تفسیر راهنما جلد 3

مشخصات کتاب

سرشناسه : هاشمی رفسنجانی، اکبر، ۱۳۱۳-

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن/ اکبر هاشمی‌رفسنجانی و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن.

وضعیت ویراست : ویراست ۲.

مشخصات نشر : قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)، ۱۳-

مشخصات ظاهری : ۲۱ ج.

فروست : بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، حوزه علمیه قم)؛ ۲۲۸، ۳۸۷، ۶۹۲، ۸۲۲، ۸۲۴، ۱۱۸۵، ۱۵۶۵. تفسیر؛ ۲۵، ۳۴، ۴۵، ۵۴، ۵۶، ۶۶، ۶۹، ۸۳. قرآن؛ ۳۷، ۵۹، ۸۵، ۱۰۰، ۱۰۲، ۱۱۷، ۱۲۲، ۱۴۱.

کتاب‌های مرکز فرهنگ و معارف قرآن؛ ۷، ۱۴، ۱۶، ۱۸، ۲۴، ۲۶.

شابک : دوره: 964-371-497-7 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال‌964-548-648-3 : ؛ ۴۸۰۰۰ ریال: ج.۲، چاپ چهارم: 964-371-983-9 ؛ ۴۴۰۰۰ ریال: ج.۵، چاپ سوم: 964-371-985-5 ؛ ۶۵۰۰۰ ریال (ج.۱۰، چاپ سوم) ؛ ۴۵۰۰۰ ریال (ج.۱۲، چاپ سوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۴، چاپ دوم) ؛ ۵۰۰۰۰ ریال (ج.۱۶، چاپ دوم) ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۱۹، چاپ دوم)

وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری

یادداشت : فهرست‌نویسی بر اساس جلد هشتم، ۱۳۸۶.

یادداشت : ص. ع. لاتینی شده: Akbar- e Hashemi- ye Rafsanjani. Tafsir- e rahnama: raveshi now dar....

یادداشت : ص. ع. به عربی: تفسیر راهنما: منهج حدیث فی عرض‌المفاهیم و‌المواضیع‌القرآنیه.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : ج. ۲ (چاپ چهارم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۵ (چاپ سوم: ۱۳۸۵).

یادداشت : ج. ۱۰ و ۱۲ (چاپ سوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : ج. ۱۶،۱۴ و ۱۹ (چاپ دوم: ۱۳۸۶).

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ج. ۲. سوره‌های بقره و آل عمران.- ج. ۵. سوره‌های انعام و اعراف.- ج. ۸. سوره‌های هود - رعد.- ج. ۱۰. سوره‌های اسراء - مریم.- ج. ۱۲.سوره های مومنون - فرقان.- ج۱۴. سوره عنکبوت - احزاب.- ج. ۱۹. سوره‌های صف - مرسلات.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. مرکز فرهنگ و معارف قرآن

شناسه افزوده : حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره : BP۹۸/ھ۲۵ت‌۷ ۱۳۰۰ی الف

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۵۱۵

اشاره

سورۀ آل عمران آیۀ 110 تا 200

اشاره

[سوره آل‌عمران (3): آیه 110]

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ اَلْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ اَلْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ اَلْفٰاسِقُونَ (110)

110

بهترین امّتی که برای مردم به ظهور رسیده است شمایید؛ [چرا که]به کارهای پسندیده وا می‌دارید، و از کارهای ناپسند باز می‌دارید، و به خدا ایمان دارید. و اگر اهل کتاب ایمان می‌آوردند برایشان بهتر بود. بعضی از آنان مؤمنند، و بیشترشان نافرمانند.

1- مسلمانانِ امرکنندۀ به معروف، نهی‌کنندۀ از منکر و مؤمن به خدا، بهترین امّتهایند.

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

جملۀ «تَأْمُرُونَ ...» حال برای ضمیر «کُنْتُمْ » و به منزله شرط برای مضمون جملۀ «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ » می‌باشد.

2- مسلمانان، بهترین امّت برای خدمت به جوامع انسانی (فراخوانی آنان به کارهای پسندیده و بازداری ایشان از کارهای ناروا)

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ

قید «برای خدمت »، از «لام»در «لِلنّٰاسِ » استفاده شده است.

جملۀ «تَأْمُرُونَ ...» بیانگر منفعت و سود مورد نظر می‌باشد.

مفعول «تَأْمُرُونَ » و «تَنْهَوْنَ » ضمیر محذوفی است که به «الناس » باز می‌گردد یعنی «تأمرونهم بالمعروف و تنهونهم عن المنکر».

3- اسلام، دینی جهانی و برای همۀ جوامع بشری است.

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ

کلمۀ «لِلنّٰاسِ » ، شامل همۀ افراد (چه گذشته و چه آینده، چه عرب و چه عجم) می‌شود.

4- فراخوانی مردم به ایمان و اصلاح

جوامع بشری، مسؤولیت جامعۀ اسلامی

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ

5- امر به معروف و نهی از منکر، و ایمان به خدا، معیار و ملاک بهتر بودن یک جامعه در میان جوامع انسانی

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

6- دستیابی به سعادت در گرو ایمان به خدا و تلاش برای اصلاح جامعۀ خویش و دیگر جوامع است.

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

7- ایمان مصلحان «امر کنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر» به خداوند، شرط دستیابی جامعه به اعتلا و سعادت است.

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

آوردن «ایمان به خدا» پس از «امر به معروف و نهی از منکر» - با آن که ایمان اصل و از حیث رتبه مقدم است - می‌تواند اشاره به این حقیقت باشد که امر به معروف و نهی از منکر آن گاه سعادت آفرین است که آمران و ناهیان، آراسته به ایمان به خداوند باشند.

8- امر به معروف و نهی از منکر، عامل حفظ ایمان و اعتقاد جامعه به خداوند

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

مقدم آمدن «امر به معروف و نهی از منکر» می‌تواند اشاره به این معنا داشته باشد که تداوم ایمان واقعی به خدا در گرو امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد .

9- مسلمانان عصر بعثت، از بهترین امّتها و مورد ستایش خداوند

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ

10- اهتمام مسلمانان عصر بعثت به امر به معروف و نهی از منکر، و پایبندیشان بر ایمان به خداوند

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

11- اصلاح جوامع بشری، از اهداف و آرمان‌های اساسی دین اسلام

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

12- اصلاح جوامع بشری، هدف ادیان آسمانی

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

حرف «لام» در «لِلنّٰاسِ » ، بیانگر رعایت و فلسفۀ ظهور دین است و جملۀ «خَیْرَ أُمَّةٍ ...»، دلالت دارد که همۀ ادیان عهده‌دار رسالت اصلاح بشر بوده‌اند که از میان آنها، امّت اسلامی بهترین امت هستند.

13- دعوت اهل کتاب از سوی خداوند به ایمان و پذیرش اسلام

وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

14- خیر و سعادت اهل کتاب در گرو ایمان آوردن آنان به اسلام است.

وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

15- پذیرش آیین اسلام، به خیر و صلاح بشر

وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

گر چه در آیه خیر بودن ایمان، برای اهل کتاب به شمار آمده است، ولی آنان در این جهت، قطعاً خصوصیّتی ندارند.

16- عدم پایبندی اهل کتاب به آیین خویش در عمل

وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

متعلق ایمان در «لَوْ آمَنَ » به قرینۀ صدر آیه، ایمان به خدا و ایمان به لزوم امر به معروف و نهی از منکر است، بنابراین، مقصود از ایمان نداشتن اهل کتاب، ایمان در مرحلۀ عمل است. گفتنی است که برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که مراد از ایمان در آیه ایمان اهل کتاب به آیین خودشان باشد.

17- اسلام، برترین آیین در میان سایر ادیان (دین یهود و نصارا) برای سعادت بشر

وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتٰابِ لَکٰانَ خَیْراً لَهُمْ

«خَیْرَ» اسم تفضیل، مُفضّل علیه، آیین اهل کتاب و مفضّل، اسلام است یعنی اگر اهل کتاب به اسلام می‌گرویدند، بی‌تردید اسلام برای آنان بهتر از آیین خودشان بود.

18- ایمان آوردن عدّۀ کمی از اهل کتاب به اسلام

مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که منظور از ایمان، ایمان به اسلام باشد.

19- اکثریت اهل کتاب، عناصری فاسق و نافرمان در مقابل فرامین الهی

أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ

20- فِسْق، عامل بازدارندۀ جامعه از رشد و تکامل

وَ لَوْ آمَنَ ... وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ

«خَیْرَ» نتیجۀ ایمان است و واژۀ «فسق » در آیۀ شریفه، مقابل ایمان قرار گرفته است. در نتیجه، اهل فسق، محروم از خیر و تکامل هستند.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اصلاح؛ اللّه؛ امت؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ جامعه؛ دین؛ رستگاری؛ رشد؛ صالحان؛ فسق؛ کفر؛ مسلمانان؛ مسیحیت؛ مصالح مرسله؛ نسخ؛ یهود

[سوره آل‌عمران (3): آیه 111]

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ اَلْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ (111)

111

آنان جز آزادی [اندک] هرگز به شما زیانی نمی‌رسانند؛و اگر با شما بجنگند، به شما پشت می‌کنند، آن‌گاه یاری نخواهند شد.

1- تلاش اهل کتاب (یهود)، برای زیان رساندن به مسلمانان

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً

ضمیر فاعلی «لَنْ یَضُرُّوکُمْ » به «أَهْلُ الْکِتٰابِ » در آیۀ پیش باز می‌گردد.

2- ناتوانی اهل کتاب (یهود)، از آسیب رساندن به مسلمانان، جز اندک آزاری

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً

اندک بودن آزار از نکره آوردن «أَذیً » استفاده شده است.

3- رویارویی اهل کتاب (یهود) با مسلمانان و عزم آنان بر پیکار با جبهۀ اسلام

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ

4- شکست و فرار، فرجام رویارویی و نبرد اهل کتاب (یهود) با مسلمانان

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ

5- تقویت روحیۀ مسلمانان از سوی خداوند، در مقابله با هجوم اهل کتاب (یهود) به آنان

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ

6- اسلام، آغازگر جنگ، با اهل کتاب نبوده است .

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ

چون نسبت قتال به اهل کتاب داده شده، معلوم می‌شود که آنان آغازگر پیکار خواهند بود نه مسلمانان.

7- تأثیر ایمان به خدا و امر به معروف و نهی از منکر، در شکست‌ناپذیری مؤمنان در برابر هجوم دشمنان دین

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ... وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ

برداشت یاد شده، مقتضای ارتباط آیۀ مورد بحث با آیۀ پیش است و به تعبیر دیگر آیۀ مورد بحث در حقیقت نتیجه‌ای برای مضمون آیۀ قبل می‌باشد.

8- فِسْق، زمینه‌ساز ضعف روحیه و فرار از جنگ

وَ أَکْثَرُهُمُ الْفٰاسِقُونَ ... وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

توصیف اکثریت یهود به فسق و نافرمانی و سپس بیان شکست آنان، حاکی از وجود ارتباط میان این دو مسأله است.

9- محرومیّت اهل کتاب (یهود) از یاری دیگران، پس از فرار و شکست در پیکار با مسلمانان

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

10- تحقیر توان دشمن برای تقویت روحیۀ مؤمنان، از روشهای قرآن

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ

11- نوید مسلمان شدگان اهل کتاب (عبدالله بن سلام و یارانش) از سوی خداوند مبنی بر ناتوانی سران یهود از آسیب رساندن به آنان

لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً

بر اساس شأن نزول، آیۀ شریفۀ دربارۀ عبدالله بن سلام و یاران وی نازل شده که به خاطر گرویدن به اسلام مورد تهدید سران یهود قرار گرفتند.

کلیدواژه‌ها:

اذیت؛اسلام؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تهدید؛ جنگ؛ دشمنی؛ شکست؛ ضرر؛ فسق؛ قرآن؛ مسلمانان؛ نصرت؛ یهود

[سوره آل‌عمران (3): آیه 112]

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ اَلنّٰاسِ وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ اَلْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اَللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ اَلْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ (112)

112

هر جا یافت شوند، مهر ذلّت بر آنان خورده است - مگر این‌که به پیمانی از خدا و پیمانی از مردم تمسّک جویند - و به خشمی از خدا گرفتار آمده‌اند، و مُهر بیچارگی بر آنان زده شده است. این به سزای آن است که به آیات خدا کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند. این بدان سبب است که آنان عصیان کردند و [به حقوق دیگران]تجاوز می‌نمودند.

1- ذلّتِ همیشگی، سرنوشت محتوم اهل کتاب (یهود)

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا

2- لزوم به ذلّت کشانیدن اهل کتاب (یهود) در هر زمان و مکان

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا

جملۀ «ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ ...»، می‌تواند انشای در قالب خبر باشد، یعنی مؤمنان موظفند بر اهل کتاب - هرکجا یافت شوند - مهر ذلت بزنند.

3- رهایی اهل کتاب (یهود) از ذلّت، در گرو رابطۀ با خدا یا وابستگی به دیگر مردمان

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

مراد از «حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ » ، (پیمانی از مردم) می‌تواند وابسته شدن به مردم و عدم استقلال باشد.

4- اهل کتاب (یهود)، همواره مبتلا به ذلت یا وابستگی و عدم استقلال

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

5- رهایی اهل کتاب (یهود) از ذلت، در گرو گرایش آنان به اسلام و یا بستن پیمان‌نامه‌ای با جامعۀ اسلامی (پذیرش حاکمیت جامعۀ اسلامی و شرایط ذمّه)

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

محتمل است مراد از «حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ » ، به قرینۀ اینکه در سیاق «بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ » قرار گرفته رابطه و تعهد با جامعه اسلامی باشد.

6- مسلمانان موظّف به رعایت حقوق اهل کتاب، در صورت بستن پیمان با جامعۀ اسلامی

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

براین اساس که «ضُرِبَتْ » در مقام تشریع باشد «إِلاّٰ» ، دو مورد را استثنا می‌کند: گرایش به اسلام؛ و بستن پیمان با مسلمین.

7- لزوم پایبندی مسلمانان، به قراردادهای خود با دیگر جوامع

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ

«وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ » ، در برداشت فوق به معنای قرارداد مسلمین با اهل کتاب گرفته شده است بنابراین، آیۀ فوق بیانگر آن است که در صورت قرارداد، نباید متعرض آنها شد.

8- اهل کتاب (یهود)، هموارکنندۀ غضب الهی بر خویشتن

وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ

9- بیچارگی و درماندگی، سرنوشت محتوم اهل کتاب (یهود)

وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ

10- اهل ایمان، موظّف به جلوگیری از توسعه و رشد اقتصادی اهل کتاب (یهود)، تا مرحلۀ به مسکنت و درماندگی کشانیدن آنان

وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ

بنابر اینکه جملۀ «ضُرِبَتْ ...»، تشریعی باشد نه اخبار از امر خارجی، برداشت یاد شده قابل استفاده است.

11- کفر مستمر یهود به آیات الهی و کشتن ناروای پیامبران، موجب ذلت، درماندگی و گرفتاری آنان به غضب الهی

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

12- عصیان، تعدّی و تجاوز مستمر یهود، موجب ذلت، درماندگی و گرفتاری آنان به غضب الهی

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

«ذٰلِکَ » در «ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا» ، می‌تواند اشاره به ذلّت و...باشد.

13- تأثیر گرایشهای اعتقادی و رفتاری انسانها، در سرنوشت آنان

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا

14- اهل کتاب (یهود)، با علم به ناحق بودن قتل انبیاء، آنان را می‌کشتند.*

وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

چون تصوّر حق بودن قتل انبیا نمی‌رود، لذا باید گفت که قید «بِغَیْرِ حَقٍّ » ، اشاره به این است که قاتلین می‌دانستند که قتل انبیا، حق نیست.

15- بعثت پیامبرانی متعدّد، برای اهل کتاب

وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ

16- کفر، جنایت و تجاوز، سیرۀ دائمی اهل کتاب (یهود)

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ ... وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

فعل مضارع پس از «کان »و امثال آن (کانا، کانوا و ...) دلالت بر استمرار دارد.

17- عصیان اهل کتاب (یهود) و تجاوز مداومشان، باعث کفرشان به آیات الهی و کشتن پیامبران

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

مشارالیه «ذٰلِکَ » ، در برداشت یاد شده کفر به آیات الهی و کشتن پیامبران گرفته شده است.

18- گناه، عصیان، تعدّی و تجاوز مداوم، موجب کفر به آیات الهی

بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

بنابر اینکه مشارالیه «ذٰلِکَ » در «ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا» ، کفر به آیات الهی باشد برداشت مذکور قابل استفاده است.

19- گناه و اصرار بر آن، موجب ارتکاب گناهان بزرگتر

کٰانُوا یَکْفُرُونَ بِآیٰاتِ اللّٰهِ وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

عصیان و تجاوز در قیاس با کشتن پیامبران و کفر به آیات الهی گناهانی کوچک‌ترند لکن به مقتضای «ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا» اصرار

بر آنها موجب جرأت بر ارتکاب گناهان بزرگتری چون کشتن پیامبران شده است.

20- تهدید گنه‌کاران، تجاوزگران و کافران به آیات الهی، به ذلت و خواری از سوی خداوند

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ ... ذٰلِکَ بِمٰا عَصَوْا وَ کٰانُوا یَعْتَدُونَ

بیان علت ذلّتها و گرفتاریهای یهود، تهدیدی است به تمام مرتکبین گناه.

21- تقویت روحیۀ اهل ایمان، با بیان وضعیّت نکبت‌بار و ننگین اهل کتاب (یهود)

وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ ... ثُمَّ لاٰ یُنْصَرُونَ . ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ أَیْنَ مٰا ثُقِفُوا إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النّٰاسِ ... وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ

بیان ذلّت و مسکنت یهود، پس از اشاره به ستیزه‌جویی آنان، می‌تواند برای تقویت روحیۀ اهل ایمان باشد.

22- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ » فقال: أما واللّه ما قتلوهم بأسیافهم و لکن أذاعوا سرّهم و أفشوا علیهم فقُتِلوا؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) درباره سخن خداوند عزوجل: «وَ یَقْتُلُونَ الْأَنْبِیٰاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ » روایت شده که فرمود: آگاه باشید، به خدا سوگند، آنان پیامبران را با شمشیرهایشان نکشتند ولی سرّشان را فاش و بر ضد آنان افشاگری کردند که باعث قتلشان گردید».

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ آیات خدا؛ اسلام؛ اقرار؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ اهل کتاب؛ایمان؛ تکذیب؛ حبل اللّه؛ ذلت؛ ظلم؛ عمل؛ غضب؛ قتل؛ قضا و قدر؛ کبیره؛ کفر؛ کیفر؛ کینه؛ گناه؛ مسلمانان؛ معاهده؛ یهود

ذلّت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 113]

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اَللّٰهِ آنٰاءَ اَللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ (113)

113

اهل کتاب]همه یکسان نیستند، [زیرا]بعضی از [اهل کتاب گروهی هستند که [برای اطاعت خدا]به پا خاسته‌اند و آیات خدا را در اوقات شب تلاوت می‌کنند و سجده می‌گزارند.

1- یکسان نبودن اهل کتاب، در اعتقاد، اعمال و رفتار خویش

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ ... لَیْسُوا سَوٰاءً

2- برخی از اهل کتاب، منکر آیات الهی، قاتل انبیا و اهل عصیان و تعدی و برخی دیگر فرمانبردار خدا، اهل تلاوت آیات الهی و سجده‌کننده در پیشگاه او

ذٰلِکَ بِأَنَّهُمْ کٰانُوا یَکْفُرُونَ ... لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

3- گرایش اعتقادی و عملی برخی از اهل کتاب به اسلام

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که مراد از «مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ » عبد الله بن سلام و یاران او باشد به اسلام گرویدند.

4- برخی از اهل کتاب به خاطر ایمان و اعمال پسندیده، مصون از ذلّت، درماندگی و غضب الهی

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ

5- احترام اسلام به افراد شایسته و ستایش از آنان، ولو اینکه مسلمان نباشند.

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ

6- اطاعت از خداوند، خواندن آیات الهی به هنگام شب و در حال سجده، ملاک ارزشمندی انسانها

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

7- ارزش والای اطاعت و بندگی خدا، تلاوت آیات الهی به هنگام شب و در حال سجده به درگاه وی

یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

8- ترغیب انسان‌ها از سوی خداوند به عبادت و تلاوت آیات الهی، در هنگام شب به همراه سجده

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ آنٰاءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

9- وجود آیاتی تحریف نشده در کتابهای آسمانی اهل کتاب، تا عصر بعثت

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ

چون آیه دربارۀ اهل کتاب است، منظور از «آیٰاتِ اللّٰهِ » ، تورات و انجیل می‌باشد و ارزش تلاوت آنها، بیانگر عدم تحریف آنهاست.

10- تلاوت آیات خدا و سجده به درگاه او، قیام به امر خداوند است.

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ ... وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

«یَتْلُونَ ...»، تفسیر «قٰائِمَةٌ » است.

11- لزوم اطاعت از خداوند، تلاوت آیات الهی و سجده به درگاه او، از فرامین مشترک در ادیان الهی

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ ... وَ هُمْ یَسْجُدُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امت قائمه؛ انبیاء؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تاریخ؛ تحریف؛ تلاوت؛ تهجد؛ دین؛ ذلت؛ سجده؛ شب؛ عبادت؛ غضب؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ مدح

[سوره آل‌عمران (3): آیه 114]

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ اَلْیَوْمِ اَلْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ اَلصّٰالِحِینَ (114)

114

به خدا و روز واپسین ایمان دارند، و به کارهای پسندیده وا می‌دارند، و از کارهای ناپسند باز می‌دارند، و در کارهای خیر شتاب می‌کنند، و اینان از شایستگانند.

1- ایمان به خدا و روز قیامت، امر به معروف، نهی از منکر و شتاب در کارهای خیر، از ویژگیهای برخی اهل کتاب

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ

2- تشریع امر به معروف و نهی از منکر، در آیین اهل کتاب

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

ظاهر این است که اوصاف مذکور برای اهل کتاب، با وصف اهل کتاب بودن آنان است.

3- اهمیّت خاص امر به معروف و نهی از منکر

یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

پس از ذکر ایمان به خدا و قیامت، عنوان کردن امر به معروف و نهی از منکر، بیانگر اهمیّت ویژۀ آن است.

4- ایمان به خدا و روز واپسین، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب ورزیدن در کارهای نیک، ملاک ارزش، شایستگی و صالح بودن

یُؤْمِنُونَ ... یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

5- ایمان به خدا و روز واپسین، امر به معروف و نهی از منکر، از اصول مشترک اعتقادی و عملی ادیان الهی

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ

6- گروهی از اهل کتاب که اطاعت خدا نمودند و به هنگام شب آیات الهی را

تلاوت کردند و سجده به درگاهش نمودند، از زمرۀ صالحان هستند.

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

7- گروهی از اهل کتاب که مؤمن به خدا و روز واپسین و امرکنندۀ به معروف و نهی‌کنندۀ از منکر و شتاب‌کنندگان به نیکیها هستند، از زمرۀ صالحان هستند.

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

8- قیام به امر دین (اطاعت خدا) تلاوت آیات خدا، سجده به درگاه او، ایمان به خدا و معاد، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب در امور خیر، ویژگی امّت شایسته و صالح

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

9- لزوم رعایت عدالت در برآورد شخصیّت انسانها و احترام به ارزشهای متعالی انسانی آنان

لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

با اینکه افراد مذکور در آیه اهل کتاب هستند، خداوند آنان را به خاطر کارهای خوبشان مورد ستایش قرار داده است.

10- صالح شدن انسانها، در گرو ایمان به خدا و معاد، امر به معروف و نهی از منکر (اصلاح دیگران) و شتاب در کارهای نیک است.

یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

11- صالح شدن انسانها، در گرو استواری در اطاعت خدا، تلاوت آیات الهی به هنگام شب و سجده به درگاه اوست.

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ هُمْ یَسْجُدُونَ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

12- ستایش خداوند، از مؤمنین اهل کتاب

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ

13- قیام به طاعت خدا، تلاوت آیات الهی، سجده به درگاه او، ایمان به خدا و معاد، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب در نیکیها، حبل الهی است.*

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِلاّٰ بِحَبْلٍ مِنَ اللّٰهِ ... لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ ... وَ یُسٰارِعُونَ فِی الْخَیْرٰاتِ

به نظر می‌رسد صفات مذکور، بیانگر «حبل الله » است؛ چون دارندگان این صفات، قطعاً از ذلت به دور هستند.

14- صالحان از اهل کتاب، آسوده از ذلّت و مسکنت و ایمن از غضب الهی

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... لَیْسُوا سَوٰاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

15- عبداللّه بن سلام و گروهی از اهل کتاب، به اسلام گرویدند و از زمرۀ صالحان گردیدند.

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ

چنانکه در آیات قبل هم گفته شد، این آیات دربارۀ عبدالله ابن سلام و یاران وی نازل شده که به اسلام گرویده بودند و بدین جهت مورد آزار یهود واقع شدند.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امت؛امر به معروف و نهی از منکر؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تاریخ؛ تلاوت؛ تهجد؛ حبل اللّه؛ دین؛ ذلت؛ رشد؛ سجده؛صالحان؛ عدل؛ غضب؛ قیامت؛ مدح؛ مسابقه؛ معاد؛ نیکان

[سوره آل‌عمران (3): آیه 115]

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ (115)

115

و هر کار خیری انجام دهند، هرگز در مورد آن ناسپاسی نمی‌بینند، و خدا به

[حال] تقوا پیشگان داناست.

1- قطعی بودن پاداش اعمال خیر صالحان، از سوی خداوند

وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ

2- قطعی بودن پاداش اعمال خیر صالحانِ اهل کتاب، از سوی خداوند

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ ... وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ

3- اعمال خیر صالحان هرگز از جانب خداوند، کفران نخواهد شد و مورد ناسپاسی قرار نخواهد گرفت.

وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ

4- قیام به طاعت خدا، تلاوت آیات وی در شب هنگام در حال سجده، ایمان به خدا و معاد، امر به معروف، نهی از منکر و شتاب در نیکیها، از اعمال خیر

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ

5- پاداش الهی به اعمال نیک در گرو انجام آن از سوی افراد صالح است.

وَ أُولٰئِکَ مِنَ الصّٰالِحِینَ . وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ

فاعل در «مٰا یَفْعَلُوا» ، ضمیری است که به «الصّٰالِحِینَ » برمی‌گردد؛ یعنی اگر صالحان عمل خیر انجام دهند پاداش می‌گیرند.

6- دانایی گسترده و هموارۀ خداوند به

تقواپیشگان

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

7- قیام به امر خدا، تلاوت آیات او، سجده، ایمان به خدا و معاد، امر به معروف و نهی از منکر و شتاب در امر خیر، از ویژگیهای تقواپیشگان

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ یَتْلُونَ آیٰاتِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

برداشت یاد شده با توجه به این است که خداوند از کسانی که دارای خصلت‌های مذکور هستند با عنوان متقین یاد کرده است .

8- تقواپیشگان بهره‌مند از پاداش الهی، در برابر اعمال نیکی که انجام می‌دهند.

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

9- ایمان به خدا و روز واپسین و عمل صالح، موجب نیل آدمی به تقواپیشگی*

أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... یُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

تعبیر از مؤمنانِ آمر به معروف و...به متّقیان یا به جهت این است که دارندگان صفات یاد شده تقواپیشه هستند، و یا آن صفات موجب نیل آدمی به تقواپیشگی است.

10- توجه به دانایی گسترده و هموارۀ خداوند، برانگیزندۀ آدمی به سوی اعمال خیر و رعایت تقوای الهی

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ

به نظر می‌رسد هدف از تذکر به دانایی خدا و اعمال نیک و پاداش‌دهی به آن، برای تشویق و ترغیب به آن اعمال نیک باشد.

11- برخی از اهل کتاب، تقواپیشه و عامل به خیر و نیکیها هستند.

مِنْ أَهْلِ الْکِتٰابِ أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ

12- «عَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اطاعت؛ اللّه؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ پاداش؛ تقوا؛ تکلیف؛ تلاوت؛ تهجد؛ سجده؛ صالحان؛ عجله؛علم؛ علیم/اسما و صفات؛ عمل؛ عمل صالح؛ قیامت؛ نیکان

[سوره آل‌عمران (3): آیه 116]

إِنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اَللّٰهِ شَیْئاً وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ اَلنّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ (116)

116

کسانی که کفر ورزیدند، هرگز اموال و اولادشان چیزی از [عذاب]خدا را از آنان دور نخواهد ساخت، و آنان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود.

1- اموال و فرزندان، نمی‌تواند انسان را از کیفر خداوند برهاند.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

«اغنی » هنگامی که با «عن» متعدی شود، به معنای «دفع» می‌آید. لذا «لَنْ تُغْنِیَ » ، یعنی نمی‌رهاند.

2- کفر پیشگان اهل کتاب (یهود) متکی به اموال و اولاد خویش

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ بٰاؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ ... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

با توجه به ارتباط آیه با آیات قبل، منظور از «الَّذِینَ کَفَرُوا» ، می‌تواند همان جناح اهل کتاب (یهود) باشد.

3- نیاز هموارۀ آدمی به خداوند

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ ... مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

4- مال و اولاد (امکانات مادّی و انسانی) نمی‌تواند یهودیان را از ذلت تقدیر شده بر آنان، رهایی بخشد.

ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

5- کافران، در خطر گرفتار شدن به عذاب‌الهی

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ ... مِنَ اللّٰهِ

6- اعتبار و رسمیّت مالکیت شخصی برای کفّار

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ

7- اموال و فرزندان (پشتوانۀ مالی و نیروی انسانی)، مهمترین سرمایۀ مادی بشر

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ

با وجود این‌که هیچ چیز توان کفایت از خدا را ندارد، نام بردن از مال و اولاد، دلالت بر ویژگی و اهمیت خاص آن دارد.

8- مال و اولاد (امکانات مادی و انسانی)، ملاک ارزش نیستند.

لَیْسُوا سَوٰاءً ... أُمَّةٌ قٰائِمَةٌ ... لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

9- بی‌اثر بودن مال و اولاد، در برابر اراده و خواست خداوند

لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُهُمْ مِنَ اللّٰهِ شَیْئاً

10- کافران، مُلازمان آتش دوزخ و جاودان در آن

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

11- کفر،موجب جاودانگی درآتش‌دوزخ

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

12- تهدید و بیان فرجام اعمال، از شیوه‌های قرآن برای اصلاح انسانها و برحذر داشتن آنها از کفر

وَ مٰا یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ ... وَ أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

13- آتش جاودانۀ دوزخ، فرجام کفر پیشگانِ اهل کتاب

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... أُولٰئِکَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِیهٰا خٰالِدُونَ

چنان که گفته شد، مراد از «الَّذِینَ کَفَرُوا» ، می‌تواند کافران اهل کتاب (یهود) باشد.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اللّه؛ انذار؛ انسان؛اولاد؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ بشارت؛ تربیت؛ جهنم؛ حُکم؛ خلافت الهی؛ ذلت؛ رشد؛ عذاب؛ عمل؛ غضب؛کفر؛ کیفر؛ مال؛ مالکیت؛ مشیت خدا

ذلّت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 117]

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ اَلْحَیٰاةِ اَلدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اَللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (117)

117

داستان آنچه آنان در این زندگی دنیا [برای سیادت خود]خرج می‌کنند، مانند این است که بادی در بردارندۀ سرمایی شدید، به کشتزار مردمی که به خود ستم کرده‌اند بوزد و آن را نابود سازد؛ و خدا به آنان ستم نکرده است، بلکه آنان به خود ستم می‌کنند.

1- آنچه اهل کفر در این دنیا انفاق می‌کنند، همچون باد سرد سُوزانی است که بر زراعت قوم ستمکارِ بر خویش بوزد و آن را نابود سازد.

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ... فَأَهْلَکَتْهُ

2- کفر، موجب محرومیّت آدمی از ثمرۀ انفاقات (اعمال خیر) خویش

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا ...

فَأَهْلَکَتْهُ

3- تباهی امکانات مادی، ثمرۀ انفاقهای کافران

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ

4- ایمان، شرط بهره‌مندی آدمی، از ثمرۀ انفاقهای خویش

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ ... کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ

5- بی‌ثمر بودن انفاقهای اهل کفر، نمونه‌ای از کارا نبودن امکانات مادّی، در بی‌نیاز ساختن آنان از خدا

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوٰالُهُمْ ... مِنَ اللّٰهِ ... مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ ... کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ

6- کفر، ظلم انسان به خویشتن است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

7- انگیزۀ کافران در انفاقهای خویش، رسیدن به زندگی پَست دنیاست.

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا

تقیید انفاق به حیات دنیا (فی هذه الدنیا)، می‌تواند گویای انگیزۀ کافران باشد یعنی انگیزۀ آنان محدود به حیات دنیا است.

8- انگیزه قرار دادن دنیا در انفاق، ستمی است بر خویشتن.

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

9- خداوند به اهل کفر ستمی روا نمی‌دارد، بلکه آنها، خود بر خویشتن ستم می‌کنند.

وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

10- بی‌ثمری انفاق (اعمال خیر) و دستاوردهای اهل کفر، ناشی از عملکرد خود آنان است و نه از جانب خداوند.

مَثَلُ مٰا یُنْفِقُونَ فِی هٰذِهِ الْحَیٰاةِ الدُّنْیٰا کَمَثَلِ رِیحٍ فِیهٰا صِرٌّ أَصٰابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ... وَ مٰا ظَلَمَهُمُ اللّٰهُ وَ لٰکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ باد؛ حیات؛ دنیا؛ ظلم؛عدل؛ عمل؛ عمل صالح؛ قرآن؛ کشاورزی؛ کفر؛ مثلهای قرآن

[سوره آل‌عمران (3): آیه 118]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ اَلْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ اَلْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (118)

118

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از غیر خودتان همرازی نگیرید. آنان در تباه ساختن کار شما کوتاهی نمی‌کنند. دوست دارند شما در رنج باشید. دشمنی از دهانشان آشکار است، و آنچه سینه‌هایشان پنهان می‌دارد بزرگ‌تر است. همانا ما این آیات را برای شما بیان کردیم، اگر عقل خود را به کار گیرید.

1- لزوم پرهیز اهل ایمان، از مَحْرم اسرار قرار دادن بیگانگان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

«بِطٰانَةً » در اصل به معنی آستر لباس است در مقابل «ظهارة» که به معنی رویۀ لباس می‌باشد؛ این واژه به صورت استعاره به کسی که او را محرم اسرار خود قرار دهی نیز اطلاق می‌شود (مفردات راغب)، در آیه همین معنا (معنای استعاری) مراد است.

2- ضرورت حفاظت اطلاعات و اسرار جامعۀ اسلامی، از بیگانگان (کافران، منافقان و...)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

3- ممنوعیّت روابط دوستانه و صمیمانه با غیر اهل ایمان (بیگانگان)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

لازمۀ نهی از محرم اسرار قرار دادن، نهی از روابط دوستانه و خالصانه است.

4- منزلت والای جامعۀ ایمانی، در برابر بیگانگان و جوامع غیر ایمانی*

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... مِنْ دُونِکُمْ

استعمال کلمه «دون » به جای «غیر»، می‌تواند اشاره به حقارت جوامع غیر ایمانی باشد.

5- ایمان، محور و ملاک ایجاد روابط دوستانه و صمیمانه

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

مفهوم جملۀ «لاٰ تَتَّخِذُوا ...» بیانگر برداشت یاد شده است.

6- توطئه و تلاش پیگیر بیگانگان و غیر مؤمنان، برای ایجاد اخلال و فساد در میان اهل ایمان و جامعۀ ایمانی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً

«الو» (مصدر «یألون ») به معنای کوتاهی کردن و «خبال» به معنای فساد و تباهی است، «لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً» یعنی در تباه کردن کار شما کوتاهی نمی‌کنند.

7- بیگانگان، خواهان گرفتاری جامعۀ ایمانی به رنج، مشقّت و ضرر

وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ

«مٰا» در «مٰا عَنِتُّمْ » ، مصدریّه است و «عنت » به معنای واقع شدن در رنج و سختی است.

8- رفاه، آسایش و امنیّت جامعۀ ایمانی، مایۀ غم و اندوه بیگانگان

وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ

برداشت یاد شده از مفهوم جملۀ «وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ » ، استفاده می‌شود.

9- دشمنی بیگانگان با اسلام و جامعۀ ایمانی، آشکار از لابلای گفتار ایشان

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ

10- نمود ناخواسته و قهری اسرار درونی انسان، بر زبان و بیان وی

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ

11- گفتار آدمی، از جمله ابزار شناخت وضعیت درونی وی

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ

از این‌که دشمنان، قصد اظهار نهان خویش را نداشتند، ولی از لابلای گفتارشان آشکار می‌گردد، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

12- لزوم هوشیاری مستمر جامعۀ ایمانی، در برابر توطئه‌ها و نفوذهای دشمنان دین

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً ... وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ ...

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ

بیان دشمنی و کینۀ بیگانگان، دلالت بر لزوم هوشیاری جامعۀ ایمانی در قبال آنان دارد.

13- کینه‌های نهانی و قلبی بیگانگان نسبت به مؤمنان، شدیدتر و عمیقتر از آن چیزی است که از لابلای گفتارشان آشکار می‌گردد.

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

14- افشاگری عداوتهای قلبی بیگانگان (کفّار) با اسلام و اهل ایمان، از سوی خداوند

وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

15- بدخواهی، توطئه‌گری و عداوت قلبی اهل کتاب نسبت به مؤمنان، و خطر ایجاد روابط صمیمانۀ جامعۀ ایمانی با آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ...

صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

با توجه به ارتباط آیه با آیات قبل، می‌توان گفت که مراد از

«مِنْ دُونِکُمْ » ، اهل کتاب می‌باشند.

16- ضرورت بررسی گفتار و منویّات درونی بیگانگان (کافران)، برای شناسایی توطئه‌های آنان علیه جامعۀ اسلامی

لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

17- دشمنی، توطئه‌گری و بدخواهی بیگانگان (کافران)، از دلایل ضرورت پرهیز جامعۀ اسلامی از ایجاد روابط صمیمانه با آنان

لاٰ تَتَّخِذُوا ... لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً ... وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

جملۀ «لاٰ یَأْلُونَکُمْ ...»، بیان علت برای «لاٰ تَتَّخِذُوا ...» است.

18- مناسبات صمیمانۀ جامعۀ اسلامی با بیگانگان، هموارکنندۀ نفوذ ایشان در آن جامعه و اخلال در آن

لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً

جملۀ «لاٰ یَأْلُونَکُمْ ...»، بیان علت برای «لاٰ تَتَّخِذُوا ...» است.

19- سینۀ آدمی، کانون محبتها و نفرتها

وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

20- علم و آگاهی خداوند به اسرار درونی انسانها

وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

21- اعتقاد انسانها، ملاکی برای تقسیم‌بندی جوامع انسانی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ... وَ مٰا تُخْفِی صُدُورُهُمْ أَکْبَرُ

خداوند، جامعۀ انسانی را به دو دستۀ اهل ایمان و بیگانه با ایمان تقسیم کرده که این تقسیم، بر اساس اعتقاد آنان است.

22- پاسداری جامعۀ ایمانی از خطر نفوذ بیگانگان و دشمنان دین، وظیفه و مسؤولیت همۀ اهل ایمان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ

به نظر می‌رسد هدف از دستور خداوند مبنی بر اینکه کافران را محرم اسرار قرار ندهید، جلوگیری از نفوذ آنان در جامعۀ اسلامی باشد.

