ

روی سخن در این بخش از آیات با منافقانی است که از شرکت در جنگ تبوک خودداری کردند.

5- منافقان، گروهی فاسق و تجاوزپیشه

إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ

6- فسق و انحراف از حق، موجب بی‌ارزش شدن اعمال در پیشگاه خداوند

أَنْفِقُوا ... لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ

7- اعمال نیکی که دارای ریشه‌ها و انگیزه‌های غیر الهی باشد، در محضر خدا پذیرفته نیست.

أَنْفِقُوا ... لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ إِنَّکُمْ کُنْتُمْ قَوْماً فٰاسِقِینَ

8- توصیۀ خداوند به پیامبر(ص) در نپذیرفتن انفاقهای منافقان

لَنْ یُتَقَبَّلَ مِنْکُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که جملۀ «لَنْ یُتَقَبَّلَ» خبر به معنای انشا باشد؛ یعنی، پیامبر(ص) نباید انفاق منافقان را بپذیرد.

کلیدواژه‌ها:

احباط و تکفیر؛ اللّه؛ انفاق؛ تبوک/غزوه؛ جهاد؛ عمل؛ فسق؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 54]

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ اَلصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ (54)

54

و چیزی مانع پذیرفته شدن انفاق‌های آنان نشد جز این‌که به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند، و نماز را جز از روی بی‌میلی انجام نمی‌دهند، و جز با کراهت انفاق نمی‌کنند.

1- کفر منافقان به خدا و انکار رسالت پیامبر(ص)، عامل بی‌ارزش گشتن انفاقهای آنان و پذیرفته نشدن آن در پیشگاه خداوند

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ

2- منافقان، گروهی کفرپیشه و منکر رسالت پیامبر(ص)

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ

3- متخلفان از جنگ تبوک، به ظاهر مسلمان ولی در باطن کافر به خدا و رسول‌او بودند.

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ

روی سخن در این بخش از آیات با کسانی است که از شرکت در جنگ تبوک سرباز زده بودند.

4- ارزش اعمال در پیشگاه خدا، مشروط به ایمان به او و رسالت پیامبر(ص)

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ

5- کسالت و کاهلی در نماز، از نشانه‌های نفاق و عدم ایمان واقعی به خدا و رسول‌اوست.

کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ

6- اهمیت نماز در میان سایر عبادتها و نقش آن در پذیرش سایر اعمال

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ ... لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ

7- انفاق از روی کراهت و بی‌میلی، نشانۀ نفاق و نداشتن ایمان واقعی به خدا و رسول‌اوست.

کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ بِرَسُولِهِ ... وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

8- میل و رغبت، شرط پذیرش انفاق و کراهت و بی‌میلی، عامل بی‌ارزش شدن آن در پیشگاه خداست.

وَ مٰا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقٰاتُهُمْ إِلاّٰ ... وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

9- مذمت خداوند از کسالت در نماز و انفاقِ بدون میل و رغبت

لاٰ یَأْتُونَ الصَّلاٰةَ إِلاّٰ وَ هُمْ کُسٰالیٰ وَ لاٰ یُنْفِقُونَ إِلاّٰ وَ هُمْ کٰارِهُونَ

کلیدواژه‌ها:

احباط و تکفیر؛ اللّه؛ انفاق؛ ایمان؛ تبوک/غزوه؛ تکذیب؛ عبادت؛ عجز؛ عمل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نفاق؛ نماز

[سوره التوبة (9): آیه 55]

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اَللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ (55)

55

پس مبادا اموال و اولادشان تو را به شگفت آورَد. جز این نیست که خدا می‌خواهد به وسیلۀ اینها در زندگی دنیا عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود.

1- برخورداری انسان از مال و اولاد فراوان، نشانۀ سعادتمندی و محبوبیت وی نزد خداوند نیست.

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا

2- توجه به ماهیت پست منافقان و عاقبت شوم آنان، موجب مهم جلوه نکردن مال و اولاد فراوان آنان در نظر اهل ایمان

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

«فا»ی تفریع در «فَلاٰ تُعْجِبْکَ» ، نهی از اعجاب را متفرع بر مطالبی کرده که در آیات گذشته در زمینۀ ماهیتِ منفی منافقان و فرجام شومشان، بیان شده است.

3- منافقان عصر پیامبر(ص)، برخوردار از

مال و اولاد فراوان و امکانات مادی

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

4- نهی خداوند، از غبطه و اعجاب نسبت به رفاه دنیوی منافقان

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

5- تعجب پیامبر(ص) نسبت به برخورداری منافقان از امکانات مادی

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

ممکن است نهی در آیه متوجه شخص پیامبر(ص) باشد و یا متوجه همۀ کسانی که صلاحیت دارند مخاطب خداوند قرار گیرند، برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال اول است.

6- مال و فرزند، دو عنصر پر جاذبه در زندگی دنیوی

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

از اینکه از میان همۀ جاذبه‌های مادی، تنها به دو مورد مال و فرزند اشاره شده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

7- امکان مجذوب شدن انسانها، حتی مؤمنان در برابر امکانات مادّیِ فراوان دیگران

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

8- ضعف مالی و امکانات اجتماعی مؤمنان عصر پیامبر(ص)، در مقایسه با منافقان

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

وجود زمینۀ غبطه خوردن نسبت به امکانات رفاهی و برخورداریهای مادی منافقان، نشان‌دهندۀ ضعف اقتصادی و محرومیتهای مادی مؤمنان صدر اسلام در مقایسه با آنان است.

9- اعطای امکانات دنیوی فراوان به منافقان از جانب خداوند، تنها به منظور عذاب و گرفتاری آنان در این دنیاست.

إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

10- تحقق ارادۀ الهی به عذاب دنیوی، از طریق اعطای نعمتهای ظاهری و اسباب طبیعی

إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

11- کثرت مال و اولاد، مایۀ رنج و گرفتاری برای بی‌ایمانان

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ ... لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

12- جان کندن سخت منافقان، به هنگام مرگ

وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ

«زهوق»(مصدر تزهق) به معنای خارج شدن همراه با دشواری است. (مجمع البیان، ذیل آیه)

13- حسرت منافقان برای از دست دادن اموال و فرزندان خویش به هنگام مرگ

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ ... لِیُعَذِّبَهُمْ ... وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ

در مفردات، «زهوق نفس»به معنای خروج جان بر اثر تأسف و حسرت آمده است.

14- منافقان، علی‌رغم ادعای ایمان، در حال کفر می‌میرند.

وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

15- مال و اولاد فراوان منافقان، زمینۀ گرایش آنان به کفر در هنگام مرگ

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ ... وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

16- جان کندن دشوار و حسرت‌بار منافقان و کفر نهایی آنان، پیامد کثرت مال و اولاد و نمودی از عذاب الهی

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ ... یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا ... وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

17- حسن عاقبت و حفظ ایمان تا پایان زندگی، امری مهم و نعمتی در خور توجه

وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

این که کافر مردن، عذابی برای منافقان به شمار آمده است، نشانگر اهمیت و ارزش ایمان است که مؤمنان به جای توجه به اموال و اولاد، باید به این ارزش توجه کنند.

18- مرگ، جدایی نفس از بدن است نه فانی شدن آن.

وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ

چنانکه گفته شد: «زهوق نفس»خروج و بیرون شدن روح از بدن است نه از بین رفتن آن.

19- لزوم توجه به فرجام و عاقبت امور، در ارزش‌گذاری آنها

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ ... وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کٰافِرُونَ

از این که خداوند در تبیین علت نهی (لا تعجبک ...)، به فرجام و عاقبت منافقان اشاره کرده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

احتضار؛ احسان؛ استدراج؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ پلیدی؛ حسرت؛ دنیا؛ رستگاری؛ رفاه؛ روح؛ زهد؛ سختی؛سنتهای خدا؛ عذاب؛ فرزند؛ کفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 56]

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ (56)

56

و به خدا سوگند می‌خورند که قطعاً از شما هستند، در حالی که از شما نیستند، ولی گروهی هستند که می‌ترسند.

1- سوگند دروغ منافقان به خداوند، برای اثبات ایمان خویش و همراهی خود با مؤمنان

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ

2- مؤمنان، شاهد برخی نشانه‌های کفر و نفاق در زندگی منافقان

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ

بدیهی است که مؤمنان راستین چون در مظان اتهام نیستند، نیازمند سوگند نمی‌باشند و آنچه منافقان را به سوگند واداشته، نشانه‌هایی است که سبب متهم شدن آنان می‌شد.

3- نفی صریح ایمان منافقان، از سوی خداوند

وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ

4- لزوم جدا شمردن منافقان از امت اسلامی

وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ

5- افشای چهرۀ منافقان و ماهیت پلیدشان از سوی خداوند برای مؤمنان

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ

6- لزوم توجه به ماهیت منافقان و شناخت ترفندها و شگردهای آنان

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ

7- منافقان، گرفتار بیم و اضطراب درونی

وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

«فَرَق» (مصدر یفرقون) به معنای ترس و اضطراب شدید است؛ یعنی، منافقان در ترس و اضطراب سختی به سر می‌برند، گفتنی است که آیۀ بعد، بیان تفصیلی همین جمله است.

8- بیم منافقان از مؤمنان، عامل مؤمن جلوه دادن خویش

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ ... وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

9- مؤمنان در مدینه، برخوردار از قدرت

و شوکت بسیار در مقایسه با منافقان

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ ... وَ لٰکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ

بیم منافقان و تلاش آنان برای مؤمن جلوه دادن خود، نشانه‌ای از قدرت و شوکت مؤمنان است.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ ایمان؛ پلیدی؛ خوف؛ دروغ؛ قسم؛ کفر؛ مدینه؛ مسلمانان؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 57]

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ (57)

57

اگر پناهگاه یا غارها یا نهانگاهی بیابند، [برای فرار از جهاد،] شتابان به سوی آن روی می‌آورند.

1- منافقان (برای فرار از جنگ)، در صورت یافتن پناهگاه یا غار و یا روزنی در زمین، حاضر به گریختن سریع از جامعۀ اسلامی بودند.

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ

«مَلْجَأً» به معنای پناهگاه است و «مَغٰارٰاتٍ» جمع «مغارة» یعنی شکافهای کوه و «مدّخل» به روزنه و منفذی گفته می‌شود که بتوان در آن پنهان شد.

2- عدم امکان گریز از جامعۀ اسلامی برای منافقان، عامل رو آوردن آنان به سوگند دروغ برای مؤمن جلوه دادن خود

وَ یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ ... لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً ... لَوَلَّوْا إِلَیْهِ

3- دشمنی سخت منافقان با اسلام و نفرت شدید آنان از جامعۀ اسلامی

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ

4- منافقان، در صدد پناهندگی به بیگانگان، فرار به نقاط دور افتاده و زندگی در مخفیگاهها بودند.

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغٰارٰاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَیْهِ

کلمات «مَلْجَأً» ، «مَغٰارٰاتٍ» و «مُدَّخَلاً» می‌تواند ناظر به مطلب فوق باشد.

5- محیط جامعۀ اسلامی، محیطی بسیار سخت و غیر قابل تحمل و دشوار برای منافقان

لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً ... لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ

«جُموح»(مصدر یجمحون) به معنای به سرعت دویدن و به پشت سر نگاه نکردن است. اینکه اگر منافقان پناهگاهی

می‌یافتند بی‌درنگ و بدون اینکه پشت سرشان را بنگرند به آن پناه می‌بردند، نشان می‌دهد که زندگی برای آنان در جامعۀ اسلامی بسیار نگران‌کننده و دشوار بوده است.

6- رنج و اضطراب منافقان در جامعۀ اسلامی، با وجود داشتن مال و فرزند بسیار، نمودی از عذاب دنیوی آنان*

فَلاٰ تُعْجِبْکَ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ إِنَّمٰا یُرِیدُ اللّٰهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِهٰا فِی الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً ... وَ هُمْ یَجْمَحُونَ

بیان زندگی دشوار منافقان، می‌تواند به منظور ارائه نمودی از عذاب دنیوی آنان باشد که در آیات قبل ذکر شده است.

7- علاقه و تلاش شدید منافقان به یافتن پناهگاه و محل مناسب برای زندگی (خارج از محیط اسلامی) دلیل بی‌ایمانی و همگام نبودنشان با مؤمنان

وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ ... لَوْ یَجِدُونَ مَلْجَأً ... لَوَلَّوْا إِلَیْهِ وَ هُمْ یَجْمَحُونَ

جملۀ «لَوْ یَجِدُونَ ...» می‌تواند به منزلۀ دلیل و ارائۀ شاهدی برای «وَ مٰا هُمْ مِنْکُمْ» در آیۀ قبل باشد.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ ایمان؛ پناهندگی؛ تبوک/غزوه؛ جامعه؛ جهاد؛ دروغ؛ دشمنی؛ دنیا؛ عذاب؛ غار؛ قسم؛ مال؛ مدینه؛مسلمانان؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 58]

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی اَلصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ (58)

58

و از جملۀ منافقان کسانی هستند که در [تقسیم] صدقات بر تو عیب می‌گیرند؛ پس اگر از آن صدقات به آنان داده شود خشنود می‌شوند، و اگر داده نشود ناگهان به خشم می‌آیند.

1- طعن و خرده‌گیری برخی منافقان نسبت به پیامبر(ص) در نحوۀ تقسیم صدقات

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

«لَمْز»(مصدر یلمز) به معنای غر زدن و خرده گرفتن است.

2- تشکیک منافقان در عدالت پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

عیب‌جویی و انتقاد منافقان از پیامبر(ص) در مورد صدقات، به معنای زیر سؤال بردن عدالت پیامبر اکرم(ص) است.

3- برخورد گستاخانه و بی‌ادبانۀ برخی منافقان با پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

4- رهبران جامعۀ اسلامی - هر چند عادل باشند - در معرض عیب‌جویی منافقان هستند.

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

وقتی که پیامبر اسلام(ص)، با همۀ عدالت و پاکی‌اش، مورد طعن و ایراد منافقان قرار گیرد، دیگران نیز بی‌تردید از عیب‌جویی آنان در امان نخواهند بود.

5- سیاست‌گذاری امور مالی و اقتصادی جامعۀ اسلامی (تقسیم صدقات، نظارت بر آن و ...) از شؤون پیامبر اسلام(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

6- سیاست‌گذاری امور مالی و اقتصادی جامعۀ اسلامی، از اختیارات رهبری

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ

7- منافقان، تنها در صورت برخورداری از صدقات (دارایی بیت‌المال) - هر چند به ناحق باشد - خشنود و در غیر آن صورت، ناخرسند بودند.

فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

8- منافع شخصی منافقان، ملاک داوری آنان دربارۀ پیامبر(ص) و عامل طعن و خرده‌گیری از آن حضرت

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا

9- منافقان، انسانهایی سودجو، خودبین و بی‌انصاف

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ ... وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

10- تحلیل نظریات و سخنان منافقان، در گرو تبیین انگیزه‌های درونی و گرایشهای روحی آنان

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ ... إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ

از اینکه خداوند برای بیان نادرستی داوری منافقان به تبیین انگیزه‌های مادی آنان پرداخته است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

11- «قال أبو عبد اللّه(ع) یا إسحاق کم‌تری أهل هٰذه الآیة: «إن أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ» :

... ثمّ قال: هم أکثر من ثلثی النّاس؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) به اسحاق بن غالب فرمود: ای اسحاق! به نظر تو چه مقدار از مردم اهل این آیه‌اند «ان أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ یَسْخَطُونَ» ؟ سپس فرمود: آنان بیش از دو ثلث مردم هستند».

