تفسیر راهنما جلد 6

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ اعراف آیۀ 42 تا 206

اشاره

[سوره الأعراف (7): آیه 42]

وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (42)

42

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند - هیچ کس را جز به قدر وُسعش تکلیف نمی‌کنیم - اینان اهل بهشتند که در آن جاودانه خواهند بود.

1- پاداش بهشت، ویژۀ کسانی که به آیات الهی ایمان‌آورند و اعمال نیک انجام دهند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

متعلق «آمَنُوا» به دلیل آیه 40، آیات الهی است.

2- توأم بودن، شرط باروری و ثمردهی ایمان و عمل صالح

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ

3- تکلیف و مسؤولیت هر انسان در باور به معارف الهی و انجام تکالیف دین، به میزان قدرت و استطاعت اوست.

لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

4- انسانها در باورشان به معارف دین و انجام تکالیف الهی، برخوردار از تواناییهای متفاوت هستند.

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

5- شریعت‌الهی، شریعتی است سهل‌وآسان

وَ الَّذِینَ ... لاٰ نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاّٰ وُسْعَهٰا

6- بهشت جایگاه ابدی و بهشتیان در آن جاویدان هستند.

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

7- انسانها خواهان سعادت همیشگی و عمری جاودانه‌اند.

هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

وعدۀ خلود و پاداش ابدی در صورتی مؤثر و ترغیب‌کنندۀ آدمی است که وی خواهان آن باشد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ تکلیف؛ خلافت الهی؛ دین؛ عمل صالح؛ قدرت

[سوره الأعراف (7): آیه 43]

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ اَلْأَنْهٰارُ وَ قٰالُوا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اَللّٰهُ لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ وَ نُودُوا أَنْ تِلْکُمُ اَلْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (43)

43

و هر کینه‌ای را که در سینه‌هایشان بوده است بر می‌کنیم، در حالی که از زیر قصرهایشان نهرها روان است، و می‌گویند: ستایش مختصّ خداست که ما را به این [نیکبختی]هدایت کرد، و اگر خدا ما را هدایت نکرده بود امکان نداشت [به آن]راه یابیم. بی‌تردید، فرستادگان پروردگارمان حق را آوردند. و به آنان ندا داده می‌شود که این بهشت در برابر آنچه انجام می‌دادید به شما واگذار شده است.

1- خداوند دلها و سینه‌های اهل بهشت را از هر کینه و دشمنی پاک خواهد کرد.

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ

«غِلٍّ» به معنای کینه است.

2- زندگی بهشتیان آکنده از صلح و سلامت و به دور از کشمکشهایی مانند جدال دوزخیان است.

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ

هدف از بیان پاکیزگی دل‌های بهشتیان از کینه و عداوت پس از گوشزد کردن نزاع دوزخیان، مقایسه دو جایگاه از جهت صفا و صمیمیت و عداوت و کینه‌توزی است.

3- دشمنی و کینه‌توزی، رذایلی ریشه‌دار و مبارزه با آن نیازمند سعی و تلاش است.

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ

به کارگیری «نزع»، به معنای کندن، برای رهاسازی انسان از کینه و عداوت، می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده باشد.

4- زدودن کینه و عداوت از سینه‌ها،

ارزش الهی است.

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ

5- وجود برخی از کینه‌ها در سینۀ مؤمنان قبل از ورود به بهشت و زدودن آن با ورود به بهشت*

وَ نَزَعْنٰا مٰا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ

6- بهشت دارای نهرهایی متعدد، لبریز و همواره جاری

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ

اسناد جریان به خود نهرها، همانند «جری المیزاب»، حکایت از پر بودن و لبریز بودن نهرهای بهشت دارد.

7- جایگاه رفیع بهشتیان، مشرف بر نهرهایی جاری

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ

8- نهرهای جاری بهشت، پاداش مؤمنان نیک‌کردار

تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ

9- بهشتیان پس از ورود به بهشت و مشاهدۀ مواهب آن، خداوند را به خاطر هدایت شدن و نیلشان به بهشت، سپاس می‌گویند.

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا

10- رهیابی به بهشت جاودان، جز در پرتو هدایت الهی میسر نیست.

وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ

11- خداوند هدایت‌کنندۀ مردم به ایمان و انجام اعمال صالح برای رساندن آنان به بهشت و مواهب آن

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا

برداشت یاد شده بر این اساس است که متعلّق «هَدٰانٰا» ، به قرینۀ آیۀ پیشین، ایمان و عمل صالح و «لام» در «لِهٰذٰا» بیانگر هدف و غایت هدایت باشد. یعنی: هدانا إلی الایمان لنکون من أصحاب الجنة.

12- رهیابی به ایمان و عمل صالح، جز در پرتو هدایت و توفیق الهی میسر نیست.

وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لاٰ أَنْ هَدٰانَا اللّٰهُ

متعلَّق «لِنَهْتَدِیَ» و «هَدٰانٰا» ، به قرینۀ آیۀ قبل، می‌تواند ایمان به آیات الهی و انجام اعمال صالح باشد. یعنی: ما کنا لنهتدی إلی الایمان و الاعمال الصالحة لو لا أن هدانا اللّه إلی ذلک.

13- عدم اتکای بهشتیان به اعمال خویش، در رسیدن به نعمتهای بهشت

وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی هَدٰانٰا لِهٰذٰا وَ مٰا کُنّٰا لِنَهْتَدِیَ

14- بهشتیان حقانیت رسالت و وعده‌های پیامبران را درمی‌یابند و با سوگند آن را بازگو می‌کنند.

لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

15- رسالت فرستادگان الهی برای تربیت و رشد آدمیان است.

لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده با توجه به کلمۀ «رب»استفاده شده است.

16- بهشت تفضلی است از جانب خداوند به مؤمنان نیک‌کردار، نه پاداشی همپایۀ عملکرد آنان

تِلْکُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهٰا بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

خداوند از یک سو بهشت را پاداش عملکرد اهل ایمان دانسته (بما کنتم تعملون) و از سوی دیگر آن را میراث (دستیابی به چیزی بدون عوض) خوانده است تا به این حقیقت اشاره کند که اعطای بهشت همپایه اعمال مؤمنان نیست، بلکه تفضلی است از جانب خداوند به ایشان.

17- بهشت، جایگاهی بس والا و ارجمند در پیشگاه خداوند

أَنْ تِلْکُمُ الْجَنَّةُ

به کارگیری کلمۀ «تِلْکُمُ» ، علی‌رغم نزدیک بودن مشارالیه آن (بهشت)، بیانگر عظمت و ارجمندی بهشت است.

18- برخورداری مؤمنان از نعمتهای الهی در بهشت، نتیجه کردار نیک و مستمر آنان است.

وَ نُودُوا أَنْ ... بِمٰا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

19- «رب»از اسما و صفات خداوند

لَقَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

20- «روی عن النبیّ(ص) أنّه قال: ما من أحد إلّاو له منزل فی الجنّة و منزل فی النّار ...و المؤمن یرث الکافر منزلَه من الجنّة فذلک قوله: «أُورِثْتُمُوهٰا» ؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: هیچ کس نیست مگر آن که منزلی در بهشت و منزلی در جهنم دارد ...و مؤمن، منزل کافر را در بهشت به ارث می‌برد. و این است معنای قول خداوند: «أُورِثْتُمُوهٰا» ».

21- «عن رسول اللّه(ص) ...: و الأنهار تجری من تحت مساکنهم وذلک قول اللّه عزّ و جلّ: «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ...» . ⁽²⁾

از رسول خدا(ص) [ضمن حدیثی طولانی در وصف اهل بهشت] روایت شده است: نهرها از زیر خانه‌های آنها جاری است. و این است معنای قول خدا که فرمود: «تَجْرِی مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ ...» ».

کلیدواژه‌ها:

اخلاق؛ ارث؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ بهشت؛ پاداش؛ تربیت؛ تزکیه؛ جهنم؛ حمد؛ خلافت الهی؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شکر؛ طهارت؛ عمل؛ قلب؛ نعمت؛ نهر؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 44]

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْجَنَّةِ أَصْحٰابَ اَلنّٰارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَی اَلظّٰالِمِینَ (44)

44

و بهشتیان، دوزخیان را ندا می‌کنند که: ما آنچه را پروردگارمان به ما وعده داده بود درست یافتیم؛ آیا شما هم آنچه را پروردگارتان [از عذاب]وعده داده بود درست یافتید؟ می‌گویند: آری. پس اعلام کننده‌ای میانشان اعلام می‌کند که لعنت خدا بر ستمکاران باد؛

1- بهشتیان پس از ورود به بهشت با فریادی رسا دوزخیان را مخاطب قرار داده و با آنان سخن می‌گویند.

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ أَصْحٰابَ النّٰارِ

«نداء»به معنای فریاد زدن و کسی را با صدایی بلند خواندن است.

2- اعلان تحقق وعده‌های الهی (بهشت و مواهب آن) به اهل ایمان، گزارشی از سوی بهشتیان به گرفتاران در آتش دوزخ

وَ نٰادیٰ ... أَنْ قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا

3- بهشتیان برای ملامت و سرزنش دوزخیان، از آنان جویای تحقق وعیدهای الهی برای منکران آیات خداوند خواهند شد.

وَ نٰادیٰ ... فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا

4- اعتراف دوزخیان در برابر بهشتیان، به تحقق تهدیدهای الهی دربارۀ ایشان

فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا قٰالُوا نَعَمْ

5- وعده‌ها و وعیدهای خداوند، برخاسته از ربوبیت او و برای رشد و تربیت انسانهاست.

قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ حَقًّا

6- ظالمان از رحمت خداوند دور هستند.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

7- ندا دهنده‌ای در قیامت مأمور اعلام گرفتاری ظالمان به لعنت خداوند است.

فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ

8- «ربّ» از اسما و صفات خداوند

قَدْ وَجَدْنٰا مٰا وَعَدَنٰا رَبُّنٰا ... فَهَلْ وَجَدْتُمْ مٰا وَعَدَ رَبُّکُمْ

9- «أحمد بن عمر الحلاّل قال: سألت أبالحسن(ع) عن قوله تعالی: «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَیْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ» قال:

المؤذّن أمیرالمؤمنین(ع).

⁽¹⁾ احمد بن عمر حلاّل گوید: از امام رضا(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ...» سؤال کردم: فرمود: مؤذن، امیرالمؤمنین(ع) است».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اقرار؛ اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ تربیت؛ تکذیب؛ جهنم؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ سؤال و جواب؛ ظلم؛ عذاب؛ قیامت؛ لعن؛ نعمت؛ وعده

[سوره الأعراف (7): آیه 45]

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ (45)

45

همانان که [مردم را]از راه خدا باز می‌دارند و کجی آن را می‌خواهند، در حالی که آخرت را انکار می‌کنند.

1- اعراض‌کنندگان از راه خدا (دین و معارف الهی) از زمرۀ ستمکارانند.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

«صد»مصدر «یَصُدُّونَ» می‌تواند به معنای اعراض کردن باشد و می‌تواند به معنای مانع شدن و باز داشتن به کار رود. در صورت اول «یَصُدُّونَ» فعلی لازم است و در صورت دوم فعلی است متعدی. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

2- کسانی که مردم را از پیوستن به راه خدا باز دارند، ستمکارند.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «یَصُدُّونَ» از «صد»به معنای بازداشتن باشد. قابل ذکر است که بر این مبنا کلمه‌ای همانند «الناس»مفعول آن خواهد بود که به خاطر وضوحش در کلام نیامده است.

3- آنانکه در پی کج و ناهنجار جلوه دادن راه خدا هستند، از گروه ظالمانند.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

«بغی»به معنای خواستن و جستجو کردن و «عوج» به معنای کمی و انحراف است. «ها» در «یَبْغُونَهٰا» به تقدیر لام و «عِوَجاً» ، مفعول‌به می‌باشد، بنابراین «الَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً» یعنی: آنانکه در جستجوی کجی برای دین الهی هستند حال یا در لابلای معارف دینی در جستجوی مواردی هستند که آنها

را نکاتی انحرافی بنمایانند و یا اینکه با تحریف حقایق دین، آنها را به مسائلی انحرافی تبدیل می‌کنند. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

4- آنانکه در پی ناهنجار کردن و منحرف ساختن راه خدایند، از زمرۀ ستمکارانند و در قیامت مورد لعنت خدا قرار خواهند گرفت.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

برداشت یاد شده بر اساس دومین مصداقی است که در توضیح برداشت قبل برای پی‌جویی اعوجاج در دین بیان شده است.

5- راه خدا (دین و معارف الهی) بدور از هر گونه انحراف و ناهنجاری

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ ... یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

6- منکران قیامت از زمرۀ ستمکارانند و در قیامت از رحمت خدا محروم خواهند بود.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ ... وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ

7- اعراض‌کنندگان از راه‌خدا، بازدارندگان مردم از پیوستن به آیین الهی و آنان که راه خدا را منحرف جلوه می‌دهند، از رحمت الهی در قیامت بدور خواهند بود.

أَنْ لَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَی الظّٰالِمِینَ. اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً

8- گروهی از انسانها به خاطر نپذیرفتن قیامت، دین خدا را دینی منحرف می‌پندارند و از آن رویگردان می‌شوند.

اَلَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ وَ یَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ

جملۀ «وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ کٰافِرُونَ» می‌تواند جملۀ حالیه و در مقام تعلیل باشد که در اصطلاح به آن حال معلِّله گفته می‌شود. بر این مبنا آیه اشاره به این معنا دارد که: برخی انسانها به علت نپذیرفتن قیامت، می‌پندارند دینی که در آن زنده شدن مردگان مطرح باشد دینی بی اساس و دارای اعوجاج است و در نتیجه از آن رویگردان شده و دیگران را از آن بازمی‌دارند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ تکذیب؛ دین؛ رحمت؛ سبیل اللّه؛ ظلم؛ قیامت؛ کفر؛ لعن

[سوره الأعراف (7): آیه 46]

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی اَلْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ اَلْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ (46)

46

و میان بهشت و دوزخ حایلی است، و بر بلندی‌های آن مردانی هستند که هر کدام[از بهشتیان و دوزخیان]را از سیمایشان می‌شناسند؛ و بهشتیان را ندا می‌کنند که سلام بر شما باد. این در حالی است که آنان هنوز به بهشت در نیامده‌اند، ولی امید آن را دارند.

1- وجود حجابی حایل میان بهشتیان و دوزخیان در صحنۀ قیامت

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ

2- حضور مردانی بلند مرتبه (أصحاب اعراف)، بر بلندای حجاب حایل بین دوزخیان و بهشتیان

وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ

«عرف»به قسمتهای بالا و رویین هر چیز بلند و مرتفع گفته می‌شود و جمع آن «اعراف»است. (لسان العرب). ال در «الْأَعْرٰافِ» جانشین مضاف إلیه است، یعنی: و علی اعراف الحجاب رجال.

3- اعرافیان، مشرف و ناظر بر تمامی انسانهای حاضر در صحنۀ قیامت

وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ

توصیف أصحاب اعراف به اینکه بر بلندای حایل بین بهشتیان و دوزخیان مستقر هستند، بیانگر آن است که آنان بر تمامی افراد موجود در صحنۀ قیامت اشراف دارند و بر ایشان نظارت می‌کنند.

4- اعرافیان، مؤمنانی با منزلتی بزرگ در پیشگاه خداوند و دارای مرتبه‌ای برتر از دیگر مؤمنان

وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

از اینکه اصحاب اعراف در مکانی قرار دارند که مشرف به همگان هستند و هر شخص و یا طایفه‌ای را با علامتهای آنان می‌شناسند و در صحنۀ قیامت با بهشتیان سخن می‌گویند و امنیت کامل را به آنان بشارت می‌دهند و فرمان دخول به بهشت را به آنان اعلام می‌دارند، می‌توان فهمید که آنان نسبت به دیگر مؤمنان، از مقامی برتر برخوردار هستند.

5- امتها و گروههای موجود در صحنۀ قیامت، چه بهشتی و چه دوزخی، هر کدام دارای علایمی مخصوص به خویش

وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ

کلمۀ «سیما» به معنای علامت و نشانه است.

6- اصحاب اعراف، هر یک از امتها و دسته‌های موجود در صحنۀ قیامت را با نشانه‌های مخصوصشان خواهند شناخت.

یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ

7- اصحاب اعراف با فریادی رسا بر مؤمنانی که در انتظار ورود به بهشتند، درود می‌فرستند.

وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

جملۀ «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» می‌تواند جمله‌ای انشایی باشد و می‌تواند اخبار از وجود امنیت و سلامت برای مؤمنان گرفته شود.

برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

8- اصحاب اعراف با فریادی رسا سلامت و امنیت کامل را به مؤمنان راهی بهشت مژده می‌دهند.

وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که جملۀ «سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» جمله‌ای اخباری باشد.

9- بهشتیان در آستانۀ ورود به بهشت در عین امید به حضور در آن جایگاه رفیع، نگران از تغییر سرنوشت خویشند.

لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که ضمیر فاعلی در «لَمْ یَدْخُلُوهٰا» و «یَطْمَعُونَ» به أصحاب الجنة، برگردانده شود. بر این مبنا جملۀ «لَمْ یَدْخُلُوهٰا» حال برای «أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ» است. گفتنی است «یَطْمَعُونَ» (امید دارند) اشاره به نگرانی آنان دارد که مبادا از ورود به بهشت منع گردند.

10- «عن أبی عبداللّه(ع) و قد سئل عن قول اللّه عزّ و جلّ: «وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ» فقال: سُورٌ بین الجنّة و النّار ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) - در پاسخ سؤال از معنای «حِجٰابٌ» در سخن خدای عزّوجلّ: «وَ بَیْنَهُمٰا حِجٰابٌ ...» روایت شده که فرمود: دیواری است بین بهشت و جهنم ...».

11- «قال الصّادق(ع): ...یَعْرِف الأئمّة(ع) أولیائهم و أعدائهم بسیماهم و هو قوله تعالی: «وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ (و هم الائمة(ع)) یَعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیمٰاهُمْ» ؛ ⁽²⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است که ائمه(ع) دوستان و دشمنان خود را به سیمایشان می‌شناسند. و این است معنای سخن خداوند که فرمود: «بر اعراف مردانی هستند (و اینان ائمه‌اند(ع)) که هر کس را به سیمایش می‌شناسند».

12- «بریدٌ العِجْلیّ قال: سألت أباجعفر(ع) عن قول اللّه: «وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ ...»

قال: صراط بین الجنة و النار ...؛ ⁽¹⁾

برید عجلی گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ...» سؤال کردم فرمود: راهی است بین بهشت و جهنم ...».

13- «أنَس بن مالک عن النبیّ(ع) قال: إنّ مؤمنی الجنّ لهم ثواب و علیهم عقاب، فسألناه عن ثوابهم فقال: علی الأعراف و لیسوا فی الجنّة مع أمّة محمّد(ص)، فسألناه و ما الأعراف؟ قال: حائط الجنّة تجری فیه الأنهار و تنبت فیه الأشجار و الثّمار؛ ⁽²⁾

انس بن مالک گوید: رسول خدا(ص) فرمود: مؤمنان جن، ثواب و عقاب دارند، از آن حضرت دربارۀ ثوابشان پرسیدم، فرمود: بر اعراف هستند و در بهشت با امت حضرت محمد(ص) نیستند. سؤال کردیم، اعراف چیست؟ فرمود:

دیوار بهشت است، نهرها در آن جاری است و درختان و میوه‌ها در آن می‌روید».

14- «عن أبی عبداللّه(ع): الأعراف کُثبان بین الجنّة و النّار فیوقف علیها کلّ نبیّ و کلّ خلیفة نبیّ مع المذنبین من أهل زمانه ...و قد سبق المحسنون إلی الجنّة فیقول ذلک الخلیفة للمذنبین الواقفین معه: أنظروا إلی إخوانکم المحسنین قد سبقوا إلی الجنّة فیسلّم المذنبون علیهم و ذلک قوله: «وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» . ثمّ أخبر تعالی: أنّهم «لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ» یعنی هٰؤلاء المذنبین لم یدخلوا الجنّة، و هم یطمعون أن یدخلهم اللّه إیّاها بشفاعة النبیّ و الإمام .... ⁽³⁾

از امام صادق(ع) روایت شده است: «اعراف» بلندی‌هایی است بین بهشت و جهنم که هر پیغمبر و جانشین پیغمبری را آنجا در کنار گناهکاران زمانشان نگاه می‌دارند ...و این در حالی است که نیکوکاران به بهشت رفته‌اند؛ پس این جانشین پیغمبر به گناهکارانی که با او هستند، می‌گوید: برادران نیکوکار خود را بنگرید که پیش از شما به بهشت رفته‌اند، پس این گنهکاران به ایشان سلام می‌کنند و این است معنای سخن خداوند «وَ نٰادَوْا أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلاٰمٌ عَلَیْکُمْ» ، آنگاه خداوند متعال خبر داده است «لَمْ یَدْخُلُوهٰا وَ هُمْ یَطْمَعُونَ» ، یعنی: این گنهکاران هنوز داخل بهشت نشده‌اند ولی امیدوارند که خدا آنان را به شفاعت پیغمبر و امام به بهشت ببرد ...».

15- «عن الحارث عن أبی عبداللّه(ع) قال:

سألته: بین الایمان و الکفر منزلة؟ فقال:

نعم و منازل ...و بینهما قوله: «وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ» . ⁽⁴⁾

حارث گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: آیا بین ایمان و کفر مرتبه‌ای وجود دارد؟ فرمود: آری، بلکه مراتبی است ...یکی از آن مراتب، [اعتقاد اصحاب اعراف است] که خداوند فرمود:

«وَ عَلَی الْأَعْرٰافِ رِجٰالٌ» ».

کلیدواژه‌ها:

اصحاب اعراف؛ امید؛ انبیاء؛ بشارت؛ بهشت؛ پاداش؛ تحیت؛ تقرب؛ جهنم؛ حجاب؛ صورت؛ عذاب؛ علم؛ قیامت؛ کفر؛ گناه؛ مرد

[سوره الأعراف (7): آیه 47]

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ اَلنّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ اَلْقَوْمِ اَلظّٰالِمِینَ (47)

47

و هنگامی که چشمانشان به سوی دوزخیان گردانده شود، می‌گویند: پروردگارا، ما را با مردم ستمکار قرار مده.

1- دوزخیان در صحنۀ قیامت دارای موقعیتی بسیار شوم و دشوار

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا

هدف از بیان ناخوشایندی اصحاب اعراف از مشاهدۀ دوزخیان و بیان دعای آنان پس از مشاهدۀ ناخواسته ترسیم موقعیت دشوار و شوم دوزخیان است.

2- جهنم، دارای منظره‌ای بس هول‌انگیز

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا

3- راهیان بهشت در صحنۀ قیامت منظرۀ شوم و هول‌انگیز دوزخیان را مشاهده خواهند کرد.

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که ضمیر «أَبْصٰارُهُمْ» و «قٰالُوا» به «أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ» در آیۀ قبل برگردانده شود.

4- مشاهدۀ دوزخیان از سوی بهشتیان، مشاهده‌ای ناخواسته و بدون اختیار

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ

مجهول آوردن فعل «صُرِفَتْ» حکایت از برداشت یاد شده دارد.

5- راهیان بهشت پس از مشاهدۀ وضعیت نابهنجار دوزخیان و منظرۀ هولناک دوزخ، به دعا خواهند پرداخت

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا

6- قرار نگرفتن در کنار دوزخیان، دعای رهروان بهشت به درگاه خداوند

وَ إِذٰا صُرِفَتْ ... قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

7- راهیان بهشت در عین امیدواری برای ورود به بهشت، نگران ملحق شدن به

دوزخیان هستند.

رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

8- ستمگران، انسانهایی منفور در دیدگاه بهشتیان

رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

راهیان بهشت خواستۀ خویش مبنی بر گرفتار نشدن به آتش دوزخ را با درخواست دوری از ستمکاران بیان داشتند و این می‌رساند که بهشتیان در روز قیامت از ستمکاران نیز متنفر هستند.

9- گرفتار شدن به آتش دوزخ، سرنوشت اقوام و ملتهای ستمگر است.

إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

10- ستمگری، ویژگی مشترک همۀ دوزخیان است.

إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

11- اعرافیان با نگاهی ناخواسته منظرۀ ناخوشایند دوزخیان را مشاهده خواهند کرد.

وَ إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مراد از ضمیر «أَبْصٰارُهُمْ» و «قٰالُوا» اصحاب اعراف باشد.

12- مشاهدۀ منظرۀ ناهنجار دوزخیان، برانگیزندۀ اعرافیان به دعا به درگاه خداوند برای دور ماندن از ابتلا به سرنوشت آنها

إِذٰا صُرِفَتْ أَبْصٰارُهُمْ تِلْقٰاءَ أَصْحٰابِ النّٰارِ قٰالُوا رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

13- ستمگران، انسانهایی منفور در نظر اعرافیان

رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

14- «رب»از اسما و صفات خداوند

رَبَّنٰا لاٰ تَجْعَلْنٰا مَعَ الْقَوْمِ الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اصحاب اعراف؛ اللّه؛ امید؛ بهشت؛ جهنم؛ چشم؛ دعا؛ رب /اسما و صفات؛ ظلم؛ قیامت

[سوره الأعراف (7): آیه 48]

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ (48)

48

و اهل آن بلندی‌ها (اعراف)، مردمی را که آنان را از سیمایشان می‌شناسند ندا می‌کنند و می‌گویند: جمعیّت شما و آن همه گردنکشی که می‌کردید کاری برایتان نساخت.

1- احزاب کفرپیشه و مستکبر دارای علامت و نشانهایی مخصوص به خود در قیامت

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ

2- اصحاب اعراف در صحنۀ قیامت، احزاب کفرپیشه و مستکبر را به وسیلۀ علامتهایشان خواهند شناخت.

یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ

3- اصحاب اعراف در صحنۀ قیامت، احزاب کفرپیشه و مستکبر را مخاطب ساخته و از فاصله‌ای دور با آنان سخن می‌گویند.

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً

«نداء»به معنای فریاد زدن و کسی را با صدای بلند خواندن است، خطاب اصحاب اعراف به مستکبران با صدای بلند حکایت از وجود فاصله زیاد بین آنان دارد.

4- اصحاب‌اعراف با به‌رخ‌کشیدن بی‌ثمری امکانات مادی و قدرتهای دنیوی کافران، آنان را ناکام خوانده و شماتت می‌کنند.

قٰالُوا مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ

5- بروز و ظهور گناهان در قیامت، به صورت علامت و نشانه‌ای برای گناهکاران

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ الْأَعْرٰافِ رِجٰالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمٰاهُمْ

6- امکانات مادی و داشتن نیروهای انسانی و هوادار، هرگز موجب نجات کفرپیشگان مستکبر از گرفتار شدن به عذاب دوزخ نخواهد شد.

مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ

7- کفرپیشگان مستکبر و زراندوز، ثروتها و قدرت خویش را موجب مصون ماندن از عذابهای الهی می‌پندارند.

مٰا أَغْنیٰ عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ مٰا کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ

8- «حمزة بن الطّیّار قال: قال لی أبو عبداللّه(ع):...قال: قلت: و ما أصحاب الأعراف؟ قال: قوم استوت حسناتهم و سیّئاتهم فإن أدخلهم النار فبذنوبهم و إن أدخلهم الجنّة فبرحمته؛ ⁽¹⁾

حمزة بن طیار گوید: ...به امام صادق(ع) گفتم: اصحاب اعراف چه کسانی هستند؟ فرمود: مردمی هستند که خوبیها و بدیهایشان برابر است؛ پس اگر خداوند آنها را به جهنم ببرد، به سبب گناهانشان است. و اگر به بهشت ببرد، به مقتضای رحمتش خواهد بود».

9- «سُئل رسول‌اللّه(ص) عن أصحاب الأعراف فقال: هم قوم غزوا فی سبیل اللّه عصاةً لآبائهم فقُتِلوا فأعتقهم اللّه من النّار بقتلهم فی سبیله و حُبِسوا عن الجنّة بمعصیتهم آبائَهم فهم‌آخر من یدخل‌الجنّة؛ ⁽²⁾

از رسول خدا(ص) دربارۀ اصحاب اعراف سؤال شد فرمود:

آنان کسانی هستند که علی رغم نارضایتی پدرانشان در راه خدا جنگیدند و به شهات رسیدند. پس خداوند ایشان را به سبب شهادت در راهش از آتش نجات بخشید. و به دلیل نافرمانی از پدرانشان، از ورود ایشان به بهشت جلوگیری کرد.

پس آنان آخرین کسانی هستند که به بهشت می‌روند».

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اصحاب اعراف؛ اللّه؛ جنگ؛ حزب؛ شکست؛ صورت؛ عذاب؛ قدرت؛ قیامت؛ کفر؛ مال

[سوره الأعراف (7): آیه 49]

أَ هٰؤُلاٰءِ اَلَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اَللّٰهُ بِرَحْمَةٍ اُدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (49)

49

آیا اینانند همان کسانی که شما سوگند یاد می‌کردید که خدا آنان را به رحمتی نایل نخواهد کرد؟ [اینک به آنان گفته می‌شود:]به بهشت در آیید که نه ترسی بر شماست و نه اندوهگین می‌شوید.

1- کفرپیشگان مستکبر در دنیا سوگند یاد می‌کنند که خداوند مؤمنان را در آخرت مشمول هیچ رحمتی نخواهد کرد.

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ

کلمۀ «رحمة» نکره است و چون پس از نفی واقع شده، معنای عموم از آن استفاده می‌شود. و مراد کافران از «رحمت»، رحمتهای اخروی است. یعنی بر فرض اینکه آخرتی باشد، خداوند رحمتش را شامل حال مؤمنان نخواهد کرد. قابل ذکر

است که فعل مضارع «لا ینال» و نیز معقول نبودن نفی تمامی رحمتها در دنیا این معنا را تأیید می‌کند.

2- اهل ایمان، در دنیا مورد تحقیر کفرپیشگان مستکبر هستند.

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ

3- مستکبران کفرپیشه مدعی برخورداری خویش از رحمتهای الهی در آخرت

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ

سوگند مستکبران به محرومیت مؤمنان از رحمت الهی، از موضع کسی است که تنها خود را بهره‌مند از مواهب الهی می‌داند.

4- مؤمنان راهی بهشت با فرمان اصحاب اعراف به آن‌جایگاه رفیع واردخواهند شد.

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ

ظاهر این است که جملۀ «أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ ...» دنبالۀ سخنان اصحاب اعراف با کافران مستکبر باشد. یعنی: قالوا ...

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ ...بر این تقدیر جملۀ «ادْخُلُوا ...» نیز سخن اعرافیان است.

5- اصحاب اعراف در صحنۀ قیامت بشارت‌دهندۀ راهیان بهشت به زندگانی آکنده از امنیت و به دور از حزن

اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

6- بهشت، جایگاهی أمن، بی خطر و به دور از حوادث حزن‌آور

لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

7- زندگانی مؤمنان نیک‌کردار در دنیا، همراه با ایجاد ناامنی از سوی مستکبران و اندوهبار از سرزنش آنان*

أَ هٰؤُلاٰءِ الَّذِینَ أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ

مطرح ساختن تحقیر مؤمنان از سوی کافران و سپس بیان دو موهبت از میان تمامی مواهب بهشتی اشاره به این دارد که اولاً زندگانی مؤمنان در دنیا آمیخته به ناامنی و حزن بوده و ثانیاً این حزن عمدتاً از سوی کافران مستکبر ایجاد می‌شده است.

8- بهشت و مواهب آن از برترین جلوه‌های رحمت خداوند

لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ

9- اصحاب اعراف دارای مرتبه‌ای والا در پیشگاه خداوند و از کارگزاران صحنۀ قیامت هستند.

قٰالُوا ... اُدْخُلُوا الْجَنَّةَ لاٰ خَوْفٌ عَلَیْکُمْ وَ لاٰ أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استکبار؛ اصحاب اعراف؛ اللّه؛ امنیت؛ ایمان؛ بشارت؛ بهشت؛ تقرب؛ حزن؛ حیات؛ خوف؛ دنیا؛رحمت؛ سختی؛ قسم؛ قیامت؛ کفر؛ ملامت؛ نعمت

[سوره الأعراف (7): آیه 50]

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ أَصْحٰابَ اَلْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ اَلْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اَللّٰهُ قٰالُوا إِنَّ اَللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی اَلْکٰافِرِینَ (50)

50

و دوزخیان بهشتیان، را ندا می‌کنند که قدری از آن آب یا از آنچه خدا به شما عطا کرده است بر ما فرو ریزید. [بهشتیان]می‌گویند: خدا این دو را بر کافران حرام کرده است.

1- دوزخیان با فریادی بلند از بهشتیان تقاضا می‌کنند که از آبهای بهشت یا دیگر مواهب آن بر ایشان فروریزند.

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ ... أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ

2- بهشت در مکانی بالاتر از دوزخ و با فاصله‌ای زیاد از آن

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا

کلمۀ«افاضه» که به معنای فرو ریختن است، حکایت از این دارد که بهشت در مکانی بالاتر از دوزخ قرار گرفته است. به کارگیری ندا (خواندن با صدای بلند)، اشاره به دور بودن بهشت و دوزخ از یکدیگر دارد.

3- آب، بالاترین نیاز و مهمترین تقاضای دوزخیان

أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا مِنَ الْمٰاءِ أَوْ مِمّٰا رَزَقَکُمُ اللّٰهُ

ذکر به خصوص آب و نیز تقدیم آن بر دیگر مواهب، حاکی از برداشت یاد شده است.

4- امکان گفت‌وگوی دوزخیان، از داخل جهنم، با بهشتیان و نیز سخن گفتن بهشتیان با دوزخیان

وَ نٰادیٰ أَصْحٰابُ النّٰارِ أَصْحٰابَ الْجَنَّةِ ... قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

5- خودداری بهشتیان از پذیرش درخواست دوزخیان (قرار دادن آب و دیگر مواهب بهشت در اختیار آنان)

أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا ... قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

6- خداوند آب و دیگر مواهب بهشت را بر دوزخیان تحریم کرده است.

إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

7- تحریم روزیهای بهشت بر اهل دوزخ،

دلیل خودداری بهشتیان از اهدای آب و دیگر مواهب‌درخواستی دوزخیان به‌ایشان

أَنْ أَفِیضُوا عَلَیْنٰا ... قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

8- اعتقاد به وجود خداوند برای خروج آدمی از زمرۀ کافران کافی نیست.

أَقْسَمْتُمْ لاٰ یَنٰالُهُمُ اللّٰهُ بِرَحْمَةٍ ... إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

سیاق آیات این بخش نشان می‌دهد که گویندگان جملۀ «أَقْسَمْتُمْ ...» از دوزخیانند. بنابراین عنوان «الْکٰافِرِینَ» در این آیه شامل آنان نیز می‌شود؛ در حالی که به شهادت جملۀ نقل شده از آنها (أقسمتم لا ینالهم اللّه برحمة)، این گروه به خداوند اعتقاد داشته‌اند.

9- کفر، موجوب محروم شدن انسان از مواهب الهی در آخرت

قٰالُوا إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ اللّه؛ بهشت؛ جهنم؛ حرمت؛ رزق؛ کفر؛ نعمت

[سوره الأعراف (7): آیه 51]

اَلَّذِینَ اِتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً وَ غَرَّتْهُمُ اَلْحَیٰاةُ اَلدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ (51)

51

همانان که دین خود را سرگرمی و بازیچه گرفتند، و زندگی دنیا فریبشان داد.

پس امروز ما آنان را از یاد می‌بریم؛ چنان که آنان دیدار امروزشان را از یاد برده بودند و آیات ما را انکار می‌کردند.

1- تبدیل دین خدا به مجموعه‌ای از امور واهی و بازدارنده از سعادت و کمال، ویژگی کفرپیشگان

حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ. اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً

مراد از «دین»در «دِینَهُمْ» ، دین الهی است و اضافۀ آن به مردم اشاره به این حقیقت دارد که منفعت برنامه‌های دینی و قوانین شریعتهای الهی به خود انسانها می‌رسد. «اتَّخَذُوا» از افعال تصییر است؛ یعنی، «بدّلوا دین اللّه لهوا و لعبا» و تبدیل دین خدا به لهو و لعب به این است که پیرایه‌هایی را بر آن ببندند تا دین مجموعه‌ای از لهو و لعب جلوه کند.

2- ضرورت پرهیز از آلوده‌سازی دین خدا به امور باطل، خرافی و بازدارنده از سعادت واقعی انسان

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً

3- حیات‌دنیا،حیاتی‌فریبنده وسرگرم‌کننده

غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

4- کفرپیشگان، مردمانی فریفته به زندگانی دنیا

حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ. اَلَّذِینَ ... غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

5- سرگرمی و بازیچه گرفتن دین و فریفته شدن به زندگانی دنیا، موجب محرومیت از بهشت و مواهب آن

إِنَّ اللّٰهَ. حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ. اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا ... وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا

توصیف کافران دوزخی به «الَّذِینَ اتَّخَذُوا ...» بیانگر علت گرفتاری آنان به آتش جهنم است.

6- فریبندگی حیات دنیا زمینه‌ساز گرایش گروهی از انسانها به کفرپیشگی و انکار مداوم آیات خدا

حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ ... غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

7- خداوند در روز قیامت کافران منکر قیامت را به فراموشی خواهد سپرد و اعتنایی به آنان نخواهد کرد.

فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ

8- بی‌اعتنایی خداوند به کافران و به فراموشی سپردن آنان در آخرت، سزای غفلت آنان از قیامت و انکار آیات الهی است.

فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

حرف «کاف» در «کَمٰا نَسُوا» تعلیلیه و «ما» مصدریه است؛ یعنی «لنسیانهم». همچنین «ما» در «مٰا کٰانُوا» مصدریه و «مٰا کٰانُوا» عطف بر «کَمٰا نَسُوا» می‌باشد؛ یعنی: و لکونهم بایاتنا یجحدون.

9- فریفته شدن به زندگانی دنیا و سرگرم شدن به آن، درپی دارندۀ فراموشی روز قیامت و آتش دوزخ است.

وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا

«کَمٰا نَسُوا ...» می‌رساند که از علل بی‌اعتنایی خداوند به دوزخیان این است که آنان روز قیامت را فراموش کردند و چون جملۀ «فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ ...» به وسیله فاء بر «غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا» تفریع شده، معلوم می‌شود که از ریشه‌های فراموشی قیامت، فریفته شدن به زندگانی دنیاست.

10- خداوند، منکران قیامت را از بهشت و مواهب آن محروم خواهد کرد.

إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ ... فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا

از مصادیق کلمۀ «الْکٰافِرِینَ» به دلیل «کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا» ، منکران قیامت هستند.

11- انکار مستمر آیات الهی، موجب

محروم شدن از بهشت و مواهب آن

فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا ... وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

آیۀ مورد بحث تبیین‌کنندۀ حال کافرانی است که در روز قیامت از مواهب بهشتی محروم خواهند شد و این فراز آیه (و ما کانوا ...) بیانگر این است که منکران آیات الهی از آن کافران خواهند بود.

12- انکار قیامت و به فراموشی سپردن آن، کفر است.

إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ ... فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا

13- انکار آیات الهی، کفر است.

إِنَّ اللّٰهَ حَرَّمَهُمٰا عَلَی الْکٰافِرِینَ ... وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

14- تحقق روز قیامت از مهمترین آیات خدا*

کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا وَ مٰا کٰانُوا بِآیٰاتِنٰا یَجْحَدُونَ

بدیهی است که معاد و برپایی قیامت از آیات الهی است.

بنابراین ذکر به خصوص آن می‌تواند به این جهت باشد که در بین دیگر آیات از اهمیت خاصی برخوردار است.