23- اتمام حجّت خداوند به مؤمنان، دربارۀ افشاگری چهرۀ حقیقی بیگانگان و دشمنان دین و ارائۀ روشهای مصونیت از توطئه‌های آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ

24- افشاگری دسیسه و توطئۀ بیگانگان و دشمنان دین، از آیات الهی است.

قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ ... قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ

25- ایمان و تعقّل، شرط بهره‌وری از آیات الهی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

«إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ » ، بیانگر شرط بهره‌وری از تبیین آیات است.

26- تعقّل و اندیشۀ جامعۀ ایمانی، ابزار شناسایی دشمنان دین و زمینه‌ساز پرهیز از توطئه‌های آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ مِنْ أَفْوٰاهِهِمْ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

محتمل است «إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ » ، شرط برای تمام مطالب ذکر شده در آیه باشد.

27- ایجاد روابط دوستانه با بیگانگان و مَحرم اسرار خویش گرفتن آنان، نشانۀ بی‌خردی است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ... إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

28- آیات الهی، راهنمای مؤمنان اهل تعقّل و اندیشه، در شناخت صواب از خطا

قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اتحاد؛ اتمام حجت؛ اسلام؛ اللّه؛ امنیت؛ انسان؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تفکر؛ تولی؛ جامعه؛ حزن؛ دشمنی؛ دوستی؛ دین؛ راز؛رفاه؛ سخن؛ سینه؛ شناخت؛ علم؛ فساد؛ کفر؛ مسلمانان؛ نفاق؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 119]

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ اَلْأَنٰامِلَ مِنَ اَلْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (119)

119

آگاه باشید! این شمایید که آنان را دوست می‌دارید، ولی آنان شما را دوست نمی‌دارند؛ و شما به همۀ کتاب‌ها [ی آسمانی]ایمان دارید، [ولی آنها به کتاب شما ایمان ندارند؛] و هنگامی که با شما برخورد می‌کنند، می‌گویند: ایمان آورده‌ایم، و چون به خلوت می‌روند، از شدّت خشم سر انگشتانشان را بر ضدّ شما به دندان می‌گزند. بگو: به خشم خود بمیرید. بی‌گمان، خدا به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

1- محبّت برخی از مؤمنان نسبت به بیگانگان و کافران، و دغلبازی و فریبکاری آنان با مؤمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ ... وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

2- غفلت اهل ایمان از ماهیّت توطئه‌گر کافران، موجب فریب خوردنشان و در نهایت محبت به آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ ... خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

از ارتباط آیۀ مورد بحث با آیۀ سابق برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

3- اندیشه در آیات روشنگر و افشا کنندۀ ماهیت دشمنان کافر، موجب رویگردانی اهل ایمان از محبّت ورزی به آنان

لاٰ یَأْلُونَکُمْ خَبٰالاً وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ ... قَدْ بَیَّنّٰا لَکُمُ الْآیٰاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ . هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ

4- کینه و دشمنی کافران و بیگانگان نسبت به اهل ایمان، علی رغم ابراز محبّت مؤمنان به آنان

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ

5- مسلمانان، مؤمن به تمامی کتب آسمانی

وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ

اگر چه «کتاب » به لفظ مفرد آمده، ولی به معنای جمع است؛ چون الف و لام آن برای جنس است.

6- مسلمانان به خاطر ایمانشان به کتب آسمانی، دوستدار همۀ پیروان ادیان الهی

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که «تُؤْمِنُونَ » ، علّت برای «تُحِبُّونَهُمْ » باشد.

7- بی‌اعتقادی کافران (اهل کتاب)، به برخی از کتابهای آسمانی

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ ... وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ

ایمان مسلمانان به تمامی کتب، به قرینۀ مقابله، بیانگر این است که اهل کتاب، به تمامی کتب آسمانی ایمان ندارند.

8- برخورد منافقانۀ برخی از اهل کتاب با مسلمانان، در اظهار ایمان به تمامی کتب آسمانی (قرآن و...)

وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ

به قرینۀ «وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ » ، متعلّق «آمَنّٰا» ، می‌تواند تمامی کتب آسمانی باشد.

9- شدّت کینه و خشم برخی از اهل کتاب، نسبت به مؤمنان

وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

10- بروز شدّت کینه و خشم دشمنان دین نسبت به مؤمنان، در گزیدن سر انگشتان خویش

عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

11- شدت و کینه خشم منافقان نسبت به مؤمنان

وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

تظاهر به ایمان در برخورد با مؤمنان و ابراز دشمنی در پنهان، حکایت از آن دارد که آیه احتمالاً دربارۀ منافقان باشد.

12- خداوند، افشاگر عمق کینه و خشم دشمنان اسلام (اهل کتاب) نسبت به مؤمنان

وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

اخبار از کارهای پنهانی کافران، همان افشاگری است.

13- تأثیر وضعیّت درونی انسان، در حالات خارجی و رفتاری وی

عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

کینۀ دشمنان اسلام (که یک وضعیت درونی است)، باعث گزیدن انگشتان (که یک حالت خارجی است)، شده است.

14- سوء استفاده دشمنان دین از شعائر دینی، برای اغفال مؤمنان

هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ وَ لاٰ یُحِبُّونَکُمْ ... وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا

بنابر اینکه محبت مؤمنان به کافران (تحبونهم)، معلول تظاهر آنان به ایمان (آمنّا) باشد برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

15- ایمان جامعۀ اسلامی، مورد خشم و کینۀ دشمنان دین

وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتٰابِ کُلِّهِ ... وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ

16- نفرین برای نابودی دشمنان خشمگین دین و جامعۀ ایمانی؛ رهنمود الهی به پیامبر(ص)

قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ

17- عنایت خاص خداوند، بر حفظ سلامت جامعۀ ایمانی از گزند دشمنان دین

وَدُّوا مٰا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضٰاءُ ... وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ

افشای کینه‌ها و دشمنیهای کافران و ارائۀ راه حل برای مقابله با توطئۀ آنها، نشانۀ عنایت ویژۀ خداوند به مؤمنان است.

18- دانایی همه‌جانبۀ خداوند، به آنچه آدمیان در دل خویش پنهان دارند.

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

19- علم و آگاهی همه‌جانبۀ خداوند، به خشم و کینه‌ای که دشمنان دین، از اسلام و جامعۀ ایمانی به دل دارند.

عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنٰامِلَ مِنَ الْغَیْظِ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

20- سینۀ آدمی کانون محبت‌ها و نفرتها

قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

21- توجه به دانایی خدا به تمامی اسرار دلها، زمینه‌ساز پرهیز آدمی از انحرافات

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» علاوه بر بیان این حقیقت که خداوند به نهان دلها آگاه است، به این هدف ایراد شده که انسانها با توجه به این حقیقت از انحرافات بپرهیزند؛ چرا که تمام افکار و اعمالشان در محضر و دید خداوند است.

22- هشدار خداوند به دشمنان دین، نسبت به عواقب توطئه‌های ایشان علیه جامعۀ اسلامی

وَ إِذٰا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» پس از جملۀ «وَ إِذٰا خَلَوْا ...» در حقیقت هشداری است به کافران که نپندارند اگر در خفا علیه مسلمانان کینه‌توزی و توطئه می‌کنند، خداوند آگاه به آن نیست؛ چرا که خداوند نه تنها به جلسات مخفی آنان آگاه است، بلکه به درون سینه‌های آنان که مخفی‌تر از جلسات سری آنان است، نیز دانا می‌باشد.

23- کافران کینه‌توز و منافقان حیله‌گر شایستۀ نابودی

قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

24- «عَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ عَلِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ انگشت؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تفکر؛ تولی؛ جامعه؛ دشمنی؛ دوستی؛ دین؛ ذکر؛ سینه؛ ضلالت؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ غضب؛ غفلت؛ غیب؛ قرآن؛ کتاب‌های آسمانی؛ کفر؛ کیفر؛ کینه؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ مسلمانان؛ مکر؛ نفاق؛ نفرین؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 120]

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ (120)

120

اگر خیری به شما برسد آنان را ناراحت می‌کند، و اگر شرّی به شما برسد به آن شادمان می‌شوند؛ و اگر صبر داشته باشید و تقوا پیشه کنید، نیرنگشان هیچ زیانی به شما نمی‌رساند. همانا خدا به آنچه می‌کنند احاطه دارد.

1- ناخشنودی دشمنان دین، حتی از اندک خیر و خوشایندی برای مؤمنان

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ

2- خشنودی دشمنان دین از گرفتاری اهل ایمان، به حوادث بد و ناگوار

وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا

3- حسد و عداوت برخی اهل کتاب، نسبت به مؤمنان

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ

4- افشای بدخواهیهای دشمنان دین نسبت به مسلمانان، از جانب خداوند

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا

5- بدخواهی و حسادت منافقان با اهل ایمان*

إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا ... إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَ إِنْ تُصِبْکُمْ سَیِّئَةٌ یَفْرَحُوا بِهٰا

برخی برآنند که جملۀ «وَ إِذٰا لَقُوکُمْ قٰالُوا آمَنّٰا» در آیۀ قبل، دربارۀ منافقان است، بنابر این ضمیرهای «تَسُؤْهُمْ ، یَفْرَحُوا و کَیْدُهُمْ » ، نیز به آنان برمی‌گردد.

6- صبر و تقوای اهل ایمان، موجب ایمن شدن آنان در برابر توطئه‌ها و دسیسه‌های دشمنان

وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

7- قطع دوستی مسلمانان با دشمنان دین، دربردارندۀ ناگواریها

لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ... وَ إِنْ تَصْبِرُوا

توصیه به صبر و تقوا پس از دستور به قطع رابطه با دشمنان دین، اشاره به حقیقت یاد شده دارد.

8- صبر و پایداری در برابر ناگواریهای ناشی از قطع رابطه دوستی با دشمنان دین، عامل مصون ماندن جامعۀ ایمانی از کید و خیانت آنان

لاٰ تَتَّخِذُوا بِطٰانَةً مِنْ دُونِکُمْ ... وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

در برداشت یاد شده، متعلق «تَتَّقُوا» به قرینۀ صدر آیه، دوستی با دشمنان گرفته شده است.

9- ناتوانی جبهۀ کفر در برابر جامعۀ ایمانی، در صورت عمل کردن مؤمنان به دستورهای الهی (امر به معروف و نهی از منکر)

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ ... لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلاّٰ أَذیً وَ إِنْ یُقٰاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبٰارَ ... ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ ... وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

در برداشت یاد شده، تقوا به معنای عمل به دستورات الهی گرفته شده که خداوند در آیات پیش به برخی از آنها (امر به معروف، ایمان واقعی و...) اشاره کرده است. یعنی آنگاه کید دشمنان بی‌اثر است که تقوا داشته باشید و به دستورات الهی عمل کنید.

10- مسلمانان، همواره در معرض توطئه و دسیسۀ دشمنان هستند.

لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

11- لزوم پایداری و تقواپیشگی در برابر توطئۀ دشمنان دین

إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ ... وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً

12- کینه‌ها و حیله‌های دشمنان دین، در احاطۀ علم خدا

لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

13- احاطۀ خداوند، بر تمامی اعمال و رفتار دشمنان دین

لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

14- توجّه به احاطۀ خداوند بر تمامی اعمال و رفتار دشمنان دین، از عوامل تقویت روحیۀ مسلمانان در برخورد با آنان

تَمْسَسْکُمْ ... إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...»، علاوه بر بیان احاطۀ علمی خداوند، برای این هدف نیز بیان شده است که مبادا مسلمانان پس از اینکه کینه‌توزی کافران برای آنان افشا شد، مضطرب شوند و روحیۀ خود را ببازند.

15- انسان و اعمال و رفتارش، در محضر خداوند

إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

16- خداوند، عالم به جزئیّات است.

إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

17- خداوند، حافظ صابران تقواپیشه، از حیله‌ها و کینه‌های دشمنان دین

وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ

از اینکه جملۀ «إِنَّ اللّٰهَ ...» علت برای «لاٰ یَضُرُّکُمْ » است، معلوم می‌شود که خداوند با احاطۀ کامل به اعمال و کیدهای دشمنان، مانع ضرررسانی آنان خواهد شد. در نتیجه، حافظِ مؤمنان است؛ به شرط اینکه آنها صبر و تقوا را پیشۀ خود سازند.

18- «مُحِیطٌ» از اسما و صفات خداوند

و اَللّٰهَ ... مُحِیطٌ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ امر الهی؛ امر به معروف و نهی از منکر؛ امنیت؛ اهل کتاب؛ ایمان؛ تقوا؛ تولی؛ حسادت؛ حسنه؛ دشمنی؛ دوستی؛ دین؛ سختی؛سرور؛ صبر؛ ضرر؛ عجز؛ علم؛ عمل؛ کفر؛ مسلمانان؛ مکر؛ نفاق

[سوره آل‌عمران (3): آیه 121]

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ اَلْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ وَ اَللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ (121)

121

و [یاد کن]وقتی را که صبحگاهان از میان خانواده‌ات بیرون رفتی، در حالی که مؤمنان را برای جنگیدن، در توقّفگاه‌هایی جای می‌دادی، و خدا شنوا و داناست.

1- خروج پیامبر(ص) در صبحگاهان از میان خانوادۀ خویش، برای برپا نمودن پایگاههای جنگی برای مؤمنان، در مصاف با دشمنان

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

2- اهمیّت یادآوری روزهای حساس و سرنوشت‌ساز

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ

«إِذْ» ، مفعول برای فعل محذوف است یعنی «اذکر اذ...» (به‌یاد آور زمانی را...).

3- ارزش اقدام به فعالیتهای روزانه از آغاز صبح*

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

4- خانه و زندگی را پشت سر گذاردن و به میدان رویارویی با دشمن شتافتن، از جمله ویژگیهای رهبران شایستۀ الهی و پیروان آنان

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

«مِنْ أَهْلِکَ » ، اشاره به این دارد که پیامبر(ص)، و اساساً هر رهبر الهی، به هنگام انجام تکالیف و رویارویی با دشمن، مهمترین تعلقات (همانند زن و فرزندان) را رها می‌کند و به میدان کارزار و انجام تکلیف می‌شتابد.

5- آگاهی پیامبر(ص) به فنون نظامی و قدرت مدیریّت ایشان در عملیات مسلّحانه علیه دشمنان دین

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

6- رهبری قوای نظامی، بخشی ضروری از مدیریّت جامعۀ اسلامی

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

چون پیامبر(ص) به عنوان مدیر جامعۀ اسلامی، امور مربوط به قوای نظامی را نیز رهبری می‌کرده، برداشت یاد شده به دست می‌آید.

7- توصیه و سفارش قرآن به استفاده از تجربه‌های گذشته

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ

تذکر قرآن به پیامبر(ص) و مخاطبین دربارۀ به خاطر سپردن مسائل جنگ احد، در واقع سفارش به استفاده از تجربه‌های گذشته است.

8- لزوم ایجاد آمادگی و آرایش نظامی در برابر هجوم دشمنان

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

خروج پیامبر(ص) در صبحگاهان برای تعیین پایگاههای نظامی در برابر هجومِ قریش به مدینه، بیانگر لزوم ایجاد آمادگی و آرایش نظامی در برابر دشمن مهاجم است.

9- خداوند، بسیار شنوا و دانا است.

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

10- هیچ گفتار و پندار و کرداری، پنهان از خداوند نیست.

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

11- اختلاف نظر مسلمانان در تعیین محل جنگ احد*

وَ إِذْ غَدَوْتَ ... وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

یادآوری شنوایی خداوند نسبت به گفتار و دانایی او نسبت به کردار و اندیشه‌ها پس از بیان خروج پیامبر(ص) از مدینه برای آماده‌سازی محلّ دفاع، می‌تواند اشاره به بگو مگوها و اندیشه‌های مخالف نظر پیامبر(ص) دربارۀ محل برخورد با دشمن داشته باشد.

12- شرکت پیامبر(ص) در جنگ احد به عنوان فرمانده

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقٰاعِدَ لِلْقِتٰالِ

بر اساس شأن نزول، این آیه و آیات بعد دربارۀ جنگ احد نال شده است.

13- «سَمِیعٌ » و «عَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ

14- «عن أبی عبداللّه(ع) قال: سبب نزول هذه الآیة أنّ قریشاً خرجت من مکّة ترید حرب رسول اللّه(ص) فخرج یبغی موضعاً للقتال؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: سبب نزول این آیه (و اذ غدوت من اهلک تبوّء المؤمنین مقاعد للتقال...) این بود که کفّار قریش به قصد جنگ با رسول خدا(ص) از مکه خارج شدند، پیامبر(ص) نیز به منظور یافتن مکان [مناسبی] برای رویارویی با آنان [از مدینه] بیرون آمد».

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌رنظامی؛ احد/غزوه؛ اختلاف؛ اردوگاه نظامی؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ ایثار؛ تاریخ؛ جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ دشمنی؛ سمیع/اسما و صفات؛ صبح؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ قرآن؛ کار؛ محمّد(ص)؛ مدیریت؛ مسلمانان

[سوره آل‌عمران (3): آیه 122]

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اَللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (122)

122

آن‌گاه که دو گروه از شما به فکرشان خطور کرد که سستی کنند و خدا یاورشان بود [و آنان‌را از سستی حفظ کرد]، و مؤمنان باید فقط بر خدا توکّل کنند.

1- تعلیم دو گروه از رزمندگان احد به سستی و انصراف از شرکت در جنگ

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ

بر اساس شأن نزول، این بخش از آیات، در مورد نبرد احد نازل شده است.

2- سستی و ترس دو گروه از مسلمانان شرکت‌کننده در جنگ احد، مورد ملامت خداوند

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

«فشل » به معنای ضعف به همراه ترس است. (مفردات راغب).

3- لزوم یادآوری و تحلیل حوادث نبرد احد و عبرت گرفتن از آن

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ

«إِذْ» ، مفعول فعل محذوف است یعنی «اذکروا اذ...» (به یاد آورید زمانی را...)؛ یادآوری حوادث تاریخی، معمولاً برای عبرت گرفتن است.

4- تهدید خداوند نسبت به عناصر سست‌بنیاد در جبهۀ پیکار مسلمانان با دشمنان

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ

محتمل است کلمۀ «إِذْ» ، متعلّق به دو صفت «سَمِیعٌ » و «عَلِیمٌ » باشد. یعنی خداوند، سخنان پنهانی آنان را آن‌گاه که تصمیم به کوتاهی در نبرد داشتند، می‌شنید و از اندیشۀ آنان، آگاه بود.

تذکر شنوایی و دانایی خداوند در موارد تخلف و گناه، دلالت بر تهدید نسبت به متخلّفین دارد.

5- دسیسۀ منافقان (عبداللّه بن أبی‌سلول)، برای ایجاد سستی و هراس در مسلمانان، هنگام روانه شدن آنان به سوی احد

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ

در مجمع‌البیان آمده است که عبداللّه بن ابی‌سلول، دو طایفه از مسلمانان (برخی از مهاجر و انصار) را از رویارویی با مشرکان برحذر می‌داشت.

6- آگاهی خداوند، از راز دل و اسرار افراد

وَ اللّٰهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ . إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ

«هم » به معنای تصمیم و قصد است. «إِذْ» در «إِذْ هَمَّتْ »

چنانکه گذشت می‌تواند متعلّق به «سَمِیعٌ » و «عَلِیمٌ » باشد، و می‌تواند مفعول فعل محذوف (اذکروا) باشد، برداشت یاد شده بر مبنای احتمال اول است.

7- بی‌صبری و بی‌تقوایی عامل زیان دیدن مسلمانان در نبرد احد

وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً ... إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ

8- یاری خداوند در از بین بردن هراس آن دو گروه از مسلمانان که در جنگ احد، به سستی مبتلا شدند.

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

عبارت «إِذْ هَمَّتْ » می‌رساند که گروه‌های یاد شده قصد سستی داشتند، ولی از این قصد منصرف شدند و به کار جنگ پرداختند. جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، ظاهراً بیانگر علت انصراف آنان است.

9- حمایت خداوند از اهل ایمان در برخورد با مشکلات و حوادث

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

10- لزوم تأثیرپذیری و استواری جامعۀ ایمانی در برابر جنگ روانی و دسیسه‌های دشمنان

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، در واقع تذکری است به مؤمنان و معتقدان ولایت الهی که در هنگامه‌های دشوار، ولایت و حمایت الهی را فراموش نکنند و به عناصری همچون عبداللّه بن ابی، که در صدد سستی‌آفرینی و ایجاد دلهره در بین آنانند، گوش فراندهند.

11- پذیرش ولایت خداوند، از بین برندۀ هر نوع سستی در انجام وظایف دینی

إِذْ هَمَّتْ ... وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

«وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، با لحن اعتراض‌گونه‌اش (در حالی که خداوند سرپرست و حمایت‌کننده شماست، سستی چرا؟) به این نکته اشاره دارد که پذیرش ولایت الهی و اعتقاد به آن، ناسازگار با هر گونه سستی در راه انجام وظایف الهی است.

12- سستی و هراس در هنگامه‌های دشوار (همانند جنگ) و تصمیم به نافرمانی از پیامبر(ص)، به تنهایی، موجب خروج از ولایت و حمایت الهی نیست.

إِذْ هَمَّتْ ... وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، در عین اعتراض به گروههایی که قصد انحراف از جنگ و نافرمانی از رسول خدا(ص) را داشتند، بیانگر این است که این تصمیمشان، باعث نشد که ولایت الهی از آنان منقطع شود.

13- افتادن بندگان به ورطۀ انحراف، در صورت قطع ولایت و حمایت الهی از آنان

إِذْ هَمَّتْ ... وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

جملۀ «اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» ، بیانگر علت انصراف مسلمانان از تصمیم

بر مخالفت پیامبر(ص) است. مفهوم آن این است که قطع ولایت الهی، موجب گرفتار شدن آدمی به انحراف و مخالفت پیامبر(ص) است.

14- لزوم اتکا و توکّل اهل ایمان در همۀ امور، تنها به خداوند

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

حذف متعلق توکّل، حکایت از عمومیت موارد توکّل دارد؛ یعنی در همۀ کارها، تنها به خداوند توکّل کنید.

15- توکّل و اتکای مؤمنان به خداوند، عامل تقویت‌کنندۀ بنیۀ روحی آنان در شرایط دشوار

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

جملۀ «وَ عَلَی اللّٰهِ ...» پس از جملۀ «إِذْ هَمَّتْ ... أَنْ تَفْشَلاٰ» ، رهنمودی به عامل از بین‌برندۀ سستی در هنگامه‌های دشوار است.

16- پذیرش ولایت خداوند، مستلزم توکّل و اتکا به او در هر حال و در همۀ امور

وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

جملۀ «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ » ، با کلمۀ «فاء»، تفریع به جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» شده است یعنی حال که خداوند ولی شماست، تنها به او توکّل کنید.

17- رشد معنویات، موجب استواری بیشتر در رویارویی با دشمن

إِذْ هَمَّتْ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» و نیز جملۀ «وَ عَلَی اللّٰهِ ...»، علاوه بر بیان یک معرفت دینی، برای تقویت مسلمانان در رویارویی با دشمنان، نیز می‌باشد.

18- «ولی »از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا

19- «عن أبی جعفر(ع) و أبی عبداللّه(ع) والطائفتان هما بنو سلمة و بنو حارثة حیّان من الأنصار؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) روایت شده است: مراد از دو طایفه [در سخن خداوند «إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ» ] بنی سلمه و بنی حارثه دو قبیله از انصار می‌باشد».

کلیدواژه‌ها:

آسانی؛ احد/غزوه؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ تاریخ؛ ترس؛ تقوا؛ تکلیف؛ تنبلی؛ توکل؛ تهدید؛ جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ دشمنی؛ دین؛ رشد؛ سختی؛ صبر؛ ضرر؛ ضلالت؛ عبرت؛ علم؛ عمل؛ غیب؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ ملامت؛ نصرت؛ نفاق؛ ولایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 123]

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اَللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (123)

123

و بی‌تردید، خدا شما را در «بدر» با آن‌که زبون بودید یاری کرد؛ پس از خدا پروا کنید، باشد که [بدین وسیله]سپاسگزاری کرده باشید.

1- یاری و مدد خداوند به مؤمنان، در جنگ بدر

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ

2- مجاهدان جنگ بدر، نمونه‌ای از مسلمانان صبور و تقواپیشه که خداوند با یاری خویش، مانع زیان‌رسانی کافران به آنان گردید.

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لاٰ یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ

3- کمبود نفرات و توانایی نظامی مؤمنان پیکارگر در جنگ بدر، نسبت به قوای نظامی دشمن

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

کلمۀ «أَذِلَّةٌ » ، اشاره به کمبود و قلّت نیروی انسانی مؤمنان دارد. و مادۀ ذلّت (ناتوانی) به مناسبت مورد، حاکی از کمبود توانایی نظامی از جهت تدارکات و وسایل جنگی است.

4- مجاهدان جنگ بدر با نداشتن ساز و برگ کافی در مقابل دشمنان، توانستند با ایمان و توکّل به خدا بر آنان پیروز شوند.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ . وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

جملۀ «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» ، می‌تواند نمونه‌ای باشد از حقیقت بیان شده در آیۀ قبل؛ یعنی عامل نصرت شما در بدر، توکّل شما بر خداوند بود.

5- پیکارگران احد، به دلیل عدم توکّل برخی از آنان به خداوند، علی‌رغم تواناییشان، شکست خوردند.

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

یادآوری کمبود نیروی نظامی در جنگ بدر، اشاره به توانمندی آنان در مقایسه با جنگ احد است.

6- ساز و برگ و آمادگی نظامی و نیروی انسانی، تنها عامل پیروزی در پیکار با دشمنان نیست.

وَ إِذْ غَدَوْتَ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

از جمع بین دو آیه این حقیقت به دست می‌آید که نه ساز و برگ نظامی احد (تبوّیء المؤمنین مقاعد للقتال)، عامل پیروزی شد

و نه کمبود نیرو در بدر (انتم اذلّة)، باعث شکست؛ بلکه آنچه عامل پیروزی است، توکل بر خدا و یاری اوست.

7- نصرت و یاری الهی به مؤمنان، نشانه‌ای از ولایت او بر ایشان

وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

جملۀ «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ » ، می‌تواند استدلالی باشد برای جملۀ «وَ اللّٰهُ وَلِیُّهُمٰا» . یعنی خداوند، ولی و حامی مؤمنان است؛ به دلیل اینکه شما را در بدر، در عین ضعف و ناتوانی، یاری کرد.

8- امدادها و یاریهای الهی، تعیین‌کنندۀ نتیجۀ حرکت انسانهاست؛ نه عوامل طبیعی

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

آنچه در این آیه عامل پیروزی معرفی شده، یاری و امداد الهی است؛ علی رغم ضعف نیروهای مؤمن.

9- سرزنش پیکارگران احد از سوی خداوند به خاطر تصمیم آنان به سستی در کارزار احد به رغم مشاهدۀ یاری الهی در جنگ بدر

و إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

لحن آیه، حاکی از سرزنش مسلمانانی است که در جنگ احد، تصمیم به سستی و نافرمانی گرفتند.

10- مقایسه میان رخدادهای تاریخی و سرنوشت‌ساز در یک جامعه، از روشهای قرآن در شناساندن نقاط ضعف و قوّت آن جامعه

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

خداوند در این آیه و آیات قبل، برای شناساندن نقاط قوّت و ضعف جامعۀ ایمانی، به دو رخداد تاریخی بدر و احد و مقایسه بین آنها اشاره می‌کند.

11- یادآوری وضعیّت نابهنجار یک جامعه در هنگام رکود و انحطاط، از روشهای تربیتی قرآن در تصحیح حرکت آن جامعه

وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ ... إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ ... وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ

12- تقواپیشگی و خداترسی، توصیۀ الهی به مؤمنان

فَاتَّقُوا اللّٰهَ

13- خداترسی و تقواپیشگی، موجب سزاوار شدن اهل ایمان، برای نصرت و یاری خداوند

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ

تفریع جملۀ «فَاتَّقُوا اللّٰهَ » ، بر بیان نصرت الهی در بدر «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» ، نمایانگر علّت سزاوار شدن مؤمنان به یاری خداوند است.

14- پرواپیشگی و خداترسی، زمینۀ نیل به سپاسگزاری از نعمتهای الهی

فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

15- رعایت تقوا، شکر نعمتهای الهی است.

فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

برخی از مفسرین برآنند که جملۀ «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ » ، به معنی «لتقوموا یشکر نعمته »است؛ یعنی تقوا را رعایت کنید تا به شکر و سپاس او قیام کرده باشید.

16- ضرورت خداترسی و پرواپیشگی اهل ایمان، به شکرانۀ یاری خدا نسبت به آنان

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

متعلق «تَشْکُرُونَ » ، به قرینۀ صدر آیه، می‌تواند همان پیروزی بر دشمن و نصرت الهی باشد.

17- هراس از دشمنان دین، سستی در رویارویی و عدم اتکا و توکّل بر خداوند، نشانۀ بی‌تقوایی

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ... فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

جملۀ «فَاتَّقُوا اللّٰهَ » ، می‌تواند تفریع برای تمامی مطالب سابق باشد؛ یعنی از سستی در جنگ و بی‌اعتقادی به ولایت خداوند و عدم توکّل بر او برحذر باشید که با تقوای الهی سازگار نیست.

18- تقوای مؤمنان پیکارگر بدر، موجب برخورداری آنان از نصرت الهی

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

برداشت یاد شده بنابر این احتمال است که جملۀ «فَاتَّقُوا اللّٰهَ » ، تفریع برای «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» باشد. یعنی عامل پیروزی و جلب نصرت الهی در جنگ بدر، همان تقوای ایشان بود.

19- شاکران، دارای مقامی والاتر از تقواپیشگان

فَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ

«لعل »در «لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ » می‌تواند غایت «فَاتَّقُوا اللّٰهَ » باشد، بر این اساس شکر، هدف و غایت تقواپیشگی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌رنظامی؛ احد/غزوه؛ اسلام؛ اللّه؛ایمان؛ بدر/غزوه؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تربیت؛ ترس؛ تقوا؛ تنبلی؛ توکل؛ جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ دشمنی؛ دین؛ رشد؛ شکر؛ شکست؛ قرآن؛ کفر؛ مسلمانان؛ ملامت؛ نصرت؛ نعمت؛ ولایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 124]

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ (124)

124

آن گاه که به مؤمنان می‌گفتی: آیا برای شما کافی نیست که پروردگارتان شما را با سه هزار فرشته که فرو فرستاده می‌شوند، یاری کند؟

1- وعدۀ پیامبر(ص) به مؤمنان پیکارگر بدر و یا رزمندگان احد، به امداد الهی با فرستادن سه هزار فرشته

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

«إِذْ تَقُولُ » می‌تواند بدل از «إِذْ هَمَّتْ » گرفته شود و آیه شریفه، وعدۀ امداد به پیکارگران جنگ احد باشد، و می‌تواند متعلق به «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» گرفته شود و وعدۀ امداد به پیکار گران جنگ بدر باشد.

2- تقویت روحیۀ پیکارگران بدر و احد، ز سوی پیامبر(ص)

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ

3- خداوند، سه هزار فرشته را برای یاری رزمندگان بدر فروفرستاد.

أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

برداشت یاد شده بر این اساس است که «إِذْ» در «إِذْ تَقُولُ ...» مفعول فعل محذوف باشد یعنی «اذکر اذ تقول...»: (یادآور زمانی را که به مؤمنین وعدۀ امداد الهی را می‌دادی)؛ پیداست اگر این وعده تحقق پیدا نکرده بود دستور یادآوری آن لغو بود.

4- یادآوری امدادهای الهی از روشهای قرآن برای تقویت روحیۀ مؤمنان

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ

5- امداد مؤمنان پیکارگر از سوی خداوند، جلوۀ ربوبیّت اوست.

أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

6- نقش تعیین‌کنندۀ امدادهای غیبی برای پیروزی مؤمنان در پیکار با دشمنان

أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ

7- فرشتگان، وسایط فیض و امدادهای خداوند

أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

8- امدادهای الهی، ازطریق‌اسباب ووسایل

أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

9- لزوم تقویت روحیۀ رزمندگان از سوی رهبران و فرماندهان نظامی

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

خداوند، روحیه آفرینی پیامبر را بیان کرد تا درسی باشد برای تمام رهبران دینی و فرماندهان نظامی که مؤمنان را در هنگامه‌های دشوار، به پیروزی و امدادهای الهی، امیدوار سازند.

10- سرزنش مؤمنان به خاطر وجود یأس در میان آنان

أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

لحن آیه با کلمۀ استفهام، دلالت بر توبیخ کسانی دارد که در نبردها و رویارویی با دشمنان دین، علی‌رغم وعده‌های الهی به امداد آنان، دچار دلهره و یأس می‌شوند و سستی می‌ورزند.

11- فرشتگان، موجوداتی از عالم بالا

أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاٰثَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُنْزَلِینَ

کلمۀ «مُنَزَّلٌ » (فرو فرستاده شده)، بیانگر این است که فرشتگان در عالمی بالاتر از عالم دنیا هستند و به هنگام امداد فرو فرستاده می‌شوند و پایین می‌آیند.

12- «رب »از اسما و صفات خداوند

أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛اللّه؛ امداد غیبی؛ امید؛ ایمان؛ بدر/غزوه؛ پیروزی؛ جنگ؛ جهاد؛ رب/اسما و صفات؛ محمّد(ص)؛ ملائکه؛ ملامت؛ نصرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 125]

بَلیٰ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ اَلْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ (125)

125

چرا، اگر صبر کنید و تقوا پیشه سازید، و [دشمنان]با همین سرعت و خشم به سراغتان بیایند، پروردگارتان با پنج هزار فرشتۀ نشاندار به شما کمک خواهد کرد.

1- کفایت فرشتگان امدادگر، برای پیروزی رزمندگان در برابر دشمنان

أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ ... بَلیٰ

2- صبر و تقوای مؤمنان، دو عامل اساسی فرود آمدن فرشتگان امدادگر، به هنگام یورش شتابان دشمن

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ

3- در هنگام ضرورت (همانند یورش شتابان دشمنان دین)، صبر و تقوا، تضمین‌کنندۀ نزول فرشتگان برای امداد مؤمنان

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ

4- دعوت و تشویق اهل ایمان به پیشه ساختن صبر و تقوا، در رویارویی با دشمن

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ

5- امداد مؤمنان پیکارگر از سوی خدا، پرتویی از ربوبیّت او

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ

6- تعلق نصرت الهی به اهل ایمان، در گرو همّت آنان (پیشه ساختن صبر و تقوا) است.

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ... یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ

7- نزول پنجهزار فرشتۀ امدادگر، مژده‌ای به مؤمنان پیکارگرِ صابر و تقواپیشه در جنگ بدر

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ... یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

8- وعده الهی به نزول پنجهزار فرشته برای یاری رزمندگان بدر و یا احد و یا حمراءالاسد، در صورت صابر بودن و تقوا داشتن

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ... یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

برخی مفسّران به قرینۀ جملۀ «یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا» ، آیۀ مورد بحث را دربارۀ قضیۀ حمراءالاسد دانسته‌اند که مشرکان پس از غلبه در احد و انصراف از معرکه، پشیمان شدند و تصمیم بر یورش به مدینه را داشتند که پیامبر(ص) پس از دریافت این خبر، مسلمانان را برای رویارویی با آنان فراخواند.

9- فرشتگان، وسایط فیض امدادهای خداوند

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

10- امدادهای الهی، از طریق اسباب و وسایل

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

11- فرشتگان نازل شده برای امداد مؤمنان، دارای علائمی ویژه

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ مُسَوِّمِینَ

«مُسَوِّمِینَ » ، یعنی «معالمین انفسهم»(بر خویشتن علامت و نشانه گذاشته‌اند). گفته شده که آنها دارای پرچمهایی بودند که نشان مخصوص سپاه اسلام بر آن حک شده بود.

12- محرومیّت از امدادهای ویژۀ الهی در رویارویی با دشمنان دین، پیامد بی‌صبری و بی‌تقوایی

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ... یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ مِنَ الْمَلاٰئِکَةِ

13- مشکلات و اضطرار، زمینۀ امدادهای ویژۀ غیبی برای مؤمنان صابر و تقواپیشه

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ

جملۀ «وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هٰذٰا» ، می‌تواند اشاره به موارد اضطرار باشد و شرطی برای امداد خداوند به وسیلۀ فرشتگانی که به نفع مسلمانان به پیکار برخیزند.

14- «رب » از اسما و صفات خداوند

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ

15- «عن أبی الحسن(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «مُسَوِّمِینَ » قال: العمائم...؛ ⁽¹⁾

از امام رضا(ع) درباره سخن خداوند عزوجل: «مُسَوِّمِینَ » روایت شده که فرمود: [نشانه فرشتگان در جنگ بدر] عمامه‌ها بود».

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛ اضطرار؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ بدر/غزوه؛ بشارت؛ پیروزی؛ تقوا؛ جهاد؛ حمراء الاسد/غزوه؛ دشمنی؛ دین؛ رب/اسما و صفات؛ سختی؛ صبر؛ ملائکه؛نصرت؛ وعده

[سوره آل‌عمران (3): آیه 126]

وَ مٰا جَعَلَهُ اَللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا اَلنَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اَللّٰهِ اَلْعَزِیزِ اَلْحَکِیمِ (126)

126

و خدا این را جز مژده‌ای برای شما قرار نداد، و برای این‌که دل‌هایتان به وسیلۀ آن اطمینان یابد؛ و یاری جز از نزد خدای عزّتمند و حکیم نیست.

1- نزول فرشتگان و یاری آنان، تنها مژده‌ای است برای مؤمنان پیکارگر و آرامش‌دهندۀ دلهای آنان، نه تعیین‌کنندۀ پیروزیها وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ

ضمیر در «مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ » ، به امداد، که از «یُمْدِدْکُمْ » استفاده می‌شود، برمی‌گردد.

2- نیاز پیکارگران به بشارت و تقویت روحیه و آرامش دل، برای پیروزی بر

دشمنان

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ

3- دل آدمی، کانون آرامش و اطمینان

وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ

4- فتح و پیروزی بر دشمنان، تنها از جانب خداوند است.

وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

5- پیروزی جبهۀ مؤمنان، پرتویی از عزّت و حکمت خداوند

وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

6- خداوند، تعیین‌کنندۀ اصلی و نهایی پیروزی مؤمنان است؛ نه فرشتگان و یا تواناییهای شخصی رزمندگان

وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ لَکُمْ ... وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ

بیان انحصار پیروزی‌آفرینی به خدا و نقش امداد ملائکه تنها به عنوان بشارت و اطمینان قلب، در حقیقت نفی تأثیر هر گونه عاملی (توانایی نیروها از نظر عِدّه و عُدّه، امداد ملائکه و...)، غیر از خواست الهی در پیروزیهاست.

7- انحصار پیروزی‌آفرینی به خداوند، برخاسته از عزّت و اقتدار مطلق اوست.

وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

8- تعلق نصرت الهی به پیکارگران اهل صبر و تقوا، برخاسته از حکمت خداوند

إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا ... وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

9- ضرورت اتّکای اهل ایمان، تنها به خداوند، برای نیل به پیروزی

فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ... وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

10- تحقق اطمینان قلب، با امدادهای الهی

وَ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُکُمْ بِهِ وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

11- خداوند، تنها محور جریان همۀ هستی و تمامی تغییرات و تحولات اجتماعی

یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلاٰفٍ ... وَ مٰا جَعَلَهُ اللّٰهُ إِلاّٰ بُشْریٰ ... وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ

چنانچه ملائکه نقش تعیین‌کننده‌ای نداشته باشند، بلکه نقش بشارتی آنان نیز به جعل خداوند باشد (و ما جعله اللّه...) و تنها باید پیروزی از جانب خداوند اعطا شود، معلوم می‌شود که سررشتۀ تمام امور به دست و خواست خداوند است و هیچ چیز نمی‌تواند آدمی و جهان را از خدا بی‌نیاز کند.

12- خداوند، پیروز شکست‌ناپذیر و

کارهای او از روی حکمت است.

مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

13- «عزیز»و «حکیم » از اسما و صفات خداوند

وَ مَا النَّصْرُ إِلاّٰ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ اسما و صفات؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ ایمان؛ بشارت؛ پیروزی؛ تاریخ؛تقوا؛ توکل؛ جامعه؛ جهاد؛ جهان؛ حکمت؛ حکیم/اسما و صفات؛ دشمنی؛ صبر؛ عزت؛ عزیز/اسما و صفات؛ قدرت؛ قلب؛ ملائکه؛ نصرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 127]

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ (127)

127

[ او در جنگ بدر شما را یاری کرد]تا بخشی از کسانی را که کفر ورزیده‌اند نابود کند، یا آنان را خوار سازد تا ناامید باز گردند.

1- هلاکتِ بخشی از قوای دشمن و خوار شدن بخشی دیگر، از اهداف نصرت الهی به رزمندگان بدر

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ

برداشت یاد شده، با توجه به این است که: «لِیَقْطَعَ » و «یَکْبِتَهُمْ » متعلق، به «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» می‌باشد. «قطع » (مصدر «یقطع ») به معنای هلاک کردن و «أَوْ» در «أَوْ یَکْبِتَهُمْ » ، برای تنویع است؛ یعنی عدّه‌ای به هلاکت رسند و عدّه‌ای دیگر به ذلّت و خواری کشانده شوند.

2- هلاکت و خواری بزرگان سپاه کفر در جنگ بدر*

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا

«طرف» بر اشراف و بزرگان نیز گفته می‌شود، در اساس‌اللغة آمده است: «من اطراف العرب یعنی من اشرافهم ».

3- خداوند، هلاک‌کننده و خوارکنندۀ کافران

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ

ضمیر فاعلی «لِیَقْطَعَ » به «اللّٰهُ » باز می‌گردد.

4- بازگشت ذلیلانه و ناامیدانۀ باقیماندۀ کافران، از اهداف نصرت الهی به رزمندگان بدر

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لِیَقْطَعَ ... فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ

«فَیَنْقَلِبُوا ...»، بر «لِیَقْطَعَ ...» تفریع شده است بنابراین بازگشت ذلیلانه و ناامیدانۀ کافران، از اهداف پیروزی بدر و نتیجۀ هلاکت و اسارت بخشی از کافران بوده است.

5- هلاکت و خواری بخشهایی از قوای دشمنان دین، در جنگ بدر، عاملی در تخریب روحیّۀ سایر نیروها

لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ

«خیبة » (مصدر «خٰائِبِینَ » )، به معنانی یأس، ناامیدی و نامرادی است و به مقتضای «فاء» در «فَیَنْقَلِبُوا» ، این ناامیدی، نتیجۀ هلاکت و خواری و اسارت گروه زیادی از دشمنان بوده است.

6- ضرورت تداوم کشتن و به خواری کشانیدن دشمنان دین، تا مرحلۀ فرار آنان با ذلّت و ناامیدی از صحنۀ جنگ

لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ

از اینکه خداوند اهداف یاد شده را برای پیروزی جنگ بدر می‌شمارد، به دست می‌آید که مسلمانان در نبرد خویش با مشرکان و کافران باید تا این مراحل به پیش روند و این اهداف را دنبال کنند.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ امداد غیبی؛ امید؛ بدر/غزوه؛ جنگ؛ جهاد؛دشمنی؛ ذلت؛ شکست؛ کفر؛ نصرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 128]

لَیْسَ لَکَ مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ (128)

128

هیچ یک از این کارها در اختیار تو نیست؛ یا توبۀ آنان را بپذیرد یا عذابشان کند، زیرا آنان ستمکارند.

1- سرنوشت آدمیان تنها به دست خداست، نه حتّی رسول او.

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

«ال» در «الْأَمْرِ» می‌تواند برای جنس و مفید استغراق باشد و می‌تواند عهد و اشاره به پیروزی مسلمانان و شکست کافران باشد و نیز محتمل است جانشین مضاف الیه باشد یعنی لیس لک من امرهم شیء.

2- تدبیر امور عالم در اختیار خداست، نه پیامبر(ص).

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

3- پیروزی مؤمنانِ پیکارگرِ بدر، تنها به دست خدا بود، نه پیامبر(ص)

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

4- شکست و پیروزی به دست خداست، نه پیامبر(ص)

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

اگر «ال» در «الْأَمْرِ» ، عهد ذکری باشد، اشاره به پیروزی مسلمانان در جنگ بدر و شکست کافران در آن جنگ است. و جنگ بدر به عنوان مثال خواهد بود، نه اینکه دارای خصوصیّتی باشد.

5- محدودیّت دامنۀ اختیارات پیامبران

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

6- تواناییهای اهل ایمان در سرکوبی دشمنان دین، پرتویی از قدرت الهی

لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ

با وجود اینکه مسلمانان، دشمن را ذلیل و اسیر کردند و سرانجام آنها را از دستیابی به اهدافشان ناامید ساختند، ولی خداوند تمامی موارد را به خود نسبت می‌دهد تا بفهماند که کار آنان و تواناییهایشان، در واقع از آن خداست.

7- توبۀ مشرکان و پذیرش آن از سوی خداوند و یا عذاب و مجازات آنان، هدفی برای نصرت الهی به رزمندگان بدر

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ

جملۀ «یَتُوبَ عَلَیْهِمْ » و نیز «یُعَذِّبَهُمْ » ، عطف بر «لِیَقْطَعَ طَرَفاً» ؛ و این جمله متعلق به «نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ» است. بنابراین، عذاب مشرکان و پذیرش توبۀ آنان نیز از اهداف پیروزی جنگ بدر خواهد بود.

8- کیفر و مجازات و یا پذیرش توبۀ مشرکان، در اختیار خداوند است، نه پیامبر(ص)

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ

پذیرش توبه و عذاب مشرکان، می‌تواند از مصادیق جملۀ «لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ» باشد.

9- باز بودن راه توبه، حتّی برای مشرکان محارب

أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ

10- ضرورت تداوم پیکار با دشمنان، تا مرحلۀ توبه و بازگشت و یا نابودی آنان*

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْ یَکْبِتَهُمْ فَیَنْقَلِبُوا ... أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ

چون پذیرش توبۀ مشرکان و یا عذاب آنان از اهداف جنگ بدر شمرده شده است، حکایت از ضرورت تداوم نبرد با دشمنان دارد تا این مراحل و یا مراحل یاد شده در آیۀ سابق، تأمین شود.

11- عذاب الهی، سرنوشت کافران محارب، در صورت عدم بازگشت و توبه

لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... فَیَنْقَلِبُوا خٰائِبِینَ ... أَوْ یُعَذِّبَهُمْ

12- سرنوشت کافران محارب بدر، تنها به دست خداوند بود، و نه حتّی رسول او

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ ... لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ

13- رویارویی و نبرد با اهل ایمان، ظلم است و محاربانِ با اهل ایمان، ظالم هستند.

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ

14- دشمنان محارب با اهل ایمان، مستحقّ عذاب الهی

أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ

15- ظلم، موجب گرفتار شدن به عذاب الهی

أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ

16- گرفتار شدن مردمان به عذاب الهی، معلول عمل خود آنان است.

أَوْ یُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظٰالِمُونَ

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اللّه؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ بدر/غزوه؛ پیروزی؛ توبه؛ جنگ؛ جهاد؛ جهان؛ حزن؛ دشمنی؛ شرک؛ شکست؛ ظلم؛ عذاب؛ عمل؛ قدر؛ قدرت؛ قضا؛ کفر؛کیفر؛ محاربه؛ محمّد(ص)؛ نصرت؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 129]

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی اَلْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اَللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ (129)

129

و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ خداست؛ هر که را بخواهد می‌آمرزد و هر که را بخواهد عذاب می‌کند، و خدا بسیار آمرزنده و مهربان است.

1- مالکیت آسمانها و زمین و حاکمیت بر آنها، در انحصار خداوند است.

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

تقدیم «لِلّٰهِ » بیانگر حصر است.

2- وجود آسمانهای متعدد در جهان آفرینش

وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ

3- حاکمیّت و مالکیّت مطلق خداوند بر هستی، دلیل انحصار عفو و یا مجازات بندگان به او

أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ

جملۀ «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ » ، بیان علت جمله‌های سابق است.

4- مالکیت و حاکمیت مطلق خداوند بر

هستی، دلیل عجز غیر خدا در تدبیر شؤون زندگی انسانها

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

جملۀ «وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ » در واقع، تعلیل برای «لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ» است.

5- مالکیّت مطلق خداوند بر هستی، دلیل نبودن حقّ تصمیم‌گیری برای رسول خدا(ص)، در مورد سرنوشت کفّار

لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

6- بخشایش و آمرزش توبه‌کنندگان و عذاب گناهکاران، برخاسته از مشیّت خداوند

أَوْ یَتُوبَ عَلَیْهِمْ أَوْ یُعَذِّبَهُمْ ... یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ

7- اصل، در مشیّت الهی، آمرزش بندگان است، نه عذاب آنان

یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

تقدیم ذکری آمرزش بر عذاب، دلالت بر تقدیم واقعی و اصالت مغفرت الهی است.

8- واگذاردن بندگان میان خوف و رجاء، از روشهای قرآن برای تربیت انسانها

یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشٰاءُ

9- خداوند، بسیار آمرزنده و همواره مهربان با بندگان

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

10- مالکیّت و حاکمیّت خداوند بر سرنوشت مؤمنان و کافران (پیروزی یا شکست)

لِیَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا ... لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ ... وَ لِلّٰهِ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ

11- نگرش توحیدی و خدا محوری به تاریخ و تحلیل حوادث بر اساس آن، دیدگاه اسلام در فلسفۀ تاریخ

وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّٰهُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ ... یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ ...

لِیَقْطَعَ طَرَفاً ... یَغْفِرُ لِمَنْ یَشٰاءُ

12- «غَفُورٌ» و «رَحِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ اللّه؛ امید؛ انبیاء؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تربیت؛ توبه؛ ثواب؛ جامعه؛ جهان بینی؛ حُکم؛ حیات؛ خوف؛ رحمت؛ زمین؛ شکست؛ عذاب؛ عفو؛ قدر؛ قرآن؛ قضا؛ قضا و قدر؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ مالکیت؛ محمّد(ص)؛ مشیت خدا؛ مغفرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 130]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا اَلرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً وَ اِتَّقُوا اَللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ (130)

130

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رِبا را چندین و چند برابر نخورید، و از خدا پروا کنید، باشد که ظفرمند گردید.

1- حرمت رباخواری با سودی چند برابر، نسبت به اصل سرمایه

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً

«ضعف» (مفرد «اضعاف»)، به معنای یک برابر است بنابراین «اضعاف» یعنی چند برابر. در آیۀ فوق، «أَضْعٰافاً» ، حال برای «الرِّبَوا» است؛ و ظاهراً چندین برابر شدن، در مقایسه با اصل سرمایه است.

2- محکومیّت نظامهای اقتصادی مبتنی بر ربا

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً

3- سیر تصاعدی اصل سرمایه، در معاملات ربوی*

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً

از آنجا که رباخواری چه اندک باشد چه زیاد حرام است، بنابراین قید «أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً » اشاره به وضعیتی است که سرمایه‌های ربوی به خود می‌گیرد؛ و آن، سیر تصاعدی و مضاعف شدن همیشگی آن است.

4- رواج رباخواری در عصر بعثت و زمان جاهلیت

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً

محتمل است «أَضْعٰافاً مُضٰاعَفَةً » قید «لاٰ تَأْکُلُوا» باشد نه قید «الرِّبَوا» ؛ یعنی در این آیه، تنها از رباخواری به چندین برابر نهی شده و در مرحله‌ای دیگر، اصل رباخواری حرام شده است. و حرمت تدریجی ربا، حکایت از رواج و شیوع فراگیر رباخواری دارد.

5- حرمت هر گونه تصرف در اموال ربوی

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا

مراد از «اکل »(خوردن) در آیۀ مورد بحث، مطلق تصرفات است.

6- ایمان جامعۀ اسلامی، زیر بنا و اساس پذیرش قوانین الهی در اقتصاد

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا

مخاطب قرار دادن جامعۀ اسلامی با عنوان «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» و سپس نهی از رباخواری، اشاره به این حقیقت دارد که پذیرش حکم ربا، منوط به ایمان است.

7- پرهیز از رباخواری در جامعۀ ایمانی، نشانۀ تقواپیشگی آن جامعه است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

8- ناسازگاری رباخواری با تقواپیشگی

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

9- تقوا، پشتوانه‌ای برای اجرای احکام اقتصادی اسلام

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

10- لزوم رعایت تقوای الهی در امور اقتصادی

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ

مراد از تقوا در «اتَّقُوا اللّٰهَ » به قرینۀ «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» یا خصوص پرهیز از رباخواری و درآمدهای نامشروع است و یا پرهیز از رباخواری از مصادیق مورد نظر آیه است.

11- لزوم رعایت تقوا برای نیل به فلاح و رستگاری

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

12- پرهیز از رباخواری و رعایت تقوای الهی در امور اقتصادی، زمینۀ فلاح و رستگاری جامعه

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

13- بی‌تقوایان، به فلاح و رستگای نخواهند رسید.

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

14- رباخواران، رستگار نخواهند شد.

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

آیۀ شریفه، فلاح و رستگاری را در گرو تقواپیشگی و پرهیز از ربا دانسته است زیرا «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ » علاوه بر اینکه متعلق به «اتَّقُوا اللّٰهَ » است؛ متعلق به «لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا» نیز می‌باشد.

بنابراین آنجا که رباخواری باشد، فلاح و رستگاری نیست.

15- تقوای الهی، رمز پیروزی بر دشمنان دین است، نه تقویت بنیۀ اقتصادی به وسیلۀ ربا*

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ

به قرینۀ آیات پیشین - که در آن به شکست جنگ احد اشاره شده - می‌توان گفت که مراد از فلاح، پیروزی بر دشمنان است و آیه، رهنمونی است به اینکه مبادا برای تقویت بنیۀ نظامی، به رباخواری که بی‌تقوایی است، رو آورید.

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اقتصاد؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تقوا؛ جامعه؛ جاهلیت؛ جنگ؛ حرمت؛ حُکم؛ حکومت؛دشمنی؛ ربا؛ رستگاری؛ رشد؛ مال

[سوره آل‌عمران (3): آیه 131]

وَ اِتَّقُوا اَلنّٰارَ اَلَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ (131)

131

و از آتشی که برای کافران آماده شده است پروا بدارید.

1- ضرورت پرهیز از عوامل گرفتار شدن به آتش دوزخ

وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

2- رباخواری، از موجبات گرفتار شدن به آتش دوزخ

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

3- آتش دوزخ، در انتظار کافران و رباخواران، و آماده برای آنان

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

4- رباخواران، هر چند مدّعی ایمان باشند، در حقیقت از زمرۀ کفرپیشگان هستند.

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

مقتضای جمع میان «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ...» و تهدید رباخواران به آتش مهیا شده برای کافران، این است که رباخواران مدّعی ایمان به منزلۀ کافرانند.

5- آتش دوزخ، هم اکنون حاضر و آماده برای کافران

وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

کلمۀ «أُعِدَّتْ » (مهیّا شده)، به صیغۀ ماضی، دلالت بر وجود بالفعل آتش دوزخ دارد.

6- آتش دوزخ، در اصل برای کافران مهیّا شده است.

وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

در صورتی که «الَّتِی ...»، وصفِ توضیحی باشد برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

7- آتش دوزخ، دارای انواع مختلف

وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که «الَّتِی ...»، وصف احترازی برای «النّٰارَ» باشد.

8- همگونی عذاب رباخواران با عذاب کافران

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

9- رستگاری و عذاب، دو فرجام متفاوت برای تقواپیشگان و کافران

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

10- بیان فرجام عملکرد اشخاص، از روشهای قرآن برای تربیت انسانها

وَ اتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ . وَ اتَّقُوا النّٰارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکٰافِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ تربیت؛ ترس؛ تقوا؛ جهنم؛ ربا؛ رستگاری؛عذاب؛ عمل؛ کفر؛ کیفر

[سوره آل‌عمران (3): آیه 132]

وَ أَطِیعُوا اَللّٰهَ وَ اَلرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ (132)

132

و از خدا و پیامبر [او] اطاعت کنید، باشد که مورد رحمت قرار گیرید.

1- نیل به رحمت الهی، در گرو اطاعت از خدا و رسول(ص)

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

2- وجوب تبعیّت از فرامین رسول خدا(ص)

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ

3- پیروی از خدا و رسول(ص)، موجب مصون ماندن از آتش دوزخ

وَ اتَّقُوا النّٰارَ ... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

جملۀ «أَطِیعُوا اللّٰهَ ...»، پس از بیان عاقبت کفر (گرفتار آمدن به آتش)، برای راهنمایی انسان به خلاصی از چنین عاقبتی است.

4- رباخواری، عصیان و نافرمانی خدا و رسول اوست.

لاٰ تَأْکُلُوا الرِّبَوا ... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ

5- امید برخورداری از رحمت الهی، برانگیزانندۀ مردم برای پیروی خدا و رسول(ص)

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

6- نتیجۀ پیروی از خدا و رسول(ص)، به خود انسان برمی‌گردد، نه به خدا و رسول(ص)

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ

در آیه، برخورداری خود انسانها از رحمت الهی (ترحمون)، هدف و غایت اطاعت خدا و رسول قرار داده شده است.

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ استکبار؛ اطاعت؛ اللّه؛ امید؛ جهنم؛ ربا؛ رحمت؛ گناه؛محمّد(ص)؛ وجوب

[سوره آل‌عمران (3): آیه 133]

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا اَلسَّمٰاوٰاتُ وَ اَلْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ (133)

133

و بشتابید به سوی آمرزشی از پروردگارتان، و بهشتی که وسعت آن [به قدر]

[آسمان‌ها و زمین است و برای تقوا پیشگان آماده شده است.

1- ضرورت شتاب برای نیل به آمرزش الهی

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

2- ضرورت شتاب برای نیل به بهشتی که به پهنای آسمانها و زمین است.

وَ سٰارِعُوا ... وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ

3- سرعت گرفتن در کارهای نیک، ملاکی برای سنجش ارزش اشخاص

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ

4- آمرزش گناه بندگان، پرتویی از «ربوبیت » خداوند

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

5- آمرزش الهی و بهشت تقواپیشگان، مقصود بایسته‌ای برای اهل ایمان

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

6- نیل به آمرزش الهی و بهشت تقواپیشگان، برانگیزندۀ اهل ایمان به اطاعت از خدا و رسول(ص)

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

جملۀ «سٰارِعُوا إِلیٰ ...»، بعد از امر به اطاعت از خدا و رسول(ص)، برای ایجاد انگیزه و نیز تشویق مؤمنان به پیروی از خدا و پیامبرش است.

7- امید نیل به آمرزش الهی و بهشت، برانگیزندۀ اهل ایمان برای شرکت در نبرد با دشمنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ

با توجه به ارتباط آیه با آیات پیشین که دربارۀ نبرد و رویارویی با کافران بود، می‌توان گفت آیه مورد بحث دستورالعملی است برای اینکه جامعۀ ایمانی را به گونه‌ای تربیت کند که دیگر همچون نبرد احُد، فریب متاع دنیا را نخورد و دچار دلهره و ترس نگردد.

8- ورود به بهشت، در گرو آمرزش گناهان

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

تقدیم ذکری «مَغْفِرَةٍ » بر «جَنَّةٍ » ، بیانگر تقدّم خارجی آن است؛ یعنی نخست باید آمرزش حاصل شود، و آنگاه ورود به بهشت متّقین.

9- بهشت، منزلگاه پاکان

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

چون درآمدن به بهشت در گرو آمرزش گناهان است، پس بهشت، جایگاه پاکان از گناه خواهد بود.

10- آمرزش گناهان و درآمدن به بهشت، در گرو اطاعت از خدا و رسول(ص)

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ

آمرزش گناهان، فعل خدا و در اختیار اوست. بنابراین مراد از شتاب به سوی مغفرت، انجام اعمالی است که موجبات آمرزش الهی را فراهم می‌سازد، که به قرینۀ عطف شدن «سٰارِعُوا» بر «أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ » ، همان پیروی از خدا و پیامبرش است.

11- وجوب فوری توبه، پس از ارتکاب گناه*

وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ

برخی برآنند که مراد از عملی که موجب مغفرت الهی خواهد شد توبه است؛ بنابر این، امر «سٰارِعُوا ...»، لزوم فوری توبه را ایجاب می‌کند.

12- بهشت موعود، دارای وسعتی به پهنای آسمانها و زمین

وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

مراد از «عرض »، وسعت است، نه عرض مقابلِ طول.

13- وجود آسمانهای متعدد در جهان آفرینش

عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ

14- بهشت، از آن تقواپیشگان و اطاعت کنندگان از خدا و رسول است.

أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

15- اطاعت خدا و رسول(ص)، جلب رحمت الهی و آمرزش گناهان، مراحلی در طول هم برای ورود به بهشت

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

16- بهشت، اکنون حاضر و آماده است.

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

کلمۀ «أُعِدَّتْ » (مهیّا شده)، به صیغۀ ماضی، دلالت بر وجود بالفعل بهشت دارد.

17- بهشت، در اصل، برای تقواپیشگان آفریده و مهیّا شده است.

وَ جَنَّةٍ ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

قید «أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ » ، بیانگر آن است که اصولاً بهشت موعود، جایگاهی برای تقواپیشگان است و اگر دیگران وارد شوند، به تَبَع خواهد بود، نه بالاصالة.

18- نیل به تقوا، در گرو اطاعت از خدا و رسول(ص) و فراهم آوردن زمینۀ آمرزش گناهان

وَ أَطِیعُوا اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ ... وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ ... أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ

معنای اینکه به سوی بهشت متّقیان بشتابید، این است که از زمرۀ متّقیان شوید و مخاطبین این دعوت کسانی هستند که به اطاعت از خدا و رسول(ص) و فراهم ساختن موجبات آمرزش، فراخوانده شدند. بنابراین از زمرۀ اهل تقوا شدن در گرو این است که از خدا و رسول او پیروی کرده و کاری کنند که گناهشان آمرزیده شود.

19- «رب »از اسما و صفات خداوند

مِنْ رَبِّکُمْ

20- «عن علی بن أبی طالب(ع) إلی أداء الفرائض؛ ⁽¹⁾

از علی(ع) [درباره سخن خداوند: «وَ سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ » ] روایت شده است: [یعنی بشتابید] به سوی ادای واجبات».

کلیدواژه‌ها:

آسمان؛ احسان؛ ارزیابی؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ بهشت؛ تقوا؛ تکلیف؛توبه؛ جهاد؛ جهان؛ حُکم؛ دشمنی؛ رب/اسما و صفات؛ رحمت؛ زمین؛ عمل؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسابقه؛ مغفرت؛ وجوب

[سوره آل‌عمران (3): آیه 134]

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی اَلسَّرّٰاءِ وَ اَلضَّرّٰاءِ وَ اَلْکٰاظِمِینَ اَلْغَیْظَ وَ اَلْعٰافِینَ عَنِ اَلنّٰاسِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (134)

134

همانان که در رفاه و تنگدستی انفاق می‌کنند، و خشم خود را فرو می‌برند، و از مردم در می‌گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد.

1- انفاق در حال توانمندی و تنگدستی، از ویژگیهای تقواپیشگان

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

«فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ» ، یعنی در حالت رفاه و تنگدستی. در این

قید دو احتمال است: الف) قید برای انفاق کننده، ب) قید برای جامعه و مردم یعنی مورد انفاق، در برداشت یاد شده، قید برای انفاق کننده گرفته شده است.

2- انفاق در حالت رفاه و آسایش و نیز رنج و سختی جامعه، از ویژگیهای تقواپیشگان

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ

در برداشت یاد شده «فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ» بیان حالت جامعه و مردم، یعنی مورد انفاق گرفته شده نه بیانِ حالت انفاق‌کننده.

3- فرو بردن خشم و گذشت از لغزشهای مردم، از ویژگیهای اهل تقوا

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ

4- تأمین نیازمندیهای جامعۀ ایمانی، خویشتن‌داری و گذشت در برخوردهای اجتماعی، از ویژگیهای اهل تقوا

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ . اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ ... وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ

5- انسان، بر کنترل نیروی خشم و غضب خویش، توانمند است.

وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ

6- نیکوکاران، محبوب خدا هستند.

وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

7- انفاقِ مستمر (انفاق در هر شرایط)، مهار کردن خشم و گذشت از لغزشهای مردم، از مصادیق احسان و نیکوکاری

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

تعبیر «وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ » به جای «و الله یحبهم»بیانگر این است که موارد یاد شده از مصادیق نیکوکاری است.

8- انفاق مستمر و در هر شرایط، مهار کردن خشم و گذشت از لغزشهای مردم، از عوامل جلب محبّت الهی

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

مراد از «الْمُحْسِنِینَ » که سزاوار محبّت الهی هستند، دارندگان صفات ذکر شده است.

9- اهتمام اسلام به سالم‌سازی روابط متقابل افراد در جامعه

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ وَ الْکٰاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعٰافِینَ عَنِ النّٰاسِ وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

10- تحریک عواطف و احساسات، از روشهای قرآن برای برانگیختن اهل ایمان به نیکوکاری

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

11- جلب محبّت الهی، در گرو انجام

اعمال نیک، به شیوه‌ای شایسته

وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

چنانکه گذشت: کلمۀ «الْمُحْسِنِینَ » ، بیانگر این است که صفات ذکر شده در آیه از مصادیق احسان و نیکوکاری است. احتمال دیگر این است که تعبیر یاد شده، بیان صفتی دیگر برای اهل تقوا باشد؛ یعنی پرهیزگاران کسانی هستند که همواره، اعمال را به وجه نیکوی آن انجام می‌دهند؛ اگر انفاق می‌کنند به شیوۀ نیک آن، و...برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اللّه؛ انسان؛ انفاق؛ ایمان؛ تربیت؛ جامعه؛ حلم؛ عفو؛ عمل صالح؛ غضب؛ فقیر؛ قدرت؛ کظم غیظ؛ محبت؛ معاشرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 135]

وَ اَلَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اَللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ اَلذُّنُوبَ إِلاَّ اَللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ (135)

135

و آنان که وقتی گناهی بسیار زشت انجام می‌دهند، یا به خود ستم می‌کنند، به یاد خدا می‌افتند و برای گناهانشان آمرزش می‌طلبند - و جز خدا چه کسی گناهان را می‌آمرزد؟ - و بر گناهانی که کرده‌اند، آگاهانه اصرار نمی‌کنند.

1- یاد خدا و طلب آمرزش (توبه) شیوۀ تقواپیشگان، در صورت ارتکاب کاری ناشایست (زنا یا مطلق گناه کبیره) و یا ستم بر خویش

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ... وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ

برخی گفته‌اند مراد از «فٰاحِشَةً » ، زنا و مقصود از ظلم در این آیه، سایر گناهان - چه صغیره و چه کبیره - است. برخی دیگر گفته‌اند که مراد از «فٰاحِشَةً » ، گناهان کبیره و مقصود از ظلم، گناهان صغیره است.

2- امکان لغزش تقواپیشگان و ارتکاب گناه از سوی آنان

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ... وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

3- گناه، ستم بر خویشتن است.

أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ... فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ

4- یاد خدا، وادارکنندۀ انسان به توبه و استغفار

ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ

عطف شدن استغفار بر ذکر خدا با کلمۀ «فاء»، که در آن معنای ترتب نهفته است، می‌تواند اشاره به رابطۀ علیّت بین ذکر خدا و استغفار باشد.

5- غفلت از یاد خدا، زمینۀ انجام کارهای ناشایست و ارتکاب گناه

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللّٰهَ فَاسْتَغْفَرُوا

چون ذکر خدا باعث می‌شود که انسان از کردۀ خویش پشیمان شود و از خدا آمرزش طلبد (ذکروا اللّه فاستغفروا)، معلوم می‌گردد که انسان به هنگام گناه، از یاد خدا غافل است.

6- تنها خداوند، آمرزندۀ گناهان است.

وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ

7- ترغیب گناهکاران به توبه و استغفار از پیشگاه خداوند

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ

8- عدم عناد و اصرار آگاهانۀ تقواپیشگان، بر گناه

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

از آنجایی که اهل تقوا به مجرد ذکر خدا توبه می‌کنند، معلوم می‌شود گناهشان نه از روی عناد، بلکه به جهت غفلت از یاد پروردگارشان بوده است.

9- منافات عناد و اصرار آگاهانۀ آدمی بر گناه، با تقواپیشگی

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

10- اصرارکنندگان بر گناه، محروم از وعدۀ الهی به آمرزش گناهانشان

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... وَ مَنْ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا

11- جهل آدمی، عذری بر گناهان او در پیشگاه خداوند

لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ

12- پشیمان نشدن و توبه نکردن از گناهان گذشتۀ خود، به منزلۀ اصرار بر آن گناهان است.

اَلَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً ... فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ ... وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «وَ لَمْ یُصِرُّوا ...»، عطف تفسیری برای جملۀ «فَاسْتَغْفَرُوا» باشد بر این اساس که مفاد آیه این است که اگر بعد از گناه، یاد خدا نکنند و استغفار ننمایند، در واقع اصرارکنندگان بر گناه هستند.

13- «عن أبی جعفر(ع) فی قول اللّه عزّوجلّ: «وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا وَ هُمْ یَعْلَمُونَ » قال: الإصرار هو أن یُذنِب الذنب

فلا یستغفر اللّه و لا یحدّث نفسه بتوبة...؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند عزوجل: «وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلیٰ مٰا فَعَلُوا ...» روایت شده است که فرمود: اصرار [بر گناه]این است که [شخص] مرتکب گناه شود و در پی آن از خداوند طلب آمرزش نکند و با خود سخنی از توبه نگوید».

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ اللّه؛ تشبیهات؛ تقوا؛تکلیف؛ توبه؛ جهل؛ ذکر؛ ظلم؛ عذر؛ علم؛ عمل؛ غفلت؛ قرآن؛ گناه؛ مغفرت؛ وعده

[سوره آل‌عمران (3): آیه 136]

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا اَلْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ (136)

136

اینان پاداششان آمرزشی است از جانب پروردگارشان، و بوستان‌هایی که از زیر [درختان]آنها نهرها روان است، و جاودانه در آنها خواهند بود، و چه خوب است مزد عمل کنندگان.

1- آمرزش الهی و جاودانگی در بهشت، پاداش تقواپیشگان

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

«أُولٰئِکَ » ، اشاره به تقواپیشگان است؛ یعنی آنان که به ویژگیهای یاد شده، ستوده شدند.

2- آنان که پشیمان از کرده‌های ناشایست و ستم بر خویش هستند و اصراری بر گناهان ندارند، بهره‌مند از آمرزش الهی و بهشت جاودانه خواهند بود.

وَ الَّذِینَ إِذٰا فَعَلُوا ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ ... خٰالِدِینَ فِیهٰا

3- آمرزش گناه بندگان، پرتویی از «ربوبیت » خداوند

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ

4- انفاق، فرو بردن خشم، گذشت از خطای مردمان و استغفار، از اسباب بهره‌مند شدن آدمی از آمرزش الهی

سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ ... اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ

مراد از «سٰارِعُوا إِلیٰ مَغْفِرَةٍ ...» چنانکه قبلاً گفته شد شتاب به اسباب مغفرت است. بر این اساس، جملۀ «أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ » اشاره به کسانی است که آن اسباب را فراهم کرده‌اند.

5- ورود بندگان به بهشت، در گرو آمرزش گناه آنان

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی ...

خٰالِدِینَ فِیهٰا

تقدّم ذکری «مَغْفِرَةٌ » بر «جَنّٰاتٌ » ، حکایت از تقدّم واقعی و خارجی آن دارد؛ یعنی نخست باید آمرزش صورت گیرد، آنگاه اجازۀ ورود به بهشت داده شود.

6- آمرزش الهی و بهشت جاودان، پاداش انفاق در توانگری و تنگدستی و فرو خوردن خشم و گذشت از خطای دیگران

اَلَّذِینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرّٰاءِ وَ الضَّرّٰاءِ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ

7- آمرزش الهی و بهشت، پاداش الهی به محسنان و نیکوکاران

وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ ... أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ

8- بهشت، دارای باغ‌های متعدد و نهرهای روان از زیر درختان آن

وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا

9- جاودانگی بهشتیان در بهشت

خٰالِدِینَ فِیهٰا

10- آمرزش الهی و بهشت را به بهای عمل به اوامر خداوند دهند، نه به صرف شعار و ادّعا

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ ... وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

11- آمرزش گناهان و جاودانگی در بهشت، پاداش خوبی برای عمل‌کنندگان به دستورات الهی

أُولٰئِکَ جَزٰاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّٰاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا وَ نِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِینَ

12- «رب »از اسما و صفات خداوند

مِنْ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

اجر؛احسان؛ استغفار؛ اللّه؛ امر الهی؛ انفاق؛ بهشت؛ پاداش؛ تربیت؛ تقوا؛ خلافت الهی؛ رب/اسما و صفات؛ ظلم؛ عجله؛ عفو؛ عمل؛ غضب؛ گناه؛ مغفرت؛ ندامت؛ نعمت؛ نهر

[سوره آل‌عمران (3): آیه 137]

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی اَلْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ اَلْمُکَذِّبِینَ (137)

137

قطعاً پیش از شما سنّت‌هایی [در حقّ طغیانگران]تحقّق یافته است، پس در زمین بگردید و بنگرید که سرانجام تکذیب کنندگان چگونه بوده است.

1- حاکمیّت قوانین ثابت و سنتهای الهی بر جوامع بشری، در سراسر تاریخ

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ

2- تحولات و تغییرات اجتماعی و تاریخی، بر اساس قوانین و سنتهای الهی است.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

3- امکان پیش‌بینی تحولات اجتماعی و واکنشهای تاریخی، بر اساس شناسایی قوانین و سنتهای الهیِ حاکم بر آنها

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ

مقتضای قانونمند بودن تحولات اجتماعی و تاریخی جوامع انسانی این است که با شناخت آن قوانین می‌توان تحولات اجتماعی آینده را پیش‌بینی کرد.

4- ضرورت کند و کاو در تحوّلات و حوادث اجتماعی - تاریخی برای شناسایی قوانین و سنتهای حاکم بر جوامع

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

5- کلیّۀ جوامع، همواره دارای روشها و شیوه‌های خاص زندگی اجتماعی و جهتگیریهای خاص تاریخی هستند.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ ... فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

6- ضرورت کاوش و دقّت در فرجام تکذیب‌کنندگان دین الهی

فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

7- اهمیّت و ارزش جامعه‌شناسی و دقّت در تحولات و حوادث تاریخی

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

8- هشدار به مردم از عاقبت و فرجام شوم تکذیب‌کنندگان دین خداوند

فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

9- تحقیق برای بدست آوردن سنن و قوانین حاکم بر جوامع بشری، نیازمند به حضور محقق در متن آن جامعه و یا استناد به مدارک عینی است.

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

10- جهانگردی و کاوش در حوادث و تحولات اجتماعی - تاریخی، راهی برای شناخت سنتهای الهی

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

11- زمین و آثار گذشتگان، منبعی برای شناخت و عبرت‌آموزی

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

12- تاریخ پیشینیان و فرجام آنان، عبرتی برای آیندگان

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ ... فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

13- برخی از گناهان آدمی، در پی دارندۀ عذابهای دنیوی

کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

14- وجود تکذیب‌کنندگان دین الهی در امتهای گذشته

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ تاریخ؛ تفکر؛ تکذیب؛جامعه؛ جهان بینی؛ دنیا؛ دین؛ زمین؛ سنت؛ سیر و سیاحت؛ شناخت؛ عبرت؛ عذاب؛ عذاب دنیوی؛کیفر؛ گناه؛ نگاه

[سوره آل‌عمران (3): آیه 138]

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ (138)

138

این بیانی است برای مردم، و هدایت و اندرزی است برای تقوا پیشگان.

1- قرآن، روشنگر مردم و هدایت‌کنندۀ تقواپیشگان و پندی برای ایشان

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

«هٰذٰا» اشاره به قرآن دارد؛ یعنی این قرآن روشنگر و...است.

2- همۀ مردم در پهنۀ گیتی و در همۀ ادوار، مخاطب تعالیم روشنگر قرآن

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ

3- توجّه به سنّتهای الهی در جوامع بشری

و سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان، روشنگر مردم است.

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ ... هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ

«هٰذٰا» ، می‌تواند اشاره به معارفی باشد که در آیۀ قبل (قد خلت ...) بیان شده است.

4- قرآن، قابل فهم برای همۀ مردم در هر عصر و دوره‌ای

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ

5- توجّه به سنتهای الهی در جوامع بشری و سرنوشت شوم تکذیب‌کنندگان، هدایتگر تقواپیشگان و پندی برای آنان

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ ... هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

6- جهانگردی و تأمل در سرنوشت شوم گذشتگان، زمینه‌ای برای پرهیز از تکذیب دین خداوند

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ .

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ

در صورتی که «هٰذٰا» اشاره به مطالب آیۀ قبل باشد، مفاد آیه چنین خواهد بود: هذا بیان للنّاس لئلاّ یرتکبوا الّذی ارتکبوه. یعنی مشاهدۀ سرنوشت تکذیب‌کنندگان، روشنگر مردم است به اینکه مانند گذشتگان، آیات الهی را تکذیب نکنند.

7- جهانگردی و تأمل در سرنوشت شوم گذشتگان، از عوامل هدایت یافتن و پند پذیرفتن تقواپیشگان

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا ... هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

8- تقواپیشگی، موجب هدایت یافتن و پندپذیری از روشنگریهای قرآن

هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

از اینکه خداوند، قرآن را وسیلۀ روشنگری تمامی مردم دانسته است (هذا بیان للنّاس)، ولی دربارۀ خصوص تقواپیشگان، آن را هدایت‌کننده و موعظه‌گر دانسته، معلوم می‌شود که تنها تقواپیشگان هستند که از روشنگریهای قرآن سود برده و هدایت می‌شوند.

9- بیان احکام الهی (لزوم پرهیز از رباخواری، پیروی از خدا و رسول و...)، روشنگر مردم و پندی برای تقواپیشگان و هدایت‌کنندۀ آنان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ

از جمله احتمالات این است که «هٰذٰا» ، اشاره به کلیۀ مسائل و معارفی دارد که در آیات 130 تا 137 تبیین شده است.