کلیدواژه‌ها:

ادب؛ اسلام؛ اقتصاد؛ اکثریت؛ امامت؛ امت؛ انفاق؛ پلیدی؛ عدل؛ عیب جویی؛ غرور؛ غضب؛ قضا؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 59]

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اَللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنّٰا إِلَی اَللّٰهِ رٰاغِبُونَ (59)

59

و [چه خوب بود] اگر به آنچه خدا و پیامبرش به آنان داده‌اند راضی می‌شدند و می‌گفتند: خدا برای ما بس است، به زودی خدا و پیامبرش از بخشش خود به ما ارزانی می‌دارند و ما فقط به خدا توجّه و رغبت داریم [و نیاز خود را از او می‌خواهیم].

1- لزوم خشنود بودن به عطای خدا و رسول او و طمع نداشتن به بیش از حق خود

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

2- نارضایتی منافقان نسبت به سهم خود از بیت‌المال

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

3- تأیید صریح خدا نسبت به عملکرد پیامبر(ص) در مورد نحوۀ تقسیم صدقات میان مسلمانان

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

4- حق تصمیم‌گیری در نحوۀ تقسیم و صرف بیت‌المال با پیامبر(ص) بود.

مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

5- سیاست‌گذاری در امورمالی واقتصادی، از اختیارات رهبر جامعۀ اسلامی است.

مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

6- لزوم توکل انسان به خداوند و کافی شمردن او در رفع نیازمندیها

وَ لَوْ أَنَّهُمْ ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ

7- مؤمنان راستین، امیدوار به فضل و عطایای خدا و رسول‌او

سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ

8- توکل بر خداوند و کافی دانستن او برای رفع نیازهای انسان، زمینه‌ساز جلب فضل و عطایای الهی

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

از اینکه خداوند قبل از بیان امیدواری به فضل خویش، موضوع توکل (حسبنا اللّه) را مطرح کرده است، برداشت یاد

شده استفاده می‌شود.

9- وعدۀ خداوند به برخورداری متوکلان از عطا و تفضل او

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَیُؤْتِینَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

آیۀ فوق در مقام تعلیم به انسان است و بی‌تردید آنچه خداوند تعلیم دهد، منطبق با واقعیت می‌باشد در نتیجه جملۀ «سَیُؤْتِینَا» حاکی از عطای الهی به متوکلان است.

10- رغبت و اشتیاق مؤمنان راستین، تنها به جانب خداست.

إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ

«إِلَی اللّٰهِ» متعلق به «رٰاغِبُونَ» است و تقدیم آن بر «رٰاغِبُونَ» علاوه بر حفظ فاصلۀ آیات، می‌تواند برای افادۀ حصر باشد.

11- راضی بودن به عطایای خداوند و امید داشتن به فضل او، نشأت گرفته از میل و رغبت واقعی انسان به خدا

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ ... إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که جملۀ «إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ» ، تعلیل برای جملۀ پیشین باشد.

12- ناخشنودی انسان از عطایای الهی، نشانۀ بی‌رغبتی وی به خداست.

وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ ... إِنّٰا إِلَی اللّٰهِ رٰاغِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

اقتصاد؛ اللّه؛ امامت؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ توکل؛ طمع؛ فضل خدا؛ مال؛ محمّد(ص)؛ نفاق؛ وعده؛هبه

[سوره التوبة (9): آیه 60]

إِنَّمَا اَلصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ اَلْمَسٰاکِینِ وَ اَلْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا وَ اَلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی اَلرِّقٰابِ وَ اَلْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ اِبْنِ اَلسَّبِیلِ فَرِیضَةً مِنَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ (60)

60

[منافقان در صَدقات طمع نکنند،] صدقات، تنها برای نیازمندان و بینوایان و کارگزارانِ آن و کسانی است که [با دریافت آن] دل‌هایشان الفت می‌یابد، و نیز در[راه آزادی] بردگان و [پرداخت وام] بدهکاران، و در راه خدا و [رفع نیازِ] در راه ماندگان است. این به عنوان فریضه‌ای است از جانب خدا، و خدا دانا و حکیم است.

1- لزوم پرداخت صدقات (زکات) به نیازمندان (فقرا)، تهیدستان (مساکین) و کارگزاران امور صدقات

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ وَ الْمَسٰاکِینِ وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

2- وجوب صرف صدقات برای تألیف قلوب، آزادی بردگان، بدهکاران، راه خدا و در راه ماندگان

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقٰابِ وَ الْغٰارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ

3- توجه اسلام به نیازهای اقتصادی جامعۀ اسلامی و تأمین آنها

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ

4- صرف صدقات (زکات)، بجز در موارد هشتگانه (فقرا و ...) ممنوع است.

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ

آیۀ شریفه در مقام بیان موارد صرف صدقات است. به کارگیری کلمۀ «إِنَّمَا» - که برای افادۀ حصر است - بیانگر این است که صرف صدقات در غیر موارد هشتگانه‌ای که آیۀ شریفه متعرض آن شده، ممنوع است.

5- چشمداشت منافقان به دریافت صدقات، با وجود عدم استحقاق آنان

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا ...

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ

6- تصور غلط منافقان، در مورد نبودن ملاک و معیار در تقسیم صدقات و انجام آن به دلخواه پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمْ مَنْ یَلْمِزُکَ فِی الصَّدَقٰاتِ ... إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ

تعیین موارد مصرف زکات از سوی خدا، به عنوان رد منافقان عیبجو، اشعار به این دارد که: آنان گمان می‌کردند پیامبر(ص) در کار خویش به دلخواه و بی‌ملاک و معیار عمل می‌کند.

7- فقرا، مساکین، کارگزاران امور صدقات و مؤلفة قلوبهم، مالک سهم خویش از صدقات هستند.

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

«لام»در «لِلْفُقَرٰاءِ ...» - که برای افادۀ ملکیت می‌باشد - بیانگر برداشت یاد شده است.

8- وجود کارگزارانی در عصر پیامبر(ص) برای جمع‌آوری صدقات

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

9- گردآوری و تقسیم صدقات و تعیین کارگزارانی برای آن، از وظایف حکومت اسلامی

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

با توجه به این که گردآورندگان زکات با اجازه و تعیین پیامبر(ص) اقدام به جمع‌آوری صدقات می‌کردند، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

10- کارگزاران حکومت و ارائه‌کنندگان خدمات به جامعۀ اسلامی، دارای استحقاق دریافت اجرت در قبال عمل

خویش

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

محتمل است استحقاق اجرت در برابر کار، اختصاص به کار جمع‌آوری صدقات نداشته باشد؛ بلکه تمامی کارگزاران حکومت، مستحق دریافت اجرت باشند.

11- کار، دارای بها و ارزش است و کارکنان مستحق مزد در برابر کار خویشند.

وَ الْعٰامِلِینَ عَلَیْهٰا

با توجه به اینکه برای کارگزاران امور صدقات، سهمی از آن قرار داده شده و این سهم در برابر کار آنان است - چه نیازمند باشند چه بی‌نیاز - برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

12- بنای اسلام بر جذب هر چه بیشتر انسانها و متمایل ساختن دلها به دین حق است.

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

13- بهره‌گیری از امکانات اقتصادی در جهت جذب قلبها و متمایل ساختن انسانها به اسلام، از وظایف حکومت اسلامی

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

با توجه به اینکه صدقات در اختیار حکومت می‌باشد و خداوند تألیف قلوب را یکی از مصارف زکات قرار داده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

14- تأثیرگذاری کمکهای اقتصادی در موضع‌گیریهای اجتماعی و فکری برخی از انسانها

وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ

دلجویی به وسیلۀ کمکهای مادی، در مورد افراد ضعیف‌الایمان و یا مخالفان، می‌تواند بدین منظور باشد که یا از جهت عقیده متمایل به حق شوند و یا دست کم در مواضع اجتماعی خود، از اسلام حمایت کنند.

15- تلاش جدی و پیگیر اسلام در جهت آزادی هر چه بیشتر بردگان

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ فِی الرِّقٰابِ

تعیین بخشی از صدقات، برای آزادی بردگان، رسای به برداشت یاد شده است.

16- صرف صدقات در مورد بردگان، بدهکاران، راه خدا و در راه ماندگان، فقط برای تأمین نیازهای آنان است، نه تملیک به ایشان.

وَ فِی الرِّقٰابِ ... وَ ابْنِ السَّبِیلِ

با توجه به اینکه برای چهار مورد اخیر، به جای لام ملکیت، حرف «فِی» - که بیانگر جهت صرف صدقات است - به کار گرفته شده، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

17- تشریع صدقات و منحصر نمودن مصارف آن در موارد هشتگانه (فقرا و ...) نشأت گرفته از علم و حکمت خداوند

إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ لِلْفُقَرٰاءِ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

18- «عَلِیمٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

19- علم خداوند، آمیخته با حکمت است.

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ

20- «عن أبی‌عبداللّه(ع) فی قول اللّه:

«إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ...» فقال: «إن جعلتها فیهم جمیعاً و إن جعلتها لواحد أجزء عنک؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خدا: «إِنَّمَا الصَّدَقٰاتُ ...» روایت شده که فرمود: صدقات را چه به مصرف همۀ هشت صنف برسانی و چه به مصرف یک صنف، مجزی است».

21- «قال الصّادق(ع): الفقراء هم الذین لا یسألون و علیهم مؤنات من عیالهم ... و المساکین هم أهل الزّمانة من العُمیان العُرجان و المجذومین و جمیع الأصناف الزَّمْنیٰ ... ؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: فقرا کسانی هستند که درخواست کمک نمی‌کنند با اینکه هزینۀ زندگی عائله بر عهدۀ آنان است و مساکین، افراد معلول، مانند کورها و شلها و جذامیها و سایر اصناف آفت‌زده هستند».

22- «عن زُرارة عن أبی‌جعفر(ع) قال:

سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» قال: هم قوم و حّدوا اللّه عزّوجلّ و خلعوا عبادة من یُعْبَد من دون اللّه و شهدوا أن لا إلٰه إلّااللّه و أنّ محمّداً(ص) رسول‌اللّه و هم فی ذلک شُکّاک فی بعض ما جاء به محمّد(ص) فأمر اللّه عزّوجلّ نبیّه أن یتألّفهم بالمال و العطاء لکی یحسن إسلامهم و یثبتوا علی دینهم الذی دخلوا فیه و أقرّوا به ... ؛ ⁽³⁾

زراره گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» پرسیدم، فرمود: آنان گروهی هستند که خدا را به وحدانیت پذیرفته و پرستش غیر خدا را ترک کرده و به یگانگی خدا و رسالت محمد(ص) گواهی داده‌اند، ولی در عین حال در بعضی از آنچه را که رسول خدا آورده شک دارند؛ پس خدای عزوجل پیامبرش را مأمور کرد با مال و بخشش، دل آنان را به دست آورد تا اسلامشان نیکو گردد و در آن دینی که وارده شده و به آن اقرار کرده‌اند، ثابت قدم بمانند».

23- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: قال رسول‌اللّه(ص): أیّما مؤمن أو مسلم مات و ترک دیناً لم یکن فی فساد و لا إسراف فعلی الإمام أن یقضیه ... هو من الغارمین و له سهم عند الإمام ... ؛ ⁽⁴⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که رسول خدا فرمود: هر مؤمن یا مسلمانی بمیرد و از او قرضی بماند - که آن را در راه فساد هزینه نکرده و اسراف نکرده باشد - بر عهدۀ امام است که آن را بپردازد ... آن بدهکار از «غارمین» است و سهمی نزد امام دارد ...».

25- «عن عبدالرّحمان بن حجّاج أنّ محمّد بن خالد سأل أباعبداللّه عن الصّدقات قال: اقسمها فیمن قال اللّه: و لا یعطی من سهم الغارمین الذین ینادون نداء الجاهلیّة قلت: و ما نداء الجاهلیّة؟ قال:

الرّجل یقول: یا آل بنی فلان فیقع فیهم القتل و الدّماء فلا یؤدّی ذلک من سهم الغارمین و الذین یغرمون من مهور النّساء ... و لا الذین لا یبالون بما صنعوا من أموال النّاس ؛ ⁽¹⁾

عبدالرحمان بن حجاج گوید: محمد بن خالد از امام صادق(ع) دربارۀ [مصرف] صدقات سؤال کرد، حضرت فرمود: آن را بین کسانی که خداوند فرموده تقسیم کن ولی از سهم غارمین به آنان که مانند زمان جاهلیت ندا می‌دهند داده نمی‌شود. من پرسیدم: ندای جاهلیت چه بوده است؟ فرمود: شخصی ندا می‌کرد: «یا آل فلان»[و قبیلۀ خود را به کمک می‌طلبید]. و در بین آنان کشتار و خونریزی واقع می‌شد. این خسارتها از سهم «غارمین»داده نمی‌شود و نیز بدهکاریهای اشخاص بابت مهرهای زنان و بدهی افرادی که در مصرف اموال مردم بی‌باک هستند [از آن سهم پرداخت نمی‌گردد]».

26- «عن أبی‌عبداللّه(ع) قال: إنّ أناساً من بنی‌هاشم أتوا رسول‌اللّه(ص) فسألوه أن یستعملهم علی صدقات المواشی و قالوا:

یکون لنا هذا السّهم الذی جعله اللّه للعالمین علیها فنحن أولی به، فقال رسول‌اللّه(ص): یا بنی‌عبدالمطّلب إنّ الصّدقة لا تحلّ لی و لا لکم ... ؛ ⁽²⁾

امام صادق(ع) فرمود: جمع از بنی هاشم به خدمت رسول خدا(ص) آمده، از آن حضرت خواستند ایشان را بر جمع‌آوری صدقات چهارپایان بگمارد و گفتند: [این درخواست را بپذیرید تا] سهمی از صدقات که خداوند برای مأموران جمع‌آوری صدقات معین فرموده به ما برسد. چون ما به دریافت آن شایسته‌تریم. پیامبر(ص) فرمود: ای فرزندان عبدالمطلب! صدقه بر من و بر شما حلال نیست ...».

کلیدواژه‌ها:

ابن سبیل؛ اجرت؛ اسراف؛ اسلام؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امامت؛ انعام؛ انفاق؛ بردگی؛ بنی‌هاشم؛ تاریخ؛ تفکر؛ جامعه؛ جاهلیت؛ حُکم؛ حکیم/اسما و صفات؛ دین؛ رجم؛ رسالت؛ زکات؛ زنا؛ سبیل اللّه؛ طمع؛ علیم/اسما و صفات؛ فساد؛ فقر؛ قتل؛ کار؛ گواهی؛ مؤلفة القلوب؛ مال؛ مالکیت؛ محمّد(ص)؛ مهریه؛ نصرت؛ نفاق؛ وجوب

[سوره التوبة (9): آیه 61]

وَ مِنْهُمُ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ اَلنَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اَللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (61)

61

و از جملۀ منافقان کسانی هستند که پیامبر را آزار می‌دهند و می‌گویند: او [سراپا]گوش است. بگو: او گوشِ خوبی برای شماست؛ به خدا ایمان دارد، و مؤمنان را تصدیق می‌کند، و رحمتی است برای کسانی از شما که ایمان آورده‌اند. و کسانی که پیامبر خدا را آزار می‌رسانند، عذابی دردناک خواهند داشت.

1- پیامبر اکرم(ص)، مورد آزار و اذیت مستمر برخی از منافقان

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ

«من»در «مِنْهُمُ» برای تبعیض و فعل مضارع «یُؤْذُونَ» مفید استمرار است؛ یعنی، برخی از منافقان پیوسته پیامبر اکرم(ص) را مورد اذیت قرار داده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می‌شوند.