15- «عن الرّضا(ع): ...و قال‌تعالی: «فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا» ای نترکهم کما ترکوا الاستعداد للقاء یومهم هذا؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: ...اینکه خداوند متعال فرمود: «فَالْیَوْمَ نَنْسٰاهُمْ کَمٰا نَسُوا لِقٰاءَ یَوْمِهِمْ هٰذٰا» ؛ معنایش این است که: همان طور که آنان آماده شدن برای دیدار چنین روزی را رها کردند، ما نیز آنان را رها می‌کنیم».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آیات خدا؛ اسما و صفات؛ التقاط؛ اللّه؛ بهشت؛ تکذیب؛ جهنم؛ حرمت؛ حیات؛ دنیا؛ دین؛ رستگاری؛ شریعت؛ عذاب؛ غرور؛ غفلت؛ فراموشی؛ قیامت؛ کفر؛ لهو و لعب؛ مکر؛ نعمت

[سوره الأعراف (7): آیه 52]

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (52)

52

و همانا ما برای آنان کتابی آوردیم که آن را از روی علم تفصیل داده‌ایم، تا هدایت و رحمتی باشد برای مردمی که ایمان می‌آورند.

1- قرآن، کتابی از جانب خداوند و ارجمند و گرانقدر

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ

مراد از «کتاب» قرآن کریم است که به صورت نکرده

آورده شده تا اشاره به عظمت و والایی آن باشد.

2- خداوند قرآن را بر اساس علم خویش تبیین کرده و معارف آن را به روشنی بیان داشته است.

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ

«عَلیٰ عِلْمٍ» می‌تواند متعلق به «فَصَّلْنٰاهُ» باشد و نیز می‌تواند متعلق به «جِئْنٰاهُمْ» گرفته شود. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال اول است. گفتنی است که «تفصیل» (مصدر «فصلنا») معادل تبیین است یعنی روشن ساختن.

3- نزول قرآن ناشی از علم کامل خداوند به نیازهای هدایتی مردم

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً

برداشت یاد شده مبتنی بر این احتمال است که «عَلیٰ عِلْمٍ» متعلق به «جِئْنٰاهُمْ» باشد. نکرده بودن کلمۀ «عِلْمٍ» اشاره به عظمت آن علم دارد که در برداشت یاد شده به «علم کامل» تعبیر شده است.

4- قرآن، کتابی قابل درک برای مردم و همگان توانا بر بهره‌گیری از هدایتهای آن

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً

5- قرآن، ارائه‌کنندۀ دینی به دور از هر گونه باطل و مبرا از امور واهی و بازدارندۀ انسان از سعادت

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً ... وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ

6- معارف و احکام قرآن موجب هشیاری انسان و مانع فریفته شدن وی به حیات دنیاست.

غَرَّتْهُمُ الْحَیٰاةُ الدُّنْیٰا ... وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ

7- انسانها با نزول قرآن و دریافت آن هیچ عذر و توجیهی برای گرایش به کفر، به فراموشی سپردن قیامت، فریفته شدن به حیات دنیا و انکار آیات الهی ندارند.

اَلَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَهُمْ لَهْواً وَ لَعِباً ... وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ

آیۀ مورد بحث در پی بیان گرفتاری کافران به آتش دوزخ و بیان عامل دوزخی شدن آنان، اشاره به اتمام حجت الهی برای همگان دارد. یعنی با نزول قرآن و معارف آن بهانه‌ای برای روی‌آوری به عقاید و اعمالی که در آیۀ قبل علل گرفتاری به دوزخ معرفی شده، وجود ندارد.

8- هدف از نزول قرآن هدایت مردم و دستیابی آنان به رحمت بیکران خداوند است.

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً

با توجه به اینکه همگان دعوت به ایمان شده‌اند و نیز اینکه آیه در مقام احتجاج علیه کافران است، معلوم می‌شود متعلَّق «هُدیً» و «رَحْمَةً» کلمه‌ای همانند «للناس» می‌باشد. یعنی:

جئناهم بکتاب هدی للناس و رحمة لهم. قابل ذکر است که «هُدیً» و «رَحْمَةً» معفولٌ‌له برای «جِئْنٰاهُمْ» است.

9- قرآن، گنجینه‌ای از رحمتهای ویژۀ الهی

برای مؤمنان به آن

هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

10- قرآن، جلوه‌ای از علم و هدایت و رحمت بیکران خداوند

فَصَّلْنٰاهُ عَلیٰ عِلْمٍ هُدیً وَ رَحْمَةً

11- تنها مؤمنان به قرآن بهره‌مند از هدایتها و رحمتهای بیکران آن هستند.

هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ

با توجه به اینکه هدف از نزول قرآن هدایت مردم و دستیابی همگان به رحمت ویژۀ الهی است، به نظر می‌رسد قید «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» اشاره به این حقیقت داشته باشد که تنها مؤمنان از هدایتها و رحمتهای ویژه بهره‌مند خواهند شد. گفتنی است مراد از «لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ» به دلیل فراز قبل، مؤمنان به قرآن می‌باشند.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ تکذیب؛ دنیا؛ رحمت؛ ضلالت؛ عذر؛ علم؛ فراموشی؛ قیامت؛کتاب/قرآن؛ مکر؛ وحی؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 53]

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ اَلَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنٰا مِنْ شُفَعٰاءَ فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ اَلَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ (53)

53

آیا آنان جز در انتظار تحقّق یافتن [تهدیدهای] آنند؟ روزی که آن [تهدیدها]تحقّق یابد، کسانی که قبلاً آن را فراموش کرده‌اند، می‌گویند: به راستی فرستادگان پروردگارما حق را آوردند؛ پس آیا ما را شفاعتگرانی هست که برای ما شفاعت کنند، یا برگردانده شویم تا غیر از آنچه انجام می‌دادیم انجام دهیم؟ به یقین، آنان [سرمایۀ فطرت] خود را از دست داده‌اند، و آنچه به دروغ می‌ساختند از دستشان رفته است.

1- تنها راه ایمان به قرآن برای منکران قرآن، تحقق تهدیدها و بروز حقایق آن است.

وَ لَقَدْ جِئْنٰاهُمْ بِکِتٰابٍ ... هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ

ضمیر در «تَأْوِیلَهُ» به «کتاب» در آیۀ قبل برمی‌گردد. و مراد از تأویل کتاب الهی، به قرینۀ فرازهای بعد، بروز و ظهور حقایق

قرآن و تحقق تهدیدها و وعده‌های آن است. و جملۀ «هَلْ یَنْظُرُونَ ...» با توجه به اینکه ناظر به آیۀ قبل است، چنین معنا می‌شود: برای منکران قرآن جهت تصدیق آن راهی جز ظهور حقایق قرآنی، که در قیامت تحقق می‌یابد، نیست.

2- قیامت، روز تأویل و بروز حقایق مطرح شده در قرآن

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ

مراد از «یَوْمَ» به دلیل فرازهای بعد روز قیامت است.

3- کافران مورد سرزنش خداوند به خاطر باور نکردن حقانیت قرآن جز با آمدن قیامت

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاّٰ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ

4- منکران قیامت با برپایی آن به درستی و راستی گفتار انبیا دربارۀ معاد پی خواهند برد و بدان اعتراف خواهند کرد.

یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

ضمیر مفعولی در «نَسُوهُ» می‌تواند به «کتاب» در آیۀ قبل برگردد. بر این مبنا «ال» در «الحق» جنسیه است و مراد از آن حقانیت رسالت انبیاست. و نیز می‌تواند آن ضمیر به «یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ» ، که همان روز قیامت است، برگردانده شود. در این صورت «ال» در «الحق» عهدیه است و اشاره به حقانیت روز قیامت دارد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

5- منکران حقانیت قرآن، در روز قیامت و بروز حقایق قرآن، به حقانیت رسالت پیامبران اعتراف خواهند کرد.

یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که ضمیر مفعولی در «نَسُوهُ» به«کتاب» در آیۀ قبل برگردانده شود.

6- «رب» از اسما و صفات خداوند

قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

7- رسالت پیامبران جلوه‌ای از ربوبیت خداوند بر انسانهاست.

قَدْ جٰاءَتْ رُسُلُ رَبِّنٰا بِالْحَقِّ

8- منکران قرآن پس از برپایی قیامت در آرزوی یافتن شفیعان نجات‌دهنده از عذاب و یا بازگشت به دنیا برای انجام اعمالی سعادت‌آفرین

یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ ... فَیَشْفَعُوا لَنٰا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

9- حیات آخرت، فاقد هر گونه زمینه و فرصت برای انجام اعمال نیک

أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ

آرزوی برگشت به دنیا برای انجام اعمال نیک و تدارک گذشته‌ها، دلالت بر این دارد که در آخرت فرصت برای انجام

عمل نیک و تدارک گذشته‌ها نیست.

10- منکران قرآن با بی‌اعتنایی به معارف آن، تباه‌کنندۀ سرمایۀ عر خویش هستند.

قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

11- باور به تعالیم قرآن و عمل به دستورات آن، راه جلوگیری از تباه گشتن سرمایۀ عمر

قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ

جملۀ «قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ» در توصیف کسانی است که در دنیا قرآن را باور نکردند و به دستورات آن گردن ننهادند.

12- کافران به قرآن، در قیامت، اندیشه‌ها و باورهای خودبافته و مخالف تعالیم دین را بر باد رفته خواهند دید.

ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

13- منکران قرآن، در قیامت، با پی بردن به زیانکاری خویش و واهی بودن افکار و عقاید خود، از اعمال و رفتار گذشتۀ خویش پشیمان خواهند شد.

نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنّٰا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

جملۀ «قَدْ خَسِرُوا ...» و «ضَلَّ عَنْهُمْ ...» به منزلۀ تعلیلی است برای «نُرَدُّ فَنَعْمَلَ ...» یعنی آرزوی بازگشت به دنیا و تدارک گذشته‌ها بدان علت است که کفرپیشگان خود را زیانکار می‌بینند و باورهای خویش را بر باد رفته می‌یابند.

14- کافران در قیامت هیچ اثری از معبودان دروغین خویش نخواهند یافت.

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ

با توجه به زمان نزول قرآن که مخالفان اسلام مشرکان و بت‌پرستان بودند و آنان معبودان دروغین خویش را منشأ اثر در سرنوشت انسانها می‌پنداشتند، می‌توان گفت از مصادیق مورد نظر برای «مٰا کٰانُوا یَفْتَرُونَ» معبودان ساختگی و دروغین کفرپیشگان است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرزو؛ افترا؛ اقرار؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ باطل؛ تأویل؛ تکذیب؛ تهدید؛ حق؛ حیات؛ خسران؛ دنیا؛ راستگویی؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شفاعت؛ ضرر؛ ضلالت؛ عذاب؛ عمر؛ عمل؛ فراموشی؛ فطرت؛ قرآن؛ قیامت؛ کفر؛ معاد؛ ملامت؛ ندامت

[سوره الأعراف (7): آیه 54]

إِنَّ رَبَّکُمُ اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ ثُمَّ اِسْتَویٰ عَلَی اَلْعَرْشِ یُغْشِی اَللَّیْلَ اَلنَّهٰارَ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً وَ اَلشَّمْسَ وَ اَلْقَمَرَ وَ اَلنُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاٰ لَهُ اَلْخَلْقُ وَ اَلْأَمْرُ تَبٰارَکَ اَللّٰهُ رَبُّ اَلْعٰالَمِینَ (54)

54

همانا پروردگار شما خداست که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید؛ آن‌گاه بر تخت [فرمانروایی]استقرار یافت. روز را به شب - که شتابان آن را می‌طلبد - می‌پوشاند، و خورشید و ماه و ستارگان را که به فرمان او رام شده‌اند [نیز آفرید]. آگاه باشید که آفرینش و فرمان مختصّ اوست. بلندمرتبه و والاست خدا که پروردگار جهانیان است.

1- خداوند، آفریدگار آسمانها و زمین و پروردگار راستین انسانهاست.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ

2- تنها آفریدگار نظام هستی، شایستۀ ربوبیت و تدبیر امور انسانهاست.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

3- جهان‌آفرینش، دارای‌آسمان‌های متعدد

اَلَّذِی خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ

4- آفرینش آسمانها و زمین، آفرینشی تدریجی، در شش دوره و مرحله، بوده است.

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ

مراد از «یوم» در آیۀ شریفه معنای متعارف آن (روز و یا شبانه روز) نیست، بلکه مقصود شش دوره و مرحله است. زیرا روز به معنای متعارف آن، پس از آفرینش آسمانها و زمین تحقق یافته است.

5- خداوند پس از آفرینش آسمانها و زمین (نظام هستی) با استیلا بر عرش، به تدبیر امور آنها پرداخت.

ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ

6- عرش، مرکز استیلای الهی بر جهان آفرینش است.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ ... اِسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ

7- روز، پیوسته با پوششی از شب نهان می‌شود.

یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ

8- نهان گشتن روز با پوشش شب، از تدابیر خداوند در جهان هستی

ثُمَّ اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ یُغْشِی اللَّیْلَ النَّهٰارَ

«یُغْشِی اللَّیْلَ ...» بیان مصداقی است از جملۀ «اسْتَویٰ عَلَی الْعَرْشِ» .

9- شب با پویش و شتابی سریع، برای پوشاندن روز، به‌دنبال آن درحرکت است.

یَطْلُبُهُ حَثِیثاً

ضمیر فاعلی در «یَطْلُبُهُ» می‌تواند به «اللَّیْلَ» بازگردانده شود و طبعاً ضمیر مفعولی به «النَّهٰارَ» برمی‌گردد. عکس این معنا نیز محتمل است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

10- روز، پیوسته با حرکتی سریع در تکاپوی شب است.

و یَطْلُبُهُ حَثِیثاً

برداشت یاد شده بر این اساس است که ضمیر فاعلی در «یَطْلُبُهُ» به «النَّهٰارَ» برگردانده شود.

11- خورشید وماه وستارگان، آفریده‌های خداوند و مقهور امر و ارادۀ او

خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ ... وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومَ مُسَخَّرٰاتٍ بِأَمْرِهِ

کلمۀ «الشَّمْسَ» و ما بعد آن، عطف به «السَّمٰاوٰاتِ» است.

12- آفرینش و تدبیر امور آفریده‌ها، تنها از آن خدا و در اختیار اوست.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ ... أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ

«ال» در «الْأَمْرُ» می‌تواند جانشین مضاف‌الیه باشد؛ یعنی «أمر الخلق». در این صورت «أمر» به معنای تدبیر کردن است. و نیز می‌تواند «ال» برای جنس باشد. بر این مبنا «أمر» به معنای فرمان دادن است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است. گفتنی است کلمۀ «خلق» به معنای مصدریش (آفریدن) گرفته شده است.

13- تنها خداوند، مالک همۀ آفریده‌ها و فرمانروای آنهاست.

أَلاٰ لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ

در برداشت یاد شده کلمۀ «الْخَلْقُ» به معنای اسم مفعول (مخلوق)، و «أمر»به معنای فرمان دادن گرفته شده است.

14- خداوند، سرچشمۀ افاضۀ خیرها و برکتها به تمام جهانیان

تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

15- افاضۀ خیرها و برکتها بر جهانیان، برخاسته از ربوبیت خداوند است.

تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

16- خداوند، ذاتی‌پاینده وهمیشگی است.

تَبٰارَکَ اللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

«تَبٰارَکَ» ، مصدر «تَبٰارَکَ» ، چنانچه از بَرَکَ (لزم و ثبت) گرفته شده باشد به معنای جاودانگی و همیشگی است و اگر از برکت گرفته شده باشد به معنای افاضۀ برکتها و خیرهاست.

17- تمامی موجودات جهان هستی، تحت ربوبیت خداوند هستند.

اَللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

18- وجود عالَم‌های متعدد در نظام هستی

اَللّٰهُ رَبُّ الْعٰالَمِینَ

19- «رَبُّ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ رَبَّکُمُ ... رَبُّ الْعٰالَمِینَ

20- «عن أبی جعفر(ع) قال: قال أمیرالمؤمنین(ع): إنّ اللّه - جلّ ذکره و تقدّست أسمائه - خلق الأرض قبل السّماء ...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است که امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

خداوند - جل ذکره ...- زمین را پیش از آسمان آفرید...».

21- «إنّ رسول اللّه(ص) قال: إنّ الشّمس و القمر و النّجوم خلقن من نور العرش؛ ⁽²⁾

رسول خدا(ص) فرمود: خورشید، ماه و ستارگان، از نور عرش پروردگار آفریده شده‌اند».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ برکت؛ جبر و اختیار؛ جهان؛ خالق/اسما و صفات؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ خورشید؛ خیر و شر؛ دابّة الارض؛ رب/اسما و صفات؛ روز؛ زمین؛ ستاره؛ شب؛ عجله؛ عرش؛ ماه؛ نور

[سوره الأعراف (7): آیه 55]

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ اَلْمُعْتَدِینَ (55)

55

پروردگار خود را به زاری و در نهان بخوانید [و تجاوز نکنید،]که او تجاوزکاران را دوست نمی‌دارد.

1- لزوم دعا به درگاه خداوند

اُدْعُوا رَبَّکُمْ

2- شناخت ربوبیت الهی، مستلزم روی‌آوری انسان به دعا به‌درگاه اوست.

إِنَّ رَبَّکُمُ اللّٰهُ الَّذِی ... اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً

بیان ضرورت دعا پس از بیان ربوبیت خداوند و تدبیر جهان هستی از سوی او می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده داشته باشد.

3- لزوم تضرع (ابراز ذلت و کوچکی) در دعا به درگاه خداوند

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

«تضرع» (تذلل و اظهار کوچکی) مصدر است و در آیه به معنای اسم فاعل و حال برای فاعل «ادْعُوا» می‌باشد؛ یعنی:

ادعوا ربکم متضرعین.

4- دعا در نهان، توصیۀ خداوند به بندگان

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

«خُفْیَةً» (نهان کردن) مصدر است و در آیه به معنای اسم فاعل و حال برای فاعل «ادْعُوا» می‌باشد؛ یعنی: ادعوا ربکم مخفین دعاءکم.

5- لزوم اخلاص در دعا

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً

ترغیب به نهان ساختن دعاها می‌تواند برای پیشگیری از نفوذ ریا در دعا باشد.

6- گردنکشان و متجاوزان، از محبت خدا محرومند.

إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

7- روی‌گردانی از نیایش و تضرع در پیشگاه خدا، گردنکشی و موجب محرومیت از محبت الهی است.

اُدْعُوا رَبَّکُمْ ... إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

8- دعای علنی بدون اظهار تضرّع، خروج از ادب دعا به درگاه خداست.

اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ

9- توجه به ربوبیت خداوند، برانگیزندۀ آدمی به دعا به درگاه او

اُدْعُوا رَبَّکُمْ

هدف از بیان ربوبیت خدا به انسانها، در ضمن دعوت آنان به دعا به درگاه او، ایجاد انگیزۀ دعا در ایشان است. یعنی باور به ربوبیت خدا همان و روی‌آوری به درگاه او همان.

10- «رب» از اسما و صفات خداوند

اُدْعُوا رَبَّکُمْ

11- «عن أبی عبداللّه(ع): ...و دعاء التضرّع أن تحرّک اصبعک السّبّابه ممّا یلی وجهک ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) [ضمن بیان روشهای گوناگون دعا] روایت شده است: ...و دعای تضرع آن است که هنگام دعا انگشت سبابه خود را در نزدیکی صورت حرکت بدهی ...».

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ انسان؛ انگشت؛ تضرع؛ توحید؛ جهان بینی؛ دعا؛ دوستی؛ ذلت؛ رب/اسما و صفات؛ صورت؛ علم؛ عمل

[سوره الأعراف (7): آیه 56]

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا وَ اُدْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اَللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ اَلْمُحْسِنِینَ (56)

56

و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید، و او را از روی بیم و امید بخوانید، که رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است.

1- حرمت افساد در زمین و نهی الهی از آن

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

2- خداوند زمین را بدون فساد آفرید و آن را برای زندگانی انسانها جایگاهی شایسته قرار داد.

بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا

3- تخریب آبادانیهای زمین و به هدر دادن امکانات طبیعی آن، از مصادیق فسادگری در زمین

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا

آیۀ بعد «وَ هُوَ الَّذِی ...» که بیانگر جلوه‌ای از آبادانی زمین است می‌تواند قرینه‌ای باشد بر اینکه از مصادیق مورد نظر برای «لاٰ تُفْسِدُوا ...» تخریب آبادانیهای زمین و ...است.

4- دعا و نیایش به درگاه خدا، توصیۀ الهی به مردم

وَ ادْعُوهُ

5- هراس از مقام ربوبی خدا و نقمت او و امید داشتن به رحمت وی، از آداب دعا و نیایش به درگاه خداوند است.

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً

هر یک از «خَوْفاً» و «طَمَعاً» مصدری است به معنای اسم فاعل و حال برای فاعل «ادْعُوهُ» می‌باشد. یعنی «ادعوه خائفین و طامعین». متعلق «طَمَعاً» به قرینۀ فراز بعد رحمت خداست و در مقابل، متعلق «خَوْفاً» نقمت خدا و دوری از رحمت او خواهد بود.

6- رحمت خدا همواره به نیکوکاران نزدیک است.

إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

7- نیکوکاران مستعد دریافت رحمت الهی هستند.

إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

8- دعا و نیایش محسنان به درگاه خدا مایۀ به فعلیت رسیدن استعداد آنان برای دستیابی به رحمت خاص الهی است.

وَ ادْعُوهُ ... إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

9- احسان و کردار نیک آدمی زمینه‌ساز استجابت دعاهای وی به درگاه خداست.

وَ ادْعُوهُ ... إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که جملۀ «إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ ...» توضیحی باشد برای «وَ ادْعُوهُ» نه تعلیل آن. یعنی خدا را بخوانید و به درگاه او نیایش برید ولی این را نیز بدانید که آنگاه دعاهای شما مقبول درگاهش قرار خواهد گرفت که مردمی نیکوکار باشید.

10- نیایش‌کنندگان به درگاه خدا با حالت بیم و امید، از زمرۀ محسانند.

وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

محتمل است جملۀ «إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ ...» بیانگر علت «وَ ادْعُوهُ ...» باشد؛ یعنی توصیۀ ما به دعا و نیایش بدان جهت است که شما را مشمول رحمت خویش قرار دهیم بر این مبنا آیه دلالت می‌کند که دعا و نیایش مصداق احسان و نیایش‌کنندگان از زمرۀ محسنانند.

11- پرهیز از فسادگری در زمین سیره و روش محسنان و زمینه‌ساز دستیابی به رحمت الهی است.

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ ... إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ

12- «عن مُیسِّر عن أبی جعفر(ع) قال:

قلت: قول اللّه - عزّ و جلّ - : «وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا» قال: فقال:

یا میسّر إنّ الأرض کانت فاسدة فأصلحها اللّه - عزّو جلّ - بنبیّه(ص) فقال:

«وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا» ؛ ⁽¹⁾

میسّر گوید: از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خدای تعالی: «وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا» پرسیدم، فرمود: ای میسر، فساد زمین را فرا گرفته بود، خداوند به وسیلۀ پیغمبرش(ص) آن را اصلاح کرد و سپس فرمود: «در زمین پس از اصلاح آن، فساد نکنید»».

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اصلاح؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ حرمت؛ حُکم؛ حیات؛ خلقت؛ خوف؛ دعا؛ دنیا؛ رحمت؛ رشد؛ زمین؛طمع؛ عذاب؛ فساد؛ محمّد(ص)

[سوره الأعراف (7): آیه 57]

وَ هُوَ اَلَّذِی یُرْسِلُ اَلرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ اَلْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ اَلثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ اَلْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (57)

57

و اوست آن که بادها را مژده دهنده، پیشاپیش [باران]رحمتش می‌فرستد، تا آن‌گاه که ابرهای گرانبار را برداشتند، آن را به سوی سرزمینی مرده می‌رانیم، پس به وسیلۀ آن، آب نازل می‌کنیم و با آن از همه نوع محصول پدید می‌آوریم.

این‌گونه، مردگان را [از قبرها]خارج می‌سازیم؛ [این مثل را آوردیم،]باشد که شما متذکّر شوید.

1- بادها، پیام‌آوران و نویددهندگانِ نزول باران

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ

«بُشْر»- به سکون شین - مخفف «بُشُر» - به ضمّ شین -، جمع بشیر و یا بَشُور، است و حال برای «الرِّیٰاحَ» می‌باشد.

2- خداوند بادهای نویددهندۀ باران را به حرکت می‌آورد و ابرها را به سرزمینهای خشک گسیل می‌دارد.

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ ... سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ

3- باران، رحمتی از جانب خداوند است.

بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ

4- باد، عامل جابه‌جایی توده‌های سنگین و پر آب ابرها

حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً

«سحاب»جمع«سحابة»و«ثقال»جمع «ثقیل»(سنگین) است و سنگینی ابرها به بزرگی توده‌ها و پرآبی آنهاست.

5- بادها دارای نیرویی بس عظیم

حَتّٰی إِذٰا أَقَلَّتْ سَحٰاباً ثِقٰالاً

به کارگیری فعل «أَقَلَّتْ» (به آسانی حمل کرد و آن را قلیل یافت)، علی رغم توصیف ابرها به سنگینی، بیانگر این معناست که بادها از نیروی بسیاری برخوردار هستند؛ به گونه‌ای که جابه‌جایی توده‌های سنگین ابرها برای آن کاری آسان است.

6- خداوند با ابرهای گسیل داده شده، سرزمینهای خشک و مرده را از آب باران سیراب می‌کند.

سُقْنٰاهُ لِبَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ

ضمیر در «بِهِ» به سحاب برمی‌گردد و حرف «باء»در آن سببیه است.

7- خداوند به وسیلۀ آبهای فروآمده از ابرها، انواع میوه‌ها را به ثمر می‌نشاند.

فَأَنْزَلْنٰا بِهِ الْمٰاءَ فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ

8- هماهنگی و پیوستگی عوامل طبیعی و عملکرد آنها در پرتو ارادۀ خداوند است.

وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ بُشْراً ... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ

9- خداوند در قیامت مردگان را از جایگاهشان بیرون خواهد کشید و آنان را زنده خواهد کرد.

کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

مراد از بیرون کشیدن مردگان، زنده کردن آنهاست و به کارگیری «اخراج» به جای«احیاء» می‌تواند اشاره به این باشد که مردگان در هر کجا مدفون باشند و یا به چیزی در زمین و آسمان و یا دریاها آمیخته باشند، از آنجا بیرون آورده می‌شوند و زنده می‌گردند.

10- حیاتبخشی دوباره به مردگان به هنگام برپایی قیامت، همانند رویش گیاهان مرده و به ثمر نشاندن آنهاست.

فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

11- زنده شدن گیاهان مرده، دلیل امکان معاد و زنده شدن مردگان

کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

تشبیه زنده کردن مردگان به چگونگی رویش گیاهان و تبدیل دانه‌های بی‌جان به موجوداتی زنده، استدلالی است بر امکان معاد و زنده شدن مردگان.

12- مطالعۀ عوامل طبیعی در حیاتبخشی به گیاهان، موجب پذیرش معاد و پی بردن به قدرت خداوند است.

هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ ... فَأَخْرَجْنٰا بِهِ مِنْ کُلِّ الثَّمَرٰاتِ کَذٰلِکَ نُخْرِجُ الْمَوْتیٰ

13- پی بردن انسانها به قدرت خداوند و توجه همواره به آن، از اهداف آفرینش نیروهای طبیعی در هستی است.

هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ ... لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ

در برداشت یاد شده «لَعَلَّکُمْ ...» غایت برای «یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ» و جمله‌های پس از آن گرفته شده است. یعنی از اهداف آفرینش این اسباب و مسببات تذکر یافتن انسانهاست.

قابل ذکر است که «تذکر» به معنای دریافتن و پیوسته در ذهن داشتن است.

کلیدواژه‌ها:

آب؛ آخرت؛ ابر؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باد؛ باران؛ بشارت؛ تشبیهات؛ حشر؛ حیات؛ خلقت؛ ذکر؛ رحمت؛ زمین؛ عمل؛ قیامت؛ گیاه؛ مردگان؛ مشیت خدا؛ معاد؛ میوه

[سوره الأعراف (7): آیه 58]

وَ اَلْبَلَدُ اَلطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ اَلَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ اَلْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ (58)

58

و زمین مرغوب [و آماده]،گیاهش به اذن پروردگارش [مرغوب]می‌روید، ولی زمین نامرغوب [گیاهش]جز به سختی و کندی نمی‌روید. این‌گونه، آیات را برای مردمی که سپاسگزاری می‌کنند، گوناگون بیان می‌کنیم.

1- گیاهان نهفته در زمینهای مستعد، بر اثر بارش باران، به تمامی می‌روید و بازدهی آن فراوان است.

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ

با توجه به مقابلۀ دو فراز «یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ» و «وَ الَّذِی خَبُثَ ...» معلوم می‌شود در جملۀ «یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ» ضد معنای «نَکِداً» ، همانند «مبارکا»، لحاظ شده است.

2- رویش گیاهان به اذن و ارادۀ خداوند است.

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ

3- موجودات در پرتو ربوبیت خداوند به ثمر می‌نشینند و بازدهی دارند.

یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ

4- «رب» از اسما و صفات خداوند

بِإِذْنِ رَبِّهِ

5- گیاهان نهفته در سرزمینهای نامستعد، هر چند باران رحمت بر آن ببارد، تهی از خیر و برکتند و بازدهیشان اندک است.

وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً

«نکد» به معنای چیزی است که خیری در آن نباشد و بی خیر بودن گیاهان به این است که بازدهی آن اندک باشد.

6- پاکیزگی و خلوص از پلیدیها، زمینۀ بهره‌گیری وافر از فیض الهی و خبائث و ناخالصیها، مانع آن

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ ... وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً

با توجه به ذیل آیه (لقوم یشکرون) و آیات پس از آن که برخورد انسانها را با رسالت انبیا تشریح می‌کند، معلوم می‌شود

بیان زمین مستعد و برکتهای آن و زمین نامستعد و بی‌ثمری آن، در حقیقت ترسیم حالت انسانها و استعداد دریافت معارف الهی است. یعنی تشبیه انواع انسانهاست از نظر دریافت معارف به انواع زمینها و دریافت باران رحمت.

7- موجودات، دارای قابلیتهای متفاوت در بهره‌گیری از رحمت الهی

بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ

8- ثمربخشی فراوان، نشانۀ طیّب بودن و کم‌ثمری، نشانۀ خباثت است.

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبٰاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِی خَبُثَ لاٰ یَخْرُجُ إِلاّٰ نَکِداً

9- نیکوکاران،مانند سرزمین‌طیّب،سودمند و برخوردار از فیض فراوان خداوند

إِنَّ رَحْمَتَ اللّٰهِ قَرِیبٌ مِنَ الْمُحْسِنِینَ. وَ هُوَ الَّذِی یُرْسِلُ الرِّیٰاحَ ... وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ

10- متجاوزان وفسادگران، مانند سرزمین خبیث، کم بهره از فیض الهی و انسانهایی بی‌ثمرند.

إِنَّهُ لاٰ یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ. وَ لاٰ تُفْسِدُوا ... وَ الَّذِی خَبُثَ

11- پاکی طینت موجودات، امری اصیل و خباثت آنها، امری عرضی است.*

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ ... وَ الَّذِی خَبُثَ

توصیف زمین مستعد با وصف «الطَّیِّبُ» در مقابل توصیف زمین نامستعد با فعل «خَبُثَ» ، می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده داشته باشد. زیرا وصف دلالت بر ثبوت دارد ولی فعل حاکی از حدوث است.

12- خداوند آیات خویش و معارف دین را به صورتهای گوناگون بیان کرده است.

کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ

«صرف» به معنای تغییر دادن چیزی از حالتی به حالت دیگر است و «تصریف» دلالت بر کثرت وقوع این معنا دارد. بنابراین «نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ» یعنی ما آیات خویش را به صورتهای گوناگون عرضه می‌کنیم و بیان می‌داریم.

13- تنهاقدرشناسان وشکرگزاران بهره‌مند از بیانهای گوناگون آیات الهی هستند.

کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ

بدیهی است تبیین آیات به صورتهای گوناگون برای همگان است. بنابراین تقیید آن به «لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ» حاکی از این است که تنها شاکران از آن بهره می‌گیرند.

14- گرایش انسان به شکرگزاری از خدا، هدف بیانهای گوناگون آیات الهی

کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ

15- به کارگیری تمثیل و تشبیه در تفهیم معارف دین، از شیوه‌های قرآن برای بیان آیات الهی

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ ... کَذٰلِکَ نُصَرِّفُ الْآیٰاتِ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ احسان؛ اذن الهی؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انسان؛ باران؛ پلیدی؛ تبلیغ؛ تشبیهات؛ خالق/اسما و صفات؛ دابّة الارض؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ شکر؛ طهارت؛ فساد؛ فیض؛ گیاه؛ مشیت خدا؛مفضل/اسما و صفات؛ میوه؛ نعمت

[سوره الأعراف (7): آیه 59]

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ (59)

59

همانا ما نوح را به سوی قومش فرستادیم. پس گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید، که برای شما معبودی جز او نیست. [اگر بر شرک اصرار ورزید،]به راستی من از عذاب روزی بزرگ بر شما می‌ترسم.

1- نوح(ع)، از رسولان الهی است.

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً

2- رسالت‌نوح درمحدودۀ قوم‌خویش بود.

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً إِلیٰ قَوْمِهِ

3- استفادۀ نوح(ع) از عواطف قومی برای هدایت مردم خویش

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

نوح با نسبت دادن مردمان به خویشتن (اضافۀ کلمۀ «قَوْمِ» به «یاء» متکلم)، در صدد برانگیختن عواطف آنان به سوی خود بود.

4- دعوت به پرستش خدای یگانه، در رأس برنامۀ تبلیغی نوح(ع)

فَقٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

5- نوح(ع)، بدون هیچ تأخیر، به انجام مسؤولیت و رسالت خویش پرداخت.

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا نُوحاً ... فَقٰالَ یٰا قَوْمِ

عطف جملۀ «قال ...» بر «لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ...» به وسیلۀ حرف «فاء» ناظر به برداشت یاد شده است.

6- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در عمق تاریخ بشر

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

از اینکه نوح(ع)، قوم خویش را به عبادت خداوند دعوت کرد، معلوم می‌شود وجود خداوند برای آنان امری مسلم بوده است.

7- انسانها از دیرباز برخوردار از روحیۀ گرایش به معبود و پرستش آن

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

8- مبارزه با شرک و دعوت به توحید، مهمترین رسالت نوح(ع)

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

9- قوم نوح، مردمانی مشرک بودند.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- توحید عملی مبتنی بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

11- نوح(ع)، مشرکان قوم خویش را به کیفرهای سخت اخروی تهدید کرد.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

12- نوح(ع)، پیامبری دلسوز برای مردم خویش

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ

13- هشدار به روز قیامت و عذاب هول‌انگیز آن، از رسالتهای اساسی نوح(ع)

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

14- ترک پرستش خداوند و پندار شریک برای او، موجب گرفتار شدن به عذاب روز قیامت خواهد شد.

یٰا قَوْمِ ... إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

15- تهدید مشرکان به کیفرهای اخروی، زمینه‌ساز گرایش آنان به پرستش خدای یگانه و پرهیز از شرک و دوگانه‌پرستی

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

16- قیامت، روزی عظیم در دیدگاه پیامبران(ع)

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

17- عذاب روز قیامت، عذابی بس بزرگ و هولناک

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

توصیف روز قیامت به عظمت و بزرگی می‌تواند به اعتبار بزرگی عذاب آن باشد. یعنی در حقیقت «عَظِیمٍ» توصیف عذاب است.

18- نوح(ع)، نگران مبتلا شدن قومش به کیفر دنیوی (طوفان) بر اثر شرک‌ورزی و ترک پرستش خداوند

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

محتمل است مراد از «یَوْمٍ عَظِیمٍ» زمان طوفان نوح باشد.

19- طوفان نوح، حادثه‌ای عظیم در تاریخ بشر

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ عَذٰابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ

20- «إنّ النبیّ(ص) قال: أوّل نبیّ ارسل، نوح ⁽¹⁾

پیامبر اکرم(ص) فرمود: نوح(ع)، اولین پیامبری است که از جانب خداوند به رسالت برانگیخته شد.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تاریخ؛ توحید؛ تهدید؛ جهان بینی؛ حزن؛ خوف؛ دین؛ رسالت؛ شرک؛ طوفان؛ عبادت؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ قیامت؛ مهربانی؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 60]

قٰالَ اَلْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (60)

60

سران قوم او گفتند: به راستی ما تو را در گمراهی آشکاری می‌بینیم.

1- جبهه‌گیری گروه سرشناس و اشراف قوم نوح در برابر دعوت وی

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

2- اشراف و سرشناسان قوم نوح وی را در احاطۀ گمراهیهای آشکار می‌پنداشتند.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

3- ایمان به یگانگی خداوند و لزوم پرستش او و باور به معاد، پندارهایی باطل و واهی در دیدگاه اشراف قوم نوح

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ اللّه؛ ایمان؛ توحید؛ ضلالت؛ عبادت؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ معاد؛ نوح(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 61]

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (61)

61

گفت: ای قوم من، هیچ گونه گمراهی در من نیست، بلکه من فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم.

1- نوح با پاسخی رأفت‌آمیز به قوم خود، خویشتن را از هر گونه گمراهی مبرا دانست.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ

مخاطب قرار دادن مردم با «یٰا قَوْمِ» (ای مردم من) دلالت بر اظهار مهربانی نوح نسبت به قوم خود دارد. نکره بودن کلمۀ «ضَلاٰلَةٌ» پس از نفی دلالت بر عموم دارد. بنابراین «لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ» یعنی حتی اندکی گمراهی در من نیست.

2- نوح(ع)، رسولی از جانب خداوند بود.

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

3- نوح(ع) با اعلان دریافت سخنان خویش از خداوند، خود را پیراسته از هر گونه گمراهی خواند.

لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4- نوح(ع) و دیگر رسولان الهی، دارای عصمت و مبرا از هر گونه گمراهی

لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

جملۀ «لٰکِنِّی رَسُولٌ ...» به منزلۀ تعلیلی است برای تبرئۀ نوح از هر گونه گمراهی. بنابراین جملۀ «لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ» به همراه «وَ لٰکِنِّی ...» علاوه بر عصمت نوح، دلالت بر عصمت تمامی رسولان الهی دارد.

5- مردمان عصر نوح(ع) پیرو اشراف و بزرگان قوم خویش و تحت تأثیر موضعگیریهای آنان بودند.

قٰالَ الْمَلَأُ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ

6- مبلغان دین باید دلسوز مردم و آراسته به شکیبایی در ابلاغ احکام و معارف الهی باشند.

إِنِّی أَخٰافُ عَلَیْکُمْ ... قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ

7- مبلغان دین باید در برابر اتهامهای ناروا از خویشتن دفاع کنند.

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ. قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ

8- جهان هستی متشکل از عوالمی متعدد.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

9- خداوند، پروردگار و مدبر تمامی هستی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

10- رسالت پیامبران در راستای ربوبیت خداوند بر تمام هستی است.

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

انتخاب «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» از میان دیگر اسما و صفات خداوند، به عنوان ارسال‌کنندۀ پیامبران، اشاره به این نکته دارد که رسالت پیامبران در ارتباط با ربوبیت خدا بر تمام جهان هستی است.

11- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اطاعت؛ افترا؛ امامت؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ تبرئه؛ تبلیغ؛ خلقت؛ دفاع؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛رسالت؛ صبر؛ ضلالت؛ عصمت؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ مهربانی؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ وحی

[سوره الأعراف (7): آیه 62]

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اَللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ (62)

62

پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم و خیرخواه شما هستم، و از خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید.

1- نوح(ع)، پیامبری از جانب خداوند و حامل رسالتهای متعدد

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

2- نوح(ع)، مبلغ پیامهای الهی، نه بازگوکنندۀ نظریات شخصی خویش

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

3- نوح(ع) استواری خویش را در تبلیغ رسالتهای الهی به مردم گوشزد کرد.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

جملۀ «لٰکِنِّی رَسُولٌ ...» و نیز آیات قبل دلالت بر این معنا دارد که نوح(ع) مبلغ رسالتهای الهی است. بنابراین توصیف رسول به جملۀ «أُبَلِّغُکُمْ ...» هدف دیگری را تعقیب می‌کند و بیانگر نکته‌ای جدید است و آن اینکه وی بر ابلاغ رسالتهای الهی اصرار خواهد ورزید و بر آن پافشاری خواهد کرد.