10- توجه به فلسفۀ تاریخ، جهت‌دهندۀ حرکتهای انسانی - اجتماعی

فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ . هٰذٰا بَیٰانٌ لِلنّٰاسِ وَ هُدیً

کلیدواژه‌ها:

اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ تاریخ؛ تعلیم؛ تفکر؛ تقوا؛ تکذیب؛ جامعه؛دین؛ ربا؛ سنت؛ سیر و سیاحت؛ عبرت؛ علم؛ قرآن؛ محمّد(ص)؛ موعظه؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 139]

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اَلْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (139)

139

و سستی نکنید و غمگین نشوید، که اگر مؤمن باشید، شما برتر خواهید بود.

1- نباید اهل ایمان در هنگامه‌های دشوار (رویارویی با دشمنان)، سستی و اندوهی به خویش راه دهند.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا

2- ترغیب اهل ایمان از سوی خداوند به ثبات قدم و استواری و اعتماد به نفس در رویارویی با دشمن

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ

3- شکست در جنگ، نباید موجب سستی و اندوه اهل ایمان شود.

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ

4- خودباختگی و شکست روحی پیکارگران احد پس از بازگشت از نبرد

إِذْ هَمَّتْ طٰائِفَتٰانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلاٰ ... وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ

اگر چه نهی از چیزی، حکایت از وقوع خارجی آن ندارد، ولی به قرینۀ آیات بعد (ان یمسسکم قرح...)، معلوم می‌شود که نهی از سستی و اندوه، پس از وقوع آن در میان مسلمانان بوده است. و به مقتضای ارتباط این آیه با آیات پیشین که جنگ احد و عوامل شکست آن را گوشزد کرد، به دست می‌آید که این سستی و اندوه، ناشی از مسائل جنگ احد بوده است.

5- توجّه به سنّتهای الهی در فرجام شوم تکذیب‌کنندگان دین خداوند، از میان‌برندۀ هر گونه حزن و اندوه و سستی از جامعۀ ایمانی

فَسِیرُوا ... فَانْظُروا کَیْفَ کٰانَ عٰاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ ... وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا

اگر جملۀ «وَ لاٰ تَهِنُوا ...»، عطف بر جملۀ «فَانْظُروا کَیْفَ ...» باشد، معنای این دو آیه چنین می‌شود: شما محزون نباشید، عاقبت تکذیب‌کنندگانِ آیات الهی (دشمن شما مسلمانان)، نابودی است.

6- ایمان و روحیۀ قوی، رمز استواری و ثبات قدم در رویارویی با دشمنان

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

7- برتری مسلمانان بر دیگران، در گرو ایمان آنان است.

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

جملۀ «وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ » ، به منزلۀ جواب شرط «إِنْ کُنْتُمْ ...» است.

8- ناسازگاری ایمان آدمی با تن دادن او به سستی و اندوه در هنگامه‌های دشوار و رویارویی با دشمن

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

در براشت یاد شده، جملۀ «وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا» ، به منزلۀ جواب شرط «إِنْ کُنْتُمْ ...» گرفته شده است.

9- اعلام برتری مؤمنان بر دیگران، برانگیزندۀ آدمی به ایمان واقعی

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

خداوند برتری مسلمانان را در گرو ایمان واقعی آنان دانسته است. و چون انسانها ذاتاً خواهان برتری بر دشمنانشان هستند، برای رسیدن به ایمان واقعی انگیزه پیدا می‌کنند.

10- نقش توجّه دادن اهل ایمان به برتریشان بر دیگران، در تقویت روحیۀ آنان

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

11- ایمان راستین، برانگیزندۀ مؤمنان در جهت کوششی مستمر برای حاکمیت بخشیدن دین الهی بر همۀ جوامع بشری

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

خداوند از مسلمانان خواسته که بر دیگران برتر باشند؛ و انتم الاعلون. و از مصادیق بارز برتری، حاکمیّت آنان و دینشان بر تمامی جهان است؛ و این، در گرو ایمان واقعی است: ان کنتم مؤمنین. بنابراین ایمان واقعی، تحریک‌کنندۀ آدمی به تلاش مستمر (و لا تهنوا) برای حاکمیّت بخشیدن به دین الهی بر تمام جوامع بشری است.

12- ضرورت توجّه دادن مؤمنان به برتری آنان بر دیگران

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

13- آگاهی انسان مؤمن به ارزش ایمان، مانع خودکم‌بینی

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

مخاطبین آیه مؤمنان هستند و پیام آن این است که مؤمن برتر است و نباید در مقابل کافر احساس ضعف کند (و لا تهنوا ...).

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ احد/غزوه؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تربیت؛ تکذیب؛ تنبلی؛ جامعه؛ جهاد؛ حزن؛دشمنی؛ دین؛ ذکر؛ سختی؛ سستی؛ سنت؛ شکست؛ علم؛ عمل؛ مسلمانان

[سوره آل‌عمران (3): آیه 140]

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ اَلْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ اَلْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ اَلنّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ وَ اَللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ اَلظّٰالِمِینَ (140)

140

اگر [در جنگ احُد]جراحتی به شما رسید، [در جنگ بدر نیز]به آن قوم جراحتی مانند آن رسید؛ و این روزها[ی پیروزی و شکست]را میان مردم دست به دست می‌گردانیم تا [مردم پند گیرند و] خدا کسانی را که ایمان آورده‌اند معلوم دارد، و از میان شما شاهدانی برگیرد، و خدا ستمکاران را دوست نمی‌دارد؛

1- سختی و جراحتهای ناشی از رویارویی با دشمنان دین، نباید موجب حزن و یا سستی در پیکار با آنان گردد.

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا ... إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ

2- برابری آسیب‌ها و جراحتهای وارد شده بر مؤمنان پیکارگر احد، با آسیبهای وارد شده بر کافران در جنگ بدر

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ

«إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ » ، اشاره به جراحتهای مسلمانان در جنگ احد و جملۀ «فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ » ، اشاره به جراحات مشرکان در جنگ بدر دارد.

3- جامعه‌ای که دارای یک ایده و آرمان باشد، به منزلۀ یک پیکر است.

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ

از این که خداوند جراحتهای وارد شده به گروهی از مسلمانان و نیز کافران را به تمام آنها نسبت داده است - با اینکه قطعاً یکایک افراد مجروح نشده بودند - معلوم می‌شود که از نظر قرآن هر جامعه‌ای که دارای آرمانی واحد باشد، به منزلۀ یک پیکر است.

4- ایمان، جبران‌کنندۀ خللهای ناشی از خسارتها و جراحتهای وارده بر جبهۀ مؤمنان

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ . إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ

5- گردش شکست و پیروزی در جوامع بشری، از سنّتهای همیشگی خداوند

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ

«تِلْکَ » ، اشاره به همان جراحتها و شکست و پیروزیهایی است که در جنگ بدر و احد بر مسلمانان و کافران وارد شد.

6- حاکمیّت ارادۀ الهی بر حرکت تاریخ (شکستها و پیروزیها، تلخیها و شادیها)

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ

از اینکه خداوند تمامی شکستها و پیروزیها و تلخیها و شادیها و...را به خود نسبت داده است (نداولها)، حاکمیّت ارادۀ الهی بر حرکت تاریخ به دست می‌آید.

7- یادآوری پیروزیهای گذشته و توجّه به گردش قانونمند تغییرات اجتماعی، برطرف‌کنندۀ ضعف و اندوه جامعۀ ایمانی

وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا ... إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ

با توجه به ارتباط آیه با آیه قبل می‌توان گفت: خداوند برای از بین بردن اندوه و ضعف مؤمنان، پیروزی آنان را در جنگ بدر یادآوری کرده و همه را (چه شکست و چه پیروزی) برخاسته از مشیّت خویش دانسته است.

8- جدا شدن صف مؤمنان واقعی از غیر آنان، از فلسفه‌های پیکار میان حقّ و باطل

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ ... وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

در برداشت یاد شده، کلمۀ «تِلْکَ » ، به روزهای مبارزه و جنگ تفسیر شده است؛ نه خصوص پیروزی و یا شکست.

9- شکستها و پیروزیها (تغییرات اجتماعی)، دارای گردشی قانونمند و هدفدار

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

جملۀ «وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ ...» و آنچه بر آن عطف شده، یعنی «یَتَّخِذَ» و «لِیُمَحِّصَ » و «یَمْحَقَ » ، اهدافی است که خداوند برای «نُدٰاوِلُهٰا» (گردش ایام و تغییرات اجتماعی) بیان داشته و فعلِ هدفدار، حکایت از قانونمندی آن دارد.

10- بینش توحیدیِ قرآن در تحلیل حوادث تاریخی

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ

از انتساب گردش حوادث تاریخی به خداوند (نداولها) برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

11- گردش شکست و پیروزی بین جبهۀ حق و باطل، عرصه و زمینۀ مناسبی برای ظهور ایمان مؤمنان

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

در برداشت یاد شده، «وَ لِیَعْلَمَ » به معنای «لیحقق » (تا به وجود آورد) گرفته شده است، چون علم خداوند به اشیا، همان تحقق اشیاست؛ بنابراین علم خداوند به ایمان مؤمنان، تحقق ایمان آنان است. و چون فرض شده است که آنان ایمان دارند (امنوا، با صیغۀ ماضی)، مراد از تحقق ایمان ظهور آن خواهد بود.

12- برگزیدن زبدگان امت از سوی خداوند، از اهداف رخدادهای رنج‌آور تاریخی در مبارزۀ حق و باطل

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا ... وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

«شُهَدٰاءَ» به معنی گواهان است و گواهان هر امت، زبدگان آنان هستند.

13- شهیدان و قربانیان راه اسلام، برگزیدگان خداوند

وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

محتمل است مراد از «شُهَدٰاءَ» (برگزیدگان)، کشته‌شدگان در جنگ باشد؛ برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

14- منزلت والای شهیدان در پیشگاه خداوند

وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

در صورتی که مراد از «شُهَدٰاءَ» (برگزیدگان) کشته شدگان در جنگ باشد، برگزیدن شهیدان از سوی خداوند، حاکی از مقام والای آنان است.

15- شکست مسلمانان در برخی از برهه‌ها برای آزمودن مدعیان ایمان و تمییز مؤمنان واقعی از مؤمنان دروغین

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ ... وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

16- برگرفتن ناظران و گواهانی نخبه، بر شکستها و پیروزیها از میان مؤمنان، بر اساس مشیّت خداوند است.

وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

17- منزلت والای گواهان بر حوادث تاریخی (شکستها و پیروزیهای مسلمانان) و بیانگران علل آن حوادث

وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

در آیۀ شریفه متعلق شهادت ذکر نشده و به قرینۀ آیات قبل - که علل حوادث تاریخی را تحلیل کرده است - می‌توان چنین احتمال داد که مراد از شهیدان، گواهان شکستها و پیروزیهای مسلمانان باشند تا گواهی دهند آنجا که از خدا و رسولش پیروی شد و تقوا رعایت گردید، مسلمانان پیروز شدند و آنجا که بر خود اعتماد کردند و از خداوند غافل شدند و بی‌تقوایی و بی‌صبری پیشه کردند، شکست خوردند.

18- مؤمنان استوار در نبرد احُد و دیگر هنگامه‌های پیکار با کافران، برگزیدگان خداوند برای گواهی بر اعمال مردم

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَدٰاءَ

ترک لام در «وَ یَتَّخِذَ» ، اشاره به این معنا دارد که برگزیدن، در پی مشخّص شدن مؤمنان واقعی است. یعنی مؤمنان واقعی برای گواه بودن برگزیده می‌شوند. در برداشت یاد شده، متعلق «شُهَدٰاءَ» ، اعمال مردم، گرفته شده است.

19- ظالمین، محروم از محبّت الهی

وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

20- بی‌ایمانی و سستی در رویارویی با دشمنان دین، ظلم است.

وَ لاٰ تَهِنُوا ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

21- بی‌ایمانی و سستی در رویارویی با دشمنان دین، موجب محرومیّت از محبّت الهی

وَ لاٰ تَهِنُوا ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

22- پیروزی ظالمین در پیکار با مؤمنان، دلیل محبوبیّت آنها نزد خداوند نیست.

وَ لاٰ تَهِنُوا ... وَ لِیَعْلَمَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا ... وَ اللّٰهُ لاٰ یُحِبُّ الظّٰالِمِینَ

محتمل است مراد از ظالمان، همان پیروزمندان جنگ احد باشد بر این اساس، خداوند به مؤمنان یادآور می‌شود که پیروزی مشرکان، حاکی از محبّت الهی به ایشان نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها:

اتحاد؛ احد/غزوه؛ استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ باطل؛ بدر/غزوه؛ برگزیدگی؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تربیت؛ تنبلی؛جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ حزن؛ حق؛ دشمنی؛ دین؛ ذکر؛ روز؛ سختی؛ سنت؛ شکست؛ ظلم؛ قرآن؛ کفر؛ گواهی؛ محبت؛ مسلمانان؛ مشیت خدا

[سوره آل‌عمران (3): آیه 141]

وَ لِیُمَحِّصَ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ اَلْکٰافِرِینَ (141)

141

و تا مؤمنان را پاک و خالص گرداند، و کافران را به نابودی بکشاند.

1- شکست و پیروزی مؤمنان در جنگ با کافران، عاملی برای خالص‌سازی مؤمنان

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

«تمحیص » (مصدر «یمحص ») به معنای پاک و خالص گردانیدن است.

2- عنایت خداوند به پاکیزه و خالص کردن اهل ایمان، با قرار دادن ایشان در هنگامه‌های دشوار

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

3- ایمانِ آدمی تبدیل‌کنندۀ رنجها و شکستها به عوامل سازنده و خالص‌کننده

وَ تِلْکَ الْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

4- بروز نقطه‌های ضعف در جنگ و آگاهی از آن، زمینۀ مناسبی برای خالص شدن مؤمنان از عیبها و نقصها

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ ... نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا

با توجه به این که خالص‌سازی، نتیجۀ شکست مؤمنان فرض شده، معلوم می‌شود که شکست مسلمانان باعث می‌گردد که آنها عیبها و نقصهای خود را بشناسند

و در رفع آن بکوشند.

5- جریان ارادۀ الهی در مسائل روانی، اجتماعی و تاریخی انسان، از طریق اسباب و علل طبیعی

نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ

خداوند برای خالص کردن مؤمنان - که مسأله‌ای روانی است - و نابودی کفار - که از مسائل اجتماعی و تاریخی است - ، از طریق علل و اسبابی همانند شکست و پیروزی، ارادۀ خویش را اعمال می‌کند.

6- شکست و پیروزی در جنگ، وسیله‌ای برای نابودی تدریجی کافران

نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ النّٰاسِ ... وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ

«محق »، به معنی نابودی تدریجی است. (مجمع البیان).

7- خداوند، کوبندۀ اهل کفر و از بین برندۀ آنان به صورت تدریجی

وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ

8- رشد ایمان در جامعه، موجب نفی حضور کفر است.

وَ لِیُمَحِّصَ اللّٰهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکٰافِرِینَ

نیاوردن «لام تعلیل » در «یَمْحَقَ » ، اشاره به این معنا دارد که نابودی کافران پس از خالص شدن مؤمنان صورت می‌گیرد.

یعنی به هر اندازه که مؤمنان از عیب و نقص خالص شوند، به همان مقدار از شوکت کافران کاسته خواهد شد تا به نابودی کشانده شوند.

کلیدواژه‌ها:

اخلاص؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروزی؛ جنگ؛ جهاد؛ رشد؛ سختی؛ شکست؛ علم؛ کفر

[سوره آل‌عمران (3): آیه 142]

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا اَلْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اَللّٰهُ اَلَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ اَلصّٰابِرِینَ (142)

142

آیا پنداشته‌اید که به بهشت در می‌آیید، و حال آن که هنوز خدا از شما کسانی را نمی‌شناسد که جهاد کرده و صبر پیشه ساخته باشند.

1- گمان دستیابی به سعادت اخروی و بهشت، به صرف داشتن ایمان، پنداری باطل است.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

2- پندار غلط ورود به بهشت بدون جهاد و صبر، در میان مسلمانان صدر اسلام

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

3- ضرورت پرهیز از بنا نهادن بینشها و موضع‌گیریها، بر اوهام و پندارهای باطل

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ

4- جهاد و پایداری در هنگامه‌های دشوار آن، محکِ آزمونِ اهل ایمان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

نصب «یَعْلَمِ » به «ان » مقدّر، دلالت می‌کند که «واو»در «وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ » واو جمع است. یعنی: محک آزمون اهل ایمان، جهادِ همراه با صبر و پایداری است.

5- بدون مجاهده و صبر، نمی‌توان به بهشت دست یافت.

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

6- جنگها و مبارزات، وسیلۀ امتحان مردم و عرصۀ جداکردن مؤمنان مجاهد و صابر از غیر ایشان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

7- ضرورت استقامت مؤمنان در جهاد و هنگامۀ شدائد و سختیها

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ ایمان؛ باطل؛ بهشت؛ جهاد؛ رستگاری؛ سختی؛ صبر؛ علم

[سوره آل‌عمران (3): آیه 143]

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ اَلْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (143)

143

و همانا شما بودید که مرگ (شهادت) را پیش از آن‌که با آن روبه‌رو شوید آرزو می‌کردید، پس آن را دیدید، در حالی که نظاره می‌کردید [و به پیکار نمی‌پرداختید].

1- شهادت‌طلبی برخی مؤمنان صدر اسلام پس از جنگ بدر و نگرانی و حیرت آنها به هنگام بروز جنگ احد

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

2- وحشت برخی مؤمنان صدر اسلام از مرگ و شهادت در راه خدا

وَ لَقَدْ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

3- میدان نبرد، عرصۀ بروز شخصیّت و حقیقت درونی افراد

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

4- عدم موفقیت برخی از مؤمنان صدر اسلام، در امتحان الهی

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

5- ناشایستگیِ عمل نکردن به شعارها و ادعاهای پسندیده

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

لحن عتاب‌آمیز در آیۀ شریفه، حکایت از مذمت و سرزنش کسانی دارد که آرزوی کشته شدن داشتند و به هنگام مواجه شدن با آن، هراسناک شدند و اقدامی نکردند.

6- ناهماهنگی و دوگانگی باورها و عملکرد برخی از مسلمانان صدر اسلام

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

7- پیکار احد، کارزاری سخت و مجسّم‌کنندۀ مرگ در دیدۀ پیکارگران مسلمان

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ... فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

آیۀ شریفه دربارۀ نبرد احد است. خداوند از رویارویی و درگیر شدن با کافران، به دیدن مرگ تعبیر کرده است، معلوم می‌شود که غزوۀ احد کارزاری سخت بوده که ورود به آن، مساوی با دیدن مرگ بوده است.

8- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ ...» فإنّ المؤمنین لمّا أخبرهم اللّه بالذی فعل بشهدائهم یوم بدر و منازلهم من الجنّة رغبوا فی ذلک فقالوا: اللّهمّ أرنا القتال نستشهد فیه فأراهم اللّه إیّاه فی یوم أحد فلم یثبتوا إلّامن شاء اللّه منهم فذلک قوله:

«وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ » ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) درباره سخن خداوند: «وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ ...» روایت شده است: هنگامی که خداوند مسلمانان را از آنچه با شهدایشان در جنگ بدر انجام داد و از جایگاه‌هایشان در بهشت با خبر ساخت، مشتاق شهادت شدند و گفتند: بار خدایا، جنگ را به ما بنمای تا در آن به شهادت برسیم، این بود که خداوند جنگ را در روز احد به آنان نشان داد اما از آنان به جز کسانی که خدا خواسته بود ثابت قدم نماندند و این است سخن خداوند: «وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ » ».

کلیدواژه‌ها:

آرزو؛ احد/غزوه؛ اسلام؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ بدر/غزوه؛ ترس؛تکلیف؛ جامعه؛ جهاد؛ دشمنی؛ ذکر؛ شهادت؛ علم؛ عمل؛ مرگ؛ مسلمانان؛ نگاه

[سوره آل‌عمران (3): آیه 144]

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ اَلرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اَللّٰهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اَللّٰهُ اَلشّٰاکِرِینَ (144)

144

و محمّد جز پیامبری که پیش از او همۀ پیامبران درگذشتند، نیست. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما به عقب برمی‌گردید؟ و هر کس به عقب برگردد، هیچ زیانی به خدا نخواهد رسانید، و به زودی خدا سپاسگزاران را جزا می‌دهد.

1- حضرت محمّد(ص)، تنها، رسول خداست و همچون دیگر پیامبران الهی، مرگ را ملاقات خواهد کرد.

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ

جملۀ «قَدْ خَلَتْ ...» (رسولانی پیش از او بودند و از دنیا رفتند)، کنایه از این است که محمّد(ص) نیز همانند دیگر پیامبران از دنیا خواهد رفت؛ یا با مرگ طبیعی و یا با شهادت.

2- پندار باطل برخی از پیروان پیامبر اسلام(ص) نسبت به فناناپذیری آن حضرت

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ

گویا تذکر خداوند به اینکه محمّد(ص)، سمتی جز پیامبری ندارد و پیامبرانی پیش از او بودند و از دنیا رفتند، در ردّ چنین پنداری باشد.

3- پایان‌پذیری پیام رسولان الهی، یا با مرگ و یا با شهادت ایشان، پندار باطل برخی از مسلمانان صدر اسلام

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

4- تزلزل روحیۀ برخی از پیکارگران احد، بر اثر شایعۀ قتل پیامبر(ص)

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

5- اتکای افراطی برخی از پیکارگران احد به شخص پیامبر(ص)، مورد نکوهش خداوند

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

6- نکوهش و محکومیّت فردپرستی

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

7- وظیفۀ رسولان الهی، راهنمایی و پیام‌آوری است و وظیفۀ مردم، پیمودن آن راه بر اساس پیامهای آن رسولان

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ

جملۀ «وَ مٰا مُحَمَّدٌ ...»، تعیین‌کننده وظیفۀ رسولان الهی (پیام‌آوری) است و جملۀ «أَ فَإِنْ مٰاتَ ...»، تعیین‌کنندۀ وظیفۀ مردم است که باید همواره (چه رسولان در میانشان باشند و یا نباشند) پایبند به آن پیامها باشند.

8- خطر واپسگرایی مردم صدر اسلام از مسیر اسلام، پس از رحلت یا شهادت پیامبر(ص)

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

9- تداوم رسالت انبیا، در گرو حضور آنان نیست.

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

خداوند با نکوهش از واپسگرایی پس از رحلت و یا شهادت پیامبر(ص)، در واقع وابسته بودن اهداف جوامع ایمانی را به شخص پیامبر(ص) نفی کرده است.

10- خطر ارتداد و واپسگرایی برای جامعه، پس از فقدانِ رهبر دینی آن جامعه

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

11- ادیان الهی، راه و روش رشد و تعالی انسان و جامعه

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

چون مراد از «انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ » ، بازگشت از دین الهی است و از آن تعبیر به واپسگرایی شده، معلوم می‌شود که دین الهی، رشد و تعالی مردم را تضمین می‌کند.

12- کفر و ارتداد و پشت کردن به خط رسالت انبیا، حرکتی ارتجاعی و واپسگرایانه است.

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

13- پندار غلط جاودانگی پیامبر(ص)، موجب ارتداد و واپسگرایی برخی از مبارزان احد، و انکار رسالت آن حضرت پس از شایعۀ قتل ایشان

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

در شأن نزول آیه آمده است: آنگاه که خبر قتل پیامبر(ص) در بین مردم شایع شد، برخی از مسلمانان اظهار داشتند که اگر محمّد(ص) پیامبر بود، کشته نمی‌شد (مجمع البیان).

14- ارتداد و کفر افراد، زیانی به خداوند نمی‌رساند.

وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً

15- پشت کردن به خط رسالت انبیا و بازگشت از اسلام به کفر، زیان رساندن به

خویشتن است.

وَ مٰا مُحَمَّدٌ إِلاّٰ رَسُولٌ ... وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ شَیْئاً

کفر و ارتداد، قطعا دربردارندۀ زیان است و به حکم «فَلَنْ یَضُرَّ اللّٰهَ » ، این زیان، متوجه خداوند سبحان نخواهد شد؛ بنابراین الزاماً دامنگیر فرد و جامعۀ مرتد و کافر خواهد شد.

16- پایداری در دین و حرکت در مسیر انبیای الهی، شکر نعمتِ هدایت و رسالت انبیاست.

أَ فَإِنْ مٰاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ ... وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ

17- واپسگرایی و ارتداد، کفران نعمتِ رسالت انبیا و هدایت الهی است.

وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلیٰ عَقِبَیْهِ ... وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ

مفهوم جملۀ «وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ » این است که مرتدان، ناسپاس هستند، و به مناسبت حکم و موضوع، این ناسپاسی در ارتباط با رسالت انبیا و هدایت الهی است.

18- وعدۀ خداوند به اعطای پاداش به سپاسگزاران نعمتهای الهی

وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ

19- استقامت‌پیشگان پیکار احد، شاکران نعمت رسالت پیامبر(ص)

اِنْقَلَبْتُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ ... وَ سَیَجْزِی اللّٰهُ الشّٰاکِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ ارتداد؛ استقامت؛ اسلام؛ اسما و صفات؛ اصلاح؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ انسان؛ باطل؛ پاداش؛ پیروی؛ جامعه؛ جهاد؛ دین؛ رسالت؛ رشد؛ شایعه؛ شرک؛ شکر؛ ضرر؛ ضلالت؛ ظلم؛ قتل؛ کفر؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ ملامت؛ نبوت؛ نعمت؛ وعده؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 145]

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اَللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ اَلْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ سَنَجْزِی اَلشّٰاکِرِینَ (145)

145

و برای هیچ کس ممکن نیست که جز به اذن خدا بمیرد. [مرگ]سرنوشتی معیّن است. و هر کس پاداش دنیا را بخواهد، از آن به او می‌دهیم؛ و هر کس پاداش آخرت را بخواهد، از آن به وی می‌دهیم؛ و به زودی سپاسگزاران را جزا خواهیم داد.

1- هیچ کس، جز به فرمان خدا نمی‌میرد.

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ

2- تمام انسانها دارای عمری معیّن و زمان مرگشان در علم الهی، مشخّص است.

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ ... کِتٰاباً مُؤَجَّلاً

3- مرگ انسان، سنّت تغییرناپذیر الهی

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ ... کِتٰاباً مُؤَجَّلاً

4- نه جهاد و پایداری در راه خدا مرگ‌آور است و نه گریز و رویگردان از آن زندگی‌بخش

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً

با توجه به آیات قبل و بعد که دربارۀ جهاد و مبارزه است، این آیه اشاره به نفی پندار کسانی است که جنگ را عامل کشته شدن و ترک حضور در صحنۀ پیکار را باعث ادامۀ حیات می‌دانستند.

5- ایمان به مقدّر بودن اجل و معین بودن عمر نزد خداوند، از عوامل تقویت روحیۀ پاسداران رسالت انبیا

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً

از آن جایی که آیات قبل دربارۀ جهاد و ترس از مرگ و شهادت است، به نظر می‌رسد از اهداف این آیه، تقویت روحیه و رفع اضطراب از مسلمانان پیکارجو باشد.

6- قوانین حاکم بر حیات و مرگ موجودات، برخاسته از اراده و حاکمیّت خداوند

وَ مٰا کٰانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّٰ بِإِذْنِ اللّٰهِ کِتٰاباً مُؤَجَّلاً

جریان مرگ و حیات، وابسته به عملکرد عوامل و اسباب طبیعی است، و این آیه مرگ را به اذن الهی می‌داند، نتیجه آن این است که عوامل و اسبابِ مرگ و حیات، در تحت ارادۀ الهی است و به اذن او عمل می‌کند.

7- تلاشگران برای پاداشهای دنیوی، از نعمت دنیا بهره‌مند خواهند شد.

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا

8- تلاشگران برای پاداشهای اخروی، از مواهب آخرت بهره‌مند خواهند شد.

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا

9- قصد و نیّت عمل‌کنندۀ کردارهای نیک، تعیین‌کنندۀ برخورداری وی از نعمتهای دنیا یا مواهب آخرت

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا

10- دنیا، میدان عمل برای آخرت

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا

11- خداوند، پاداش‌دهندۀ اعمال در دنیا و آخرت

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا

مراد از ارادۀ ثواب در «مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ » ، انجام عمل خیر، برای نیل به پاداش است.

12- جهاد و مقاومت در جنگ با دشمنان دین، موجب برخورداری از پاداش دنیوی و اخروی

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا نُؤْتِهِ مِنْهٰا وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهٰا

با توجّه به ارتباط آیه با آیات قبل، از مصادیق مورد نظر برای اعمال خیر، جهاد و مبارزه است.

13- پیکار اهل ایمان با دشمنان دین و پایداری در هنگامه‌های دشوار، سپاسگزاری از نعمتهای الهی است.

وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا مِنْکُمْ وَ یَعْلَمَ الصّٰابِرِینَ ... وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ

14- سپاسگزاری نعمتهای الهی، برانگیزندۀ آدمی به جهاد و انجام تکالیف دینی

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا ... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ ... وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ

به نظر می‌رسد خداوند مجاهدان را به سه دسته تقسیم کرده است و جملۀ «سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ » ، بیانگر دستۀ سوم می‌باشد.

یعنی آنان که نه ثواب دنیا انگیزۀ جهاد آنهاست و نه ثواب آخرت، بلکه انگیزۀ آنان از جهاد تنها سپاسگزاری است.

15- جهاد برای سپاسگزاری از نعمتهای الهی، بدون چشمداشت پاداش در دنیا و آخرت از مقدسترین نوع جهاد و مبارزه

وَ لَمّٰا یَعْلَمِ اللّٰهُ الَّذِینَ جٰاهَدُوا ... مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا ...

ثَوٰابَ الْآخِرَةِ ... وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ

از تعبیر «سَنَجْزِی » برای شاکران و تعبیر به «نُؤْتِهِ » برای خواستاران ثواب دنیا و آخرت به دست می‌آید که پاداش شاکران، جزای شکر آنان است نه اینکه مجرد اعطا باشد.

اضافه بر این، کلمۀ «مِنْهٰا» دلالت می‌کند بر اینکه دو طایفۀ پیش تنها به برخی از خواستۀ خود دست می‌یابند، ولی شاکران جزای کامل دریافت می‌دارند.

16- سپاسگزاران نعمتهای خداوند، بهره‌مند از پاداشهای مخصوص او

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا ... وَ مَنْ یُرِدْ ثَوٰابَ الْآخِرَةِ ... وَ سَنَجْزِی الشّٰاکِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اجل؛ اذن الهی؛ استقامت؛اللّه؛ انسان؛ پاداش؛ تکلیف؛ ثواب؛ جنگ؛ جهاد؛ حیات؛ خشکی؛ دنیا؛ دین؛ سختی؛ سنت؛ شکر؛صبر؛ عذاب؛ علم؛ عمر؛ عمل؛ مرگ؛ نعمت

برّ

[سوره آل‌عمران (3): آیه 146]

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اِسْتَکٰانُوا وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلصّٰابِرِینَ (146)

146

و چه بسیار پیامبرانی بودند که مردان الٰهی بسیاری همراه آنان پیکار کردند، و به خاطر آنچه در راه خدا به آنان رسید، سست نشدند و ناتوان نگشتند و [در برابر دشمن]خضوع نکردند؛ و خدا صابران را دوست می‌دارد.

1- پیکار بسیاری از خداپرستان، در رکاب پیامبران الهی و تسلیم‌ناپذیری و پایداری آنان

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ

«ربیون »جمع «ربی » است و «ربی »کسی است که خود را مختص پروردگار کرده و به کار دیگری نمی‌پردازد.

2- تاریخ، شاهد پیکار عالمان و فرهیختگان بسیار با دشمنان دین در رکاب پیامبران الهی، و تسلیم‌ناپذیری و استواری آنان

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ

یکی از معانی «ربی » چنانکه در لسان العرب آمده عالم شایسته است.

3- رویارویی حقّ و باطل، در طول تاریخ

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ

4- مصیبتها و مشکلات، آنگاه که در راه خدا باشد، هرگز مردان الهی را به ضعف و ناتوانی و تسلیم در برابر دشمنان نخواهد کشید.

فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا

5- تشویق مسلمانان از سوی خداوند برای همگامی با پیامبر اسلام(ص) در جهاد و سرزنش آنان که در برابر دشمنان دین، ضعف و زبونی به خود راه دهند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

از اهداف یادآوریِ سلحشوری پیشینیان، تشویق مؤمنان به همگامی با پیامبر اسلام(ص) است. و نیز سرزنش کسانی است که در جنگ احُد، سستی کرده و از خود ضعف و زبونی نشان دادند.

6- حضور مستقیم پیامبران الهی، در

صحنه‌های پیکار علیه دشمنان

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- یادآوری مقاومت‌وپایداری خداپرستان پیشین، از روشهای قرآن برای ایجاد روحیّۀ مقاومت در مبارزه با دشمنان دین

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ ... فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

8- قدرت روحی، استقامت و تسلیم‌ناپذیری در مقابل دشمن، از ویژگیهای مردان الهی

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا ... وَ مَا اسْتَکٰانُوا

«وهن »به معنای فتور و سستی است، و «استکانة»(مصدر «مَا اسْتَکٰانُوا» ) به معنی خضوع است.

9- سستی، کرنش و زبونیِ اهل ایمان در برابر دشمنان دین، ناپسند است.

فَمٰا وَهَنُوا ... وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا

صفات شمرده شده برای مردان الهی پس از واقعۀ احد، تعریض به مسلمانانی است که در آن نبرد، سستی و ضعف به خود راه دادند.

10- بسیاری از انبیای الهی و یاوران ایشان، در سراسر تاریخ، با مصائب و دشواریهای فراوان درگیر بودند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ ... لِمٰا أَصٰابَهُمْ

11- سستی پیکارگران در برابر هجوم حوادث دشوار جنگ، موجب ناتوانی آنان در برابر دشمن و خوارکنندۀ آنان

قٰاتَلَ مَعَهُ ... فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا

ترتیب ذکری «وهن » و «ضعف» و «استکانت »، می‌تواند اشاره به ترتیب خارجی آن باشد: یعنی اول سستی و آنگاه ضعف و سپس تسلیم و زبونی در برابر دشمن، حاصل خواهد شد.

12- خداوند دوستدار پایداران در جنگ و شکیبایان در برابر هجوم حوادث آن

فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

13- محبّت خدا، پاداش پایداری شکیبایان در رویارویی و نبرد با دشمنان دین خدا

فَمٰا وَهَنُوا لِمٰا أَصٰابَهُمْ ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

14- نقش سازندۀ یادآوری حماسۀ شجاعت و پایداری مجاهدان راه خدا و یاوران پیامبران در پیکار و مبارزه

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

آیۀ شریفه با یادآوری حماسۀ «رِبِّیُّونَ » ، در صدد سازندگی مسلمانان است تا دیگر بار همانند نبرد احد، سستی و زبونی به خود راه ندهند.

15- ناشکیبایی در برابر هجوم حوادث، از عوامل عمدۀ شکست مردم در عرصه‌های زندگی است.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ ... فَمٰا وَهَنُوا ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ

کلیدواژه‌ها:

استقامت؛ اللّه؛ انبیاء؛ باطل؛ پاداش؛ تاریخ؛تربیت؛ تزکیه؛ تنبلی؛ جهاد؛ حق؛ دشمنی؛ ذلت؛ سبیل اللّه؛ سختی؛ سستی؛ سنت؛ شجاعت؛ شکست؛صبر؛ علیم/اسما و صفات؛ محبت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ ملامت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 147]

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اِغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ اُنْصُرْنٰا عَلَی اَلْقَوْمِ اَلْکٰافِرِینَ (147)

147

و سخنشان جز این نبود که گفتند: پروردگارا، گناهان ما و زیاده رویِ ما در کارهایمان را بر ما ببخش، و گام‌های ما را ثابت بدار، و ما را بر گروه کافران پیروز گردان.

1- پیامبران الهی و دست‌پروردگان آنان، دعاکنندگان به درگاه پروردگار یکتا

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا

در برداشت یاد شده، ضمیر «قَوْلَهُمْ » به پیامبران و یاوران آنان (ربّیّون) برگشت داده شده است.

2- درخواست بخشایش گناهان و زیاده‌رویها، پایداری بر راه پیامبران و چیرگی بر کافران، تنها سخن دست‌پروردگان انبیا در هنگامه‌های پیکار

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

در برداشت یاد شده، ضمیر «قَوْلَهُمْ » ، تنها به «رِبِّیُّونَ » برگشت داده شده است.

3- همراه نمودن دعا با مجاهدت و مقاومت در راه خدا، از ویژگیهای پیامبران الهی و پرورش یافتگان آنان

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا

4- پرورش‌یافتگان مکتب انبیا، گناه و اسراف (زیاده‌روی در امور) را نقطۀ ضعف و مانع پیروزی خود می‌دانند.*

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا ... وَ انْصُرْنٰا

از اینکه مردان الهی نصرت و پیروزی بر دشمنان را پس از درخواست آمرزش گناهان طلب می‌کنند (اغْفِرْ لَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا) ، معلوم می‌شود که آنان پیروزی را در گرو پاکی از گناه می‌دانند.

5- گناه و تجاوز از حدّ، موجب فاصله گرفتن مجاهدان راه خدا، از پیروزی*

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا

6- نقش سازندۀ دعا در میدان جنگ و تشویق الهی به آن

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

7- نقش بنیادین و سازندۀ دعا در صلابت، قوّت و تسلیم‌ناپذیری پیکارگران

فَمٰا وَهَنُوا ... وَ مٰا ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکٰانُوا ... وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا

یادآوری دعای مجاهدان ربّانی پس از بیان استقامت آنان، می‌تواند اشاره‌ای باشد به اینکه دعا از موجبات استقامت و حماسه‌آفرینی است.

8- توجّه به خودسازی (جهاد اکبر)، به همراه پیکار با دشمن (جهاد اصغر)، ویژگی پرورش‌یافتگان مکتب انبیا

وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا وَ إِسْرٰافَنٰا فِی أَمْرِنٰا وَ ثَبِّتْ ... عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

9- هنگامه‌های دشوار، عرصۀ پالایش روحی دست‌پروردگان الهی

فَمٰا وَهَنُوا ... وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ إِلاّٰ أَنْ قٰالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا

جملۀ «وَ مٰا کٰانَ قَوْلَهُمْ ...»، می‌رساند که مجاهدان راه خدا به هنگام درگیری با دشمن، تنها به یاد خدا هستند و چیز دیگری فکر و قلب آنان را به خود مشغول نمی‌سازد و این حالت خلوص و روح پالایش‌یافتۀ آنان، نتیجۀ گام نهادن در عرصه‌های دشوار نبرد است.

10- توجّه به «ربوبیت » خداوند، برانگیزندۀ انسان به دعا و درخواست از او

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا

11- بینش خدامحوری دست‌پروردگان پیامبران الهی، در تحلیل حوادث

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ ... وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

چون «رِبِّیُّونَ » ، در عین استقامت و پایداری، پیروزی را از جانب خدا می‌دانند. (و انصرنا علی القوم الکافرین).