2- جوسازی و تبلیغات سوء منافقان، علیه پیامبر(ص)

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ

3- معرفی پیامبر(ص)، به عنوان فردی ساده و خوش‌باور نمونه‌ای از اذیتهای منافقان نسبت به آن حضرت

اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ

«أُذُنٌ» به کسی گفته می‌شود که به هر سخنی گوش فرا دهد و زود باور کند؛ یعنی، ساده و خوش‌باور باشد. گفتنی است که برداشت یاد شده بر این اساس است که جملۀ «یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ» برای بیان مورد و نمونه‌ای باشد که منافقان، پیامبر(ص) را به آن متهم کرده و باعث رنجش خاطر آن حضرت می‌شدند.

4- سوء استفادۀ منافقان از عطوفت و سعۀ صدر پیامبر(ص) (گوش فرادادن آن حضرت به سخنان مردم)

اَلَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ

5- گوش فرادادن به سخنان گوناگون مردم، با شکیبایی و سعۀ صدر کامل، از خصلتهای پیامبر اکرم(ص)

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ

6- ستایش خداوند از پیامبر(ص) به خاطر سعۀ صدر و گوش فرادادن او به

همۀ سخنان مردم

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ

7- پیامبر(ص) شنوای سخنان نیک و ارزنده و نه سخنان باطل و بیهوده

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «خَیْرٍ» در «أُذُنُ خَیْرٍ» ، سخنان خوب باشد؛ یعنی، پیامبر(ص) شنوای سخنان خیر است نه شنوای هر سخنی هر چند باطل.

8- گوش فرادادن پیامبر(ص) به سخن همۀ مردم، در جهت منافع آنان و به خطر و صلاح جامعه

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ

محتمل است اضافۀ «أُذُنٌ» به «خَیْرٍ» ، از باب اضافۀ موصوف به صفت باشد؛ یعنی، پیامبر(ص) شنوایِ خوبی است برای شما و این صفت در جهت صلاح جامعۀ ایمانی است.

9- گوش فرادادن به سخنان همۀ طیفهای جامعه و داشتن سعۀ صدر در برابر آنان، خصلتی شایسته و بایسته برای رهبران و مسؤولان جامعۀ اسلامی

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ

10- پیامبر(ص) گر چه به همۀ سخنان از تمامی طیفها، گوش فرامی‌داد؛ ولی در مرحلۀ تصدیق و پذیرش، تنها سخنان خدا و مؤمنان را باور داشت.

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ

در صورتی که مراد از «خَیْرٍ» ، سخنان نیک باشد؛ آیه بدین معنا است که پیامبر(ص) تنها شنوای سخنان نیک است و به هر سخنی ترتیب اثر نمی‌دهد، بلکه تنها سخنان خدا (وحی) و سخنانِ مؤمنان راستین را باور می‌کند.

11- ترتیب اثر دادن پیامبر(ص)، تنها به سخنانی بود که در جهت منافع مؤمنان باشد.

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ... وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ

با توجه به «لام» در «لِلْمُؤْمِنِینَ» ، که برای افادۀ منفعت است، مطلب یاد شده استفاده می‌شود.

12- لزوم احترام و خوش‌بینی نسبت به مؤمنان و تصدیق سخنان آنان

قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ... وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ

13- سعۀ صدر پیامبر(ص) در گوش دادن به سخنان مردم، مایۀ رحمت برای مؤمنان

وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ ... وَ رَحْمَةٌ لِلَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ

14- محمد(ص)، رسول و فرستادۀ خداوند

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ

15- آزاردهندگان پیامبر(ص)، مستحق عذابی دردناک

وَ الَّذِینَ یُؤْذُونَ رَسُولَ اللّٰهِ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

16- «قال أبو عبد اللّه(ع): یا بنیّ ... إنّ اللّه عزّوجلّ یقول فی کتابه: «یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ» یقول: یصدّق اللّه و یصدّق للمؤمنین ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) به فرزندش اسماعیل فرمود: فرزندم، ... خدای عزوجل در کتاب خود می‌فرماید: «یُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَ یُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ» و مراد این است که [رسول خدا گفته‌های] خدا و مؤمنان را تصدیق می‌کند».

17- «سمّونی أذناً و زعموا أنّی کذلک لکثرة ملازمته إیّای و إقبالی علیه حتّی أنزل اللّه عزّوجلّ فی ذلک قرآناً «وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ...»؛ ⁽²⁾

رسول خدا فرمود: منافقان، مرا «أُذُنٌ» (سراپا گوش) نامیدند و به علت کثرت ملازمت علی با من و توجه من به او، گمان کردند، واقعا چنین هستم تا اینکه خدای عز و جل در این باره [این] آیه را نازل فرمود: از منافقان کسانی هستند که پیغمبر را آزار می‌دهند و می‌گویند او سراپا گوش [و زودباور] است ...».

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛ اسلام؛ افترا؛ امامت؛ امت؛ انبیاء؛ ایمان؛ باطل؛ جامعه؛ خدا؛ رحمت؛ رسالت؛ سخن؛ شرح صدر؛ عذاب؛ قرآن؛ گناه؛ گوش؛ محمّد(ص)؛ مدح؛ مهربانی؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 62]

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ (62)

62

[منافقان] برای شما به خدا سوگند می‌خورند تا شما را خشنود سازند، در صورتی که اگر مؤمن باشند سزاوارتر است که خدا و پیامبرش را خشنود کنند.

1- سوگندهای دروغ منافقان به خداوند نزد مؤمنان، برای جلب رضایت آنان

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ

2- وجود نارضایتی و خشم در میان مؤمنان نسبت به منافقان

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ

3- سوء استفادۀ منافقان از باورها و

اعتقادات مؤمنان و ارزشهای مکتب اسلام

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ

سوگند منافقان به خدا (یحلفون باللّه) - که در نزد مؤمنان دارای ارزش ویژه‌ای است - مفید برداشت یاد شده است.

4- هشدار خداوند به مؤمنان در مورد سوگندهای دروغ منافقان

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ

5- منافقان از برملا شدن افکار و اهدافشان برای مؤمنان، نگران بودند.

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ

از قسم خوردن منافقان، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

6- توبیخ منافقان از سوی خداوند، به خاطر ترجیح دادن رضایت مردم بر رضای خدا و رسول(ص)

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

7- جلب رضایت پیامبر(ص)، جلب رضایت خداست.

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

به کارگیری ضمیر مفرد در «یُرْضُوهُ» ، بیانگر این است که رضایت رسول خدا(ص)، رضایت خدا بوده و در این جهت تفاوتی وجود ندارد.

8- لزوم جلب رضایت خدا و پیامبر(ص) و ترجیح دادن آن بر رضایت دیگران

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

از واژۀ «أَحَقُّ» ، ضرورت و لزوم استفاده می‌شود.

9- منافقان، دارای روحیه‌ای شرک‌آلود

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

کوشش منافقان در جلب رضایت مردم (لیرضوکم) و غفلت از رضایت خدا (و اللّه و رسوله أحق أن یرضوه)، نشانگر روحیۀ شرک‌آلود آنان است.

10- منزلت والای پیامبر(ص) و جایگاه ویژه‌اش در نزد خداوند

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

11- هیچ کس، حتی پیامبر(ص)، همتا و عِدل خداوند نیست.

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

به کارگیری ضمیر مفرد (یرضوه) به جای ضمیر تثنیه (یرضوهما) ممکن است اشاره به مطلب فوق داشته باشد.

12- هدف اصلی مؤمنان راستین، جلب رضایت خدا و پیامبر(ص) است نه رضایت دیگران.

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ

13- ایمان واقعی، مستلزم تلاش برای جلب رضایت خدا و رسول او

وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

14- تلاش در جلب رضایت مردم، به جای جلب رضایت خدا و رسول‌او، نشانۀ نفاق و بی‌ایمانی

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

افشاگری؛ اللّه؛ امت؛ ایمان؛ توحید؛ تهدید؛ دروغ؛ رضای خدا؛ شرک؛ قسم؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 63]

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ اَلْخِزْیُ اَلْعَظِیمُ (63)

63

آیا ندانسته‌اند که هر کس با خدا و پیامبرش دشمنی کند آتش جهنّم برای او خواهد بود، که در آن جاودانه است؟ این همان رسوایی بزرگ است.

1- جبهه‌گیری در برابر خدا و رسول(ص) و خصومت با آنان، درپی دارندۀ خلود در آتش دوزخ است.

مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا

2- هشدار شدید الهی به منافقان، نسبت به موضع‌گیریهای خصمانۀ آنان در برابر خدا و رسول(ص)

أَ لَمْ یَعْلَمُوا ... ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

3- آزار پیامبر(ص) و عیب‌جویی از آن حضرت، موضع‌گیری خصمانه در برابر خداست.

وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ ... مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

برداشت یاد شده بدان جهت است که خداوند، پس از بیان کارهای نادرست منافقان، از همۀ کارهای آنان با جملۀ «یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ» یاد کرده است.

4- پیامبر(ص)، برخوردار از حرمت و جایگاهی والا در نزد خداوند

مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

با توجه به اینکه خصومت با رسول‌اکرم(ص) مساوی خصومت با خدا شمرده شده، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5- منافقان، مخلد در آتش دوزخند.

مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا

با توجه به اینکه آیات قبل و آیۀ بعد بیانگر خصلتهای منافقان است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

6- موضع‌گیری خصمانۀ منافقان در برابر

خدا و رسول او، علی‌رغم آگاهی آنان به عاقبت دردناک عملکردشان، شگفت‌آور است.

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ

با توجه به اینکه «أَ لَمْ یَعْلَمُوا» توبیخ است و این نوع توبیخ در مواردی به کار می‌رود که توبیخ‌شونده آگاه بوده و نمی‌بایست پس از آگاهی مرتکب خلاف شود، مطلب بالا استفاده می‌شود.

7- کیفرهای سخت اخروی، بازتاب عملکرد و موضع‌گیریهای خودِ انسان

مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ

8- جاودانگی حیات انسان حتی دوزخیان، در جهان آخرت

نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا

9- رسوایی بزرگ و ذلت واقعی، در مخلد شدن انسان در آتش دوزخ است.

فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِداً فِیهٰا ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

10- حفظ آبرو در برابر مردم، با سوگند دروغ و بی‌توجهی به رضایت خدا و رسولش، موجب رسوایی و ذلت انسان در آخرت است.

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ لَکُمْ ... فَأَنَّ لَهُ نٰارَ جَهَنَّمَ ... ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

11- لزوم یادآوری فرجام نهایی امور، در هدایت انسانها

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ یُحٰادِدِ اللّٰهَ ... نٰارَ جَهَنَّمَ ... ذٰلِکَ الْخِزْیُ الْعَظِیمُ

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ آتش؛ آخرت؛ اللّه؛ انذار؛ جهنم؛ حیات؛ خلافت الهی؛ دروغ؛ دشمنی؛ ذلت؛ رضای خدا؛ عذاب؛ عمل؛ عیب‌جویی؛ محمّد(ص)؛ نفاق؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 64]

یَحْذَرُ اَلْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ قُلِ اِسْتَهْزِؤُا إِنَّ اَللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ (64)

64

منافقان از این بیم دارند که سوره‌ای بر [ضدّ] آنان نازل شود و از آنچه در دلشان است به آنان خبر دهد. بگو: مسخره کنید! به یقین، خدا آنچه را که از[آشکار شدنِ] آن بیم دارید آشکار خواهد ساخت.

1- بیم و نگرانی منافقان، از افشای اسرارشان توسط وحی

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

2- آگاهی منافقان به اطلاع خداوند بر اسرار قلبشان

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

شک نیست که ترس منافقان مبتنی بر مقدماتی است که از جملۀ آن مقدمات، آگاهی آنان است به اینکه خداوند بر اسرار آدمی آگاه و عالم است.

3- حقانیت پیامبر(ص) و ارتباط او با وحی، امری ثابت شده برای منافقان

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

بیم منافقان از افشای اسرارشان به وسیلۀ قرآن، تلویحاً می‌رساند که آنان ارتباط پیامبر(ص) با وحی را امری مسلّم می‌شمردند.

4- فاش شدن نیات قلبی منافقان، توسط وحی و قرآن

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

بیم منافقان، می‌تواند نشانگر افشاگریهای پیشین قرآن دربارۀ آنان باشد.

5- نزول تدریجی قرآن، متناسب با نیازها و رخدادهای اجتماعی

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

6- تلاش منافقان در مخفی نگاه‌داشتن باورها و سخنانشان از مردم

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمٰا فِی قُلُوبِهِمْ

7- واژۀ «سُورَةٌ» و استعمال آن در بخشی از آیات قرآن، اصطلاحی آشنا و شناخته شده در عصر وحی

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَیْهِمْ سُورَةٌ

8- پیامبر(ص)، مأمور موضع‌گیری در برابر منافقان و تهدید ایشان به افشای اسرارشان

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... قُلِ اسْتَهْزِؤُا إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

9- استهزای منافقان نسبت به اسلام و پیامبر(ص)

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... قُلِ اسْتَهْزِؤُا

10- نفاق و دورویی در دین، استهزای دین است.*

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... قُلِ اسْتَهْزِؤُا

قبل از «اسْتَهْزِؤُا» سخن خاصی از منافقان ذکر نشده که حاکی از استهزا باشد؛ بدین جهت احتمال می‌رود که نفس حالت نفاق، استهزا باشد.

11- تأکید خداوند بر افشای حتمی اسرار خائنانۀ منافقان، علی‌رغم خواست و تمایل آنان به کتمان آن

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

12- غلبۀ ارادۀ خداوند، بر خواست آدمیان

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... إِنَّ اللّٰهَ مُخْرِجٌ مٰا تَحْذَرُونَ

کلیدواژه‌ها:

استهزاء؛ اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ تهدید؛ حق؛ خوف؛ دین؛ سرّ؛ سوره؛ غیب؛ قرآن؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ نزول قرآن؛ نفاق؛ وحی؛ یقین

[سوره التوبة (9): آیه 65]

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ (65)

65

و اگر از آنان بپرسی [که چه می‌گفتید؟] قطعاً خواهند گفت: ما فقط به شوخی و بازی چیزی می‌گفتیم. بگو: آیا خدا و آیات او و پیامبرش را مسخره می‌کردید؟

1- منافقان، در صورت بازخواست از عملکرد و سخنان ناروایشان، به دروغ آن را شوخی و سرگرمی می‌نمایانند.

یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ ... وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ

2- توجیه‌گری نسبت به مواضع و سخنان ناروای خویش، شیوۀ اهل نفاق است.

لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ

3- موقعیت ضعیف منافقان توطئه‌گر، در مقایسه با قدرت مسلمانان

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ

توجیه‌گری منافقان - که نوعی عقب‌نشینی است - بیانگر ضعف توان آنان در مقایسه با قدرت مسلمانان است.

4- خداوند از توجیه‌گریهای آیندۀ منافقان نسبت به عملکرد خائنانه‌شان پرده برداشت.

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ

5- پیامبر(ص) مأمور توبیخ منافقان، به خاطر بازیچه شمردن دین و استهزای ارزشهای الهی

قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

6- بازیچه قرار دادن ارزشهای دینی، حرام است.

لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

7- به بازی گرفتن ارزشهای دینی، نشانۀ نفاق و از شیوۀ منافقان است.

یَحْذَرُ الْمُنٰافِقُونَ ... لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ... کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

8- بی‌شرمی منافقان و اصرار آنان بر دروغ‌پردازی و تزویر، حتی پس از افشای اسرار درونی و توطئه‌های آنان

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ

جملۀ «قُلْ أَ بِاللّٰهِ ...» می‌تواند رد ادعای منافقان در مورد «نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ» باشد؛ یعنی، آنان هنوز هم با این سخنان در مقام تزویرند.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استهزاء؛ اسلام؛ افترا؛ افشاگری؛ اللّه؛ حرمت؛ حُکم؛ دین؛ سؤال و جواب؛ سخن؛ عجز؛ عذاب؛عفت؛ عمل؛ قرآن؛ گناه؛ لهو و لعب؛ محمّد(ص)؛ مکر؛ ملامت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 66]

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ (66)

66

عذر نیاورید! بی‌تردید، شما پس از ایمانتان کافر شده‌اید. اگر از گروهی از شما درگذریم، گروهی دیگر را به سبب این که مجرمند عذاب خواهیم کرد.

1- عذرخواهی منافقان از عملکرد ناشایست خود، پس از افشای اسرار خائنانه‌شان

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

2- پذیرفته نشدن عذر منافقان استهزاکننده به اسلام و پیامبر(ص)

کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ . لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

3- برملا شدن کفر منافقان، در پی توطئۀ آنان علیه اسلام و پیامبر(ص)

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

4- منافقان، گروهی که در آغاز به اسلام ایمان آوردند ولی بعداً به کفر گرویده و مرتد شدند.

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

5- کفر منافقان پس از ایمان ظاهریشان، مانع پذیرفته شدن عذر آنان

لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

6- عذر منافقان، عذر بدتر از گناه و مایۀ برملا شدن کفر باطنی آنان بود.

إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ ... لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ

7- اعلام امکان بخشیده شدن برخی از منافقان از سوی خداوند و وعدۀ عذاب و کیفر حتمی برای برخی دیگر از آنان

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً

8- سردمداران جریان نفاق و عاملان اصلی جرم و تبهکاری در جامعه، غیر قابل بخشش و مستحق مجازات

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

تعلیل عذاب دسته‌ای از منافقان، به اینکه اینان گروه مجرم و تبهکارند - در برابر عفو گروهی دیگر - می‌تواند گویای این حقیقت باشد که: سردمداران جریان نفاق و عاملان اصلی جرم، شایستۀ بخشش نبوده و باید مجازات شوند.

9- غیر قابل بخشش بودن کیفر برخی از منافقان، به دلیل مداومت و استمرار آنان بر انجام جرم و خطا

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این است که «بِأَنَّهُمْ ...» تعلیل «نُعَذِّبْ» می‌باشد و «بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ» افادۀ استمرار می‌کند.

10- اعلام امکان بخشیده شدن برخی از منافقان از سوی خداوند، به دلیل مداومت نداشتن آنان بر ارتکاب جرایم

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

از اینکه خداوند علت بخشیده نشدن عده‌ای از منافقان را، استمرار آنان بر جرم بیان کرده، استفاده می‌شود که بخشیده شدن گروه دیگر، به دلیل مداومت نداشتن آنان بر ارتکاب جرایم است.

11- استمرار و مداومت بر جرم، مانع پذیرفته شدن توبه و عذرخواهی انسان از درگاه الهی

لاٰ تَعْتَذِرُوا ... نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

12- منافقان، دارای گروههای متفاوت و مراتب مختلف، در خباثت و ارتکاب جرایم

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

13- جرایم انسان، منشأ اصلی کیفر و

عذاب الهی

نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

14- منافقان توطئه‌گر، مستحق کیفر و مجازات دنیوی‌اند و عدم اعمال آن نسبت به برخی از آنان از جانب خداوند، به اقتضای مصلحت است.

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ مِنْکُمْ نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

مراد از عفو و عذاب، می‌تواند بخشش و کیفر دنیوی باشد نه اخروی؛ در این صورت به حکم عقل، عفو از یک گروه به خاطر مصلحتی صورت گرفته است.

15- افعال الهی، دارای علت و حکمت

نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ

16- مسدود نبودن راه بازگشت به خداوند، برای منافقان

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ

مراد از «عفو»در «إِنْ نَعْفُ» بخشش گناهان منافقان است - اعم از بخشش دنیوی و اخروی - بنابر این، آیه با بیان امکان «عفو»، راه را برای بازگشت آنان باز گذارده است.

17- نقش پیامبر(ص) و رهبر جامعۀ اسلامی در عفو گروهی از منافقان بر اساس مصالح و کیفر گروهی دیگر

إِنْ نَعْفُ ... نُعَذِّبْ

با توجه به اینکه مراد از عفو و عذاب، می‌تواند بخشش و کیفر دنیوی باشد، و نیز با الغای خصوصیت و تعمیم دادن صدور حکم عفو و مجازات به رهبر جامعۀ اسلامی مطلب فوق را می‌توان استفاده کرد.

18- «عن أبی‌جعفر(ع) فی قوله: «لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ» قال: هؤلاء قوم کانوا مؤمنین صادقین ارتابوا و شکّوا و نافقوا بعد إیمانهم ... ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «لاٰ تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمٰانِکُمْ» روایت شده که فرمود: اینان گروهی از مؤمنان راستینی بودند که دچار شک و تردید گردیده و پس از ایمان گرفتار نفاق شدند ...».

کلیدواژه‌ها:

ارتداد؛ استهزاء؛ اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ امامت؛ توبه؛ دنیا؛ شک؛ عذاب؛ عذر؛ عفو؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مصلحت؛ مغفرت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 67]

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اَللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ اَلْمُنٰافِقِینَ هُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (67)

67

مردان و زنان منافق، همه از یکدیگرند. به کارهای ناپسند وامی‌دارند و از کارهای پسندیده باز می‌دارند، و دستشان را [از انفاق] می‌بندند. خدا را فراموش کرده‌اند، از این رو خدا آنان را فراموش کرده است. بی‌تردید، این منافقانند که نافرمانند.

1- وجود زنان منافق، در میان منافقان عصر پیامبر(ص)

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ

2- همگونی زنان و مردان منافق صدر اسلام، در مواضع ضد اسلامی و برخورد با مسلمانان

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ

3- همگونی زنان و مردان منافق، در مجازات و کیفر جرم نفاق

نُعَذِّبْ طٰائِفَةً بِأَنَّهُمْ کٰانُوا مُجْرِمِینَ . اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ

4- مواضع و عملکرد سیاسی، اجتماعی و دینی زنان منافق، دارای اهمیتی همانند مواضع و عملکرد مردان منافق

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ

مطرح شدن زنان منافق، در کنار مردان منافق و هم‌سطح شمرده شدن با آنان، بیانگر برداشت یاد شده است.

5- وجود رابطه و پیوند قوی، میان منافقان

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ

6- عدم استقلال برخی از منافقان در مشی خویش و تأثیرپذیری آنان از عناصر خطدهندۀ نفاق

بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «مِنْ» نشویه باشد که در این صورت، آیه می‌رساند برخی از منافقان نفاق خویش را از برخی دیگر کسب می‌کردند.

7- منافقان، گروهی متشکل از دو دسته:

خطدهنده و جریان‌ساز؛ خطگیرنده و

تأثیرپذیر

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ

با توجه به کلمۀ «مِنْ» نشویه، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

8- امکان عفو عناصر غیر اصلی و خطگیرندۀ نفاق و غیر قابل بخشش بودن جرم عناصر اصلی و خطدهنده*

إِنْ نَعْفُ عَنْ طٰائِفَةٍ ... نُعَذِّبْ طٰائِفَةً ... بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ

«بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ» تحت تأثیر بودن برخی از منافقان از برخی دیگر را افاده می‌کند و نیز این آیه تفسیر آیۀ قبل می‌باشد و علت عفو گروهی و کیفر گروهی دیگر را بیان می‌نماید.

9- شیوۀ منافقان، ترویج امور زشت و منکر و پیشگیری از تحقق معروف (ارزشها و نیکیها)

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ

10- منافقان، مردمی دارای خصلت بخل و خود داری از انفاق در راه خدا

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ

11- منافقان، هم خود خیری به جامعه نمی‌رسانند و هم دیگران را از کار نیک بازمی‌دارند.

وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ

12- اهتمام اسلام به انفاق و تأمین نیازهای معیشتی جامعه

وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ

13- منافقان، محروم از عنایت و توجه خدا به خاطر نسیان و غفلت آنان از او

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ

14- غفلت از خدا و فرمانهای او، عامل سلب شدن عنایت خدا نسبت به انسان و نیازهایش

نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ

15- نقش اصلی عملکرد انسان، در محرومیتش از لطف و عنایت الهی

نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ

16- ترویج زشتیها و فساد (منکر) و پیشگیری از تحقق نیکیها و ارزشها (معروف) و نیز خود داری از انفاق، نشانه‌های غفلت از خدا

یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ

17- ترویج زشتیها و فساد (منکر) و پیشگیری از تحقق نیکیها و ارزشها (معروف) و فراموش‌کردن خدا و فرمانهای

او، از عملکردها و ویژگی‌های منافقان

اَلْمُنٰافِقُونَ ... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ

18- تناسب کیفرها و مجازاتهای الهی با عملکرد انسان

نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ

19- توجه انسان به خدا و فرمانهایش، زمینه‌ساز جلب لطف و رحمت او

نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ

با استفاده از مفهوم جملۀ «نَسُوا اللّٰهَ ...» برداشت یاد شده به دست می‌آید.

20- منافقان، مشخص‌ترین نمونۀ فاسقان

إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

21- ترویج زشتیها (منکر)، پیشگیری از کارهای نیک، خود داری از انفاق و غفلت از یاد خدا، فسق واقعی است.

یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللّٰهَ ... إِنَّ الْمُنٰافِقِینَ هُمُ الْفٰاسِقُونَ

22- ترویج زشتیها، پیشگیری از نیکیها و خود داری از انفاق، جرم و موجب عذاب حتمی است.

نُعَذِّبْ ... مُجْرِمِینَ ... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ

آیۀ شریفه، بیانگر خصوصیات مجرمانی است که در آیۀ پیشین آمده است.

23- «عبدالعزیز بن مسلم قال: سألت الرّضا(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ: «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ» فقال: إنّ اللّه تعالی لا ینسی و لا یسهو ... و إنّما یجازی من نسیه و نسی لقاء یومه بأن یُنسیهم أنفسهم ... ؛ ⁽¹⁾

عبدالعزیز بن مسلم گوید: از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ» پرسیدم، فرمود: خدای تعالی نه فراموشی دارد و نه اشتباه ... همانا خداوند کسانی را که او و دیدار قیامت را فراموش کرده‌اند به این صورت مجازات می‌کند که خودشان را از یادشان ببرد ...».

24- «قال علیّ(ع) فی قول اللّه: «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ» فإنّما یعنی أنّهم نسوا اللّه فی دار الدّنیا فلم یعملوا له بالطّاعة و لم یؤمنوا به و برسوله فنسیهم فی الآخرة ای لم یجعل لهم فی ثوابه نصیباً فصاروا منسیّین من الخیر؛ ⁽²⁾

علی(ع) دربارۀ سخن خدا: «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِیَهُمْ» فرمود: همانا مقصود این است که آنان خدا را در دنیا فراموش نمودند و از او اطاعت نکردند و به او و رسولش ایمان نیاوردند، خدا نیز در

قیامت آنان را فراموش کرد؛ یعنی، برای آنان بهره‌ای از ثواب خود قرار نداد، پس آنان از خیر فراموش شدند».

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اطاعت؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انفاق؛ ایمان؛ بخل؛ پاداش؛ پیروی؛ زن؛ عذاب؛ عفو؛ عمل؛ غفلت؛ فراموشی؛ فساد؛ فسق؛ قیامت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ مغفرت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 68]

وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اَلْمُنٰافِقٰاتِ وَ اَلْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اَللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ (68)

68

خدا به مردان و زنان منافق و کافران، آتش جهنّم را وعده داده است، که جاودانه در آن خواهند بود. همان برایشان کافی است، و خدا لعنتشان کرده است و عذابی پایدار دارند.

1- خلود در آتش دوزخ، وعدۀ خداوند به زنان و مردان منافق و عموم کفرپیشگان

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا

2- زنان و مردان منافق در استحقاق کیفرهای الهی، مساویند.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا

3- تساوی زن و مرد در برابر تکالیف الهی

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا

4- همسانی منافقان و کافران، در استحقاق کیفر شدید و مستمر خداوند در قیامت

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ

5- وجود زنان منافق در میان منافقان عصر پیامبر(ص)

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ

6- جاودانگی حیات انسان، حتی دوزخیان در آخرت

نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ

7- عذاب جاودان جهنم، مجازاتی بس سنگین و کافی برای منافقان و کافران

نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ

8- عذاب جاودان جهنم تنها مجازات کافی برای منافقان و کافران و برابر با گناه کفر و نفاق آنان

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ الْکُفّٰارَ نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ

9- منافقان استهزاکنندۀ خدا، پیامبر(ص) و آیات الهی، مورد استهزای خداوند

قُلْ أَ بِاللّٰهِ وَ آیٰاتِهِ وَ رَسُولِهِ کُنْتُمْ تَسْتَهْزِؤُنَ ... وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ

به کار رفتن کلمۀ «وَعَدَ» به جای وعید و نیز تعبیر «هِیَ حَسْبُهُمْ» افادۀ نوعی استهزا دارد که می‌تواند پاسخ مناسبی به استهزای منافقان نسبت به خدا و ... باشد.

10- منافقان و کافران، مورد لعن و نفرین خداوند و محروم ابدی از رحمت او

اَلْمُنٰافِقِینَ ... وَ الْکُفّٰارَ ... لَعَنَهُمُ اللّٰهُ

11- جواز لعن و نفرین بر منافقان و کافران

اَلْمُنٰافِقِینَ ... وَ الْکُفّٰارَ ... لَعَنَهُمُ اللّٰهُ

12- محرومیت منافقان و کافران از رحمت الهی، مایۀ رنج و عذاب همیشگی آنان

وَ لَعَنَهُمُ اللّٰهُ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «عَذٰابٌ مُقِیمٌ» در نتیجۀ نفرین الهی به دوری آنان از رحمت باشد.

13- خلود در آتش جهنم، موجب عادت کردن دوزخیان یا کاسته شدن از رنج و عذاب نیست.

نٰارَ جَهَنَّمَ خٰالِدِینَ فِیهٰا هِیَ حَسْبُهُمْ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ

تکرار «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ» پس از «نٰارَ جَهَنَّمَ» ممکن است در جهت دفع این توهّم باشد که دوزخیان در اثر خلود، بدان انس می‌گیرند.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ آیات خدا؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ انفاق؛ تکلیف؛ جهنم؛ حیات؛ خلافت الهی؛ رحمت؛ زن؛ عذاب؛ کفر؛ گناه؛ لعن؛ محمّد(ص)؛ نفاق؛ وعده

[سوره التوبة (9): آیه 69]

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ کَمَا اِسْتَمْتَعَ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاٰقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ أُولٰئِکَ هُمُ اَلْخٰاسِرُونَ (69)

69

[شما منافقان] مانند کسانی هستید که پیش از شما بودند. آنان از شما نیرومندتر بودند و اموال و اولاد بیشتر داشتند، و از نصیب خود [در دنیا] بهره‌مند شدند، و شما نیز از نصیب خود بهره‌مند شده‌اید، چنان‌که کسانی که پیش از شما بودند از نصیب خود بهره‌مند شدند، و شما در باطل فرو رفته‌اید، چنان‌که آنان فرو رفتند.

آنان اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شد، و آنان خود زیانکارند.