4- اعتقاد راسخ نوح(ع) به ربوبیت خدا بر وی، موجب استواریش در تبلیغ رسالتهای الهی بود.

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ. أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

حضرت نوح(ع) برای اینکه اشاره به علت پایداریش بر ابلاغ رسالت کند، به جای آوردن ضمیر و گفتن «رسالاته»، «رِسٰالاٰتِ رَبِّی» گفت.

5- «رب» از اسما و صفات خداوند

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

6- نوح(ع)، پیامبری دلسوز و خیرخواه مردم

وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

7- خیرخواهی نوح(ع) تنها در جهت منافع مردمان بود، نه آمیخته به منفعتهای شخصی خود

وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

آوردن «لام» پس از مشتقات «نصیحت»، حکایت از خلوص کامل نصیحت‌کننده نسبت به نصیحت‌شونده دارد. یعنی در نصیحتش (خیرخواهیش) هیچ شائبۀ منفعت شخصی ندارد و تنها خیر او را در نظر گرفته است.

8- ابلاغ پیامهای خداوند به مردم، جلوه‌ای از خیرخواهی نوح(ع) برای مردم خویش بود.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

9- پیامبران الهی، خیرخواه امتهای خویش

وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

10- خیرخواهی برای مردم، از ارزشهای متعالی در ادیان الهی

وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

11- مبلغان دین باید خیرخواه مردم بوده و نصایح خویش را آمیخته به منافع شخصی نسازند.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ

12- خداوند نوح(ع) رابه حقایقی پوشیده بر مردم آگاه ساخت.

وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

من در «مِنَ اللّٰهِ» می‌تواند برای ابتدای غایت باشد. در این صورت «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ ...» یعنی علم من از جانب خداست و خدا مرا به حقایقی آشنا کرده است. و نیز می‌تواند «مِنَ اللّٰهِ» به معنای «دربارۀ خدا» باشد. یعنی من حقایقی را دربارۀ خدا و صفات او می‌دانم که شما نمی‌دانید. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

13- نوح(ع)، آگاه به حقایقی پوشیده از مردم دربارۀ خداوند

وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «مِنَ اللّٰهِ» به معنای «دربارۀ خدا»باشد.

14- آگاهی نوح(ع) به حقایقی از جانب خدا، از عوامل پایداری وی در تبلیغ رسالتهای الهی و خیرخواهی خالصانه برای مردم

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنْصَحُ لَکُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

به نظر می‌رسد جملۀ «أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ ...» به منزلۀ تعلیل برای «أُبَلِّغُکُمْ» و «أَنْصَحُ لَکُمْ» باشد؛ یعنی آگاه بودن من بر حقایقی پوشیده بر شما مرا در ابلاغ رسالتهای الهی پایدار می‌سازد.

15- علم انبیا، دریافت شده از خداوند

وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ توحید؛ جهل؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ علم؛ غیب؛قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ موعظه؛ مهربانی؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 63]

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (63)

63

آیا [مرا تکذیب می‌کنید، و]در شگفتید از این که توسّط مردی از شما، پیامی بیدار کننده از جانب پروردگارتان برای شما آمده است تا شما را [از کیفر خدا]بیم دهد و تا تقوا پیشه کنید، و شاید مورد رحمت [خدا]قرار گیرید؟

1- پیامبران، واسطۀ ابلاغ دین و معارف الهی به مردم

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

2- پیامبران، برخاسته از میان خود مردم

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

3- بعثت فردی از بشر برای رسالت، شگفت‌آور و نامعقول در دیدگاه قوم نوح

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

4- اشراف قوم نوح به دلیل نامعقول شمردن پیامبری برای فردی از بشر، رسالت وی را انکار کردند.

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

5- ادعای پیامبری، نشانۀ گمراهی نوح(ع) در پندار ناصواب قوم وی

یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

جملۀ «أَ وَ عَجِبْتُمْ ...» عطف بر «لَیْسَ بِی ضَلاٰلَةٌ» است؛ یعنی «و قال یا قوم أ عجبتم...».

6- دین و معارف الهی ناشی از مقام ربوبی خداوند و برای رشد و تعالی انسانهاست.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

«مِنْ» در «ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ» برای ابتدای غایت است. یعنی معارف دین از مقام ربوبی سرچشمه گرفته است. و اضافۀ «رب»به «کم»می‌رساند که نزول آن معارف در راستای ربوبیت خدا بر انسانها و برای تربیت آنان است.

7- «رب» از اسما و صفات خداوند

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

8- معارف الهی آموزه‌هایی است که باید آنها را همواره به خاطر داشت.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

«ذِکْرٌ» ، علم و معرفتی است که آدمی آن را در ذهن خود حاضر دارد و از آن غفلت نمی‌ورزد. و معارف الهی از آن رو «ذِکْرٌ» نامیده شده که انسان باید آنها را بیاموزد و همواره به خاطر داشته باشد.

9- نوح(ع)، وظیفه‌دار ترساندن مردم از عذابهای الهی و فراهم آوردن زمینه‌های تقوا در آنان با تبلیغ معارف دین

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا

10- ترساندن مردم از عذابهای الهی به واسطۀ پیامبران، از اهداف نزول دین و معارف الهی است.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ

«لِیُنْذِرَکُمْ» متعلق به «جاء»است و ضمیر«لینذر» به «رَجُلٍ» برمی‌گردد. یعنی هدف از اینکه معارف دین بر پیامبری نازل می‌شود، این است که وی مردم را از عذابهای الهی بترساند.

11- گرایش مردم به تقواپیشگی در پرتو رسالت انبیا، از اهداف نزول دین و و معارف الهی است.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا

«لِتَتَّقُوا» عطف بر «لِیُنْذِرَکُمْ» است و در نتیجه نیل مردم به تقوا از اهداف آمدن ذکر و معارف دین می‌باشد. و چون بیان این هدف در پی «لِیُنْذِرَکُمْ» ذکر شده است، می‌توان گفت نیل انسانها به تقواپیشگی در پرتو امداد و اندرز پیامبران امکان‌پذیر است.

12- مردم وظیفه‌دار باور به انذارهای پیامبران و پرهیز از گرفتار آمدن به عذابهای الهی

لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا

13- پذیرش معارف دین و باور به اندرزهای پیامبران، زمینه‌ساز گرایش به تقوا و پرهیزگاری است.

لِیُنْذِرَکُمْ وَ لِتَتَّقُوا

14- دستیابی قوم نوح(ع) به رحمتهای ویژۀ خداوند، از اهداف بعثت آن حضرت بود.

جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

15- شمول رحمت خاص الهی بر بندگان، از اهداف نزول دین و بعثت پیامبران

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ ... لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تعجب؛ تقوا؛ تکذیب؛ دین؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ رسالت؛ رشد؛ ضلالت؛ عذاب؛ قوم نوح؛ موعظه؛ نبوت؛ نوح(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 64]

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ فِی اَلْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ (64)

64

پس او را تکذیب کردند، و ما او و کسانی را که با وی در کشتی بودند نجات دادیم، و کسانی را که آیات ما را دروغ شمردند غرق کردیم. به راستی آنان قومی کوردل بودند.

1- اکثریت عمدۀ قوم نوح(ع) وی را تکذیب کردند و یگانگی خداوند، معاد و رسالت را باورهایی دروغین پنداشتند.

فَکَذَّبُوهُ

از اینکه خداوند تکذیب نوح(ع) را به همگان نسبت داده (فکذبوه)، در حالی که عده‌ای از آنان، یعنی همراهانش در کشتی، رسالت وی را تصدیق کردند، معلوم می‌شود نسبت مؤمنان به کافران بسیار اندک بوده است.

2- گروهی از قوم نوح(ع) رسالت وی را تصدیق کرده و پیامهایش را پذیرفتند.

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ

جملۀ «أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا ...» دلالت می‌کند بر اینکه مراد از «الَّذِینَ مَعَهُ» مؤمنان و تصدیق‌کنندگان آیات الهی است.

3- خداوند، نوح(ع) و همراهانش را به وسیلۀ کشتی از غرق شدن رهایی بخشید.

فَکَذَّبُوهُ فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا

4- مؤمنان به رسالت نوح(ع)، همراه و همسفر او در کشتی

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ فِی الْفُلْکِ

5- خداوند، قوم نوح(ع) را به خاطر تکذیب آیاتش، با غرق کردن در آب به هلاکت رساند.

وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

6- تکذیب‌کنندگان آیات الهی، در خطر گرفتار شدن به عذاب دنیوی هستند.

وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

7- پیامبری نوح(ع) و معارف ارائه شده از سوی وی، از آیات خداوند

فَکَذَّبُوهُ ... وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

8- جریان عوامل طبیعی به ارادۀ خداوند و در اختیار اوست.

فَأَنْجَیْنٰاهُ ... وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا

9- تحولات تاریخ بشر تحت تأثیر ارادۀ الهی است.

فَأَنْجَیْنٰاهُ ... وَ أَغْرَقْنَا الَّذِینَ کَذَّبُوا

10- تکذیب‌کنندگان قوم نوح(ع)، مردمی کوردل بودند.

إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ

کلمۀ «عَمِینَ» جمع «عمی»به معنای فاقدان بصیرت است.

11- کوردلی قوم نوح(ع)، ریشۀ انکار و تکذیب آیات خداوند از سوی آنان

کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ

12- انکار آیات الهی برخاسته از کوردلی منکران،و نه‌ابهام وخفای نشانه‌های‌خداوند

کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ

13- تصدیق پیامبران و رسالتهای آنان، نشانۀ بصیرت و اندیشه صحیح است.

کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا إِنَّهُمْ کٰانُوا قَوْماً عَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ تفکر؛ تکذیب؛ دنیا؛ رسالت؛ عذاب؛ غرق؛ قصه در قرآن؛ قلب؛ قوم نوح؛ کشتی؛ مشیت خدا؛ معاد؛ نبوت؛ نصرت؛ نوح(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 65]

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ (65)

65

و به سوی قوم عاد، برادرشان هود را [فرستادیم]. گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست. پس آیا تقوا پیشه نمی‌کنید؟

1- هود(ع)، ازانبیا وفرستادگان الهی است.

لَقَدْ أَرْسَلْنٰا ... وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

«إِلیٰ عٰادٍ» عطف بر «إِلیٰ قَوْمِهِ» و «أَخٰاهُمْ» عطف بر «نُوحاً» در آیه 59 است، یعنی: أرسلنا إلی عاد أخاهم هوداً.

2- رسالت هود(ع) در محدودۀ قوم عاد بود.

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

3- وجود رابطۀ خویشاندی و نسبی میان هود(ع) و قوم عاد

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً

تصریح به اینکه هود برادر قوم عاد بود، می‌تواند اشاره به این باشد که آن حضرت از خویشان قوم عاد بوده و نیز می‌تواند اشاره به این باشد که وی برای آنان، حتی پیش از نبوتش، انسانی دلسوز بوده و به آنان محبت داشته است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

4- هود(ع)، پیامبری دلسوز و با محبت به مردم خویش (قوم عاد)

وَ إِلیٰ عٰادٍ أَخٰاهُمْ هُوداً قٰالَ یٰا قَوْمِ

5- هود(ع) با برانگیختن عواطف قومی مردم، دعوت خویش را آغاز کرد.

قٰالَ یٰا قَوْمِ

6- دعوت به پرستش خدای یکتا، مهمترین و نخستین پیام هود(ع) برای قوم عاد

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

7- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در تاریخ بشر

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

8- انسان از دیرباز برخوردار از روحیۀ پرستش بود.

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

9- ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودی سزاوار پرستش جز او

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- قوم عاد، مردمی مشرک بودند.

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

11- مبارزه با شرک، از وظایف اصلی هود(ع)

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

12- توحید عملی مبتنی بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

13- هود(ع) برحذردارندۀ قوم خویش از گرفتار شدن به عذابهای الهی به سبب پرستش نکردن خدای یکتا و پرهیز نکردن از گرایشهای شرک‌آلود

أَ فَلاٰ تَتَّقُونَ

«اتقاء» مصدر «تَتَّقُونَ» به معنای گرفتن حفاظ برای دوری از مکروه و مانع شدن از رسیدن مکروه است. در اینجا به مناسبت مورد و تأیید آیات بعد (همانند آیۀ 70)، مراد از مکروه، عذابهای الهی است، یعنی: أفلا تتقون عذاب اللّه.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ تبلیغ؛ تقوا؛ توحید؛ جهان بینی؛ دوستی؛ رسالت؛ شرک؛ عبادت؛ عذاب؛ فطرت؛ قصه در قرآن؛ قوم عاد؛ مهربانی؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 66]

قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ اَلْکٰاذِبِینَ (66)

66

کسانی از سران قومش که کافر بودند، گفتند: به راستی ما تو را در سفاهتی[عجیب]می‌بینیم، و قطعاً تو را از دروغگویان می‌دانیم.

1- اشراف قوم هود با انکار رسالت او در برابرش جبهه‌گیری کردند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

2- اشراف کفرپیشۀ قوم هود، وی را به سفاهت و دروغگویی متهم کردند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ وَ إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

3- اندیشۀ توحیدی و مبرا از شرک، سفیهانه و نامعقول در نظر کافران قوم هود

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ

4- تکذیب هود(ع) از سوی کافران قومش، مبتنی بر حدس و گمان، و نه علم و یقین*

إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

5- قوم عاد برخوردار از وجود پیامبرانی قبل از هود

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا ... إِنّٰا لَنَظُنُّکَ مِنَ الْکٰاذِبِینَ

«ال» در «الْکٰاذِبِینَ» می‌تواند عهدیه باشد. بر این مبنا مقصود قوم عاد از کلمۀ «الْکٰاذِبِینَ» پیامبرانی است که پیش از هود مبعوث شدند و مورد تکذیب قرار گرفتند و در بین آنان به دروغگویان معروف شدند. و نیز می‌تواند «ال» برای جنس باشد. در این صورت «الْکٰاذِبِینَ» اشاره به گروهی خاص نخواهد بود. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

کلیدواژه‌ها:

اشراف؛ افترا؛ انبیاء؛ ایمان؛ تکذیب؛ توحید؛ تولی؛ دروغ؛ سفاهت؛ شرک؛ ظن؛ عاد؛ عمل؛ قصه در قرآن؛کفر؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 67]

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (67)

67

گفت: ای قوم من، هیچ‌گونه سفاهتی در من نیست، بلکه من فرستاده‌ای از جانب پروردگار جهانیانم.

1- هود(ع) با پاسخی رأفت‌آمیز به قوم خود، خویشتن را از هر گونه سفاهت و دروغگویی مبرا دانست.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

2- هود(ع)، رسولی از جانب خدا

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

3- هود(ع) با استناد به رسالت الهی خود، خویشتن را از هر گونه سفاهت و کم‌خردی مبرا دانست.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4- هود(ع) و دیگر پیامبران الهی، مبرا از هر گونه سفاهت و کم‌خردی

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ

هود در بیان علت پیراستگی خود از سفاهت جملۀ «وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ ...» را به کار برد تا این نکته را گوشزد کند که ره یافتن سفاهت در رسولان الهی امکان‌پذیر نیست.

5- مبلغان دین باید دلسوز مردم و آراسته به شکیبایی در ابلاغ معارف الهی باشند.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ

6- مبلغان دین باید در برابر اتهامهای ناروا از خویشتن دفاع کنند.

قٰالَ یٰا قَوْمِ لَیْسَ بِی سَفٰاهَةٌ وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

7- جهان‌هستی، متشکل‌از عالَم‌های متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

8- خداوند، پروردگار و مدبّر تمام هستی است.

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

9- رسالت پیامبران در راستای ربوبیت خداوند بر تمامی هستی است.

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

انتخاب «رَبِّ الْعٰالَمِینَ» از میان دیگر صفات خداوند به عنوان ارسال‌کنندۀ پیامبران اشاره به این نکته دارد که رسالت پیامبران در ارتباط با ربوبیت او بر تمام هستی است.

10- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ انبیاء؛ تبرئه؛ تبلیغ؛ خلقت؛ دروغ؛ دفاع؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سفاهت؛ صبر؛ عاد؛قصه در قرآن؛ مهربانی؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 68]

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ (68)

68

پیام‌های پروردگارم را به شما می‌رسانم، و برای شما خیرخواهی امینم.

1- هود(ع) در پاسخ قوم عاد، خویشتن را مبلّغ پیامهای خداوند، خیرخواه مردم و فردی امین و سزاوار اطمینان خواند.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

2- هود(ع)، مبلّغ پیامهای الهی، و نه بازگوکنندۀ نظریات شخصی خویش

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

3- هود(ع)، پیامبری از جانب خداوند و حامل رسالتهای متعدد

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

4- هود(ع)، استواری خویش را در تبلیغ رسالتهای الهی به مردم گوشزد کرد.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

5- اعتقاد راسخ هود(ع) به ربوبیت خدا بر وی، موجب استواریش در تبلیغ رسالتهای الهی

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ. أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

6- خیرخواهی هود(ع)، تنها در جهت منافع مردم بود، نه آمیخته به منفعتهای شخصی خویش

وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

«لام» در «لَکُمْ» اشاره به خلوص هود(ع) در خیرخواهی دارد.

7- ابلاغ پیامهای خداوند به مردم، جلوه‌ای از درستکاری و خیرخواهی هود(ع) برای مردم خویش

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

8- هود(ع) در میان قومش به درستکاری و خیرخواهی شهرت داشت.

أُبَلِّغُکُمْ ... وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

آوردن «نٰاصِحٌ» و «أَمِینٌ» به صورت وصف، در مقابل بیان تبلیغ رسالت به صورت فعل «أُبَلِّغُکُمْ» ، می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که خیرخواهی و درستکاری هود(ع) مخصوص زمان رسالت وی نبوده بلکه پیش از آن نیز بدان شهرت داشته است.

9- پیامبران، خیرخواه امتهای خویش و انسانهایی امین و درستکار

وَ لٰکِنِّی رَسُولٌ ... وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

10- مبلغان دین باید خیرخواه مردم باشند و خیرخواهی خویش را به منافع شخصی

آمیخته نسازند.

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

11- خیرخواهی و امین بودن، از ارزشهای متعالی در ادیان الهی

وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

12- بیان صفات نیک خویش در راستای انجام وظایف الهی، امری روا و پسندیده

أُبَلِّغُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ

13- «قال سُفیان: قلت لأبی عبداللّه(ع):

یجوز أن یزکّی الرجل نفسَه؟ قال: نعم، إذا اضطرّ الیه، اما سمعت ...قول العبد الصّالح:

«وَ أَنَا لَکُمْ نٰاصِحٌ أَمِینٌ» ؛ ⁽¹⁾

سفیان گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا شایسته است انسان خود را به صفات پسندیده توصیف کند؟ فرمود: بله، در صورتی که به چنین کاری ناچار باشد. آیا نشنیدی ...سخن بنده صالح خدا (حضرت هود(ع)) را که فرمود: «من برای شما خیرخواه و امین هستم»».

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ امانت؛ انبیاء؛ انسان؛ تبلیغ؛ تکلیف؛ دین؛ راستگویی؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ عاد؛ عمل؛قصه در قرآن؛ مصلحت؛ موعظه؛ نبوت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 69]

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ وَ اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی اَلْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اَللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (69)

69

آیا [مرا تکذیب می‌کنید، و]درشگفتید از این‌که توسّط مردی از شما، پیامی بیدارکننده از جانب پروردگارتان برای شما آمده است تا شما را [از کیفر خدا]بیم دهد؟ و یاد کنید زمانی را که [خدا] شما را پس از قوم نوح جانشین [آنان]کرد و در خلقت بر تنومندی شما افزود، پس نعمت‌های خدا را یاد کنید، باشد که ظفرمند شوید.

1- بعثت فردی از بشر برای رسالت، شگفت‌آور و نامعقول در دیدگاه قوم هود

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

2- قوم عاد به دلیل نامعقول شمردن پیامبری برای فردی از بشر، رسالت هود(ع) را انکار کردند.

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

3- ادعای پیامبری از سوی هود(ع)، نشانۀ سفاهت وی در پندار قوم عاد

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ ... أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

4- پیامبران، برخاسته از میان مردم

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ

5- پیامبران، واسطۀ ابلاغ دین و معارف الهی به مردم

أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

6- معارف الهی، تعالیمی است که باید آنها را همواره به خاطر داشت.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

«ذِکْرٌ» ، علم و معرفتی است که آدمی آن را در ذهن خود حاضر دارد و از آن غفلت نمی‌ورزد. و معارف الهی از آن رو «ذِکْرٌ» نامیده شده که انسان باید آنها را بیاموزد و همواره به خاطر داشته باشد.

7- دین و معارف الهی ناشی از مقام ربوبی خداوند و برای رشد و تعالی انسانهاست.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

8- «رب» از اسما و صفات خداوند

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ

9- بیم دادن از عذاب الهی، از اهداف مهم رسالت هود(ع)

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ

10- ترساندم مردم از عذابهای الهی به واسطۀ پیامبران، از اهداف نزول دین و معارف الهی است.

أَنْ جٰاءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلیٰ رَجُلٍ مِنْکُمْ لِیُنْذِرَکُمْ

11- قوم عاد نخستین جامعۀ سامان یافته در پی هلاکت قوم نوح

اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ

12- تشکیل قوم عاد پس از انقراض قوم نوح(ع) به جانشینی از آنان، نعمتی الهی برای قوم عاد

إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ

13- تحولات تاریخی و اجتماعی نسل بشر، تحت اراده و مشیت الهی است.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ

14- قوم عاد برخوردار از اندامی بزرگتر و نیرومندتر نسبت به دیگر اقوام

وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً

15- برخورداری قوم عاد از اندامی درشت و نیرومند، از نعمتهای بزرگ خداوند برای آنان

وَ اذْکُرُوا إِذْ ... وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً

16- پیدایش تکامل در اندام و نیروی جسمی انسانها، پس از طوفان نوح*

مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً

17- هود(ع) به منظور ایجاد زمینۀ رستگاری در قوم خویش آنان را به یادآوری دو نعمت بزرگ الهی (جانشینی قوم نوح، برخورداری از نیرویی چشمگیر) فراخواند.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

18- امتها و جوامع نیرومند باید توان و نیروی خویش را نعمتی خدادادی بدانند و همواره آن را به یاد داشته باشند.

اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ ... وَ زٰادَکُمْ فِی الْخَلْقِ بَصْطَةً

19- هود(ع) از مردم خویش خواست تا همواره نعمتهای الهی را به خاطر داشته باشند.

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

20- توجه دادن مردم به نعمتهای الهی، از روشهای تبلیغی - هدایتی هود(ع)

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

21- مبلغان دین، وظیفه‌دار توجه دادن مردم به نعمتهای الهی

وَ اذْکُرُوا ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

22- یادآوری نعمتهای الهی، دارای تأثیری بسزا در توجه آدمی به خدا و دستیابی به رستگاری است.

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

23- پذیرش انذارها و رهنمودهای انبیا، زمینه‌ساز نیل آدمی به فلاح و رستگاری است.

لِیُنْذِرَکُمْ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

24- «قال أبو جعفر(ع): کانوا کأنّهم النّخل الطّوال و کان الرّجل منهم یَنحِت الجبل بیده فَیهدِم منه قِطعة؛ ⁽¹⁾

امام باقر(ع) فرمود: قوم هود دارای قامتهایی شبیه درختان بلند خرما بودند و چنان بود که مردی از آنان کوه را با دست می‌تراشید و قطعه‌ای از آن را جدا می‌کرد».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ بدن؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تشبیهات؛ تعجب؛ تکذیب؛ توحید؛ جامعه؛ جهان بینی؛ خلافت الهی؛ خلقت؛ درخت؛ دین؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رستگاری؛ رشد؛ سفاهت؛عاد؛ عذاب؛ قدرت؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کوه؛ مشیت خدا؛ نبوت؛ نعمت؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 70]

قٰالُوا أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اَللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (70)

70

گفتند: آیا به سوی ما آمده‌ای که تنها خدا را بپرستیم و آنچه را پدرانمان می‌پرستیدند وا گذاریم؟ اگر راست می‌گویی، آنچه را که ما را بدان تهدید می‌کنی برای ما بیاور.

1- هود(ع) با ابلاغ مأموریت خویش از جانب خداوند، مردمش را به توحید، عبادت خداوند و ترک پرستش معبودان دروغین فراخواند.

أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

2- قوم عاد، رسالت هود(ع) را از سوی خداوند، برای دعوت به توحید و مبارزه با شرک باور نداشتند.

أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ

استفهام در جملۀ «أَ جِئْتَنٰا ...» استفهام انکاری ابطالی است.

یعنی دلالت می‌کند که آنچه مورد استفهام واقع شده (مأموریت هود برای دعوت به یکتاپرستی)، بی‌اساس است و مدعی آن (حضرت هود(ع)) دروغگوست.

3- یکتاپرستی و گرایش توحیدی، در پندار قوم عاد، سفاهت و نابخردی بود.

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ ... أَ جِئْتَنٰا لِنَعْبُدَ اللّٰهَ وَحْدَهُ

جملۀ «أَ جِئْتَنٰا ...» بیانگر ریشۀ سفیه پنداشتن هود(ع) از سوی قوم عاد است.

4- دودمان و پیشینیان قوم هود، مردمی مشرک و پرستش‌کنندۀ معبودانی دروغین

وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

5- قوم هود پذیرای معبودان نیاکان و

نسلهای گذشتۀ خویش

وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

6- تقلید از نیاکان و حفظ سنتهای پیشینیان، از انگیزه‌های قوم عاد برای پرستش معبودان دروغین و رویارویی با دعوت هود(ع)

قٰالُوا ... وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

7- مخالفت با سنن قومی، در پندار قوم عاد، سفاهت و نابخردی بود.

إِنّٰا لَنَرٰاکَ فِی سَفٰاهَةٍ ... وَ نَذَرَ مٰا کٰانَ یَعْبُدُ آبٰاؤُنٰا

8- هود(ع) مردمش را در صورت مقامت بر شرک و پرستش نکردن خدای یگانه به عذاب الهی تهدید کرد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

9- قوم عاد ناباور به صداقت و راستگویی حضرت هود(ع)

فَأْتِنٰا ... إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

10- قوم عاد با ناباوری به صداقت و راستگویی هود(ع)، از وی خواستند تا تهدیدهای خویش را تحقق بخشد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

11- قوم عاد، مردمی مغرور، متعصب و لجوج در برابر دعوت توحیدی هود(ع)

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ انذار؛ تقلید؛ تکبر؛ تکذیب؛ توحید؛ تهدید؛ جاهلیت؛ حمیت؛ راستگویی؛ رسالت؛ رشد؛ سفاهت؛ شرک؛ عاد؛ عبادت؛ عذاب؛ فرزند؛ قصه در قرآن؛ لجاجت؛ نبوت؛ نیاکان؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 71]

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ مٰا نَزَّلَ اَللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ اَلْمُنْتَظِرِینَ (71)

71

گفت: قطعاً پلیدی [کفر]و خشمی از پروردگارتان بر شما واقع شده است. آیا دربارۀ اسم‌هایی [بی‌مسمّیٰ]که شما و پدرانتان [برای بت‌ها]نهاده‌اید، و خدا هیچ دلیلی [بر حقانیّت]آنها نازل نکرده است با من مجادله می‌کنید؟ پس منتظر[عذاب]باشید که من هم با شما از منتظرانم.

1- خداوند، قوم عاد را به سبب شرک‌ورزی و انکار رسالت هود(ع) به پلیدی گرفتار ساخت و بر آنان غضب کرد.

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

2- هود(ع) در پاسخ ناباوری قوم عاد به اخطارهای عذاب، فراهم آمدن زمینه‌های عذاب (پلید گشتن و گرفتاری به غضب خدا) را به آنان ابلاغ کرد.

فَأْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

3- شرک‌ورزی و انکار رسالت انبیا، موجب پلیدی انسان و روایی غضب خداوند بر اوست.

قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

4- کیفر حق‌ناپذیران، در راستای ربوبیت الهی بر جامعۀ انسانی است.

قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ

5- «رب»از اسما و صفات الهی

قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

6- سوق دادن مردم به جایگاه بایستۀ آنان، پرتویی از ربوبیت خداوند بر ایشان است.

قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

7- پلیدی و نکبت قوم عاد، موجب غضب الهی بر آنان شد.

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

تقدیم ذکری «رِجْسٌ» بر «غَضَبٌ» می‌تواند حاکی از تقدم رتبی آن باشد.

8- آلودگی قوم عاد به پلیدی و گرفتاری ایشان به خشم خدا، مانع آنان از تصدیق رسالت هود(ع) و گرایش به توحید و یکتاپرستی

قٰالَ قَدْ وَقَعَ عَلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که جملۀ «قَدْ وَقَعَ ...» به منزلۀ دلیلی باشد بر کفرورزی قوم عاد، نه نتیجه‌ای برای انکار توحید و رسالت. یعنی هود(ع) با این جمله اشاره به ریشۀ عنادورزی آنان دارد.

9- قوم هود پرستشگر اسمهایی بی‌هویت و معبودانی ساخته و پرداختۀ اوهام خود و نیاکانشان

أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

10- مشرکان، پرستشگر معبودانی اعتباری و متکی به خدایانی پوچ و واهی

أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

11- هود(ع)، گرفتار جدال و کشمکش مدام قوم عاد دربارۀ معبودان بی‌اساسشان

أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

12- هود(ع) با نکوهش قوم خویش خواهان ترک بحث و جدال آنان با وی دربارۀ معبودان دروغین شد.

أَ تُجٰادِلُونَنِی فِی أَسْمٰاءٍ سَمَّیْتُمُوهٰا أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُکُمْ

13- خداوند در هیچ آیینی به پرستش معبودی جز خود فرمان نداده است.

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

14- شرک، فاقد هر گونه دلیل و برهان

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

15- افکار و عقاید ارائه شده از سوی انبیا، متکی بر حجت و برهان است.

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

16- لزوم استواری عقاید بر اساس برهان و حجت

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

17- استدلالها و براهین، افاضاتی از ناحیۀ خدا بر قلب و اندیشۀ انسانها

مٰا نَزَّلَ اللّٰهُ بِهٰا مِنْ سُلْطٰانٍ

مراد از «تنزیل» می‌تواند «ایجاد کردن» باشد. بنابراین «مٰا نَزَّلَ ...» یعنی خداوند هیچ دلیل و برهانی برای شرک نیافریده است. در این صورت مقصود از «سُلْطٰانٍ» اعم از براهین عقلی و نقلی خواهد بود. و نیز می‌تواند مراد از «تنزیل» نازل کردن معارف دین و احکام الهی باشد. بر این مبنا مقصود

از «سُلْطٰانٍ» برهان نقلی خواهد بود. برداشت یاد شده مبتنی بر معنای اول است.

18- هود(ع)، قوم مشرک خویش‌را به‌نزول عذابی از جانب خداوند آگاه ساخت.

فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ

متعلق «فَانْتَظِرُوا» به دلیل آیۀ بعد، عذاب الهی است.

19- هود(ع) در انتظار نزول عذاب الهی بر قوم عاد، پس از ابلاغ رسالتهای الهی و اصرار آنان بر انکار توحید و رسالت وی

فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اسوه؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بت‌پرستی؛ برهان؛ پلیدی؛ تکذیب؛ توحید؛ تهدید؛ جامعه؛ جاهلیت؛ جدل؛ حق؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شرک؛ عاد؛ عبادت؛ عذاب؛ غضب؛ فضل خدا؛ قصه در قرآن؛ قلب؛ کفر؛ نبوت؛ نیاکان؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 72]

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ اَلَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ اَلَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ (72)

72

پس او و کسانی را که با وی بودند، به رحمتی از جانب خود نجات دادیم، و دنبالۀ کسانی را که آیات ما را تکذیب کردند و مؤمن نبودند قطع کردیم.

1- خداوند، قوم عاد را پس از اصرارشان به شرک و انکار رسالت هود(ع)، به عذابی فراگیر گرفتار ساخت.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا

2- گروهی از قوم هود رسالت وی را پذیرفتند و آیات الهی را تصدیق کردند و به یگانگی خداوند ایمان آوردند.

وَ الَّذِینَ مَعَهُ

3- خداوند، هود(ع) و مؤمنان به وی را از عذاب نازل‌شده بر قوم‌عاد، نجات بخشید.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

4- نجات هود(ع) و همراهانش، جلوه‌ای از رحمت خاص خداوند

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

5- به هنگام نزول عذاب الهی، تنها همگامان پیامبران اهل نجاتند.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنّٰا

6- تمامی تکذیب‌کنندگان آیات الهی از قوم عاد، با عذاب نازل شده از جانب خداوند به هلاکت رسیدند.

وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا

دابِر هر چیز به معنای آخر آن است.«قطع دابر»یعنی نابودسازی آخرین نفر؛ و این کنایه از نابودی همگان است.

7- اصرار قوم عاد بر کفر و امید نرفتن به ایمانشان، عامل نزول‌عذاب و هلاکت آنان

وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ

چون تکذیب آیات الهی ملازم با عدم ایمان، بلکه برخاسته از بی‌ایمانی است، می‌توان گفت جملۀ «مٰا کٰانُوا مُؤْمِنِینَ» اشاره به این معنا دارد که تکذیب‌کنندگانِ هلاک شده اهل ایمان نبودند و به تعبیر دیگر توفیق گرایش به توحید به طور کلی از آنان سلب شده بود.

8- تحولات تاریخ، تحت حاکمیت ارادۀ خداوند است.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ الَّذِینَ مَعَهُ ... وَ قَطَعْنٰا دٰابِرَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسما و صفات؛ اطاعت؛ اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ ایمان؛ پیروی؛ تکذیب؛ توحید؛ رحمت؛ رسالت؛ شرک؛ عاد؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 73]

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هٰذِهِ نٰاقَةُ اَللّٰهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (73)

73

و به سوی قوم ثمود، برادرشان صالح را [فرستادیم].گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست. بی‌تردید، برای شما از جانب پروردگارتان دلیلی روشن آمده است. این ناقۀ خداست که معجزه‌ای برای شماست. آن را بگذارید در زمین خدا بچرد، و هیچ گونه آزاری به آن نرسانید که عذابی دردناک شما را فرو گیرد.

1- صالح(ع)، از انبیا و فرستادگان الهی

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

«إِلیٰ ثَمُودَ» عطف بر «إِلیٰ قَوْمِهِ» و «أَخٰاهُمْ» عطف بر «نُوحاً» در آیۀ 59 است، یعنی: أرسلنا إلی ثمود أخاهم صالحاً.

2- رسالت صالح(ع) در محدودۀ قوم ثمود

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

3- وجود رابطۀ خویشاوندی میان صالح و قوم ثمود

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

4- صالح(ع)، پیامبری دلسوز و با محبت نسبت به مردم خویش(قوم ثمود)

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

تصریح به اینکه صالح برادر قوم ثمود بوده است، می‌تواند اشاره به این باشد که وی برای آنان، حتی پیش از نبوتش، انسانی دلسوز بوده و نسبت به آنان محبت داشته است.

5- صالح(ع) با برانگیختن عواطف مردم، دعوت خویش را آغاز کرد.

قٰالَ یٰا قَوْمِ

6- دعوت به‌پرستش خدای‌یکتا، مهمترین و نخستین پیام صالح(ع) برای قوم ثمود

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

7- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در تاریخ بشر

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

8- انسانها از دیرباز برخوردار از روحیۀ پرستش بودند.

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

9- قوم ثمود، مردمی مشرک

مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- مبارزه با شرک، از وظایف اصلی صالح(ع)

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

11- ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودی سزاوار پرستش جز او

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

12- توحید عملی مبتنی بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

13- صالح پیامبر، دعوت‌کنندۀ قوم ثمود به توحید با تکیه بر دلیل و معجزه‌ای آشکار از جانب خداوند

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

14- ارائۀ دلیل برای هدایت مردم، پرتوی از ربوبیت خداوند بر آنان

بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

15- خداوند بدون جریان اسباب و علل عادی، شتری آفرید تا معجزه‌ای باشد بر اثبات رسالت صالح(ع)

هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً

چون ناقه نشانه‌ای بر رسالت صالح(ع) بود، معلوم می‌شود به گونه‌ای خارق‌العاده به وجود آمده بود.

16- ناقۀ صالح، شاهد و دلیلی آشکار بر حقانیت رسالت آن حضرت

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

17- ناقۀ صالح آیه و معجزه‌ای بزرگ و دارای اهمیتی خاص بود.

هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ لَکُمْ آیَةً

اضافۀ «نٰاقَةُ» به «اللّٰهَ» بیانگر برداشت یاد شده است.

18- قوم ثمود در انتظار دلیل و معجزه‌ای از جانب خداوند برای اثبات رسالت صالح(ع)

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

محتمل است «قَدْ» در «قَدْ جٰاءَتْکُمْ» برای توقع باشد.

19- قوم ثمود، بر خلاف قوم نوح و هود، منکر وحی و رسالت و پیامبری فردی از بشر نبودند.*

وَ إِلیٰ ثَمُودَ أَخٰاهُمْ صٰالِحاً

نیامدن جمله‌ای همانند «أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جٰاءَکُمْ ...» در داستان صالح(ع)، به خلاف ذکر آن جمله در داستان نوح(ع) و هود(ع) (آیۀ 63 و 69) دلالت بر این دارد که قوم صالح، وحی و رسالت و پیامبری فردی از بشر را امری مستبعد نمی‌شمردند و آن را انکار نمی‌کردند.

20- صالح(ع) از قوم خویش خواست تا ناقه را برای چریدن آزاد بگذراند.

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

21- صالح(ع) برحذردارندۀ قوم ثمود از زیان رساندن به ناقه

وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ

22- صالح(ع) قوم خویش را به گرفتار آمدن به عذابی دردناک، در صورت زیان رساندن به ناقه و یا بازداری آن از چریدن، هشدار داد.

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

23- آزادی ناقه صالح برای چریدن، در تضاد با منافع قوم ثمود

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ وَ لاٰ تَمَسُّوهٰا بِسُوءٍ

نهی از آزار رساندن به ناقه پس از فرمان به رها ساختن آن در علفزارها، گویای این است که تحمل ناقۀ آزاد برای قوم ثمود آسان نبوده و با منافع آنان در تضاد بوده است.

24- زمین و روییدنیهایش از آن خداست.

فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

اضافۀ کلمۀ «أَرْضِ» به «اللّٰهَ» می‌تواند به این معنا باشد که زمین از آن خداست. و نیز می‌تواند به معنای زمین خدا، در مقابل زمینی که مالک شخصی دارد، باشد. بنابر احتمال دوم معنای «فَذَرُوهٰا ...» چنین می‌شود: ناقه را آزاد بگذارید. آن ناقه در زمین خدا می‌چرد و به زمینهای شخصی شما تعرضی نمی‌کند.

25- مالکیت خدا بر زمین، دلیل صالح(ع) بر لزوم آزادگذاری ناقه برای چریدن در هر کجای زمین

هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ ... فَذَرُوهٰا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّٰهِ

انتساب زمین به خداوند (أرض اللّه) پس از انتساب ناقه به او (ناقة اللّه) استدلالی است از سوی صالح بر لزوم آزادگذاری آن برای چریدن. یعنی چون ناقه از آن خداست و زمین نیز از آن اوست، روا نیست از چریدن بازداشته شود. تفریع جملۀ «فَذَرُوهٰا ...» به وسیلۀ فاء بر جملۀ «هٰذِهِ نٰاقَةُ اللّٰهِ» نیز دلالت بر این معنا دارد.

26- «عن أبی جعفر(ع) قال: إنّ رسول اللّه(ص) سأل جبرئیل ...فقال: یا محمّد(ص) إنّ صالحاً بُعِث إلی قومه ...