12- خودسازی و پاک شدن از گناهان و پیروزی بر دشمنان دین، از اهداف انبیا و همگامان با ایشان

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ

13- «رب » از اسما و صفات خداوند

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا

کلیدواژه‌ها:

استغفار؛ استقامت؛ اسراف؛ اعتدال؛ اللّه؛ انبیاء؛ ایمان؛ پا؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تزکیه؛ توحید؛ جنگ؛ جهاد؛ خیر و شر؛ دشمنی؛ دعا؛ رب/اسما و صفات؛ سختی؛ شکست؛ ظلم؛ عمل؛ کفر؛ گناه؛ مغفرت؛ نصرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 148]

فَآتٰاهُمُ اَللّٰهُ ثَوٰابَ اَلدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ اَلْآخِرَةِ وَ اَللّٰهُ یُحِبُّ اَلْمُحْسِنِینَ (148)

148

پس خدا پاداش دنیا و پاداش نیکوی آخرت را به آنان داد؛ و خدا نیکوکاران را دوست می‌دارد.

1- پذیرفته شدن دعای همرزمان انبیای گذشته، در پیکار با دشمنان دین

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

«ثَوٰابَ الدُّنْیٰا» ، می‌تواند اشاره به پیروزی مجاهدان باشد که با جملۀ «وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ » درخواست شده بود. و «ثَوٰابِ الْآخِرَةِ » ، حکایت از برآورده شدن خواستۀ دیگر آنان دارد که با جملۀ «اغْفِرْ لَنٰا ذُنُوبَنٰا» ، درخواست شده بود. زیرا ثواب آخرت در گرو آمرزش گناهان است.

2- ثبات قدم و پیروزی بر دشمنان، پاداش دنیوی خداوند به مجاهدان صابر و نیایشگر

رَبَّنَا ... وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ .

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا

3- مجاهدت در راه خدا در رکاب پیامبران الهی و دعا به درگاه او، موجب بهره‌مندی از پاداشهای دنیوی و اخروی

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ ... فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

4- دنیا و آخرت، عرصۀ بهره‌مندی دست‌پروردگان انبیا از پادشهای الهی

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ ... فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

5- بخشایش گناهان و گذشت از اسرافها و زیاده‌رویها و ثبات قدم، پاداش الهی به مجاهدان صابر و نیایشگر

رَبَّنَا اغْفِرْ ... فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

6- ارزش والای پاداشهای خداوند در آخرت نسبت به ارزشهای او در دنیا

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

در مورد ثواب آخرت، کلمۀ «حُسْنَ » اضافه شده است تا بیان کند که پاداش اخروی نسبت به پاداش دنیوی، دارای مزیّت و برتری خاصّی است.

7- پاداشهای اخروی خداوند، نیکو و عاری از هر گونه نقصان است و پاداشهای

دنیوی، همراه با مشکلات

فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا وَ حُسْنَ ثَوٰابِ الْآخِرَةِ

از اینکه پاداشهای اخروی را نیکو شمرده (حسن ثواب الآخرة)، معلوم می‌شود پاداشهای اخروی به تمام جهات، نیکوست و در مقابل، ثواب دنیوی را به نیکو بودن توصیف نکرده تا به این نکته اشاره کند که پاداشهای خداوند در دنیا، ملازم با مشکلات و نقصانهاست.

8- دعا و درخواست پیکارگران شکیبا به درگاه خداوند در هنگامۀ کارزار، مقرون به استجابت است.

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ... فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا

9- پیروزی بر دشمنان دین، تنها از جانب خداست؛ گر چه تمامی عوامل طبیعی آن فراهم باشد.

قٰاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمٰا وَهَنُوا ... فَآتٰاهُمُ اللّٰهُ ثَوٰابَ الدُّنْیٰا

برداشت یاد شده با توجه به این است که در آیۀ 146 عوامل پیروزی را وجود نیروهای رزمنده و مقاوم در برابر دشمن معرفی نموده و در اینجا پیروزی مجاهدان را عطایی از جانب خویش می‌شمارد. (فََاتٰیهم اللّه).

10- نیکوکاران، محبوب خداوند هستند.

وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

11- پیکارگران شکیبا و نیایشگران به درگاه خدا، نیکوکار و محبوب خداوند هستند.

وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قٰاتَلَ ... رَبَّنَا ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

12- معتقدین به خدایی بودن پیروزیها و جویندگان بخشایش الهی، از نیکوکاران و محبوبان خدا هستند.

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ... وَ ثَبِّتْ أَقْدٰامَنٰا وَ انْصُرْنٰا عَلَی الْقَوْمِ الْکٰافِرِینَ ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

کلمۀ «الْمُحْسِنِینَ » پس از آیات گذشته بیانگر این معناست که دارندگان ویژگیهای شمرده شده، مصداق محسنان هستند و از جملۀ آن ویژگیها، اعتقاد به ربوبیت خداوند و باور به خدایی بودن پیروزیهاست.

13- محبّت الهی به بندگان نیکوکار خویش، پاداشی والا به ایشان

وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

چون محبوبیّت مجاهدان در نزد خداوند، خارج از ثواب دنیا و آخرت نیست، تخصیص به ذکر آن، حاکی از ارزش برتر آن خواهد بود.

14- جهاد، صبر، دعا، استغفار و بینش خدامحوری، از عوامل جلب محبّت الهی

قٰاتَلَ مَعَهُ ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الصّٰابِرِینَ ... رَبَّنَا اغْفِرْ لَنٰا ... وَ انْصُرْنٰا ... وَ اللّٰهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ احسان؛ استغفار؛ استقامت؛ اسراف؛ اللّه؛ انبیاء؛ پاداش؛ پیروزی؛ پیروی؛ توحید؛ جهاد؛ دشمنی؛ دعا؛ دنیا؛ دین؛ صبر؛ عفو؛ گناه؛ محبت؛ مغفرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 149]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا اَلَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ (149)

149

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر از کسانی که کفر ورزیده‌اند اطاعت کنید، شما را به عقب برمی گردانند، آن‌گاه زیانکار خواهید گشت.

1- ارتداد، پیامدی برای اطاعت و پیروی از کافران

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

2- تلاش کفرپیشگان برای واداشتن جامعۀ ایمانی به پیروی از خویش

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

3- هشدارهای خداوند به جامعۀ ایمانی نسبت به توطئه‌ها و دسیسه‌های کفرپیشگان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

4- ادیان الهی، راه رشد و تعالی انسان و جامعه

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

خداوند با تعبیر واپسگرایی به جای کفر و شرک، اشاره به این معنا دارد که دین الهی، راه رشد و تعالی واقعی انسان است.

5- کفر، ارتداد و عصیان بر خداوند، حرکتی واپسگرایانه

إِنْ تُطِیعُوا ... یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

6- واپسگرایی، پیامد پیروی جامعۀ ایمانی از کفرپیشگان

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ

7- ارتداد و واپسگرایی جامعۀ ایمانی و پیروی آنان از کفرپیشگان، حرکتی زیانبار و خسارت‌آفرین

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ

8- شکست مسلمانان در پیکار احد، زمینه‌ساز رواج تبلیغات گمراه‌کنندۀ کافران و منافقان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا یَرُدُّوکُمْ

در شأن نزول آیه آمده است که منافقان پس از شکست نبرد احد، مسلمانان را به بازگشت و پذیرش آیین مشرکان ترغیب

می‌کردند. (مجمع البیان) ارتباط آیه با آیات قبل که که دربارۀ جنگ احد بوده است این مطلب را تأیید می‌کند.

9- «عن علیّ(ع) نزلت فی المنافقین إذ قالوا للمؤمنین یوم أحد عند الهزیمة:

ارجعوا إلی إخوانکم و ارجعوا الی دینهم؛ ⁽¹⁾

از علیّ(ع) روایت شده است: [این آیه (یا أیها الذین آمنوا ان تطیعوا الذین کفروا یردوکم علی اعقابکم...)] درباره منافقان نازل شده است. آن گاه که به مؤمنان در هنگامۀ شکست جنگ احد گفتند: به سوی برادرانتان (مشرکان) باز گردید و به کیش آنان (شرک) در آیید».

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ ارتجاع؛ ارتداد؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروی؛ جامعه؛ دین؛ رشد؛ شکست؛ ضرر؛ ضلالت؛ کفر؛ گناه؛ مسلمانان؛ نفاق

[سوره آل‌عمران (3): آیه 150]

بَلِ اَللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ اَلنّٰاصِرِینَ (150)

150

[ آنان سرپرست شما نیستند،]بلکه خدا سرپرست شماست، و او بهترینِ یاری دهندگان است.

1- تنها خداوند مولی و سرپرست اهل ایمان و بهترین یاور آنان است.

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

2- اطاعت از کفرپیشگان، نشانۀ پذیرش ولایت و سرپرستی آنان

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ

«بَلِ » اضراب برای نفی ولایت غیر خداوند است و چون در آیۀ قبل سخن از ولایت و پذیرش آن نیامده که با «بَلِ » آن را نفی کند، معلوم می‌شود که همان اطاعت از کافران، در حقیقت پذیرش ولایت آنان است.

3- ناشایستگی کافران برای ولایت و سرپرستی و یاری جامعۀ ایمانی

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

4- ضرورت پرهیز جامعۀ ایمانی از پذیرش ولایت کفرپیشگان و یاری‌جویی از آنان

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

از جملۀ «بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ » ، انحصار ولایت به خداوند استفاده می‌شود و مفهوم آن برحذرداشتن مسلمانان از پذیرش ولایت

غیر خداوند است که از مصادیق مورد نظر به قرینۀ آیۀ قبل، ولایت و سرپرستی کافران می‌باشد.

5- اطاعت و پیروی جامعۀ ایمانی از کفرپیشگان، موجب خروج از ولایت خداوند و محرومیّت از یاری اوست.

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

6- پذیرش ولایت خداوند، موجب بهره‌مندی از پشتیبانی وی و زمینه‌ساز پیروزی بر کافران

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

تقدیم ذکری ولایت الهی بر یاری او، نشانۀ تقدّم خارجی آن است؛ یعنی آنگاه خداوند شما را یاری خواهد کرد که تنها ولایت او را پذیرا باشید.

7- پذیرش ولایت الهی و عقیده به خدا به عنوان بهترین یاور، مانع اطاعت از کافران و پذیرش ولایت آنان

إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ ... بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

اطاعت آدمی از کسی معمولاً برای جلب یاری اوست، قرآن با بیان اینکه خداوند تنها سرپرست و بهترین یاور است به مؤمنان می‌فهماند که با یاری خداوند هیچ نیازی به یاری کافران نخواهید داشت تا مجبور شوید از آنان تبعیّت کنید.

8- توجّه به ولایت الهی و اعتقاد به یاری حتمی خداوند، از عوامل تقویت روحیۀ اهل ایمان در هنگامه‌های دشوار و نبرد با دشمنان

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

9- پذیرش ولایت خداوند و اعتقاد به یاری حتمی او، مانع واپسگرایی و زیانکاری جامعۀ ایمانی و باعث رشد و سعادت

یَرُدُّوکُمْ عَلیٰ أَعْقٰابِکُمْ فَتَنْقَلِبُوا خٰاسِرِینَ . بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

پیامد پذیرش ولایت کافران، واپسگرایی و خسارت است.

بنابراین پذیرش ولایت خداوند - به قرینۀ مقابلۀ آن با پذیرش ولایت کافران - باعث رشد و سعادت خواهد بود.

10- ولایت و سرپرستی بر مردمان، در گرو قدرت و توانایی ولیّ و سرپرست بر پشتیبانی همه‌جانبه از آنان

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ

جملۀ «وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ » ، می‌تواند به منزلۀ دلیلی برای جملۀ «بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ » باشد، یعنی خداوند به این دلیل ولیّ شماست که قادر است به بهترین وجه شما را یاری کند.

کلیدواژه‌ها:

ارتجاع؛اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ پیروزی؛ تولی؛ جامعه؛ جنگ؛ دین؛ رستگاری؛ رشد؛ ضرر؛ کفر؛ مدیریت؛ نصرت؛ ولایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 151]

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا اَلرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً وَ مَأْوٰاهُمُ اَلنّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی اَلظّٰالِمِینَ (151)

151

به زودی در دل کسانی که کفر ورزیده‌اند، به سبب آن که چیزهایی را شریک خدا قرار داده‌اند که هیچ دلیلی برای آن نازل نکرده است، هراس می‌افکنیم؛ و جایگاهشان آتش است، و چه بد است جایگاه ستمکاران.

1- وعدۀ الهی به القای رعب و هراس در دلهای کفرپیشگان

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ

2- ایجاد رعب و هراس در دلهای کفرپیشگان، نمونه‌ای از نصرت خداوند به پذیرندگان ولایت او

بَلِ اللّٰهُ مَوْلاٰکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ

جملۀ «سَنُلْقِی ...»، پس از جملۀ «و الله خیر الناصرین »، بیانگر مصداقی از یاری خداوند است.

3- امدادهای غیبی خداوند به اهل ایمان در رویارویی آنان با کافران شرک‌پیشه

وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا

4- خداوند با القای وحشت و دلهره در دلهای کفرپیشگان، تقویت‌کنندۀ روحیۀ جامعۀ ایمانی در رویارویی با آنان

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ

5- دلهره و هراس، از عوامل عمدۀ شکست در رویارویی با مشکلات

وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا

6- قلب، جایگاه شکل‌گیری حالات روحی و روانی آدمی

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ

7- شرک به خدا، از عوامل گرفتار شدن آدمی به دلهره و هراس

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ

8- حالات روحی و روانیِ آدمی، قانونمند

و برخاسته از حاکمیّت ارادۀ الهی است.

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا

از آنجا که رعب معلول شرک شمرده شده (بِمٰا أَشْرَکُوا) ، معلوم می‌شود - رعب که یک حالت روحی است - تابع قانون و علّت خویش است و از سویی چون خداوند القای رعب را به خود نسبت داده (سنلقی)، معلوم می‌شود که این قانون و علت تحت ارادۀ الهی عمل می‌کند.

9- تأثیر وضعیت روحی و حالات قلبی آدمی، در سرنوشت وی (شکست و پیروزی)

وَ هُوَ خَیْرُ النّٰاصِرِینَ . سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ

10- کافران، مشرک هستند.

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِمٰا أَشْرَکُوا

11- معبودهای اهل شرک، عاری از هر گونه نشانه‌ای بر شریک بودنشان با خداوند

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

12- عقیده به شریک داشتن خداوند، پنداری بدون برهان و دلیل

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

«سلطان » به معنای حجت و برهان است.

13- توحید، عقیده‌ای بر پایۀ برهان و استدلال

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

14- ضرورت شکل‌دهی اندیشه‌ها و عقاید دینی، بر پایۀ استدلال و برهان

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

از اشکالاتی که قرآن بر پندارهای شرک‌آمیز دارد، بی‌برهانی آنهاست. بنابراین هر نوع عقیدۀ دینی که نتوان بر آن برهان آورد، فاقد ارزش خواهد بود؛ لذا هر انسانی موظّف است عقاید دینی خویش را با برهان و استدلال شکل دهد.

15- خداوند، منشأ پیدایش و شکل‌گیری اندیشه‌های مبتنی بر برهان

مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

با توجّه به اینکه ضمیر فاعلی در «لَمْ یُنَزِّلْ » به «الله » برمی‌گردد، به دست می‌آید هر نوع برهانی، عطایی از جانب خداوند است و در نتیجه آنچه بر آن برهان اقامه شده نیز از جانب اوست. بنابراین اندیشه‌های صحیح و برهانی از جانب خداوند به انسان افاضه می‌شود.

16- معبودهای اهل شرک، عاری از هر گونه قدرت و سلطنت*

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

بنابر اینکه «سلطان »، به معنانی قدرت و سلطنت باشد برداشت یاد شده به دست می‌آید.

17- نبودن قدرت و سلطنت در معبودهای اهل شرک، دلیل و نشانۀ عدم قابلیّت آنان در شریک بودن با خداوند*

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ مٰا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطٰاناً

جملۀ «مٰا لَمْ یُنَزِّلْ » دلیل بر صلاحیت نداشتن معبودهای اهل شرک برای شریک بودن با خداوند است. یعنی چون معبودهای غیر خدایی هیچ قدرت و سلطنتی ندارند، هرگز نمی‌توانند شریک خدا باشند.

18- آتشِ دوزخ، جایگاه و فرجام شوم کفرپیشگان مشرک

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ ... وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

19- آتش دوزخ، جایگاه و فرجام شوم ستم‌پیشگان

وَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

20- کافران، ستم‌پیشگانی شوم فرجام

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ ... وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

21- مشرکان، ستم‌پیشگانی شوم فرجام

بِمٰا أَشْرَکُوا بِاللّٰهِ ... وَ بِئْسَ مَثْوَی الظّٰالِمِینَ

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ اراده؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ باطل؛ برهان؛ پیروزی؛ ترس؛ تفکر؛توحید؛ جامعه؛ جنگ؛ جهنم؛ دوستی؛ سنت؛؛ شرک؛ شکست؛ ظلم؛ عبادت؛ عذاب؛ قلب؛ کفر؛ کیفر؛ نصرت؛ وعده؛ ولایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 152]

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اَللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی اَلْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ اَلْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اَللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ (152)

152

و بی‌گمان خدا وعدۀ خود را [مبنی بر شکست دشمن در جنگ احُد]برای شما تحقّق بخشید، آن گاه که به اذن او، آنان را به شدّت می‌کشتید، تا وقتی که سست شدید و در کار [جنگ]به جدال پرداختید و نافرمانی کردید، [آن هم]پس از آن که آنچه را دوست می‌داشتید به شما نشان داد. بعضی از شما دنیا را می‌خواستند و بعضی آخرت را. سپس شما را از [تعقیب]آنان بازداشت تا امتحانتان کند، و به راستی از شما درگذشت، و خدا دارای بخششی [بزرگ]بر مؤمنان است.

1- وعدۀ الهی به نصرت و یاری پیکارگران مؤمن، در رویارویی و نبرد با دشمنان دین

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ

جملۀ «وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ » ، حاکی از این است که خداوند از پیش سرکوبی دشمنان و پیروزی مؤمنان را وعده داده بود.

2- تخلّف‌ناپذیری وعده‌های الهی

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ

صدق وعده به معنای تحقق وعده است.

3- تحقق وعدۀ الهی به نصرت و پیروزی پیکارگران احد، آنگاه که در آغاز نبرد، مشرکان را تا آستانۀ انقراض کشتند.

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ

«إِذْ» در «إِذْ تَحُسُّونَهُمْ » متعلق به «صَدَقَکُمُ » ؛ «حس » (مصدر «تحسون ») به معنای کشتن تا حد انقراض و نابودی است.

4- ضربات مرگبار مسلمانان پیکارگر در آغاز جنگ احد بر پیکرۀ مشرکان قریش،

به اذن و ارادۀ الهی

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ

5- تأثیر اسباب و عوامل مادی، در گروِ اذن و ارادۀ خداوند است.

إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ

6- جریان و فرجام حوادث، در قلمرو حاکمیّت خداوند

إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ

7- سستی، اختلاف در کار جنگ و سرپیچی از فرمان پیامبر(ص)، از عوامل شکست مسلمانان در پیکار احد

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ

8- سستی، نزاع، تفرقه و سرپیچی از فرماندهی، از عوامل شکست جنگجویان

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ

9- تحقق وعدۀ الهی به پیروزی جامعۀ ایمانی در گرو اتّحاد صفوف، پایداری و پیروی آنان از رهبری

وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللّٰهُ وَعْدَهُ ... حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ

10- سستی، تفرقه و سرپیچی برخی پیکارگران احد از فرمان پیامبر(ص)، پس از پیروزی ابتدایی بر دشمنان

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ

گر چه ظاهر خطاب در «فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ ... وَ عَصَیْتُمْ » به تمامی مسلمانان در جنگ احد است، ولی به قرینۀ تقسیم آنان در دنبالۀ آیه به دو گروه دنیاطلب و آخرت‌طلب، معلوم می‌شود مراد از مخاطبین «فَشِلْتُمْ ...»، گروهی از مسلمانان بوده‌اند و نه همۀ آنان.

11- جامعۀ ایمانی در معرض خطر سستی، تفرقه و سرپیچی از رهبریِ صالح خویش، پس از نیل به پیروزی

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ

12- پیروزی بر دشمنان دین، خواسته و آرمان جامعۀ ایمانی

مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ

مراد از «مٰا تُحِبُّونَ » (آنچه دوست می‌داشتید)، پیروزی بر دشمن است.

13- استواری در نبرد، اتّحاد و یکدلی رزمجویان و پیروی از دستورات رهبران الهی، عامل جلب اذن خداوند برای پیروزی بر دشمن

إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ

کلمۀ «بِإِذْنِهِ » بیانگر این است که پیروزیها در گرو اذن خداوند

است و از اینکه مسلمانان در مرحلۀ اوّل، یعنی قبل از اختلاف و سستی و سرپیچی، مأذون به پیروزی شدند و آنگاه که سستی کردند و اختلاف ورزیدند و سرپیچی نمودند، اذن به پیروزی برداشته شد، معلوم می‌شود اذن الهی به پیروزی، دائر مدار عملکرد رزمجویان خواهد بود.

14- پیروزی جامعۀ ایمانی بر دشمنان خویش، برخاسته از ارادۀ الهی

مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ

فاعل در «اری » خداوند است؛ و منظور از «مٰا» در «مٰا تُحِبُّونَ » ، پیروزی است.

15- دستیابی مسلمانان پیکارگر احد بر غنائم جنگی، به دنبال شکست ابتدایی مشرکان قریش

مِنْ بَعْدِ مٰا أَرٰاکُمْ مٰا تُحِبُّونَ

اگر چه مراد از «مٰا تُحِبُّونَ » پیروزی بر دشمن است، و لکن در آیۀ شریفه می‌تواند لازمۀ آن، یعنی غنیمت نیز مراد باشد؛ به دلیل «مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا» .

16- دنیاطلبی برخی از پیکارگران احد، موجب سستی، اختلاف و سرپیچی از فرمان پیامبر(ص) و شکست در آن کارزار

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ ... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا

به نظر می‌رسد جملۀ «مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا» ، دلیل «إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ » باشد.

17- دنیاطلبی و دلدادگی به مادّیات، از عوامل سستی در مبارزه و رویارویی با دشمنان دین

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ وَ ... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا

18- دنیاطلبی و دلدادگی به مادّیات، از عوامل نزاع و اختلاف در صفوف مبارزان و شکست آنان

وَ تَنٰازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ ... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا

19- دنیاطلبی و دلدادگی به مادّیات، از عوامل سرپیچی از فرمان رهبران الهی

وَ عَصَیْتُمْ ... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا

20- جمعی از پیکارگران احد، در پی دنیا و گردآوری غنائم و گروهی دیگر خواهان آخرت بودند.

مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ

21- پایداری در نبرد، وحدت و پیروی از تعالیم پیامبر(ص)، نشانگر آخرت‌خواهی مؤمنان مجاهد

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ

بنابر اینکه دنیاطلبی (منکم من یرید الدّنیا)، دلیل «إِذٰا فَشِلْتُمْ ...

» باشد، صفات مقابل اینها ویژگی آخرت‌جویان خواهد بود؛ یعنی آخرت‌خواهان در نبرد نه سستی خواهند کرد و نه ...

22- شکست پیکارگران احد، آزمایش

الهی برای آنان

ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ

«صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ » یعنی شما را از تعقیب دشمنِ درگیر منصرف ساخت و لازمۀ این انصراف، شکست شما شد.

23- شکستها، آزمون مناسبی برای روشن شدن صفوف مجاهدان آخرت‌طلب، از سست‌عنصران دنیاجو

مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا ... ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ

24- عفو خداوند از سستی، نزاع و نافرمانی پیکارگران احد

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ

25- عفو از تخلّفات جنگی پیکارگران، امری شایسته برای فرماندهان

وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ

26- سستی در نبرد با دشمن، نزاع و پراکندگی و تخلف از دستورات فرماندهی، گناه و موجب استحقاق عقاب

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ

ظاهر جملۀ «عَفٰا عَنْکُمْ » این است که گناهی صورت گرفته است و گناه در این مورد همان سستی و نزاع و سرپیچی از دستورات فرماندهی است.

27- خداوند دارای فضل و رحمتی خاص، نسبت به مؤمنان

وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

28- ایمان، زمینۀ جلب فضل خاصّ الهی

وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

29- عفو از گناهکاران مؤمن، جلوه‌ای از فضل خداوند

وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

جملۀ «وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ ...»، به منزلۀ علّتی برای «عَفٰا عَنْکُمْ » است؛ یعنی چون خداوند صاحب فضل است از گناه شما صرفنظر کرد.

30- آزمایش و جداسازی صفوف مؤمنان حقیقی از غیر آنان، پرتوی از فضل الهی است.*

لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

محتمل است جملۀ «وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ » ، به منزلۀ علّتی برای «لِیَبْتَلِیَکُمْ » باشد. یعنی به وجود آوردن صحنه‌های آزمایش برای مشخص شدن صفوف، از جمله تفضّلات الهی است.

31- مؤمن را به مجرد یک گناه، نمی‌توان از صفوف اهل ایمان خارج دانست.

وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ

از مصادیق مورد نظر کلمۀ «الْمُؤْمِنِینَ » ، کسانی هستند که در نبرد احد مرتکب گناه شدند.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ اتحاد؛ احد/غزوه؛ اختلاف؛ استقامت؛ اسلام؛ اطاعت؛ امامت؛ امتحان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تنبلی؛ جامعه؛جنگ؛ جهاد؛ دشمنی؛ دنیا؛ دین؛ شرک؛ شکست؛ عذاب؛ عفو؛ کیفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مغفرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 153]

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ اَلرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ وَ اَللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ (153)

153

[ این امتحان]وقتی بود که شما پا به فرار گذاشتید و [از شدت اضطراب]به هیچ‌کس توجّه نمی‌کردید، و پیامبر، شما را از پشت سرتان فرا می‌خواند؛ پس [خدا]غم‌ها را یکی پس از دیگری بر شما وارد کرد، تا [آزموده شوید و]بر آنچه از دست می‌دهید و برای آسیب‌هایی که به شما می‌رسد غمگین نشوید؛ و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است.

1- فرار پیکارگران احد از رویارویی با مشرکان قریش، بی‌آنکه به فکر کسی باشند.

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

«اصعاد» (مصدر «تُصْعِدُونَ » ) به معنای رفتن و دور شدن «لی»، (مصدر، «تَلْوُونَ » ) به معنای التفات و میل کردن است بنابراین، مفاد «إِذْ تُصْعِدُونَ ...» چنین می‌شود: از معرکه دور شدید و به کسی توجّه نمی‌کردید و تنها به فکر فرار از صحنه بودید.

2- گریز مسلمانان از میدان کارزار احد، موجب شکست آنان در آن پیکار

ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ

در صورتی که «إِذْ تُصْعِدُونَ » متعلق به «صَرَفَکُمْ » باشد و کلمۀ «إِذْ» ، یا برای بیان علّت است، یعنی شکست خوردید چون فرار کردید، و یا ظرف زمان است، یعنی شکست خوردید، آنگاه که فرار کردید.

3- گریز از رویارویی با دشمنان دین، موجب شکست و هزیمت

ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ

4- تبلور آزمون مسلمانان در شکست احد، به هنگام فرار آنان از صحنۀ کارزار

ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

محتمل است «إِذْ تُصْعِدُونَ » ظرف برای «لِیَبْتَلِیَکُمْ » باشد، یعنی خداوند شما را از تعقیب دشمن بازداشت تا آزمایشتان کند و این آزمایش به هنگام فرار تبلور یافت و محقق شد.

5- یادآوری پیکار احد و علل شکست مسلمانان در آن، وظیفۀ مؤمنان

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

«إِذْ تُصْعِدُونَ » می‌تواند مفعول فعل محذوف (اذکروا) باشد یعنی به یاد آورید هنگامی را که....

6- یادآوری علل عدم موفقیت در صحنه‌های اجتماعی، از شیوه‌های قرآن برای ارشاد مؤمنان به روش حضور پیروزمندانه در آن صحنه‌ها

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

7- گناه فرار مسلمانان پیکارگر احد، مورد عفو و بخشش خداوند قرار گرفت.

وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

جملۀ «لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ » ، می‌رساند که فرار پیکارگران احد (اذ تصعدون...) نیز مشمول عفو الهی قرار گرفته است.

8- دلهره، ترس و گریز مسلمانان از مهلکۀ کارزار احد، موجب بی‌توجّهی آنان در یاری‌رسانی به همرزمان خویش*

حَتّٰی إِذٰا فَشِلْتُمْ ... إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ

9- تلاش پیامبر(ص) برای جلوگیری از گریز مسلمانان در نبرد احد، و بی‌اعتنایی آنان در پذیرش دعوت آن حضرت

وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ

جملۀ «وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ ...»، حالیه است؛ یعنی در حالی که پیامبر(ص) شما را فرامی‌خواند می‌گریختید و به هیچ کس (حتی پیامبر(ص)) توجهی نداشتید.

10- تلاش مستمر پیامبر(ص) برای جلوگیری از شکست مسلمانان در کارزار احد

وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ

11- بی‌اعتنایی به دعوت پیامبر(ص) در پیکار احد، موجب شکست مسلمانان در آن کارزار

ثُمَّ صَرَفَکُمْ ... وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ

در صورتی که «إِذْ تُصْعِدُونَ » متعلق به «صَرَفَکُمْ » باشد آیۀ مزبور بیانگر علتهای شکست احد و جملۀ «وَ لاٰ تَلْوُونَ عَلیٰ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ ...» اشاره به یکی از آن علت‌ها خواهد بود.

12- گریز مسلمانان از کارزار احد و فاصله گرفتن آنان از رسول خدا(ص)

وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ

کلمۀ «فِی أُخْرٰاکُمْ » بیان حالت پیامبر(ص) به هنگام دعوت است. یعنی پیامبر(ص) آنگاه که شما را دعوت می‌کرد، پشت سر شما قرار داشت و این حاکی از دور شدن مسلمانان از اطراف پیامبر(ص) است.

13- حضور و مقاومت رسول خدا(ص) در رویارویی با مشرکان قریش، تا آخرین لحظات کارزار احد

وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْرٰاکُمْ

14- اندوه مسلمانان از شکست در کارزار احد و پیروز نشدن بر مشرکان

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

جلمۀ «فَأَثٰابَکُمْ » ، عطف بر جملۀ «وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ » است و کلمۀ «باء» در «بِغَمٍّ » بدلیّه است، و مراد از «غَمًّا» به دلیل کلمۀ «اثابکم »که دلالت بر مرحمت و لطف دارد و نیز به دلیل اینکه پس از عفو واقع شده، غم و اندوهی پسندیده است و این غم پسندیده همان غم پیروزی کافران بر مسلمانان خواهد بود و یا غمّ و اندوه به خاطر پیروی نکردن از رسول خدا(ص) و سست آمدن در رویارویی با دشمن است.

15- اندوه و حسرت مسلمانان به خاطر از دست دادن غنائم جنگی و جراحاتی که در نبرد احد به آنان رسید.

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ

مراد از «غم » (غم دوّم) باید غمی ناپسند باشد؛ چرا که خداوند آن را به غم پسندیده تبدیل کرد و آن را پاداشی بر مسلمانان قرار داد و به قرینۀ «لِکَیْلاٰ ...»، آن غم ناپسند مربوط به از دست دادن غنائم و جراحات وارد شده بر مسلمانان بوده است.

16- اندوه و پشیمانی مسلمانان به خاطر بی‌اعتنایی به دستورات پیامبر(ص) در کارزار احد

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

17- تبدیل اندوه از دادن غنائم به اندوه تمرد از فرمان پیامبر(ص)، موهبتی الهی به رزمندگان احد

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

کلمۀ «اثابکم » دلالت بر این معنا دارد که این تبدیل و جایگزینی لطف و موهبتی از جانب خداوند بوده است.

18- پشیمانی مسلمانان به جهت تخلف از دستورات پیامبر(ص) در کارزار احد، نتیجۀ عفو الهی از گناه آنان

وَ لَقَدْ عَفٰا عَنْکُمْ ... فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

عطف «اثابکم » بر «عَفٰا عَنْکُمْ » به وسیلۀ «فاء»، دلالت بر ترتب و رابطۀ علیّت بین آن دو جمله دارد.

19- اندوه پیامبر(ص) از عصیان و نافرمانی مسلمانان و فرارشان از کارزار احد

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

برخی برآنند که مراد از «غم »(غمّ دوّم)، غم و اندوهی است که مسلمانان در آن کارزار به خاطر عصیان از دستور پیامبر(ص) و به شکست کشاندن لشگر اسلام بر دل پیامبر(ص) گذاشتند بر این مبنا «باء»در «بِغَمٍّ » سببیه و مراد از «فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا» ایجاد اندوه به عنوان مجازات خواهد بود.

20- اندوه مسلمانان از شکست و از دست دادن غنائم و مبتلا شدن به مصیبتها در کارزار احد، تاوان اندوهی که بر دل رسول خدا(ص) گذاردند.

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

21- هجوم پی در پی غمها و حسرتها به مسلمانان در کارزار احد، نتیجۀ مخالفت آنان با پیامبر خدا(ص)

إِذْ تُصْعِدُونَ ... فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ

یکی از احتمالات این است که «باء»در «بِغَمٍّ » الصاقیّه و مراد، غمهای فراوانی است که یکی پس از دیگری در آن نبرد به مسلمانان وارد می‌شد و همۀ آنها پیامد فرار از جنگ و مخالفت با دستور پیامبر(ص) بود. گفتنی است که بر این مبنا ثواب در «اثابکم » به معنای مجازات خواهد بود نه پاداش.

22- هجوم اندوههای ناشی از نافرمانی رسول خدا(ص) بر مسلمانان و عدم موفقیّت آنان در کارزار احد، برخاسته از ارادۀ الهی برای به فراموشی سپردن اندوه از دست دادن غنائم و جراحات وارده بر ایشان

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ

برداشت یاد شده با توجه به این است «لِکَیْلاٰ» متعلق به «اثابکم » باشد.

23- ناپسندی حسرت و اندوه بر زوال منفعتهای مادی و نیز حسرت بر کشته‌های راه خدا

لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا عَلیٰ مٰا فٰاتَکُمْ وَ لاٰ مٰا أَصٰابَکُمْ

از این که خداوند با مرحمت خویش غمی را بر مسلمانان وارد کرد تا اندوه از دست دادن غنایم و کشته‌های جنگ را نادیده انگارند، استفاده می‌شود که اگر چنین اندوهی پسندیده بود از یاد بردن آن، پاداش و مرحمت محسوب نمی‌شد.

24- هجوم پی در پی غمها و افزونی آنها بر یکدیگر، از بین برندۀ غمهای پیشین

فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلاٰ تَحْزَنُوا

25- آگاهی خداوند به جزئی‌ترین حرکتها و رفتار آدمی

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

«خَبِیرٌ» به کسی گفته می‌شود که عالم به زوایای مخفی و باطنی باشد.

26- توجّه به دانایی خداوند به جزئی‌ترین

اعمال، زمینه‌ساز پرهیز از رفتارهای ناپسند (فرار از جنگ و...)

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ ... وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

جملۀ «وَ اللّٰهُ ...»، برای ترغیب مخاطبان به پرهیز از اعمال ناپسند و تشویق به اعمال نیکو و خداپسند است که با توجّه به مورد آیه، مراد از آن، فرار از جنگ و نافرمانی از دستورات نظامی است.

27- «خَبِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ خَبِیرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ

28- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ » فأمّا الغمّ الأوّل فالهزیمة و القتل و أمّا الغمّ الآخر فإشراف خالدبن الولید علیهم؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «فَأَثٰابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ » روایت شده است: اندوه نخست، شکست و کشته شدن و اندوه دیگر، مسلط شدن خالدبن ولید بر آنان بود».

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اراده؛ اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تبلیغ؛ ترس؛ تقوا؛ تکلیف؛ جنگ؛ جهاد؛ حزن؛ حسرت؛ خالد بن ولید؛ خبیر/اسما و صفات؛ ذکر؛ شرک؛ شکست؛ شهادت؛ عفو؛ علم؛ عمل؛ غنیمت؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ ندامت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 154]

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ اَلْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ اَلْحَقِّ ظَنَّ اَلْجٰاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ قُلْ إِنَّ اَلْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ اَلْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ اَلَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ اَلْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اَللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ وَ اَللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ اَلصُّدُورِ (154)

154

سپس خدا بعد از آن غم‌ها، آرامشی بر شما فرو فرستاد؛ خواب سبکی که گروهی از شما را فرا گرفت، و گروهی در فکر خودشان بودند و همچون گمان‌های

[دوران]جاهلیّت، گمان ناروا به خدا می‌بردند و می‌گفتند: آیا از فتح و ظفر نصیبی برای ما خواهد بود؟ بگو: کارها همه به دست خداست. آنان چیزی را در دل خود پنهان می‌داشتند که برای تو آشکار نمی‌ساختند. می‌گفتند: اگر ما از فتح و ظفر نصیبی داشتیم، در این‌جا کشته نمی‌شدیم، بگو: اگر در خانه‌هایتان هم بودید، کسانی که کشته شدن بر آنان نوشته شده بود، به سوی آرامگاه‌های خود بیرون می‌آمدند؛ و هدف آن بود که خدا آنچه را در سینه‌های شماست بیازماید، و آنچه را در دل‌هایتان است خالص گرداند، و خدا به آنچه در درون سینه‌هاست داناست.

1- فروفرستادن خوابی آرام‌بخش از سوی خداوند بر پیکارگران احد، به دنبال اندوههایی‌که درآن‌کارزار برایشان گذشت.

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً

«أَمَنَةً » (آرامش خاطر)، مفعول برای «أَنْزَلَ » است و «نُعٰاساً» به معنای خواب، عطف بیان و یا بدل از «أَمَنَةً » است.

2- خواب آرامش بخش به دنبال هجوم پی در پی اندوهها، موهبتی الهی به بندگان

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً

3- خواب از عوامل آرام‌بخش انسانهای اندوهگین و حاضر در کوران مشکلات

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً

بدان احتمال «أَمَنَةً » مفعول له برای «نُعٰاساً» باشد برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

4- وضعیّت اندوهگین و پر دلهره و اضطراب مسلمانان پس از کارزار احد

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعٰاساً

5- خواب آرام‌بخش، تنها پیکارگران خداجوی نبرد احد را فراگرفت.

ثُمَّ أَنْزَلَ ... أَمَنَةً نُعٰاساً یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ

به قرینۀ «طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ ...»، طائفۀ اوّل حمل بر کسانی می‌شود که همّتشان دین و خدا بود.

6- آنانکه در نبرد احد تنها به فکر خویش بودند، غرق در اضطراب و دلهره و از خواب آسوده و آرام‌بخش محروم شدند.

ثُمَّ أَنْزَلَ ... یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

7- خداجویی و آخرت‌طلبی، زمینه‌ساز ایجاد قابلیّت برای بهره‌مندی از موهبت آرامش روحی

یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

8- دنیاطلبی و در فکر خود بودن، موجب محرومیّت از موهبت آرامش روحی است.

ثُمَّ أَنْزَلَ ... یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

9- مسلمانان پیکار احد متشکّل از دو جناح: خداجویانِ آخرت‌طلب و خودگزینانِ دنیاخواه

یَغْشیٰ طٰائِفَةً مِنْکُمْ وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ

10- پندارهای‌جاهلی مسلمانانِ خودگزین و دنیاطلب احد، نسبت به خداوند

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ ... یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ

11- بینش جاهلی مسلمانان احد نسبت به خداوند، برانگیزندۀ حسِّ خودگزینی و دنیاطلبی در وجود ایشان

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ ... یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ

جملۀ «یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ ...»، به منزلۀ علّتی برای جملۀ «وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ » است.

12- بینش غلط و جاهلی نسبت به خداوند، از عوامل خودگزینی و دنیاطلبی

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ

13- بینشها و شناختهای آدمی، مؤثّر در

شکل‌گیری خواسته‌های وی

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ

14- خودگزینی و دنیاطلبی، منحرف‌کنندۀ بینش توحیدی آدمی و عقاید دینی اوست.

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ ...» نتیجۀ «قَدْ أَهَمَّتْهُمْ » باشد، نه بیان علت آن.

15- تردید برخی از مسلمانان نبرد احد در حقّانیّت اسلام و وعدۀ رسول خدا(ص) به پیروزی مسلمانان بر دشمنانشان

وَ طٰائِفَةٌ ... یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ

از آیۀ شریفه استفاده می‌شود که برخی مسلمانان گمان می‌کردند چون به اسلام گرویده‌اند و اسلام دین حق و الهی است: باید همۀ امور بر طبق خواستۀ آنان پیش رود؛ بدان جهت وقتی در جنگ احد شکست خوردند، به تردید افتادند و گفتند گویا اختیار امور به دست ما نیست و در نتیجه اسلام دین حق نبوده و وعده‌های رسول خدا(ص) بی‌مورد است.

16- پندار اینکه خداوند نباید مسلمانان را مبتلا به شکست کند، پنداری جاهلانه و باطل

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ... یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ

17- شکستها و حوادث ناگوار، موجب تردید مسلمانان سست ایمان در مورد حقّانیّت پیامبر(ص) و وعده‌های خدا به پیروزی آنان

طٰائِفَةً ... یَقُولُونَ هَلْ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْءٍ

18- تدبیر تمامی امور جهان و پیروزی در نبردها، در دست خداوند است.

قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ

19- پندار حاکمیّت غیر خداوند (شرک افعالی) در تدبیر امور هستی، پنداری جاهلانه و باطل

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ ... قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ

«إِنَّ الْأَمْرَ ...» می‌رساند که گمان جاهلی، اعتقاد به تأثیر مستقل غیر خداوند در امور هستی است. و این خود نوعی از شرک است.

20- بینش خدامحوری، بینشی حقّ و عالمانه

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ ... قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلّٰهِ

21- برخورد منافقانۀ خودمحوران و دنیاطلبان مسلمان با رسول خدا(ص)

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ

22- انکار حقانیّت رسول خدا(ص) و نادرست پنداشتن وعده‌های الهی به پیروزی، چیزی است که خودگزینان شرکت‌کننده در نبرد احد از رسول خدا پنهان می‌داشتند.

وَ طٰائِفَةٌ ... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ

23- ترس مسلمانان خودگزین و دنیاطلبِ احد از افشای موضع جاهلانه و شرک‌آمیزشان در برابر رسول خدا(ص)

وَ طٰائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ مٰا لاٰ یُبْدُونَ لَکَ

24- تبلیغات سوء، شک‌برانگیز و شرک‌آلود مسلمانان سست ایمان احد، پس از پایان آن کارزار

یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا

25- شهادت برخی از پیکارگران احد و شکست در آن کارزار، موجب تردید مسلمانان سست ایمان

یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا

26- پیروزی و فتح یا شکست و شهادت مسلمانان، نشانۀ حقّانیّت و یا باطل بودن اسلام نیست.

ظَنَّ الْجٰاهِلِیَّةِ ... یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا

27- پندارهای جاهلانه نسبت به خداوند، منشأ تردید در حقّانیّت اسلام و وعده‌های خدا و رسول(ص)

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ... یَقُولُونَ لَوْ کٰانَ لَنٰا مِنَ الْأَمْرِ شَیْءٌ مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا

28- مرگ آدمی و کیفیّت آن، برخاسته از تقدیر خداوند است.

قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

29- شهادت در راه خدا، از مقدّرات الهی است.

قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

30- فراز از میدان نبرد و رویارویی با سختیها، مانع مرگ مقدّر آدمی نیست.

قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

31- مسلمانان آخرت‌طلب و خداخواه احد، مشتاقان شهادت و رهسپار به سوی قتلگاه خویش

قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

علی رغم اینکه آیه دربارۀ توحید افعالی و بیان این معنا است که امور به دست خداوند است، خروج برای شهادت را به خود

مبارزان نسبت داد تا اشاره به اشتیاق آنان به شهادت کند.

کاربرد کلمۀ «مضجع » (خوابگاه) به جای قتلگاه، مؤیّد این معناست.

32- حضور پیکارگران خداجوی در صف رزمندگان احد، حتی در صورت شرکت نکردن دنیاطلبان خودخواه

قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

33- مرگ، امری مقدّر و فراتر از آن است که اندیشه‌های بشری به زمان آن راه یابد.

یَقُولُونَ ... مٰا قُتِلْنٰا هٰاهُنٰا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلیٰ مَضٰاجِعِهِمْ

34- حوادث ایّام، جنگها، سختیها، مصیبتها و مرگ، آزمایش الهی است.

لَبَرَزَ الَّذِینَ ... وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ

35- آزمایشهای الهی برای آشکار نمودن گرایشهای درونی مردمان است؛ نه اطّلاع یافتن خداوند از آنچه در درون ایشان می‌گذرد.

وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

جملۀ «وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ ...» این حقیقت را بازگو می‌کند که آزمایش الهی در جنگ احد (صرفکم عنهم...) برای این نبود که خداوند مؤمن واقعی را از غیر آن تشخیص دهد، چرا که خداوند به آنچه در سینه‌ها می‌گذرد آگاه است؛ بنابراین آزمایش الهی برای آشکار نمودن درون افراد خواهد بود.

36- حوادث تلخ پیکار احد، موجب برملا شدن جناح دنیاطلب و خودمحور، از میان مسلمانان آخرت‌طلب خداجو

وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ

37- انحراف در رفتار و کردار آدمی، ناشی از انحراف در گرایشهای درونی و انگیزه‌های اوست.

وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ

از آن‌جایی که رفتار خارجی و اعمال ظاهری (فرار از جنگ، اظهار تردید در حقانیّت اسلام و...) در این آیات. وسیلۀ تشخیص درون سینه‌ها معرّفی شده، معلوم می‌گردد که رفتار و کردار آدمی نتیجۀ افکار اوست.

38- حوادث ایّام جنگ، سختیها و مصیبتهای در راه خدا، زمینۀ خالص شدن اندیشۀ مؤمنان از عقاید جاهلیّت و پالایش درون آنان از خواسته‌های دنیایی و مادّی

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ غَیْرَ الْحَقِّ ... وَ لِیَبْتَلِیَ اللّٰهُ مٰا فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ

تمحیص (مصدر «لِیُمَحِّصَ » ) به معنای خالص‌سازی از عیبها و نقصهاست و ... لِیُمَحِّصَ ...» بیانگر هدفی دیگر از اهداف شکست در نبرد احد می‌باشد.

39- پالایشِ درونی اهل ایمان و سازندگی آنان، هدف خداوند در مبتلا ساختن آنان به مشکلات و سختیها

وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ

40- خلوص و پاکیزگی درون، در گرو حضور آدمی در هنگامه‌های دشوار

وَ لِیُمَحِّصَ مٰا فِی قُلُوبِکُمْ

41- آگاهی خداوند به اسرار انسانها و انگیزه‌های آنان

مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیٰا ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

42- توجّه انسان به دانایی خداوند به انگیزه‌ها و کنشهای درونی برحذردارندۀ وی از موضعگیریهای ناروا

یَظُنُّونَ بِاللّٰهِ ... یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ ... وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

43- «عَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ عَلِیمٌ بِذٰاتِ الصُّدُورِ

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ آرامش؛ آسانی؛ احد/غزوه؛ اخلاص؛ اسلام؛ اضطرار؛ افشاگری؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بصیرت؛ پیروزی؛ تدبر؛ ترس؛ جاهلیت؛ جنگ؛ جهاد؛ جهان؛ جهان بینی؛ حزن؛ خواب؛ رفاه؛ سبیل اللّه؛ سختی؛ سینه؛؛ شرک؛ شک؛ شکست؛ شهادت؛ ضلالت؛ ظن؛ علم؛ علیم/اسما و صفات؛ قتل؛ قدر؛ قضا؛ قلب؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ مسلمانان؛ مصیبت؛ نفاق؛ وعده؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 155]

إِنَّ اَلَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ اِلْتَقَی اَلْجَمْعٰانِ إِنَّمَا اِسْتَزَلَّهُمُ اَلشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اَللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اَللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ (155)

155

کسانی از شما که روزِ برخوردِ آن دو گروه [در احُد]پشت به جبهه کردند، جز این نبود که شیطان آنان را بر اثر بعضی از گناهانی که مرتکب شده بودند لغزانید، و قطعاً خدا از آنان درگذشت. به راستی خدا بسیار آمرزنده و بردبار است.

1- فرار و پشت کردن برخی مسلمانان، از جبهۀ پیکار احد

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ

2- حضور مجاهدانی مقاوم و استوار به همراه پیامبر(ص) در کارزار احد، تا آخرین لحظه‌های پیکار

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ

با توجه به این که «من »در «مِنْکُمْ » برای تبعیض است، دلالت می‌کند که گروهی فرار کردند و قهراً گروهی تا آخر جنگ همراه پیامبر(ص) باقی ماندند و به دفاع ادامه دادند.

3- شیطان، عامل لغزش برخی مجاهدان احد و فرار آنان از جنگ

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا ... إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

4- گناهان آدمی موجب نفوذ شیطان در او

إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

بنابر اینکه مراد از «مٰا کَسَبُوا» تمامی رفتارها (پسندیده و ناپسندیده) باشد مراد از «بعض »، گناه و رفتار ناصواب خواهد بود.

5- خودخواهی و دنیاپرستی برخی مجاهدان احد، موجب نفوذ شیطان در آنان و گریزشان از صحنۀ کارزار

قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا .. إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

خودمحوری و دنیاطلبی، که معنای جملۀ «قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ » است، می‌تواند مصداق روشن و مورد نظر از جملۀ «بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا» باشد.

6- پاره‌ای از گناهان، زمینه‌ساز نفوذ شیطان در انسان و گمراهی اوست.

إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

چنانچه مراد از «مٰا کَسَبُوا» ، خصوص گناهان باشد، نه تمامی اعمال. کلمۀ «بعض »دلالت می‌کند که برخی از گناهان، زمینۀ نفوذ شیطان را فراهم می‌کند.

7- خودمحوری و دنیاپرستی انسان، زمینۀ نفوذ شیطان برای فرار از کارزار و ترک جهاد

قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ... إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا .. إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

8- اثر نداشتن وسوسه‌های شیطان، در انسانهای پاک و مبرا از گناه

إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا

خداوند، گناه آدمی را وسیلۀ به لغزش کشانده شدن وی از سوی شیطان دانسته است؛ مفهوم آن این است که قلبی که گناه در او نیست، وسوسۀ شیطان در آن کارگر نخواهد بود.

9- گریز از میدان کارزار با دشمنان دین، لغزشی شیطانی

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا .. إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ

10- عفو خداوند از گناه فراریان جنگ احد

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا .. وَ لَقَدْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ

11- عفو و گذشت از خطاهای جنگی رزمندگان (تخلّف از دستورات فرماندهی و...) امری نیکو و پسندیده

وَ لَقَدْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

12- خداوند، بسیار آمرزنده و بردبار است.

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

13- عفو و چشم‌پوشی خداوند از لغزشها و گناهان، پرتویی از غفران و حلم او

وَ لَقَدْ عَفَا اللّٰهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

14- حلم خداوند در برابر نافرمانی و لغزش پیکارگران احد (پشت کردن به میدان کارزار)

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا .. إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

15- «غَفُورٌ» و «حَلِیمٌ » از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ

16- «عن أحدهما فی قوله: «إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا» فهو فی عقبة بن عثمان و عثمان بن سعد؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) درباره سخن خداوند: «إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطٰانُ بِبَعْضِ مٰا کَسَبُوا» روایت شده است: این آیه دربارۀ عُقبة بن عثمان و عثمان بن سعد نازل شده است».

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛ اللّه؛ جنگ؛ جهاد؛ حلیم/اسما و صفات؛ دشمنی؛ دنیا؛ دین؛ روز؛ شیطان؛ ضلالت؛ طهارت؛ عفو؛ عَفوّ/اسما و صفات؛ غرور؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مغفرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 156]

یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی اَلْأَرْضِ أَوْ کٰانُوا غُزًّی لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اَللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اَللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (156)

156

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، مانند کسانی نباشید که کفر ورزیدند و دربارۀ برادرانشان هنگامی که به سفر رفتند یا رزمنده شدند [و در گذشتند] گفتند: اگر نزد ما بودند نمی‌مردند و کشته نمی‌شدند. [شما چنین نگویید]تا سرانجام، خدا این را حسرتی در دل آنان قرار دهد. و خداست که زندگی می‌بخشد و می‌میراند، و خدا به آنچه می‌کنید بیناست.

1- ضرورت پرهیز مؤمنان از همسویی با کافران در پندار، گفتار و کردار

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا

2- پندار کفرپیشگان بر این که خانه‌نشینی و یا پرهیز از حضور در کارزار، مانع مرگ و کشته شدن است.

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا

3- شکست در پیکار احد، زمینه‌ساز هجوم تبلیغاتی کافران و یا منافقان، علیه اسلام، پیامبر(ص) و مسلمانان

یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا

کشته شدن عدّه‌ای از مسلمانان در جنگ احد باعث شده بود که کافران و یا منافقان، که با حضور در صحنۀ احد مخالف بودند، ماجرای احد و کشته‌های فراوان آن را حربۀ تبلیغاتی علیه پیامبر(ص) قرار دهند. آنان می‌گفتند اگر نظر ما را می‌پذیرفتند و همراه پیامبر(ص) خارج نمی‌شدند، این حوادث ناگوار پیش نمی‌آمد.

4- گمانِ حاکمیّت عوامل مادّی بر مقدّرات الهی، پنداری کفرآمیز

لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا

خداوند با کفرآمیز خواندن این اندیشه که جنگ و مسافرت (عوامل مادّی) تعیین‌کنندۀ مرگ آدمی است، به مؤمنان تعلیم می‌دهد که آن عوامل، تعیین‌کنندۀ مرگ آدمی، که از مقدّرات الهی است، نخواهد بود.

5- زنده ماندن، ولو با توجیه کوتاهیها و تقصیرها در دفاع از دین، خواستۀ کفرپیشگانِ مسلمان‌نما (منافقان)

لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا

از آن جایی که اعتراض کفرپیشگانِ مسلمان‌نما (منافقان) بر این اساس بوده که اگر مجاهدان در نبرد شرکت نمی‌کردند کشته نمی‌شدند، معلوم می‌شود که اعتراض‌کنندگان می‌خواستند زنده بمانند، هر چند دین و آیین پیامبر(ص) بدون مدافع باشد.

گفتنی است که در برداشت یاد شده، «کَالَّذِینَ کَفَرُوا» به قرینۀ «لِإِخْوٰانِهِمْ » به مؤمن نماهایی که اندیشۀ کفرآمیز دارند، تفسیر شده است.

6- ضرورت دفاع جامعۀ ایمانی از معارف دین، در برابر هجوم تبلیغاتی دشمن

لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا وَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ إِذٰا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ

7- حسرت و افسوس فراریان از میدان نبرد، پس از دانستن این که حیات و مرگ تقدیر الهی است.

لاٰ تَکُونُوا ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ

«لِیَجْعَلَ » متعلق به محذوف است؛ یعنی بیان این حقیقت که مرگ و حیات تقدیر الهی است برای این بود که متخلفان از جنگ بر کردۀ خویش حسرت برند. زیرا معلوم می‌شد که اگر

در جنگ شرکت می‌کردند، چون مقدّر نبود، کشته نمی‌شدند.

8- اندیشه‌های جاهلانه دربارۀ مرگ و حیات (حاکمیّت عوامل مادّی بر ارادۀ خداوند)، موجب حسرت کفرپیشگان، به هنگام قیامت

لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ

برخی برآنند که زمان حسرت مطرح شده در آیه، قیامت است، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

9- بی‌اعتنایی اهل ایمان به توطئه‌های تبلیغاتی کفرپیشگان، ایجادکنندۀ حسرت در دلهای ایشان

لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا ... لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که «لِیَجْعَلَ » متعلق به «لاٰ تَکُونُوا» باشد.

10- ضرورت هشیاری آدمی، در پرهیز از گرایشهای حسرت‌آفرین

لاٰ تَکُونُوا کَالَّذِینَ کَفَرُوا ... لِیَجْعَلَ اللّٰهُ ذٰلِکَ حَسْرَةً فِی قُلُوبِهِمْ

11- مرگ و حیات در هر حال به دست خداست و مسافرت و یا حضور در میدان نبرد، تغییردهندۀ مسیر مقدّر آن نیست.

قٰالُوا ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ

خداوند در جواب کسانی که جهاد و مسافرت را عامل تعیین‌کننده مرگ می‌پنداشتند، می‌فرماید «وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ » یعنی عوامل مادّی، تعیین‌کننده نیستند؛ هر چه هست به دست خداوند و به تقدیر اوست.

12- تضادّ و دوگانگی بینش اهل ایمان و کفرپیشگان، در تفسیر عوامل حیات و مرگ

وَ قٰالُوا ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ

13- اعتقاد به مقدّر بودن مرگ، از میان برندۀ هراس آدمی برای سفر و حضور در میدان نبرد

قٰالُوا ... مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ

جملۀ «وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ » ، می‌تواند به منظور زدودن هراس از شرکت در پیکار ایراد شده باشد.

14- بینایی خداوند به رفتار و کردار بندگان

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

15- نظارت و بینایی خداوند به کردار بندگان، هشداری به ترک‌کنندگان جهاد

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

16- توجّه به نظارت و بینایی خداوند به

کردار آدمیان، برانگیزندۀ آدمی به نبرد و پیکار در راه خدا

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ ... وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

17- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بصیر/اسما و صفات؛ بصیرت؛ ترس؛ تفکر؛ جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ جهان بینی؛ حسرت؛ حیات؛ دشمنی؛ دفاع؛ دین؛ سفر؛ شکست؛ علم؛ عمل؛ قتل؛ قدر؛ قضا؛ قلب؛ قیامت؛ کفر؛ مرگ؛ نفاق

[سوره آل‌عمران (3): آیه 157]

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اَللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ (157)

157

و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید،قطعاً آمرزش و رحمتی که از جانب خداست، از آنچه آنان [از متاع دنیا]گرد می‌آورند بهتر است.

1- کشته شدن و مردن در راه خدا، موجب آمرزش گناهان و بهره‌مندی از رحمت خداوند

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

مناسبت حکم و موضوع (مرگ و مغفرت) اقتضا می‌کند که فعل «مُتُّمْ » نیز به «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » مقیّد باشد.

2- الهی بودن هدف و مسیر حرکت، ملاک ارزش اعمال آدمی

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

مسلّماً انسانها یا می‌میرند و یا کشته می‌شوند، بنابراین آنچه دارای ارزش است و سعادت آدمی را در پی دارد، معنایی است که از «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » به دست می‌آید که از آن تعبیر به الهی بودن هدف و مسیر حرکت شده است.

3- نقش هدف در تعیین ارزش‌مندی و یا بی‌ارزشی رفتار و کردار انسانها

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

4- شهادت در راه خدا، دارای منزلتی والاتر از مرگ در راه او

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

تقدّم ذکری «قُتِلْتُمْ » بر «مُتُّمْ » می‌تواند به خاطر تقدم رتبی آن باشد.

5- خداوند، آمرزندۀ پیکارگران شهید کارزار احد و عطا کنندۀ رحمتهای خویش به آنان

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

چون آیۀ مورد بحث در ضمن آیاتی آمده که مسائل نبرد احد را مطرح می‌کرد، می‌تواند اشارۀ مستقیم به شهیدان جنگ احد داشته باشد.

6- آمرزش گناهان آدمی از سوی خداوند، زمینۀ بهره‌مندی او از رحمت خاصّ الهی

لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ

چون در آیۀ شریفه «مغفرة » مقدّم بر «رَحْمَةٌ » شده، می‌توان نتیجه گرفت که آمرزش گناهان مقدّمه‌ای برای دریافت رحمت خاص الهی است.

7- آمرزش و رحمت الهی، دارای ارزش برتر از تمامی ثروتهای به دست آمده و امکانات دنیوی

لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

8- مرگ و یا شهادت در راه خدا، دارای ارزشی برتر از ماندن در دنیا و ثروت‌اندوزی

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ ... خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

9- ارزش والاتر ماندگای در دنیا و ثروت‌اندوزی، بر شهادت و رحمت و آمرزش الهی، در پندار غلط کفرپیشگان

لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

جملۀ «لَوْ کٰانُوا ...» شیفتگی کفرپیشگان را نسبت به ماندگاری در دنیا بیان می‌کند، و جملۀ «خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ » هدف و یا عاقبت از ماندگاری را توضیح می‌دهد. یعنی هدف کفرپیشگان از ماندگاری در دنیا به چنگ آوردن منافع دنیوی و ثروت‌اندوزی است و آنان این منافع گذرا را بالاتر از رحمت و آمرزش الهی می‌پندارند و لذا بر کشته‌های در راه خدا تأسف می‌خورند.

10- مقام والای آنانکه در راه خدا می‌میرند و یا کشته می‌شوند، نشان‌دهندۀ بطلان ارزیابی کفرپیشگان دربارۀ حیات و مرگ

لَوْ کٰانُوا عِنْدَنٰا مٰا مٰاتُوا وَ مٰا قُتِلُوا ... وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

11- ایمان به مقدّر بودن مرگ و حیات، و شناخت ارزش والای شهادت، آسان‌کنندۀ حرکت به سوی نبرد با دشمنان دین

وَ اللّٰهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ ... وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

خداوند با بیان دو نکته مؤمنان را به جهاد ترغیب می‌کند:

1 - مرگ و حیات به دست خداست و عوامل طبیعی تعیین‌کننده نیست. 2 - جان باختگان در راه خدا، آمرزیده و مشمول رحمت خاصّ خداوند هستند. بنابراین، مؤمنان، با توجه به این دو معنا، هرگز تردیدی برای شرکت در جهاد نخواهند داشت.

12- ایمان به ارزشمندی والای شهادت و مرگ در راه خدا، رهایی‌بخش آدمی از وابستگیهای دنیوی

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ ... لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رَحْمَةٌ خَیْرٌ مِمّٰا یَجْمَعُونَ

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اللّه؛ ایمان؛ تکلیف؛ جهاد؛ جهان بینی؛ دنیا؛ رحمت؛ سبیل اللّه؛ سختی؛ شهادت؛ عمل؛ قدر؛ قضا؛کفر؛ گناه؛ مرگ؛ مغفرت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 158]

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اَللّٰهِ تُحْشَرُونَ (158)

158

و اگر بمیرید یا کشته شوید، بی‌تردید به سوی خدا محشور خواهید شد.

1- مرگ و یا کشته شدن، چه در راه خدا و چه در راه غیرِ او، مسیری است به سوی خداوند، نه نابودی و فنا.

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ

از اینکه قید «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » ذکر نشده، به دست می‌آید که مراد، هر نوع مردن و کشته شدن است و مؤیّد این معنا تقدیم مردن بر کشته شدن است؛ به خلاف آیۀ قبل.

2- خداوند، مرجع و فرجام انسانها، برای جزا و پاداش

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ

«لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ » ، می‌تواند کنایه از جزا و پاداش الهی باشد.

3- ایمان به حشر و بقای آدمی پس از مرگ، برانگیزندۀ وی برای حضور در میدان کارزار علیه دشمنان دین

وَ لَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَی اللّٰهِ تُحْشَرُونَ

هدف از بیان این معنا که آدمی با مرگ و یا کشته شدن، چه در راه منافع دنیا و یا راه خدا، به سوی او حرکت می‌کند، ترغیب وی به پیکار در راه خدا و تقویت روحیۀ او است.

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ جهاد؛ جهان بینی؛ حشر و نشر؛ شهادت؛ عمل؛قیامت؛ مرگ

[سوره آل‌عمران (3): آیه 159]

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ اَلْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اِسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی اَلْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ یُحِبُّ اَلْمُتَوَکِّلِینَ (159)

159

پس به سبب رحمتی که از جانب خداست با آنان نرمخوی شده‌ای، و اگر درشتخوی و سنگدل بودی از گِرد تو پراکنده می‌شدند. پس از آنان درگذر، و برایشان آمرزش بخواه، و در کار [ادارۀ جامعه]با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکّل کن، که خدا توکّل کنندگان را دوست می‌دارد.

1- پیامبر(ص) دارای اخلاقی خوش، اهل مدارا با مردمان و به دور از هر گونه سنگدلی و خشونت

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ

«لین »(مصدر «لِنْتَ » ) به معنای مهربانی و خوشخویی،«فظ» به معنای جفاکار و بد خلق و «غَلِیظَ الْقَلْبِ » به معنای سنگدل و بی‌رحم است.

2- رحمت الهی، تنها سرچشمۀ نرمی و مدارای پیامبر(ص) با مردم

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ

تقدیم «فَبِمٰا رَحْمَةٍ » بر «لِنْتَ » ، دلالت بر حصر دارد.

3- نرمی و مدارای پیامبر(ص)، با مسلمانانی که از دستورات ایشان سرپیچی کردند و از جبهۀ احد گریختند.

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ

نرمی و مدارا غالباً در مورد مخالفان و عصیانگران است که از مصادیق مورد نظر - به قرینۀ آیات قبل - عصیانگران نبرد احد می‌باشند.

4- ضرورت خوش‌خلقی، نرمش و رأفت رهبران الهی با مردم

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

5- خُلق و خوی خوش و مدارای با مردم، برخاسته از رحمت الهی

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ

6- مدارا، خوش‌خُلقی و مهربانی پیامبر(ص) با مردم، از عوامل گرایش آنان

به جانب آن حضرت

وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

7- سنگدلی و خشونت رهبران، موجب پراکندگی مردم از پیرامون آنان

وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

«فض»(مصدر «انفضوا») به معنای متفرّق و پراکنده شدن است.

8- ترغیب به خوش‌خُلقی و مدارا و نکوهش از سنگدلی و خشونت، در برخوردهای اجتماعی

وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

9- گرایش مردم به رهبران دینی، در گرو مهربانی آنان و پرهیز از خشونت و سنگدلی است.

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

10- نقش ویژۀ خوش‌خُلقی و مهربانی رهبران الهی با امت خویش، به هنگامه‌های دشوار

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

قرار گرفتن این آیه در ضمن آیات مربوط به نبرد احد و مشکلات ناشی از آن، اشاره به این حقیقت دارد که خوش‌خلقی و مهربانی رهبران به هنگام رخ نمودن سختیها و مشکلات برای مردم، از اهمیّت ویژه‌ای برخوردار است.

11- شکستها و سختیها، زمینه‌ساز پراکندگی جامعه از پیرامون رهبران خود، و مدارای ایشان با آنان از میان برندۀ آن زمینه‌هاست.*

فَبِمٰا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ

با توجّه به ارتباط این آیه با آیات پیشین، که شکست نبرد احد و مشکلات ناشی از آن را مطرح ساخت، می‌توان نتیجه گرفت که شکست و مشکلات آن نبرد، زمینۀ پراکندگی مسلمانان را از پیرامون رسول خدا(ص) فراهم ساخت و آنچه در این میان مانع از متفرق شدن مردم از پیرامون پیامبر(ص) شد، خُلق خوش و مدارای آن حضرت با مردم بود.

12- گذشت از خطاکاران، و طلب آمرزش برای ایشان و مشورت در امور اجتماعی، وظیفۀ پیامبر(ص) نسبت به مسلمانان

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

13- گذشت از خطای مردم و طلب آمرزش برای آنان و نیز مشورت با مسلمانان در مسائل اجتماعی، نمودی از مهربانی و خُلق خوش پیامبر(ص)

وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ ... فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

تفریع جملۀ «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ ...» بر جمله‌های پیشین، که بیانگر خُلق خوش پیامبر(ص) است، در حقیقت اشاره به مصادیق و نمونه‌هایی از خوی نیکوی پیامبر(ص) دارد. گفتنی است که امر به عفو و...به معنای ادامه دادن آن است.

14- پیامبر(ص) موظّف به گذشت از حقوق خویش بر مردم و طلب آمرزش برای آنان نسبت به حقوق الهی

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ

از اینکه پیامبر(ص) از یکسو مأمور به گذشت از مردم و از سوی دیگر مأمور به طلب مغفرت برای آنان از خدا می‌شود، می‌توان به دست آورد که مراد از «فَاعْفُ» ، گذشت از حقوق خود پیامبر(ص) و مراد از «اسْتَغْفِرْ» ، طلب مغفرت در مورد حقوق خداوند است.

15- پیامبر(ص) دارای حقوقی بر مردم و آنان وظیفه‌دار رعایت آن حقوق هستند.

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ

16- عفو از خطاکاران پیکار احد، تکلیف الهی پیامبر(ص)

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ

به متقضای ارتباط این آیه با آیات نبرد احد، از جمله افراد مورد نظر که پیامبر(ص) موظّف به نادیده گرفتن خطای آنان است، خطاکاران نبرد احد می‌باشند.

17- نقش وساطت و شفاعت پیامبر(ص) در پیشگاه خداوند برای آمرزش خطاکاران

وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ

18- لطف و عنایت خاصّ خداوند نسبت به پیکارگران نبرد احد

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

19- پیامبر(ص) پذیرای نقش مردم در تصمیم‌گیریهای اجتماعی

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

20- مشورت با مردم و شرکت دادن آنان در تصمیم‌گیریهای اجتماعی، از وظایف رهبران اسلام

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

21- خطاهای گذشتۀ مردم، نباید مانع از مشورت رهبران اسلامی با آنان باشد.

فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

امر به مشورت با مؤمنان پس از تصریح به خطاکاری آنان، اشاره به این معناست که خطا و گناه پیشین مؤمنان نباید مانعی برای مشورت با آنان قلمداد شود.

22- نظام اسلامی، نظامی مردمی و دور از استبداد رهبران است.

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

23- ارزش و اهمیّت والای مشورت در اسلام

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ

موظّف بودن پیامبر(ص)، یعنی برجسته‌ترین افراد بشر، به مشورت با مردم، دلیل ارزش و اهمیّت والای مشورت است.

24- تصمیم‌گیری نهایی پس از مشورت، بر عهدۀ رهبری است.

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

با توجه به این که در آیه، تصمیم‌گیری نهایی پس از مشورت، بر عهدۀ شخص پیامبر(ص) گذاشته شده (عزمتَ) نه بر عهدۀ آن حضرت و طرف‌های مشورت برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

25- حاکمیّت رهبری واحد، همراه با پذیرش اصل شورا، از ویژگیهای نظام اسلامی

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

26- لزوم توکّل و اتکای رهبران بر خداوند، پس از تصمیم‌گیری و عزم بر اعمال مدیریت

فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

27- لزوم قاطعیّت و صلابت رهبری، پس از مشورت و تصمیم نهایی خویش، در مقام اجرا

وَ شٰاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ

جلمۀ «فَإِذٰا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّٰهِ » ، به این معناست که آنگاه که تصمیم بر کاری گرفتی، دیگر تردید و دو دلی به خود راه مده و احتمال عدم موفقیّت را با توکّل بر خدا جبران کن که خداوند محبوب خویش را وانخواهد گذاشت: «إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ » .

28- خداوند دوستدار آنانکه بر او توکّل کنند.

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ

29- توکّل بر خداوند از عوامل جلب محبّت الهی

إِنَّ اللّٰهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ احد/غزوه؛ اخلاق؛ استغفار؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ ایمان؛ توسل؛ توکل؛ جامعه؛ جهاد؛ حسن خلق؛ حقوق؛ حکومت؛ خشونت؛ دعا؛ ذکر؛ رحمت؛ سختی؛ شفاعت؛ شکست؛شورا؛ عفو؛ قساوت؛ قلب؛ کار؛ محبت؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مشورت؛ معاشرت؛ ملامت؛ مهربانی

[سوره آل‌عمران (3): آیه 160]

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اَللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا اَلَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اَللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ اَلْمُؤْمِنُونَ (160)

160

اگر خدا شما را یاری کند، هیچ کس بر شما غالب نمی‌شود؛ و اگر از یاری شما خودداری کند، کیست که بعد از او شما را یاری کند؟ و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند.

1- حتمی بودن پیروزی با نصرت و یاری خداوند

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ

2- خداوند اگر جمعیّتی را از نصرت خود محروم سازد، هیچ کس را توان نصرت و یاری ایشان نیست.

وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ

«خذلان »(مصدر «یَخْذُلْکُمْ » ) به معنای یاری نکردن است و پی‌آمد یاری نکردن خداوند، شکست و ناکامی است.

3- خداوند، تنها قدرت غالب بر جهان هستی و همۀ عوامل و نیروها در حیطۀ قدرت اوست.

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ ... وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ

آیۀ شریفه، یاری و نصرت را تنها از آن خدا می‌داند و چون به طور قطع، دیگر عوامل طبیعی و غیرطبیعی نیز در پیروزیها دخیل هستند، به این نتیجه می‌رسیم که قدرت و یاری دیگر عوامل، در احاطۀ خدا و به خواست اوست.

4- پیروزی و شکست، تنها منوط به خواست و قدرت خداوند است.

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ ... وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ

5- پوچی و ناتوانی تمام خواسته‌ها و قدرتها در مقابل خواست و قدرت الهی

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ ... وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ

6- مؤمنان، بایستی تنها بر خداوند توکّل کنند.

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

تقدیم «عَلَی اللّٰهِ » بر متعلّقش «فَلْیَتَوَکَّلِ » دلالت بر حصر دارد.

7- توکّل پیکارگران جنگ بدر بر خدا، موجب یاری خدا و پیروزی آنان در آن نبرد*

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

خداوند پس از شروع بیان جنگ احد، اشاره‌ای نیز به مسائل جنگ بدر داشت (و لقد نصرکم اللّه ببدر، آیۀ 123) بنابراین جملۀ «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ » می‌تواند اشاره به علّت آن پیروزی باشد.

8- توکّل بر خداوند، زمینه‌ساز یاری و نصرت الهی و غلبه بر دشمنان

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

9- سستی پیکارگران احد در اتکال به خداوند، موجب محرومیّت آنان از نصرت الهی و شکست ایشان در آن نبرد.

وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

وقوع این آیه پس از بیان نبرد احد و شکست مؤمنان، اشاره به علّت شکست دارد، یعنی چون در آن نبرد توکّل نداشتید، از یاری خدا محروم شدید و در نتیجه شکست خوردید.

10- توکّل بر خداوند، از ویژگیهای مؤمنان

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

11- ایمان به خداوند، زمینۀ نیل به مرتبۀ توکّل

وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

آوردن کلمۀ «الْمُؤْمِنُونَ » به جای هر وصفی دیگر، اشاره به این معنا دارد که ایمان، آدمی را به توکّل بر خدا رهنمون می‌سازد.

12- تکیه بر غیر خدا، در پی دارنده خذلان و شکست

وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

13- توکّل بر خدا، لازمۀ ایمان به قدرت مطلق خداوند است.

إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ ... وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

با توجّه به صدر آیه، که سخن از تنها قدرت غالب و نقش تعیین‌کنندۀ آن دارد، مراد از ایمان، ایمان به این قدرت است و تفریع جملۀ «وَ عَلَی اللّٰهِ فَلْیَتَوَکَّلِ ...» با «فاء» بر جملۀ قبل، ضرورت توکل را متعاقب این باور ایجاب می‌کند.

14- «عن عبداللّه بن الفضل الهاشمیّ قال:

سألت أباعبداللّه جعفر بن محمّد(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ...: «إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّٰهُ فَلاٰ غٰالِبَ لَکُمْ وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ » فقال:...متی خلّی بینه و بین تلک المعصیة فلم یَحُل بینه و بینها حتّی یرتکبها فقد خذله و لم ینصره و لم یوفّقه؛ ⁽¹⁾

عبداللّه بن فضل هاشمی گوید: از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند عزوجل: ... وَ إِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ » پرسیدم، فرمود: هر گاه خداوند بین عبد و بین آن معصیت را خالی بگذارد و حایل بین او و معصیت نشود تا آن را مرتکب گردد او را دچار خذلان ساخته و یاریش ننموده و توفیقش نداده است».

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛ اللّه؛ ایمان؛ بدر/غزوه؛ پیروزی؛ تنبلی؛ توکل؛ جامعه؛ جهاد؛ ذلت؛سنت؛ شکست؛ قانون علیّت؛ قدرت؛ گناه؛ مشیت خدا؛ نصرت

ذلّت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 161]

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ اَلْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ (161)

161

و برای هیچ پیامبری سزاوار نیست که خیانت کند؛ و هر کس خیانت کند، روز قیامت با آن خیانتی که کرده است می‌آید؛ سپس به هر کسی آنچه به دست آورده است به طور کامل داده می‌شود، و بر آنان ستم نمی‌رود.

1- ساحت پیامبران، پاک و منزّه از هر گونه خیانت است.

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ

«غلول و غلل » (مصدر «یَغُلَّ » ) به معنای خیانت کردن است.

2- ناسازگاری خیانت با مقام نبوّت و رسالت الهی

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ

3- امانتداری، از وظایف رهبران

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ

4- گمان باطل برخی از مسلمانان صدر اسلام مبنی بر خیانت پیامبر(ص) در غنایم جنگی

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ

ظاهر آیه نشان می‌دهد که پیامبر(ص) از سوی برخی متهم به خیانت شده بود و آیه شریفه در مقام پاسخ به این اتهام نازل شده است.

5- روز رستاخیز، عرصۀ‌حشر خیانتکاران به همراه آنچه (اموال و...) در آن خیانت کرده‌اند.

وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

در برداشت فوق، «باء» در «بِمٰا غَلَّ » ، باء مصاحبت گرفته شده است.

6- تجسم رفتار ناپسند خیانتکاران در روز رستاخیز

وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ

برخی برآنند که مراد از «بِمٰا غَلَّ » ، آن مالی که در دنیا مورد خیانت واقع شده، نیست؛ بلکه گناه خیانتکاری در قیامت تجسّم می‌یابد و خیانتکار همراه آن گناهِ مجسّم در صحنۀ قیامت حاضر می‌شود.

7- رسوایی و مجازات خیانتکاران در قیامت

وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

8- حرمت اکید خیانتکاری در پیشگاه خداوند

وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

9- رستاخیز برای انسان، عرصۀ دریافت کامل سزای کردار خویش

ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ

«توفاة » (مصدر «تُوَفّٰی » ) به معنای پرداخت کامل است و «تُوَفّٰی » یعنی پرداخت می‌شود به طور کامل، و «مٰا کَسَبَتْ » به تقدیر «جزاء ما کسبت » می‌باشد.

10- خیانتکاران، دریافت‌کنندگان کامل (بدون کم و زیاد) جزای رفتار ناپسند خویش، در روز رستاخیز

وَ مَنْ یَغْلُلْ ... ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

11- در قیامت به حق هیچ کس ظلمی نخواهد شد.

وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

12- پاداش و جزایِ کردار آدمی در قیامت بر اساس عدل

ثُمَّ تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ

13- «عن علقمة قال:...قلت للصّادق(ع) یابن رسول اللّه إنّ الناس ینسبوننا الی عظائم الامور و قد ضاقت بذلک صدورنا فقال(ع) یا علقمة إنّ رضا الناس لا یملک و ألسنتهم لا تضبط و کیف تسلمون ممّا لم یسلم منه انبیاء اللّه و رسله و حجج اللّه(ع)...أ لم ینسبوا نبیّنا محمّد(ص)...یوم بدر إلی أنّه أخذ لنفسه من المغنم قطیفة حمراء حتی أظهره اللّه عزّوجلّ علی القطیفة و برّء نبیّه من الخیانة و أنزل بذلک فی کتابه «وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ » ؛ ⁽¹⁾

علقمه گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم ای پسر رسول خدا مردم ما را به چیزهایی بزرگ نسبت می‌دهند و با این

نسبت‌های ناروا سینه‌های ما تنگ شده است، فرمود: ای علقمه رضایت مردم در اختیار کسی نیست و زبان آنان را نمی‌توان مهار کرد، چگونه ممکن است شما از چیزهایی سالم بمانید که انبیا، رسل و حجج خدا(ع) سالم نماندند...مگر مردم نبودند که پیامبر ما محمّد(ص) را در روز بدر متهم کردند که از غنایم جنگ، حوله‌ای قرمز را برای خود برگرفته است، تا آن که خداوند عزوجل وی را بر آن حوله آگاه ساخت و پیامبرش را از خیانت مبرا نمود و بدان مناسبت این آیه را در کتابش نازل فرمود: «وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ » ؟».

14- «عن أبی جعفر(ع) فی قوله: «وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ » و من غلّ شیئاً رءاه یوم القیامة فی النّار ثم یکلّف أن یدخل إلیه فیُخرجه من النّار؛ ⁽¹⁾

از امام باقر(ع) دربارۀ سخن خداوند: «وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ یَوْمَ الْقِیٰامَةِ » روایت شده است: هر کس خیانتی کند روز قیامت آن را در آتش خواهد دید و وادار خواهد شد داخل آتش گردد و آن را از آتش بیرون آورد».

کلیدواژه‌ها:

آتش؛ آخرت؛ آیات الاحکام؛ اسلام؛ افترا؛ امامت؛ امانت؛ انبیاء؛ باطل؛ پاداش؛ تجسم اعمال؛ جنگ؛ جهنم؛ حرمت؛ حقوق؛ خیانت؛ ظلم؛ عدل؛ عصمت؛ عمل؛ غنیمت؛ قیامت؛ کیفر؛ مال؛ محمّد(ص)؛ مرگ؛ مسلمانان؛ معاد؛ میزان؛ نبوت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 162]

أَ فَمَنِ اِتَّبَعَ رِضْوٰانَ اَللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ اَلْمَصِیرُ (162)

162

پس آیا کسی که در پی خشنودی خداست، همچون کسی است که به خشمی از خدا گرفتار آمده و جایگاهش جهنّم است؟ و چه بد بازگشتگاهی است.

1- دسته‌ای از مردم جویندۀ رضا و خشنودی خدا و گروهی زمینه‌ساز خشم و غضب الهی بر خود

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

2- یکسان نبودن سرنوشت مؤمنان جویندۀ خشنودی خداوند، با هموارکنندگان غضب و خشم الهی بر خویش

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

3- امانتداری و ترک خیانت، از موجبات

جلب خشنودی و رضای خداوند

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

4- شرکت در پیکار و شهادت در راه خدا، از موجبات جلب رضایت الهی

وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ

به مقتضای ارتباط این آیه با مضامین آیات پیشین، می‌توان نمونه‌ها و مصادیق مورد نظر را به دست آورد؛ از جمله جهاد و شهادت.

5- پیامبر(ص) جویای رضایت و خشنودی خداوند

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ

به دلیل آیۀ قبل (و ما کان لنبیّ ان یغلّ)، از مصادیق بارز و مورد نظر برای «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ ...»، پیامبر اکرم(ص) است.

6- طلب رضای الهی، دلیل و نشانگر پاکی ساحت پیامبر(ص) از هر گونه خیانت

وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ

جملۀ «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ ...» به منزلۀ دلیل و تعلیل برای جملۀ «وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ » است؛ یعنی آیا امکان دارد پیامبری که همواره در پی جلب رضای الهی است، خیانت کند و از همان کسانی باشد که خدا بر آنان خشم گرفته است.

7- خیانتکاری، زمینه‌ساز خشم و غضب الهی

وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِمٰا غَلَّ ... أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

از مصادیق مورد نظر برای «کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ» ، خیانتکارانی هستند که در آیۀ قبل به رسوایی آنان اشاره رفت.

8- ترک صحنۀ پیکار و شرکت نجستن در آن، زمینه‌ساز خشم خداوند

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ ... کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

9- نسبت خیانت به پیامبر(ص)، زمینه‌ساز خشم و غضب الهی

مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

با توجه به ارتباط آیه با آیه قبل، جملۀ «کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ» می‌تواند اشاره به کسانی باشد که پیامبر(ص) را متهم به خیانت کردند.

10- برانگیختن وجدانها از روشهای قرآن در تربیت

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ

11- دوزخ، جایگاه و فرجام شوم آنانکه خشم و غضب الهی را بر خویش هموار ساخته‌اند.

کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

12- دوزخ، جایگاه شوم ترک‌کنندگان جهاد، خیانتکاران و آنانکه پیامبر(ص) را

متّهم به خیانتکاری می‌کنند.

إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ ... وَ مٰا کٰانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ ... کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ

13- خشنودی و خشم الهی، معیار شناخت سرنوشت خوب و بد انسانها

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ

14- تفاوت فرجام آدمیان بر مبنای عملکرد آنان، نمودی از عدل خداوند

تُوَفّٰی کُلُّ نَفْسٍ مٰا کَسَبَتْ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ . أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ وَ مَأْوٰاهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ

در برداشت فوق جملۀ «أَ فَمَنِ اتَّبَعَ ...» دلیل و تعلیل عدل الهی در پاداش و کیفر (وهم لا یظلمون) گرفته شده است؛ یعنی باید هر فردی پاداش و یا کیفر کامل خویش را ببیند؛ چرا که هیچ وجدانی نمی‌تواند بپذیرد که انسانهای نیکوکار همسنگ بزهکاران باشند.

کلیدواژه‌ها:

افترا؛ اللّه؛ امانت؛ انسان؛ ایمان؛ پاداش؛ تربیت؛ جامعه؛ جنگ؛ جهاد؛ جهنم؛ خیانت؛ رشد؛ رضای خدا؛ سرقت؛ شهادت؛ عدل؛ عذاب؛ عصمت؛ عمل؛ غضب؛ کیفر؛ محمّد(ص)؛ مغضوبان خدا؛

[سوره آل‌عمران (3): آیه 163]

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ (163)

163

آنان نزد خدا دارای درجاتی [متفاوت]هستند، و خدا به آنچه می‌کنند بیناست.

1- جویندگان خشنودی الهی دارای درجات متفاوت در پیشگاه خداوند

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ ... هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ

2- جویندگان رضایت الهی، خود به مثابۀ درجات و منزلتهای متعالی در پیشگاه خداوند هستند.

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ ... هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ

برداشت فوق مبتنی بر ظاهر جملۀ «هُمْ دَرَجٰاتٌ » است، بدون اینکه مضاف (ذو) و یا ادات تشبیه مقدّر گرفته شود.

3- بینایی کامل خداوند بر رفتار و کردار انسانها

وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ

4- درجات و جایگاههای متفاوت انسانها در آخرت، نتیجۀ عملکرد آنان در دنیا

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ

5- هشدار خداوند به مردم نسبت به اعمال و رفتارشان

وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ

6- توجه به بینایی گستردۀ خداوند بر اعمال و رفتار آدمی، برانگیزندۀ وی به جلب رضایت خداوند و پرهیز از موجبات خشم او

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ کَمَنْ بٰاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللّٰهِ ... وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ

7- اعطای درجات و جایگاههای متفاوت از سوی خداوند، متّکی به بینایی و آگاهی کامل او به عملکرد انسانهاست.

هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ

جملۀ «وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ بِمٰا یَعْمَلُونَ » به این معنا اشاره دارد که در محاسبۀ اعمال و اعطای درجه و مقام بر مبنای آن، اشتباهی رخ نخواهد داد.

8- «بَصِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

وَ اللّٰهُ بَصِیرٌ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ انسان؛ بصیر/اسما و صفات؛ جامعه؛ رضای خدا؛ علم؛ عمل؛ غضب؛ مغضوبان خدا؛

[سوره آل‌عمران (3): آیه 164]

لَقَدْ مَنَّ اَللّٰهُ عَلَی اَلْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ اَلْکِتٰابَ وَ اَلْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ (164)

164

به راستی خدا به مؤمنان نعمتی گران عطا کرد، آن‌گاه که میانشان پیامبری از خودشان برانگیخت که آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان سازد و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد؛ و قطعاً پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.

1- بعثت پیامبر(ص)، نعمتی بزرگ برای مؤمنان

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً

«منة » به معنای نعمت بزرگ است (مفردات راغب) بنابر این «مَنَّ اللّٰهُ » یعنی، خداوند نعمتی بزرگ عطا کرد.

2- بهره جستن از نعمت بزرگ بعثت انبیا، در گرو ایمان به آنهاست.

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً

ذکر خصوص مؤمنان با آن که بعثت پیامبر(ص) نعمتی بزرگ برای همۀ انسان‌هاست، بدان جهت است که بهره‌گیری از آن

نعمت بزرگ، در گرو ایمان آوردن به اوست.

3- رسیدن به مقام رضای الهی، رهایی از دوزخ و نیل به درجات عالی، در پرتو بعثت پیامبر(ص) و ایمان به او تحقق می‌یابد.

أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوٰانَ اللّٰهِ ... هُمْ دَرَجٰاتٌ عِنْدَ اللّٰهِ ... لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً

با توجّه به آیۀ قبل که سخن از نیل به درجات و رضای الهی بود، گویا در این آیه راه وصول به آن را بیان می‌کند.

4- پیامبران، برانگیختگان الهی در میان انسانها و از جنس ایشان

إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ

کلمه «مَنَّ » در «مِنْ أَنْفُسِهِمْ » برای تبعیض و «رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ » به این معناست که پیامبر(ص)، فردی از افراد بشر و از جنس ایشان است؛ نه فردی از ملائکه و یا از جنس و نوعی دیگر.

5- برخاستن انبیا از میان مردم و از جنس آنان بودن، نعمتی برای انسانها

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ

جملۀ «مَنَّ اللّٰهُ » علاوه بر بیان نعمت بودن اصل بعثت، بر نعمت بودن هر یک از قیدهای مذکور در آیه نیز دلالت دارد که از جملۀ آنهااست از میان مردم و از جنس آنان بودن پیامبر(ص).

6- مردمی بودن از شرایط رهبران و مسؤولین جامعه

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ

7- تلاوت آیات الهی، تزکیۀ نفوس و تعلیم کتاب و حکمت، سرلوحۀ برنامه‌ها و مسؤولیتهای پیامبر(ص)

إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً ... یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ

8- تلاوت آیات قرآن (ارائۀ نشانه‌های خدا و حقانیّت اسلام) زمینه‌ساز تربیت و تزکیۀ انسانها

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ

برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است که تقدّم ذکری تلاوت بر تزکیه، به خاطر تقدّم رتبی آن باشد.

9- طهارت و پاکی نفس، زمینۀ فراگیری دانشِ کتاب الهی و حکمت

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیٰاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ

تقدّم ذکری «تزکیه » بر «تعلیم کتاب و حکمت »، بیانگر این نکته است که بدون تزکیه، فراگیری دانش کتاب و حکمت الهی، به گونه‌ای که مقصود انبیاست، ممکن نیست.

10- هدایت بشر، بدون حضور تعالیم دین، امری ناممکن

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

خداوند جامعۀ بشری را تا قبل از آموزش تعالیم و معارف دین، فرو رفتۀ در گمراهی می‌داند و تنها راهی که برای خارج ساختن آنان از گمراهی به کار گرفته بعثت انبیا همراه با تزکیه و تعلیم معارف دینی است. بنابراین هدایت بشر در گرو تعالیم دین خواهد بود.

11- پاکسازی جانها و آموزش تعالیم دین، دو مرحله از هدایت انسانها

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

هدایت انسانها، که مفهوم جملۀ «وَ إِنْ کٰانُوا ...» دلالت بر آن دارد، بیانگر هدف کلّی بعثت است. بنابراین تلاوت و تزکیه و تعلیم می‌تواند مراحلی برای تحقق این هدف، یعنی هدایت انسانها باشد.

12- گمراهی آشکار مردم، پیش از بعثت پیامبر(ص)

وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

13- هواپرستی و رواج ضدارزشها، جهل و محرومیّت از تعالیم دین، از جلوه‌های گمراهی مردم، پیش از ظهور پیامبر(ص)

یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتٰابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

14- یادآوری گمراهی مؤمنان پیش از بعثت و هدایتشان در پرتو تعالیم پیامبر(ص)، عامل تقویت ارادۀ آنان در تحمّل دشواریهای مولود جنگ

إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لاٰ تَلْوُونَ ... وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّٰهِ ... لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ ... وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

با توجّه به ارتباط آیه با آیات مربوط به جنگ احد برداشت یاد شده استفاده می‌شود.

15- یادآوری وضعیّت نابهنجار (گمراهی آشکار) مردم پیش از بعثت، برانگیزندۀ توجّه به نعمت بزرگ رسالت پیامبر(ص) و قدر دانی از آن

لَقَدْ مَنَّ اللّٰهُ ... وَ إِنْ کٰانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلاٰلٍ مُبِینٍ

جملۀ «إِنْ کٰانُوا ...» به منزلۀ دلیل است برای بزرگی نعمتِ رسالت. یعنی روشن است که مردم پیش از بعثت پیامبر(ص) در چه منجلابی از گمراهی و ضلالت فرو رفته بودند و این پیامبر(ص) و تعالیم قرآنی بود که آنان را هدایت کرد.

کلیدواژه‌ها:

آیات خدا؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ انبیاء؛ ایمان؛ تاریخ؛ تربیت؛ تزکیه؛ تعلیم؛ تلاوت؛ جاهلیت؛جنگ؛ جهل؛ حکمت؛ دین؛ رسالت؛ رشد؛ رضای خدا؛ سختی؛ شکر؛ ضلالت؛ طهارت؛ عذاب؛ قرآن؛ قلب؛ کتاب؛ محمّد(ص)؛ مدیریت؛ منت؛ نبوت؛ نعمت؛ هدایت؛ هوا پرستی

[سوره آل‌عمران (3): آیه 165]

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ إِنَّ اَللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (165)

165

آیا هنگامی که [در جنگ احُد]مصیبتی به شما رسید که دو برابر آن را [بر دشمن]وارد کرده بودید، گفتید: این مصیبت از کجاست؟ بگو: آن از جانب خود شماست [که از فرمان پیامبر تخلّف کردید]؛ همانا خدا بر هر چیزی تواناست.

1- گلایۀ برخی مسلمانان از نتایج دردناک نبرد احد و شکست در آن

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ ... قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا

مراد از مصیبت مطرح شده در آیه، کشته‌ها و مشکلات ناشی از نبرد احد است.

2- ضربه و مصیبت وارده بر کافران در جنگ بدر، دو برابر مصیبتی بود که بر پیکارگران مؤمن در جنگ احد وارد شد.

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا

مراد از «أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» (دو برابر آن را بر دشمن وارد کردید) مصیبتی است که مؤمنان در پیکار بدر بر مشرکان تحمیل کردند.

3- شکست و مصیبت سنگین مسلمانان در پیکار احد، دور از انتظار ایشان بود.

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا

کلمۀ «أَنّٰی » (از کجا) برای اظهار شگفتی است.

4- یادآوری خاطرۀ پیروزی مسلمانان در پیکار بدر، التیام‌بخش رنج و آثار روحی دردناک شکست نبرد احد

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا

جملۀ «قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» ، که اشاره به پیروزی بزرگ مسلمانان در بدر است، بدان جهت ایراد شده که با یاد آن خاطرۀ بزرگ، مسلمانان مصیبت احد را در مقایسۀ با پیروزی بدر کوچک شمرند تا در نتیجه، سنگینی رنج مصیبت احد کمتر شود.

5- پندار ناصواب برخی پیکارگران احد در تحلیل عوامل شکست آن نبرد

أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ

جملۀ «أَنّٰی هٰذٰا» به این مطلب اشاره دارد که گویا مجاهدان احد علّت شکست آن نبرد را بیرون از عملکرد خویش می‌دانستند، که جملۀ «مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ » ریشۀ صحیح آن را گوشزد می‌کند.

6- مقایسه میان شکستها و پیروزیها و کارهای موفق و ناموفق، از روشهای قرآن برای شناخت عوامل آنها

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا قُلْتُمْ أَنّٰی هٰذٰا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ

7- مسلمانان، به دلیل نافرمانی از پیامبر(ص) و فرار از صحنۀ نبرد، عامل شکست و مصیبتهای پیکار احد

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ ... قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ

با توجّه به آیات قبل، همانند آیۀ 152 (اذ تحسّونهم باذنه حتّی اذا فشلتم و تنازعتم فی الامر و عصیتم)، جمله «هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ » اشاره به نافرمانی و...دارد که از جمله عوامل شکست مسلمانان در پیکار احد بود.

8- جوامع انسانی، خود، عاملی برای مصیبتها و رنجهای خویش هستند.

قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ

9- نقش آدمی در فرجام و سرنوشت خویش

قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ

10- توانایی مطلق خداوند بر انجام هر امری

إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

11- توجّه به توانایی و قدرت خداوند، برطرف‌کنندۀ هر گونه نگرانی و یأس مسلمانان نسبت به آینده

أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ ... إِنَّ اللّٰهَ عَلیٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

سؤال مسلمانان (انّی هذا)، حکایت از این معنا دارد که چنین واقعه‌ای را هرگز انتظار نداشتند و عدم انتظار، طبعاً ناامیدی آدمی را در پی دارد که خداوند با بیان قدرت مطلقۀ خویش، از جمله، قدرت بر نصرت آنان، در مقام زایل ساختن یأس مؤمنان است.

12- «قَدِیرٌ» از اسما و صفات خداوند

إِنَّ اللّٰهَ ... قَدِیرٌ

13- «عن أبی عبداللّه(ع) فی قول اللّه: «أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» قال:

کان المسلون قد أصابوا ببدر مائة و أربعین رجلاً، قتلوا سبعین رجلاً و أَسَروا سبعین، فلمّا کان یوم أحد أُصیب من المسلمین سبعون رجلاً، قال: فاغتمّوا بذلک فانزل اللّه تبارک وتعالی «أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» ؛ ⁽¹⁾

از امام صادق(ع) دربارۀ سخن خداوند: «أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» روایت شده که فرمود: مسلمانان در جنگ بدر به یکصد و چهل تن [از افراد دشمن] آسیب وارد کردند، هفتاد نفر را کشتند و هفتاد نفر را اسیر کردند، و چون روز أحد فرا رسید از مسلمانان هفتاد نفر کشته شدند، و این باعث اندوه آنان شد که خداوند تبارک وتعالی این آیه را نازل فرمود: «أَ وَ لَمّٰا أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْهٰا» ».

کلیدواژه‌ها:

آرامش؛ احد/غزوه؛ اسلام؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بدر/غزوه؛ پیروزی؛ تاریخ؛ جهاد؛ حزن؛ دشمنی؛ سختی؛شکست؛ شهادت؛ قدر؛ قدرت؛ قدیر/اسما و صفات؛ قضا؛ کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ مصیبت؛

[سوره آل‌عمران (3): آیه 166]

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ اِلْتَقَی اَلْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اَللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ اَلْمُؤْمِنِینَ (166)

166

و آنچه روزِ برخوردِ آن دو گروه [در احُد]به شما رسید، به اذن خدا بود، [تا شما را آزمایش کند] و برای این‌که مؤمنان را مشخّص سازد؛

1- مصیبت وارد شده بر مؤمنان در جنگ احد، با رخصت خداوند بود.

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ

2- کارزار احد، صحنۀ رویارویی و درگیری دو جناح کفر و ایمان

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ

3- جریان حوادث و امور عالم (شکستها، سختیها و دشواریهای مردمان) در حیطۀ اذن الهی

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... فَبِإِذْنِ اللّٰهِ

4- جریان افعال ارادی بندگان به اذن خداوند است.

قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ ... وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... فَبِإِذْنِ اللّٰهِ

5- نفی اندیشۀ جبریگری و نیز تفکّر تفویض صرف

أَصٰابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ ... هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ ... وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ...

فَبِإِذْنِ اللّٰهِ

آیۀ مورد بحث و آیۀ قبل، شکست احد را هم وابسته به خود مسلمانان دانسته و هم اذن الهی را در آن شکست دخیل شمرده است؛ بنابراین افعال بندگان در عین اینکه مستند به خود آنان است، خارج از خواست و اذن الهی نخواهد بود.

6- مشخّص شدن مؤمنان واقعی، از اهداف رخصت خداوند در شکست نبرد احد و مصیبتهای وارده در آن

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

جملۀ «وَ لِیَعْلَمَ ...»، عطف بر جمله‌ای مقدّر است؛ یعنی «وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ...لیکون کذا و کذا و لیعلم المؤمنین ». لذا در برداشت یاد شده، مشخص شدن مؤمنان، یکی از اهداف شکست آنان در نبرد احد شمرده شده است.

7- رنجها و شکستهای جامعۀ ایمانی،

وسیلۀ آزمایشی برای معلوم نمودن صف مؤمنان استوار از غیر ایشان

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ فَبِإِذْنِ اللّٰهِ وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

8- رنجها و شکستها، دارای مصلحتهایی پنهان از چشم ظاهربینان

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ ... وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اذن الهی؛ استدراج؛ اسلام؛ اللّه؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تفویض؛ جامعه؛ جبر و اختیار؛ جهاد؛ سختی؛ شکست؛ علم؛ عمل؛ کفر؛ مصلحت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 167]

وَ لِیَعْلَمَ اَلَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَوِ اِدْفَعُوا قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اَللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ (167)

167

و برای این‌که منافقان را [نیز]مشخّص کند؛ [همان کسانی]که به آنان گفته شد:

بیایید در راه خدا بجنگید یا [دست کم از خود]دفاع کنید. گفتند: اگر می‌دانستیم که جنگی رخ می‌دهد، از پی شما می‌آمدیم. آنان در آن وقت به کفر نزدیک‌تر بودند تا به ایمان. با دهانشان چیزی می‌گویند که در قلبشان نیست، و خدا به آنچه کتمان می‌کنند داناتر است.

1- مشخص شدن منافقان، از اهداف رخصت خداوند در شکست نبرد احد و مصیبتهای وارده در آن

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا

2- هنگامه‌های دشوار (شکستها، رنجها و مصیبتها)، ابزاری برای شناسایی منافقان و سست ایمانان، از مؤمنان واقعی و استوار

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا

3- حضور منافقانی ناشناخته در میان مسلمانان عصر پیامبر(ص) تا شکست احد

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعٰانِ ... وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا

4- بی‌اعتنایی منافقان به دعوت پیامبر(ص)، برای حضور در پیکار علیه کافران

وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا

مراد از منافقان در برداشت یاد شده، کسانی هستند که نفاق آنان پس از دعوت برای نبرد و نپذیرفتن آن مشخّص شد.

5- جامعۀ ایمانی، وظیفه‌دار پیکار در راه خدا و یا دست کم دفاع از وطن و کیان خویش

تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا

6- انگیزه‌های الهی، ملاک ارزش جنگها و نبردها

قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ

7- ضرورت بسیج تمامی نیروهای مؤمن و غیر مؤمن از سوی رهبری جامعۀ دینی برای رویارویی با هجوم کافران

وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا

بنابراین دعوت مطرح شده در آیه، یک دعوت موردی و خاص باشد، نه بیانگر اصل وجوب جهاد و دفاع، الزاماً مخاطبان در آیه دو گروه خواهند بود: گروهی که «لله » و «فِی سَبِیلِ اللّٰهِ » در صحنۀ پیکار حاضر می‌شوند و گروهی که برای دفاع از کیان و ملیّت خود و...نبرد می‌کنند.

8- پیکار با دشمنا دین (جهاد ابتدایی) و دفاع در برابر هجوم آنان (جهاد دفاعی)، دو تکلیف الهی بر عهدۀ جامعۀ ایمانی*

قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا

جملۀ «قٰاتِلُوا ...»، ناظر به جهاد ابتدایی و جملۀ «أَوِ ادْفَعُوا» ناظر به جهاد دفاعی است.

9- بهانه‌جویی منافقان برای سرباز زدن از حضور در میدان احد، با این ادّعا که در آن میدان، پیکاری رخ نخواهد داد.

قٰالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ

مراد منافقان از «لَوْ نَعْلَمُ ...» نفی برخورد نظامی است؛ یعنی ما می‌دانیم که جنگی رخ نخواهد داد و لذا با شما نمی‌آییم.

10- شرکت نکردن منافقان در پیکار احد، افشاگر چهره و موضع نفاق‌آلود ایشان

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا ... لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ

جملۀ «وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا ...» توضیحی است برای جملۀ «وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا» . یعنی طریقۀ مشخّص کردن منافقان همان شرکت نکردن آنان در نبرد است.

11- سرباز زدن از حضور در پیکار با دشمنان دین و دفاع از کیان اسلامی، از نشانه‌های نفاق

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نٰافَقُوا ... لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ

12- منافقان به دلیل شرکت نکردن در پیکار احد، دور از مرز ایمان و در آستانۀ

کفر بودند.

هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ

13- سرباز زدن از پیکار در راه خدا، موجب دوری از مرز ایمان و قرار گرفتن در آستانۀ کفر

هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ

14- نفاق، موضعگیری و گرایشی بین ایمان و کفر

هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ

مراد از نفاق در این آیه، به قرینۀ «یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ » ، اظهار ایمان و مخفی کردن کفر نیست، بلکه مرحله‌ای بین ایمان و کفر است؛ به گونه‌ای که با عملکردهای متفاوت، گاهی به ایمان نزدیک می‌شوند و گاهی به کفر.

15- دوگانگی گفتار منافقان با آنچه در دل و نهان خویش دارند.

یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ

16- عملکردهای آدمی، مؤثر در گرایشهای درونی (ایمان و کفر) اوست.

لَوْ نَعْلَمُ قِتٰالاً لاَتَّبَعْنٰاکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمٰانِ

با توجّه به اینکه نفاق یک نوع گرایش است و عملکرد منافقان (ترک پیکار و جهاد)، آنان را به کفر نزدیکتر کرده و از ایمان دور ساخته (هم للکفر یومئذ...)، معلوم می‌شود عملکردها در گرایشها مؤثر است.

17- خداوند، به آنچه منافقان در درون خویش کتمان می‌کنند، داناست.

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

18- افشای چهرۀ منافقان از سوی خداوند

یَقُولُونَ بِأَفْوٰاهِهِمْ مٰا لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ

19- تهدید منافقان از سوی خداوند به خاطر عملکردهای کفرآمیز آنان

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

20- توجّه به دانایی خداوند بر راز دلها و عملکردهای آدمی، زمینه‌ساز پرهیز از نفاق و ارتکاب اعمال ناپسند

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

21- خداوند، دانا به اسرار و نهانها و آنچه آدمیان در دل و نیّت خویش دارند.

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

22- منافقان احد دارای جنبه‌های گوناگون نفاق، و آگاهی مسلمانان تنها به بخشی از آنها

وَ اللّٰهُ أَعْلَمُ بِمٰا یَکْتُمُونَ

عالمتر بودن خدا به راز دل منافقان (و اللّه اعلم...)، دلالت بر این معنا دارد که آنچه از نفاق منافقان برای مسلمانان بیان شد، تنها بخشی از نفاق آنان است.

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ استدراج؛ اسلام؛ اللّه؛ امامت؛ امتحان؛ انسان؛ ایمان؛ بهانه جویی؛ پیروی؛ تهدید؛ جامعه؛ جنگ؛جهاد؛ دشمنی؛ دفاع؛ دین؛ زبان (عضو)؛ سبیل اللّه؛ سختی؛ شکست؛ عبدالله بن ابی؛ علم؛ عمل؛ قتل؛کفر؛ گناه؛ محمّد(ص)؛ مصیبت؛ نفاق

[سوره آل‌عمران (3): آیه 168]

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ اَلْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ (168)

168

همانان که دربارۀ برادرانشان - در حالی که خود [از شرکت در جنگ]خودداری کرده بودند - گفتند: اگر از ما اطاعت کرده بودند کشته نمی‌شدند. بگو: اگر راست می‌گویید، مرگ را از خودتان دور کنید.

1- تلاش منافقان کناره‌گرفته از جنگ احد، در بازداشتن دیگر مسلمانان از حضور در آن کارزار

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

جملۀ «لَوْ أَطٰاعُونٰا» دلالت بر تلاش منافقان در بازداشتن مسلمانان از نبرد دارد.

2- ادعای باطل منافقان که اگر جنگاوران احد در آن کارزار شرکت نمی‌کردند، به شهات نمی‌رسیدند.

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا ... إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

3- مسرت و خشنودی منافقان از سلامت خویش به دلیل عدم حضورشان در پیکار احد

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

اظهار تأسّف منافقان برای کشته‌های احد، دلالت بر مسرت و خشنودی از زنده ماندن خودشان دارد.

4- تلفات سنگین مسلمانان در پیکار احد

وَ مٰا أَصٰابَکُمْ ... لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

5- اظهار حسرت و اندوه منافقان بر کشته شدن بستگان خویش در پیکار احد

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

گفته شده مراد از «لِإِخْوٰانِهِمْ » ، خویشان نسبی است. و جملۀ «قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ » یعنی: «دربارة آنها گفتند»؛ نه «به آنها گفتند».

6- سرزنش شدن منافقان به خاطر ترک حمایت از پیکارگران احد، علی رغم

ادعای برادری با آنان

اَلَّذِینَ قٰالُوا لِإِخْوٰانِهِمْ وَ قَعَدُوا

جملۀ «وَ قَعَدُوا» حالیّه است و اشاره دارد به اینکه منافقان با وجود ادعای برادری با مسلمانان از شرکت در جنگ و حمایت آنان سر باز زدند. گفتنی است که «لِإِخْوٰانِهِمْ » در برداشت یاد شده به معنای برادران دینی گرفته شده است.

7- اعتراض و انتقاد منافقان از شرکت جستن مسلمانان در پیکار احد

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

8- تبلیغات اخلالگرانۀ منافقان پس از نبرد احد

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

9- اشکال‌تراشی و اخلال‌گری، از ترفندهای منافقان پس از روی نمودن مشکلات و سختیها به جامعۀ ایمانی برای تحکیم موقعیّت خویش

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

10- آزادی بیان مسلمانان عصر پیامبر(ص) در عقاید و موضعگیریهای خویش

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

11- ادعای منافقان به اینکه تدبیر و سیاست آنان، جلوگیر مرگ آنان است.

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

12- خودمحوری و خودپسندی، از ویژگیهای منافقان

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

13- جهاد و شهادت در راه خدا، حرکتی بی‌ارزش در دیدگاه منافقان

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

14- شرکت در جنگ و یا خانه‌نشینی، هیچکدام نقش تعیین‌کننده در مرگ و یا زندگی آدمی ندارد.

قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

15- انسان، ناتوان از جلوگیری و دفع مرگ مقدّر خویش

فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ

16- زنده ماندن حتّی به بهای پذیرش سلطۀ دشمنان و بیگانگان، ارزشی در دیدگاه منافقان

وَ قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا قٰاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَوِ ادْفَعُوا ... قٰالُوا ...

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا

17- اعتقاد به مقدّر بودن مرگ، از

میان‌برندۀ هراس و دلهرۀ حضور در میدان نبرد

قٰالُوا ... لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ

18- ناتوانی منافقان از جلوگیری مرگ مقدّر نشانگر باطل بودن پندار آنان در تحلیل عوامل به شهادت رسیدن پیکارگران احد

لَوْ أَطٰاعُونٰا مٰا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صٰادِقِینَ

کلیدواژه‌ها:

آزادی؛ احد/غزوه؛ اسلام؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ بهانه‌جویی؛ ترس؛ جهاد؛ حزن؛ حسرت؛ حیات؛ شکست؛ شهادت؛ صدق؛ عجز؛ غرور؛ فتنه؛ قدر؛ قضا؛ قضا و قدر؛ مرگ؛ مسلمانان؛ ملامت؛ نفاق

[سوره آل‌عمران (3): آیه 169]

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اَللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ (169)

169

و هرگز کسانی را که در راه خدا کشته شده‌اند مرده مپندار، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان از عطای او برخوردارند؛

1- مرده پنداشتن کشته شدگان در راه خدا (شهدا) از سوی برخی، و نهی خداوند از این پندار

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً

2- دلداری خداوند به مؤمنان و بازماندگان شهدای احد

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً

3- شهیدان راه خدا، زنده و برخوردار از روزی در پیشگاه پروردگار خویش

بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

در برداشت یاد شده «عِنْدَ رَبِّهِمْ » ، متعلق به «یُرْزَقُونَ » گرفته شده است.

4- اصلاح رفتار و کردار، در گرو اصلاح اندیشه

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ

آیۀ شریفه برای ترغیب به جهاد (اصلاح رفتار)، اندیشه مخاطبان را نسبت به شهدا تصحیح می‌نماید.

5- اصلاح اندیشه، از روشهای قرآن برای نیل به عملکرد صحیح

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ

6- عظمت و مقام والای شهدا و کشته‌شدگان در راه خدا

بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

از اینکه آنان در پیشگاه خداوند روزی داده می‌شوند و در آن مقام حاضرند، عظمت مقام آنان به دست می‌آید.

7- تفاوت زندگی و حیات شهدا با دیگر انسانها، در عالم پس از مرگ (برزخ)

بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

از نظر قرآن دیگر مردگان نیز از حیات برزخی برخوردارند، بنابراین مطرح کردن حیات ویژه برای شهیدان، حکایت از تفاوت این دو حیات دارد.

8- بقای انسان، پس از مرگ

بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

9- حقیقت انسان، فراتر از جسم وی

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

با توجّه به اینکه جسم شهیدان در دنیاست و برخوردار از روزی و حیات نیست، معلوم می‌شود حقیقت آدمی چیزی فراتر از جسم اوست.

10- تشویق و ترغیب به جهاد و شهادت در راه خدا

وَ لاٰ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّٰهِ أَمْوٰاتاً بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

11- ارتزاق شهیدان در پیشگاه خداوند، پرتوی از ربوبیّت او

عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ

12- «رب »از اسما و صفات خداوند

عِنْدَ رَبِّهِمْ

کلیدواژه‌ها:

اصلاح؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ باطل؛ برزخ؛ تربیت؛ تفکر؛ جهاد؛ حیات؛ دلداری؛ رب/اسما و صفات؛ رزق؛ رشد؛ سبیل اللّه؛ شهادت؛ علم؛ عمل؛ کمال؛ محمّد(ص)؛مرگ؛ نصرت؛ نهی

[سوره آل‌عمران (3): آیه 170]

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اَللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ (170)

170

در حالی که به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است شادمانند، و برای هم مسلکانشان که از پی آنانند و هنوز به ایشان نپیوسته‌اند شادی می‌کنند که نه ترسی بر آنان است و نه غمگین می‌شوند.

1- سرور و شادمانی کشته‌شدگان راه خدا، به آنچه خداوند از فضل خویش به آنان ارزانی داشته است.

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

2- لطف و عنایت خداوند به کشته‌شدگان در راه او (شهیدان)

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

3- حیات ویژه و مقام والای شهیدان و ارتزاق آنها نزد خداوند، از تفضّلات الهی به آنان

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ » ، همان باشد که در آیۀ قبل بیان شد؛ یعنی حیات ویژه و....

4- فضل الهی و عطایای بیش از استحقاق به شهیدان، موجب شادمانی آنان

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ

با توجّه به معنای «فضل »(بخشش بیش از حد استحقاق و از روی عنایت)، برداشت یاد شده استفاده شده است.

5- زندگی برتر و بهتر شهدا در عالم برزخ، نسبت به زندگی آنان در دنیا

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ

شادمانی شهیدان و نیز آرزوی رسیدن دیگر همرزمانشان به تفضل الهی، حاکی از برتری زندگی اخروی و برزخی آنان نسبت به زندگی دنیاست.

6- شادمانی و علاقۀ شهیدان نسبت به سعادتمندی دیگر مجاهدان و رسیدنشان به مقام کشته‌شدگان راه خدا

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ

7- وجود حیات برزخی، پس از مرگ تا قیامت

بَلْ أَحْیٰاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ . فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ

8- زندگی جمعی شهیدان در عالم برزخ*

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ

جملۀ «لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ » ، دلالت بر این دارد که همرزمان شهیدان پس از شهادت به آنان ملحق می‌شوند. بنابراین شهیدان به صورت متفرق زندگی نمی‌کنند.

9- لزوم توجّه و علاقمندی به سعادت مؤمنان

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ

خداوند در مقام ستایش از شهیدان، حالت سرور و شادمانی آنان را نسبت به سعادت دیگر مؤمنان و همرزمانشان یاد کرده است؛ بنابراین چنین صفت و حالتی، پسندیده و مورد ترغیب خداوند است.

10- آگاهی شهدا از وضعیّت مجاهدان مؤمن در دنیا*

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ

11- شهیدان در عالم برزخ، شاهد مقامات خویش و دیگر مجاهدان راه خدا

فَرِحِینَ ... وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

چون آیه در مقام رد پندار کسانی است که شهیدان را مرده می‌پندارند، خداوند با ذکر آیات مورد بحث می‌خواهد حالات و پاداشهای شهیدان را پس از شهادت بیان کند، نه مقامات و پاداش آنان را در قیامت.

12- شادمانی شهیدان از نبودن هیچ ترس و اندوهی برای مجاهدان راه خدا پس از شهادت

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

استبشار به معنی شادمانی بر اثر دریافت بشارت است. (لسان العرب)

13- سعادت و امنیّت کامل شهدا و کشته‌شدگان در راه خدا

أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

کلمۀ «خَوْفٌ» نکره است و پس از حرف نفی (لا)، دلالت بر نبودن هیچ گونه ترس و دلهره‌ای دارد؛ یعنی امنیّت کامل.

14- ترغیب به جهاد و شهادت در راه خدا

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

15- آمرزش تمامی گناهان شهدا

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ ... أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

چون گناه در عالم برزخ و قیامت موجب حزن و اندوه خواهد بود، و به دلیل «أَلاّٰ خَوْفٌ ...»، شهیدان هیچگونه حزن و اندوهی ندارند، معلوم می‌شود تمام گناهان آنان مورد عفو الهی قرار گرفته است.

16- وجود شادمانی، ترس و اندوه (حالات روحی) برای انسان در عالم برزخ

فَرِحِینَ بِمٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ ... أَلاّٰ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاٰ هُمْ یَحْزَنُونَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ امنیت؛ ایمان؛ برزخ؛ بشارت؛ ترس؛ جهاد؛ جهان بینی؛ حزن؛ حیات؛ دعا؛ رزق؛ رستگاری؛ شهادت؛ علم؛ فضل خدا؛ گناه؛ مغفرت؛ نعمت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 171]

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اَللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ اَلْمُؤْمِنِینَ (171)

171

آنان به نعمت و بخششی [عظیم]از جانب خدا و این‌که خدا اجر مؤمنان را ضایع نمی‌کند، شادی می‌کنند.

1- شادمانی شهیدان از نعمت و فضل خاص الهی

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

نکره بودن کلمۀ «بِنِعْمَةٍ » و «فَضْلٍ » ، دلالت بر نعمت و فضلی ناشناخته برای انسانها دارد بنابراین نعمت و فضلی خاصّ است.

2- وجود شادمانی (حالات روحی) برای انسان در عالم برزخ

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

3- نعمتها و فضل الهی، دارای درجات و مراتب

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

نکره آوردن کلمۀ «نعمة »و «فَضْلٍ » ، که حاکی از ناشناخته بودن آن است، می‌تواند به جهت بزرگی و عظمت آن باشد، که در نتیجه حکایت از تنوّع و مراتب فضل و نعمت الهی دارد.

4- تضمین پاداش عملکرد مؤمنان، از سوی خداوند

أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

5- ایمان، شرط ضایع نشدن پاداش عمل

أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

آوردن وصف ظاهر «الْمُؤْمِنِینَ » ، بیانگر این است که پاداش عملکرد انسان‌ها مشروط به ایمان آنان است.

6- وعدۀ پاداش و تضمین آن، از روشهای قرآن برای ترغیب مردم به ایمان و عمل

أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

7- شادمانی شهیدان از اینکه خداوند اجر مؤمنان را تباه نمی‌سازد.

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ ... أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

عبارت «وَ أَنَّ اللّٰهَ » ، عطف بر «نعمة » است؛ یعنی

«یستبشرون بان الله لا یضیع ».

8- مقام والای شهیدان، در پیشگاه خداوند

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ

کلیدواژه‌ها:

اللّه؛ ایمان؛برزخ؛ بشارت؛ پاداش؛ تربیت؛ شهادت؛ عمل؛ فضل خدا؛ نعمت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 172]

اَلَّذِینَ اِسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ اَلرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ اَلْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اِتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ (172)

172

کسانی که [در احُد]پس از آن که زخم برداشته بودند، خدا و پیامبر را اجابت کردند، برای کسانی از آنان که نیکی کردند و تقوا پیشه نمودند، اجری بزرگ خواهد بود.

1- پاداش بزرگ الهی برای آنان که علی رغم تحمّل جراحتهای نبرد پیشین، دعوت خدا و رسولش را برای نبردی دیگر اجابت کردند.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ ...

أَجْرٌ عَظِیمٌ

چون آیات پیشین و نیز آیات بعد دربارۀ نبرد و جهاد است، معلوم می‌شود که فرمان اجابت شده (استجابوا)، فرمان جنگ و مبارزه بوده است.

2- آمادگی گروهی از مجاهدان عصر پیامبر(ص) برای شرکت در جهاد، علی رغم آسیب دیدن در جنگ قبلی (جنگ احد)

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ ...

أَجْرٌ عَظِیمٌ

3- بازسازی مجدد سپاه اسلام توسط پیامبر(ص)، پس از پراکندگی و شکست در جنگ احد

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

4- پاداش بزرگ الهی برای اجابت‌کنندگان دعوت خدا و رسول(ص) برای نبردی دیگر در عین تحمّل جراحات نبرد احد، مشروط به احسان و تقوای آنان بود.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

مفسران برآنند که نبرد پیشین که مسلمانان در آن جراحتها

دیدند، همان نبرد احد است.

5- برخی از مجروحان جنگ احد علی رغم پذیرش دعوت خدا و پیامبر(ص) به نبردی دیگر، از احسان و تقوای لازم برخوردار نبودند.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

«مِنْهُمْ » ، حال برای ضمیر «أَحْسَنُوا» و «من »، برای تبعیض است بنابراین «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ » اجابت‌کنندگان را به دو دسته یعنی دارندگان تقوا و احسان و فاقدان آن تقسیم می‌کند.

6- اهمیّت و ارزش والای شرکت مجدد مجروحین جنگی در جهاد

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ ...

أَجْرٌ عَظِیمٌ

اجر عظیم وعده داده شده به مجاهدان جراحت دیدۀ احد به خاطر شرکت مجدد آنان در جهادی دیگر است نه صرف مجروح شدنشان در نبرد پیشین.

7- خطر هجوم مشرکین به مسلمانان، پس از پایان جنگ احد*

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

دعوت پیامبر(ص) برای تجهیز نیرو پس از جنگ احد، بیانگر آن است که خطر هجوم مجدد مشرکین وجود داشته است.

8- سرنوشت‌ساز بودن آمادگی رزمی و مانور مسلمین بعد از جنگ احد

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

سازماندهی سپاه اسلام پس از مصیبتهای وارد آمده در جنگ احد و دعوت مجدد حتی از مجروحان برای شرکت در جنگ، حکایت از سرنوشت ساز بودن این آمادگی و بسیج نیرو دارد.

9- تفاوت مؤمنان مجاهد، از نظر عملکرد و پاداش

لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

اگر «الذین » صفت برای «الْمُؤْمِنِینَ » باشد، مؤمنان به دو گروه تقسیم شده‌اند: آنان که دعوت پیامبر(ص) را برای جهاد پذیرفتند، ولی از تقوا و احسان لازم برخوردار نبودند؛ و آنان که دعوت را پذیرفتند و دارای احسان و تقوا نیز بوده‌اند. «أَجْرٌ عَظِیمٌ » ، مخصوص گروه دوّم است و به دلیل «أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ » ، گروه اول نیز دارای پاداش هستند؛ امّا نه پاداش عظیم.

10- تقوا و نیکوکاری، مایۀ ازدیاد پاداش مجاهدان مؤمن

لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

11- ارزش والای ثبات بر ایمان و پذیرش دعوت خدا و رسول(ص)، پس از تحمّل شداید و مشکلات

أَنَّ اللّٰهَ لاٰ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

12- نیاز مبرم پیامبر(ص) به نیروهای مجاهد برای مقابلۀ با دشمن، پس از نبرد احد

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

فراخوانی نیروهای مجروح جنگ احد برای نبردی دیگر، حکایت از نیاز مبرم به نیروهای مجاهد دارد.

13- جهاد همراه با نیکوکاری و تقوا، مورد تشویق و ترغیب خداوند

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

14- خوب عمل کردن در جنگ (احسان) و تخلف نکردن از مقررات جنگی (تقوا)، شرط دستیابی مجاهدان به پاداش بزرگ خداوند

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

در برداشت یاد شده، متعلق «احسان »، جنگ گرفته شده است ؛ یعنی در جنگ خوب عمل کنند. همچنین متعلق «اتَّقَوْا» ، مقررات جنگی (مانند پیروی از فرماندهی) گرفته شده است.

15- باروری اعمال، در گرو احسان و تقوا

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «الذین »، در «الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا» مبتدا باشد؛ نه صفت برای «الْمُؤْمِنِینَ » .

16- اطاعت از دستورات خداوند و پیامبر(ص)، علی رغم تحمّل سختیها و شداید، از مصادیق احسان و تقوا

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

در برداشت یاد شده، «من » در «مِنْهُمْ » ، بیانیّه گرفته شده، یعنی محسنان و تقواپیشگان همان اجابت‌کنندگان دعوت پیامبرند و برای آنان پاداشی بزرگ است.

17- اهمیّت و ارزش اطاعت از فرامین الهی به هنگام گرفتاری در شداید

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

18- ارزش کامل صبر و استقامت در راه خدا، در گرو احسان و تقوا

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

19- شرکت در جهاد، حتّی در رکاب پیامبر(ص)، به تنهایی دلیل احسان و تقوای آدمی نیست.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِیمٌ

با توجه به تبعیضیه بودن «من » در «لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ » ، خداوند اجابت‌کنندگان دعوت پیامبر(ص) برای شرکت در جهاد را به دو طایفه تقسیم کرده است: دارندگان احسان و تقوا و فاقدان آن.

20- دشواری عمل، موجب ازدیاد ارزش و پاداش آن در پیشگاه خداوند

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ

چنانچه «الَّذِینَ اسْتَجٰابُوا» مبتدا باشد، قید «مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ » ، - که گویای دشواری حرکت برای جهاد است - ، از شرایط وعدۀ به اجر عظیم خواهد بود.

21- «عن سالم بن أبی مریم قال: قال لی أبوعبداللّه(ع) إنّ رسول اللّه(ص) بعث علیّا فی عشرة «اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ » إلی «أَجْرٌ عَظِیمٌ » إنّما نزلت فی أمیرالمؤمنین(ع)؛ ⁽¹⁾

سالم بن ابی مریم گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: رسول خدا(ص) [در جنگ احد] علی(ع) را به اتفاق ده نفر [برای دفع هجوم دشمن] فرستاد [همانان که خداوند درباره ایشان فرمود:] «اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مٰا أَصٰابَهُمُ الْقَرْحُ » تا «أَجْرٌ عَظِیمٌ » جز این نیست که [این آیه] دربارۀ امیرالمؤمنین(ع) نازل شده است».

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌رنظامی؛ احد/غزوه؛ احسان؛ استقامت؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ پاداش؛ پیروزی؛ تقوا؛ جراحت؛ جنگ؛ جهاد؛ دشمنی؛ دین؛ سختی؛ شرک؛ شکست؛ صبر؛ علی(ع)؛ عمل؛ محمّد(ص)

[سوره آل‌عمران (3): آیه 173]

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ اَلنّٰاسُ إِنَّ اَلنّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اَللّٰهُ وَ نِعْمَ اَلْوَکِیلُ (173)

173

همانان که چون افرادی به ایشان گفتند: این مردم برای [حمله به]شما نیرو جمع کرده‌اند؛ پس، از آنان بترسید، ولی [این سخن]بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا برای ما کافی است، و چه خوب حمایتگری است.

1- پاسخگویان به دعوت خدا و پیامبر(ص) پس از نبرد احد برای جهاد، کسانی بودند که از شایعۀ حملۀ دشمن نترسیدند.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ ... قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ

2- نفوذ عوامل مشرکان مکه در بین مسلمانان و ایجاد جنگ روانی برای تضعیف روحیۀ آنان، پس از جنگ احد

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ

مراد از «النّٰاسُ » در «قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ » ، منافقان هستند که برای دشمنان دین جاسوسی می‌کردند. هر چند محتمل است منظور افرادی از دشمن باشند که در بین مسلمانان نفوذ کرده و اقدام به ایجاد رعب می‌کردند، برداشت یاد شده بر اساس احتمال دوم است.

3- تجمع دوبارۀ مشرکان علیه مسلمانان، پس از جنگ احد

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ

وقوع این آیه پس از بیان جنگ احد و نیز برخی از شأن نزولها مؤیّد این نظر است که آیۀ مورد بحث دربارۀ وقایع پس از احد می‌باشد.

4- اقدام منافقان به شایعه‌پراکنی در میان مسلمانان و ترساندن آنها از مشرکان پس از واقعۀ احد

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که مراد از «النّٰاسُ » در «الَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ » عناصری از منافقان باشند.

5- ایمان، دارای درجات و مراتب و قابل افزایش

فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً

6- مؤمنان واقعی، از زیادی دشمن و آمادگی آنها برای جنگ، هراسی به خود راه نمی‌دهند.

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ ... فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً

7- خبر اجتماع دشمنان دین برای نبرد با مؤمنان پیرو خدا و رسول(ص)، موجب افزایش ایمان و اعتقاد آنان به حقّانیّت راهشان می‌گردد.

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ...

فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً

مراد از ضمیر فاعلی در «زادهم »، خبر اجتماع دشمنان است که از « قٰالَ ... إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ » استفاده می‌شود. یعنی خبر اجتماع مشرکان برای نبرد، باعث افزونی ایمان پیروان خدا و رسول شد.

8- اظهار توکّل و اعتماد به خداوند، عکس‌العمل مؤمنان در برابر شایعۀ حملۀ دشمن، پس از نبرد احد

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

9- توکّل و اعتماد به خداوند، موجب نهراسیدن از هجوم دشمن

فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

10- لزوم توکّل به خداوند در مقابله با دشمنان مهاجم

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

بر شمردن صفات پسندیدۀ مجاهدان حقیقی و تمجید آنان از

سوی خداوند، برای ترغیب دیگر مؤمنان به تلاش جهت تحصیل چنین حالات و صفات است.

11- فزونی ایمان به خداوند، ملازم توکّل بر اوست.

فَزٰادَهُمْ إِیمٰاناً وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

12- خداوند، وکیل و کفایت‌کنندۀ مؤمنان مطیع، صابر، نیکوکار و تقواپیشه

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

13- دستیابی به صفت توکّل و اعتماد کامل به کفایت خداوند، در گرو اطاعت از خدا و رسول، پیشه ساختن صبر و تقوا و نیکوکاری است.

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

به نظر می‌رسد صفات یاد شده در آیۀ قبل، رهنمودی باشد برای رسیدن آدمی به مقامی که خداوند را وکیل خود دانسته و به کفایت او مطمئن گردد.

14- خداوند، کفایت‌کنندۀ مؤمنان و بهترین وکیل برای آنان

حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

15- امیدواری مؤمنان به نصرت الهی و پیروزی در غزوۀ حمراءالاسد

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

برخی مفسران این آیه و آیات پیشین را دربارۀ غزوۀ حمراءالاسد می‌دانند. مشرکان فاتح نبرد احد در راه بازگشت به مکّه از اینکه کار مسلمانان را یکسره نکردند، پشیمان شدند و آهنگ هجوم به مدینه را داشتند. پیامبر(ص) پس از اطلاع، مسلمانان را برای دفاع تا حمراءالاسد حرکت داد. این غزوه به غزوۀ حمراءالاسد معروف شد.

16- فزونی نیروی دشمن بر نیروی مسلمانان در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا*

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

از اینکه منافقان برای ارعاب مؤمنان کثرت دشمن را به رخ آنان کشیدند (انّ النّاس قد جمعوا لکم)، ولی مسلمانان در جواب به فراوانی نیرو اشاره نکردند و تنها اتکالِ به خداوند را گوشزد کردند، فزونی نیروی دشمن نسبت به نیروهای ایمانی به دست می‌آید. گفتنی است که آیات مورد بحث در نظر برخی مفسّران دربارۀ غزوۀ حمراءالاسد و در نظر برخی دیگر درباره بدر صغراست.

17- نهراسیدن از کثرت دشمن و توکّل بر خدا در رویارویی با آنان، از نشانه‌های مؤمنان پیرو خدا و رسول(ص)

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

18- لزوم همراهی تلاش با توکّلِ بر خداوند

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ ... وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

19- «نِعْمَ الْوَکِیلُ » از اسما و صفات خداوند

وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ

20- «عن أبی جعفر و أبی عبداللّه(ع) فی المعنیّ بالناس الأول أنّه نُعَیم بن مسعود الأشجعیّ؛ ⁽¹⁾

از امام باقر و امام صادق(ع) دربارۀ [این که] مقصود از «النّٰاسُ » اول [در «الَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ » کیست]، روایت شده که مقصود نُعَیم بن مسعود اشجعی است».

کلیدواژه‌ها:

آمادگی‌رنظامی؛ احد/غزوه؛ احسان؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ امید؛ انسان؛ ایمان؛ ترس؛ تقوا؛ توکل؛ جنگ؛ جهاد؛ حمراء الاسد/غزوه؛ دشمنی؛ دین؛ سختی؛ شایعه؛ شرک؛ صبر؛ محمّد(ص)؛ مسلمانان؛ نصرت؛ نعیم بن مسعود اشجعی؛ وکیل/اسما و صفات

[سوره آل‌عمران (3): آیه 174]

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اَللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اِتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اَللّٰهِ وَ اَللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ (174)

174

پس با نعمت و بخششی [عظیم]از جانب خدا، بازگشتند، در حالی که گزندی به آنان نرسیده بود، و در پی خشنودی خدا بودند، و خدا دارای بخششی بزرگ است.

1- بازگشت بدون آسیب مؤمنان از غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا با برخورداری از نعمت و فضل الهی

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ

«باء»در «بِنِعْمَةٍ » ، به معنای مصاحبت و «بِنِعْمَةٍ » حال برای فاعل «انقلبوا» می‌باشد. گفتنی است که برخی مفسران آیات مورد بحث را دربارۀ غزوۀ حمراءالاسد، و برخی آن را دربارۀ بدر صغرا می‌دانند، برداشت یاد شده بر اساس هر دو احتمال است.

2- شمول نعمت و فضل بزرگ الهی بر مؤمنان شرکت‌کننده در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا، عامل آسیب ندیدن آنان

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ

در برداشت یا شده «باء»در «بِنِعْمَةٍ » ، سببیّه و متعلق به «انقلبوا»، گرفته شده است.

3- اجابت دعوت پیامبر(ص) از سوی مؤمنان برای شرکت در غزوۀ حمراء الاسد یا بدر صغرا

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

4- واقع نشدن جنگ میان مؤمنان و مشرکان در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا*

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ

ظاهراً مقصود از «لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ» ، عدم وقوع جنگ است.

5- توکّل و اعتماد به خداوند، زمینۀ جلب نعمت و فضل الهی

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

6- توکّل همراه با عمل، موجب تبدیل مشکلات سخت به نعمت و فضل الهی

وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ . فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ

7- پیروزی و شکست به دست خداوند است.

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ

8- کارآمد نبودن تبلیغات سوء و جنگ روانی، در بازداشتن مؤمنان از شرکت در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ ... فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

زیرا در عین تبلیغات سوء دشمن، مؤمنان برای شرکتِ در نبرد حرکت کردند.

9- مؤمنان واقعی، در پی جلب رضایت کامل الهی

وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ

«رِضْوٰانَ » ، یعنی رضایت بسیار (مفردات راغب).

10- اجابت دعوت خداوند و پیامبر(ص) برای شرکت در جنگ، موجب جلب رضایت الهی

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا لِلّٰهِ وَ الرَّسُولِ ... وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ

11- مؤمنان مجاهد همراه پیامبر(ص) (در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا)، بی‌اعتنا به تهدیدهای دشمن و در پی جلب رضایت الهی

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ... فَانْقَلَبُوا ... وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ

12- تقدیر و تمجید خداوند از مجاهدان شرکت‌کنندۀ در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ ... وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ

13- خداوند، دارای فضلی بزرگ

وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ

14- ایمان به خدا و پیامبر(ص) و اطاعت از آنان، صبر و جهاد، تقوا و احسان و توکّل، موجب رضایت کامل الهی و برخورداری از فضل بزرگ وی

اَلْمُؤْمِنِینَ . اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا ... وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ وَ اللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ

15- لزوم تمجید و تقدیر از مؤمنان واقعی و یادآوری فعالیتهای ایشان در شرایط سخت

اَلْمُؤْمِنِینَ . اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا ... وَ اتَّبَعُوا رِضْوٰانَ اللّٰهِ

16- دست یافتن مؤمنان مجاهد به منفعت مالی در غزوۀ بدر صغرا

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ وَ فَضْلٍ

بر اساس شأن نزول نقل شده در تفسیر روح المعانی، مراد از «فَضْلٍ » ، سودی است که مسلمانان با کسب و تجارت در غزوۀ بدر صغرا به دست آوردند.

کلیدواژه‌ها:

احسان؛ اسلام؛ اطاعت؛ اللّه؛ ایمان؛ پیروزی؛ تاریخ؛ تقوا؛ توکل؛جنگ؛ جهاد؛ حمراء الاسد/غزوه؛ دشمنی؛ رضای خدا؛ سختی؛ شایعه؛ شکست؛ صبر؛ غنیمت؛ فضل خدا؛ محمّد(ص)؛ نعمت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 175]

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ اَلشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (175)

175

این فقط شیطان است که [شما را]از دوستان خود می‌ترساند، پس اگر مؤمنید از آنان نترسید و از من بترسید.

1- شیطان با ایجاد ترس و وحشت، دوستانش‌را از شرکت درجهاد بازمی‌دارد.

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

2- شایعه‌پراکنانی که مردم را از جهاد می‌ترسانند، شیطانند.

قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

«ذٰلِکُمُ » ، می‌تواند اشاره به همان مردمی باشد که مؤمنان را از جنگ می‌ترساندند.

3- ترساندن مؤمنان از دشمن و بازداشتن

آنان از جهاد، عملی است شیطانی.

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

4- کسانی که به خاطر ترس، از شرکت در جهاد خودداری می‌کنند، از اولیاء و دوستان شیطان هستند.

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

از «إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ » ، معلوم می‌شود که شیطان (ابلیس و یا جاسوس دشمن)، همۀ مؤمنان را می‌ترساند، ولی از «یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ » استفاده می‌شود که تنها دوستانش را می‌ترساند. جمع بین دو آیه این است که مراد از «یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ » ، فعلیّت و تحقق ترس می‌باشد که مخصوص دوستان شیطان است. بنابراین کسانی که به خاطر ترس، از جهاد خودداری می‌کنند، اولیای شیطانند.

5- دوستی شیطان، زمینه‌ساز ترس از غیر خدا

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

6- شیطان، مؤمنان را از رویارویی با دوستانش (مشرکان) می‌ترساند.

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

برداشت یاد شده بدان احتمال است که «أَوْلِیٰاءَهُ ) مفعول دوّم «یُخَوِّفُ» و مفعول دوم آن (ضمیر «کم »)، در تقدیر باشد. یعنی شیطان شما را از دوستانش می‌ترساند. جملۀ «فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ » ، این احتمال را تأیید می‌کند.

7- لشگریان کفر و شرک و دشمنان اسلام، دوستان شیطانند.

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

بر این اساس که مفعول اول «یُخَوِّفُ» ضمیر محذوف «کم » باشد مراد از «اولیاء» - به قرینۀ آیات قبل - مشرکان و لشکریان کفر است.

8- ایجاد ترس از دشمن در دلهای مؤمنان مجاهد، کار شیطان است.

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

9- ایجاد ترس، از شگردهای شیطانی برای جلوگیری مردم از گرایش به حقّ

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

10- تأثیر شایعات مشرکان و منافقان بر برخی مسلمانان، به هنگام دعوت رسول خدا(ص) برای شرکت در غزوۀ حمراءالاسد یا بدر صغرا

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ... ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

شیطان و مشرکان و منافقان در صدد ترسانیدن و بازداشتن همۀ مؤمنان بوده‌اند (انّ النّاس قد جمعوا لکم فاخشوهم)، ولی از «یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ » استفاده می‌شود که شیطان تنها دوستانش را می‌ترساند. بنابراین «یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ » ، حاکی از فعلیّت و تحقق این ترس در عدّه‌ای از مؤمنان است.

11- هشدار خداوند به مؤمنان در برابر خطر شایعات دشمنان دین، جاسوسان آنان و منافقان

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ

12- مؤمنان نباید از دشمنان دین - هر چند لشگری انبوه باشند - هراسناک شوند.

إِنَّ النّٰاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ ... فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ

13- ترس از خدا، زمینۀ مسؤولیت‌پذیری، و ترس از غیر خدا، زمینۀ گریز از مسؤولیت

اَلَّذِینَ اسْتَجٰابُوا ... فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ

14- افشای توطئه‌ها و تبلیغات سوء دشمنان دین پس از نبرد احد، از سوی خداوند

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ

15- لزوم مقابله با تبلیغات دشمن و جلوگیری از تأثیر آن

اَلَّذِینَ قٰالَ لَهُمُ النّٰاسُ ... إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ

قرآن با بیان تبلیغات سوء دشمنان با جملۀ «فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ » ، در صدد خنثی‌سازی توطئه‌های دشمن برآمد تا به مؤمنان نیز بیاموزد که باید همواره به مقابلۀ با تبلیغات سوء دشمن برخیزند.

16- ترس از خدا و نترسیدن از دیگران، لازمۀ ایمان است.

فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

17- شجاعت و شهامت در برابر دشمنان دین، از نشانه‌های ایمان و ویژگی مؤمنان

فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

18- ترغیب مؤمنان از سوی خداوند به رویارویی و جهاد با دشمنان دین

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ ... فَلاٰ تَخٰافُوهُمْ وَ خٰافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

جملۀ «اگر ایمان داری از دشمنان دین نهراسید»، خطاب به کسانی است که مدعی ایمان هستند و به هدف ترغیب آنان به رویارویی با دشمن ایراد شده است.

19- مؤمنان مجاهد، از اولیای خداوند و دور از ولایت شیطان هستند.*

إِنَّمٰا ذٰلِکُمُ الشَّیْطٰانُ یُخَوِّفُ أَوْلِیٰاءَهُ ... إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

چون دشمنان دین (کافران) از اولیای شیطانند، بنابراین مجاهدان، دور از ولایت شیطان و در نتیجه از اولیای خدا خواهند بود.

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ اسلام؛ اطاعت؛ افشاگری؛ انسان؛ اولیاءاللّه؛ ایمان؛ ترس؛جنگ؛ جهاد؛ حمراء الاسد/غزوه؛ دشمنی؛ دوستی؛ دین؛ شایعه؛ شجاعت؛ شرک؛ شیطان؛ ضلالت؛ عمل؛ کفر؛ نفاق؛ ولایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 176]

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ اَلَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی اَلْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اَللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اَللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی اَلْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ (176)

176

و مبادا کسانی که در کفر شتاب می‌ورزند تو را محزون کنند؛ آنان قطعاً هیچ زیانی به خدا نخواهند رسانید. خدا می‌خواهد در آخرت هیچ بهره‌ای برای آنان قرار ندهد، و آنان عذابی بزرگ خواهند داشت.

1- علاقۀ وافر پیامبر(ص) به هدایت یافتن مردم و اندوه و تأسف عمیق وی از شتاب برخی از مردم در کفر

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ

2- توصیۀ پیامبر(ص) از سوی خداوند مبنی بر اندوهگین نشدن از شتاب برخی مردم در کفر

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ

3- پیامبر(ص)، مسؤولیتی در برابر هدایت‌ناپذیری مردم ندارد.

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ

4- نگرانی پیامبر(ص) از آسیب یافتن دین خدا به واسطۀ تلاشهای کفرآمیز

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ

از اینکه خداوند در مقام دلداری می‌فرماید: انّهم لن یضروا اللّه شیئاً (آنان با کفرشان به خدا ضرری نمی‌رسانند)، معلوم می‌شود که سبب ناراحتی پیامبر(ص)، احتمال آسیب‌رسانی کافران به دین خدا بوده است.

5- شایعه‌پراکنانی که در صدد تضعیف روحیۀ مجاهدان اسلام هستند، شتابگران در کفرند.*

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ

به مقتضای ارتباط بین آیۀ مورد بحث و آیات قبل، جملۀ «الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ» می‌تواند اشاره به کسانی باشد که با تبلیغات سوء و شایعات ترس‌آفرین، در صدد بازداشتن مؤمنان از جهاد بودند.

6- هرگز شتابگران در کفر هیچگونه ضرری به خدا نمی‌رسانند.

إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

7- آسیب‌ناپذیری جبهۀ حق در برابر شتابگران در کفر

إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

در برداشت یاد شده، مراد از ضرر زدن به خدا، ضرر زدن به دین او گرفته شده است.

8- مقابلۀ با پیامبر(ص) و جبهۀ حقّ، به منزلۀ مقابلۀ با خداوند است.

إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

مستند نمودن نفی ضرر به خداوند، با وجود اینکه مراد، نفی ضرر از دین و پیامبر(ص) و مسلمانان است، اشاره به این معنا دارد که مقابله با دین و پیامبر(ص)، به منزلۀ مقابله با خداوند است.

9- ارادۀ الهی مبنی بر محرومیّت حتمی شتابگران در کفر از بهره‌های اخروی

یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

10- محرومیّت و یا برخورداری از بهره‌های اخروی، نتیجۀ عملکرد انسان

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

گر چه خداوند محروم کردن کفرپیشگان را از بهرۀ اخروی به خود نسبت داده است: یرید اللّه...ولی این محرومیّت به دلیل «یُسٰارِعُونَ ...»، نتیجۀ عملکرد خود آنان بوده است.

11- بازگشت ضرر کفرورزی کافران، به خود ایشان

إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

جملۀ «یُرِیدُ اللّٰهُ ...»، دلالت بر جمله‌ای محذوف دارد: یعنی آنان به خدا ضرر نمی‌رسانند، بلکه به خود ضرر می‌رسانند؛ و آن، ضررِ محرومیّت از بهرۀ اخروی است.

12- شناخت سنن الهی و توجّه به تدبیر وی دربارۀ مخالفان اسلام، موجب رفع اندوه از عملکرد آنان

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ ... یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

جملۀ «یُرِیدُ اللّٰهُ ...»، دالّ بر سنّت الهی در محروم کردن کافران از بهره‌های اخروی است و خداوند با شناساندن این سنّت خویش، پیامبر(ص) را از غم و اندوه بازداشته است.

13- کفرورزی کافران، بیرون از ارادۀ الهی نیست.

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

جملۀ «یُرِیدُ اللّٰهُ ...»، بیان دلیلی است برای «لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ » ؛ یعنی شتاب کافران در کفر خویش، ضرری به خداوند نمی‌زند و کفر آنان، نشانۀ چیره شدن بر خداوند و ارادۀ او نیست؛ زیرا خداوند با ارادۀ خود آنان را به راهی انداخته که نتیجۀ آن محرومیّت از بهره‌های آخرت است.

14- ارادۀ الهی بر محروم سازی کفرپیشگان از بهره‌های دنیوی نیست.*

یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ

مفهوم کلمۀ «فِی الْآخِرَةِ » ، گویای آن است که ارادۀ الهی بر محروم ساختن کافران از مواهب آخرت است، نه بهره‌های دنیوی.

15- مهلت دادن خداوند به شتابگران در کفر، برای محروم ساختن آنان از بهره‌های اخروی است (سنّت استدراج).

یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

جملۀ «یُرِیدُ اللّٰهُ ...»، می‌تواند جواب این سؤال باشد که چرا با تلاش برخی از مردم در گسترش کفر، خداوند به آنان مهلت می‌دهد.

16- عذاب بزرگ اخروی در انتظار شتابگران در کفر است.

اَلَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

17- تسلیت و دلداری خداوند به پیامبر(ص) در مورد شتاب برخی از مردم در کفر

وَ لاٰ یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسٰارِعُونَ فِی الْکُفْرِ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

18- قانونمندی نظام الهی در جزا و پاداش

یُرِیدُ اللّٰهُ أَلاّٰ یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ

منطوق آیه، عذاب و محروم‌سازی از مواهب اخروی را نتیجۀ کفر دانسته و مفهوم آن دلالت دارد که برخورداری از مواهب اخروی و دوری از عذاب، در گرو ایمان است. بنابراین جزا و پاداش الهی دارای نظام و قانون است.

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استدراج؛ اسلام؛ اللّه؛ پاداش؛ تدبر؛ جهان بینی؛ حزن؛ حق؛خسران؛ دشمنی؛ دلداری؛ دنیا؛ دین؛ سنت؛ شایعه؛ ضرر؛ عذاب؛ علم؛ عمل؛ کفر؛ کیفر؛ محاربه؛ محمّد(ص)؛ مسابقه؛ وصیت؛ هدایت

[سوره آل‌عمران (3): آیه 177]

إِنَّ اَلَّذِینَ اِشْتَرَوُا اَلْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اَللّٰهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ (177)

177

همانا کسانی که ایمان را با کفر مبادله کردند، هرگز هیچ زیانی به خدا نمی‌رسانند، و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود.

1- کافران، هرگز کوچکترین ضرری به خداوند نمی‌رسانند.

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

2- ایمان به خدا، فطری بشر

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ

در صورتی که مراد از «الَّذِینَ » همۀ کافران باشد نه خصوص مرتدان، آیۀ شریفه، ایمان را اصل و کفر را جایگزین می‌داند.

بنابراین انسان در اصل، یعنی به طور فطری، روی به ایمان دارد نه به کفر.

3- ایمان به خداوند، سرمایۀ سعادت‌بخشِ انسان

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

مفاد آیه این است که برخی کفر را به بهای ایمان خریدند و از دست دادن این بها، موجب گرفتاری به عذاب است. لذا ایمان، سرمایه‌ای فرض شده که از دست دادن آن موجب عذاب دردناکی است.

4- ارتداد گروهی از مؤمنان پس از جریان جنگ احد*

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

به مقتضای ارتباط این آیه با آیات قبل، مراد از «الَّذِینَ اشْتَرَوُا ...»، می‌تواند آن گروه از مسلمانانی باشد که پس از نبرد احد با تبلیغات سوء و شایعات در تضعیف روحیۀ مؤمنان می‌کوشیدند و آنان را از غزوۀ حمراءالاسد بازمی‌داشتند.

5- قدرت مطلق خداوند و آسیب‌ناپذیری او از عملکرد کافران

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

6- بازگشت ضرر انتخاب کفر، به خود کافران

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ ... لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

جملۀ «وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ » ، دلالت دارد بر این که کافران با کفر خویش به خودشان ضرر می‌زنند؛ چرا که به «عَذٰابٌ أَلِیمٌ » گرفتار می‌شوند.

7- بازگشت ضرر ارتداد به خود مرتدان

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

برداشت فوق مبتنی بر این است که مراد از «الَّذِینَ ...» کسانی باشد که پس از اختیار اسلام به کفر می‌گرایند.

8- تضمین خداوند نسبت به آسیب‌ناپذیری دین اسلام، از ناحیۀ کفر گروهی از مردم

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ لَنْ یَضُرُّوا اللّٰهَ شَیْئاً

چنانکه قبلاً گفته شد مراد از ضرر رساندن به خدا، ضرر رساندن به دین خداست. زیرا هیچکس تصور ضرر رساندن به خداوند را ندارد تا خداوند آن پندار را نفی کند.

9- عذاب دردناک الهی، کیفر انتخاب‌کنندگان کفر به بهای از دست دادن ایمان (مرتدان)

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

10- کفر، موجب گرفتاری به عذاب

دردناک الهی

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

11- ارزیابی نادرست کافران و مرتدان، در مورد ایمان و کفر

إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمٰانِ ... لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ

چون خریدار معتقد است که آنچه به دست می‌آورد با ارزشتر از چیزی است که می‌پردازد، بنابراین کافر با انتخاب کفر بر ایمان - که به منزلۀ داد و ستد است - کفر را ارجمندتر از ایمان می‌پندارد؛ غافل از آنکه عذابی دردناک را متحمّل خواهد شد.

کلیدواژه‌ها:

احد/غزوه؛ ارتداد؛ اسلام؛ اللّه؛ انسان؛ ایمان؛ خسران؛دین؛ رستگاری؛ ضرر؛ عذاب؛ عمل؛ فطرت؛ قدرت؛ کفر؛ کیفر

[سوره آل‌عمران (3): آیه 178]

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ (178)

178

و کسانی که کفر ورزیده‌اند هرگز گمان نکنند مهلتی که به آنان می‌دهیم به سودشان است، جز این نیست که مهلتشان می‌دهیم تا در نتیجه بر گناه خود بیفزایند، و برای آنان عذابی خوار کننده خواهد بود.

1- هشدار خداوند به کافران، بر اینکه مهلت یافتن آنان به سودشان نیست.

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ

«أَمَلاً» (مصدر «نُمْلِی » )، به معنای مهلت دادن است و مراد از آن، تأخیر در عذاب کافران با طولانی شدن مدت عمر و بهره‌گیریشان از مواهب دنیاست.

2- کافران، مهلت یافتن در دنیا را، خیر و نیک و به سود خویش می‌پندارند.

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ

3- ناتوانی کافران از درک سود و زیان و سرنوشت شوم خویش

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً

4- کفر، مانع انسان از شناخت نفع و ضرر حقیقی خود

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ

تعبیر «الَّذِینَ کَفَرُوا» ، اشاره به علیّت چنین پنداری است؛ یعنی چون کافرند، این گونه می‌پندارند.

5- مهلت دادن خداوند به کافران، تنها به جهت افزایش یافتن گناه آنان است.

إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً

6- کوتاه بودن مدّت حیات آدمی در دنیا و یا به درازا کشیدن آن، در اختیار خداست.

أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ ... أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ

از اینکه «أَمَلاً» در آیۀ شریفه به خداوند اسناد داده شده است، برداشت فوق به دست می‌آید.

7- آدمی، همواره در پی خیر و سعادت خویش است.

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ

کافران از آن جهت عمر طولانی در دنیا را می‌پسندند که آن را برای خویش امری خیر و نیکو می‌پندارند. بنابراین در پی سعادت خویشند؛ گر چه مصداق واقعی آن را تشخیص نداده‌اند.

8- بقای بر کفر، موجب ازدیاد گناه و کیفر آن

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

ظاهراً مراد از گناه در آیه، همان کفر است؛ بنابراین عمر کافر هر چه طولانی شود، گناه او افزون می‌شود؛ هر چند غیر از کفر، گناه دیگری مرتکب نشود.

9- ارزیابی صحیح و عاقبت‌اندیشی، زمینۀ جلوگیری از انحراف

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ

10- کافران با کفر خویش، حیات و عمر خود را تباه می‌سازند.

إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

عمر طولانی اگر ثمری جز افزایش گناه و گرفتار شدن به عذاب الهی نداشته باشد، عمری تباه و سرمایه‌ای نابود شده است.

11- مهلت خداوند به کافران، زمینه‌ساز ارتکاب اعمال ناروا و دوری آنان از خیر و سعادت

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً

«اثم »، در لغت به اعمالی گفته می‌شود که آدمی را از خیر و سعادت بازمی‌دارد. (مفردات راغب).

12- تهدید کافران به عذابی خوارکننده از سوی خداوند

وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

13- مهلت یافتن کافران در دنیا (امهال)، زمینه‌ساز خواری و ذلّت آنها در آخرت

إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

14- عذابهای گوناگون در آخرت

لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

در برداشت یاد شده، هر یک از صفات «عَظِیمٌ » و «أَلِیمٌ » و «مُهِینٌ » ، بیانگر نوعی از عذاب گرفته شده است.

15- عذاب آخرت دارای چهره‌ها و حیثیتهای متفاوت

لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِیمٌ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ ... وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

محتمل است وصف‌های «عَظِیمٌ » ، «أَلِیمٌ » و «مُهِینٌ » ، وصف‌های مختلف یک عذاب باشد، برداشت یاد شده بر اساس این احتمال است.

16- مهلت یافتن و عمر طولانی کافران، دلیل عزّت و قرب آنان در نزد خدا نیست.

إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ

17- «عن محمّدبن‌مسلم عن أبی‌جعفر(ع) قال: قلت له أخبرنی عن الکافر الموت خیر له أم الموت؟ فقال: الموت خیر للمؤمن و الکافر، قلت: و لِمَ؟ قال: لأن اللّه یقول: «وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرٰارِ» و یقول:

وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ » ؛ ⁽¹⁾

محمّد بن مسلم گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم: مرا دربارۀ کافر آگاهی ده که برای او مرگ بهتر است یا زندگی؟ فرمود:

برای مؤمن و کافر، مرگ بهتر از زندگی است، عرض کردم:

چرا؟ فرمود: زیرا خداوند می‌فرماید: «وَ مٰا عِنْدَ اللّٰهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرٰارِ» و می‌فرماید: «وَ لاٰ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمٰا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدٰادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذٰابٌ مُهِینٌ » .

کلیدواژه‌ها:

آخرت؛ استدراج؛ انسان؛ تهدید؛ جهل؛ حیات؛ ذلت؛ رستگاری؛ شقاوت؛ شناخت؛ ضلالت؛ عذاب؛ علم؛ عمر؛ قدرت؛ کفر؛ کیفر؛ گناه؛ هدایت