1- خط نفاق و کفر، دارای پیشینه در میان امتهای گذشته

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ وَ الْمُنٰافِقٰاتِ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ

2- فرجام سوء منافقان و کفرپیشگان گذشتۀ تاریخ - علی‌رغم برخورداری آنان از قدرت، مال و فرزند فزونتر - هشداری است به منافقان هر عصر.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً

3- وجود منافقان و کافرانی نیرومندتر از منافقان و کافران عصر پیامبر(ص) در میان امتهای پیشین

کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

4- اعتماد و اتکای منافقان و کافران به قدرت، ثروت و فرزندان بسیار خویش

کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

5- هیچ چیز، حتی برترین قدرتهای نظامی، اقتصادی و نیروی انسانی، مانع تحقق یافتن عذاب الهی برای کافران و منافقان نیست.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُقِیمٌ . کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً وَ أَکْثَرَ أَمْوٰالاً وَ أَوْلاٰداً

نیروی نظامی از «قُوَّةً» ، اقتصادی از «أَمْوٰالاً» و انسانی از «أَوْلاٰداً» برداشت شده است.

6- هر امتی، چه مؤمن و چه کافر و منافق، در زندگی دنیوی، بهره و نصیبی دارد.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ

7- کثرت بهره‌وریهای کافران، به مقتضای خُلق و خو و تلاش مادی آنان و طبق جریان طبیعی است و نه نشانۀ رحمت و لطف الهی به آنان*

فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاٰقِکُمْ

با توجه به اینکه «خلاق»، می‌تواند به معنای دستاوردهای انسان به مقتضای خلق و خوی خویش باشد، (برگرفته از مفردات) این برداشت به دست می‌آید.

8- غرق شدن منافقان و کافران در باتلاق بهره‌وریهای مادی، گرایش مستمر آنان در طول تاریخ

فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ ... . وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «خوض»(فرو رفتن) به قرینۀ «فَاسْتَمْتَعُوا» همان بهره وری از مادیات و فرورفتن در منجلاب آن باشد.

9- مذمت الهی از غرق شدن در لذایذ و بهره وریهای مادی

فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ ... وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا

با توجه به اینکه مراد از «خوض»، می‌تواند خوض در بهره‌وریهای مادی باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10- بذله گویی منافقان و کافران و استهزای آنان به ارزشهای الهی، کار مستمرشان در طول تاریخ

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا

در «آیة 65» از قول منافقان نقل شده است: «إِنَّمٰا کُنّٰا نَخُوضُ وَ نَلْعَبُ» ؛ خداوند در این آیه می‌فرماید «خُضْتُمْ کَالَّذِی خٰاضُوا» ؛ یعنی، روش شما در پیشینیان شما نیز وجود داشته است.

11- حبط و سقوط ارزش و بی‌ثمر بودن اعمال کافران و منافقان، در دنیا و آخرت

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

12- منافقان و کافران پیشین با همۀ اتکایی که بر دستاوردهای مادی خویش داشتند، سرانجام همۀ آنها را فرو نهاده و بی‌توشه در گذشتند.

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ ... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

آیه در مقام تحذیر منافقان، سرنوشت پیشینیان را بر آنان می‌نمایاند که چگونه با همۀ قدرت در گذشتند و تلاشهای دنیویشان بی‌نتیجه ماند.

13- بی‌تأثیر ماندن دسیسه‌های منافقان و کافران طول تاریخ، در از بین بردن ارزشهای الهی، عبرتی است برای دنبال کنندگان راه آنان.

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ ... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

با توجه به اینکه منظور از اعمال در «أَعْمٰالُهُمْ» می‌تواند روشهای خائنانۀ آنان در قبال ادیان الهی باشد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

14- منافقان و کافران، زیانکاران واقعی تاریخند.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

15- ناچیزی بهره‌وریها و لذایذ زندگی دنیوی، در مقایسه با ثوابها و ارزشهای اخروی

فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاٰقِهِمْ ... أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ ... وَ أُولٰئِکَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ

با اینکه کافران و منافقان در دنیا بهره‌مند بوده‌اند، خداوند ایشان را زیانکار واقعی معرفی می‌کند؛ زیرا لذایذ دنیویشان محدود بوده و از ثوابهای اخروی بی‌بهره‌اند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احباط و تکفیر؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ امت؛ ایمان؛ باطل؛ پاداش؛ تاریخ؛ تهدید؛ دنیا؛ سنتهای خدا؛ضرر؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛ فرزند؛ کار؛ کفر؛ لذت؛ مال؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 70]

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عٰادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْرٰاهِیمَ وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ وَ اَلْمُؤْتَفِکٰاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اَللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (70)

70

آیا خبرِ کسانی که پیش از آنان بودند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اهل مَدیَن و آن شهرهای واژگون شدۀ [قوم لوط] به آنان نرسیده است؟ پیامبرانشان با دلایل روشن به سویشان آمدند، [ولی آنان طغیان کردند و هلاک شدند،] و چنین نبود که خدا به آنان ستم کرده باشد، بلکه آنان به خود ستم می‌کردند.

1- نکوهش خداوند از منافقان، به جهت عبرت نگرفتن از سرنوشت شوم کافران گذشتۀ تاریخ

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

2- اطلاع مردم عصر پیامبر از سرنوشت قوم نوح، عاد، ثمود، ابراهیم، اصحاب مدین و شهرهای زیر و رو شدۀ پیشینیان (قوم لوط و ...)

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

استفهام در «أَ لَمْ یَأْتِهِمْ» برای توبیخ است. سرزنش منافقان و کافران به خاطر عبرت نگرفتن از سرنوشت پیشینیان، رسای به این حقیقت است که آنان از سرگذشت پیشینیان آگاهی داشتند.

3- تاریخ و سرگذشت اقوام هلاک شده، چون قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم، اصحاب مدین و قوم لوط، مایۀ عبرت آدمیان

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

4- لزوم بهره‌گیری از سرگذشت و تاریخ امتها، در راهنمایی و هدایت انسانها

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

از اینکه خداوند، برای هدایت انسانها، به بیان سرنوشت امتها پرداخته است، مطلب فوق به دست می‌آید.

5- هلاکت امتهای کفرپیشۀ گذشتۀ تاریخ، از حوادث مهم و اخبار سازنده و پرفایده است.

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

«نَبَأُ» به معنای خبر مهم و بسیار سودمند است.

(مفردات راغب)

6- منافقان، در معرض نزول عذاب الهی و مبتلا شدن به سرنوشت قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم، اصحاب مدین و قوم لوط

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُنٰافِقِینَ ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ

7- هلاکت امتهای کفرپیشۀ گذشتۀ تاریخ، نمودی از قدرت خدا بر کیفر دنیوی منافقان و کافران هر عصر

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

8- واژگون شدن بسیاری از شهرهای آباد با نزول عذاب الهی

وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

«ائتفاک» به معنای انقلاب و زیر و رو شدن است. بنابراین مقصود از «مؤتفکات»به قرینۀ مقام، شهرهایی است که با عذاب و قهر الهی زیر و رو شده‌اند مانند دیار قوم لوط و ... .

9- کیفر دنیوی و اخروی کافران و منافقان، از سنت‌های ثابت الهی

أُولٰئِکَ حَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

10- مسؤولیت‌آور بودن علم و آگاهی برای انسان

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ الْمُؤْتَفِکٰاتِ

برداشت یاد شده با توجه به این است که توبیخ منافقان و کافران از آن رو صورت گرفته که آنان پس از آگاهی به فرجام شوم کفر، بازهم راه خطا را پیموده‌اند.

11- جمعیت بیشتر، امکانات برتر و قدرت فزونتر قوم نوح، عاد، ثمود، قوم ابراهیم، اصحاب مدین و قوم لوط در مقایسه با منافقان عصر پیامبر(ص)

کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کٰانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّةً ... أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ ... وَ أَصْحٰابِ مَدْیَنَ

12- هلاکت اقوام کافر پیشین، پس از اتمام حجت رسولان الهی بر آنان بود.

أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ... أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

13- کفرورزی امتهای هلاک شدۀ پیشین، با وجود ارائۀ دلایل روشن به آنان توسط رسولان الهی

أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

14- ادیان الهی و پیام رسولان خدا، متکی بر برهان و دلایل روشن است.

أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

15- لزوم بهره‌گیری از بیان‌روشن ومطالب قابل فهم، در هدایت و تربیت انسانها

أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

16- هلاکت اقوام کافر، بازتاب عملکرد خود آنان است نه ظلمی از ناحیۀ خداوند بر آنها.

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

17- کیفر انسانها، قبل از تبیین حق و باطل برای آنان، ظلم و دور از ساحت قدس خداست.

أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

نفی ظلم از خدا و متفرع شدن آن بر وجود بینات، بیانگر این نکته است که: درصورت ارائه نشدن دلایل روشن، به هلاکت رساندن انسانها ظلم می‌باشد.

18- کفرورزی و انکار دلایل روشن انبیا، ظلم انسان به خویش و پیامد آن دامنگیر خود اوست.

أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

19- اختیار انسان و نقش خود وی در رقم زدن سرنوشت خویش

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

20- ظلم در نظام کیفری خداوند راه ندارد.

فَمٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیَظْلِمَهُمْ

21- نزول عذاب بر امتهای کافر پیشین، پس از اصرار و مداومت آنان بر ظلم و حق‌ناپذیری بود.

وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

فعل «کٰانُوا» به همراه «یَظْلِمُونَ» افادۀ استمرار می‌کند.

22- اصرار بر ظلم و گناه، عامل نزول عذاب الهی است.

وَ لٰکِنْ کٰانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ ابراهیم(ع)؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ امت؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ باطل؛ برهان؛ تاریخ؛ تربیت؛ تکذیب؛ تکلیف؛ تهدید؛ ثمود؛ جبر و اختیار؛ دنیا؛ دین؛ سنتهای خدا؛ ظلم؛ عاد؛ عبرت؛ عذاب؛ عمل؛قریه؛ قوم لوط؛ کفر؛ گناه؛ مال؛ ملامت؛ نفاق؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 71]

وَ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُقِیمُونَ اَلصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ اَلزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اَللّٰهَ وَ رَسُولَهُ أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اَللّٰهُ إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (71)

71

و مردان و زنان مؤمن بعضی‌شان یاور بعضی دیگرند؛ به کارهای پسندیده وا می‌دارند و از کارهای ناپسند باز می‌دارند، و نماز را برپا می‌کنند و زکات می‌دهند، و از خدا و پیامبرش فرمان می‌برند. اینان را خدا به زودی مورد رحمت خود قرار می‌دهد. به یقین، خدا عزّتمند و حکیم است.

1- روح محبت ودوستی و حمایت ویاری رسانی به یکدیگر، حاکم بر جامعۀ مؤمنان

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ

«ولی» (مفرد «أَوْلِیٰاءُ» ) به معنای دوست، یاور و سرپرست می‌آید، برداشت یاد شده بر اساس دو معنای اول است.

2- عموم مؤمنان (زنان و مردان مؤمن) دارای نوعی ولایت و سرپرستی بر یکدیگر از جانب خداوند هستند.

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ

«ولی»: به قرینۀ «یَأْمُرُونَ ... وَ یَنْهَوْنَ» می‌تواند به معنای سرپرست باشد.

3- ایمان، مایۀ پیدایش روح دوستی و حمایت و پشتیبانی در میان اهل ایمان

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ

4- امر به معروف و نهی از منکر، حقی است برخاسته از شأن ولایت و سرپرستی عموم مؤمنان به یکدیگر.

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

5- امر به معروف و نهی از منکر، تبلور ولایت و محبت جامعۀ ایمانی به یکدیگر

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

6- لزوم بی تفاوت نبودن مؤمنان نسبت به عملکرد و سرنوشت یکدیگر

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

7- امر به معروف و نهی از منکر، مهمترین وظیفۀ مؤمنان و بارزترین مشخصۀ جامعۀ اسلامی

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

از اینکه در رأس همۀ کارها و ارزشها، از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است، اهمیت برتر آن استفاده می‌شود.

8- امر به معروف و نهی از منکر، از وظایف اجتماعی همگانی و مشترک میان زنان و مردان است.

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

9- امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه‌ای همیشگی و دایمی است نه تکلیفی مقطعی.

یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

از به کارگیری فعل مضارع (یأمرون و ینهون) که مفید استمرار است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10- اقامۀ نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول، از نشانه‌های بارز مؤمنان

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

11- ویژگی و اهمیت اقامۀ نماز و پرداخت زکات، در میان سایر تکالیف دینی

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

با توجه به اینکه جملۀ «یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ» فراگیرندۀ تمامی تکالیف عبادی و غیر عبادی است؛ ذکر جداگانۀ اقامۀ نماز و پرداخت زکات، نشان از ویژگی و اهمیت والای آن دو، در میان سایر عبادات و وظایف است.

12- مداومت بر اقامۀ نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول‌از ویژگیهای مؤمنان راستین

وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

به کارگیری فعل مضارع (یقیمون، یؤتون و یطیعون) بیانگر تداوم و استمرار است.

13- لزوم اهتمام مؤمنان به اصلاح جامعه و تأمین نیازهای معیشتی آنان، همپای اهتمام به تکالیف عبادی و فردی

وَ الْمُؤْمِنُونَ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

امر به معروف و نهی از منکر، در راستای اصلاح جامعه و پرداخت زکات در جهت تأمین نیازهای مالی مؤمنان و اقامۀ نماز از عبادات فردی انسانهاست.

14- اسلام، دربردارندۀ تکالیف عبادی، اجتماعی و اقتصادی است نه محدود در یک بُعد.

وَ الْمُؤْمِنُونَ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ یُقِیمُونَ الصَّلاٰةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

15- عملکرد، مواضع اجتماعی و خصلتهای مؤمنان و منافقان، کاملاً متفاوت و متضاد است.

اَلْمُنٰافِقُونَ وَ الْمُنٰافِقٰاتُ ... یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ ... وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ

با توجه به تقابل این آیه با آیۀ 67 - که در مورد خصلتهای منافقان بود - برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

16- نقش سازندۀ ایمان در اصلاح فرد و جامعه و زدودن فقر و فساد از سیمای جامعۀ بشری

اَلْمُؤْمِنُونَ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ یُؤْتُونَ الزَّکٰاةَ

17- مؤمنان راستین، فرمانبران خدا و رسول‌از روی میل و رغبت و نه از روی اکراه و بی‌میلی

وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

واژۀ «اطاعة»(مصدر یطیعون) به معنای فرمانبرداری از روی رغبت و میل است.

18- اطاعت از دستورات رسول خدا - در فرمانهای حکومتی و ... - همانند اطاعت از خدا لازم است.

وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

جدا آمدن اطاعت رسول‌از اطاعت خدا، مشعر به متفاوت بودن مواد و موضوعات مورد دستور است.

19- ولایت رسول خدا(ص) بر مؤمنان، نشأت‌یافته از مقام رسالت آن حضرت

وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ

20- وعدۀ خداوند به بهره‌مند ساختن مؤمنان راستین، از رحمت خاص خویش در قیامت

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ

تعبیر «سَیَرْحَمُهُمُ» که اختصاص به آینده دارد به جای «یَرْحَمُ» می‌تواند اشاره به قیامت داشته باشد.

21- امر به معروف، نهی از منکر، اقامۀ نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و

رسولش، عامل جلب رحمت ویژۀ الهی است.

یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ

22- ارزش و پاداش اعمال زنان و مردان مؤمن در پیشگاه خداوند، همسان است.

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ

23- عزت و حکمت الهی، تضمین‌کنندۀ تحقق وعده‌ها و بشارتهای او به مؤمنان

أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

24- وعدۀ الهی به شمول رحمتش بر مؤمنان در قیامت، نشأت یافته از حکمت اوست نه عجز از افاضۀ رحمت فعلی.

أُولٰئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّٰهُ إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» می‌تواند تعلیلی برای پرسش مقدر باشد، که چرا خداوند نزول رحمت به مؤمنان را موکول به آینده کرده است.

25- «عَزِیزٌ» و «حَکِیمٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

26- «من کلامه(ع): ... و قال: ...

«الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» فبدء اللّه بالأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر فریضة منه لعلمه بأنّها إذا أدّیت و أقیمت استقامت الفرائض کلّها هیّنها و صعبها ... ؛ ⁽¹⁾

از امام حسین(ع) دربارۀ سخن خدا: «الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیٰاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» نقل شده است: خداوند [قبل از نماز و زکات] از امر به معروف و نهی از منکر آغاز کرد؛ زیرا می‌دانست اگر این دو فریضه عملی گردد همۀ فرایض - آسان و مشکل آن - پابرجا می‌شود».

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اسلام؛ اصلاح؛ اطاعت؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ ایمان؛ بشارت؛ پاداش؛ تکلیف؛جامعه؛ حق؛ حقوق؛ حُکم؛ حکومت؛ حکیم/اسما و صفات؛ دوستی؛ رحمت؛ رسالت؛ زکات؛ زن؛ عبادت؛ عجز؛ عزیز/اسما و صفات؛ عمل؛ فساد؛ فقر؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ نفاق؛ نماز؛ وجوب؛ وعده؛ ولایت

[سوره التوبة (9): آیه 72]

وَعَدَ اَللّٰهُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اَللّٰهِ أَکْبَرُ ذٰلِکَ هُوَ اَلْفَوْزُ اَلْعَظِیمُ (72)

72

خدا به مردان و زنان مؤمن باغ‌هایی را وعده داده است که از زیر [درختان] آنها نهرها روان است و در آنها جاودانه‌اند، و نیز مسکن‌هایی دلپذیر در باغ‌هایی دائمی [به آنان وعده داده است]، و رضایتی که از جانب خداست [از همۀ اینها]برتر است. این همان کامیابی بزرگ است.

1- حیات جاودان در باغهای بهشت، وعدۀ الهی به زنان و مردان مؤمن

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ

2- باغهای بهشت، پوشیده از درختان با نهرهای روان

جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

«جنة»(مفرد جنات) به بوستانی گفته می‌شود که زمین آن پوشیده از درخت باشد.

3- تساوی زن و مرد در پاداشهای اخروی

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ

4- تمایل طبیعی و غریزی انسان به بوستان، آب، خانه‌های دلپذیر و جاودانگی، وسیله‌ای در جهت گرایش دادن وی به ارزشهای معنوی

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی

با توجه به اینکه خداوند، همین گرایشهای طبیعی را وسیلۀ هدایت انسانها و سوق دادن آنان به کسب ارزشها قرار داده است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

5- حیات انسان در آخرت، حیاتی مادی و جسمانی است نه صرفاً معنوی و روحانی.

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ ... جَنّٰاتٍ تَجْرِی ... مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً

بهره‌گیری از لذایذ مادی، چون باغهای پوشیده از درخت و خانه‌های دلپذیر، در سرای آخرت، مستلزم وجود مادی و جسمانی انسان نیز می‌باشد.

6- وجود خانه‌های عالی و پاکیزه برای

مؤمنان نیک‌کردار در «جَنّٰاتِ عَدْنٍ»

وَ مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً فِی جَنّٰاتِ عَدْنٍ

«جَنّٰاتِ عَدْنٍ» می‌تواند نامی خاص باشد و غیر از «جَنّٰاتٍ تَجْرِی ...» به شمار آید.

7- بهشت دارای مراتب، و پاداشهای اخروی، دارای گونه‌های متکامل

جَنّٰاتٍ تَجْرِی ... جَنّٰاتِ عَدْنٍ وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ

در برداشت یاد شده، از تمایز «جَنّٰاتٍ تَجْرِی» و «جَنّٰاتِ عَدْنٍ» از یکدیگر مراتب بهشت، و از «رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ» تفاوت کمالی نعمتهای آن استفاده شده است.

8- پرتوی از خشنودی و رضوان الهی، برتر از همۀ لذتهای دیگر برای مؤمنان در بهشت*

وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ

نکره آمدن «رِضْوٰانٌ» می‌تواند برای تقلیل باشد؛ یعنی، حتی شمه‌ای و نسیمی از رضوان الهی، برتر از سایر لذتهاست.

9- رضوان خداوند و خشنودی او از بهشتیان، بالاترین لذت و نعمت برای آنان

وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ

10- وجود نعمتها و لذایذ مادی و معنوی در بهشت

جَنّٰاتٍ ... مَسٰاکِنَ ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ

11- ایمان همراه با عمل نیک، شرط دستیابی انسان به نعمتهای جاودان بهشت و رستگاری عظیم

وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ ... الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

مراد از «الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ» ، با توجه به آیۀ پیش، زنان و مردان مؤمنی هستند که اهل عمل صالحند.

12- رستگاری و سعادت حقیقی انسان، تنها در پرتو دستیابی به رضا و خشنودی خداوند است.

وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ... ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

بنابر اینکه «ذٰلِکَ» صرفاً اشاره به «رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ» باشد، این برداشت استفاده می‌گردد.

13- برخورداری انسان از نعمتهای مادی و معنوی بهشت جاودان، همان رستگاری و سعادت عظیم و بی‌بدیل است.

جَنّٰاتٍ ... مَسٰاکِنَ طَیِّبَةً ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

با توجه به اینکه «ذٰلِکَ» می‌تواند اشاره به تمام فرازهای پیشین باشد (جنات تجری ... خالدین فیها ... مساکن طبیة ...

جنات عدن و رضوان من اللّه)، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

14- برترین لذتها برای اهل بهشت، لذت معنوی و روحانی است.

وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ

15- بهشت جاودان، باغ‌های پوشیده از درخت، خانه‌های دلپذیر و خشنودی خدا، پاداش الهی به مؤمنان در برابر امر به معروف و نهی از منکر، اقامۀ نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول(ص)

وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنٰاتُ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ یُطِیعُونَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ ... وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ ... ذٰلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

16- «روی عن النبیّ(ص) أنّه قال: عَدْن، داراللّه التی لم ترها عین و لم تخطر علی قلب بشر لا یسکنها غیر ثلاثة النبیّین و الصدّیقین و الشّهداء ... ؛ ⁽¹⁾

از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که فرمود: «عَدْنٍ» خانۀ خداست که هیچ چشمی آن را ندیده و به قلب هیچ بشری خطور نکرده است. در آن خانه ساکن نمی‌شود مگر سه دسته: پیامبران، صدیقان و شهیدان ...».

17- «عن علیّ بن الحسین(ع) قال: إذا صار أهل الجنّة فی الجنّة ... فیقول لهم تبارک و تعالی: رضای عنکم و محبّتی لکم خیر و أعظم ممّا أنتم فیه ... ثمّ قرأ علیّ بن الحسین هٰذه الآیة «وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ...»؛ ⁽²⁾

از امام سجاد(ع) روایت شده که فرمود: آن گاه که بهشتیان در بهشت قرار گیرند ... خدای تبارک و تعالی به آنان می‌فرماید:

رضایت و محبت من دربارۀ شما بهتر و بزرگتر است از نعمتهای بهشتی که غرق در آن هستید. سپس امام(ع) این آیه را قراءت فرمود: «وَعَدَ اللّٰهُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنٰاتِ جَنّٰاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ ... وَ رِضْوٰانٌ مِنَ اللّٰهِ أَکْبَرُ ...»».

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ اطاعت؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ باغ؛ بهشت؛ پاداش؛ حیات؛خانه؛ خلافت الهی؛ درخت؛ رستگاری؛ رضای خدا؛ زکات؛ زن؛ شهادت؛ صالحان؛ صدیقین؛ طبیعت؛ عمل؛ لذت؛ محمّد(ص)؛ مرد؛ نعمت؛ نماز؛ نهر؛ وعده

[سوره التوبة (9): آیه 73]

یٰا أَیُّهَا اَلنَّبِیُّ جٰاهِدِ اَلْکُفّٰارَ وَ اَلْمُنٰافِقِینَ وَ اُغْلُظْ عَلَیْهِمْ وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (73)

73

ای پیامبر، با کافران و منافقان [برای دفع شرّشان] به جهاد پرداز و با آنان با خشونت رفتار کن، و جایگاهشان جهنّم است، و چه بد سرانجامی است.

1- نبرد بی امان با کافران و منافقان، و سخت‌گیری و عدم ترحم به آنان، فرمان خدا به پیامبر(ص)

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

2- لزوم جهاد با کافران و منافقان و عدم مماشات با آنان

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ ... وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

3- تصمیم به جهاد با کافران و منافقان، در محدودۀ مسؤولیتهای رهبر جامعۀ اسلامی است.

یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ

به کارگیری خطاب «یٰا أَیُّهَا النَّبِیُّ» به جای «یا أیها الذین آمنوا» بیانگر این است که: تصمیم‌گیری دربارۀ جنگ با کفار و منافقان، از وظایف رهبر جامعۀ ایمانی است.

4- لزوم برخورد شدید و بدون ترحم، با کافران و منافقان حق ستیز

وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ

5- جهنم، جایگاه کافران و منافقان و فرجامی سخت و دردناک برای آنان

وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

6- کفر و نفاق، عامل دوزخی شدن انسان است.

جٰاهِدِ الْکُفّٰارَ وَ الْمُنٰافِقِینَ ... وَ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امامت؛ جهاد؛ جهنم؛ سختی؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 74]

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ اَلْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اَللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اَللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی اَلدُّنْیٰا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مٰا لَهُمْ فِی اَلْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ (74)

74

به خدا سوگند می‌خورند که [ناروا] نگفته‌اند، در صورتی که قطعاً سخن کفرآمیز گفته و پس از اسلام آوردنشان کافر شده‌اند، و آهنگ کاری را کردند که به آن دست نیافتند، و جز از این خرده‌گیری نکردند که خدا و پیامبرش آنان را با بخشش خود بی‌نیاز ساختند. پس اگر توبه کنند برایشان بهتر است، و اگر [از توبه] روی بگردانند، خدا آنان را در دنیا و آخرت به عذابی دردناک دچار می‌سازد، و در روی زمین هیچ یار و یاوری نخواهند داشت.

1- روی آوردن منافقان به سوگند دروغ، برای انکار سخنان کفرآمیزی که در نهان گفته بودند.

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ

2- سوء استفادۀ منافقان از ارزشهای مکتبی و باورهای جامعۀ اسلامی

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا

3- رسمیت یافتن کفر فرد در جامعۀ اسلامی، با سخنان و اقرارهای زبانی وی

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که منافقان با نفی سخنان کفرآمیز از خویش، می‌خواهند خود را مسلمان نشان دهند و خداوند، برای بی‌اساس نشان دادن اقرار آنان، بر صدور سخنان کفرآمیز از ناحیۀ آنان، تأکید کرده است.

4- ثبوت کفر منافقان صدر اسلام، با اظهار کردن کلمات کفرآمیز

وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ

5- ممنوعیتِ‌بر زبان‌راندن کلمات کفرآمیز

وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا

6- بر زبان جاری ساختن کلمات کفرآمیز، موجب کفر می‌شود.

یَحْلِفُونَ بِاللّٰهِ مٰا قٰالُوا وَ لَقَدْ قٰالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَ کَفَرُوا

7- تلاش پنهانی منافقان و اهتمام آنان در توطئه علیه پیامبر(ص) و اسلام

وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا

8- شکست منافقان در توطئه علیه اسلام و پیامبر(ص) و عدم دستیابی آنان به هدفهای شومشان

وَ هَمُّوا بِمٰا لَمْ یَنٰالُوا

9- توبیخ منافقان، به خاطر حرکتهای خیانت‌آمیز علیه اسلام و پیامبر(ص) با وجود برخورداری از تفضلات خدا و رسولش

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

10- برخورداری منافقان صدر اسلام از امکانات و رفاه مادی

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

11- برکتهای حاکمیت اسلام، شامل همۀ مردم حتی ناباوران و غیر متعهدان به اسلام

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

12- خیانت در برابر خدمت، از خصلتهای منافقان است.

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ

13- توطئه‌های منافقان علیه اسلام و پیامبر(ص)، انتقام جویی آنان از مسلمانان دست یافته به امکانات مادی، در پرتو تفضلات خدا و رسول

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

ضمیر در «أَغْنٰاهُمُ» می‌تواند به مسلمانان برگردد.

14- رفاه و امکانات مادی مسلمانان، غیر قابل تحمل برای منافقان صدر اسلام و برانگیزندۀ آنان به ستیزه جویی و کینه‌ورزی

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

15- بی‌نیازی و رفاه، زمینه ساز طغیان و ستیزه جویی با حق

وَ مٰا نَقَمُوا إِلاّٰ أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

16- پیامبر اکرم(ص) واسطۀ رسیدن فیض الهی به جامعۀ اسلامی

أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

ذکر «رَسُولُهُ» بعد از «اللّٰهُ» و ارجاع ضمیر «مِنْ فَضْلِهِ» تنها به خدا، بیانگر این نکته می‌تواند باشد که: فضل و فیض از آن خداست و رسولش، واسطۀ رسیدن فیض خدا به خلق اوست.

17- خداوند، یگانه منبع و منشأ فیض، رحمت و غنا

أَنْ أَغْنٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ

گرچه خداوند نام پیامبر(ص) را در کنار نام خود آورده است، اما فضل را تنها به خود نسبت داده است.

18- باز بودن راه توبه و بازگشت حتی برای منافقان توطئه گر

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ

19- خداوند، فراخوان منافقان مرتد و توطئه گر، به توبه و بازگشت به دامن اسلام

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ

20- اهتمام اسلام به هدایت و رهنمون ساختن هر چه بیشتر انسانها به حق

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ

21- توبۀ مرتدان، مورد پذیرش خداوند است.

وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاٰمِهِمْ ... فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ

22- دعوت به توبه و رهنمودهای خداوند به انسانها، در جهت مصالح و منافع خود آنان است.

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ

23- تهدید أکید خداوند بر کیفر سخت دنیوی و اخروی منافقان، در صورت امتناع آنان از توبه و پافشاری بر مواضع کفرآمیز توطئه‌گرانۀ خود

فَإِنْ یَتُوبُوا ... وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

24- توبۀ مرتد و اهانت کننده به ارزشهای الهی، مایۀ رفع عذاب الهی از اوست.

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ

25- روی گردانی از حق و اصرار بر کفر و ارتداد، مستلزم کیفر شدید دنیوی و اخروی است.

وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا وَ الْآخِرَةِ

26- لزوم برخورد شدید با مرتد و گویندۀ کلمات کفرآمیز

وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ عَذٰاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیٰا

27- سبقت رحمت‌الهی بر کیفر و غضب او

فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ

28- هیچ کس توانایی ندارد که به منافقان، هنگام گرفتار آمدنشان به عذاب دنیوی و اخروی، یاری رساند.

یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ ... وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

29- اتکا و دلبستگی منافقان به حامیان و هواداران خود، در مواضع کفرآمیز و توطئه علیه اسلام و مسلمانان

وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

تهدید خداوند به اینکه منافقان، هیچ یاور و حامیی نخواهند داشت، نشانگر ذهنیت غلط آنان در اتکا به حامیان خویش است که خداوند این ذهنیت را مردود شمرده است.

30- إخبار خداوند، از رسوایی و فضاحت نهایی منافقان صدر اسلام در جامعه و منزوی شدن آنان

وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

با توجه به اینکه آیه، إخبار از آینده است و نیز واژۀ «فِی الْأَرْضِ» می‌تواند به همین زندگی دنیوی اشاره داشته باشد، این برداشت به دست می‌آید.

31- هیچ چیز مانع تحقق ارادۀ الهی نخواهد بود.

یُعَذِّبْهُمُ اللّٰهُ ... وَ مٰا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لاٰ نَصِیرٍ

کلیدواژه‌ها:

آبرو؛ آخرت؛ ارتداد؛ اسلام؛ افترا؛ اقرار؛ اللّه؛ انتقام؛ انسان؛ برکت؛ توبه؛ توحید؛ تهدید؛ حسد؛ حق؛ حُکم؛ خیانت؛ دروغ؛ دشمنی؛ دین؛ رحمت؛ رفاه؛ زبان (گویش)؛ سخن؛ شکست؛ طغیان؛ عذاب؛ غضب؛ غیب؛ فیض؛ قرآن؛ قسم؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مصلحت؛ ملامت؛ نصرت؛ نفاق؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 75]

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اَللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (75)

75

و از جملۀ منافقان کسانی‌اند که با خدا عهد کردند که اگر از فضل خود به ما بدهد، حتماً صدقه خواهیم داد و از شایستگان خواهیم بود.

1- پیمان بستن برخی از منافقان با خدا مبنی بر پرداخت زکات و صدقه و قرار گرفتن در صف صالحان، در صورت برخورداری از مال و فضل الهی

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

2- مال، ثروت و امکانات مادی، فضل الهی است.

لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ

3- پرداخت زکات و صدقه، از اعمال و نشانه‌های صالحین است.

لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

4- مشروط نمودن انجام فرایض و صالح شدن، به برخورداری از مال و ثروت، خصلتی منافقانه است .

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

5- منافقان، دارای روحیۀ مادی

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا ... . لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

برداشت یاد شده بدین جهت است که منافقان، صلاح خویش را مشروط به برخورداری از مال و ثروت کردند.

6- اقرار منافقان به ناخالصی و صالح نبودن خویش

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ

7- روی آوردن انسان به درگاه خدا و بستن عهد با او، به هنگام احساس نیاز

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اخلاق؛ اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ بهانه‌جویی؛ تکلیف؛ زکات؛ صالحان؛ عمل؛ عهد؛ فقر؛ مال؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 76]

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ (76)

76

پس هنگامی که از فضل خود به آنان داد، از [انفاقِ] آن بخل ورزیدند، و با حالت اعراض روی گرداندند.

1- بخل ورزی منافقان از پرداخت صدقات به هنگام برخوردار شدن از مال و فضل الهی، علی رغم تهعدشان با خدا

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ

2- اجابت درخواست منافقان از سوی خداوند، در زمینۀ اعطای مال و ثروت به آنان

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

3- مال و ثروت، فضل الهی است.

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ

4- پیمان شکنی منافقان، علی رغم تعهدهای مؤکدشان با خداوند

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... . فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ

5- عهدشکنی، از نشانه‌های نفاق است.

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... . فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ

6- بخل ورزیدن از پرداخت صدقات پس از برخورداری از مال و فضل الهی،

خصلتی منفی و منافقانه است.

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ

7- بخل ورزی منافقان از پرداخت صدقات، روی گردانی از تعهد و اعراض از قرار گرفتن در صف صالحان بود.

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... . وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

8- منافقان، دارای روحیۀ اعراض از صلاح و انجام وظیفه

لَنَکُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِینَ ... وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ

9- «عن أبی‌عبداللّه(ع)... فقال: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ ...» قال: هو ثعلبة بن خاطب بن عمروبن عوف کان محتاجاً فعاهد اللّه فلمّا آتاه اللّه بخل به؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ...» روایت شده که آن شخص، ثعلبة بن خاطب بود که در زمان نیازمندی با خدا پیمان بست [که اگر از فضل خدا برخوردار شود صدقه دهد ...] و آن گاه که خدا به او عطا کرد بخل ورزید».

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ اسلام؛ اللّه؛ انفاق؛ بخل؛ ثعلبة بن خاطب؛ دعا؛ دنیا؛ صالحان؛ عهد؛ مال؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 77]

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اَللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ (77)

77

در نتیجه، خدا به سزای این که با او خلف وعده کردند و به سبب این که دروغ می‌گفتند، تا روزی که به لقای او می‌رسند، در دل‌هایشان نفاق افکند.

1- پیامد بخل ورزی منافقان از پرداخت صدقات، گرفتار شدن آنان به نفاقی مزمن تا دم مرگ

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ

«فَأَعْقَبَهُمْ» تفریع بر فراز پیشین است؛ یعنی، منافقان در پی امتناع از پرداخت صدقات - علی رغم پیمانی که با خدا بسته بودند - مبتلا به نفاقی شدند که تا دم مرگ آنان را رها نخواهد کرد.

2- ابتلای قلب منافقان عهدشکن و بخیل به نفاقی مزمن، کیفر خداوند برای آنان

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ

ضمیر در «أعقب» به «الله»در فراز پیشین باز می‌گردد؛ یعنی، خداوند منافقان را در پی شکستن عهدشان با او و امتناع ورزیدن از پرداخت زکات، به نفاق مزمنی گرفتار کرد که تا روز قیامت از آن رهایی نخواهند یافت.

3- نفاق، دارای مراتب است.

وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ ... فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً

با توجه به اینکه ضمیر «وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ» به منافقان باز می‌گردد، مفاد جملۀ «فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً» می‌تواند این معنا باشد که:

آنان قبل از پیمان بستن با خدا نیز دارای نفاق بوده‌اند که با پیمان شکنی به نفاق دایمی گرفتار شدند.

4- وجود خطر مبتلا شدن انسان به نفاق، در نتیجۀ شکستن پیمانهای خویش با خدا

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً

جملۀ «فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً» می‌تواند به پیدایش اصل نفاق اشاره داشته باشد؛ یعنی، قبلاً منافق نبوده‌اند ولی در نتیجه عملکردشان منافق شده‌اند.

5- لحظۀ مرگ، زمان ملاقات انسان با خدا و آشکار شدن حق برای اوست.

یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ

مراد از «یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ» می‌تواند مرگ باشد و همچنین می‌تواند قیامت باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

6- قیامت، روز ملاقات انسان با خدا

یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ

7- زیر پا نهادن عهد خویش با خدا و عادت کردن به دروغ گویی، مایۀ گرفتار شدن آدمی به نفاق مزمن و همیشگی

بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

«کٰانُوا یَکْذِبُونَ» فعل مضارع همراه با فعل «کان»است و بر استمرار دلالت می‌کند.

8- دروغ گویی، شیوۀ مستمر منافقان

وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

9- تأثیر عملکرد انسان در روح‌وروان وی

فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً ... بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ

10- پیمان‌شکنی، از مصادیق دروغ‌گویی است.

بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ» عطف تفسیر و بیان دیگری از «بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ» باشد نه امری مستقل از آن.

11- شکستن پیمان خود با خدا و دروغ‌گویی مستمر، نشانۀ منافقان است.

بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

12- بخل، روی‌گردانی ازحق،پیمان‌شکنی و دروغ، گناه و دارای کیفر

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ ... بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا ... بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ ... وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ

13- «و قال(ع): المنافق اذا حدّث عن اللّه و عن رسوله کذب و إذا وعد اللّه و رسوله أخلف ... و ذلک قول اللّه عزّوجلّ:

«فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ» ... ؛ ⁽¹⁾

امام صادق(ع) فرمود: منافق، هرگاه از خدا و رسولش سخن گوید، دروغ می‌گوید و اگر به خدا و رسول‌او وعده دهد، خلف وعده می‌کند ... و این است سخن خداوند عزوجل: «فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِی قُلُوبِهِمْ إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا کٰانُوا یَکْذِبُونَ» ...».

14- «قال علیّ بن أبی‌طالب(ع): ... و أمّا قوله: ... «إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ» ... یعنی البعث فسمّاه اللّه عزّوجلّ لقائه؛ ⁽²⁾

علی(ع) دربارۀ سخن خداوند «إِلیٰ یَوْمِ یَلْقَوْنَهُ ...» فرمود: مراد، روز رستاخیز است که خدای عز و جل آن را روز لقای خود نامیده است».

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امتحان؛ انفاق؛ بخل؛ حق؛ دروغ؛ عذاب؛ عمل؛ عهد؛ قلب؛ قیامت؛ گناه؛ لقاء اللّه مرگ؛ نفاق؛ وعده

[سوره التوبة (9): آیه 78]

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اَللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ وَ أَنَّ اَللّٰهَ عَلاّٰمُ اَلْغُیُوبِ (78)

78

آیا ندانسته‌اند که خدا راز آنان و نجوایشان را می‌داند و خدا دانای همۀ نهان‌هاست؟

1- توبیخ منافقان پیمان شکن از سوی خداوند، به خاطر بینش غلطشان دربارۀ علم و آگاهی کامل خدا به نیات و عملکرد آدمیان

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ

2- احاطۀ علمی خداوند به کردار و گفتار مخفیانۀ آدمیان

یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْوٰاهُمْ

3- غفلت و بی توجّهی منافقان به علم غیب و آگاهی گستردۀ خدا نسبت به اسرار و سخنان پنهانی، عامل گرایش آنان به تخلف از وظایف خود در برابر خدا

بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ ... أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ ... وَ أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

4- خداشناسی ناقص و غلط، موجب عملکرد نادرست است.

أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ ... أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ

«أَ لَمْ یَعْلَمُوا» می‌رساند که اگر منافقان به علم گستردۀ الهی آگاهی می‌داشتند، از وظایف خویش تخلف نمی‌کردند.

5- تلاش منافقان، در مخفی نگهداشتن طرحها و نقشه‌های خائنانۀ خویش، علیه اسلام و مسلمانان

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ

6- هشدار خداوند به منافقان، در رابطه با امکان افشای اسرار و سخنان پنهانی آنان

أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَعْلَمُ

در توضیح این برداشت می‌توان گفت که: تذکر خداوند به علم خویش بر اسرار و سخنان پنهانی منافقان، هشداری است به امکان افشای آنها.

7- خداوند، دارای علم گسترده و عمیق به همۀ نهانها

أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

8- «عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ» از اسما و صفات خداوند

أَنَّ اللّٰهَ عَلاّٰمُ الْغُیُوبِ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛ جهان بینی؛ سرّ؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ عهد؛ غفلت؛ غیب؛ مسلمانان؛ ملامت؛ نجوا؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 79]

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ اَلْمُطَّوِّعِینَ مِنَ اَلْمُؤْمِنِینَ فِی اَلصَّدَقٰاتِ وَ اَلَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اَللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (79)

79

کسانی که از مؤمنانِ [توانگرِ] اهل تبرّع و از آنان که جز به قدر توان خود چیزی نمی‌یابند [که انفاق کنند]، در مورد صدقات عیبجویی می‌کنند و آنان را به مسخره می‌گیرند، خدا آنان را مسخره کرده است و عذابی دردناک خواهند داشت.

1- طعن و خرده‌گیری منافقان، از مؤمنانی که از سر میل و رغبت و بیش از مقدار واجب، انفاق می‌کردند.

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ... فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ

«لمز»(مصدر یلمزون) به معنای عیب جویی، خرده‌گیری و

طعن است و «سخرة» و «سخریة»(مصدر یسخرون) به معنای استهزا و ریشخند می‌باشد.

2- انفاق از روی میل و رغبت، خصلت مؤمنان راستین

یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

«تطوع»(مصدر مطّوّعین) به معنای دادن چیزی همراه با میل و رغبت است. «الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقٰاتِ» ؛ یعنی، کسانی که صدقات را با طیب نفس و با میل و رغبت می‌پردازند.

3- انفاق در حال تهیدستی، دارای ارزشی برتر نسبت به انفاق در حال غنا و توانگری

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ .. وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ

عنوان «مطّوّع» هم شامل توانگران و هم شامل تهیدستان می‌شود. بنابراین ذکر دوبارۀ تهیدستان می‌تواند به اهمیت برتر انفاق آنان اشاره داشته باشد.

4- تلاش عملی و قرار دادن تمامی توان جسمی خود برای رفع نیاز حاجتمندان جامعه - در صورت نبود امکانات مالی - از اوصاف مؤمنان راستین است.

وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ

5- تمسخر و ریشخند منافقان نسبت به مؤمنان ایثارگر تهیدست

وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ

6- منافقان، خود بخیلند و انفاق دیگران را هم به استهزا می‌گیرند.

فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ ... الَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ

7- طعنه زدن به مؤمنان انفاقگر و استهزای آنان، از خصلت منافقان است.

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ

8- استهزای الهی نسبت به منافقانی که مؤمنان انفاقگر و ایثار کننده را طعن زده و استهزا می‌کردند.

سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ

9- عذاب دردناک الهی، کیفر منافقان استهزاگر

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

10- شیوۀ دوگانۀ منافقان در عیب جویی از مؤمنان توانمند و مؤمنان تهیدست

اَلَّذِینَ یَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ ... فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «یلمز» دربارۀ توانمندان و «فَیَسْخَرُونَ» دربارۀ تهیدستان باشد و ضمیر «مِنْهُمْ» به «الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ ...» برگردد؛ یعنی، منافقان، مؤمنان توانمند و اهل انفاق را مورد طعن و مؤمنان تهیدست انفاقگر را مورد استهزا و ریشخند قرار می‌دادند.

11- حمایت و دلجویی خداوند از مؤمنان انفاق کننده و ایثارگر، در برابر تمسخر منافقان

سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

12- مؤمن، دارای حرمتی والا در پیشگاه خداوند

فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

13- خرده‌گیری و مسخره کردن مؤمن گناهی بزرگ و در پی دارندۀ عذاب سخت الهی است.

فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

14- ارزشمندی انفاق، در گرو مقدار آن نیست.

وَ الَّذِینَ لاٰ یَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

از اینکه انفاق اندک تهیدستان، اختصاص به ذکر یافته و مورد عنایت خاص خدا قرار گرفته است، استفاده می‌شود که: ارزش انفاق به کمی و زیادی آن نیست.

15- کیفر الهی برای گناهکاران، متناسب با گناه آنان است.

فَیَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ

16- «عن الرضا(ع): ... قوله تعالی: «سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ» ... فقال: إنّ اللّه تعالی لایسخر ...

و لکنّه تعالی یجازیهم جزاء السّخریّة ... ؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ» روایت شده که فرمود: خداوند متعال کسی را مسخره نمی‌کند ... ولی در برابر استهزای منافقان، آنان را مجازات می‌کند ...».

کلیدواژه‌ها:

احترام؛ استهزاء؛ اسلام؛ اللّه؛ انفاق؛ ایثار؛ ایمان؛ بخل؛ تاریخ؛ دلداری؛ صالحان؛ عذاب؛ عیب جویی؛ فقر؛ گناه؛ مال؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 80]

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اَللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اَللّٰهُ لاٰ یَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْفٰاسِقِینَ (80)

80

برای آنان چه طلب آمرزش کنی یا نکنی [فرقی ندارد، حتّی] اگر هفتاد بار هم برایشان طلب آمرزش کنی هرگز خدا آنان را نمی‌آمرزد. این بدان سبب است که آنان به خدا و پیامبرش کفر ورزیدند؛ و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی‌کند.

1- اعلام قطعیت عذاب الهی برای منافقان استهزاگر و عدم تأثیر استغفار مکرر (هفتاد بار) پیامبر(ص) برای آنان

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ . اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ

2- تأثیر استغفار پیامبر(ص) برای مسلمانان

اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاٰ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ

از اینکه خداوند در خصوص منافقان، از استغفار پیامبر(ص) نفی اثر کرده، برداشت می‌شود که در موارد دیگر تأثیر داشته است.

3- منافقان استهزاگر و عهدشکن، محروم از غفران الهی

إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

4- رأفت پیامبر(ص) نسبت به همۀ مردم و تلاش آن حضرت برای هدایت همگان

إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِینَ مَرَّةً فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ

لحن سخن الهی، حاکی از تمایل پیامبر(ص) به استغفار برای منافقان است. استغفار برای مردمانی چون منافقان، نشانگر رأفت و رحمت گستردۀ آن حضرت نسبت به عموم مردم و تلاش او برای هدایت همگان است.

5- کافران به خدا و پیامبر(ص)، محروم از آمرزش الهی.

فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

6- منافقان، کافر به خدا و پیامبر(ص)

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

7- کفر منافقان به خدا و رسول‌او، مانع آمرزش آنان

فَلَنْ یَغْفِرَ اللّٰهُ لَهُمْ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ

8- کفر به خدا و رسول‌او، فسق و کافران، مردمانی فاسقند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

9- منافقان، مردمانی فاسقند.

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کَفَرُوا ... وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

10- فسق (خروج از اطاعت خدا) مانع برخورداری انسان از هدایت الهی

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

11- فاسقان، محروم از هدایت الهی

وَ اللّٰهُ لاٰ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفٰاسِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اعداد؛ اللّه؛ عذاب؛ عهد؛ فسق؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مغفرت؛ مهربانی؛ نفاق؛ هدایت

[سوره التوبة (9): آیه 81]

فَرِحَ اَلْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اَللّٰهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی اَلْحَرِّ قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ (81)

81

برجای گذاشته شدگان، به ماندن خود پس از رفتن رسول خدا شادمان بودند، و از این که با نیروی مالی و بدنی خود در راه خدا جهاد کنند کراهت داشتند، و گفتند:

در این گرما کوچ نکنید. بگو: آتش جهنّم پر حرارت‌تر است، اگر می‌فهمیدند.

1- تخلف منافقان از شرکت در جنگ تبوک

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ

این بخش از آیات مربوط به جنگ تبوک و تخلف منافقان از شرکت در آن است.

2- خوشحالی و احساس موفقیت منافقان از شرکت نکردن در جنگ تبوک

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ

3- خوشحال بودن از عدم همراهی با رسول خدا(ص)، خصلت منافقان و برخاسته از نفاق

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ

4- رسالت پیامبر(ص) از جانب خداوند، مستلزم همراهی با آن حضرت در جنگ و جهاد

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ

از به کارگیری عنوان «رَسُولِ اللّٰهِ» استفاده می‌شود که این حیثیت (رسالت خدا) مستلزم همراه بودن با پیامبر(ص) در سختی‌هایی مانند جنگ و جهاد است به نحوی که تخلف از آن، آتش دوزخ را در پی دارد.

5- سرزنش خداوند نسبت به منافقان و آنان که به جای ندامت از تخلفات خویش، خشنود بودند.

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ

6- کراهت و ناخرسندی منافقان از جهاد با مال و جان، در راه خدا

وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- در راه خدا و برای خدا بودن، ملاک ارزش جهاد

أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

8- کراهت و ناخرسندی از ایثار مال و جان در راه خدا، نشانۀ نفاق

وَ کَرِهُوا أَنْ یُجٰاهِدُوا بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

9- اخلالگری منافقان، در بسیج برای جنگ تبوک

لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ

10- وقوع جنگ تبوک در شدت گرما

لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ

11- گرمی هوا، بهانۀ منافقان برای تخلف از جنگ تبوک و دستاویزی برای تبلیغ و بازداشتن دیگران از شرکت در آن

وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ

12- منافقان، دارای روحیۀ رفاه‌طلبی

وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ

13- مؤمنان راستین، پذیرای هر سختی و دشواری در راه خدا

وَ قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ

از اینکه خداوند منافقان را به خاطر گریز از جهاد در هوای گرم، به بهانۀ سختی و دشواری آن، مذمت کرده است، استفاده می‌شود که مؤمنان راستین از چنین خصلتی به دور بودند.

14- منافقان متخلف از جنگ، مورد تهدید خداوند به آتش سوزان دوزخ

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

15- سوزنده‌تر بودن آتش دوزخ از گرمی هوای دنیا، هشداری شدید به تخلف‌کنندگان از جهاد به بهانۀ گرمی هوا

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا

16- بی اعتقادی منافقان به قیامت و عدم درک آن نسبت به حوادث و حقایق آن، مایۀ تخلف آنان از جهاد

لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

17- توجه به شدت عقابهای اخروی، عاملی بازدارنده از گناه و مخالفت با پیامبر(ص)

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

18- خداوند، خواهان درک عمیق انسانها نسبت به حقایق اخروی

لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

برداشت یاد شده مستفاد از به کارگیری کلمۀ «لَوْ» - که برای تمنی است - می‌باشد.

19- منافقان، مردمانی محروم از درک حقایق اخروی

لَوْ کٰانُوا یَفْقَهُونَ

به کارگیری کلمۀ «لَوْ» - که برای تمنی است - حکایت از آن دارد که منافقان از درک حقایق اخروی ناتوانند.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ انذار؛ ایثار؛ ایمان؛ بهانه جویی؛ تبوک/غزوه؛ تهدید؛ جهاد؛ جهان بینی؛ جهل؛ جهنم؛ دین؛ رسالت؛ رفاه؛ سبیل اللّه؛ سرور؛ عذاب؛ فتنه؛ قصه؛ قیامت؛ کفر؛ گرما؛ گناه؛ مال؛ محمّد(ص)؛ ملامت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 82]

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (82)

82

پس باید اندکی بخندند [آن هم فقط در دنیا]، و باید [در آخرت] بسیار گریه کنند، که سزایی است در برابر آنچه مرتکب می‌شدند.

1- خوشحالی و خندۀ منافقان متخلف از جهاد، اندک و زودگذر در مقایسه با عذابها و گریه‌های اخروی آنان

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً

در جملۀ «فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً» دو احتمال است:

1 - هر دو مربوط به دنیا باشد؛ 2 - «فَلْیَضْحَکُوا» مربوط به دنیا و «وَ لْیَبْکُوا» در مورد آخرت باشد، برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

2- شادی اندک و رنج طولانی منافقان در دنیا، بازتاب عملکرد آنان و کیفر الهی برای ایشان

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

برداشت یاد شده بدین احتمال است که خنده و گریه در «فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً» هر دو مربوط به دنیا باشد.

3- گریه‌های طولانی منافقان در آتش سوزان دوزخ

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ ... وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً

4- متخلفان از جهاد، نباید از تخلف خویش مسرور گردند؛ بلکه باید از پیامد ناگوار ترک این فریضه، محزون و غمزده باشند.

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ ... فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً

5- خوشیهای دنیا در مقایسه با رنجهای اخروی برای گناهکاران بسی ناچیز است.

فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً

6- تخلف از جهاد وفرمان رسول‌خدا(ص) و اخلال در بسیج و تجهیز سپاه اسلام، جرمی بزرگ

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلاٰفَ رَسُولِ اللّٰهِ ... قٰالُوا لاٰ تَنْفِرُوا ... قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ ... جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

7- توجه به شدت حرارت آتش دوزخ، عامل خشنودی اندک انسان و گریۀ طولانی وی در دنیا و بیم او بر فرجام خویش

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا ... فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلاً وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً

تفریع «فَلْیَضْحَکُوا ...» بر «قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ ...» بیانگر مطلب یاد شده است.

8- استمرار بر گناه، مسلتزم عذاب دوزخ و رنج طولانی

قُلْ نٰارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ ... جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

«کٰانُوا یَکْسِبُونَ» فعل مضارع همراه با«کان»است و بر استمرار دلالت می‌کند.

9- کیفرهای الهی در قیامت، بازتاب کردار ناشایست خود انسانهاست.

وَ لْیَبْکُوا کَثِیراً جَزٰاءً بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

با توجه به اینکه خداوند، گریه و رنج طولانی را کیفر گناهان طولانی و مستمر کافران و منافقان قرار داده است، برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ تزکیه؛ جهاد؛ جهنم؛ حزن؛ خنده؛ دنیا؛ سرور؛ عذاب؛ گریه؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 83]

فَإِنْ رَجَعَکَ اَللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ اَلْخٰالِفِینَ (83)

83

پس اگر خدا تو را [از تبوک] به سوی گروهی از متخلفان [که بر نفاق باقی مانده‌اند] باز گردانید، و آنان از تو اجازۀ خروج خواستند، بگو: شما هرگز با من خارج نخواهید شد، و هرگز همراه من با هیچ دشمنی نخواهید جنگید، زیرا شما بار اوّل به ماندن [در مدینه] خشنود بودید، پس اکنون هم با برجای ماندگان بمانید.

1- خبر دادن خداوند از امکان اجازه خواستن منافقان متخلف از جنگ، برای شرکت جستن در جنگهای آینده

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ

2- شرکت پیامبر(ص) در جنگ تبوک و

خروج آن‌حضرت ازمدینه همراه مجاهدان

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ

3- تظاهر به آمادگی برای جهاد و فداکاری، پس از پایان یافتن دشواریهای نبرد، خصلتی منافقانه است.

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ لِلْخُرُوجِ

4- پیامبر(ص) مأمور افشای چهرۀ منافقان و اعلام عدم حضور قطعی آنان با او در هیچ جنگی پس از جنگ تبوک

فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ

5- طرد همیشگی منافقان متخلف از جنگ تبوک، از سوی خدا و پیامبر(ص)

فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً

6- گروهی از منافقان متخلف از جنگ تبوک، ریاکارانه در صدد جبران پیامد خسارتبار ترک جهاد و رسوایی گذشتۀ خویش

فَإِنْ رَجَعَکَ اللّٰهُ إِلیٰ طٰائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوکَ

7- اعلان عدم صلاحیت منافقان برای همراه شدن با پیامبر(ص) جهت مقابله با دشمنان دین

فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا

8- نفاق، بازدارندۀ انسان از جهاد در راه خدا و همگامی با رهبر الهی

فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا

9- همرزمی با پیامبر(ص) و رهبر الهی، دارای ارزشی والا

لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ أَبَداً وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا

با توجه به اینکه آیه در مقام نکوهش و طرد منافقان است و این نکوهش و طرد را با محروم شمردن آنان از جهاد در رکاب پیامبر(ص) بیان داشته است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

10- احساس رضایت و خوشحالی منافقان از شرکت نکردن در جنگ برای بار نخست، مایۀ طرد همیشگی آنان از سوی خدا و پیامبر(ص) و محروم شدن دایمی از شرکت در جهاد

لَنْ تَخْرُجُوا ... وَ لَنْ تُقٰاتِلُوا مَعِیَ عَدُوًّا إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «لَنْ تَخْرُجُوا» و «لَنْ تُقٰاتِلُوا» در مقام انشا و برای طرد منافقان و جملۀ «إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ ...» نیز برای تعلیل آن باشد.

11- نقش اساسی برخی مواضع و عملکردهای نخستین انسان، در عملکرد و مواضع آیندۀ وی

لَنْ تَخْرُجُوا مَعِیَ ... إِنَّکُمْ رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ

تصریح به «أَوَّلَ مَرَّةٍ» نقش داشتن عملکرد نخستین را در

حرکتهای آیندۀ انسان می‌رساند.

12- شرکت و عدم شرکت مسلمانان در جنگ، منوط به اذن پیامبر(ص) بود.

فَاسْتَأْذَنُوکَ

استیذان منافقان، نشان دهندۀ این است که: آنان به عنوان فردی از جامعه اسلامی، شرکت خود را در جنگهای آینده، منوط به اجازۀ پیامبر(ص) می‌دانسته‌اند.

13- شرکت و عدم شرکت در جنگ، منوط به اذن رهبر جامعۀ اسلامی است.

فَاسْتَأْذَنُوکَ

14- وقوع اولین تخلف منافقان از جهاد در جنگ تبوک*

رَضِیتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ

محتمل است که تخلف منافقان در جنگ تبوک، اولین تخلف آنان بوده و «أَوَّلَ مَرَّةٍ» ناظر به این معنا باشد.

15- معاف بودن برخی از مردم (زنان، کهنسالان، معلولان و ...) از شرکت در جنگ

فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

مراد از«خالفین»می‌تواند کسانی باشد که به صورت مجاز و یا به دلیل عجز از شرکت در جنگ معاف شده‌اند.

16- تحقیر منافقان متخلف از جنگ، از سوی خدا و پیامبر(ص)

فَاقْعُدُوا مَعَ الْخٰالِفِینَ

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌رنظامی؛ اذن؛ اسلام؛ افشاگری؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ ایثار؛ پیری؛ تبوک/غزوه؛ جهاد؛ حُکم؛ دشمنی؛دین؛ ریا؛ زن؛ عمل؛ قصه؛ محمّد(ص)؛ مدینه؛ ملامت؛ نفاق

[سوره التوبة (9): آیه 84]

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللّٰهِ وَ رَسُولِهِ وَ مٰاتُوا وَ هُمْ فٰاسِقُونَ (84)

84

و هرگز بر هیچ مرده‌ای از منافقان نماز مخوان و بر سرِ قبرش نایست، زیرا آنان به خدا و پیامبر او کفر ورزیدند و در حالی که نافرمان بودند مُردند.

1- نهی شدن پیامبر(ص) برای همیشه، از نمازگزاردن بر جنازۀ منافقان و دعا کردن برای آنها، بعد از جنگ تبوک

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً

2- ممنوع نبودن پیامبر(ص) از

نمازگزاردن بر جنازۀ منافقان و حضور یافتن بر قبر آنها، تا قبل از جنگ تبوک

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ

با توجه به سیاق آیات، که پس از جنگ تبوک نازل شده است، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

3- خداوند، خواهان رسوایی و خواری منافقان در جامعۀ اسلامی، حتی پس از مرگشان

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

4- ممنوع شدن پیامبر(ص) از حضور یافتن بر سر قبر منافقان و دعا و استغفار برای آنان

وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

5- وجود سنت نماز و دعا برای میت مسلمان و رفتن بر سر قبر وی در زمان پیامبر اکرم(ص)

وَ لاٰ تُصَلِّ ... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

6- حضور پیامبر(ص) بر مزار مؤمنان و دعا و استغفار آن حضرت برای آنان

وَ لاٰ تُصَلِّ ... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

از اینکه خداوند حضور پیامبر(ص) را بر سر قبر منافقان نهی کرده است، استفاده می‌شود که روش آن حضرت حضور یافتن بر مزار مسلمانان بوده است.

7- مشروعیت و پسندیده بودن حضور بر مزار مؤمنان و دعا و استغفار برای آنان

وَ لاٰ تُصَلِّ ... وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

آنچه در آیه نهی شده در خصوص منافقان است و همین تخصیص می‌رساند که حضور یافتن بر مزار مؤمنان و دعا برای آنان امری جایز، بلکه پسندیده است.

8- پیامبر(ص) و رهبر جامعۀ اسلامی، مأمور به اتخاذ مواضع صریح و قاطع در برابر عناصر نفاق و منافق و ناسالم جامعه

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ مٰاتَ أَبَداً وَ لاٰ تَقُمْ عَلیٰ قَبْرِهِ

9- نماز گزاردن بر جنازۀ منافقان و حضور یافتن بر سر قبر آنان، حرام است.

وَ لاٰ تُصَلِّ عَلیٰ أَحَدٍ مِنْهُمْ

10- افشای کامل چهرۀ منافقان و اتخاذ مواضع شدید علیه آنان، از تبعات تخلف آنان از جنگ تبوک