قالوا: یا صالح ادع لنا ربّک یخرج لنا من هذا الجبل السّاعة ناقة حمراء، شقراء، وَبْراء، عشراء، بین جنبیها میل ...فسأل اللّهَ تعالی صالح ذلک فانصدع الجبل صدعاً ..ثمّ اضطرب ذلک الجبل ...ثمّ لم یفجأهم إلّارأسها ...ثمّ خرج سائر جسدها ثم استوت قائمة علی الأرض ...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده که فرمود: رسول خدا(ص) از جبرئیل [دربارۀ قوم صالح] سؤال کرد ...جبرئیل گفت: ای محمد(ص) صالح به سوی قومش مبعوث شد ...به او گفتند: ای صالح از خدایت بخواه که همین لحظه برای ما از این کوه، شتری بیرون آورد قرمز با رنگ خالص و پر کرک که ده ماه از حملش گذشته و بین دو پهلوی او یک میل (یک سوم فرسخ) فاصله باشد ...آنگاه صالح آن را از خداوند درخواست کرد و کوه شکاف بزرگی برداشت ...و به لرزه درآمد ...ناگهان سر شتر از کوه بیرون آمد ...سپس باقی جسدش خارج شد و بر زمین ایستاد ...».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آیات خدا؛ احتجاج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ ایمان؛ برهان؛ تبلیغ؛ توحید؛ تهدید؛ثمود؛ جهان بینی؛ خدا؛ خوردن؛ خویشاوندی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ زمین؛ شرک؛ صالح(ع)؛ ضرر؛ عاد؛ عبادت؛ عذاب؛ قصه در قرآن؛ قوم نوح؛ کوه؛ گیاه؛ مالک/اسما و صفات؛ مرتع؛ معجزه؛مهربانی؛ ناقه صالح؛ نبوت؛ وحی؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 74]

وَ اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ اَلْجِبٰالَ بُیُوتاً فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اَللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی اَلْأَرْضِ مُفْسِدِینَ (74)

74

و یاد کنید زمانی را که شما را پس از قوم عاد جانشین [آنان]کرد، و در این سرزمین به شما جای داد، در حالی که در همواری‌های آن قصرها می‌سازید، و از کوه‌ها خانه‌هایی می‌تراشید. پس نعمت‌های خدا را به یاد آورید و در زمین به فساد نکوشید.

1- قوم ثمود پس از انقراض قوم عاد تشکل یافته و در سرزمین حجر به تمدن رسیدند.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ

«ال» در «الْأَرْضِ» عهد ذهنی است و اشاره به سرزمینی است که قوم ثمود در آن ساکن بودند که بین حجاز و شام قرار گرفته است.

2- خلافت قوم ثمود در زمین و سکونت گزیدن آنان در سرزمین حجر، نعمتی الهی بر آنان

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ

3- صالح(ع) از قوم خویش خواست تا نعمت خلافت و سکونت گزیدن در سرزمین حجر را نعمتی از جانب خدا بدانند و آن را همواره به خاطر داشته باشند.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ

4- صالح(ع) از قوم خویش خواست تا سرنوشت شوم قوم عاد را همواره به یاد داشته باشند.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ

5- توجه دادن مردم به نعمتهای الهی و سرنوشت پیشینیان، از روشهای تبلیغی صالح(ع) برای گرایش دادن آنان به پرستش خدای یگانه

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

6- مطالعۀ سرنوشت پیشینیان، تأثیری بسزا در پندگیری انسان دارد.

إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ

7- تحولات تاریخی و اجتماعی بشر در اختیار خدا و به دست اوست.

جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ عٰادٍ وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ

8- منطقۀ جغرافیایی سرزمین و محل سکونت قوم ثمود، دارای دو بخش: دشت و کوهستان

وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً

9- قوم ثمود در دشتهای متعدد، قصرهای بسیار بنا کردند و از کوهها خانه‌های زیادی تراشیدند.

تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً

«سهول» جمع سهل است و «سهول الأرض» به معنای زمینهای هموار می‌باشد که از آن به دشتها و صحراها تعبیر می‌شود. «الْجِبٰالَ» من الجبال بوده و در اصطلاح منصوب به نزع خافض است. بنابراین جملۀ «إِذْ ... تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً» ، یعنی آنگاه که از کوهها خانه‌ها می‌تراشیدید.

10- قوم ثمود مردمی متمدن و آگاه به شیوه‌های گوناگون در خانه‌سازی

تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً

11- آمادگی زمین برای سکونت انسانها و آگاهی آنان به خانه‌سازی، از مواهب و نعمتهای بزرگ الهی

وَ بَوَّأَکُمْ فِی الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهٰا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبٰالَ بُیُوتاً

12- صالح(ع) از مردم خویش خواست تا همواره تمامی نعمتهای الهی را به خاطر داشته باشند.

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

13- نعمتهای الهی، شایسته و بایستۀ به یاد داشتن

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

14- به یاد داشتن نعمتهای الهی، نقشی بسزا در هدایت انسانها و توجه آنان به خدا دارد.

وَ اذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

15- ترغیب مردم به یادآوری مداوم نعمتهای الهی، از وظایف مبلغان دین

اُذْکُرُوا إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفٰاءَ ... فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ

16- صالح(ع)مردم خویش‌را از فسادگری در زمین بر حذر داشت.

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

«لاٰ تَعْثَوْا» از «عَثیٰ یَعثیٰ عِثیّاً»است، یعنی فساد نکنید.

17- فسادانگیزی و فسادگری در زمین، امری حرام و بسیار ناپسند

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

«لاٰ تَعْثَوْا» خود به معنای «فساد نکنید» است. بنابراین «مُفْسِدِینَ» حال مؤکد خواهد بود و همان نهی را تأکید می‌کند.

لذا جملۀ «لاٰ تَعْثَوْا ...» دلالت بر شدت ناپسندی و حرمت فسادانگیزی دارد.

18- مبارزه با فساد و فسادانگیزی، از اهداف مهم انبیا

وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

19- توجه به خدادادی بودن نعمتها و به یاد داشتن هموارۀ آن، زمینه‌ساز پرهیز آدمی از فسادانگیزی است.

فَاذْکُرُوا آلاٰءَ اللّٰهِ وَ لاٰ تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ

نهی از فسادانگیزی (لا تعثوا) در پی توجه دادن به نعمتهای الهی، اشاره به این نکته دارد که توجه به نعمتهای الهی می‌تواند آدمی را از فسادانگیزی بر حذر دارد.

20- «عن رسول اللّه(ص) قال: کانت ثمود قوم صالح أعمرهم اللّه فی الدّنیا فأطال أعمارهم حتی جعل أحدهم یبنی المسکن من المَدَر فینهدم و الرّجل منهم حیّ فلمّا رأوا ذلک اتّخذوا من الجبال بیوتا فنحتوها ...؛ ⁽¹⁾

از رسول خدا(ص) روایت شده که فرمود: خداوند به قوم ثمود، یعنی قوم حضرت صالح(ع)، عمرهای طولانی داد، آن قدر که هر یک از آنان خانه‌ای از گِل می‌ساخت اما [پس از سالیانی] خراب می‌شد، در حالی که شخص هنوز زنده بود؛ وقتی که چنین دیدند برای خود خانه‌هایی از کوه تراشیدند [و در آنها سکنی گزیدند] ...».

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ اللّه؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تمدن؛ توحید؛ ثمود؛ جامعه؛ جهان بینی؛ حرمت؛ حکومت؛ حیات؛ خانه؛ خلافت الهی؛ دین؛ زمین؛ سکونت؛ صالح(ع)؛ عاد؛ عبادت؛ عبرت؛ عمل؛ فساد؛ قصر؛ قصه در قرآن؛ قضا و قدر؛ کوه؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 75]

قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ (75)

75

سران مستکبر قوم او، به آن گروه از مستضعفان که ایمان آورده بودند، گفتند: آیا شما می‌دانید که صالح فرستاده‌ای از جانب پروردگار خویش است؟ گفتند: البته ما به آنچه او بدان فرستاده شده است ایمان داریم.

1- صالح(ع)، از پیامبران الهی

أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ

2- اشراف و بزرگان قوم صالح(ع) رسالت وی را نپذیرفتند و به وی ایمان نیاوردند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا

3- مستضعفان و اشراف مستکبر، دو طبقۀ متمایز از یکدیگر در میان قوم ثمود

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا

4- گروهی از مستضعفان قوم ثمود رسالت صالح(ع) را تصدیق کرده و به وی ایمان آوردند.

لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ

ضمیر «مِنْهُمْ» به «الذین»در «لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا» بر می‌گردد و «لِمَنْ آمَنَ» بدل بعض از کل برای «لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا» است و مفاد آیه، تقسیم مستضعفان به دو طایفۀ مؤمنان و غیر مؤمنان می‌باشد.

5- مبارزۀ اشراف کفرپیشۀ ثمود با صالح(ع)، علی رغم مشاهدۀ معجزه و دلیل روشن بر رسالت آن حضرت

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ

6- اشراف کفرپیشۀ قوم ثمود برای ایجاد تردید در مؤمنان، از باور و اطمینان آنان به رسالت صالح(ع) پرسش کردند.

قٰالَ الْمَلَأُ ... أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ

7- خودبزرگ‌بینی، ریشۀ مبارزه با پیامبران الهی و مبلغان دین

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ... أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ

8- مستضعفان مؤمن قوم ثمود با پاسخی قاطع به کفرپیشگان، ایمان و باور خویش

را به صالح(ع) و تمامی رسالتهای وی اعلان کردند.

أَ تَعْلَمُونَ ... قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

9- مستعضعفان مؤمن قوم ثمود، در پاسخ مستکبران، کفر خویش به معبودان دروغین را اعلان کردند.

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

حصر اضافی که از تقدیم «بِمٰا أُرْسِلَ» بر «مُؤْمِنُونَ» به دست می‌آید، بیانگر این است که مستضعفان، علاوه بر اعلان ایمان به صالح(ع) و رسالتهای وی، بیزاری خویش را از معبودان دروغین نیز بیان داشتند.

10- مستضعفان مؤمن از قوم ثمود، مردمانی پایدار و راسخ در ایمان خویش

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

از اینکه مؤمنان قوم ثمود مقصود خویش را با جملۀ اسمیه و به همراه «إن» بیان کردند و با کلمۀ «ما»ی موصوله ایمان خویش را به تمامی رسالتهای صالح(ع) اعلان داشتند، معلوم می‌شود آنان در ایمان خویش بسیار جدی و پایدار بودند.

11- تلاش تبلیغاتی کفرپیشگان قوم ثمود برای ایجاد شک در رسالت صالح(ع)، تلاشی بی‌ثمر بود.

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

12- «رب» از اسما و صفات خداوند

أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صٰالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ

کلیدواژه‌ها:

استضعاف؛ استقامت؛ استکبار؛ اشراف؛ انبیاء؛ ایمان؛ تبلیغ؛ ثمود؛ جامعه؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ صالح(ع)؛ علم؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ معجزه؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 76]

قٰالَ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ (76)

76

مستکبران گفتند: ما آنچه را که شما به آن ایمان آورده‌اید منکریم.

1- مجادلۀ کفرپیشگان مستکبر قوم ثمود با مستضعفان مؤمن به صالح(ع)

قٰالُوا إِنّٰا بِمٰا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ. قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

2- مستکبران قوم ثمود، در پاسخ مستضعفان، مخالف صریح خویش را با رسالت صالح(ع) و کفرشان را به پیامهای او ابراز داشتند.

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

3- تکبر و خودبزرگ‌بینی، موجب کفر به پیامبران و پیامهای آنان

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

آوردن اسم ظاهر «الَّذِینَ» به جای ضمیر و نگفتن «قالوا إنا ...» و توصیف آن اسم ظاهر به «اسْتَکْبَرُوا» برای اشاره به علت کفرورزی کافران است.

4- ایمان مستضعفان قوم ثمود بهانه‌ای برای کفرورزی و استکبار اشراف کفرپیشۀ آن قوم

قٰالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنّٰا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کٰافِرُونَ

مجادلۀ کافران با مستضعفان اقتضا می‌کرد که کفرپیشگان در پاسخ مؤمنان بگویند: «إنا به کافرون» و یا «إنا بما ارسل به کافرون»، ولی در پاسخ گفتند ما به آنچه شماها بدان ایمان آورده‌اید کافر هستیم، و این تعبیر نشان می‌دهد که از ریشه‌های استکبار آنان در برابر حق، ایمان مستضعفان بوده است. تقدیم «بِالَّذِی» بر «کٰافِرُونَ» ، که افادۀ حصر می‌کند، این معنا را تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها:

استضعاف؛ استکبار؛ اشراف؛ ایمان؛ بهانه جویی؛ تکذیب؛ ثمود؛ جدل؛ صالح(ع)؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 77]

فَعَقَرُوا اَلنّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَ قٰالُوا یٰا صٰالِحُ اِئْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلْمُرْسَلِینَ (77)

77

پس ناقه را کشتند، و از فرمان پروردگار خود سرپیچی کردند و گفتند: ای صالح، اگر تو از پیامبرانی، آنچه را که ما را بدان تهدید می‌کنی برای ما بیاور.

1- کافران قوم ثمود ناقۀ صالح را پی کردند و آن را هلاک ساختند.

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

«عَقْر» به معنای مجروح ساختن است، و «عَقَر الفرس و البعیر» یعنی پای آن را قطع کرد. (برگرفته از لسان العرب)، و در مجمع البیان آمده: «عَقْر»به جراحتی گفته می‌شود که مایۀ هلاکت گردد.

2- کافران قوم ثمود با پی کردن ناقۀ صالح، فرمان خداوند را سرپیچی کردند و مردمی متجاوز شناخته شدند.

فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

مراد از «أَمْرِ رَبِّهِمْ» همان است که در آیه 73 مطرح شده بود یعنی: زیان نرساندن به ناقه و آزادگذاردن آن برای چریدن.

3- «رب»از اسما و صفات خداوند

وَ عَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

4- فرمانهای خداوند برخاسته از ربوبیت او و برای رشد و تعالی انسانهاست.

عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ

5- کفرپیشگان قوم ثمود پس از کشتن ناقۀ صالح، از وی خواستند تا تهدیدش (نزول عذاب دردناک) را به اجرا گذارد.

قٰالُوا یٰا صٰالِحُ ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

مراد از «بِمٰا تَعِدُنٰا» عذابی است که در آیۀ 73 (فیأخذکم عذاب ألیم) بیان شده است.

6- قوم ثمود، ناباور به رسالت حضرت صالح(ع)

إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

7- قوم ثمود، پیامبری و بعثت انسانهایی را از جانب خدا ناممکن نمی‌شمردند.

إِنْ کُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ

جمع آوردن کلمۀ «الْمُرْسَلِینَ» ، اشاره به آن دارد که قوم ثمود پذیرفته بودند که انسانهایی از جانب خدا به پیامبری مبعوث می‌شوند، ولی دربارۀ رسالت حضرت صالح(ع) شک و تردید می‌کردند.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ انذار؛ انسان؛ تهدید؛ ثمود؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رشد؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ قتل؛قصه در قرآن؛ کفر؛ گناه؛ ناقه صالح؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 78]

فَأَخَذَتْهُمُ اَلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ (78)

78

پس زلزله آنان را فرو گرفت و در خانه‌هایشان بر جای مردند.

1- کفرپیشگان قوم ثمود با گرفتار شدن به لرزشی شدید به هلاکت رسیدند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«رجفة» به معنای اضطراب و لرزش است و به قرینۀ «فَأَصْبَحُوا ...» معلوم می‌شود آن لرزش بسیار شدید بوده است. قابل ذکر است که «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ» (لرزش آنان را فروگرفت) می‌تواند به این معنی باشد که لرزشی شدید بر اندام آنان مستولی شد و نیز می‌تواند به این معنی باشد که زمین لرزه و زلزله‌ای شدید آنان را فرو گرفت.

2- لرزش شدید و عذاب نازل شده بر قوم ثمود توان حرکت و بیرون آمدن از خانه‌ها را از ایشان سلب کرد.

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«فِی دٰارِهِمْ» می‌تواند اشاره به این نکته داشته باشد که نزول عذاب هنگامی بوده که همه و یا اکثر ثمودیان در خانه‌هایشان استراحت می‌کردند و می‌تواند علاوه بر این، اشاره داشته باشد که با احساس لرزش زمین - که طبعاً آدمی از خانه می‌گریزد - کافران قوم صالح نیز خواستند از خانه‌ها بدر شوند ولی عذاب

مهلت‌شان نداد و در همانجا به هلاکت رسیدند با توجه به اینکه «فِی دٰارِهِمْ» متعلق به «جٰاثِمِینَ» است این معنا وضوح بیشتری پیدا می‌کند.

3- کافران قوم ثمود بر اثر عذاب الهی به رو بر زمین افتادند و هلاک شدند.

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«جثوم» به معنای به زمین چسبیدن و حرکت نکردن است و برخی گفته‌اند به معنای فروافتادن شخص به سینۀ خود است.

4- کفرپیشگان قوم ثمود شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و در صبحگاهش به هلاکت رسیدند.*

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که «اصبحوا» به معنای «دخلوا فی الصباح» (داخل در صبح شدند) باشد نه به معنای «صاروا»، بر این مبنا «فَأَصْبَحُوا ...» می‌رساند که هلاکت در اولین لحظه صبح اتفاق افتاده و در نتیجه عذاب لرزش پیش از صبح یعنی در شب، بر کافران قوم ثمود عارض شده است.

5- کافران قوم ثمود پس از تمام شدن حجت بر آنان و اصرارشان بر کفرورزی و از میان بردن ناقۀ صالح به هلاکت رسیدند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

کلمۀ «فاء» در «فَأَخَذَتْهُمُ» نزول عذاب را بر حقایق بیان شده در آیات قبل مرتبط می‌سازد که از آنهاست کفرورزی قوم صالح، پی کردن ناقه و ....

6- عذاب نازل شده بر قوم ثمود، پاسخی بود به ناباوری آنان نسبت به تحقق تهدیدهای صالح(ع)

اِئْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

از حقایقی که در آیۀ قبل مطرح شده و می‌تواند «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ» بر آن مترتب باشد، ناباوری قوم ثمود به تهدیدهای حضرت صالح(ع) است، که از جملۀ «ائْتِنٰا بِمٰا تَعِدُنٰا» به دست می‌آید.

7- «أبوبصیر عن أبی عبداللّه(ع) قال: قلت له: «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ ...» قال: ...فبعث اللّه إلیهم صالحاً ...ثمّ إنّهم عتوا علی اللّه ...فأوحی اللّه تبارک و تعالی إلی صالح ...

فقل لهم: إنّی مرسل علیکم عذابی إلی ثلاثة أیام ...فلَمّا کان نصف اللیل أتاهم جبرئیل(ع) فصرخ بهم صرخة خرقت تلک الصّرخة أسماعهم و فلقت قلوبهم و صدعت أکبادهم ...فاصبحوا فی دیارهم و مضاجعهم موتیٰ أجمعین ثم أرسل اللّه علیهم مع الصّیحة النّار من السّماء فأحرقتهم أجمعین؛ ⁽¹⁾

ابوبصیر گوید: آیۀ «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ...» را نزد امام صادق(ع) قرائت کردم، حضرت فرمود: ...خداوند صالح(ع) را به سوی قوم ثمود برانگیخت ...سپس آنان در برابر خداوند گردنکشی کردند ...پس خداوند تبارک و تعالی به صالح(ع) وحی نمود ...

به آنان بگو من تا سه روز دیگر عذاب خود را بر شما می‌فرستم

...چون نیمه شب فرارسید، جبرئیل آمد و آنچنان بانگ بلندی بر آنان زد که گوشهایشان را درید و دلهایشان را شکافت و جگرهایشان را پاره کرد ...پس همگی در خانه و خوابگاهشان مردند، سپس خداوند به همراه آن صیحه، آتشی از آسمان بر آنان فرستاد که همۀ آنان را سوزاند ...».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ تهدید؛ ثمود؛ جبرئیل(ع)؛ دنیا؛ زلزله؛ صالح(ع)؛ صبح؛ صدا؛ صیحه آسمانی؛ عذاب؛ قتل؛ قلب؛ کفر؛ گوشی؛ مرگ؛ ناقه صالح؛ وحی

[سوره الأعراف (7): آیه 79]

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ اَلنّٰاصِحِینَ (79)

79

پس [صالح]از آنان روی برتافت و گفت: ای قوم من، به راستی، من پیام پروردگارم را به شما رساندم و شمارا نصیحت کردم، ولی شما نصیحت کنندگان را دوست نمی‌دارید.

1- صالح(ع) پس از حتمی شدن نزول عذاب الهی بر اثر پی کردن ناقه، از قوم خویش فاصله گرفت و به دیاری دیگر شتافت.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ

جملۀ «فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ» عطف بر «فَعَقَرُوا النّٰاقَةَ» در آیۀ 77 است.

2- صالح(ع)با دریغ ودلسوزی بر ثمودیان مشرف به هلاکت از میان آنان رفت.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ

لحن آیه و نیز اضافۀ کلمۀ «قَوْمِ» به یاء متکلم، بیانگر تحسر و دلسوزی صالح نسبت به مردم خویش است.

3- خداوند پیش از نزول عذاب بر قوم ثمود، با ابلاغ پیامهای خویش به آنان اتمام حجت کرد.

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

4- صالح(ع) پیام الهی را به مردمش ابلاغ کرد و درهدایت وارشاد آنان‌بسیار کوشید.

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

لام تأکید در «لَقَدْ» ، که دلالت بر قسم مقدر دارد، و نیز کلمۀ «قد»، که گویای تأکید است، می‌رساند که صالح(ع) در ابلاغ رسالت الهی کوتاهی نکرد و در این راه تلاش بسیار نمود.

5- صالح(ع) هنگام خروجش از میان قوم ثمود، اتمام حجت الهی بر آنان را به ایشان گوشزد کرد.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی

6- صالح(ع)، پیامبری دلسوز و خیرخواه مردم

وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

7- اشراف کفرپیشۀ قوم ثمود، بیزار از خیرخواهان و نصیحت‌گران

نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ

8- جوامع بی‌اعتنا به پیامهای الهی و بیزار از خیرخواهی نصیحت‌گران، در خطر هلاکت و نابودی

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ ... نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ

9- ضرورت محبت به خیرخواهان جامعه و پذیرش پندها و نصایح آنان

وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ

10- محبت آدمی به نصیحت‌کنندگان در پی دارندۀ پذیرش سخنان ایشان است.

نَصَحْتُ لَکُمْ وَ لٰکِنْ لاٰ تُحِبُّونَ النّٰاصِحِینَ

اقتضای کلام این بود که پس از «نَصَحْتُ لَکُمْ» گفته شود:

«و لکن لا تطیعون» و یا «لا تسمعون»، ولی به جای آن «لاٰ تُحِبُّونَ ...» آورده شد تا اشاره باشد به علت عدم پذیرش، یعنی: لا تحبون النٰاصحین لکی تسمعوا لهم، یا: «لکی تطیعوهم».

11- «ربّ» از اسما و صفات خداوند

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالَةَ رَبِّی

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اشراف؛ اللّه؛ امر الهی؛ انسان؛ تبلیغ؛ ثمود؛ جامعه؛ دنیا؛ دوستی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛رسالت؛ صالح(ع)؛ عذاب؛ قتل؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ موعظه؛ مهربانی؛ ناقه صالح؛ هجرت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 80]

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ اَلْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ اَلْعٰالَمِینَ (80)

80

و لوط را [نیز فرستادیم]؛ آن‌گاه که به قوم خود گفت: آیا شما این عمل بسیار زشت را انجام می‌دهید، که هیچ یک از جهانیان آن را پیش از شما انجام نداده است؟!

1- لوط، از پیامبران و فرستادگان خداوند

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ

کلمۀ «لُوطاً» می‌تواند عطف بر «نُوحاً» در آیۀ 59 باشد؛ یعنی «و أرسلنا لوطاً». و نیز می‌تواند مفعولٌ‌به برای فعل مقدر

«اذکر»باشد. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال اول است.

2- سرگذشت لوط پیامبر در مبارزه علیه فحشا و فرجام شوم قوم زشتکار او، سرگذشتی پندآموز و شایستۀ یادآوری

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ

چنانچه «لُوطاً» مفعول برای فعل مقدر «اذکر» باشد، کلمۀ «إِذْ» بدل اشتمال برای «لُوطاً» است و اگر لوطاً مفعول برای «أَرْسَلْنٰا» گرفته شود، «إِذْ» مفعول برای فعل مقدر«اذکر» خواهد بود، که بر این مبنا تقدیر جمله چنین است: أرسلنا لوطاً اذکر إذ قال .... بنابر هر دو احتمال، لزوم یادآوری داستان لوط و قومش به دست می‌آید. گفتنی است هدف از یادآوری سرگذشت پیشینیان، عبرت‌آموزی و پندگیری است.

3- لواط، عملی شایع در میان قوم لوط بود.

أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

با توجه به آیۀ بعد معلوم می‌شود مراد از «الْفٰاحِشَةَ» ، لواط است.

4- بازداشتن مردم از فحشا و لواط، مهمترین و مقدمترین وظیفۀ لوط در رسالتهای خویش

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

5- لواط، کرداری حرام و بسیار زشت است.

أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

6- لوط(ع) با توصیف لواط به عنوان کرداری بسیار زشت، قوم خویش را به سبب ارتکاب آن نکوهش کرد.

أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

«فاحشة» به عمل بسیار شنیع گفته می‌شود و استفهام در جملۀ «أَ تَأْتُونَ ...» انکار توبیخی است.

7- تمامی افراد و امتهای پیش از قوم لوط، مبرّا از ارتکاب لواط بودند.

مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

تأکید نفی با من زایده (من احد) حکایت از آن دارد که حتی یک نفر نیز قبل از قوم لوط به چنین گناهی آلوده نبوده است.

8- لوط(ع) با توصیف قومش به عنوان اولین انسان‌های آلوده به لواط، آنان را توبیخ کرد.

أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

9- ابداع‌کنندگان سنتهای ناروا و اعمال زشت، مرتکب گناهی بزرگتر و مستحق ملامتی بیشتر

أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ

10- «سأل رجل أمیرالمؤمنین(ع) أن یُؤتَی النّساء فی أدبارهنّ؟ فقال: سفلت سفل اللّه بک اما سمعت اللّه یقول: «أَ تَأْتُونَ الْفٰاحِشَةَ

مٰا سَبَقَکُمْ بِهٰا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعٰالَمِینَ» ؛ ⁽¹⁾

شخصی از امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ جواز نزدیکی با زن از راه غیر متعارف (دبر) سؤال کرد. حضرت فرمود: فرومایگی کردی خدا تو را پست بدارد. آیا نشنیدی سخن خداوند را که فرمود:

«آیا عمل بسیار زشتی را انجام می‌دهید که هیچیک از جهانیان پیش از شما (قوم لوط)، انجام نداده است؟»».

کلیدواژه‌ها:

آمیزش؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ انبیاء؛ تاریخ؛ تکلیف؛ جامعه؛ جاهلیت؛ جن؛ حرمت؛ حُکم؛ زن؛ عبرت؛ عمل؛ قصه در قرآن؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ ملامت؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 81]

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ اَلرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ اَلنِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ (81)

81

شما از روی شهوت، به جای زنان به سراغ مردان می‌روید؛ بلکه شما مردمی[منحرف و]اسرافکارید.

1- قوم لوط، مردمی آلوده به عمل بسیار شنیع لواط

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ

فعل مضارع «تأتون» حکایت از استمرار لواط دارد که در برداشت از آن به «ابتلا» تعبیر شد.

2- قوم لوط به سبب گرایش شدید به لواط، همبستری با زنان خویش را ترک کردند.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ

«شَهْوَةً» ، مفعول مطلق برای فعل محذوف (تشتهونها) است و دلالت بر گرایش و علاقۀ شدید مردان قوم لوط به لواط دارد.

3- متارکۀ زنان و ترک همبستری با آنان، امری نکوهیده و ناروا

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجٰالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ

«مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ» حکایت از آن دارد که قوم لوط ازدواج با زنان و زناشویی با همسران خویش را ترک کرده بودند.

بنابراین نکوهشی که از استفهام توبیخی «أَ تَأْتُونَ ...» استفاده می‌شود، دلالت بر ناروایی ترک ازدواج و متارکۀ زناشویی با همسران نیز دارد.

4- قوم لوط به دلیل ارتکاب لواط، مردمی متجاوز و اسرافگر

بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

5- شهوت‌پرستی بیش از حد قوم لوط، موجب گرایش آنان به لواط شد.

إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ ... بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

محتمل است جملۀ «بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ» به منزلۀ علتی برای گرایش قوم لوط به لواط باشد. یعنی چون اسرافگر بودید به لواط آلوده شدید. در این صورت مراد از اسراف، به مناسبت مورد، اسراف در شهوت جنسی خواهد بود.

6- لواط، عملی تجاوزکارانه و مرتکبان آن، مردمانی متجاوز هستند.

بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

«اسراف» به معنای تجاوز کردن از حد میانه است.

7- لواط، تجاوز به حقوق زنان در جامعه است.

شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسٰاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

کلیدواژه‌ها:

آمیزش؛ ازدواج؛ اسراف؛ انسان؛ حقوق؛ زن؛ شهوات؛ قوم لوط؛ لواط؛ مرد؛ ملامت؛ نشوز

[سوره الأعراف (7): آیه 82]

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ (82)

82

و پاسخ قومش جز این نبود که گفتند: آنان را از شهر خود بیرون کنید؛ زیرا آنان مردمی هستند که پاکیزگی می‌جویند.

1- قوم لوط فاقد هر گونه دلیل برای توجیه ارتکاب عمل شنیع لواط

وَ مٰا کٰانَ جَوٰابَ قَوْمِهِ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا

2- مبارزۀ لوط با برنامه‌های ضد اخلاقی قوم خویش، موجب طرح پیشنهاد اخراج وی و خانواده‌اش از دیارشان

وَ لُوطاً إِذْ قٰالَ لِقَوْمِهِ ... قٰالُوا أَخْرِجُوهُمْ

پیشنهاد اخراج لوط از یکسو به مبارزات وی مرتبط شده است؛ زیرا جملۀ «إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا ...» در پاسخ تبلیغات و هدایتگریهای لوط ایراد گردیده است؛ و از سوی دیگر این پیشنهاد با جملۀ «إِنَّهُمْ ...» تعلیل شده است. بنابراین تصمیم قوم لوط به اخراج وی و خانواده‌اش به دو علت بوده است:

یکی مبارزۀ وی با فسادها و دیگری پاک زیستن وی و خانواده‌اش.

3- پاک‌زیستی لوط و خانواده‌اش، موجب رنجش قوم وی و عاملی برای پیشنهاد اخراج ایشان از دیارشان شد.

أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

مراد از «إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ...» لوط(ع) و خانواده آن حضرت به جز همسر وی می‌باشد، به آیۀ بعد مراجعه شود.

4- لوط، پیامبری مهاجر به دیار سدوم، نه اهل آن سامان*

أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْیَتِکُمْ

خداوند پیامبران پیش از لوط و پیامبر پس از وی، یعنی شعیب، را برادر قومشان خواند. ولی در مورد بعثت لوط چنین تعبیری آورده نشد. این مطلب می‌تواند اشاره به این باشد که لوط از افراد امت قومش نبوده است. انتساب «قریة» به مخالفان لوط با اضافۀ آن به «کم»می‌تواند بیانگر این باشد که لوط از مهاجران به آن دیار بوده است و آن دیار بنابر گفتۀ مفسران بخشی از سرزمین کنعان بوده که به شهر سدوم معروف بوده است.

5- لوط و خانواده‌اش، حتی در دیدگاه مخالفان، انسانهایی پاک و منزه از اعمال ناروا و پلید

إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

6- قوم لوط ناامید از گرایش وی و خانواده‌اش به منجلاب فسادها و ارتکاب رفتارهای پلید و ناروا

إِنَّهُمْ أُنٰاسٌ یَتَطَهَّرُونَ

به کارگیری فعل مضارع «یَتَطَهَّرُونَ» بیانگر آن است که قوم لوط بر این باور بودند که پاک‌زیستی وی و خانواده‌اش امری مستمر و مداوم است.

کلیدواژه‌ها:

اقلیت؛ اکثریت؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ تبعید؛ طهارت؛ عفت؛ فساد؛ قریه؛ قصه در قرآن؛ قوم لوط؛ گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ نبوت؛ هجرت

[سوره الأعراف (7): آیه 83]

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ اِمْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ اَلْغٰابِرِینَ (83)

83

پس لوط را با خاندانش نجات دادیم، جز زنش را که از باقی‌ماندگان (هلاک شدگان) بود.

1- خداوند قوم لوط را به سبب مخالفتشان با لوط و استمرارشان بر عمل شنیع لواط به هلاکت رساند.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

2- خداوند با خارج ساختن لوط و بستگان قومش از دیارشان، وی را از عذاب مقدر شده برای قوم لوط نجات بخشید.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ

چون جملۀ «فَأَنْجَیْنٰاهُ» در مقابل جملۀ «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» (همسر لوط در زمره باقی‌ماندگان بود) قرار گرفته است، معلوم

می‌شود نجات از عذاب قوم لوط در گرو خارج شدن از شهر و دیار آنان بوده است. بنابراین «فَأَنْجَیْنٰاهُ» یعنی: فانجینٰاه باخراجنا ایاه من بینهم.

3- از میان قوم لوط تنها خانواده و بستگانش به وی ایمان آوردند.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ

4- همسر لوط، از زمرۀ کافران به وی بود.

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ

5- همسر لوط با ماندن در میان کافران به عذاب الهی گرفتار شد و به هلاکت رسید.

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

«غابر» به معنای باقی مانده است. بنابراین «کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ» بیانگر این است که همسر لوط به جهت باقی ماندن در میان قومش، از عذاب الهی رهایی نیافت.

6- جدایی دیرینۀ زن لوط از آیین و روش همسرش، عامل جدا ماندن وی از خانوادۀ لوط و نجات نیافتن از عذاب الهی

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

7- داشتن روابط خویشاوندی با پیامبران در رهایی از مجازاتهای الهی بی‌تأثیر است.

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

8- زن از دیدگاه ادیان الهی دارای هویت مستقل فکری و عقیدتی و مسؤول در برابر اعمال خویش است.

إِلاَّ امْرَأَتَهُ کٰانَتْ مِنَ الْغٰابِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ اسما و صفات؛ اقلیت؛ انبیاء؛ ایمان؛ خویشاوندی؛ دنیا؛ دین؛ زن؛ عذاب؛ قضا و قدر؛ قوم لوط؛ کفر؛گناه؛ لواط؛ لوط(ع)؛ هجرت

[سوره الأعراف (7): آیه 84]

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُجْرِمِینَ (84)

84

و بارانی [از سجّیل]بر آنان باراندیم؛ پس بنگر که عاقبت مجرمان چگونه بود.

1- اراده خداوند، حاکم بر تحولات تاریخ

فَأَنْجَیْنٰاهُ وَ أَهْلَهُ ... وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً

2- خداوند با فرو ریختن بارانی بی‌نظیر (بارشی از سنگ) بر سر قوم لوط، آنان را

به هلاکت رساند.

وَ أَمْطَرْنٰا عَلَیْهِمْ مَطَراً

«مطر»مفعول‌به برای «أَمْطَرْنٰا» است و نکره آمدنش حکایت از آن دارد که بارشی عجیب و بی‌نظیر بوده است و با توجه به آیه 82 از سورۀ هود (و أمطرنا علیها حجارة ...) معلوم می‌شود که عذاب قوم لوط سنگباران بوده است.

3- قوم لوط مردمی مجرم و تبهکار

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

4- سرنوشت شوم قوم تبهکار لوط، سرنوشتی عبرت‌آموز و شایان بررسی دقیق

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

5- ضرورت بررسی تحلیلی سرنوشت شوم مجرمان و تبهکاران تاریخ

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

فعل «انظر»که به معنای «دقت کن» است، دلالت بر بررسی دقیق و تحلیلی دارد.

6- جوامع آلوده به لواط و فحشا، جوامعی مجرم و در معرض نابودی با عذابهای سخت الهی

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

7- مجرمان و تبهکاران در خطر گرفتاری به عذابهای دنیوی و سرنوشتی شوم

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اسما و صفات؛ انبیاء؛ باران؛ تاریخ؛ جامعه؛ دنیا؛ سنگ؛ عبرت؛ عذاب؛ فساد؛ قریه؛ قضا و قدر؛ قوم لوط؛گناه؛ لواط

[سوره الأعراف (7): آیه 85]

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً قٰالَ یٰا قَوْمِ اُعْبُدُوا اَللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا اَلْکَیْلَ وَ اَلْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا اَلنّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (85)

85

و به سوی [اهل]مدین برادرشان شعیب را [فرستادیم].گفت: ای قوم من، خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست. بی‌تردید، دلیلی روشن از جانب پروردگارتان برای شما آمده است؛ پس پیمانه و وزن را تمام بدهید، و چیزهای مردم را کم نکنید، و در زمین پس از اصلاح آن به فساد نکوشید. اگر مؤمنید، این برای شما بهتر است.

1- شعیب(ع) از انبیا و فرستادگان الهی

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

2- رسالت شعیب(ع) در محدودۀ مردم مدین

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

3- وجود رابطۀ خویشاوندی و نَسبی میان شعیب(ع) و مردم مدین

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

اینکه شعیب(ع) برادر مردم مدین خوانده شده، یا اشاره به خویشی وی با مردم مدین دارد و یا حکایت از آن دارد که او حتی پیش از نبوتش، انسانی دلسوز برای قوم خویش بوده است. برداشت یاد شده ناظر به احتمال اول است.

4- شعیب(ع)، پیامبری دلسوز و با محبت نسبت به مردم مدین

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ أَخٰاهُمْ شُعَیْباً

5- شعیب(ع) با برانگیختن عواطف مردم، دعوت خویش را آغاز کرد.

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

شعیب با نسبت دادن مردم مدین به خویشتن با گفتن «یٰا قَوْمِ» (ای قوم من) در صدد تحریک عواطف آنان بوده تا به این وسیله به آنان تفهیم کند که رسالتش در جهت منافع ایشان است.

6- دعوت به پرستش خدای یکتا، مهمترین و نخستین پیام شعیب(ع) برای مردم مدین

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ

7- باور به وجود خداوند، باوری ریشه‌دار در تاریخ بشر

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

8- انسان از گذشته‌های دور تاریخ برخوردار از روحیۀ پرستش بود.

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

9- ضرورت پرستش خداوند و باور به نبودن معبودی سزاوار پرستش جز او

قٰالَ یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

10- مردم مدین مشرک بودند.

وَ إِلیٰ مَدْیَنَ ... مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

11- مبارزه با شرک از وظایف اصلی شعیب(ع) بود.

قٰالَ یٰا قَوْمِ ... مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

12- توحید عملی مبتنی بر توحید نظری است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ

13- شعیب(ع) برخوردار از بینه و دلیلی روشن بر حقانیت بعثت و پیامهای خویش

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

14- شعیب(ع) با ارائۀ بینه‌ای روشنگر، قوم خویش را به توحید و ترک شرک دعوت کرد.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

15- بینۀ ارائه شده به مردم مدین، از ناحیۀ خداوند و برای تربیت و رشد آنان بوده است.

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

برداشت یاد شده با توجه به کلمۀ «رب»، که به معنای رشد دهنده و تربیت‌کننده است، استفاده شده است.

16- ارائۀ دلیلی روشنگر از سوی خداوند، برخاسته از ربوبیت اوست.

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

17- هلاکت اقوام مشرک و فسادگر پیشین و رهایی موحدان آن اقوام از عذابهای دنیوی، دلیلی روشنگر فراسوی قوم شعیب

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

برخی به قرینۀ آیات گذشته، برآنند که مراد از «بَیِّنَةٌ» در آیۀ

مورد بحث سرگذشت اقوامی است که مشرکانشان بر اثر شرک‌ورزی، تکذیب انبیا و ابتلا به فسادهای اجتماعی، به عذاب گرفتار آمدند و موحدان صلاح‌پیشه از آن عذابها رهایی یافتند.

18- «رب» از اسما و صفات خداوند

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

19- نابودی اقوام مشرک و فسادگر پیشین، روشنگر حقانیت توحید و رسالت پیامبران الهی است.

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ

20- شعیب(ع) از مردم خویش خواست تا در فروش اجناس پیمانه‌ها را پر کنند و از وزنه‌های ترازو نکاهند.

فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ

کلمۀ «کَیل» مصدر است و در آیۀ مورد بحث به معنای چیزی است که به وسیلۀ آن کیل می‌کنند؛ یعنی پیمانه. «ایفاء» (مصدر اوفوا) به معنای اتمام می‌باشد و «اتمام کیل» به این است که گنجایش پیمانه مورد استفاده کمتر از حد متعارف نباشد و تا حد معمول آن پر شود. و ایفای میزان به این است که مقدار وزنه‌های مورد استفاده کمتر از حد معمول و جنس پرداخت‌شده کمتر از مقدار وزنه‌ها نباشد.

21- شعیب(ع) از قوم خویش خواست تا به هنگام خرید، اجناس مردم را کم‌تعدادتر و کم‌ارزشتر از آنچه هست جلوه ندهند.

وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ

«بخس» به این معناست که چیزی را کمتر از واقع و حقیقتش نشان دهند. در مفردات آمده است: «بخس» یعنی چیزی را ظالمانه ناقص شمردن.

22- ابتلای قوم شعیب به کمفروشی و بی‌عدالتی در امور اقتصادی، بارزترین انحراف اجتماعی - اقتصادی آنان بود.

فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ

23- دعوت مردم به سلامت اقتصادی و رعایت عدالت در خرید و فروش، از مهمترین رسالتهای شعیب برای قوم خویش پس از دعوت به توحید

یٰا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّٰهَ ... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ

24- برنامه‌های انبیا حاوی مسائل عبادی، عقیدتی، اجتماعی و اقتصادی است.

اُعْبُدُوا اللّٰهَ مٰا لَکُمْ مِنْ إِلٰهٍ غَیْرُهُ ... فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ

25- شعیب(ع)، مردم خویش را از فسادگری در زمین نهی کرد.

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

26- کمفروشی و کم مقدار و کم ارزش

جلوه دادن اجناس مردم، حرام و از مصادیق فسادانگیزی در زمین است.

فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ وَ لاٰ تَبْخَسُوا النّٰاسَ أَشْیٰاءَهُمْ وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

27- توصیۀ قوم شعیب به رعایت عدالت در امور اقتصادی و پرهیز از فسادگری در زمین، پس از ارائۀ ادلّۀ روشن الهی به ایشان

قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمِیزٰانَ ... وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

تفریع جملۀ «فَأَوْفُوا الْکَیْلَ» بر جملۀ «قَدْ جٰاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ» توصیۀ قوم شعیب به این است که بینۀ ارائه شده به گونه‌ای است که مشاهدۀ آن، مقتضی باور به آن و رعایت عدالت در امور اقتصادی و پرهیز از فسادگری در زمین است.

28- گرایش طبیعت مردم به صلاح و رعایت عدالت در امور اقتصادی است.

وَ لاٰ تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا

آنچه در برداشت یاد شده آمده احتمالی است که دربارۀ «بَعْدَ إِصْلاٰحِهٰا» گفته شده است.

29- خیر و صلاح واقعی انسانها در گرو یکتاپرستی، سلامت امور اقتصادی و پرهیز از فسادانگیزی است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

«ذٰلِکُمْ» اشاره به تمامی مسائلی است که شعیب قوم خویش را بدانها رهنمون ساخت.

30- پیامهای انبیا سراسر خیر و موجب سعادت انسانهاست.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ

31- تنها حق‌پذیران، قادر به درک سعادت‌آفرینی پیامهای الهی هستند.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

چنانچه مشارالیه «ذٰلِکُمْ» تمام مسائلی باشد که در آیه مطرح شده، و از جمله اعتقاد به یگانگی خدا و لزوم پرستش او، باید گفت مراد از ایمان در «إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» داشتن روحیۀ حق‌پذیری و اهل باور بودن است، نه ایمان به یگانگی خدا. و چون خیر بودن یکتاپرستی و عدالت‌پیشگی منوط به حق‌پذیری نیست، یعنی چه انسانها حق‌پذیر باشند و چه نباشند مسائل مطرح شده دارای خیر است، معلوم می‌شود شرط «إِنْ کُنْتُمْ ...» ناظر به درک خیر بودن است. یعنی اگر حق‌پذیر باشید می‌فهمید که پیامهای مطرح شده به خیر و صلاح شماست.

32- عدالت در امور اقتصادی و پرهیز از فسادگری، تنها در صورت پرستش خدا و ایمان به یگانگی او سعادت‌آفرین است.

ذٰلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که مشارالیه «ذٰلِکُمْ» ، معنایی باشد که از «فَأَوْفُوا الْکَیْلَ ... وَ لاٰ تُفْسِدُوا ...» استفاده می‌شود. در این صورت می‌توان گفت مراد از ایمان در «إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» ایمان به خدای یگانه و لزوم پرستش اوست.

یعنی اگر به خدای یگانه ایمان داشته باشید و تنها او را بپرستید،

عدالت در امور اقتصادی و پرهیز از فسادانگیزی متضمّن خیر و صلاح شماست و اگر موحد نباشید رعایت این مسائل سعادت‌آفرین نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

احتجاج؛ اصلاح؛ اقتصاد؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ ایمان؛ برهان؛ تبلیغ؛ تجارت؛ تربیت؛ توحید؛ جامعه؛ جهان بینی؛ حرمت؛ حق؛ دوستی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ رستگاری؛ زمین؛ شرک؛ شعیب(ع)؛ عبادت؛ عدل؛ عذاب؛ فساد؛ قصه در قرآن؛ کم فروشی؛ کیل و وزن؛ مال؛ مصلحت؛ مهربانی؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 86]

وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اَللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً وَ اُذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ وَ اُنْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُفْسِدِینَ (86)

86

و بر سر هر راهی ننشینید که [مردم را]تهدید کنید، و کسانی را که به خدا ایمان آورده‌اند از راه او باز دارید و راه وی را کج خواهید؛ و به یاد آورید وقتی را که اندک بودید، پس [خدا] شما را زیاد کرد، و بنگرید که عاقبت تبهکاران چگونه بود.

1- گروهی از قوم شعیب به توحید گرویدند و سالکان راه خدا گشتند.

وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ

2- کافران قوم شعیب بر سر هر کوی و برزن مؤمنان به خدا را مورد تهدید قرار می‌دادند و آنان را از سلوک راه خدا بازمی‌داشتند.

وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ

«ایعاد» مصدر «تُوعِدُونَ» به معنای تهدید کردن و به شکنجه و أمثال آن ترساندن است. «مَنْ آمَنَ» مربوط به فعل «تُوعِدُونَ» و «تَصُدُّونَ» است و به اصطلاح اهل ادب مفعولی است «متنازع فیه». گفتنی است که در برداشت یاد شده ضمیر در «بِهِ» به «اللّٰهِ» برگردانده شده است.

3- شعیب(ع) از مردم خویش خواست تا

دست از تهدید اهل ایمان بردارند و آنان را از پیمودن راه خدا بازندارند.

وَ لاٰ تَقْعُدُوا بِکُلِّ صِرٰاطٍ تُوعِدُونَ وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ

4- کافران قوم شعیب در تلاش مستمر برای بد جلوه دادن راه خدا

وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً

5- تهدید اهل ایمان و ساختن چهره‌ای ناپسند از راه خدا، از روشهای دشمنان دین برای مبارزه با پیامبران و ادیان الهی

وَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً

6- خداوند با عنایت ویژۀ خویش به مردم مدین، در مدتی کوتاه جمعیت اندکشان را فزونی بخشید و از آنان امتی بزرگ ساخت.

وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ

عطف «کثرکم» به وسیلۀ «فاء» بر جملۀ قبل می‌رساند که زیاد کردن جمعیت مردم مدین در مدتی نسبتاً کوتاه انجام گرفته است و همین معنا بیانگر عنایت ویژۀ خداوند به آنان است.

7- شعیب(ع) برای گرایش دادن مردم مدین به راه خدا، عنایت خداوند در زیاد کردن جمعیت اندک آنان را یادآور شد.

وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ

8- انبوهی جمعیت هر ملت از نعمتهای الهی بر آنان است.

وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ

9- نعمتهای الهی، شایسته و بایستۀ به یاد داشتن

وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ

10- عملکرد عوامل طبیعی به ارادۀ خداوند و در اختیار اوست.

فَکَثَّرَکُمْ

11- از یاد بردن نعمتهای خداوند، زمینه‌ساز کینه‌توزی با پیامبران و سالکان راه خداست.

وَ لاٰ تَقْعُدُوا ... وَ اذْکُرُوا إِذْ کُنْتُمْ قَلِیلاً فَکَثَّرَکُمْ

12- شعیب(ع)، مردم خویش را به مطالعه و بررسی فرجام شوم فسادگران تاریخ فراخواند.

وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

13- شعیب(ع)، کافران قوم خویش را به گرفتار آمدن به فرجامی همانند سرنوشت فسادگران پیشین تهدید کرد.

وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

14- سد کنندگان راه خدا و ترسیم‌کنندگان چهره‌ای ناپسند از دین، مردمی فسادگر و در خطر گرفتاری به سرنوشتی شوم هستند.

تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ تَبْغُونَهٰا عِوَجاً ... وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

15- لزوم بررسی و تحلیل فرجام شوم و عبرت‌آموز فسادگران تاریخ

وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

16- ترغیب مردم به عبرت گرفتن از فرجام شوم فسادگران تاریخ، از وظایف مبلغان دین

قٰالَ ... وَ انْظُرُوا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

کلیدواژه‌ها:

اکثریت؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ توحید؛ تهدید؛ دشمنی؛ دین؛ ذکر؛ سبیل اللّه؛شعیب(ع)؛ عبرت؛ فراموشی؛ فساد؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ کینه؛ مشیت خدا؛ نعمت؛ وعده

[سوره الأعراف (7): آیه 87]

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اَللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ اَلْحٰاکِمِینَ (87)

87

و اگر گروهی از شما به آنچه من بدان فرستاده شده‌ام ایمان آورده و گروهی ایمان نیاورده‌اند، صبر کنید تا خدا میان ما حکم کند، که او بهترین حکم کنندگان است.

1- گروهی از مردم مدین به رسالت شعیب(ع) ایمان آوردند و گروهی دیگر از پذیرش آن سر باز زدند.

وَ إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا

«إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ ...» به دلیل آیۀ قبل از مواردی است که در آن «إِنْ» شرطیه در مورد تحقق شرط به کار رفته است؛ مانند «ان کنت ابنی فلا تفعل کذا». بنابراین «إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ ...

فَاصْبِرُوا» یعنی چنانچه گروهی از شما ایمان آوردید پس صبر پیشه سازید.

2- شعیب(ع)، دعوتگر مؤمنان قوم خویش به صبر در برابر کفرپیشگان

إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ ... فَاصْبِرُوا

اساس احتمال اول است. در این صورت متعلق صبر، آزارها و اذیتهای کافران است. یعنی: فاصبروا علی ما یصیبکم من الکفار. (ای اهل ایمان در برابر آزار کافران صبر کنید و بر دینداری خویش استقامت ورزید.)

3- مؤمنان به رسالت انبیا در معرض مشکل‌آفرینی کفرپیشگان و موظف به صبر و استقامت

إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ ... فَاصْبِرُوا

4- صبر در راه ایمان، مقدمۀ پیروزی و مایۀ فرارسیدن فرج از جانب خداوند

فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا

5- خداوند، برترین حکم کننده و بهترین داور است.

وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

6- اختلافات دینی پیروان انبیا و مخالفان آنان با داوری خداوند خاتمه خواهد یافت.

حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا

7- باور به داوری برتر خدا مایۀ صبر مؤمنان در برابر کفرپیشگان حق‌ستیز

فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

هدف شعیب(ع) از بیان داوری برتر خدا پس از دعوت مؤمنان به صبر تا فرارسیدن قضاوت الهی، ایجاد زمینۀ صبر در آنان بود.

8- شعیب(ع)، کافران قوم خویش را به داوری خدا و گرفتارسازی آنان به عقوبتهای الهی در دنیا تهدید کرد.

وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا

با توجه به ذیل آیه 89 (ربنا افتح ...) معلوم می‌شود مقصود شعیب از داوری خداوند، تحقق امری است که نابودی کافران در دنیا و در نتیجه پیروزی اهل ایمان را در پی خواهد داشت.

چنانچه مخاطب در «فَاصْبِرُوا» خصوص کافران باشد، این معنا از وضوح بیشتری برخوردار خواهد بود.

9- شعیب(ع)، مؤمنان به رسالت خویش را به داوری خداوند و پیروزی بر کافران نوید داد.

فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا

10- شعیب(ع) از مؤمنان و کافران قوم خویش خواست با وانهادن داوری به خداوند از تعرض به یکدیگر پرهیز کنند.*

إِنْ کٰانَ طٰائِفَةٌ مِنْکُمْ آمَنُوا ... وَ طٰائِفَةٌ لَمْ یُؤْمِنُوا ...

فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا

برداشت یاد شده بر این اساس است که خطاب در «فَاصْبِرُوا» علاوه بر مؤمنان متوجه کافران نیز باشد. در این صورت مراد از صبر در «فَاصْبِرُوا» عدم تعرض به یکدیگر است.

11- کافران قوم شعیب، به خدا و داوری او و یاری‌رسانیش به‌حقپویان معتقد بودند.*

فَاصْبِرُوا حَتّٰی یَحْکُمَ اللّٰهُ بَیْنَنٰا وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

چنانچه خطاب در «فَاصْبِرُوا» متوجه کافران نیز باشد، دعوت شعیب از آنان به صبر تا داوری خدا، بیانگر این نکته است که منکران رسالت او معتقد به خداوند بوده‌اند. تصریح به «بِالَّذِی أُرْسِلْتُ بِهِ» پس از «آمَنُوا» این معنا را تأیید می‌کند.

12- «خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ» از اسما و صفات خداوند

وَ هُوَ خَیْرُ الْحٰاکِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اختلاف؛ اللّه؛ انبیاء؛ اهل مدین؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ تهدید؛ حق؛ دنیا؛ رسالت؛ سختی؛ شعیب(ع)؛ صبر؛ عذاب؛ قاضی/اسما و صفات؛ قصه در قرآن؛ کفر؛ نبوت؛ نصرت

[سوره الأعراف (7): آیه 88]

قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ اَلَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ (88)

88

سران مستکبر قومش گفتند: ای شعیب، ما قطعاً تو و کسانی را که با تو ایمان آورده‌اند از شهرمان بیرون می‌کنیم، یا البته به آیین ما باز می‌گردید. گفت: آیا اگر چه [از آیین شما]کراهت داشته باشیم؟

1- اشراف قوم شعیب(ع) از سر تکبر و خودبرتربینی به وی و رسالتهایش کافر شدند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

2- اشراف کفرپیشۀ مدین، شعیب و مؤمنان به رسالتش را به تبعید دسته جمعی تهدید کردند.

لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا

«مَعَکَ» می‌تواند متعلق به «لَنُخْرِجَنَّکَ» باشد. بر این مبنا «لَنُخْرِجَنَّکَ» حاکی از تبعید دسته جمعی است.

3- اشراف کفرپیشۀ قوم مدین، سردمداران مبارزه با شعیب و رسالتهای وی

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ

4- کبرورزی و خودبرتربینی اشراف کفرپیشۀ مدین، ریشۀ مبارزه آنان با

شعیب(ع) و رسالتهای او

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ

5- کافران قوم مدین برخوردار از نیرویی افزون بر مؤمنان آن سامان

لَنُخْرِجَنَّکَ یٰا شُعَیْبُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَکَ مِنْ قَرْیَتِنٰا

تصمیم کافران قوم مدین به اخراج شعیب(ع) و همگامانش و ابراز آن با سوگند و تأکید بسیار، حکایت از برداشت یاد شده دارد.

6- اشراف و بزرگان هر قوم در معرض استکبار و حق‌ناپذیری هستند.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

7- بیشترین مخالفتها با انبیا و برنامه‌های آنان، از ناحیۀ اشراف و بزرگان هر قوم بوده است.

قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

قرآن در این بخش از آیات که داستان چند تن از پیامبران بزرگ الهی را بیان داشته، همواره مخالفت طبقۀ اشراف و مبارزۀ آنان را با برنامه‌های انبیا مطرح ساخته است و این بیانگر آن است که عمدۀ مخالفتها از سوی طبقۀ اشراف ابراز می‌شده است.

8- اشراف کفرپیشۀ مدین بازگشت به آیین ملی آن سامان را شرط رهایی شعیب(ع) و همگامانش از خطر تبعید اعلان کردند.

لَنُخْرِجَنَّکَ ... أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

9- اشراف کفرپیشۀ مدین در تلاشی پیگیر برای تحمیل آیین خویش بر شعیب(ع) و مؤمنان به وی

أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

جملۀ «أَوْ لَتَعُودُنَّ» می‌رساند که هدف از تصمیم قوم مدین بر تبعید شعیب(ع) و همگامانش بازگرداندن آنان به آیین شرک است. بنابراین همۀ تهدیدات به سبب تحمیل این عقیدۀ باطل بوده است.

10- اهل مدین در زمان شعیب(ع) دارای آیینی غیر الهی

أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

11- مؤمنان به شعیب(ع) پیش از ایمان به وی هم مسلک با مردم مدین در پیروی از آیین غیر الهی

أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنٰا

عَوْد (مصدر لتعودن) به معنای بازگشتن است. بنابراین «لَتَعُودُنَّ» دلالت می‌کند که مؤمنان به شعیب(ع) تا پیش از ایمان به وی با مردم مدین هم‌مسلک بودند. قابل ذکر است که اطلاق این معنا بر شعیب(ع) از باب تغلیب است.

12- آیین مردم مدین، آیینی منفور و کریه در دیدگاه شعیب(ع) و پیروان او

أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ

13- شعیب(ع) با اظهار تنفر خود و پیروانش از آیین مردم مدین، انتظار پذیرش آن آیین را انتظاری شگفت و بی‌جا دانست.

قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ

کلیدواژه‌ها:

استکبار؛ اشراف؛ انبیاء؛ اهل مدین؛ ایمان؛ تبعید؛ تکبر؛ تهدید؛ جاهلیت؛ حق؛ دشمنی؛ دین؛ شعیب(ع)؛قدرت؛ قریه؛ قصه؛ کفر

[سوره الأعراف (7): آیه 89]

قَدِ اِفْتَرَیْنٰا عَلَی اَللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اَللّٰهُ مِنْهٰا وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اَللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اَللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا اِفْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ اَلْفٰاتِحِینَ (89)

89

اگر پس از آن‌که خدا ما را از آیین شما نجات داده است، به آن باز گردیم، قطعاً بر خدا دروغ بسته‌ایم؛ و ما را نمی‌رسد که به آن باز گردیم، مگر آن‌که خدا، پروردگار ما بخواهد. پروردگار ما علمش همه چیز را فرا گرفته است. ما فقط بر خدا توکّل کرده‌ایم. پروردگارا، میان ما و قوم ما به حق داوری کن که تو بهترین داورانی.

1- شعیب(ع) در پاسخ اشراف کفرپیشۀ مدین، گرایش به آیین شرک را افترا بر خداوند دانست.

قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ

2- شرک‌ورزی، افترا بر خداوند است.

قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ

3- شعیب(ع) و همگامان مؤمنش، بیزار از گرایش به آیین شرک و افترا بستن بر خدا

قٰالَ أَ وَ لَوْ کُنّٰا کٰارِهِینَ. قَدِ افْتَرَیْنٰا عَلَی اللّٰهِ کَذِباً إِنْ عُدْنٰا فِی مِلَّتِکُمْ

4- خداوند، نجاتبخش شعیب(ع) و همگامانش از گرایش به شرک

بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا

5- مشرکان، در اسارت اوهام شرک‌آلود، و موحدان، رهیده از آن

بَعْدَ إِذْ نَجّٰانَا اللّٰهُ مِنْهٰا

به کارگیری واژۀ «نجات» (نَجّٰانَا اللّٰهُ) ، برای دست کشیدن از آیینی و روی‌آوری به آیینی دیگر، اشاره به این دارد که آیین نخست مایۀ اسارت و گرفتاری بوده و آیین جدید فرحبخش و باعث آزادی است.

6- شعیب(ع) در آخرین پاسخ خویش به خواستۀ کافران مدین، بازگشت خود و همگامانش را به آیین شرک امری ناممکن دانست.

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

جملۀ «مٰا یَکُونُ لَنٰا ...» که حکایت از عدم امکان بازگشت به آیین شرک دارد، هم می‌تواند به معنای عدم امکان تکوینی باشد و هم می‌تواند مراد از آن عدم امکان تشریعی (ناشایست بودن و جایز نبودن) باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال اول است. گفتنی است که بر مبنای اول، مشیت الهی (إلا أن یشاء اللّه) مشیت تکوینی است و بر اساس احتمال دوم، مشیت الهی، مشیت تشریعی است.

7- شعیب(ع) بازگشت خود و همگامانش را به آیین شرک تنها در صورت تعلق مشیت الهی، ممکن دانست.

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

8- هدایت و ضلالت مردم، خارج از ارادۀ خداوند و مشیت او نیست.

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

9- دستیابی به توحید و پرهیز از شرک در گرو خواست خداوند و توفیقات اوست.

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

10- اطمینان اهل ایمان به پایدار ماندن بر ایمان، ناسازگار با باور به مشیت مطلق خدا

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

11- شعیب(ع) اظهار کفر و شرک را امری نامشروع و ناروا برای خویش و همگامانش دانست.

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از عدم امکان که از جملۀ «مٰا یَکُونُ لَنٰا ...» به دست می‌آید، عدم امکان تشریعی باشد.

12- شعیب(ع) و مؤمنان به رسالتش، انسانهایی تسلیم دربرابر مشیتهای‌خداوند

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

13- ضرورت تسلیم در برابر مشیتهای خداوند

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

14- خداوند، مالک و مدبر انسانها

رَبُّنٰا

15- خواستها و مشیتهای الهی دربارۀ انسانها در راستای تدبیر امور آنهاست.

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا

16- علم و آگاهی خداوند، فراگیر تمام هستی است.

وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

17- شعیب(ع)، علم مطلق خداوند را دلیل پذیرش ربوبیت وی و تسلیم در برابر مشیتهایش دانست.

قٰالَ ... إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

18- تنها خداوند آگاه به سرنوشت مؤمنان در پایداری آنان بر توحید و یا بازگشتشان به کفر و شرک است.

وَ مٰا یَکُونُ لَنٰا أَنْ نَعُودَ فِیهٰا إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

19- علم همه‌جانبۀ خداوند بر هستی، ملاک لزوم تسلیم در برابر مشیت اوست.

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً

20- شعیب(ع) و همگامان مؤمنش، انسانهایی متکی به خدا و بهره‌مند از روحیۀ توکل

عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

21- پیامبران، انسانهایی متکی به خدا و متوکل بر او

عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

22- خداوند به دلیل آگاهی مطلقش بر هستی، تنها موجود شایستۀ اتکا و توکل است.

وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

23- توجه به ربوبیت خدا و علم همه‌جانبۀ او، مستلزم توکل کردن بر وی و پایداری در برابر تهدید دشمنان

وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

24- انسان بدون توکل بر خدا، ناتوان از پایداری بر ایمان خویش است.

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ ... عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا

25- شعیب(ع) پس از یأس از ایمان مردم کفرپیشه با دعا به درگاه خداوند از او خواست تا بین وی و کفرپیشگان قضاوت کند.

رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ

از معانی کلمۀ «فتح»داوری کردن و قضاوت نمودن است.

26- شعیب(ع) در دعای خویش خواستار امدادهای غیبی خداوند شد.

رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ

27- داوری خداوند میان انسانها، جلوه‌ای از ربوبیت او نسبت به ایشان است.

رَبَّنَا افْتَحْ

28- وانهادن داوری نهایی به خداوند برای فیصله دادن به خصومتهای طرفداران حق و باطل، مصداقی از توکل بر اوست.

عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ

29- اتکا و توکل بر خدا وادارکنندۀ آدمی به درخواست نیازها از وی و نیایش به درگاه اوست.

عَلَی اللّٰهِ تَوَکَّلْنٰا رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ

30- داوری نهایی میان مؤمنان و کافران، شایستۀ خداوند آگاه بر تمامی هستی است.

وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً ... رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ

31- تثبیت حق، هدف دعای شعیب پیامبر(ع)

رَبَّنَا افْتَحْ ... بِالْحَقِّ

شعیب(ع) در دعای خویش با اینکه اذعان به حقانیت خویش داشت، نگفت که خدایا به سود ما داوری کن، بلکه گفت خدایا حق را به کرسی بنشان؛ و این اشاره به این حقیقت دارد که پیامبران هدفی جز تثبیت حق نداشته‌اند.

32- خداوند برترین حاکم و فیصله‌دهندۀ درگیریها و کشمکشهای طرفداران حق و باطل

وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ

33- «رب» و «خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ» از اسما و صفات خداوند

إِلاّٰ أَنْ یَشٰاءَ اللّٰهُ رَبُّنٰا وَسِعَ رَبُّنٰا کُلَّ شَیْءٍ عِلْماً ... وَ أَنْتَ خَیْرُ الْفٰاتِحِینَ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اختلاف؛ استقامت؛ اشراف؛ اطاعت؛ افترا؛ اللّه؛ امت؛ امداد غیبی؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ایمان؛ تسلیم؛ تکذیب؛ توحید؛ توفیق؛ توکل؛ تولی؛ تهدید؛ جهان بینی؛ حق؛ دشمنی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ شرک؛ شعیب(ع)؛ ضلالت؛ علم؛ عمل؛ فتاح/اسما و صفات؛ قصه؛ قضا؛ قضا و قدر؛ کفر؛ مشیت خدا؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 90]

وَ قٰالَ اَلْمَلَأُ اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اِتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ (90)

90

و سران کافر قومش گفتند: به خدا قسم، اگر از شعیب پیروی کنید، در آن صورت قطعاً زیانکار خواهید بود.

1- اشراف کفرپیشۀ مدین در تلاش برای بازداشتن مردم از ایمان به رسالت شعیب(ع) و پیروی از فرمانهای او

وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

مراد از متابعت در «اتَّبَعْتُمْ» می‌تواند پیروی از آیین و دستورات شعیب(ع) باشد. در این صورت مخاطبان این کلمه (اتبعتم) عموم مردم هستند. همچنین می‌تواند مراد از آن پیروی از شعیب(ع) در خروج از شهر مدین باشد. در این صورت مؤمنانِ به شعیب(ع) مخاطبانِ «اتَّبَعْتُمْ» خواهند بود.

برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

2- اشراف و بزرگان مدین رسالت شعیب(ع) را انکار کردند و به وی ایمان نیاوردند.

وَ قٰالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ

3- اشراف کفرپیشۀ مدین با یاد کردن سوگند، پذیرش رسالت شعیب و پیروی از دستورات او را، امری زیان‌آور معرفی می‌کردند.

لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

4- گرایش به توحید و رعایت عدل در خرید و فروش و امور اقتصادی، مایۀ خسارت در دیدگاه اشراف کفرپیشۀ قوم مدین

لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

برداشت یاد شده با توجه به آیۀ 85، که بیانگر پیامهای شعیب(ع) است، به دست می‌آید.

5- شعیب(ع) پس از اعلان پایداریش بر توحید و رد پیشنهاد اشراف کفرپیشه (بازگشت به آیین شرک)، خروج از دیار مدین را برگزید.

لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً» ، پیروی از شعیب(ع) در خروج از شهر مدین باشد.

6- مؤمنانِ به رسالت شعیب(ع) مصمّم بر

آیین توحید و متابعت شعیب(ع) در خروج از شهر مدین

لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً

7- اشراف کفرپیشۀ مدین با تأکید بر خسارتبار بودن همراهی شعیب(ع)، در تلاش برای بازداشتن مؤمنان از متابعت او و خارج شدن از شهر مدین

وَ قٰالَ الْمَلَأُ ... لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اشراف؛ اطاعت؛ اقتصاد؛ اهل مدین؛ ایمان؛ تجارت؛ تکذیب؛ توحید؛ خسران؛ دین؛ رسالت؛ شعیب(ع)؛ ضرر؛ عدل؛ قسم؛ قصه؛ کفر؛ هجرت

[سوره الأعراف (7): آیه 91]

فَأَخَذَتْهُمُ اَلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ (91)

91

پس [صیحۀ آسمان همراه با]زلزله آنان را فرو گرفت و در خانه‌هایشان بر جای مردند.

1- کفرپیشگان قوم شعیب با گرفتار شدن به لرزشی شدید به هلاکت رسیدند.

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«رجفة»به معنای اضطراب و لرزش است و به قرینۀ «فَأَصْبَحُوا ...» معلوم می‌شود که آن لرزش بسیار شدید بوده است. قابل ذکر است که «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ» ، (لرزش آنان را فرو گرفت) هم می‌تواند به این معنی باشد که لرزشی شدید به اندام آنان مستولی شد و هم می‌تواند به این معنی باشد که زمین لرزۀ شدید آنان را فروگرفت.

2- کافران قوم شعیب پس از تمام شدن حجت الهی بر آنان و اصرارشان به کفرورزی و مبارزه با شعیب(ع) و مؤمنان به وی، به هلاکت رسیدند.

قٰالَ الْمَلَأُ ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

کلمۀ «فا»در «فَأَخَذَتْهُمُ» نزول عذاب را بر قضایای بیان شده در آیات قبل مرتبط می‌سازد و از آن قضایاست، کفرورزی مردم مدین، مبارزۀ آنان با شعیب(ع) و در آخر، دعای شعیب(ع) که خواهان داوری خداوند شد.

3- کافران قوم شعیب شب هنگام به عذاب گرفتار شدند و صبحگاهش به هلاکت رسیدند.*

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که «اصبحوا» به معنای «ادخلوا فی الصباح» (داخل در صبح شدند) باشد، نه به معنای «صاروا». بر این مبنا «فَأَصْبَحُوا ...» می‌رساند که هلاکت به هنگام صبح اتفاق افتاد و در نتیجه عذاب لرزش پیش از صبح،

یعنی درشب، بر کافران قوم شعیب عارض شده است.

4- کفرپیشگان قوم شعیب بر اثر عذاب الهی، همگان به رو بر زمین افتادند و هلاک شدند.

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«جثوم» به معنای به زمین چسبیدن و حرکت نکردن است و برخی گفته‌اند به معنای فرو افتادن شخص است بر سینه خود.

5- لرزش شدید و عذاب نازل شده بر قوم شعیب توان حرکت و بیرون آمدن از خانه‌ها را از ایشان سلب کرد.

فَأَصْبَحُوا فِی دٰارِهِمْ جٰاثِمِینَ

«فِی دٰارِهِمْ» هم می‌تواند اشاره به این نکته باشد که نزول عذاب هنگامی بود که همه و یا اکثر آنان در خانه‌هایشان استراحت می‌کردند و هم می‌تواند علاوه بر این، اشاره به این داشته باشد که با احساس لرزش زمین، که طبعاً آدمی از خانه می‌گریزد، قوم شعیب نیز خواستند از خانه‌ها بیرون شوند، ولی عذاب مهلت نداد و در همانجا به هلاکت رسیدند. با توجه به اینکه «فِی دٰارِهِمْ» متعلق به «جٰاثِمِینَ» است، این معنا وضوح بیشتری پیدا می‌کند.

6- هلاکت کافران قوم شعیب و نجات مؤمنان آن قوم، داوری به حق خداوند در میان آنان

رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

7- نزول عذاب بر کفرپیشگان قوم شعیب، پاسخ خداوند به‌درخواست او (درخواست داوری میان مؤمنان و کافران)

رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَ قَوْمِنٰا بِالْحَقِّ ... فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ استدراج؛ اللّه؛ اهل مدین؛ ایمان؛ حق؛ خانه؛ دعا؛ دنیا؛ زلزله؛ شب؛ شعیب(ع)؛ صبح؛ صیحه آسمانی؛ عذاب؛ قصه؛ قضا؛ مرگ؛ مصیبت

[سوره الأعراف (7): آیه 92]

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کٰانُوا هُمُ اَلْخٰاسِرِینَ (92)

92

آنان‌که شعیب را تکذیب کردند، گویی اصلاً در آن شهر نبوده‌اند. آنان‌که شعیب را تکذیب کردند، خود زیانکار شدند.

1- عذاب فرود آمده بر تکذیب‌کنندگان شعیب(ع) و کفرپیشگان مدین، موجب نابودی آنان و تخریب آثار زندگانی در آن دیار شد.

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا

ضمیر در «فِیهَا» به «دار» در آیۀ قبل برمی‌گردد و «غنی» مصدر «لَمْ یَغْنَوْا» به معنای اقامت کردن و سکونت گزیدن است. بنابراین «کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا» یعنی گویا قوم شعیب در دیارشان اقامت نکرده بودند. و این کنایه از نابودی دیار آنان است.

2- تکذیب‌کنندگان انبیای الهی و رسالتهای آنان در خطر نابودی با نزول عذابی سخت و ویرانگر

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا

3- تکذیب‌کنندگان شعیب(ع)، خود به فرجام زیانباری که برای مؤمنان پیش‌بینی می‌کردند، گرفتار شدند.

لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخٰاسِرُونَ ... اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا

حصری که از ضمیر فصل استفاده می‌شود حصر قلب است.

یعنی بیان می‌کند که پندار کفرپیشگان (زیانکاری مؤمنان) باطل است و خود آنان زیانکار هستند.

4- هلاکت به عذابهای الهی موجب خسارت انسان

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا ... کٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِینَ

5- فرجام هر قوم و ملتی معرّف زیانکار و یا رستگار بودن آنان است.

کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فِیهَا الَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِینَ

خداوند، زیانکار بودن کفرپیشگان قوم شعیب را پس از تبیین فرجام شومشان بیان داشت تا به این نکته اشاره کند که فرجام هر قوم و ملتی نشان می‌دهد که آن قوم و ملت، زیانکار است و یا رستگار.

6- بیان فرجام شوم کفرپیشگان و تکذیب‌کنندگان رسولان الهی، روشی برای مبلغان دین برای شناساندن زیانکاران واقعی

اَلَّذِینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کٰانُوا هُمُ الْخٰاسِرِینَ

خداوند با بیان فرجام شوم کفرپیشگان، زیانکاران واقعی را به مردم معرفی کرد. بنابراین از راههای معرفی کردن زیانکاران واقعی بیان فرجام شوم آنان است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ اهل مدین؛ ایمان؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ خسران؛ دنیا؛ دین؛ رسالت؛ رستگاری؛ شعیب(ع)؛ عبرت؛ عذاب؛ قریه؛ کفر

[سوره الأعراف (7): آیه 93]

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ (93)

93

پس [شعیب]از آنان روی برتافت و گفت: ای قوم من، به راستی من پیام‌های پروردگارم را به شما رساندم و برای شما خیرخواهی کردم، [ولی شما نپذیرفتید،]پس من چگونه بر حال [شما]مردم کافر اندوه خورم؟

1- شعیب(ع) پس از حتمیت یافتن نزول عذاب الهی بر تکذیب‌کنندگان رسالتش، از آنان فاصله گرفت و به دیاری دیگر شتافت.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ

2- شعیب(ع) با دلسوزی بر کافران مشرف به هلاکت، از آنان اعراض کرد و شهر مدین را ترک گفت.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ

لحن آیه و نیز اضافۀ کلمۀ «قَوْمِ» به یاء متکلم نشان از تحسّر و دلسوزی شعیب(ع) به مردم خویش دارد.

3- خداوند پیش از نزول عذاب بر مردم مدین، با ارسال شعیب(ع) و ابلاغ پیامهای خویش بر آنان اتمام حجت کرد.

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

4- شعیب(ع) هنگام خروجش از میان مردم مدین، اتمام حجت الهی بر آنان را به ایشان گوشزد کرد.

فَتَوَلّٰی عَنْهُمْ وَ قٰالَ یٰا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

5- شعیب(ع)، پیامبری از جانب خداوند و حامل رسالتهای متعدد

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

6- «رب» از اسما و صفات خداوند

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی

7- شعیب(ع)، پیام‌های الهی را به مردمش ابلاغ کرد و در هدایت و ارشاد آنان بسیار کوشید.

لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسٰالاٰتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

لام تأکید در «لَقَدْ» که خبر از قسم مقدر دارد، و نیز کلمۀ «قد» که گویای تأکید است، می‌رساند که شعیب(ع) در ابلاغ رسالت الهی کوتاهی نکرد و در این راه بسیار تلاش کرد.

8- شعیب(ع)، پیامبری دلسوز و خیرخواه مردم

وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

9- خیرخواهی شعیب(ع) تنها در جهت منافع مردم بود، نه آمیخته به منفعتهای شخصی خویش

وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

«لام» در «لَکُمْ» اشاره به خلوص شعیب(ع) در خیرخواهیش دارد.

10- مبلغان دین باید خیرخواه مردم و نصایح خویش را به منافع شخصی آمیخته نسازند.

وَ نَصَحْتُ لَکُمْ

11- شعیب(ع) با توجه به کفرورزی مردم خویش، دریغ و تأسف بر هلاکت آنان را ناروا خواند.

فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ

لحن جملۀ «یٰا قَوْمِ ...» حکایت از دریغ و تأسف شعیب(ع) دارد و جملۀ «فَکَیْفَ آسیٰ ...» دلالت می‌کند که تأسف بر هلاکت کفرپیشگان نارواست. گویا شعیب(ع) هنگامی که قومش را مشرف به هلاکت یافت بر آنان افسوس خورد و سپس کفرورزی آنان را ملاحظه کرد و آنان را مستحق این هلاکت دانست و لذا نتیجه گرفت که نباید بر هلاکت ایشان افسوس خورد.

12- اندوهناک شدن بر هلاکت کفرپیشگان لجوج، حتی در صورت خویش و هموطنی با آنان، امری نکوهیده و ناروا

فَکَیْفَ آسیٰ عَلیٰ قَوْمٍ کٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ امر الهی؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل مدین؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ حزن؛ حسرت؛ خویشاوندی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ شعیب(ع)؛ عذاب؛ قصه؛ کفر؛ لجاجت؛ موعظه؛ مهربانی؛ نبوت؛ هجرت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 94]

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ (94)

94

و در هیچ شهری [از شهرهای یاد شده]پیامبری نفرستادیم مگر این‌که اهل آن را به تنگدستی و سختی مبتلا کردیم، باشد که [به درگاه ما]تضرّع کنند.

1- خداوند برای اقوام گذشته، به منظور هدایت آنان و تسلیم‌شدنشان در برابر او پیامبرانی را ارسال داشت.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ ... لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

2- خداوند در پی ارسال هر یک از پیامبران در شهرها و آبادیها، کفرپیشگان را به سختی و تنگدستی و رنج و اندوه گرفتار ساخت.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

با توجه به دو آیۀ بعد (و لو أن أهل القری ...) معلوم می‌شود گرفتار ساختن امتهای گذشته به بلاها و سختیها در صورتی بوده که آنان با تبلیغ و ارشاد پیامبران خویش ایمان نمی‌آوردند و همچنان بر کفرورزی پافشاری داشتند. در این مرحله آنها را گرفتار می‌ساخت تا شاید متنبّه شوند.

بنابراین جملۀ «أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا ...» مقید می‌شود به «إذ لم یؤمنوا و لم یتقوا»

3- روی آوردن به درگاه خدا و تسلیم خاضعانه در برابر او از اهداف گرفتار ساختن جوامع کفرپیشه به بلاها و سختیها

أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

4- شداید و سختیها زمینه‌ساز توجه آدمی به وابستگی عوامل طبیعی به اراده و مشیت خداوند است.

أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

5- بلاها و سختیها (شرور) زمینه‌ساز بازگشت انسانها به خداوند و تضرع به درگاه اوست.

أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

6- گرفتار ساختن جوامع کفرپیشه و بی‌تقوا به سختیها و محنتها برای روی آوردن آنان به خداوند از سنتهای الهی است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا ... أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

7- تضرع به درگاه خدا و خشوع در برابر او از ارزشهای الهی و از اهداف رسالت انبیاست.

لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

8- تضرع به درگاه خداوند و خشوع در برابر او، امری لازم و شایسته برای بندگان

لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ

کلیدواژه‌ها:

اتمام حجت؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ تسلیم؛ تضرع؛ تقوا؛ توبه؛ جامعه؛ حزن؛ خشوع؛ خضوع؛ رسالت؛سختی؛ سنتهای خدا؛ طبیعت؛ قریه؛ کفر؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ نبوت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 95]

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ اَلسَّیِّئَةِ اَلْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا اَلضَّرّٰاءُ وَ اَلسَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ (95)

95

سپس [چون تضرع نکردند،]رفاه را جایگزین سختی کردیم تا آن‌که [از نظر جمعیّت و ثروت] فزونی یافتند، و گفتند: [این حوادث، آزمایش الٰهی نیست، زیرا]سختی و رفاه به پدران ما هم رسیده بود. پس آنان را در حالی که بی‌خبر بودند، ناگاه [به عذابی نابود کننده]گرفتار کردیم.

1- اقوام و امتهای گذشته حتی پس از ابتلا به سختیهای بیدارکننده، همچنان بر کفر و بی‌تقوایی خویش اصرار ورزیدند.

لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ. ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ

2- خداوند تکذیب کنندگان انبیای پیشین را از سختیهای بیدار کننده رهانید و زندگی آنان را به رفاه و آسایش خام‌کننده تبدیل کرد.

أَخَذْنٰا أَهْلَهٰا بِالْبَأْسٰاءِ ... ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتّٰی عَفَوْا

3- سختیها و آسایشها در زندگانی جوامع کفرپیشه دارای هدف و پیامی ویژه و برخاسته از ارادۀ خداوند است.

وَ مٰا أَرْسَلْنٰا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ إِلاّٰ أَخَذْنٰا ... ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ

4- لزوم روی آوردن به درگاه خدا در سختی و آسایش

ثُمَّ بَدَّلْنٰا مَکٰانَ السَّیِّئَةِ الْحَسَنَةَ

5- تکذیب‌کنندگان انبیای پیشین بر اثر برخورداری از رفاه و آسایش جمعیتشان افزایش یافت.

حَتّٰی عَفَوْا

از معانی «عفو»زیاد شدن است. در لسان العرب آمده: «عفا القوم: کثروا».

6- روی آوردن رفاه و آسایش بر کافران مبتلا به سختیها و محنتها، در پی دارندۀ تحلیلهایی نادرست دربارۀ پیدایش شداید و اسباب رفاه و آسایش

ثُمَّ بَدَّلْنٰا ... حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ

7- منکران رسالت انبیا با استناد به وجود سختیها و آسایشها در تاریخ نیاکان خویش، دشواریهای بیدارکنندۀ زندگی

خود را پدیده‌ای عادی و خالی از هر گونه هدف و پیام می‌پنداشتند.

ثُمَّ بَدَّلْنٰا ... قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ

8- تحلیل سختیهای بیدارکننده و هدفدار به حوادثی برخاسته از عوامل طبیعی و بدون هدف، تحلیل نادرست منکران رسالت پس از رسیدن به رفاه و آسایش

قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ

9- رفاه وآسایش فراوان، زمینه‌ساز غفلت ازیادخدا وپیدایش‌بینشهای غیرالهی است.

ثُمَّ بَدَّلْنٰا ... حَتّٰی عَفَوْا وَ قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ

10- کفرپیشگانی که با بی‌هدف خواندن سختیهای بیدارکننده از تمامی عوامل هدایت بی‌بهره ماندند، با عذابی غافلیگرانه از جانب خدا نابود شدند.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

11- انکار رسالت انبیا با توجیه پیدایش سختیهای بیدارکننده به عواملی بی‌هدف، موجب گرفتار شدن به عذاب الهی است.

قٰالُوا قَدْ مَسَّ آبٰاءَنَا الضَّرّٰاءُ وَ السَّرّٰاءُ فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً

12- عذاب منکران رسالت، عذابی ناگهانی و غافلگیرانه است.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بَغْتَةً وَ هُمْ لاٰ یَشْعُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امت؛ امتحان؛ تضرع؛ تقوا؛ تکذیب؛ جهان بینی؛ حسنه؛ ذکر؛ رسالت؛ رفاه؛سختی؛ عذاب؛ عفو؛ غفلت؛ کفر؛ گناه؛ مصیبت؛ نیاکان؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 96]

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ اَلْقُریٰ آمَنُوا وَ اِتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ اَلسَّمٰاءِ وَ اَلْأَرْضِ وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ (96)

96

و اگر اهل آن شهرها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند، برکاتی از آسمان و زمین بر آنان می‌گشودیم، ولی [انبیا را]تکذیب کردند، و ما آنان را به کیفرِ آنچه مرتکب می‌شدند، [به عذاب]گرفتیم.

1- جوامع بشری در صورت ایمان به رسالت انبیا و رعایت تقوا، از برکتهای فراوان و گوناگون آسمان و زمین بهره‌مند خواهند شد.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

2- امتهای هلاک شدۀ پیشین در صورت ایمان به پیامبران و پرهیز از مخالفت با ایشان، از انواع برکتهای خدادادی بهره‌مند می‌شدند و هرگز به عذاب الهی مبتلا نمی‌گشتند.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ

«ال» در «الْقُریٰ» عهد ذکری است و اشاره به قریه‌هایی دارد که در آیۀ 94 آمده است.

3- آسمان و زمین منبع انواع برکتها و دربردارندۀ خیرهای فراوان برای جوامع بشری است.

لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

4- جریان نعمتهای فراوان بر امتها با گشایش برکتهای آسمان و زمین، در اختیار خداوند و به ارادۀ اوست.

لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

5- عملکرد عوامل طبیعی به ارادۀ خداوند و در اختیار اوست.

لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

6- بهره‌گیری از تمایل مردم به رفاه و آسایش دنیوی و بهبود وضع اقتصادی، از روشهای قرآن برای هدایت آنان به ایمان و تقواست.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

7- ادیان الهی خواستار بهبود وضع اقتصادی مردم و خواهان برخورداری آنان از انواع خیرها و برکتهای مادی

لَفَتَحْنٰا عَلَیْهِمْ بَرَکٰاتٍ مِنَ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ

8- ثمربخشی ایمان به رسالت انبیا مشروط به رعایت تقواست.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا

9- ایمان به خدا و رسالت انبیا و رعایت تقوا، اظهار تذلل به پیشگاه خداوند و خشوع در برابر اوست.

لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ ... وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا

در آیۀ 94 بیان شد که خداوند به منظور خضوع و خشوع مردم در برابر او، آنان را به سختیها گرفتار می‌سازد و در این آیه بیان می‌دارد که اگر همان جوامع ایمان می‌آرودند و تقواپیشه بودند، نه تنها به سختیها گرفتار نمی‌شدند، بلکه برکتهای آسمان و زمین آنان را فرامی‌گرفت. با توجه به این دو معنا معلوم می‌شود ایمان و تقوا مصداق بارز تضرع و خشوع در برابر خداوند است.

10- جوامع کفرپیشۀ گذشته بر اثر تکذیب انبیا و مداومت بر اعمال ناپسند به عذاب

الهی مبتلا شدند و به هلاکت رسیدند.

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

مراد از «بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ» گناهانی است که تکذیب انبیا از جملۀ آنهاست، نه اینکه مراد از آن فقط تکذیب انبیا باشد و گر نه جمله به این گونه بیان می‌شد: و لکن کذبوا فأخذنٰاهم بما کانوا یکذبون.

11- جوامع تکذیب‌کنندۀ پیامبران الهی در خطر گرفتار شدن به کمبودها و مشکلات زندگی

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا ... وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

از مصادیق مورد نظر برای «فَأَخَذْنٰاهُمْ ...» به دلیل آیه 94، گرفتار شدن تکذیب‌کنندگان انبیا به کمبودها و مشکلات است.

12- ایمان و تقوای جوامع انسانی موجب رهایی آنان از عذابهای الهی است.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا ... وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ

13- خداوند، گرفتارکنندۀ گنهکاران و تکذیب‌گران انبیا به عذاب

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

14- گرفتاریهای جوامع انسانی، کیفر اعمال ناشایست خود آنان است.

فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اسما و صفات؛ اقتصاد؛ اللّه؛ امت؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ برکت؛ تجارت؛ تقوا؛ تکذیب؛ جامعه؛ خشوع؛ دین؛ رسالت؛ رفاه؛ زمین؛ سختی؛ عذاب؛ عمل؛ قریه؛ کفر؛ گناه؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 97]

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ اَلْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا بَیٰاتاً وَ هُمْ نٰائِمُونَ (97)

97

پس آیا اهل این شهرها [که غرق گناهند،] ایمنند از این که عذاب ما شبانه، در حالی که به خواب فرو رفته‌اند، به سراغشان بیاید؟

1- امتهای تکذیب‌کنندۀ انبیا، همواره در معرض گرفتار آمدن به عذاب الهی، به‌ویژه شبانگاهان و در حال خواب و بی‌خبری

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا بَیٰاتاً وَ هُمْ نٰائِمُونَ

تفریع جملۀ «أَ فَأَمِنَ ...» بر «وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ ...» می‌رساند که مراد از «أَهْلُ الْقُریٰ» امتهای تکذیب‌کنندۀ انبیاست.

2- تکذیب‌کنندگان انبیا به پندار باطل خویشتن را از عذابهای الهی مصون می‌شمرند.

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

3- احساس مصونیت تکذیب‌کنندگان انبیا از گرفتار شدن به عذابهای دنیوی، احساسی نابجا و به دور از واقعیت است.

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

استفهام در جملۀ «أَ فَأَمِنَ ...» استفهام انکاری توبیخی است.

یعنی اقوام کفرپیشه احساس امنیت از عذاب الهی دارند، ولی به خاطر نابجا بودن چنین احساسی مورد ملامت هستند.

4- هلاکت امتهای بی‌تقوا و تکذیب‌کنندۀ پیامبران، عبرتی برای امتهای بعدی است.

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ ... أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

5- توجه جوامع بشری به فرجام شوم تکذیب‌کنندگان انبیا، زمینه‌ساز نگرانی ایشان در ابتلا به عذاب الهی و مایۀ گرایش آنان به ایمان و تقواست.

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُریٰ ... أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

جملۀ «أَ فَأَمِنَ ...» عطف بر جملۀ «فَأَخَذْنٰاهُمْ بِمٰا کٰانُوا یَکْسِبُونَ» است. یعنی آیا اقوام و ملتهای کفرپیشه پس از آگاهی به سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان انبیا، باز هم عذاب الهی را انکار می‌کنند و خویشتن را از گرفتار آمدن به آن مصون می‌پندارند؟

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ امت؛ امنیت؛ انبیاء؛ ایمان؛ تاریخ؛ تقوا؛ تکذیب؛ جامعه؛ حزن؛ خواب؛ دنیا؛ شب؛ عبرت؛عذاب؛ قریه؛ کفر؛ گناه

[سوره الأعراف (7): آیه 98]

أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ اَلْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ (98)

98

و آیا اهل این شهرها در ایمنند از این‌که عذاب ما در روشنیِ روز، در حالی که به بازی [زندگی]مشغولند، به سراغشان بیاید؟

1- جوامع تکذیب‌کنندۀ پیامبران، همواره در خطر گرفتار شدن به عذاب الهی، به‌ویژه به هنگام اشتغال به سرگرمیها و بازیچه‌های روزانه

أَ وَ أَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

2- کافران به پنداری نابجا، خود را از گرفتار شدن به عذاب الهی مصون می‌شمارند.

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

3- کافران، ناتوان از مقابله با کیفرهای الهی

أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

4- بیان فرجام کفرپیشگان بی‌تقوا، از روشهای قرآن در هدایت مردم به ایمان و تقواست.

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْنٰاهُمْ ... أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُریٰ أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا

5- زندگی و تلاش‌منکران رسالت، سراسر بازیچه و بی‌ثمر در سعادت آنان است.

أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

می‌توان گفت مراد از «لعب»در «یَلْعَبُونَ» اشتغال به امور دنیوی و تلاش برای رفع نیازهای مادی است که چون در مسیر حق و هدف تعیین شده برای انسان نمی‌باشد، از آن به «بازی کردن» تعبیر شده است.

6- زندگانی دنیا بدون پایه‌گذاری آن بر مبنای ایمان و تقوا، بازیچه‌ای بیش نیست.

أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ تقوا؛ تکذیب؛ جامعه؛ حیات؛ دنیا؛ رسالت؛ رستگاری؛ سنتهای خدا؛ عجز؛ عذاب؛ علم؛قریه؛ کفر؛ لهو و لعب؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 99]

أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اَللّٰهِ فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْقَوْمُ اَلْخٰاسِرُونَ (99)

99

آیا پس [از این همه،]خود را از مکر خدا ایمن می‌دانند؟ پس [بدانند که]جز مردم زیانکار کسی خود را از مکر خدا ایمن نمی‌داند.

1- تکذیب‌کنندگان انبیا، در معرض مکر خداوند و برنامه‌های پنهانی و ناشناختۀ وی برای مجازات آنان

أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ

2- فراگیری عذاب بر کفرپیشگان بی‌تقوا به هنگام غفلتهای شبانه و سرگرمیهای روزانه، از مکرها و برنامه‌های پنهانی خداوند با آنان

أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنٰا بَیٰاتاً ... ضُحًی وَ هُمْ یَلْعَبُونَ. أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ

3- کفرپیشگان به پندار باطل، خویشتن را از مکر خدا و کیفرهای ناگهانی وی ایمن می‌شمارند.

أَ فَأَمِنُوا مَکْرَ اللّٰهِ

4- کسانی که علی‌رغم تکذیب انبیا، خویشتن را از عذاب الهی مصون

می‌پندراند، زیانکار هستند.

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا ... فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ

5- تکذیب‌کنندگان انبیا، زیانکار هستند.

وَ لٰکِنْ کَذَّبُوا ... فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ

6- «و قال (أمیرالمؤمنین(ع)): لا تأمننّ علی خیر هذه الأمّة عذاب اللّه لقوله تعالی: «فَلاٰ یَأْمَنُ مَکْرَ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخٰاسِرُونَ» ...؛ ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین(ع) فرمود: هیچ کس، حتی بهترین فرد این امت را، نباید از عذاب خداوند در امان دانی؛ زیرا خداوند متعال فرمود: «جز مردم زیانکار، کسی خود را از مکر خدا ایمن نمی‌داند».

کلیدواژه‌ها:

استدراج؛ اللّه؛ امت؛ امنیت؛ انبیاء؛ تکذیب؛ خسران؛ شب؛ عذاب؛ علم؛ غفلت؛ کفر؛ لهو و لعب؛ مکر

[سوره الأعراف (7): آیه 100]

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ اَلْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهٰا أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ (100)

100

آیا [سنّت خدا در مورد طغیانگران مبهم است و]برای کسانی که زمین را پس از[نابودی]اهل آن به ارث می‌برند، روشن نساخته است که اگر بخواهیم آنان را به کیفر گناهانشان مجازات می‌کنیم و بر دل‌هایشان مُهر می‌نهیم، آن گاه [حق را]نمی‌شنوند؟

1- برخی از اقوام پیشین بر اثر کفرپیشگی و ارتکاب گناه به عذاب الهی گرفتار شدند و توان درک معارف دینی از آنان سلب شد.

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ ... أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

2- ابتلای کفرپیشگان تاریخ به کیفرهای الهی، بیانگر توانایی خداوند به گرفتارسازی گنهکاران موجود به عقوبت گناهانشان است.

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ ... أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

فاعل «یَهْدِ» ضمیری است که به داستان و سرنوشت اقوام پیشین برمی‌گردد و «أَنْ لَوْ نَشٰاءُ ...» مفعول آن می‌باشد. قابل

ذکر است که «الذین یرثون»نیز مفعول به واسطۀ «یَهْدِ» است. و چون «یَهْدِ» به حرف لام متعدی شده، معنای تبیین در آن تضمین شده است. بنابراین جملۀ «أَ وَ لَمْ یَهْدِ ...» یعنی آیا سرگذشت پیشینیان برای وارثانشان این حقیقت را روشن نکرده است که اگر مشیت ما اقتضا کند آنان را به سبب گناهانشان عقوبت می‌کنیم.

3- فرجام شوم کفرپیشگان گنهکار تاریخ، زمینه‌ای مناسب برای پندگیری و عبرت‌آموزی است.

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ ... أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

از مصادیق مورد نظر برای «ذنوب»، به قرینۀ آیات قبل و آیۀ بعد، کفر و انکار آیات الهی است.

4- پندناپذیری مردم از عاقبت شوم گذشتگان، امری نابخردانه و شگفت‌آور

أَ وَ لَمْ یَهْدِ لِلَّذِینَ یَرِثُونَ ... أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ

همزۀ استفهام در «أَ وَ لَمْ یَهْدِ» برای تعجب است. یعنی عقل، اقتضای پندپذیری دارد و از انسان مدعی عقل، شگفت‌آور است که پند نگیرد.

5- گنهکاران و کفرپیشگان در خطر گرفتار شدن به عذابهای الهی

أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

6- گنهکاران و کفرپیشگان، در خطر از دست دادن نیروی فهم و درک معارف دینی

أَنْ لَوْ نَشٰاءُ أَصَبْنٰاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

جملۀ «نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ» عطف بر جملۀ «أَصَبْنٰاهُمْ» است و فعل ماضی «اصبنا»به معنای مضارع می‌باشد. قابل ذکر است که حرف «لَوْ» در این آیه بیانگر وقوع جزا برای شرط در آینده است، نه گذشته.

7- مهر شدن قلبها و از دست دادن توان درک معارف دین، از کیفرهای الهی است.

وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ

8- قلوب انسانها و نیروی درک آنها در اختیار خداوند و به مشیت اوست.

وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ

9- از دست دادن نیروی درک معارف و حقایق بیان شده از سوی سفیران الهی، پیامدی برای مهرشدن قلبهاست.

وَ نَطْبَعُ عَلیٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لاٰ یَسْمَعُونَ

برداشت یاد شده از «فاء» تفریع استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها:

ارث؛ استقلال؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ تاریخ؛ جامعه؛ دین؛ زمین؛ سنتهای خدا؛ شعور؛شناخت؛ طغیان؛ عبرت؛ عذاب؛ قدرت؛ قلب؛ کفر؛ گناه؛ گوش؛ مصیبت؛ ملامت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 101]

تِلْکَ اَلْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اَللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ اَلْکٰافِرِینَ (101)

101

این شهرها [ی نابود شده]است که ما بخشی از اخبار آنها را برای تو بازگو می‌کنیم. بی‌گمان، پیامبرانشان با دلایل روشن به سویشان آمدند، ولی آنان بر آن نبودند که به چیزی که قبلاً آن را تکذیب کرده بودند ایمان بیاورند. این‌گونه، خدا بر قلب کافران مهر می‌نهد.

1- خداوند بیان‌کنندۀ داستانهایی از سرگذشت اقوام پیشین برای پیامبر(ص)

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا

2- خداوند، تسلی‌دهندۀ پیامبر(ص) با بیان سرگذشت شوم کفرپیشگان تکذیب‌کنندۀ انبیا(ع)

نَقُصُّ عَلَیْکَ

مخاطب قرار دادن پیامبر(ص) «عَلَیْکَ» در بیان سرگذشت امتهای تکذیب‌کنندۀ گذشته می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده داشته باشد.

3- قرآن حاوی فرازهایی از سرگذشت امتهای نوح، هود، صالح، لوط و شعیب(ع)

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا

حرف «مِنْ» در «مِنْ أَنْبٰائِهٰا» برای تبعیض است و می‌رساند که خداوند بخشی از داستانهای امتهای پیشین را برای پیامبر گزارش کرده است. قابل ذکر است که از مصادیق مورد نظر برای مشارالیه «تِلْکَ الْقُریٰ» ، به قرینۀ آیات گذشته، امت نوح و ...است.

4- بیان سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان انبیا(ع) برای هشدار و تذکار آیندگان، از روشهای هدایتی قرآن

تِلْکَ الْقُریٰ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبٰائِهٰا

5- اقوام پیشین، بهره‌مند از وجود پیامبرانی هدایتگر

وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

6- پیامبران اقوام گذشته برخوردار از دلایل و معجزاتی روشن برای هدایت آنان

وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ

7- پیامبران در پی مشاهدۀ تکذیب

معارف دین از سوی امتها، معجزاتی را برای هدایتشان پیشاروی آنان قرار دادند.

وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که «ما» در «بِمٰا کَذَّبُوا» موصول اسمی و مضاف‌إلیه کلمۀ «قَبْلُ» مجیء البینات باشد.

البته در این صورت ضمیری پس از «کَذَّبُوا» مقدر خواهد بود.

بنابراین تقدیر جمله چنین است: فما کانوا لیؤمنوا بالذی کذبوا به من قبل مجیء البینات.

8- معجزات روشن انبیا بی‌تأثیر در کفرپیشگان و تکذیب‌کنندگان معارف الهی

وَ لَقَدْ جٰاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنٰاتِ فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ

9- پافشاری امتهای کفرپیشه و تکذیب‌کنندۀ انبیا در تاریخ گذشته، بر کفر وتکذیب و خودداری آنان از ایمان و گرایش به معارف دین

فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا بِمٰا کَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ

«ما»در «فَمٰا کٰانُوا» برای نفی و «لام»در «لِیُؤْمِنُوا» لام جحود و تقویت‌کنندۀ نفی است. بنابراین جملۀ «فَمٰا کٰانُوا» با تأکید فراوان گرایش امتهای گذشته را به ایمان نفی و پافشاری آنان را بر کفر و تکذیب اثبات می‌کند.

10- خداوند قلبهای کفرپیشگان و تکذیب‌کنندگان انبیا را از دریافت حقایق دین و معارف الهی محروم می‌سازد.

کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ

11- بی‌تأثیری معجزات و دلایل روشن انبیا در قلبها، نشان مهر خوردن آن قلبهاست.

فَمٰا کٰانُوا لِیُؤْمِنُوا ... کَذٰلِکَ یَطْبَعُ اللّٰهُ عَلیٰ قُلُوبِ الْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ انذار؛ اهل مدین؛ ایمان؛ تاریخ؛ تکذیب؛ ثمود؛ دلداری؛ دین؛ شناخت؛ عاد؛ عبرت؛ قرآن؛ قریه؛قصه در قرآن؛ قلب؛ قوم لوط؛ قوم نوح؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ معجزه؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 102]

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ (102)

102

و ما برای بیشتر آنان هیچ تعهّدی نیافتیم، و تحقیقاً بیشترشان را نافرمان یافتیم.

1- اکثر امتهای پیشین، کافر و بر عهدهای خویش با خدا و پیامبران او ناپایدار بودند.

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ

2- تنها اقلیتی از میان امتهای گذشته، با مشاهدۀ معجزات پیامبران ایمان آوردند و به عهد خویش (تصدیق پیامبران در صورت ارائۀ معجزه) وفا کردند.

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ

3- امتهای گذشته با پیامبران خویش عهد بستند که با مشاهدۀ معجزه، آنان را تصدیق کرده و به حقایق و معارف الهی ایمان آورند.

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ

با توجه به آنچه دربارۀ مضاف‌إلیه کلمۀ «قَبْلُ» در آیۀ پیشین گذشت، می‌توان گفت مراد از «عَهْدٍ» وعدۀ ایمان و تصدیق بوده است. یعنی امتها تعهد می‌کردند که با دیدن معجزه ایمان خواهند آورد، ولی اکثر آنان به عهد خویش وفا نکردند.

4- اکثر امتهای پیشین مردمی، فاسق و خارج از دایرۀ اطاعت خداوند

وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ

5- وفا نکردن به عهدها و پیمانهای الهی گناه و موجب فسق است.

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ

در چگونگی ارتباط جملۀ «مٰا وَجَدْنٰا ...» با جملۀ «إِنْ وَجَدْنٰا ...» از جهت تقدم و تأخر رتبی دو نظر ابراز شده است:

وفا نکردن به عهدهای الهی موجب فسق است؛ فسق پیشین زمینه‌ساز پایدار نماندن به عهدهای الهی است. برداشت یاد شده مبتنی بر احتمال اول است.

6- فسق و عصیانگری امتهای گذشته، ریشۀ وفادار نماندن آنان به پیمانها و عهدهای خویش با خداوند

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که جملۀ «إِنْ وَجَدْنٰا ...» بیانگر علت وفا نکردن امتهای گذشته به پیمانهای خویش با پیامبران باشد.

7- کفرپیشگان، مردمی فاسق و بی‌اعتنا به عهدهای الهی

وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ

8- «عن العبد الصالح(ع)...کتب: إنّما الشّکّ مالم یأت الیقین فإذا جاء الیقین لم یجز الشّکّ و کتب: إنّ اللّه - عزّ و جلّ - یقول:

«وَ مٰا وَجَدْنٰا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنٰا أَکْثَرَهُمْ لَفٰاسِقِینَ» ، قال: نزلت فی الشّاک؛ ⁽¹⁾

از امام کاظم(ع) روایت شده است که (در پاسخ سؤالی) نوشت:

شک تا وقتی رواست که یقین نباشد امّا وقتی که یقین آمد، شک جایز نیست. و نوشت: خدای عزوجل می‌فرماید: «بیشتر آنان را بر سر پیمان نیافتیم و بی‌تردید بیشتر آنان را فاسق یافتیم» امام فرمود: این آیه دربارۀ شک‌کننده نازل شده است».

ظاهرا مقصود امام(ع) این است که اگر کسی حق را از روی یقین شناخت، ولی به علت هواهای نفسانی در آن تشکیک کرد، مصداق آیه یاد شده بوده و عهدشکن و فاسق شمرده خواهد شد.

کلیدواژه‌ها:

اقلیت؛ اکثریت؛ اللّه؛ امت؛ انبیاء؛ ایمان؛ حق؛ دین؛ شک؛ شناخت؛ عهد؛ فسق؛ کفر؛ گناه؛ معجزه؛ هواپرستی

[سوره الأعراف (7): آیه 103]

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُفْسِدِینَ (103)

103

سپس، بعد از آنان موسی را با معجزات خود به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم، ولی به آنها ستم کردند؛ پس بنگر که عاقبت تبهکاران چگونه بود؟

1- خداوند، موسی(ع) را پس از نوح، هود، صالح، لوط و شعیب(ع) به پیامبری مبعوث کرد.

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ

مراد از ضمیر در «مِنْ بَعْدِهِمْ» پیامبرانی است که داستانشان در آیات پیشین مطرح شد.

2- فاصلۀ زمانی بین بعثت موسی(ع) و پیامبران پیش از او (نوح و ...) فاصله‌ای طولانی

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ

کلمۀ «ثُمَّ» دلالت می‌کند که بعثت موسی(ع) با فاصله‌ای طولانی نسبت به بعثت پیامبران پیشین، تحقق یافته است.

3- موسی(ع)، برخوردار از دلایلی فراوان بر حقانیت رسالت خویش

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا

کلمۀ «آیات» به معنای علامتها و نشانه‌هاست و از مصادیق آن به قرینۀ «بَعَثْنٰا» ، نشانه‌های راستی و درستی بعثت موسی(ع) خواهد بود.

4- معجزات و دلایل روشنگر موسی(ع)، عطیه‌ای بود از جانب خداوند به وی

ثُمَّ بَعَثْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسیٰ بِآیٰاتِنٰا

کلمۀ «نا» در «آیاتنا» بیانگر این است که نشانه‌های نبوت از جانب خداوند به موسی(ع) اعطا شده بود؛ یعنی: آیات منّا.

5- موسی(ع) پیامبری از جانب خداوند برای ارشاد و هدایت فرعون زمان خویش و بزرگان دربار وی

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

کلمۀ «فِرْعَوْنَ» عنوان و لقب پادشاهان و حاکمان بزرگ مصر در عصرهای گذشته بوده است.

6- ارشاد اهرمهای اصلی نظام فرعونی (فرعون و کارگزاران ارشد وی) نخستین و مهمترین رسالت موسی(ع)

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

7- ابلاغ رسالتهای الهی به سردمداران نظامهای غیر الهی، وظیفه‌ای بر عهدۀ مبلغان دین

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ

8- فرعون و بزرگان دربار او، آیات و معجزات ارائه شده از سوی موسی(ع) را تکذیب کردند.

بِآیٰاتِنٰا إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَظَلَمُوا بِهٰا

ضمیر در «بِهٰا» به «آیاتنا» برمی‌گردد و چون «ظلم» به حرف باء متعدی شده (ظلموا بها) متضمن معنای تکذیب است.

9- نادیده گرفتن آیات الهی و تکذیب آنها، ظلم است.

فَظَلَمُوا بِهٰا

10- فرعون و بزرگان دربارش به عاقبتی شوم گرفتار شدند.

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

11- فرعون و بزرگان دربارش، مردمی فسادپیشه بودند.

إِلیٰ فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ ... فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

12- فسادگران در معرض گرفتار آمدن به سرنوشتی شوم

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

13- ضرورت بررسی و دقت در فرجام شوم فسادگران و تکذیب‌کنندگان آیات الهی و رسالت پیامبران

فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

14- تکذیب‌کنندگان آیات الهی و منکران رسالت انبیا، از مفسدان و در معرض فرجامی شوم هستند.

فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

به کارگیری عنوان «مفسدین»برای فرعون و اشرافیان دربارش می‌تواند به این سبب باشد که آنان آیات الهی را تکذیب کردند و رسالت موسی(ع) را نپذیرفتند. همچنین می‌تواند برای تبیین ریشۀ تکذیب آیات الهی و انکار رسالت از سوی آنان باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

15- سرپیچی فرعون و درباریانش از پذیرش رسالت موسی(ع)، پیامد آلودگی آنان به فساد و تبهکاری بود.

فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که عنوان «مفسدین» بر فرعونیان، اشاره به علت تکذیب داشته باشد. یعنی چون

مردمی مفسد بودند، رسالت موسی را انکار کردند و آیات الهی را دروغ پنداشتند.

16- فسادگران دارای زمینه‌هایی برای تکذیب آیات‌الهی و انکار رسالت‌پیامبران

فَظَلَمُوا بِهٰا فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

17- فرجام امور، تعیین‌کنندۀ ارزش و یا بی‌ارزشی آنهاست.

فَانْظُرْ کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ آیات خدا؛ اشراف؛ امامت؛ انبیاء؛ انذار؛ تبلیغ؛ تکذیب؛ دین؛ رسالت؛ شعیب(ع)؛ صالح(ع)؛ ضلالت؛ ظلم؛ فرعون؛ فساد؛ قصه؛ گناه؛ لوط(ع)؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ نوح(ع)؛ هدایت؛ هود(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 104]

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (104)

104

و موسی گفت: ای فرعون، همانا من پیامبری از جانب پروردگار جهانیانم.

1- موسی(ع) پس از برانگیخته شدن به نبوّت با حضور در برابر فرعون و گفتگو با وی، رسالت‌الهی خویش‌را به‌او اعلان کرد.

وَ قٰالَ مُوسیٰ یٰا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلمۀ «واو» در «وَ قٰالَ ...» بیانگر این است که قبل از بیان رسالت، سخنانی بین موسی(ع) و فرعون مبادله شده بود که به سبب دخالت نداشتن آنها در موضوع بحث، بیان نشده است.

2- رسالت انبیا در راستای تدبر جهان و ربوبیت خداوند بر هستی است.

إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

موسی با توصیف خداوند به پروردگار هستی به عنوان منشأ رسالت خویش، به این نکته اشاره دارد که رسالتش در راستای ربوبیت خداوند بر جهان هستی است. یعنی رسالت انبیا با تدبیر کل جهان پیوند دارد.

3- هستی، تشکیل یافته از عالمهای متعدد

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

4- خداوند، مالک و مدبر همه عالمهای هستی

رَبِّ الْعٰالَمِینَ

5- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انبیاء؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 105]

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اَللّٰهِ إِلاَّ اَلْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ (105)

105

سزاوار آنم که دربارۀ خدا جز حق نگویم. همانا من معجزه‌ای از جانب پروردگارتان برای شما آورده‌ام، پس بنی اسرائیل را [آزاد کن و]با من بفرست.

1- موسی(ع) در حضور فرعون خویشتن را از هر گونه افترا بر خداوند مبرّا دانست.

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

2- پیامبران الهی حریص بر راستگویی و حقگویی دربارۀ خداوند

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

اعلام رسالت و سپس بیان این حقیقت که موسی(ع) سخنی جز حق به خدا نسبت نمی‌دهد، بیانگر این است که حقگویی دربارۀ خدا اقتضای رسالت است. بنابراین همۀ پیامبران الهی دارای این ویژگی هستند. گفتنی است کلمۀ «حَقِیقٌ» به معنای «سزاوار» است و چون به «عَلیٰ» متعدی شده است، می‌تواند معنای «حَرِیصٌ» در آن تضمین شده باشد؛ یعنی: إنی حریص علی کذا حقیقاًبه.

3- سخنان رسولان الهی دربارۀ خداوند و هر آنچه به وی نسبت می‌دهند، سراسر حق و حقیقت است.

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

4- موسی(ع) و دیگر رسولان الهی برخوردار ازعصمت در ابلاغ رسالتهای الهی

حَقِیقٌ عَلیٰ أَنْ لاٰ أَقُولَ عَلَی اللّٰهِ إِلاَّ الْحَقَّ

5- موسی(ع) برای اثبات رسالت الهی خویش برخوردار از دلیلی روشن بود.

قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

«با» در «بِبَیِّنَةٍ» به معنای مصاحبت است. بنابراین جملۀ «قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ» یعنی من با دلیلی روشن به سوی شما آمدم.

6- دلایل و معجزات موسی(ع)، موهبتی الهی پیشاروی فرعونیان و نشأت گرفته از مقام ربوبی خداوند

قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

7- «رب»از اسما و صفات الهی

قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

8- فرعون و بزرگان دربارش در انتظار بینه‌ای از سوی موسی(ع) بر حقانیت ادعای خویش

قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «قَدْ» در «قَدْ جِئْتُکُمْ» برای توقع باشد.

9- ربوبیت خداوند بر تمام هستی و نیز بر فرعون و بزرگان دربارش، مورد تأکید موسی(ع) در محاوراتش با فرعون

إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

10- موسی(ع) در راستای رهاسازی بنی‌اسرائیل، از فرعون خواست تا از مهاجرت آنان با وی جلوگیری نکند.

فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

11- رهاسازی بنی‌اسرائیل از نظام فاسد فرعونی، از وظایف الهی موسی(ع)

فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

تفریع جملۀ «فَأَرْسِلْ ...» بر «إِنِّی رَسُولٌ ...» حکایت از آن دارد که رهایی بنی‌اسرائیل از رسالتهای الهی موسی بوده است.

یعنی به امر خداوند موظف به انجام این کار بود، نه به تصمیم شخصی خویش

12- موسی(ع) علاوه بر رسالت رهبری بنی‌اسرائیل را نیز از جانب خداوند عهده‌دار بود.

إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِینَ ... فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

13- بنی‌اسرائیلِ زمان موسی(ع) در سیطرۀ نظام فاسد فرعونی

فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

14- رهاسازی انسانها از اسارت نظامهای فسادگر و غیر توحیدی، ارزشی الهی

فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اسارت؛ افترا؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ انسان؛ بنی اسرائیل؛ تنزیه؛ حرص؛ حق؛ حکومت؛ راستگویی؛رب /اسما و صفات؛ رسالت؛ سخن؛ عصمت؛ فرعون؛ فساد؛ قصه در قرآن؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت؛ هجرت

[سوره الأعراف (7): آیه 106]

قٰالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ اَلصّٰادِقِینَ (106)

106

[فرعون]گفت: اگر معجزه‌ای آورده‌ای، چنانچه راست می‌گویی آن را ارائه بده.

1- فرعون، ناباور به صداقت موسی(ع) در ادعای رسالت و برخورداریش از معجزه و آیتی از جانب خدا

قٰالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

متعلق «الصّٰادِقِینَ» اصل رسالت و نیز داشتن «بینة» است.

یعنی: إن کنت من الصادقین فی دعوی الرسالة و دعوی البینة.

2- فرعون از موسی(ع) خواست چنانچه قادر به ارائۀ معجزه است، آن را ارائه کند.

قٰالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا

روشن است که در جمله‌های شرطیه نباید شرط و جزا از نظر مفهوم همانند باشد و نمی‌توان گفت: اگر آورده‌ای بیاور.

بنابراین جملۀ «إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ» (اگر آیت و معجزه‌ای آورده‌ای) به این معناست: اگر قادر به ارائۀ معجزه هستی.

3- معجزه، نشان صداقت انبیا در ادعای رسالتشان

إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا إِنْ کُنْتَ مِنَ الصّٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ انبیاء؛ راستگویی؛ رسالت؛ فرعون؛ قصه در قرآن؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 107]

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ (107)

107

پس [موسی]عصایش را انداخت و به ناگاه اژدهایی آشکار شد.

1- موسی(ع) درپاسخ فرعون (درخواست آیت‌رسالت)عصای خویش‌را رها ساخت.

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ

2- عصای موسی(ع) در برابر فرعون به ماری بزرگ تبدیل شد.

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

3- تبدیل عصای موسی(ع) به ماری بزرگ، دور از انتظار فرعونیان

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

«إذا»در «فَإِذٰا هِیَ ...» برای مفاجات و بیانگر دو معناست: بین مفاد جملۀ قبل و بعد اقتران زمانی است، مفاد جملۀ پس از آن در یک حالت غیر منتظره انجام شده است.

4- نبودن هیچ فاصلۀ زمانی بین افکنده شدن عصای موسی(ع) و تبدیل آن به ماری بزرگ

فَأَلْقیٰ عَصٰاهُ فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

5- اژدهای تبدیل شده از عصای موسی(ع)، اژدهایی واقعی و تردیدناپذیر

فَإِذٰا هِیَ ثُعْبٰانٌ مُبِینٌ

توصیف «ثُعْبٰانٌ» به «مُبِینٌ» (آشکار و واضح)، به این نکته اشاره دارد که آن اژدها واقعی بود، نه وهمی و خیالی، و حرکات و سکناتش به گونه‌ای بوده است که در اژدها بودن آن

برای کسی جای تردید وجود نداشت.

6- «عن أبی الحسن الرّضا(ع): إنّ اللّه - تبارک و تعالی - لمّا بعثت موسی(ع) کان الأغلب علی أهل عصره السّحر فأتٰهم من عنداللّه - عز و جل - بما لم یکن عند القوم و فی وسعهم مثله و بما أبطل سحرهم و أثبت به الحجّة علیهم ...؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) روایت شده است: زمانی که خدای تبارک و تعالی موسی(ع) را مبعوث کرد، سحر در مردم زمانش زیاد بود و آن حضرت از جانب خداوند معجزه‌ای آورد که آنان نداشتند و به انجام آن قادر نبودند و به وسیله آن، سحرشان را باطل نمود و حجت را بر آنان تمام کرد ...».

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ انسان؛ برهان؛ سحر؛ عصا؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 108]

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ (108)

108

و دستش را [از گریبان] بیرون کشید که ناگهان برای نظاره کنندگان سفید[و نورانی] شد.

1- موسی(ع) در پی درخواست فرعون (آوردن معجزه) دومین آیت رسالت خویش را ارائه کرد.

إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهٰا ... وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

2- سفید گشتن دست موسی(ع) پس از نمایان ساختن آن، دومین معجزۀ موسی و آیتی برای حقانیت رسالت او

وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

3- سفید گشتن دست موسی(ع)، پس از نمایان ساختن آن، امری غیر منتظره و خارق‌العاده برای بینندگان

فَإِذٰا هِیَ بَیْضٰاءُ لِلنّٰاظِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

دست؛ عصا؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 109]

قٰالَ اَلْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ (109)

109

سران قوم فرعون گفتند: بی‌شک، این ساحری داناست.

1- اشراف و بزرگان قوم فرعون پس از مشاهدۀ معجزات موسی(ع)، برای چاره‌اندیشی و مبارزه با موسی جلسۀ مشورتی تشکیل دادند.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ

در آیات پیشین روی سخن موسی با فرعون بود و در این آیه عکس العمل اشراف دربار او مطرح شده است. این تغییر سیاق با توجه به جملۀ «فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ» در آیۀ بعد (چه نظری دارید و چه دستوری پیشنهاد می‌کنید)، حاکی از تبادل نظر آنان دربارۀ برخورد با موسی است که از آن در برداشت یاد شده به «جلسۀ مشورتی» تعبیر شد.

2- اشراف و بزرگان دربار فرعون بر مبنای ساحر بودن موسی(ع) و سحر بودن معجزات وی، جلسۀ مشورتی خویش را آغاز کردند.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

جملۀ «إِنَّ هٰذٰا ...» می‌تواند از نتایج بحث و گفتگوی اشراف باشد. یعنی در ابتدا این مسأله مطرح شد که امور خارق‌العادۀ موسی از چه سنخی است. همچنین می‌تواند بیانگر این باشد که آنان ساحر بودن موسی را مفروض گرفته بودند و دربارۀ روش مبارزه با وی تبادل نظر می‌کردند. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

3- اشراف و بزرگان قوم فرعون پس از تبادل نظر در جلسۀ مشورتی به این نتیجه رسیدند که موسی(ع) بدون هیچ تردید، ساحری زبردست ومعجزۀ‌وی سحر است.

قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

برداشت یاد شده بر اساس اولین احتمالی است که در توضیح فیش قبل دربارۀ جملۀ «إِنَّ هٰذٰا ...» بیان شد.

4- معجزات موسی(ع) در دیدگاه اشراف قوم فرعون، اموری با عظمت، خارق‌العاده و شگفت‌آور

إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

توصیف موسی به «عَلِیمٌ» (بسیار دانا) و بیان جملۀ «إِنَّ هٰذٰا ...» با چندین تأکید (اسمیه آوردن جمله، مقرون ساختن آن به دو حرف تأکید «إِنَّ» و «لام») حکایت از آن دارد که همگان به عظمت کار موسی پی برده بودند و بدان اقرار داشتند.

5- اشراف و بزرگان قوم فرعون در تلاش برای حفظ نظام فرعونی

قٰالَ الْمَلَأُ ... إِنَّ هٰذٰا لَسٰاحِرٌ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ افترا؛ حکومت؛ سحر؛ عمل؛ فرعون؛ مشورت؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 110]

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ (110)

110

می‌خواهد [با سحر خود،]شما را از سرزمینتان بیرون کند؛ پس [برای دفع خطر او]چه دستور می‌دهید؟

1- به قدرت رساندن بنی‌اسرائیل برای برچیدن نظام فرعونی، تحلیل اشراف دربار از پیشنهاد موسی (رهاسازی بنی‌اسرائیل)

فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ ... یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ

2- فرعون و درباریان او آگاه به توان و اقتدار موسی(ع) برای برچیدن نظام حکومتی آنان

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ

تشکیل جلسۀ مشورتی از سوی سران حکومت مصر برای ارزیابی روشهای مبارزه با موسی بدین سبب که وی در صدد برچیدن حکومت است، نشانگر این نکته است که فرعونیان به توانایی و اقتدار موسی پی برده و سخت بیمناک بودند.

3- فرعونیان، هراسان از قدرت‌یابی موسی(ع) و بنی‌اسرائیل و از دست دادن حکومت و سرزمین خویش

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ

4- شیفتگی فرعونیان به حکومت و سلطنت و وابستگی شدیدشان به موطن خویش، از عوامل تکذیب موسی و جبهه‌گیری آنان در برابر وی

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ

5- انتخاب روش مبارزه با موسی پس از تصمیم به ساحر خواندن وی و تحلیل اهداف او (برچیدن حکومت فرعونی)، از مسائل مطرح شده در جلسۀ مشورتی بزرگان دربار فرعون

فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

6- فرعون برای ادارۀ امور مملکتی از مشورت با دیگران ابایی نداشت.

یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ فَمٰا ذٰا تَأْمُرُونَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ آوارگی؛ اشراف؛ افترا؛ بنی اسرائیل؛ تکذیب؛ حکومت؛ خوف؛ زمین؛ سحر؛ فرعون؛ مشورت؛ موسی(ع)؛ وطن

[سوره الأعراف (7): آیه 111]

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ وَ أَرْسِلْ فِی اَلْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ (111)

111

[به فرعون] گفتند: [کار] او و برادرش را به تأخیر انداز، و گردآورندگانی به شهرها بفرست،

1- مجازات موسی(ع) و برادرش هارون از پیشنهادهای ارائه شده در جلسۀ مشورتی اشراف و سران حکومت فرعونی

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ

پیشنهاد تأخیر در مجازات موسی و هارون حکایت از آن دارد که فرعون و یا برخی از اشراف دربار مجازات موسی و هارون را مطرح کرده بودند.

2- تأخیر در مجازات موسی(ع) و برادرش هارون از مصوبات جلسۀ مشورتی سران و بزرگان دربار فرعون

قٰالُوا أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ

«ه»در «أَرْجِهْ» ضمیری است که به صورت ساکن قرائت شده و مفعول «ارجِ»می‌باشد. «ارجِ» فعل امر از مصدر «ارجاء» (به تأخیر انداختن) است. مشتقات کلمۀ «ارجاء» گاهی با همزه استعمال می‌گردد و گاهی همزه آن تبدیل به یاء می‌شود. گفته می‌شود: ارْجأ یُرْجیٰ یُرْجی. قابل ذکر است که مراد از تأخیر انداختن، تأخیر در مجازات است.

3- هارون، برادر موسی(ع)، همراه و همگام وی در تبلیغ رسالت و ارشاد و هدایت فرعونیان

أَرْجِهْ وَ أَخٰاهُ

4- خنثی‌سازی معجزۀ موسی(ع) با استمداد از ساحران زبردست، از آرای تصویب شده از جلسۀ سران و بزرگان حکومت فرعون

وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

5- سران دربار فرعون از وی خواستند با تأخیر مجازات موسی و هارون موافقت کرده و ساحران زبردست و کاردان را از اطراف و اکناف احضار کند.

وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

«حٰاشِرِینَ» به معنای جمع‌کنندگان و کوچ‌دهندگان است و مفعول آن به قرینۀ آیۀ قبل و بعد «سحرة» می‌باشد و خود «حٰاشِرِینَ» مفعول برای «أَرْسِلْ» است. بنابراین جملۀ «أَرْسِلْ ...» یعنی: نیروهایی را برای جمع‌آوری و گسیل ساحران بسیج کن.

6- بسیج نیروهای حکومتی به تمامی

شهرهای تحت نفوذ فرعون، طرح کارگزاران دربار برای گردآوری و احضار ساحران زبردست

وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدٰائِنِ حٰاشِرِینَ

«ال» در «الْمَدٰائِنِ» عهد ذهنی است و اشاره به شهرهای تحت نفوذ حکومت فرعون دارد. زیرا معهود بین فرعون و اشراف دربار همان شهرهای کشور خودشان است.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ تبلیغ؛ حکومت؛ رسالت؛ سحر؛ عذاب؛ عمل؛ فرعون؛ قریه؛ مریم(س)؛ مشورت؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 112]

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ (112)

112

تا هر ساحرِ دانایی را نزد تو بیاورند.

1- فرعون، برخوردار از اقتدار و سلطنتی با نفوذ در سرزمین مصر بود.

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ

فعل «یَأْتُوکَ» جواب فعل امر قرار گرفته و به حرف شرطِ مقدر مجزوم شده است. تقدیر کلام چنین است: ان ترسل الحاشرین یأتوک بکل ساحر علیم. انتخاب این ترکیب برای کلام حاوی این نکته است که فرستادن نیروها مستلزم آوردن ساحران است و این حکایت از نفوذ فراوان فرعون و مأموران وی بر سرزمین مصر دارد.

2- رواج سحر در سرزمین مصر به هنگام بعثت موسی(ع)

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ

3- احضار همۀ ساحران زبردست برای مبارزه با موسی(ع)، درخواست اشرافیان دربار فرعون از فرعون

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ

4- فرعونیان، مرعوب عظمت و شگفتی معجزات موسی(ع) شدند.

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ

احضار همۀ ساحران زبردست مصر برای مقابله و مبارزه با موسی(ع)، بیانگر برداشت یاد شده است.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ حکومت؛ خوف؛ سحر؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 113]

وَ جٰاءَ اَلسَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ اَلْغٰالِبِینَ (113)

113

و ساحران نزد فرعون آمدند و گفتند: اگر ما پیروز شویم، حتماً پاداشی[پر ارزش]خواهیم داشت؟

1- ساحرانی زبردست و کارآمد پس از فراخوانی آنان برای مبارزه با موسی، به درگاه فرعون حاضر شدند.

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

«ال» در «السَّحَرَةُ» عهد ذکری است و اشاره به «بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ» دارد.

2- مأموران بسیج شده برای جلب ساحران با موفقیت کامل مأموریت خویش را به انجام رساندند.

یَأْتُوکَ بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ. وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

با توجه به اینکه ال در «السَّحَرَةُ» عهد ذکری است و مراد از آن همان «بِکُلِّ سٰاحِرٍ عَلِیمٍ» است که در فرمان فرعون آمده بود، معلوم می‌شود مأموران بدون هیچ کم و کاستی موفق به اجرای فرمان فرعون شدند.

3- ساحران بدون هیچ اجباری از سوی نیروهای فرعونی برای مبارزه با موسی(ع) به دربار فرعون حاضر شدند.

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

بیان حضور ساحران به دربار فرعون با جملۀ «وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ» (ساحران آمدند) و نه با جمله‌ای همانند «و اتَوا بالسحرة» (ساحران را آوردند)، حکایت از این دارد که ساحران به دلخواه خویش، و نه از روی اجبار و اکراه، به دربار حاضر شدند.

4- فرعون در تلاش برای بهره‌گیری از عالمان عصر خویش در مبارزه با موسی(ع)

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

5- بهره‌گیری حکومتهای باطل از عالمان، برای مقابله با حق

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

6- خدمت فن سحر و ساحران به حکومتهای باطل

وَ جٰاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ

7- ساحران پس از اعلام آمادگی برای مبارزه با موسی(ع) از فرعون خواستند تا در صورت پیروزی از پاداشی گران

برخوردار شوند.

قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

جملۀ «إِنَّ لَنٰا ...» استفهامی است و حرف استفهام مقدر می‌باشد. یعنی: «أ إن لنا ...» . نکره آمدن کلمۀ «أجرا» دلالت بر بزرگی و گرانسنگی پاداش دارد.

8- سودجویی، از انگیزه‌های ساحران برای مبارزه با موسی(ع)

قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

9- فرعون دارای طبعی خسیس و سختگیر در اعطای مال و منال به خدمتگزاران خویش

قٰالُوا إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً إِنْ کُنّٰا نَحْنُ الْغٰالِبِینَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اجرت؛ اخلاق؛ بخل؛ پاداش؛ پیروزی؛ حق؛ حکومت؛ سحر؛ ظلم؛ علم؛ فرعون؛ مال؛ موسی(ع)؛ نصرت

[سوره الأعراف (7): آیه 114]

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ اَلْمُقَرَّبِینَ (114)

114

گفت: آری، و [علاوه بر این] شما حتماً از مقرّبان خواهید بود.

1- فرعون به خواستۀ ساحران (اعطای پاداش در صورت پیروزی)، پاسخ مثبت داد.

إِنَّ لَنٰا لَأَجْراً ... قٰالَ نَعَمْ

2- فرعون به ساحران بشارت داد که در صورت پیروزی علاوه بر دریافت پاداشی گران، از مقرّبان درگاهش خواهند شد.

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

3- تجلیل حاکمان ستمگر از عالمان ستیزه‌جو با حق تا حد مقرب ساختن آنان به درگاه خویش

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

4- فرعون بر اثر خودباختگی در برابر معجزات موسی(ع) مهیای پرداخت بهای سنگینی برای خنثی‌سازی آن شد.

قٰالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ

از اینکه فرعون برای پیروزی بر موسی(ع) حاضر شد هر بهایی را بپردازد، معلوم می‌شود روحیۀ خویش را باخته بود و در خود عجز شدیدی احساس می‌کرد.

کلیدواژه‌ها:

اجرت؛ امامت؛ بشارت؛ پاداش؛ پیروزی؛ حق؛ سحر؛ ظلم؛ علم؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 115]

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ اَلْمُلْقِینَ (115)

115

[ساحران، پیش از سحرنمایی خود] گفتند: ای موسی، یا تو [اوّل عصایت را]می‌افکنی و یا ما [ابزار سحر خود را]می‌افکنیم.

1- ساحران پس از اجتماع در صحنۀ رویارویی با موسی(ع)، شروع‌کنندۀ مبارزه را به انتخاب وی وانهادند.

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ

بدیهی است هر یک از طرفین (موسی از یک سو و ساحران از سوی دیگر) برای عرضۀ کار خود در صحنۀ مبارزه حاضر شده بودند. بنابراین تخییرِ مستفاد از جملۀ «إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ ...» ، ناظر به شروع‌کنندۀ کار است، نه به اصل انجام آن.

2- ساحران، جادویی همانند معجزۀ موسی(ع) تدارک دیده بودند.

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ

به کارگیری «تُلْقِیَ» و «ملقین»، که هر دو از مصدر «القاء» به معنای افکندن است، می‌رساند که جادوی آنان مشابهت صوری با معجزۀ موسی داشته است.

3- ساحران دربار فرعون، یکدل و یکزبان و یار یکدیگر در مبارزه با موسی(ع)

قٰالُوا یٰا مُوسیٰ إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ

بدیهی ست ساحران جمله‌های «إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ» و «إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ» را دسته‌جمعی و یا یک به یک نگفتند. بنابراین استناد این جمله‌ها به آنان حکایت از همیاری و یکدلی آنان در مبارزه با موسی(ع) دارد.

4- ساحران دربار فرعون، مطمئن به غلبۀ سحرشان بر معجزۀ موسی(ع)

إِمّٰا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمّٰا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ

از اینکه ساحران اختیار شروع‌کنندۀ مبارزه را به موسی(ع) واگذاشتند و جملۀ مربوط به خویش را با تأکید بیان داشتند، معلوم می‌شود آنان به غلبۀ خویش اطمینان داشتند.

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ آل فرعون؛ اتحاد؛ اشراف؛ سحر؛ عصا؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 116]

قٰالَ أَلْقُوا فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ اَلنّٰاسِ وَ اِسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ (116)

116

گفت: شما بیفکنید. پس وقتی که [ابزار سحر خود را]افکندند، چشم مردم را افسون کردند و آنان را به وحشت انداختند و سحری بزرگ به نمایش گذاشتند.

1- موسی(ع) با بی‌اعتنایی به جادوگری ساحران شروع‌مبارزه را به‌آنان واگذاشت.

قٰالَ أَلْقُوا

2- ساحران پس‌از رخصت‌دهی موسی(ع) آنچه را برای جادوگری تدارک دیده بودند، در مقابل تماشاگران رها کردند و چشمهای آنان را سحر کردند.

فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ

3- جادوی ساحران فرعونی از نوع چشمبندی و نشان دادن اشیا بر خلاف واقع آن بوده است.

فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ

4- جادوی ساحران فرعونی، مایۀ هراس شدید مردم گشت.

فَلَمّٰا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ

«استرهاب»به معنای ترسانیدن است. جملۀ «اسْتَرْهَبُوهُمْ» هم می‌تواند عطف بر جزای شرط، یعنی «سَحَرُوا ...» باشد و هم می‌تواند عطف بر «فَلَمّٰا أَلْقَوْا ...» باشد. برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است. یعنی: سحروا أعین الناس و استرهبوهم بسحرهم.

5- ساحران فرعونی پس از چشمبندی مردم به ترسانیدن آنان پرداختند.

فَلَمّٰا أَلْقَوْا ... وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «استرهبوا» عطف بر «فَلَمّٰا أَلْقَوْا ...» باشد. بر این مبنا «اسْتَرْهَبُوهُمْ» دلالت می‌کند که ساحران پس از چشمبندی با حرکات و سکنات خویش سعی می‌کردند مردم را کاملاً مرعوب سحر خویش سازند.

6- ساحران فرعونی با افکندن ابزار سحر خویش و ایجاد هول و هراس در مردم، سحری بس بزرگ و شگفت‌آور را به نمایش گذاشتند.

سَحَرُوا أَعْیُنَ النّٰاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جٰاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ

کلیدواژه‌ها:

انسان؛ چشم؛ خوف؛ سحر؛ فرعون؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 117]

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ (117)

117

و به موسی وحی کردیم که: عصایت را بینداز، [و او انداخت و اژدها شد،]و ناگهان آنچه را به دروغ ساخته بودند بلعید.

1- خداوند پس از جادوگری ساحران به موسی(ع) فرمان داد تا عصای خویش را در صحنۀ مبارزه رها سازد.

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ

2- خداوند، فرمانش را (افکندن عصا) از طریق وحی به موسی(ع) ابلاغ کرد.

وَ أَوْحَیْنٰا إِلیٰ مُوسیٰ أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ

3- عصای موسی(ع) پس از افکنده شدن، تمام بافته‌های جادویی ساحران را بلعید و به کام خویش فروبرد.

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

«لَقْف» (مصدر تلقف) به معنای گرفتن چیزی با سرعت است و در آیۀ شریفه به مناسبت مورد به «بلعیدن»تفسیر شده است.

جملۀ «فَإِذٰا هِیَ ...» می‌تواند خبر از رخدادی باشد که در صحنۀ مبارزه اتفاق افتاده است. در این صورت تقدیر جمله چنین خواهد بود: أوحینا إلی موسی أن ألق عصاک فالقیٰها فإذا هی تلقف.

4- خداوند به موسی(ع) بشارت داد که عصای وی پس از رها شدن، تمام ساخته‌های دروغین ساحران را خواهد بلعید.

أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

در برداشت یاد شده جملۀ «فَإِذٰا هِیَ ...» ، همانند «أَنْ أَلْقِ عَصٰاکَ» ، تفسیر «أَوْحَیْنٰا» گرفته شده است. بر این مبنا تقدیر جمله بدین صورت خواهد شد: ألق عصاک فإذا القیتها إذا هی تلقف ما یأفکون.

5- عصای موسی(ع) با بلعیدن ابزار جادویی ساحران، صحنه‌ای شگفت و به دور از انتظار همگان به وجود آورد.

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

«إذا» برای مفاجات است و دلالت می‌کند که جملۀ پس از آن در یک حالت غیر منتظره واقع شده است.

6- سحر، امری ناپایدار در برابر معجزه

فَإِذٰا هِیَ تَلْقَفُ مٰا یَأْفِکُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امر الهی؛ بشارت؛ سحر؛ شکست؛ عصا؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ وحی

[سوره الأعراف (7): آیه 118]

فَوَقَعَ اَلْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ (118)

118

پس حق به اثبات رسید و آنچه آنان می‌کردند باطل گشت.

1- عصای موسی(ع) با بلعیدن جادوی ساحران، موجب به کرسی نشستن حق و پوچ گشتن دستاوردهای ساحران شد.

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

دربرداشت یاد شده ضمیر «کٰانُوا» و «یَعْمَلُونَ» به ساحران برگردانده شده است. بر این مبنا مراد از «مٰا» در «مٰا کٰانُوا ...» همان ابزار و آلاتی است که با سحر خویش آنها را در چشم بینندگان به صورت جانورانی پر تحرک جلوه داده بودند.

2- ساحران در مدتی طولانی و به طور مستمر در تدارک سحر خویش علیه موسی(ع) بودند.

وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

فعل مضارع «یَعْمَلُونَ» پس از «کٰانُوا» حکایت از مداومت ساحران به مهیاسازی خویش برای جادوگری دارد.

3- معجزۀ موسی(ع) در صحنه مبارزه با ساحران، عامل تثبیت حقانیت وی و از میان رفتن تمام دستاوردهای دیرینۀ فرعون و اشراف دربارش شد.

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از ضمیر «کٰانُوا» و «یَعْمَلُونَ» فرعون و فرعونیان باشد. بر این مبنا مقصود از «مٰا» در «مٰا کٰانُوا» تلاشهای فرعونیان برای تثبیت ربوبیت فرعون و مانند آن خواهد بود.

4- معجزۀ پیامبران در راستای اثبات حقانیت آنان و خنثی کردن عملکرد مخالفان دین است.

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ مٰا کٰانُوا یَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ انبیاء؛ باطل؛ حق؛ دشمنی؛ دین؛ سحر؛ عصا؛ عمل؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 119]

فَغُلِبُوا هُنٰالِکَ وَ اِنْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ (119)

119

سرانجام [فرعونیان] در آن‌جا مغلوب شدند و به خواری بازگشتند.

1- فرعونیان با ناکامی ساحران خویش در حضور انبوه تماشاچیان مغلوب گشتند و با ذلت، صحنۀ مبارزه را ترک کردند.

فَغُلِبُوا هُنٰالِکَ وَ انْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ

در برداشت فوق ضمیر در «فَغُلِبُوا» و «انْقَلَبُوا» به فرعونیان بازگردانده شده است.

2- ساحران دربار فرعون پس از بطلان سحرشان شکست خوردند و در صحنۀ مبارزه به ذلت افتادند.*

فَغُلِبُوا هُنٰالِکَ وَ انْقَلَبُوا صٰاغِرِینَ

در برداشت یاد شده ضمیر «فَغُلِبُوا» و «انْقَلَبُوا» به ساحران باز گردانده شده است.

کلیدواژه‌ها:

آل‌فرعون؛ اشراف؛ ذلت؛ سحر؛ شکست؛فرعون؛موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 120]

وَ أُلْقِیَ اَلسَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ (120)

120

و آن ساحران بی‌اختیار به سجده افتادند.

1- ساحران با مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع) و بطلان سحر خویش، به خاک افتادند و به درگاه خداوند سجده کردند.

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

2- ساحران با مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع) به عظمت خداوند پی بردند و او را شایسته و بایستۀ پرستش یافتند.

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

3- توجه و آگاهی به عظمت خداوند، وادارکنندۀ آدمی به پرستش او و اظهار عبودیت به درگاه وی

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

مجهول آوردن فعل «أُلْقِیَ» حکایت از آن دارد که ساحران با دیدن معجزۀ موسی(ع) پی به عظمت خداوند برده و بی‌اختیار به درگاه او به سجده افتادند.

4- ضرورت اظهار عبودیت در برابر خداوند به هنگام توجه به عظمت او و مشاهدۀ آیات بزرگ وی

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

از اهداف بیان سجدۀ ساحران به هنگام مشاهدۀ آیات الهی و توجه یافتن به عظمت خدا، تعلیم همگان است به اینکه پس از مشاهدۀ آیات الهی و توجه به عظمت او شایسته است که در برابر او کرنش کنند و سر تعظیم فرود آورند.

5- به خاک افتادن و سجده کردن، از دیرباز جلوۀ بارز بندگی، پرستش و تسلیم بوده است.

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ

ظاهراً مراد از «سجده» پیشانی بر خاک ساییدن است. بنابراین

کلمۀ «سٰاجِدِینَ» بیانگر این است که اظهار خضوع با پیشانی بر خاک نهادن (سجده) سابقۀ طولانی داشته و آیۀ بعد «آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» دلالت می‌کند که این عمل برای اظهار بندگی بوده است.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اللّه؛ تسلیم؛ جهان بینی؛ ذکر؛ سجده؛ سحر؛ عبادت؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 121]

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ اَلْعٰالَمِینَ (121)

121

گفتند: ما به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم؛

1- ساحران با مشاهدۀ معجزه موسی(ع) ربوبیت خداوند را بر تما هستی باور کردند و به آن ایمان آوردند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

2- ساحران، ایمانشان را به خداوند به همگان اعلام کردند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلمۀ «قٰالُوا» بیانگر این است که ساحران ایمانشان را به خدا و ربوبیت مطلق او علنی ساختند و به همگان اعلام کردند.

3- ساحران به هنگام سجده به درگاه خداوند، ایمانشان را به ربوبیت وی اعلام داشتند.

وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ سٰاجِدِینَ. قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که جملۀ «قٰالُوا آمَنّٰا ...» حال برای «السَّحَرَةُ» و یا بدل اشتمال برای «أُلْقِیَ السَّحَرَةُ ...» باشد. بر این دو مبنا آیۀ مورد بحث دلالت می‌کند که ساحران به هنگام سجده به درگاه خدا برای اینکه توهم نشود به فرعون سجده می‌کنند، ایمان خویش را به خداوند اظهار کردند.

4- ساحران به رسالتها و پیامهای موسی(ع) قبل از اقدام به مبارزه با وی آگاه بودند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

تأکید ساحران به ربوبیت خداوند و پذیرش سریع آن پس از آگاهی به حقانیت موسی(ع)، بیانگر این است که آنان پیش از حضور در صحنۀ مبارزه به پیامهای وی، که بارزترین آن اعتقاد به ربوبیت مطلق خداوند است، آگاه شده بودند.

5- خداوند، تدبیرکنندۀ تمام هستی است.

آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

6- ربوبیت مطلق خداوند، مهمترین و بارزترین پیام موسی(ع) برای مردم کافر عصر خویش

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

7- «رب» از اسما و صفات خداوند

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سجده؛ سحر؛ علم؛ فرعون؛ معجزه؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 122]

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ (122)

122

پروردگار موسی و هارون.

1- «رَبِّ» از اسما و صفات خداوند

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

2- ساحران دربار فرعون پس از مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع)، به ربوبیت خدای موسی(ع) و هارون بر تمام هستی ایمان آورده و بدان اعتراف کردند.

آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ. رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

3- ساحران مؤمن به موسی(ع)، مردمی هوشیار و به ترفندها و سیاست‌بازیهای فرعون و اشرافیان دربار وی آگاه بودند.

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

به نظر می‌رسد از اهداف ساحران در تفسیر «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» به «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» این باشد که مبادا فرعونیان پس از خاتمۀ ماجرا چنین وانمود کنند که ساحران به فرعون سجده کردند و او را «رب العالمین» خواندند. و این معنا حکایت از هوشیاری ساحران و آگاهی آنان به ترفندهای فرعون دارد.

4- پیشگیری از فریبکاری و خدعه‌گری فرعون، از اهداف ساحران در تفسیر «بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ» به «رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ»

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

5- ساحران دربار فرعون پس از مشاهدۀ معجزۀ موسی(ع) به پیامبری وی و برادرش هارون ایمان آوردند.

آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ. رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

می‌توان گفت از اهداف ساحران در نام بردن خصوص «مُوسیٰ وَ هٰارُونَ» ، پذیرش ایشان به عنوان پیامبران الهی بوده است.

6- ساحران، ایمان خویش را به موسی(ع) و هارون به همگان اعلام کردند.

قٰالُوا آمَنّٰا بِرَبِّ الْعٰالَمِینَ. رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

7- هارون همراه و همگام موسی(ع) در ابلاغ رسالتهای الهی

رَبِّ مُوسیٰ وَ هٰارُونَ

هدف ساحران از یاد کردن «هٰارُونَ» در کنار موسی می‌تواند بدان جهت باشد که وی نیز در ارشاد آنان نقشی بسزا داشته و یا بدان جهت بوده که مبادا فرعون چنین وانمود کند که

منظور ساحران از رب موسی، فرعون است. زیرا همگان می‌دانستند که او برای مدتی سرپرستی موسی(ع) را به عهده گرفته بود. چنانچه گفته است: «أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینٰا وَلِیداً» (شعرا، 18). بنابراین ساحران با یادکردن از هارون در صدد دفع این توهم بودند.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اشراف؛ اقرار؛ اللّه؛ ایمان؛ جهان؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ سحر؛ علم؛ فرعون؛ مریم(س)؛معجزه؛ مکر؛ موسی(ع)؛ نبوت

[سوره الأعراف (7): آیه 123]

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی اَلْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (123)

123

فرعون گفت: پیش از آن که به شما اجازه دهم، به او ایمان آوردید! بی‌شک، این نیرنگی است که در شهر به کار برده‌اید تا مردمش را از آن بیرون کنید؛ پس به زودی خواهید دانست.

1- فرعون در پی گرایش ساحران به رسالت موسی(ع) و ایمانشان به ربوبیت خداوند، بشدت برآشفت و آنان را به سبب ایمانشان توبیخ کرد.

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

ضمیر در «بِهِ» هم می‌تواند به موسی(ع) برگردانده شود و هم می‌تواند به «رَبِّ» برگردانده شود. در هر صورت برداشت یاد شده از آیه استفاده می‌شود.

2- فرعون، مردم را در گزینش دین و آیین، نیازمند رخصت‌دهی خویش می‌دانست و آن را حقی برای خود می‌شمرد.

قٰالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

3- فرعون، حاکمی بسیار مستکبر و سخت مستبد

آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ

محروم ساختن مردم از حق تصمیم‌گیری، حتی در باورها و ایمانشان، حکایت از کمال استبداد و استکبار فرعون دارد.

4- فرعون، شکست ساحران و پیروزی موسی(ع) را صحنه‌سازی و ایمان آنان را توطئه‌ای از پیش طراحی شده اعلام کرد.

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ

کلمۀ «هٰذٰا» اشاره است به ماجرای شکست ساحران و پیروزی موسی و در آخر اظهار ایمان ساحران به ربوبیت خداوند و پیامبری موسی و هارون.

5- برخورد و ملاقات ساحران با موسی(ع) در پایتخت مصر، پیش از حضورشان در صحنۀ مبارزه*

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ

«فِی الْمَدِینَةِ» می‌تواند ظرف «مَکَرْتُمُوهُ» باشد و می‌تواند به تقدیر «فی شأن المدینة»باشد، برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

6- فرعون، ایمان ساحران را به موسی(ع)، خطری برای موقعیت و حکومت خویش احساس کرد.

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا

7- فرعون با توطئه‌گر خواندن موسی(ع) و ساحران، براندازی حکومت فرعونیان و بیرون راندن ایشان را از پایتخت مصر، از اهداف توطئۀ آنان شمرد.

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ ... لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا

مراد از «أَهْلَهٰا» هم می‌تواند فرعون، درباریان و وابستگان به او باشد و هم می‌تواند مراد از آن تمامی ساکنان مصر باشد.

برداشت یاد شده بر اساس احتمال اول است.

8- بیرون راندن و آواره ساختن مردم پایتخت مصر، تحلیل فرعون از داستان مبارزۀ‌ساحران باموسی وایمان‌آوردن آنان

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهٰا أَهْلَهٰا

برداشت یاد شده بر این مبناست که مراد از «أَهْلَهٰا» همۀ مردم مصر (عوامل حکومت و تودۀ مردم) باشد، نه خصوص عوامل حکومتی.

9- فرعون بر پایۀ تحلیل دروغین خویش و توطئه‌گر خواندن ساحران، آنان را به مجازاتی شدید تهدید کرد.

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ ... فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آل فرعون؛ آوارگی؛ اذن؛ استبداد؛ استکبار؛ افترا؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تهدید؛ حکومت؛ دین؛رب /اسما و صفات؛ سحر؛ شکست؛ عذاب؛ فرعون؛ قریه؛ مصر؛ مکر؛ ملامت؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 124]

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ (124)

124

حتماً دست و پای شما را برخلاف یکدیگر قطع خواهم کرد، سپس همۀ شما را به دار خواهم کشید.

1- فرعون بر کیفر دادن تمامی ساحران مؤمن به موسی(ع) تصمیم قطعی گرفت و بر آن سوگند یاد کرد.

لَأُقَطِّعَنَّ ... ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ

حرف «لام»در «لَأُقَطِّعَنَّ» در «لاصلبن» لام تأکید و حاکی از سوگند مقدر است.

2- قطع یک دست و یک پا در جهت خلاف یکدیگر، از کیفرهای تعیین شده از سوی فرعون برای ساحران مؤمن به موسی(ع)

لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلاٰفٍ

3- فرعون، ساحران مؤمن به موسی(ع) را تهدیدکرد که پس‌از بریدن‌دست و پایشان تمامی آنان را به چوبه دار خواهد بست.

ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ

4- ایمان به رسالت موسی(ع)، خیانتی بزرگ از دیدگاه فرعون و در پی دارندۀ مجازاتی سخت

لَأُقَطِّعَنَّ ... ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

اعدام؛ ایمان؛ پا؛ تهدید؛ خیانت؛ دست؛ سحر؛ شکنجه؛ عذاب؛ فرعون؛ قتل؛ قسم؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 125]

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ (125)

125

گفتند: [باکی نیست،] ما به سوی پروردگار خود باز می‌گردیم.

1- اظهار پایداری بر طریق ایمان و به هیچ انگاشتن مجازاتهای فرعون، عکس‌العمل ساحران مؤمن به موسی(ع) در برابر فرعون

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

2- ساحران در پاسخ فرعون و تهدیدهای وی اظهار کردند که با کشته شدن، به سوی خدای خویش باز خواهند گشت.

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

«إِلیٰ رَبِّنٰا» متعلق به «مُنْقَلِبُونَ» است و کلمۀ «انقلاب»، در صورتی که به «إِلیٰ» متعدی شود، به معنای بازگشتن است.

3- ساحران مؤمن به موسی(ع)، معتقد به معاد و بازگشت به خدا پس از سپری کردن حیات دنیا

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

4- ساحران مؤمن به موسی، معتقد به دستیابی کشته‌شدگان راه خدا به موهبتهایی برتر از نعمتها و آسایشهای دنیوی

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

5- مؤمنان با کشته شدن در راه خدا به

جوار او بار خواهند یافت.

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

6- باور به معاد و بازگشت به خدا پس از مرگ، عامل نهراسیدن ساحران مؤمن از مجازاتها و شکنجه‌های فرعون

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

7- تهدیدها و شکنجه‌ها، بی‌تأثیر در بازداری مؤمنان راستین از طریق ایمان و باورهای دینی

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

8- ضرورت بی‌باکی و بی‌پروایی از تهدیدها و شکنجه‌ها در طریق ایمان

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

9- نجات از شرک و پذیرش ربوبیت خداوند، عامل بی‌پروایی ساحران مؤمن دربرابر مجازاتها وشکنجه‌های فرعونی*

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

در برداشت یاد شده جملۀ «إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ» توصیف تحولات عقیدتی ساحران و انقلاب درونی آنان گرفته شده است. در این صورت مراد از آن جمله، بازگشت به خدا با رها شدن از باورهای باطل و پذیرش ربوبیت وی خواهد بود.

10- «رب» از اسما و صفات خداوند

إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ ایمان؛ تهدید؛ خوف؛ رب/اسما و صفات؛ رفاه؛ شجاعت؛ شرک؛ شکنجه؛ شهادت؛ عذاب؛ فرعون؛ لقاء اللّه معاد؛ نعمت

[سوره الأعراف (7): آیه 126]

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ (126)

126

و تو جز بدین سبب بر ما عیب نمی‌گیری که ما به آیات پروردگارمان وقتی که برای ما آمد، ایمان آوردیم. پروردگارا، صبری [پایدار]بر ما فرو ریز، و ما را در حال تسلیم بمیران.

1- ساحران مؤمن با بیان انگیزۀ فرعون بر نابودی آنان، اتهامهای دروغین وی (توطئه‌گری و آواره‌سازی مردمان) را قاطعانه مردود دانستند.

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

2- ایمان ساحران به آیات الهی تنها انگیزۀ فرعون بر شکنجه و مجازات آنان

إِنَّ هٰذٰا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا ... وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

نقمت «مصدر تنقم» به معنای عقوبت کردن و کراهت داشتن است و «أَنْ آمَنّٰا» مفعولٌ‌له برای «تَنْقِمُ» می‌باشد. تقدیر جمله چنین است: و ما تنقم منا لشیء إلا لایماننا. یعنی ای فرعون تنها چیزی که تو را بر عقوبت ما واداشته ایمان ماست، نه اینکه ما را توطئه‌گر و امثال آن بدانی. به عبارت دیگر یعنی تو خود می‌دانی که اتهامهایت واقعیت ندارد.

3- ساحران گرویده به موسی(ع)، برخوردار از ایمانی راسخ به آیات خداوند

وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا

4- ساحران گرویده به موسی(ع) به مجرد آگاهی به آیات الهی، آنها را باور کردند و بدآنهاایمان آوردند.

آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا

برداشت یاد شده با توجه به کلمۀ «لَمّٰا» استفاده شده است.

5- ساحران گرویده به موسی(ع) مؤمنانی در کمال شجاعت و شهامت

قٰالُوا إِنّٰا إِلیٰ رَبِّنٰا مُنْقَلِبُونَ. وَ مٰا تَنْقِمُ مِنّٰا إِلاّٰ أَنْ آمَنّٰا

6- ساحران مؤمن به موسی(ع)، در ایمان خویش متکی به آیات و براهینی متعدد بودند.

أَنْ آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا

7- ربوبیت خداوند بر بندگان مایۀ هدایت آنان به وسیلۀ آیات و نشانه‌های خویش

آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا لَمّٰا جٰاءَتْنٰا

8- ساحران مؤمن به موسی(ع) پس از اعلان پایداری بر طریق ایمان، به دعا به درگاه خدا پرداختند.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

9- صبر در برابر تحمل شکنجه‌های فرعون و تسلیم خدا بودن تا آخرین لحظۀ حیات، درخواست ساحران مؤمن در دعا به درگاه خداوند

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

10- ساحران مؤمن در عین اظهار استقامت در برابر فرعون، خود را برای مقاومت در برابر شکنجه‌های فرعون و پایداری بر طریق ایمان، نیازمند امدادهای الهی دانستند.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً

11- کیفرهای تعیین شده از سوی فرعون برای‌ساحران‌مؤمن،شکنجه‌هایی طاقتفرسا و تحمل آن نیازمند صبری وافر بود.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً

12- مؤمنان راستین نگران حسن عاقبت خویش و باقی ماندن بر طریق ایمان تا آخرین لحظات

وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

13- استقامت در راه خدا و دستیابی به حسن عاقبت، نیازمند امدادهای خداوند است.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

14- دعا به درگاه خداوند و درخواست یاری از وی به هنگام مواجه شدن با مشکلات راه ایمان، از خصلتهای مؤمنان راستین است.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً وَ تَوَفَّنٰا مُسْلِمِینَ

15- توسل به ربوبیت خداوند از آداب دعا به درگاه اوست.

رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً

16- «رب» از اسما و صفات خداوند

آمَنّٰا بِآیٰاتِ رَبِّنٰا ... رَبَّنٰا أَفْرِغْ عَلَیْنٰا صَبْراً

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ استقامت؛ اسلام؛ افترا؛ اللّه؛ انتقام؛ ایمان؛ توسل؛ حزن؛ حیات؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ سحر؛سختی؛ شجاعت؛ شکنجه؛ صبر؛ عذاب؛ فرعون؛ مرگ؛ موسی(ع)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 127]

وَ قٰالَ اَلْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی اَلْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ قٰالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ وَ إِنّٰا فَوْقَهُمْ قٰاهِرُونَ (127)

127

و سران قوم فرعون [به او]گفتند: آیا موسی و قومش را وا می‌گذاری تا در این سرزمین فساد کنند و موسی تو و معبودانت را رها کند؟ گفت: به زودی کشتار پسرانشان را آغاز می‌کنیم و دخترانشان را زنده می‌گذاریم، و قطعاً ما بر آنان چیره‌ایم.

1- اشراف قوم فرعون برای تحریک وی به سرکوبی موسی(ع) و قوم او تلاشی پیگیر داشتند.

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ

2- فرعون به سبب تعیین نکردن مجازات

برای موسی(ع) و قوم او مورد انتقاد اشراف دربار قرار گرفت.

وَ قٰالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ

گویا اشراف از اینکه ساحران تهدید به اعدام شدند، ولی سخنی از مجازات موسی و قوم او نرفت، چنین استنباط کردند که فرعون تصمیمی برای مجازات او مردمش ندارد و لذا زبان به انتقاد گشودند و گفتند آیا موسی و قومش را رها می‌سازی و مجازات نمی‌کنی.

3- اشراف دربار فرعون، بیمناک از برچیده شدن نظام فرعونی و به قدرت رسیدن موسی(ع) و قوم او

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ

4- بنی‌اسرائیل، همگام موسی(ع) و پیرو او در مبارزه علیه فرعون

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ

5- روآوردن موسی(ع) و قومش به فسادگری علیه نظام فرعونی، هشدار اشرافیان به فرعون

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

«لام»در «لِیُفْسِدُوا» در اصطلاح اهل ادب لام عاقبت می‌باشد.

بنابراین مقصود اشراف از جملۀ «أَ تَذَرُ ...» این است که ترک مجازات موسی(ع) و قومش به فسادگری آنان می‌انجامد. قابل ذکر است که مراد از فسادگری، به قرینۀ «وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ» ، شورش کردن علیه نظام فرعونی است.

6- موسی(ع) و قوم او در پندار اشرافیان و فرعونیان، مردمی فسادگر بودند.

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ

7- اشرافیان دربار، سرکوب نشدن موسی(ع) را مایۀ انزوای فرعون و ترک پرستش خدایان وی دانسته و آن را به فرعون گوشزد کردند.

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ ... وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ

8- آمادگی موسی(ع) و قومش برای شورش علیه نظام فرعونی و به انزوا کشاندن فرعون و خدایان او، دلیل اشراف دربار برای ضرورت مجازات و سرکوبی آنان

أَ تَذَرُ مُوسیٰ وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ

9- تحریک احساسات مذهبی و استکباری فرعون، از روشهای اشرافیان برای واداشتن وی به سرکوب موسی(ع)

وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ

گویا درباریان با یاد کردن از آلهۀ فرعون و مخاطب قرار دادن فرعون در صدد تحریک احساسات مذهبی وی بودند.

10- فرعون، حاکمی مشرک و معتقد به وجود خدایان و معبودهایی متعدد

وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ

11- فرعون با پذیرش پیشنهاد اشرافیان (سرکوبی موسی(ع) و قوم او) بر کشتار وسیع پسران بنی‌اسرائیل و زنده نگاه داشتن زنانشان مصمم شد.

قٰالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنٰاءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ

تقتیل (مصدر تقتّل) به معنای کشتار وسیع و «استحیاء»از مادۀ «حیات» به معنای زنده نگاه داشتن است.

12- نظام فرعونی، نظامی استثمارگر

وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ

چون مجرد زنده نگهداشتن زنان کیفر محسوب نمی‌شود و فرعون با جملۀ «سَنُقَتِّلُ ... وَ نَسْتَحْیِی نِسٰاءَهُمْ» در صدد بیان مجازات قوم موسی بوده است، می‌توان گفت هدف از بیان این معنا استثمار زنان بنی‌اسرائیل بوده است.

13- فرعون به اشراف دربارش اطمینان داد که نظامش از تسلط کامل بر موسی(ع) و قومش برخوردار است.

إِنّٰا فَوْقَهُمْ قٰاهِرُونَ

«قاهر»به معنای غالب است و کلمۀ «فَوْقَهُمْ» متعلق به «قٰاهِرُونَ» می‌باشد. یعنی ما از جهت بالا بر آنها مسلط هستیم.

و این کنایه از سلطۀ کامل است.

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ استثمار؛ استکبار؛ اشراف؛ افترا؛ انذار؛ بت‌پرستی؛ بنی‌اسرائیل؛ پسر؛ حکومت؛ حیات؛ خوف؛ دختر؛ زمین؛ زن؛ شرک؛ عذاب؛ فرزند؛ فساد؛ قتل؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 128]

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اِصْبِرُوا إِنَّ اَلْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ اَلْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ (128)

128

موسی به قومش گفت: از خدا کمک بخواهید و صبر پیشه کنید، که زمین ملک خداست، آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد واگذار می‌کند، و عاقبت [نیک]برای تقوا پیشگان است.

1- موسی(ع) پس از تصمیم فرعون به سرکوبی بنی‌اسرائیل، مردمش را به استعانت از خدا و صبر و مقاومت در برابر آزارهای فرعونیان فراخواند.

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا

2- مؤمنان وظیفه‌دار استعانت از خدا و پیشه‌سازی صبر و مقاومت در برابر مشکلات راه ایمان

اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا

3- زمین از آن خدا و اختیار آن به دست اوست.

إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

4- نزول حکومتها و جانشینی حاکمانی دیگر، به مشیت خدا و در اختیار اوست.

إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

ارث به چیزی گفته می‌شود که در اختیار کسی بوده و با مردن وی به دیگری منتقل شده است. بنابراین «یُورِثُهٰا» یعنی خداوند زمین را با هلاکت حاکمان پیشین به گروهی دیگر از بندگانش خواهد سپرد.

5- موسی(ع) در تعالیم خویش به بنی‌اسرائیل، پندار مالکیت فرعون را بر زمین، پنداری باطل و حاکمیت او را مقهور ارادۀ خداوند خواند.

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

6- موسی(ع)، نابودی حکومت فرعونی و تسلط مردمش بر سرزمین مصر را به آنان بشارت داد.

قٰالَ مُوسیٰ لِقَوْمِهِ ... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

چون موسی(ع) در پی تهدیدهای فرعون با جملۀ «إِنَّ الْأَرْضَ ...» در صدد تسلی بخشیدن به بنی‌اسرائیل بود، این جمله متضمن إخبار به نابودی فرعونیان و جانشینی بنی‌اسرائیل خواهد بود.

7- اذعان به مالکیت خدا بر زمین و نفوذ مشیت او، زمینه‌ساز مقاومت در برابر دشمنان دین است.

اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ

8- حاکمیت مؤمنان بر زمین در گرو استعانت آنان از خدا و صبر ایشان در طریق ایمان است.

اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

چون موسی(ع) پیش از بشارت به نابودی فرعونیان و حاکمیت یافتن بنی‌اسرائیل مردمش را به استعانت جستن از خدا و صبر فراخوانده است، معلوم می‌شود این دو فضیلت از شرایط تحقق آن وعده است.

9- پایداری مردم بر طریق ایمان و مقاومت در برابر آزار دشمنان، در گرو تحکیم مبانی عقیدتی آنان است.

اِسْتَعِینُوا بِاللّٰهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ

10- حاکمیت بر زمین، سرانجام از آن تقواپیشگان است.

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

«عاقبة» به معنای سرانجام است و «ال» در آن می‌تواند

جانشین مضاف‌إلیه باشد که به قرینۀ «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا ...» آن مضاف‌إلیه «ارث الأرض» است. یعنی: عاقبة ارث الأرض للمتقین.

11- فرجام نیک، از آنِ تقواپیشگان است.

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «ال» در «الْعٰاقِبَةُ» برای جنس باشد. بر این مبنا مراد از عاقبت، به مناسبت حکم و موضوع، فرجام نیک است.

12- ارجمندی حکومت‌مداران، تنها در گرو تقواپیشگی آنان است.

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

چنانچه مراد از «الْعٰاقِبَةُ» عاقبت نیک باشد، هدف از آوردن جملۀ «الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» پس از اشاره به اینکه مؤمنان بنی‌اسرائیل به حکومت خواهند رسید، بیان این حقیقت است که حاکمیت یافتن مؤمنان برای آنان سعادت‌آفرین نیست، مگر اینکه اهل تقوا باشند و در حاکمیت خویش تقوا را رعایت کنند.

13- موسی(ع) خواهان حاکمیت یافتن تقواپیشگان

اِسْتَعِینُوا ... وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

14- رعایت تقوا از توصیه‌های موسی(ع) به قوم خویش

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

15- مالکیت خدا بر زمین، نفوذ مشیت او بر حاکمان آن و سیر تحولات جوامع بشری به سوی حاکمیت تقواپیشگان، از تعالیم موسی(ع) به قوم خویش

قٰالَ مُوسیٰ ... إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

16- ایمان به حاکمیت خدا بر زمین، صبر در برابر دشمنان دین و استعانت از خدا، جلوه‌هایی از تقواپیشگی است.

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ

از بشارت ضمنی موسی(ع) به حاکمیت یافتن بنی‌اسرائیل به شرط استعانت از خدا و پیشه کردن صبر و سپس بیان این حقیقت که «حاکمیت سرانجام از آن تقواپیشگان است»، معلوم می‌شود شرایط ذکر شده جلوه‌هایی بارز از تقواپیشگی است.

17- «عن عمّار السّاباطیّ قال: سمعت أباعبداللّه(ع) یقول: «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ» قال: فما کان للّه فهو لرسوله و ما کان لرسول اللّه فهو للإمام بعد رسول اللّه(ص)؛ ⁽¹⁾

عمار ساباطی گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که پس از تلاوت آیه «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ ...» فرمود: آنچه از آن خداست، برای رسول اوست، و پس از رسول خدا(ص)، برای

امامِ بعد از وی خواهد بود».

18- «عن أبی جعفر(ع) قال: وجدنا فی کتاب علیّ(ع): «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ یُورِثُهٰا مَنْ یَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ» ، أنا و أهل بیتی الّذین أورثنا الأرض و نحن المتّقون ...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) روایت شده است: در کتاب علی(ع) یافتیم که پس از ذکر آیۀ «إِنَّ الْأَرْضَ لِلّٰهِ ...» نوشته بود، من و اهل بیتم، همان کسانی هستیم که خداوند زمین را به ما داده است، و ما همان متقین هستیم ...».

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اذیت؛ ارث؛ استعانت؛ استقامت؛ اللّه؛ امامت؛ انسان؛ اهل بیت(ع)؛ ایمان؛ بشارت؛ بنی اسرائیل؛ تقوا؛ جامعه؛ حکومت؛ دشمنی؛ دین؛ زمین؛ سختی؛ صبر؛ ظلم؛ علی(ع)؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛موسی(ع)؛ نصرت

[سوره الأعراف (7): آیه 129]

قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا قٰالَ عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی اَلْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ (129)

129

[قومش به وی] گفتند: پیش از آن که به سوی ما بیایی و پس از آن که به سوی ما آمدی آزار دیدیم. گفت: امید است پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را در این سرزمین جانشین [آنان] سازد، و بنگرد که شما چگونه عمل خواهید کرد.

1- قوم موسی مورد ستم نظام فرعونی قبل از بعثت وی و پس از آن

قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا

مراد از «اتیان و مجیء» در «تَأْتِیَنٰا» و «جِئْتَنٰا» بعثت موسی(ع) به پیامبری است و بیان آن به دو تعبیر ظاهراً برای تفنن در عبارت است.

2- موسی(ع) مورد انتقام قوم خویش به سبب استمرار بیدادگری فرعون پس از بعثت وی

قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا

3- رفع بیدادگری فرعون از بنی‌اسرائیل، انتظار آنان از بعثت موسی(ع)

قٰالُوا أُوذِینٰا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنٰا وَ مِنْ بَعْدِ مٰا جِئْتَنٰا

4- موسی(ع)، قوم خویش را به هلاکت فرعونیان و حاکمیت بنی‌اسرائیل بر سرزمین مصر امیدوار ساخت.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ

5- موسی(ع) در عین امیدواری به هلاکت فرعون و حاکمیت یافتن بنی‌اسرائیل، نگران عدم ایجاد شرایط آن از سوی قوم خویش بوده است.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ

کلمۀ «عَسیٰ» حکایت از آن دارد که موسی(ع) یقین به هلاکت فرعون و حاکمیت یافتن قومش نداشته است و شاید دغدغۀ خاطر او بدان جهت بود که وی اطمینان نداشت مردمش شرایطی را که برای پیروزی مطرح ساخته بود (استعینوا باللّه ...) رعایت کنند.

6- موسی(ع) از ایمان آوردن فرعونیان به خدا و پذیرش تعالیم وی ناامید شد.

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ

7- خدامحوری در جریان امور عالم، از تعالیم موسی(ع) به قوم خویش

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ

8- «رب» از اسما و صفات خداوند

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ

9- نابودی فرعونیان و به حاکمیت رسیدن بنی‌اسرائیل، پرتوی از ربوبیت خداوند نسبت به آنان

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ

10- فرعون و اشراف دربار او، دشمنان قوم موسی(ع)

عَسیٰ رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ

کلمۀ «عدو»هم می‌تواند به معنای دشمن باشد که در این صورت مراد از آن فرعون است و هم می‌تواند به معنای دشمنان باشد که در این صورت مراد از آن فرعون و اشراف دربار او خواهد بود.

11- خداوند، بر اعمال و رفتار آدمیان نظارت دارد.

فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

12- خداوند، ناظر بر چگونگی رفتار و کردار حکومت‌مداران

وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

13- آزمایش بنی‌اسرائیل، از اهداف امدادهای الهی برای حاکمیت بخشیدن به آنان پس از پیروزی بر دشمنانشان

وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

14- آزمایش بنی‌اسرائیل از سوی خدا

پس از دستیابی آنان به حکومت و قدرت، هشدار موسی(ع) به آنان

فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

15- توجه حاکمان به نظارت خداوند بر اعمال ایشان، زمینه‌ساز گرایش آنان به کردارنیک وپرهیزشان ازاعمال نارواست.

وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

هدف از تذکار نظارت خداوند بر اعمال آدمی این است که وی با توجه به این حقیقت از اعمال ناروا بپرهیزد و به اعمال نیک رو آورد.

16- خداوند با رساندن تقواپیشگان به حکومت، آنان را آزمایش خواهد کرد.

وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ ... وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اذیت؛ استبداد؛ اشراف؛ اصلاح؛ اللّه؛ امتحان؛ امید؛ انذار؛ انسان؛ بشارت؛ بنی اسرائیل؛ پیروزی؛ تقوا؛ توحید؛ حزن؛ خلافت الهی؛ دشمنی؛ ذکر؛ رب/اسما و صفات؛ زمین؛ ظلم؛ عمل؛ فرعون؛ کفر؛مصر؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 130]

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ اَلثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ (130)

130

و همانا ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات مبتلا کردیم، باشد که متذکّر شوند.

1- خداوند، فرعونیان را برای پذیرش رسالتهای موسی(ع)، به قحطیهای متعدد و کم‌محصولی فاحشی مبتلا ساخت.

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

«سنة» به معنای قحطی و خشکسالی است و جمع آوردن آن (السنین) حکایت از تعدد قحطی و خشکسالی دارد. این تعدد یا به اعتبار شهرهای زیادی است که قحطی در آنجاها به وجود آمد و یا به لحاظ سالهای متعدد است. نکرده آوردن «نَقْصٍ» اشاره به کمبود فاحش دارد.

2- کم‌محصولی فاحش، بارزترین اثر خشکسالیها و قحطیهای تحمیل شده به فرعونیان

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

خشکسالی و قحطی در پی دارندۀ مشکلات فراوانی است که از جملۀ آنها کم‌محصولی مزارع و باغات است. بنابراین ذکر بخصوص آن می‌تواند اشاره به برداشت یاد شده داشته باشد.

3- دست کشیدن از انحرافهای عقیدتی، پذیرش دعوت پیامبران و روی‌آوری به خدا، فلسفۀ بلاها و مشکلات

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

با توجه به آیات قبل که سخن از ربوبیت خدا و رسالت موسی(ع) بود، معلوم می‌شود متعلق «یَذَّکَّرُونَ» همان توحید ربوبی و پیامبری موسی(ع) و رسالتهای اوست.

4- پذیرش‌توحید ربوبی و پاسخ به‌دعوت پیامبران، امری لازم بر عهدۀ بندگان

لَقَدْ أَخَذْنٰا ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

5- هدفداری تحولات جهان

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ

6- ارادۀ خداوند حاکم بر طبیعت و عوامل آن

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَرٰاتِ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اراده؛ اللّه؛ امتحان؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ توحید؛ جهان؛ خشکسالی؛ رسالت؛ سؤال و جواب؛ سختی؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ موسی(ع)؛ میوه

[سوره الأعراف (7): آیه 131]

فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ أَلاٰ إِنَّمٰا طٰائِرُهُمْ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ (131)

131

ولی [متذکّر نشدند، و]هنگامی که خوشی و رفاه به آنان روی می‌آورد می‌گفتند:

این از [خوبی]ماست، و چون گزندی به آنان می‌رسید، به موسی و کسانی که با او بودند فال بد می‌زدند. آگاه باشید که شومی [و بدبختی]آنان تنها نزد خداست[که گناه را مایۀ بدبختی آنان ساخته است]، ولی بیشترشان [این را]نمی‌دانستند.

1- فرعونیان خویشتن را مبارک می‌دانستند و موسی(ع) و مؤمنان به وی را مردمی بدشگون و نامبارک می‌پنداشتند.

فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ

«لام»در «لَنٰا» تعلیلیه است و تقدیم «لَنٰا» دلالت بر حصر دارد.

بنابراین «لَنٰا هٰذِهِ» یعنی این رفاه و آسایش (الحسنة) تنها به سبب خود ما و میمنت ماست. «تطیر بکذا» یعنی چیزی را نامبارک دانست و به سبب آن فال بد زد.

2- فرعونیان، رفاهها و آسایشها را ناشی از میمنت خویش، و سختیها و ناراحتیها را

برخاسته از بدشگونی موسی(ع) و پیروانش می‌دانستند.

قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ ... یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ

3- بلاها و مصیبتهای فرعونیان در مقابل نعمتها و آسایشهای آنان اندک و ناچیز بود.

فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ ... إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ

معرفه آوردن «الْحَسَنَةُ» می‌تواند اشاره به این باشد که زندگی فرعونیان همواره قرین رفاه و آسایش بوده و لذا «حسنة» برای آنان امری شناخته شده بود، به خلاف مشکلات عمومی که گویا در میان آنها نبود و یا بندرت اتفاق افتاده بود؛ به گونه‌ای که «سَیِّئَةٌ» برای آنان ناشناخته بود. آوردن «إذا»در مورد«حسنة» که گویای حصول اطمینان به شرط است و آوردن «إِنْ» در مورد «سَیِّئَةٌ» که حاکی از مشکوک بودن شرط است، نیز دلالت بر برداشت یاد شده دارد.

4- هشدارهای الهی با نزول بلاها و مصیبتها بر فرعونیان بی‌تأثیر در هدایت و تذکریابی آنان

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا ... قٰالُوا لَنٰا هٰذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ

5- تحلیل غلط و جاهلانۀ فرعونیان از ریشه‌یابی رخدادهای خوشایند و ناخوشایند، موجب بی‌تأثیری بلاها و مصیبتها در هدایت شدن و تذکر یافتن آنان شد.

وَ لَقَدْ أَخَذْنٰا ... فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ ... یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ

جملۀ «فَإِذٰا جٰاءَتْهُمُ ...» با توجه به ترتب آن بر آیۀ قبل، در حقیقت پاسخ به این سؤال است که چرا ایجاد زمینه‌های هدایت ( لَقَدْ أَخَذْنٰا ... لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ ) در فرعونیان تأثیر نداشت. آیۀ مورد بحث - در مقام پاسخ - ، تحلیل غلط آنان را از موانع هدایت و تذکریابی، بیان می‌کند.

6- تنها ارادۀ خداوند عامل نزول بلاها و مصیبتهای هشدار دهنده بر فرعونیان

أَلاٰ إِنَّمٰا طٰائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ

7- بیشتر فرعونیان، ناآگاه به نقش ارادۀ خداوند در ابتلای آنان به سختیها و ناخوشایندیها

أَلاٰ إِنَّمٰا طٰائِرُهُمْ عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

8- اکثر فرعونیان، مردمی جاهل و ناتوان از تحلیل صحیح رخدادهای نیک و بد

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

9- تحلیل فرعونیان در ریشه‌یابی رخدادهای خوشایند و ناخوشایند (میمنت خویش و نحوست موسویان)، تحلیلی جاهلانه و نادرست بود.

وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

10- اتهام شومی و نامبارکی به موسی(ع) و پیروانش از فرعونیان، اتهامی ناروا و برخاسته از جهل آنان بود.

یَطَّیَّرُوا بِمُوسیٰ وَ مَنْ مَعَهُ ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

11- تطیّر (بدشگون و نامبارک دانستن شخصی یا چیزی) ناشی از جهل و نادانی است.

یَطَّیَّرُوا ... وَ لٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاٰ یَعْلَمُونَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ اراده؛ افترا؛ اکثریت؛ اللّه؛ امتحان؛ انذار؛ بنی اسرائیل؛ تطیّر؛ توحید؛ جهان بینی؛ جهل؛ حسنه؛رفاه؛ سختی؛ عبرت؛ گناه؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ موسی(ع)؛ نعمت؛ هدایت

[سوره الأعراف (7): آیه 132]

وَ قٰالُوا مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ (132)

132

و [به موسی]گفتند: هر گونه آیتی برای ما بیاوری که ما را با آن افسون کنی، ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد.

1- فرعونیان با سحر خواندن تمامی معجزات موسی(ع)، به وی گفتند که هرگز رسالتش را تصدیق نخواهند کرد.

مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

«مَهْمٰا» از أسماء شرط و به معنای «ای شیء» است. و «مِنْ» در «مِنْ آیَةٍ» بیان «مَهْمٰا» است. بنابراین جملۀ «مَهْمٰا تَأْتِنٰا ...» یعنی «هر چیزی را که به عنوان معجزه بیاوری ....»

2- فرعونیان در عین اعتراف به خارق‌العاده بودن معجزات موسی، با لحنی تمسخرآمیز آیت بودن آنها را تکذیب می‌کردند.

مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا

«لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا» (یعنی تا ما را به وسیلۀ آن آیه سحر کنی)، می‌رساند که مراد از کلمۀ «آیَةٍ» در سخن فرعونیان «سحر» است و هدف آنان از اینکه آن را «آیَةٍ» نامیدند، استهزای موسی بوده است.

3- فرعونیان ایمان به رسالت موسی(ع) را سحرزدگی می‌دانستند.

مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

4- فرعونیان نیز همچون بنی‌اسرائیل در دایرۀ رسالت موسی(ع) بودند.

مَهْمٰا تَأْتِنٰا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنٰا بِهٰا فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ آیات خدا؛ استهزاء؛ افترا؛ اقرار؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تکذیب؛ رسالت؛ سحر؛ کفر؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 133]

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ اَلطُّوفٰانَ وَ اَلْجَرٰادَ وَ اَلْقُمَّلَ وَ اَلضَّفٰادِعَ وَ اَلدَّمَ آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ (133)

133

پس بر آنان طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون را که معجزاتی جدا جدا بودند فرستادیم، ولی تکبر ورزیدند و مردمی مجرم بودند.

1- خداوند فرعونیان را پس از اعلام صریحشان بر ایمان نیاوردن به موسی(ع)، به عذابهای متعدد گرفتار ساخت.

فَمٰا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ. فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ

2- جاری شدن سیلاب و هجوم ملخها، شپشها و قورباغه‌ها و آلوده شدن زندگانی به خون، از عذابهای نازل شده بر فرعونیانِ منکر رسالت موسی

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ

«طوفان» آب فراوانی است که بر منطقه و یا مناطقی مستولی می‌شود. «جراد» (ملخ) و «قمل» (شپش) هر یک، اسم جنس و «ضفادع» (قورباغه‌ها)، جمع «ضَفدَع» یا «ضفدَع» (قورباغه) است.

3- هر یک از عذابهای نازل شده بر فرعونیان به تنهایی آیت و نشانی بر حقانیت رسالت موسی(ع) بود.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ

جمع آوردن کلمۀ «آیٰاتٍ» دلالت دارد که هر کدام از عذابهای ذکر شده به تنهایی آیت و نشان حقانیت موسی(ع) بوده است.

4- عذابهای نازل شده بر فرعونیان (طوفان و ...) هر کدام پس از دیگری و با فاصله تحقق می‌یافت.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ

کلمۀ «مُفَصَّلاٰتٍ» می‌تواند حال برای عذابهای ذکر شده (طوفان و ...) و یا صفت برای آیات باشد. «فصل» به معنای جداسازی است و «تفصیل» (مصدر مفصلٰت» دلالت بر شدت جداسازی دارد. بنابراین مراد از «مُفَصَّلاٰتٍ» این است که آن عذابها و نشانه‌ها جدای از یکدیگر و با فاصله تحقق می‌یافت و فاصلۀ آنها نسبتاً طولانی بوده است.

5- موجودات هستی و عوامل طبیعی در اختیار خدا و افعال آنها بسته به ارادۀ اوست.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ الطُّوفٰانَ وَ الْجَرٰادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفٰادِعَ وَ الدَّمَ

6- فرعونیان علی رغم مشاهدۀ آیاتی متعدد بر حقانیت رسالت موسی(ع)، از پذیرش آن سرباز زدند.

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... فَاسْتَکْبَرُوا

7- کبرورزی و خودبزرگ‌بینی فرعونیان، ریشۀ کفرورزی آنان به آیات الهی و رسالت موسی(ع)

فَأَرْسَلْنٰا عَلَیْهِمُ ... فَاسْتَکْبَرُوا

استکبار به معنای خود بزرگ بینی است و چون «استکبروا»با حرف «فا»بر ارسال آیات تفریع شده، لازمۀ معنای آن (انکار کردن و نپذیرفتن) اراده شده است. به کارگیری استکبار به جای انکار و نپذیرفتن، برای رساندن علت انکار است؛ یعنی انکار فرعونیان از سر خود بزرگ‌بینی و تکبر بود.

8- استکبار خود بزرگ بینی مایۀ انکار آیات الهی است.

آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا

9- فرعونیان، مردمی مجرم و تبهکار

وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

10- گناه و تبهکاری فرعونیان، مایۀ استکبار آنان در برابر آیات الهی شد.

آیٰاتٍ مُفَصَّلاٰتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

جملۀ «کٰانُوا ...» بیانگر ریشۀ کبرورزی فرعونیان در برابر آیات الهی است.

11- گناه و تبهکاری، زمینه‌ساز پیدایش روحیۀ استکباری و مایۀ انکار آیات الهی است.

فَاسْتَکْبَرُوا وَ کٰانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آل فرعون؛ آیات خدا؛ استکبار؛ اللّه؛ تکبر؛ تکذیب؛ خلقت؛ خون؛ سیل؛ شپش؛ طوفان؛ عذاب؛ فساد؛ قورباغه؛ کفر؛ گناه؛ لجاجت؛ مشیت خدا؛ مصیبت؛ معجزه؛ ملخ؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 134]

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ اَلرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا اَلرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ (134)

134

و هنگامی که عذاب بر آنان واقع شد، گفتند: ای موسی، به خاطر ما، پروردگارت را به آن عهدی که نزد تو دارد بخوان، اگر این عذاب را از ما برداری، حتماً سخن تو را باور می‌کنیم و بنی اسرائیل را [آزاد می‌سازیم و]با تو می‌فرستیم.

1- فرعونیان پس از مشاهدۀ آیات پنجگانه (طوفان و ...) و اصرارشان بر انکار رسالت موسی(ع)، به عذابی شدیدتر مبتلا شدند.

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ

«رجز»به معنای عذاب است و «ال» در آن هم می‌تواند عهد ذکری بوده و اشاره به عذابهای پنجگانۀ مطرح شده در آیۀ قبل باشد، و هم می‌تواند «ال» در آن عهد ذهنی باشد. در این صورت اشاره به عذابی غیر از عذابهای ذکر شده دارد که به دلیل روی‌آوری آنها به موسی(ع) و تقاضای برطرف شدن آن، عذابی بسیار شدیدتر از عذابهای پنجگانه بوده است. برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

2- فرعونیان پس از گرفتار شدن به عذاب شدید، رو به موسی(ع) آورده از وی خواستند تا برای برطرف شدن آن دعا کند.

وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قٰالُوا یٰا مُوسَی ادْعُ لَنٰا رَبَّکَ

3- موسی(ع) پیامبری مستجاب‌الدعوه و از منزلتی والا در پیشگاه خدا برخوردار بود.

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

مراد از عهدی که خداوند پیش موسی(ع) داشت، به مناسبت تقاضای فرعونیان از موسی(ع) و درخواست دعا برای آنان، استجابت دعای او بود.

4- استجابت دعای موسی در رفع عذاب از فرعونیان از وعده‌های خداوند به موسی(ع)

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که مراد از «عهد خدا با موسی»استجابت دعای وی در خصوص برطرف شدن عذاب از فرعونیان باشد، نه مطلق دعاهای وی. آنان با تجربه‌های گذشته و یا گفتۀ خود موسی(ع) فهمیده بودند که خداوند به او وعده داده که اگر برای رفع عذاب از فرعونیان دعا کند، دعایش پذیرفته است.

5- فرعونیان به التزام پروردگار دربارۀ استجابت دعای موسی(ع) در رفع عذاب از ایشان آگاه بودند.

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

6- فرعونیان، موسی(ع) را به منزلتش نزد خدا (مستجاب‌الدعوه بودنش) قسم دادند تا زوال عذاب را از خداوند درخواست کند.

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

«باء»در «بِمٰا عَهِدَ» در برداشت فوق، باء قسم (قسم استعطافی) گرفته شده است، یعنی «نسألک الدعاء بالذی عهد ربک عندک مستحلفین».

7- باور فرعونیان به وجود خدایی برای موسی(ع)، مؤثر در جهان آفرینش و زندگی انسانها

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

8- فرعونیان آگاه به تأثیر دعای

موسی(ع) در رفع عذاب از ایشان

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ بِمٰا عَهِدَ عِنْدَکَ

9- «رب»از اسما و صفات خداوند

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ

10- استجابت دعا، از شؤون ربوبی خداوند است.

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ

11- فرعونیان با موسی(ع) پیمان بستند و سوگند یاد کردند که در صورت برطرف ساختن عذاب شدید از آنان، به وی ایمان آورند و بنی‌اسرائیل را آزاد سازند.

لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

12- فرعونیان پس از وقوع هر یک از عذابهای پنجگانه (طوفان ...) با موسی(ع) پیمان بستند که در صورت برطرف ساختن آن، به وی ایمان آورند و بنی‌اسرائیل را آزاد کنند.

لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «ال» در «الرِّجْزُ» عهد ذکری باشد. در این صورت «الرِّجْزُ» اشاره به عذابهای پنجگانه در آیۀ قبل است.

13- ایمان به رسالت موسی(ع) و آزادی بنی‌اسرائیل، از مهمترین خواسته‌های موسی(ع) از فرعونیان

لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرٰائِیلَ

14- «عن أبی عبداللّه(ع): أصابهم ثَلْج أحمر و لم یروه قبل ذلک فماتوا فیه ...؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) [دربارۀ آیۀ «وَ لَمّٰا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ» ] روایت شده است: برفی قرمز بر آنان بارید که قبلا آن را ندیده بودند و آنان در این عذاب مردند ...».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آل فرعون؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ برف؛ بنی اسرائیل؛ تقرب؛ تکذیب؛ توحید؛ حیات؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ رسالت؛ طوفان؛ عذاب؛ علم؛ عهد؛ قسم؛ کفر؛ لجاجت؛ مصیبت؛ موسی(ع)؛ وعده

[سوره الأعراف (7): آیه 135]

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ اَلرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ (135)

135

پس هنگامی که آن عذاب را تا سرآمدی که باید بدان می‌رسیدند از آنان برداشتیم، ناگهان پیمان شکنی کردند.

1- موسی(ع) با پذیرش تقاضای فرعونیان (دعا برای رفع عذاب)، برطرف شدن عذاب را از خداوند درخواست کرد.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ

سیاق آیه نشان می‌دهد که جمله‌ای همانند «فدعا موسی فکشفنا عنهم الرجز» در تقدیر است که به سبب وضوحش، در کلام آورده نشده است.

2- خداوند بااجابت درخواست موسی(ع)، عذاب را از فرعونیان برطرف ساخت.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ

3- برطرف کردن عذابهای نازل شده از سوی خدا، تنها در حیطۀ قدرت و اختیار اوست.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ

چون اسناد برطرف ساختن عذاب به خداوند (فلما کشفنا)، در مقابل سخن فرعوینان است که برطرف ساختن عذاب را از موسی خواستند (لئن کشفت) به این حقیقت اشاره دارد که برطرف ساختن عذابهای نازل شده تنها در اختیار خداست.

4- دعا به درگاه خداوند، مؤثر در جلب رحمت او و رفع دشواریها و بلاها

اُدْعُ لَنٰا رَبَّکَ ... فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ

5- خداوند پس از اجابت دعای موسی(ع) و رفع عذاب از فرعونیان، به آنان فهماند که تا زمانی محدود به عذاب مبتلا نخواهند شد.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ

«إِلیٰ أَجَلٍ» می‌رساند که خداوند عذاب را برای همیشه از فرعونیان برطرف نساخت و برای آن زمان تعیین کرد و اگر این حقیقت را به آنان ابلاغ نمی‌کرد، تعیین زمان اثر مطلوب نداشت.

6- خداوند با برطرف ساختن عذاب از فرعونیان برای وفای آنان به عهدهای خویش مهلتی را تعیین کرد.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ

«إِلیٰ أَجَلٍ» متعلق به «کَشَفْنٰا» است؛ یعنی ما عذاب را برطرف کردیم، ولی نه برای همیشه، بلکه برای مدتی محدود. گفتنی

است که متعلق شدن «إِلیٰ أَجَلٍ» به «کَشَفْنٰا» به اعتبار استمرار کشف است نه تحقق آن؛ زیرا تحقق کشف عذاب دارای مهلت نبوده است.

7- مهلت مقرر شده برای فرعونیان، مهلت محدودی بود که عموم آنان به پایان آن می‌رسیدند.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلیٰ أَجَلٍ هُمْ بٰالِغُوهُ

جملۀ «هُمْ بٰالِغُوهُ» (آنان به پایان آن مهلت می‌رسیدند)، توصیفی است برای «أَجَلٍ» و دلالت می‌کند که آن مهلت تعیین شده آن مقدار بود که فرعونیان (همه و یا عموم آنان) تا پایان آن مهلت زنده می‌ماندند. یعنی آنقدر طولانی نبود که نسل موجود با مرگ طبیعی بمیرند.

8- فرعونیان، علی رغم پیمان مؤکدشان با موسی(ع) (تصدیق رسالت او و آزادسازی بنی‌اسرائیل پس از برطرف شدن عذاب)، نه به وی ایمان آوردند و نه بنی‌اسرائیل را آزاد کردند.

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا عَنْهُمُ الرِّجْزَ ... إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

9- پیمان‌شکنی فرعونیان و پایبند نبودن آنان به عهدهای خویش با موسی(ع)

إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

10- امتناع فرعونیان از وفا کردن به پیمان مؤکد خویش، به دور از انتظار و امری شگفت‌آور

فَلَمّٰا کَشَفْنٰا ... إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ

«إِذٰا» ی فجائیه دلالت می‌کند که نقض پیمان از سوی فرعونیان امری غیرمنتظره بوده است. گفتنی است که غیرمنتظره بودن به لحاظ کسانی است که شاهد ماجرای پیمان سپردن بودند و یا به طریقی به آن داستان آگاه می‌شوند.

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آل فرعون؛ استدراج؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ بنی‌اسرائیل؛ دعا؛ رحمت؛ رسالت؛ عذاب؛ عهد؛ کفر؛ مصیبت؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 136]

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی اَلْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ (136)

136

پس، از آنان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان کردیم، چرا که آیات ما را تکذیب کردند و از آنها غافل بودند.

1- خداوند پس از ارائۀ معجزات متعدد و اتمام حجت بر فرعونیان، آنان را در دریا غرق کرد.

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ

«یم»در لغت به معنای دریا و رودخانۀ بزرگ است و «ال» در «الْیَمِّ» برای عهد می‌باشد و چنانچه بسیاری از مفسران گفته‌اند اشاره به دریای سرخ دارد. برخی دیگر از مفسران آن را اشاره به رودخانۀ نیل دانسته‌اند.

2- خداوند با غرق کردن فرعونیان در دریا از آنان انتقام گرفت.

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ

«فاء»در «فأغرقنا»تفسیریه است. یعنی «أغرقنا» بیان و تفسیر «انتقمنا» می‌باشد.

3- فرعونیان به دلیل شکستن پیمانشان با موسی(ع) (ایمان به وی و آزادسازی بنی‌اسرائیل) سزاوار انتقام الهی و غرق شدن در دریا گشتند.

إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ. فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ

تفریع جملۀ «فَانْتَقَمْنٰا» بر جملۀ «إِذٰا هُمْ یَنْکُثُونَ» به وسیلۀ حرف «فاء»می‌رساند که پیمان‌شکنی فرعونیان، در انتقام الهی از آنان، دخیل بوده است.

4- فرعونیان آیات الهی را تکذیب کرده و به آن بی‌اعتنا بودند.

بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

در برداشت یاد شده ضمیر «عَنْهٰا» به «آیاتنا»برگردانده شده است. گفتنی است که در این صورت «غفلت» به معنای بی‌اعتنایی خواهد بود، نه به معنای بی‌خبری؛ زیرا جملۀ قبل (کذبوا ...) دلالت می‌کند که فرعونیان از آیات الهی بی‌خبر نبودند.

5- بی‌اعتنایی به آیات خدا، زمینه‌ساز تکذیب آنهاست.

بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

جملۀ «وَ کٰانُوا ...» می‌تواند تعلیل برای «کَذَّبُوا ...» باشد.

6- فرعونیان با غفلت از انتقام‌گیری خداوند، آیات او را تکذیب کردند.

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

برداشت یاد شده مبتنی بر این است که ضمیر «عَنْهٰا» به «نقمت»(برگرفته شده از «انتقمنا») برگردد و جملۀ «وَ کٰانُوا ...» حال برای ضمیر «کَذَّبُوا» باشد. گفتنی است در این صورت غفلت به معنای حقیقی آن (بی‌خبر بودن و توجه نداشتن) خواهد بود.

7- تکذیب آیات الهی و بی‌اعتنایی به آنها سبب هلاکت و غرق شدن فرعونیان در دریا شد.

فَأَغْرَقْنٰاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

حرف «باء»در «بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا» سببیه است و می‌رساند که تکذیب آیات و بی‌اعتنایی به آنها سبب انتقام الهی بود.

8- بی‌اعتنایان به آیات الهی و تکذیب‌کنندگان آنها، در خطر گرفتار شدن به انتقام خداوند هستند.

فَانْتَقَمْنٰا مِنْهُمْ ... بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیٰاتِنٰا وَ کٰانُوا عَنْهٰا غٰافِلِینَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آل فرعون؛ آیات خدا؛ اتمام حجت؛ اللّه؛ انتقام؛ ایمان؛ بنی اسرائیل؛ تکذیب؛ دریا؛ دنیا؛ عذاب؛ عهد؛ غرق؛ غفلت؛ کفر؛ مصیبت؛ معجزه؛ موسی(ع)

[سوره الأعراف (7): آیه 137]

وَ أَوْرَثْنَا اَلْقَوْمَ اَلَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ اَلْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا اَلَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ اَلْحُسْنیٰ عَلیٰ بَنِی إِسْرٰائِیلَ بِمٰا صَبَرُوا وَ دَمَّرْنٰا مٰا کٰانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ مٰا کٰانُوا یَعْرِشُونَ (137)

137

و آن قومی را که همواره به زبونی کشیده می‌شدند، وارث شرق و غرب آن سرزمینی ساختیم که در آن برکت نهاده بودیم؛ و آن سخن نیکوی پروردگارت دربارۀ بنی اسرائیل، [مبنی بر حاکمیّت آنان،] به سبب صبری که کردند تحقّق یافت، و آنچه را که فرعون و قوم او [از قصرهای پرشکوه]می‌ساختند و آن باغ‌های داربست دار را که فراهم می‌کردند، ویران ساختیم.

1- بنی‌اسرائیل در مدت زمانی طولانی تحت سیطرۀ فرعونیان به ضعف و ناتوانی کشانه شده بودند.

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ

استعمال فعل مضارع همراه «کان»و أمثال آن دلالت بر استمرار آن فعل در گذشته دارد. بنابراین «کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ» می‌رساند که استضعاف بنی‌اسرائیل به دست فرعونیان دارای سابقۀ طولانی بوده است.

2- خداوند، پس از نجات دادن بنی اسرائیل از شر فرعونیان (خارج کردن بنی اسرائیل از مصر، عبور دادن آنان از دریا و غرق نمودن فرعونیان)، سرزمین قدس را، از شرق تا غرب، در اختیار آنان (بنی‌اسرائیل) قرار داد.

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کٰانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا

در این که سرزمین مزبور کدام سرزمین بوده است، میان مفسران دو نظر وجود دارد: برخی بر آنند که مقصود، سرزمین مصر است و برخی آن را سرزمین قدس دانسته‌اند؛ لکن توصیف آن سرزمین در آیۀ شریفه به «الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا» نظر دوم را تقویت می‌کند.

3- سرزمینی که خداوند پس از هلاکت فرعونیان در اختیار بنی‌اسرائیل قرار داد، (سرزمین بیت المقدس)، سرزمینی پربرکت و بسیار حاصلخیز بود.

مَشٰارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغٰارِبَهَا الَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا