رضایت زناشویی

مشخصات کتاب

سرشناسه:پسندیده، عباس، 1348 -

عنوان و نام پديدآور:رضایت زناشویی/ عباس پسندیده؛ سفارش‌دهنده سازمان بهزیستی کشور؛ تهیه‌کننده پژوهشکده اخلاق و علوم رفتاری (پژوهشگاه قرآن و حدیث).

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1392.

مشخصات ظاهری:359 ص.

شابک:125000 ریال: 978-964-493-559-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا(چاپ سوم)

يادداشت:پشت جلد به انگلیسی: Marriage satisfaction.

يادداشت:این کتاب قبلا تحت عنوان"رضایت زناشویی: بررسی عوامل موفقیت زندگی زناشویی از دیدگاه اسلام" توسط سازمان بهزیستی کشور، روابط عمومی در سال 1390 منتشر شده است.

يادداشت:چاپ اول:1391 (فیپا).

يادداشت:چاپ سوم.

يادداشت:این کتاب در سال‌های 1391- 1398 تجدیدچاپ شده است.

یادداشت:کتابنامه:ص. [351] - 359؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر:رضایت زناشویی: بررسی عوامل موفقیت زندگی زناشویی از دیدگاه اسلام.

موضوع:زناشویی (اسلام)

موضوع:روابط زن و مرد -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده:سازمان بهزیستی کشور

شناسه افزوده:پژوهشگاه قرآن و حدیث. پژوهشکده اخلاق و علوم رفتاری

رده بندی کنگره:BP253/2/پ5ر6 1392

رده بندی دیویی:297/142

شماره کتابشناسی ملی:2920511

اطلاعات رکورد کتابشناسی:ركورد كامل

اشاره

رضایت زناشویی

عباس پسندیده

سفارش‌دهنده سازمان بهزیستی کشور

تهیه‌کننده پژوهشکده اخلاق و علوم رفتاری (پژوهشگاه قرآن و حدیث).

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

پيش گفتار

خانواده،از نهادهاى مهم و هميشگى جامعۀ انسانى است كه سلامت آن،نقش مهمّى در سلامت فرد و جامعه دارد.احساس كاميابى و شادكامى همسران و همچنين رشد و تربيت فرزندان،به موفّقيت خانواده بستگى دارد.اين،نكته اى است كه اگر مورد توجه قرار نگيرد،ممكن است آسيب هاى فراوانى (مانند:همسرآزارى،اعتياد،طلاق،خيانت و فرار از خانه) را در پى داشته باشد.از اين رو،پرداختن به خانواده،اهميتى دو چندان پيدا مى كند.

خوش بختانه،از آن جا كه در منابع اسلامى،خانواده،از جايگاه بلندى برخوردار است،آموزه هاى دينى فراوانى در بارۀ آن،در دسترس ماست.اين آموزه ها بايد گردآورى شوند و اطلاعاتِ به دست آمده از آنها،مورد تجزيه و تحليل و پردازش،قرار گيرد.

بررسى هاى«همايش اسلام و آسيب هاى اجتماعى»نشان داد كه الگوى دينى خانواده،بويژه در دو حوزۀ«شيوۀ انتخاب همسر»و«سبك همسردارى»،نقشى اساسى در پيشگيرى از بسيارى آسيب هاى اجتماعى دارد.مسئولان«سازمان بهزيستى كشور»،بنا به رسالت خود در پيشگيرى از آسيب هاى اجتماعى،پيشنهاد تدوين متنى بر اساس آموزه هاى اسلامى را ارائه نمودند كه مورد موافقت«دارالحديث»قرار گرفت.در همين زمينه،جلسات كارشناسى،ميان نمايندگان دو مركز،تشكيل شد و سرفصل هاى پژوهش مورد نظر،تدوين گشت و سپس كار مطالعه و بررسى متون دينى شروع شد و نتيجۀ آن،به اطلاع مسئولان سازمان بهزيستى كشور رسيد و مورد تأييد،قرار گرفت.

از مزيّت هاى متن حاضر،آن است كه مبتنى بر يك ديدگاه نظرى در پايدارى و رضايت زناشويى است و همۀ مطالب،بر گِرد آن،شكل گرفته اند.لذا از انسجام تئوريك (نظرى) برخوردار است.همچنين سعى شده تا از توصيۀ صِرف،پرهيز شود و به همين خاطر،تا حدّ امكان،آموزه هاى اسلامى تبيين شده اند تا منطق حاكم بر آنها و نقشى كه در پايدارى و رضامندى زندگى دارند،براى مخاطب،روشن شود،و نيز سعى شده است كه نظام مطالب،ناظر به موقعيت هاى عينى و ملموس زندگى باشد،تا اثر،با قابليّت هاى كاربردى،در اختيار علاقه مندان قرار گيرد.

بر خود،لازم مى دانيم كه از«سازمان بهزيستى كشور»و همۀ مديران و مسئولانى كه ما را در اين پژوهش،يارى نمودند،تشكّر كنيم.بويژه از آقاى دكتر حبيب الله مسعودى فريد،رئيس وقت دفتر پيشگيرى از آسيب هاى اجتماعى و طرّاح اصلى اين ايده،و همچنين آقاى دكتر كامران جعفرنژاد،مشاور اين پژوهش،صميمانه سپاس گزاريم.

از همۀ انديشمندان محترم و خانواده هاى گرامى درخواست مى كنيم كه ديدگاه ها و پيشنهادهاى خود را با اين پژوهشكده و يا با سازمان بهزيستى كشور،در ميان بگذارند تا در ويرايش هاى بعدى،مورد توجّه قرار گيرند.

واحد روانشناسى اسلامى

پژوهشكدۀ اخلاق و علوم رفتارى

مقدّمه

خانواده،كوچك ترين واحد اجتماعى است؛اما مهم ترين نهاد اجتماعى نيز به شمار مى آيد.اين اهميت،به چند جهت است:يكى اين كه خانواده به لحاظ جمعيتى،فراگيرترين نهاد است.هيچ نهادى را نمى توان يافت كه به اندازۀ خانواده،عضو داشته باشد.همۀ افراد بشر،حتّى آنان كه ازدواج نمى كنند،به نوعى عضو خانواده به شمار مى روند.دليل ديگر اين كه به لحاظ زمانى نيز فراگيرترين نهاد است؛به گونه اى كه زندگى افراد را از آغاز تا انجام در برمى گيرد.تقريباً هيچ زمانى را نمى توان متصوّر شد كه انسان،درون خانواده قرار نداشته باشد.سوم اين كه خانواده،كانون تربيت انسان ها،و مركزى است كه سرنوشت دنيا و آخرت انسان در آن رقم مى خورد.

بى ترديد،سال هاى نخستين زندگى-كه مهم ترين دوران در شكل گيرى شخصيت و سرنوشت افراد است-،درون خانواده مى گذرد.پس از آن در دوران نوجوانى و جوانى نيز خانواده،نقش اساسى دارد و سپس در دوران تشكيل خانواده نيز همسر،عامل مهمى در تعيين سرنوشت و تأمين موفّقيت و كاميابى دارد.

چهارم اين كه جامعه،از خانواده ها تشكيل يافته است؛از اين رو،سرنوشت جامعه،با سرنوشت خانواده،در پيوند است.اگر خانواده،به عنوان قطعه اى از جورچين جامعه سامان يابد،و اگر خانواده،به عنوان كانون تربيت نيروهاى جامعه درست عمل كند،بى ترديد در سامان دادن جامعه و موفّقيت آن،تأثير فوق العاده اى خواهد داشت.

اين امور نشان مى دهند كه خانواده،يكى از مهم ترين و اساسى ترين مسائل زندگى است كه بايد نسبت به آن حساس بود.به دليل اهميتى كه كانون خانواده دارد،نمى توان به سادگى از كنار آن گذشت و بايد براى موفّقيت آن تلاش كرد و

راه آن را شناخت.از اين رو،عوامل مؤثّر در موفّقيت و كاميابى خانواده،ارزش و اهميت والايى دارد و اين كاميابى،در گرو كسب مهارت زندگىِ خانوادگى است.يكى از عوامل شكست و ناكامى خانواده،كمبود مهارت هاى لازم براى يك زندگى مشترك است.

از ديگر سو،كوتاهى در تشكيل خانواده و ادارۀ آن،گاهى مى تواند زيان هاى جبران ناپذيرى به فرد و حتّى جامعه وارد سازد.ريشۀ برخى از آسيب هاى اجتماعى را بايد در همين امر جستجو نمود.

پديدۀ«همسرآزارى»،گاه ريشه در ازدواج نادرست و چگونگى تشكيل خانواده دارد و گاه ريشه در ادارۀ نادرست زندگى و نبود مهارت هاى لازم براى تعامل با همسر.همين امر مى تواند در ادامه،به طلاق عاطفى و حتى طلاق حقوقى كشيده شود.همچنين فقدان مهارت در تحمّل مشكلات زندگى و نابه سامانى هاى روابط زناشويى،مى تواند زمينۀ اعتياد و حتى خودكشى را فراهم سازد.از عوامل اعتياد و خودكشى،تأكيد افراطى بر رفاه و لذّت طلبى از يك سو،و از دست دادن توان تحمّل و بردبارى از سوى ديگر است.همچنين انتخاب و عملكرد نادرست در زندگى،ممكن است زمينۀ خيانت زناشويى را به وجود آورد.اگر كسى در انتخاب همسر اشتباه كند و يا در چگونگى تعامل با همسر،ناكارآمد باشد و نتواند نيازهاى وى را تأمين و او را دل گرم سازد،ممكن است وى را به خيانت بكشاند.

اين امور و امورى از اين دست،نشان مى دهند كه تنها راه پيشگيرى از اين گونه آسيب هاى فردى،خانوادگى و اجتماعى،بازگشت به«سَبك دينى ازدواج و زندگى زناشويى»است.اولياى دين،با توجّه به اهميت خانواده در حيات انسانى،مطالب ارزشمندى را بيان نموده اند كه در قالب حديث به دست ما رسيده اند.از اين رو،حديث،منبع مطمئنى براى يافتن اطلاعات لازم در بارۀ خانواده و مهارت هاى زندگى زناشويى است.البته هر چند احاديث خانواده،نقش مهمى در كاميابى و موفّقيت زندگى دارند،با اين حال،آموزه هاى دين در اين باره،در لابه لاى متون دينى پراكنده اند.از اين رو،بايد اين مسائل را كشف و طبقه بندى نمود و به راه كارهايى اجرايى تبديل كرد.

از يافته هاى مهم اين پژوهش،آن است كه همۀ آموزه هاى خانوادگى اسلام،از پيش از ازدواج و پس از آن،بر محور پايدارى و رضايت زناشويى استوار است.شيوۀ انتخاب همسر و معيارهاى آن،و تنظيم تعامل همسران با يكديگر،همگى به گونه اى طراحى شده اند كه در پايان،كارآمدى،رضامندى و پايدارى خانواده را تأمين كنند.از اين رو،امورِ پيش از ازدواج و حتّى داشتن شناخت لازم نسبت به همسر و ازدواج،در چارچوب پايدارى و رضايت زناشويى طرح شدند.

در فصل نخست،به صورت كوتاه،مسئلۀ ازدواج و ترغيب به آن،مورد بحث قرار گرفته است.سبك اسلام در اين مسئله،از يك سو،برطرف سازى موانع و از سوى ديگر،تشويق به ازدواج است.در فصل دوم،عوامل پيشينى پايدارى و رضامندى مورد بررسى قرار گرفته اند.در اين فصل،نخست به توانمندى هاى شناختى و سپس به مهارت در انتخاب پرداخته شده است.در فصل سوم،به صورت گسترده،عوامل پسينى،مورد بررسى قرار گرفته اند.شكل تنظيم اين فصل،خود،مبتنى بر يكى ديگر از يافته هاى مهم اين پژوهش است و آن اين كه:در ميان مباحث پسينى،يك راهبرد وجود دارد و يك سرى عواملى كه به تحقّق آن راهبرد كمك مى كنند.

بر اساس مطالعات،راهبرد اسلام در پايدارى و رضايت زناشويى،«مودّت و رحمت»است؛امّا تحقّق اين راهبرد،بسته به تعامل مثبت و سازنده اى است كه در ادبيات دين،از آن به عنوان«حُسن معاشرت (هم نشينىِ شايسته)»(براى مردان) و«حُسن تَبَعُّل (شوهردارى شايسته)»(براى زنان) ياد شده است.

در مرحلۀ بعد،چگونگى تعامل مثبت و سازنده قرار گرفته است.لذا اسلام،شيوۀ اين تعامل را با توجّه به موقعيت هاى مختلف و نيازهاى متفاوت زندگى،بيان نموده است.اين امور عبارت اند از:خوش اخلاقى،واكنش مناسب به خوبى ها و بدى هاى همسر،الگوى تعامل مثبت با همسر-خانواده،واكنش مناسب در غيبت و حضور همسر،ارضاى جنسى،شادى و نشاط در خانواده،سازگارى و مدارا،الگوى مناسب اقتصادى،كمك به همسر و سرانجام،معنادارى زندگى زناشويى.بويژه در امر آخر،بر عنصر ايمان تأكيد شده است.بررسى ها نشان داد كه همۀ ويژگى هاى مثبتى كه

براى موفّقيت و كاميابى زندگى نياز است،در عنصر«ايمان»نهفته است.بنا بر اين،تحقّق بخش پايدارى و رضايت زناشويى (از راهبرد تا عوامل)،ايمان واقعى به خداوند متعال است.

در پايان،از پژوهشكدۀ علوم و معارف حديث كه امكان اين پژوهش را به وجود آورد و از«گروه تدوين دانش نامه هاى حديثى»پژوهشكده كه منابع اسلامى را در اختيار اين پژوهش قرار داد،تشكّر مى كنم.همچنين از سازمان بهزيستى كشور كه رويكرد اسلامى را در پيشگيرى از آسيب هاى خانوادگى و ارتقاى آن در پيش گرفته است و از جناب آقاى دكتر مسعود فريد كه طرّاح اصلى اين ايده و در اين راه،با دلسوزى و اخلاص تمام،پيگير تحقّق اين پژوهش بودند،و نيز از جناب آقاى دكتر كامران جعفرنژاد كه با مباحثه ها،مشاوره ها و بيان نكات عالمانۀ خود بر غناى اين اثر افزودند،قدردانى مى كنم.از جناب حجةالاسلام مهدى هوشمند نيز كه مسئوليت بازبينى و تقويت مصادر و تهيۀ كتاب نامه را بر عهده داشتند،تشكّر مى كنم.همچنين از همسر فداكارم كه با تحمّل سختى هاى پژوهش و مطالعۀ اثر،اين جانب را در به سرانجام رساندن تحقيق و دقيق تر ساختن مطالب آن،يارى دادند و از فرزندانم كه با بردبارى و مهربانى،اين دوران را تحمّل نمودند،صميمانه تشكر مى كنم و براى همگان از خداوند منّان،پاداش عظيم خواهانم!

بى ترديد،هيچ پژوهشى مصون از اشتباه نيست.از تمام انديشمندان و صاحب نظران درخواست مى كنم تا نظريات كارشناسى خود را با اين جانب و يا با«گروه روانشناسى اسلامى»پژوهشكدۀ اخلاق و علوم رفتارى در ميان بگذارند تا در جهت تقويت و تصحيح پژوهش در چاپ هاى بعدى،مورد استفاده قرار گيرد.از خداوند متعال مى خواهم كه توفيق خدمت خالصانه به دين و ترويج فرهنگ اهل بيت(عليهم السلام) را بيش از پيش به همۀ ما عنايت فرمايد!

والسلام عليكم ورحمة الله

27 رجب 1430

عباس پسنديده

فصل اوّل:ترغيب به ازدواج

اشاره

به دليل اثر سازندۀ تشكيل خانواده،در اسلام به آن بسيار تشويق شده است.خداوند متعال در اهمّيت اين كار و تشويق مؤمنان به ازدواج مى فرمايد:

وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ. 1

بى همسرانِ خود و غلامان و كنيزان درستكارتان را همسر دهيد.اگر تنگْ‌دست اند،خداوند،آنان را از فضل خويش بى نياز خواهد كرد و خدا گشايشگر داناست.

بر اين پايه،حتى شخص پيامبر خدا(ص) پيگير ازدواج مسلمانان بوده و در اين باره از آنان بازخواست مى كرده است. ⁽¹⁾آنچه در اين باره مهم است،بررسى روش اسلام در ترغيب و تشويق به اين امر مقدّس است.

روش اسلام در ترويج ازدواج

اشاره

براى سرگرفتن ازدواج،نخست بايد موانعى را كه موجب كاهش،تأخير يا ترك ازدواج مى شوند،برطرف ساخت و سپس افراد را به سمت آن تحريك نمود.همين امر،در شيوۀ ترويجى اسلام به چشم مى خورد.بررسى دقيق منابع اسلامى نشان مى دهد كه براى ترويج ازدواج و افزايش تشكيل خانواده،دو رويكرد اساسى در اين باره وجود داشته است:برطرف كردن موانع ازدواج و تشويق به آن.

الف.برطرف كردن موانع

اشاره

عوامل مهمى از جنس مسائل اقتصادى،اعتقادى،اجتماعى،شخصيتى و مانند آن،ممكن است موجب كاهش و يا تأخير در ازدواج گردد.اسلام با شناسايى اين عوامل و ارائۀ اطلاعات صحيح در هر زمينه،سعى دارد تا اشتباهات شناختىِ افراد را اصلاح كند و موانع را برطرف ساخته و زمينه را براى ازدواج فراهم آورد.در ادامه،به بررسى اين موارد و چگونگى برخورد اسلام با آنها خواهيم پرداخت:

1.اعتماد به فضل خداوند

يكى از دلايل اصلى ازدواج نكردن افراد،نگرانى از تأمين مخارج زندگى است.هرچه سطح زندگى ها بالاتر مى رود،اين نگرانى،بيشتر مى شود و ميزان ازدواج،كاهش مى يابد.تنيدگى حاصل از ازدواج نكردن،از يك سو،و نگرانى و اضطراب از فقر از سوى ديگر،شرايط سخت و شكننده اى را به وجود مى آورند و در نتيجه،بهداشت روانى فرد را به شدت،تهديد مى كنند.

خداوند متعال به طور مشخص،به مسئلۀ ازدواج پرداخته و تصريح كرده است كه اگر همسران تازه ازدواج كرده،فقير باشند،از فضل خودش آنان را بى نياز خواهد كرد:

وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَ الصّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ. 1

دختران و پسرانِ بى همسر و غلامان و كنيزان شايسته تان را به ازدواج درآوريد.اگر فقير باشند،خداوند آنان را از فضل خود،بى نياز مى سازد و خداوند،گشايشگر و داناست.

پيامبر خدا(ص) با استناد به همين آيه،خطاب به كسانى كه به دليل ترس از فقر،ازدواج نمى كردند،مى فرمايد:

مَنْ تَرَكَ التَّزْوِيجَ مَخَافَةَ الْعَيْلَةِ فَقَدْ أَسَاءَ ظَنَّهُ بِاللهِ(عزوجل)،إِنَّ اللهَ(عزوجل) يَقُولُ:إِن يكونُوا فُقَرآءَ يغنِهُم الله مِن فَضلِهِ. ⁽¹⁾

هر كس ازدواج را به دليل ترس از تأمين خانواده،ترك كند،به تحقيق به

خداوند(عزوجل) گمان بد برده است.خداوند(عزوجل) مى فرمايد:اگر فقير باشند،خداوند آنان را از فضل خود بى نياز مى سازد.

بنا بر اين،چنين مشكلى را نبايد يك مشكل حقيقى و اقتصادى دانست؛بلكه يك توهّم و مشكل اعتقادى است.حلّ مشكل ازدواج در گرو داشتن مال فراوان نيست؛بلكه بايد شناخت را تصحيح و انديشه ها را اصلاح كرد.بر اساس انديشۀ توحيدى،خداوند،روزى رسان است و روزىِ انسان ها را تضمين كرده است.خداوند در بارۀ ازدواج وعده داده است كه همسران جوان را بى نياز مى سازد.اعتماد به خداوند متعال مى تواند اين نگرانى را بر طرف سازد و زمينه را براى ازدواج فراهم آورد.ترك ازدواج به دليل نگرانى از فقر،در حقيقت،بى اعتمادى به خداوند متعال است.امام صادق(ع) مى فرمايد:

مَنْ تَرَكَ التَّزْوِيجَ مَخَافَةَ الْعَيْلَةِ فَقَدْ أَسَاءَ بِاللهِ الظَّنَّ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص330. [1]

هر كس به دليل ترس از تأمين خانواده،ازدواج را ترك كند،به تحقيق،به خداوند گمان بد برده است.

مشكل اصلى،اعتماد نداشتن به خداوند است و اين،يك مشكل اقتصادى نيست؛بلكه مشكلى شناختى و اعتقادى است.اگر شناخت ها اصلاح شود و انسان،به خداوند اعتماد داشته باشد،نگران مخارج زندگى نخواهد بود و با رفع اين نگرانى و اضطراب،انسان از يك سو به احساس آرامش بيشترى دست مى يابد و از سوى ديگر،با ازدواج،آن را تكميل مى كند و از صفاى زندگى لذّت مى برد.ترس از فقر،حيلۀ شيطان است.قرآن كريم مى فرمايد:

الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَ اللّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلاً وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ. 2

شيطان،به شما وعدۀ فقر مى دهد...و خداوند به شما وعدۀ آمرزش و فزونى مى دهد.

پيامبر خدا(ص) نيز به كسانى كه بر اساس اعتماد به خداوند ازدواج مى كنند،وعده داده است كه خداوند،آنها را يارى مى كند. ⁽¹⁾

. حَقٌّ عَلَى الله(عزوجل) عَونُ مَن نَكَحَ التِمَاسَ العَفَافِ عَمَّا حَرَّمَ الله(عزوجل) ( الفردوس،ج2،ص132،ح2676؛كنز العمّال،ج16،ص276،ح44443).

ثَلاثَةٌ حَقٌّ عَلَى اللهِ عَونُهُم:المُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ الله،و َالمُكاتَبُ الَّذِي يُريدُ الأَدَاءَ،و َالنَّاكِحُ الَّذِي يُرِيدُ العَفَافَ (سنن الترمذى،ج4،ص184،ح1655؛ [1]سنن النسائى،ج6،ص61؛السنن الكبرى،ج10،ص537،ح21612؛ [2]كنز العمّال،ج3،ص416،ح7223).

أَربَعٌ حَقٌّ عَلَى الله(عزوجل) عَونُهُم:الغَازِي،وَ المُتَزَوِّجُ،وَ المُكَاتَبُ،وَ الحَاجُّ ( كنز العمّال،ج15،ص858،ح43414). ثَلاَثٌ مَن فَعَلَهُنَّ ثِقَةً بِاللهِ وَ احتِسَاباً،كَانَ حَقّاً عَلَى اللهِ أَن يُعيِنَهُ و أن يُبَارِكَ لَهُ:..،و مَن تَزَوَّجَ ثِقَةً بِالله وَ احتِسَاباً كَانَ حَقّاً عَلَى الله أَن يُعينَهُ و أن يُبَارِكَ لَهُ،ومَن أَحيَا أَرضاً مَيتَةً ( المستدرك على الصحيحين،ج2،ص174،ح2679؛تاريخ بغداد،ج9،ص147،ش4759؛ [3]الفردوس،ج2،ص50،ح2290؛المصنّف لابن أبى شيبة،ج3،ص271،ح10؛كنز العمّال،ج16،ص275،ح44431؛مكارم الأخلاق،ج1،ص430،ح1462). [4]

اتَّخِذُوا الأَهلَ فَإِنَّهُ أرزَقُ لَكم. ⁽²⁾

همسر بگيريد كه اين كار،روزىِ شما را افزايش مى دهد.

پيامبر(ص) در حديثى ديگر آورده كه:زنان پس از ازدواج،همراه مال مى آيند. ⁽³⁾ايشان همچنين ازدواج را وسيلۀ جذب روزى قلمداد كرده،سفارش مى كند كه روزى را با ازدواج طلب كنيد. ⁽⁴⁾

اشتباه شناختى انسان در اين است كه مى پندارد روزىِ تمام عمر او بايد در حال حاضر وجود داشته باشد تا احساس آرامش كند وگرنه،نگران آينده خواهد بود.تصوّر مى كند كه تأمين بودن روزى يعنى حاضر بودن تمام روزى در زمان حال! اين در حالى است كه تأمين بودن روزى انسان به معناى حاضر بودن آن در لحظۀ حال نيست.از قوانين زندگى اين است كه روزى،«به مرور زمان»فرا مى رسد.اين قانون را پيامبر خدا(ص) اين گونه بيان مى فرمايد:

يَا عَلِيُّ! لَا تَهْتَمَّ لِرِزْقِ غَدٍ،فَإِنَّ كُلَّ غَدٍ يَأْتِي رِزْقِهِ. ⁽¹⁾

.تحف العقول،ص14؛بحارالأنوار،ج74،ص67. [1]

اى على! اندوه روزىِ فردا را نخور كه هر فردايى،روزىِ آن فرا مى رسد.

بر همين اساس،امام على(ع) تأكيد مى فرمايد كه هركس اندوه روزىِ فردا را داشته باشد،هيچ گاه رستگار نخواهد شد. ⁽²⁾راه نجات از اين بحران،باور داشتن به قانون ياد شده است.كسى كه مى داند روزىِ فردا،فرا مى رسد،از نبود آن در امروز،نگران نمى گردد و آسوده،زندگى خواهد كرد.از اين رو،عيسى(ع) مى گويد:

اندوه روزىِ فردا را نخوريد؛زيرا اگر فردا جزو عمر شما باشد،روزىِ شما همراه با عمر شما فرا خواهد رسيد،و اگر فردا جزو عمر شما نباشد،پس اندوه فرداى ديگران را مخوريد. ⁽³⁾

با اين روحيه،نگرانى ها بر تمام عمر توزيع مى شود و از فشار آن كاسته مى گردد.مهم تر اين كه اين مطلب،بر يك واقعيت،مبتنى است و آن،قانون«تضمين روزى»براى انسان تلاشگر است.گذشته از نقش خداوند در روزى رسانى،نقش انسان نيز در طول نقش خداوند قرار دارد و اين نقش،به تلاش و كوشش او براى كسب روزى بستگى دارد.اگر انسان براى كسب روزى تلاش نمايد،خداوند،آن را تضمين مى كند.البته روزى،غير از ثروت اندوزى و انباشت مالى است كه با حرص

و زياده خواهى همراه است.آنچه خداوند متعال تضمين كرده،روزى است؛نه

زياده خواهى انسان در انباشت ثروت.نبايد تصوّر كرد كه تضمين روزى به معناى تضمين زياده خواهى انسان است.بنا بر اين،روزىِ مقدّر انسان،براى كسى كه تلاش كند،تضمين شده است.چون چنين قانونى وجود دارد،انسان تلاشگر،نگران آينده نخواهد بود و با توكّل بر خدا به تلاش خود ادامه مى دهد.امام على(ع) نيز بر همين اساس مى فرمايد:

...فَلَا تَحْمِلْ هَمَّ سَنَتِكَ عَلَى هَمِّ يَوْمِكَ،وَ كَفَاكَ كُلَّ يَوْمٍ مَا هُوَ فِيهِ،فَإِنْ تَكُنِ السَّنَةُ مِنْ عُمُرِكَ فَإِنَّ اللهَ(عزوجل) سَيَأْتِيكَ فِي كُلِّ غَدٍ بِجَدِيدِ مَا قَسَمَ لَكَ،وَ إِنْ لَمْ تَكُنِ السَّنَةُ مِنْ عُمُرِكَ فَمَا تَصْنَعُ بِغَمِّ وَ هَمِّ مَا لَيْسَ لَكَ. ⁽¹⁾

.كتاب من لا يحضره الفقيه،ج4،ص384،ح5834؛نهج البلاغة،حكمت 379؛ [1]وسائل الشيعة،ج17،ص50،ح21954. [2]

...اندوه سالت را بر اندوه امروزت بار نكن و براى هر روز،آنچه در آن است،تو را كفايت مى كند.پس اگر آن سال،از عمر تو باشد،خداوند(عزوجل) در هر فردايى آنچه را براى تو تقسيم كرده مى فرستد و اگر آن سال،از عمر تو نباشد،تو را چه كار با اندوه و غصّۀ آنچه مال تو نيست!

امام على(ع)،نگرانى براى روزى را نفى نكرده،بلكه مى فرمايد:«هر روز،اندوه همان روز».اين كه انسان در هر روز،به فكر روزىِ همان روز باشد،ناپسند و مشكل ساز نيست؛مشكل از جايى آغاز مى شود كه اندوه همۀ آينده را بر امروز خود بار كنيم.پس اگر هر روز در انديشۀ همان روز باشيم،نه از كار امروز باز مى مانيم و نه دچار تنيدگى و ترك ازدواج مى شويم.

اين،يك واقعيت تجربه شده است كه ازدواج،زندگى را توسعه مى دهد.شخصى نزد پيامبر خدا(ص) رسيد و از فقر به ايشان شكايت كرد.پيامبر(ص) به او فرمود:«ازدواج كن»و او ازدواج كرد و زندگى اش توسعه يافت. ⁽²⁾در نمونۀ ديگرى،امام صادق(ع) نقل مى كند كه:روزى،يكى از جوانان انصار نزد پيامبر خدا(ص) رسيد و از فقر خود

به ايشان شكايت كرد.پيامبر(ص) به او فرمود:«ازدواج كن».جوان با خود گفت:

خجالت مى كشم پيش از ازدواج،نزد پيامبر خدا(ص) برگردم.در اين هنگام،مردى از انصار به او رسيد و گفت:من دخترى دارم...و بدين سان،دخترش را به ازدواج آن جوان درآورد و پس از اين واقعه،خداوند،زندگى او را گسترش داد.جوان خدمت پيامبر خدا(ص) رسيد و ماجرا را بازگو كرد.پيامبر(ص) نيز خطاب به جوانان فرمود:«اى جوانان،ازدواج كنيد». ⁽¹⁾

. أَتَى رَسُولَ اللهِ(ص) شَابٌّ مِنَ الْأَنْصَارِ فَشَكَا إِلَيْهِ الْحَاجَةَ،فَقَالَ لَهُ:تَزَوَّجْ،فَقَالَ الشَّابُّ:إِنِّي لَأَسْتَحْيِي أَنْ أَعُودَ إِلَى رَسُولِ اللهِ(ص) فَلَحِقَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ فَقَالَ:إِنَّ لِي بِنْتاً وَسِيمَةً،فَزَوَّجَهَا إِيَّاهُ.قَالَ:فَوَسَّعَ اللهُ عَلَيْهِ.[قَالَ:] فَأَتَى الشَّابُّ النَّبِيَّ(ص) فَأَخْبَرَهُ،فَقَالَ رَسُولُ اللهِ(ص):يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ،عَلَيْكُمْ بِالْبَاهِ ( الكافى،ج5،ص330). [1]

اين جوان به سخن پيامبر خدا(ص) اعتماد كرد و در حالى كه فقير بود،نه تنها از ازدواج نترسيد،بلكه ازدواج كرد و همين،سبب توسعۀ زندگى اش شد.

اسحاق بن عمّار مى گويد:به امام صادق(ع) گفتم:آيا اين حديث واقعيت دارد كه جوانى از فقر،سه بار،خدمت پيامبر خدا(ص) رسيد و هر سه بار،حضرت او را به ازدواج فراخواند؟! امام(ع) فرمود:«آرى،اين حقيقت دارد».آن گاه فرمود:

الرِّزْقُ مَعَ النِّسَاءِ وَ الْعِيَالِ. ⁽²⁾

روزى،همراه با زن و فرزند است.

2.مخالفت نداشتن با فضيلت خواهى

برخى ممكن است با انگيزه هاى دينى،ازدواج را ترك كنند.در اسلام،عدّه اى بودند كه با همين انگيزه،ازدواج را ترك مى كردند.در نظر اين گروه،ازدواج،مانع تكامل معنوى انسان است.علّت اين موضع گيرى نيز در دو چيز است:يكى نگاه جنسى و شهوانى داشتن به ازدواج و تشكيل خانواده است كه در اثر آن،ازدواج،امرى براى تأمين لذّت جنسى به شمار مى رود؛و ديگرى بد و زشت دانستن ارضاى مشروع لذّت جنسى است.اين در حالى است كه نه ازدواج ماهيتى شهوانى دارد و نه ارضاى مشروع را مى توان ضد ارزش دانست.اين پديده در اسلام به عنوان«تبتّل»

شناخته مى شود.بخشى از روايات،گوياى برخورد معصومان(عليهم السلام) با پديده تبتّل و

زدودن شبهۀ مخالفت آن با معنويت است.ابن حنبل در كتاب مسند خود از انس چنين نقل مى كند:

كَانَ رَسُولُ اللهِ(ص) يَأَمُرُ بِالبَاءَةِ وَينَهَى عَنِ التَّبَتُّلِ نَهياً شَدِيداً،وَيَقُولُ:تَزَوَّجُوا الوَدُودَ الوَلُودَ،إِنِّى مُكَاثِرُ الأَنبياءَ يَومَ القِيامَةِ. ⁽¹⁾

.مسند ابن حنبل،ج4،ص317،ح12613 و [1]ص488،ح13570؛صحيح ابن حبان،ج9،ص337،ح4028؛السنن الكبرى،ج7،ص131،ح13476؛كنز العمّال،ج7،ص128،ح18330.

پيامبر خدا(ص) به ازدواج امر،و از ترك ازدواج به شدت نهى مى كرد و مى فرمود:با زن مهربانِ زايا ازدواج كنيد؛زيرا من در قيامت بر ديگر انبيا برترى مى يابم از رهگذر فراوانى پيروانم.

از امام صادق(ع) نيز نقل شده است كه مى فرمود:

نَهَى رَسُولُ اللهِ(ص) النِّسَاءَ أَنْ يَتَبَتَّلْنَ وَ يُعَطِّلْنَ أَنْفُسَهُنَّ مِنَ الْأَزْوَاجِ. ⁽²⁾

پيامبر خدا(ص) زنان را از اين كه از ازدواج خودارى كنند و وجود خود را بيهوده بگذرانند و ازدواج را ترك كنند،نهى فرمود.

اين پديده در زمان امام صادق(ع) نيز گزارش شده است.عبدالصمد بن بشير مى گويد:

دَخَلَتِ امْرَأَةٌ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللهِ(ع) فَقَالَتْ:أَصْلَحَكَ اللهُ،إِنِّي امْرَأَةٌ مُتَبَتِّلَةٌ،فَقَالَ:وَ مَا التَّبَتُّلُ عِنْدَكِ؟قَالَتْ:لَا أَتَزَوَّجُ،قَالَ:وَ لِمَ؟قَالَتْ:أَلْتَمِسُ بِذَلِكَ الْفَضْلَ،فَقَالَ:انْصَرِفِي! فَلَوْ كَانَ ذَلِكِ فَضْلًا لَكَانَتْ فَاطِمَةُ(ع) أَحَقَّ بِهِ مِنْكِ،إِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يَسْبِقُهَا إِلَى الْفَضْلِ. ⁽³⁾

زنى نزد امام صادق(ع) رفت و گفت:خداوند به شما خير دهد! من زنى اهل تبتّل هستم.حضرت فرمود:«تبتّل را چگونه معنا مى كنى».گفت:ازدواج نمى كنم.فرمود:«دور شو! اگر اين كار فضيلت بود،فاطمه(عليها السلام) از تو بدان سزاوارتر بود؛زيرا

كسى به اندازۀ او به دنبال كسب فضل نبود».

با اين توصيف،شبهۀ منافات داشتن ازدواج با تكامل معنوى از بين مى رود و زمينه براى ازدواج فراهم مى آيد.

3.سخت نگرفتن در ازدواج

از سوى ديگر،خانواده ها نيز در شوهر دادن دختران خود،به مال و ثروت،بيش از اندازه اهميت مى دهند و بدين سان،مانع تشكيل خانواده مى شوند.اسلام اين پديده را نيز نكوهيده است.امام صادق(ع) در اين باره مى فرمايد:

مَا مِنْ مَرْزِئَةٍ ⁽¹⁾

.المُرزِئَةُ:المُصيبَةُ ( النهاية،ج2،ص219،ذيل واژۀ«رزأ»).

بر بنده،مصيبتى سخت تر از اين نيست كه فرزند برادر مسلمانش نزدش بيايد و بگويد دخترت را به ازدواج من درآور و او بگويد انجام نمى دهم؛[زيرا] من از تو ثروتمندترم.

ابراهيم تيمى مى گويد:

كُنْتُ فِي الطَّوَافِ إِذْ أَخَذَ أَبُو عَبْدِ اللهِ(ع) بِعَضُدِي فَسَلَّمَ عَلَيَّ ثُمَّ قَالَ:...يَا إِبْرَاهِيمُ،مَا أَفَادَ مُؤْمِنٌ مِنْ فَائِدَةٍ أَضَرَّ عَلَيْهِ مِنْ مَالٍ يُفِيدُهُ الْمَالُ أَضَرُّ عَلَيْهِ مِنْ ذِئْبَيْنِ ضَارِيَيْنِ فِي غَنَمٍ قَدْ هَلَكَت رُعَاتُهَا،وَاحِدٌ فِي أَوَّلِهَا وَ وَاحِدٌ فِي آخِرِهَا.

ثُمَّ قَالَ:فَمَا ظَنُّكَ بِهِمَا؟قُلْتُ:يُفْسِدَانِ أَصْلَحَكَ اللهُ،قَالَ:صَدَقْتَ،إِنَّ أَيْسَرَ مَا يَدْخُلُ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَهُ أَخُوهُ الْمُسْلِمُ فَيَقُولَ:زَوِّجْنِي،فَيَقُولَ:لَيْسَ لَكَ مَالٌ. ⁽³⁾

در طواف بودم كه ابوعبد الله(ع) بازويم را گرفت و بر من سلام كرد و فرمود:«...اى ابراهيم! مؤمن هيچ بهره اى زيانبارتر از بهرۀ مال نبرده است؛ضرر مال بر مؤمن،از دو گرگ درنده كه يكى از اوّل و ديگرى از آخر به گلّۀ گوسفندى هجوم مى بَرَند كه چوپان هايش هلاك شده اند،بيشتر است».آن گاه فرمود:«به نظرت چه بر سر گلّه مى آورند؟»گفتم:نابودشان خواهند كرد.فرمود:«راست گفتى.كمترين

ضررى كه مال به مؤمن مى زند،آن است كه برادر مسلمانش پيشش بيايد و بگويد:

دخترت را به ازدواج من درآور و او بگويد:تو مال ندارى».

اين در حالى است كه روزى رسان،خداوند متعال است و نبايد به دليل اين گونه مسائل،مانع ازدواج شد.امام رضا(ع) در همين باره مى فرمايد:

إِنْ خَطَبَ إِلَيْكَ رَجُلٌ رَضِيتَ دِينَهُ وَ خُلُقَهُ فَزَوِّجْهُ،وَ لَا يَمْنَعْكَ فَقْرُهُ وَ فَاقَتُهُ،قَالَ اللهُ تَعَالَى :وَ إِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ، 1

وقال: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ... 2 . ⁽¹⁾

اگر مردى براى خواستگارى نزد تو آمد و دين و اخلاق او را پسنديدى،به او زن بده و فقر و ندارى اش مانع تو از اين كار نشود.خداى تعالى فرموده است:و اگر جدا شدند،خدا هر يك را از گشايش خود بى نياز مى كند و فرموده است:اگر تهيدست باشند،خداوند از فضل و كرم خود،آنان را توانگر مى كند.

پيامبرخدا(ص) نيز مى فرمايد:

إِذَا جَاءَكُم الأَكفَاءُ فَأَنكِحُوهُنَّ وَلَا تَرَبَّصُوا ⁽²⁾بِهِنَّ الحَدَثَان. ⁽³⁾

هنگامى كه خواستگارانى كه هم كفو شمايند به خواستگارى آمدند،آنها را ازدواج دهيد و منتظر نمانيد تا اتّفاق خاصى روى دهد.[و بى جهت به تأخير نيندازيد].

همچنين ايشان مى فرمايد:

إذَا أتَاكُم الأَكفَاءُ فَأَلقُوهُنَّ إلقَاءً. ⁽⁴⁾

هنگامى كه خواستگارانى كه هم كفو شمايند به خواستگارى آمدند،بدون سختگيرى به آنها زن دهيد.

4.مسئوليت پذيرى

برخى نه به دليل تنگناهاى مالى،بلكه براى گريختن از پذيرش مسئوليت خانواده،از تن دادن به ازدواج سر باز مى زنند.ابوذر،جريانى را در اين باره از پيامبر خدا(ص) نقل مى كند:

قال رسول الله(ص) لِرَجُلٍ اسْمُهُ عَكَّافٌ:أَ لَكَ زَوْجَةٌ؟قَالَ:لَا يَا رَسُولَ اللهِ...قَالَ:أَ فَأَنْتَ مُوسِرٌ؟قَالَ:نَعَمْ،قَالَ:تَزَوَّجْ وَ إِلَّا فَأَنْتَ مِنَ الْمُذْنِبِين. ⁽¹⁾

.جامع الأخبار،ص272،ح743؛ [1]بحار الأنوار،ج103،ص221،ح27. [2]

پيامبر خدا(ص) از مردى به نام عكاف پرسيد:«آيا همسرى دارى؟».گفت:نه اى پيامبر خدا....پرسيد:«آيا توان مالى دارى؟».گفت:آرى.پيامبر فرمود:«ازدواج كن وگرنه از گنهكاران هستى».

پيامبر خدا(ص) در روايتى ديگر چنين فرموده است:

أََربَعَةٌ لَعَنَهُمُ اللهُ مِن فَوقِ عَرشِهِ وَأََمَّنَت عَلَيهِم مَلاَئِكَتُهُ:الَّذِى يَحصِنُ نَفسَهُ عَنِ النِّسَاءِ وَلاَ يَتَزَوَّجُ وَلاَ يتَسَرَّى لِأَن لاَ يُولِدُ لَهُ وَلَدٌ... ⁽²⁾

چهار گروه اند كه خداوند از بالاى عرش بر آنها لعنت كرده است و ملائكه هم بر آن آمين گفته اند:كسى كه از ترس فرزنددار شدن،خودش را از زنان باز دارد،ازدواج نكند و كنيزى نگيرد....

5.پاسداشت مفهوم خانواده

از ديگر موانع ازدواج،تغيير مفهوم خانواده است.با تغيير مفهوم خانواده و تبديل شدن آن از يك پيمان مقدّس،به يك پيمان جنسى،انگيزۀ ازدواج نيز كاهش مى يابد؛زيرا برآوردن نياز جنسى در خارج از خانواده نيز امكان پذير است،بدون آن كه فرد،مسئوليت و مخارج زندگى را بر عهده گيرد.

بيشتر كارشناسان و نظريه پردازان علوم اجتماعى،دليل اصلى اين پديده را گسترش روابط آزاد و نامشروع جنسى،پيش از ازدواج معرفى كرده اند.ناگفته پيدا است كه غريزۀ جنسى و نياز به محبّت و عاطفه،از جمله دلايل و انگيزه هاى اصلىِ

گرايش انسان به ازدواج و تشكيل خانواده است.از اين رو،جوامع انسانى در طول

تاريخ براى پاسخگويى به نيازهاى جنسى و عاطفى،به ازدواج و تشكيل خانواده روى آورده اند.

حال اگر نيازهاى ياد شده از راهى آسان تر،كم هزينه تر،گوناگون تر و با كمترين مسئوليت فردى و اجتماعى،تأمين و تدارك شود،روشن است كه ازدواج و تشكيل خانواده،دست كم در ابتداى كار،مطلوبيت خود را از دست مى دهد.روابط آزاد جنسى زن و مرد در غرب،پديدۀ جديدى است كه به سبب تنوّع،تعدّد و كمترين مسئوليت قانونى طرفين،با استقبال عمومى روبه رو شده و توانسته است رقيب ديرين خود،يعنى خانه و خانواده را از صحنه خارج كند.يكى از جامعه شناسان معاصر،ضمن تأييد اين نظريه مى گويد:

خانواده اى كه [در غرب] يكى يكى،اين ابعادى را كه در گذشته داشت و امروز دارد از دست مى دهد،هستۀ اصلى آن را فقط ارضاى نياز جنسى تشكيل مى دهد.اگر اين نياز،با توجّه به بى بند و بارى و انحطاط فرهنگى حاكم بر غرب،به راحتى در دسترس باشد و فرد هر وقت و هرگونه كه خود خواست،اين نياز را ارضا كند،ديگر چه ضرورتى دارد ازدواج كند؟يعنى واقعاً فلسفۀ تشكيل خانواده به دليل وجود مؤسّسات بيرونى-كه نيازها را به راحتى و حتّى غيرمشروع برطرف مى كنند-،از بين مى رود....

امروز بسيارى از جوامع غربى داراى رشد پايين يا منفى جمعيت هستند.براى پيشگيرى از انقراض نسل،كمك هاى دولت را روى احياى خانواده متمركز كردند؛يعنى به اين شكل كه اگر يك زن و مرد ازدواج كنند،يكى از آنها مى تواند اصلاً كار نكند و به آن يكى،حقوق بيشتر بدهند و اگر داراى فرزند شدند،نسبت به تعداد فرزندان،كمك مالى هم به طور تصاعدى افزايش پيدا مى كند.كمك هاى جالب توجّهى ارائه مى شود؛مثلاً كل هزينۀ اجارۀ مسكن را مى دهند،ماهيانه به اين بچّه ها مقررى مى دهند.در فرانسه،آلمان و بسيارى از كشورهايى كه دچار ركود جمعيت و خانواده شده اند اين سياست ها اعمال مى شود.براى اينها علاوه به كمك هايى كه به فرزندان مى كنند،هديه هايى هم مى دهند تا اين افراد را مجبور به

تشكيل خانواده كنند...؛ولى افسوس كه نتيجه نمى گيرند.چرا نمى گيرند؟براى اين

كه برمى گردد به آن موضوع قبلى؛آن جا كه باعث شده اينها بچه دار نشوند و خانواده تشكيل ندهند...موضوع اين است كه تمام نيازهايش به صورت متنوّع و با قيمت ارزان و با تسهيلات فراوان،بدون خانواده هم تأمين مى شود.لذا لازم نيست اين طوق گرفتارى را به گردن بيندازد. ⁽¹⁾

.فمينيسم جهانى و چالش هاى پيش رو،ص76-77.

گزارش مقايسه اىِ«ادارۀ كل غرب اروپاى وزرات خارجه»نشان مى دهد به همان نسبت كه آمار روابط آزاد و نامشروع جنسى در كشورهاى غربى رو به افزايش است،آمار ازدواج و تشكيل خانواده،سير نزولى داشته است.در اين گزارش-كه مربوط به سال 1998م است-آمده است:

بر اساس گزارشى كه از سوى يورو استارت،ادارۀ آمار كميسيون اروپا،منتشر گشته،تقريباً يك چهارم نوزادان در اتحاديۀ اروپا،خارج از چارچوب هاى زناشويى متولّد مى شوند.اين تناسب در سال 1680م،كمتر از ده درصد بوده است....به گزارش يورو استارت،زندگى در شرايط غيرزناشويى به طور فزاينده اى در حال رشد است.اين ارزيابى،بخصوص در كشورهاى اسكانديناوى [كه برابرى زن و مرد در آن سامان،بيش از ديگر كشورهاست]،مصداق بيشترى دارد.در ايسلند از هر سه كودك متولّد شده،دو نوزاد و در دانمارك،استونى،نروژ و سوئد،نيمى از نوزادان،خارج از پيمان هاى زناشويى متولّد مى شوند...[اين در حالى است كه] در سراسر اروپا ازدواج قانونى،در خطر انحطاط قرار دارد.نرخ ازدواج كه در سال 1980م،به ميزان6/3 در هر هزار نفر بوده،اكنون به 0005%كاهش يافته است. ⁽²⁾

آندره ميشل،با پذيرش چارچوب تئوريكِ ياد شده،به بررسى تأثير روابط آزاد جنسى بر تشكيل خانواده پرداخته است.به گفتۀ او ازدواج [سنّتى] در اروپاى امروز با رقابت قالب هاى جديد زندگى خانوادگى روبه رو مى شود؛قالب هايى كه از آرزوى

هر دو شريك زندگى شكل گرفته است.شمار فزاينده اى از مردان و زنان،بيرون از

مدار ازدواجِ قراردادى،در پى زندگى مشتركى هستند.در سراسر اروپا،افزايش شمار روابط غيررسمى،كاهش ميزان ازدواج را جبران مى كند.تنها در فرانسه-كه در اين زمينه،بسيار عقب تر از كشورهاى اسكانديناوى-است،ده درصد زوج ها (حدود يك ميليون زوج) در دايرۀ اين روابط آزاد با هم زندگى مى كنند.امروزه يك فرد اروپايى،بر اين باور است كه حقّ خوش بخت شدن دارد.خوددارى از ورود به درون چارچوب خشك خانواده يا به دايرۀ ازدواج با قالب بندى هاى ثابت و قراردادى اش،بيشتر،از همين اعتقاد برمى خيزد. ⁽¹⁾

.همان،ص79.

او در پاسخ به اين سؤال كه چرا شمار افراد مجرّد در غرب رو به افزايش است،به روابط آزاد جنسى زن و مرد اشاره مى كند و مى گويد:

در ميان آنان كسانى هستند كه با هم زندگى نمى كنند؛بلكه هر يك در خانۀ خويش اقامت گزيده اند.با اين همه،هر دو سهمى از درآمد خود را به صندوق مشتركى مى ريزند تا چنانچه صاحب فرزند شدند،بتوانند هر دو به اين تعهّد مالىِ تازه،وفا كنند. ⁽²⁾

نكتۀ جالب توجه اين كه ميشل،اين روند را نتيجۀ گرايش هاى برابرخواهانۀ زن و مرد مى داند و معتقد است:شمار زنانى كه اين روابط غيررسمى را ترجيح مى دهند،بيش از مردان همراه آنان است؛زيرا اين شيوۀ جديد زندگى در نظر آنان،برابر خواهانه تر است.

گيدنز دركتاب جامعه شناسى با اشاره به آمار رو به رشد«مجرّدان»بر اين باور است كه چندين عامل،شمار مجرّدان را در جوامع غرب افزايش داده است.وى دير ازدواج كردن را يكى از عوامل افزايش شمار مجرّدان بيان مى كند و سبب تأخير در ازدواج را دسترسى متنوّع به روابط آزاد جنسى از يك سو و مسئوليت سنگين تشكيل خانواده از سوى ديگر مى داند. ⁽³⁾

پيتر استين با شصت فرد مجرّد در حدود 25 تا 45 ساله مصاحبه كرد ( stein1980) كه بيشتر آنها در بارۀ مجرّد بودن،احساس دوگانه اى داشتند.آنها اعتراف كردند كه مجرّد بودن،بيشتر به پيشرفت شغلى شان كمك مى كرد؛زيرا مى توانستند تمام علاقه و توجّه خود را بر كارشان متمركز سازند.همچنين از نظر تجربه هاى جنسى،تنوّع بيشترى را فراهم مى ساخت و به طور كلّى،آنها آزادى و استقلال بيشترى داشتند. ⁽¹⁾

.همان جا.

برخى انديشمندان،رواج و گسترش روابط آزاد جنسى و از هم پاشيدگى خانواده در غرب را از پيامدها و امتيازات نهضت برابرى زنان اعلام كرده اند و مى نويسند:

نهضت زنان در ارتقاى مقام زن،تا حد برابرى او با مرد در به دست آوردن حق سقط جنين و استفاده از وسائل جلوگيرى از آبستنى و آزادى عمل و برآوردن خواسته هاى زن بيرون از كانون خانواده و دايرۀ زناشويى،پيشرفت كرده و موقعيت او را تحكيم كرده است.[با اين شيوۀ آزاد زندگى] زنان ديگر مكلّف نيستند به شيوۀ محدود و انعطاف پذير گذشته،ميان زوجه بودن،مادر بودن و شغل داشتن،يكى را برگزينند. ⁽²⁾

ناگفته نماند كه اين اعتراف،ارتباط ميان روابط آزاد و افول خانواده در غرب را تأييد مى كند؛امّا فراتر از آن،بر اين نكته نيز تأكيد دارد كه روابط آزاد جنسى زن و مرد و نتايج آن (مانند باردارى ناخواسته و سقط جنين)،از جملۀ پيامدهاى نظريۀ«تساوى و نهضت برابرى زنان در غرب»است. ⁽³⁾

ب.تشويق به ازدواج

اشاره

گذشته از برطرف سازى موانع ازدواج،اسلام با در پيش گرفتن سياست هاى تشويقى نيز فرايند ازدواج را تسهيل و تسريع نموده است.اين سياست ها خود بر دو قسم است:سياست هاى متمركز بر جوانان و سياست هاى متمركز بر اطرافيان و نزديكان آنها.اسلام از يك سو خود جوانان را به ازدواج تشويق مى كند و از سوى

ديگر،با گوشزد كردن رسالت اطرافيان،آنان را به فراهم آورى زمينه براى ازدواج برمى انگيزد.اين حركت دو جانبه،يكديگر را تكميل كرده و مرحلۀ دوم فرايند ازدواج را تسهيل مى نمايد.در ادامه به بررسى اين موضوع در منابع اسلامى مى پردازيم:

1.تشويق جوانان

اشاره

براى تسهيل در ازدواج،بايد خود جوانان نسبت به اين كار برانگيخته شوند.اگر دختران و پسران،نسبت به ازدواج انگيزه اى نداشته باشند،ديگر راه كارها بى فايده خواهد بود.در سياست انگيزشىِ اسلام براى جوانان،دو محور مهم وجود دارد:نكوهش مجرّد بودن و ارزشمندىِ ازدواج كردن.

يك.نكوهش تجرّد

انسان به چيزى گرايش پيدا مى كند كه آن را ارزش بداند.ممكن است برخى افراد،به دلايل پيش گفته،تمايلى به ازدواج نداشته باشند.براى اينان،مجرّدى،يك ارزش مثبت به شمار مى رود.از اين رو،پيشوايان دين بر آن بوده اند تا با توجّه دهى به ضد ارزش بودن مجردى،گرايش افراد را به آن از بين ببرند.در همين راستا،ازدواج نكردن را به عنوان يك امر مخالف با اسلام معرفى كرده اند تا دين باوران بدانند كه اين كار،با دستورهاى دين در تضاد است.پيامبر خدا(ص) مخالفت اسلام را با ازدواج گريزى،آشكارا اعلام كرده و فرموده است:

لاَ صَرُورَةَ فِى الإِسَلامِ. ⁽¹⁾

.سنن ابى داوود،ج2،ص141،ح1729؛كنز العمّال،ج16،ص275،ح44430.

ازدواج گريزى در اسلام نيست.

از سوى ديگر و فراتر از آن،ايشان از كسانى كه ازدواج نكرده اند،به«شرار امّت»ياد كرده است:

خِيَارُ أُمَّتِي الْمُتَأَهِّلُونَ،وَ شِرَارُ أُمَّتِي الْعُزَّابُ. ⁽²⁾

بهترين هاى امّت من،ازدواج كرده ها هستند و بدترين هاى امّت من مجرّدها.

پيامبر(ص) در كلامى ديگر مى فرمايد:

رُذَالُ مَوْتَاكُمُ الْعُزَّابُ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5 [1] ص،329؛كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص384،ح4348؛بحار الأنوار،ج103، ص 220،ح21. [2]

پست ترين مردگان شما،مجرّدها هستند.

از سوى ديگر،پيامبر(ص) به عاقبت ازدواج نكرده ها اشاره كرده و از پشيمانى آنها خبر داده و مى فرمايد:

لَوْ خَرَجَ الْعُزَّابُ مِنْ مَوْتَاكُمْ إِلَى الدُّنْيَا لَتَزَوَّجُوا. ⁽²⁾

اگر مردگان مجرّد شما به دنيا برگردند،قطعاً ازدواج مى كنند.

اين گونه برخوردها،جايگاهى را براى تجرّد در فرهنگ عمومى جامعه به وجود مى آورد كه افراد را از گرايش به مجرد زيستن،برحذر مى دارد.

دو.ارزشمندىِ ازدواج

از سوى ديگر،اسلام به بيان ارزشمند بودن ازدواج پرداخته و با بيان اهميت آن،افراد را به آن تشويق نموده است.بخشى از احاديث،بيانگر ارزش و اهميت خانواده از ديدگاه اسلام است كه نقش تشويق كنندگى دارد.اسلام،خانواده را امرى مقدّس و آسمانى مى داند و براى آن،ارزش و اهميت بسيارى قائل است.در برخى روايات،از خانواده به عنوان«محبوب ترين نهاد»نزد خداوند متعال ياد شده ⁽³⁾

تَزَوَّجُوا وَ زَوِّجُوا،أَلَا فَمِنْ حَظِّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِنْفَاقُ قِيمَةِ أَيِّمَةٍ،وَ مَا مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّ إِلَى اللهِ(عزوجل) مِنْ بَيْتٍ يُعْمَرُ فِي الْإِسْلَامِ بِالنِّكَاحِ؛ ازدواج كنيد و پسران و دختران مجرّد را همسر دهيد.نشانه نيك بختى مسلمان،اين است كه مخارج شوهر كردن زنى را به عهده بگيرد و چيزى نزد خداوند(عزوجل) محبوب تر از خانه اى كه در اسلام به سبب نكاح آباد شود،نيست ( الكافى،ج5،ص328؛ [4]وسائل الشيعه،ج20،ص16، ح 24907). [5]

ديگر از روايات،تصريح شده است كه درهاى رحمت خداوند هنگام ازدواج گشوده مى شوند و كسانى كه ازدواج مى كنند،مورد لطف خداوند قرار مى گيرند. ⁽¹⁾

.پيامبر(ص): تُفْتَحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ بِالرَّحْمَةِ فِي أَرْبَعِ مَوَاضِعَ...وَ عِنْدَ النِّكَاحِ؛ در چهار هنگام،درهاى آسمان به رحمت باز مى شود...و هنگام ازدواج (جامع الأخبار،ص272،ح742؛بحار الأنوار،ج103،ص221،ح26).

در دسته اى ديگر از روايات،از ازدواج،به عنوان«سنّت»پيامبران ياد شده ⁽²⁾

در روايت ديگرى از پيامبر خدا(ص) چنين نقل شده است: النِّكَاحُ [5]سُنَّتِي، فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي ؛ازدواج،سنّت من است.پس هر كس از سنّت من روى گرداند،از من نيست (جامع الأخبار،ص271، ح 737؛ [6]بحار الأنوار،ج103،ص220،ح23). [7]

در روايتى ديگر چنين آمده است: النِّكَاحُ [8]مِنْ سُنَّتِي،فَمَنْ لَم يَعمَل بِسُنَّتِى فَلَيْسَ مِنِّي؛ ازدواج از سنّت من است.هر كه به سنّت من عمل نكند،از من نيست (سنن ابن ماجه،ج1،ص592،ح1846؛كنز العمّال،ج16،ص271،ح44407).

پيامبر(ص) در روايت ديگرى در باره توانگران مجرّد فرموده است: مَن كَانَ مُوسِراً لِأَن يَنكَحَ فَلَم ينَكَح فَلَيسَ مِنَّا ؛هر كه توان مالى داشته باشد و ازدواج نكند،از من نيست ( السنن الكبرى،ج7،ص125، ح 13455؛كنز العمّال،ج16،ص280،ح44462).

جالب اين كه ازدواج،تنها سنّت پيامبر اسلام(ص) نيست؛بلكه سنّت پيامبران ديگر نيز هست.ايشان خود در اين باره مى فرمايد: مَن كَانَ عَلَى دِينِى وَ دِينَ دَاوُودَ وَ سُلَيمَانَ وَإِبرَاهِيمَ فَليَتَزَوَّج إِن وَجَدَ إِلَى النِّكَاحِ [9]سَبِيلاً ؛كسى كه بر دين من و دين داوود و سليمان و ابراهيم باشد،اگر مى تواند،بايد ازدواج كند( كنز العمّال،ج16،ص280،ح44466).

فراتر از رهنمودهاى پيشين،در احاديث ديگرى تأكيد شده است كه ارزش عبادتِ افراد متأهّل،افزايشى چشمگير مى يابد. ⁽³⁾

امام باقر(ع) نيز مى فرمايد: رَكْعَتَانِ يُصَلِّيهِمَا مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ رَكْعَةً يُصَلِّيهِمَا أَعْزَبُ ؛دو ركعت نمازى كه همسردار مى خواند،برتر از هفتاد ركعت نمازى است كه فرد مجرّد بخواند (همان،ص385،ح4346).

امام صادق(ع): رَكْعَتَانِ يُصَلِّيهِمَا الْمُتَزَوِّجُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ رَكْعَةً يُصَلِّيهَا غَيْرُ مُتَزَوِّجٍ؛ دو ركعت نمازى كه انسان متأهّل مى خوانَد،برتر از هفتاد ركعت نمازى است كه فرد بى همسر بخواند( وسائل الشيعة،ج20،ص18،ح24913). [10]

2.مسئوليت ديگران

اشاره

دين،نه تنها جوانان را به ازدواج كردن فرا مى خوانَد،بلكه از سوى ديگر،مسئوليتى را متوجّه اطرافيانِ و نزدكان آنها مى داند.در حقيقت،اين امر را نه تنها مسئوليت جوانان،بلكه رسالت ديگران نيز مى داند.توسعۀ دامنۀ افراد مسئوليت دار،موجب توزيع فشار ازدواج بر تعداد بيشترى از افراد مى گردد و بدين سان،فرايند ازدواج،تسهيل مى شود.ازدواج،امرى سنگين و پيچيده است و جوانان،توان محدودى دارند و لذا اگر بار اين امر،تنها بر دوش آنان باشد،چه بسا از عهدۀ كار برنيايند،امّا مشاركت ديگرانِ مهم و تأثيرگذارى كه تجربه و توان بيشترى دارند،موجب تقسيم كار و توزيع فشار روانى مى گردد و اين گونه،فرايند ازدواج را تسهيل مى كند.اسلام در اين امر براى دو گروه،مسئوليت قائل است:خانواده و جامعه.

يك.مسئوليت خانواده

پيامبر خدا(ص) نه تنها افراد را به ازدواج كردن فرا مى خواند،بلكه يكى از مسئوليت هاى خانواده ها در برابر فرزندان را كمك به ازدواج آنان مى داند و اين كار را از حقوق فرزندان بر والدين بر مى شمارد.در روايتى از ايشان چنين آمده است:

مِنْ حَقِّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ ثَلَاثَةٌ:يُحَسِّنُ اسْمَهُ،وَ يُعَلِّمُهُ الْكِتَابَةَ،وَ يُزَوِّجُهُ إِذَا

بَلَغَ. ⁽¹⁾

.روضة الواعظين،ص369؛ [1]مكارم الأخلاق،ص220؛ [2]بحار الأنوار،ج104،ص92،ح19. [3]

از حقوق پسر (فرزند) بر پدرش سه چيز است:اين كه بر او اسم نيكو بگذارد،به او نوشتن بياموزد و وقتى به سن ازدواج مى رسد،برايش همسر اختيار كند.

اين سفارش،تنها در بارۀ فرزندان پسر خانواده نيست؛بلكه پيامبر اسلام(ص) در بارۀ دختران نيز به خانواده ها توصيه كرده است.در روايتى از ايشان آمده است كه حق دختر بر پدر،آن است كه او را زود روانۀ خانۀ شوهر كند. ⁽¹⁾

. حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى وَالِدِهِ إِذَا كَانَ ذَكَراً أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّه...وَ إِذَا كَانَتْ أُنْثَى أَنْ يَسْتَفْرِهَ أُمَّهَا...وَ يُعَجِّلَ سَرَاحَهَا إِلَى بَيْتِ زَوْجِهَا ؛از حقّ پسر بر پدرش اين است كه به مادرش احترام بگذارد...و اگر دختر باشد به مادرش احترام بگذارد...و او را روانة خانة شوهر كند ( الكافى،ج6،ص49). [1]

بى گمان اگر خانواده ها در ازدواج فرزندانشان كوتاهى كنند و آنها به گناه بيفتند،هر چند خودشان مسئول اند،با اين حال،والدين نيز مسئول خواهند بود.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

مَنْ بَلَغَ وَلَدُهُ النِّكَاحَ وَعِنْدَهُ مَايُنْكِحُهُ فَلَمْ يُنْكِحْهُ ثُمَّ أَحْدَثَ حَدَثاً فَالإِْثْمُ عَلَيهِ. ⁽²⁾

كسى كه فرزندش آمادۀ ازدواج است و توان فراهم آوردن برنامۀ ازدواج براى فرزند را دارد،ولى اقدام نكند و فرزند كارى [اشتباه] كند،گناه فرزند به عهدۀ اوست.

بنا بر اين،مسئوليت والدين،محدود به تأمين خوراك،پوشاك،مسكن و امنيت فرزندان نمى شود.

دو.مسئوليت جامعه

گذشته از خانواده ها،ديگر مؤمنان نيز در اين باره مسئوليت دارند.در فرهنگ اسلامى،اهل ايمان نبايد به ازدواج برادران و خواهران ايمانىِ خود بى توجّه باشند.بى ترديد،احساس مسئوليت آنان و تلاش و هميارى شان نقش بزرگى در آسان سازى ازدواج دارد و به اين سبب،پاداش هاى بزرگى براى ايشان در نظر گرفته شده است.از اين پاداش دهى مى توان به تأثير مهم ازدواج پى برد و«شفاعت در ازدواج»را از

مسئوليت هاى ديگران در تحقّق ازدواج دانست.اولياى دين،برترين واسطه گرى را واسطه گرى در ازدواج مى دانند. ⁽³⁾

امام على(ع): أَفْضَلُ الشَّفَاعَاتِ أَنْ تَشْفَعَ بَينَ اثْنَينِ فِى نِكاحٍ حَتَّى يَجْمَعَ الله بَينَهُمَا؛ بهترين وساطت ها اين است كه ميان دو نفر در امر ازدواج وساطت شود ( الكافى،ج5،ص331؛ [3]تهذيب الأحكام،ج7،ص405، ح 1618).

وَ مَنْ عَمِلَ فِي تَزْوِيجٍ بَيْنَ مُؤْمِنَيْنِ حَتَّى يَجْمَعَ بَيْنَهُمَا،زَوَّجَهُ اللهُ(عزوجل) أَلْفَ امْرَأَةٍ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ،كُلُّ امْرَأَةٍ فِي قَصْرٍ مِنْ دُرٍّ وَ يَاقُوتٍ،وَ كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ خَطَاهَا أَوْ بِكُلِّ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا فِي ذَلِكَ عَمَلُ سَنَةٍ،قِيَامٌ لَيْلُهَا وَ صِيَامٌ نَهَارُهَا. ⁽¹⁾

.ثواب الأعمال،ص340؛جامع الأخبار،ص274،ح750. [1]

هركه در ازدواج دو مؤمن بكوشد تا آن دو،سر و سامان يابند،خداوند(عزوجل) هزار حورُ العين را-كه هر كدامشان در قصرى از دُرّ و ياقوت قرار دارند-به ازدواج او در مى آورد،و در ازاى هر گامى كه در آن راه برمى دارد يا كلمه اى كه در بارۀ آن كار بر زبان مى آورد،پاداش يك سال را بدو مى دهند كه شب ها را به عبادت و روزها را به روزه گذرانده باشد.

ايشان در روايتى ديگر مى فرمايد:

وَ مَنْ زَوَّجَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ امْرَأَةً يَأْنَسُ بِهَا وَ تَشُدُّ عَضُدَهُ وَ يَسْتَرِيحُ إِلَيْهَا،زَوَّجَهُ اللهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ،وَ آنَسَهُ بِمَنْ أَحَبَّهُ مِنَ الصِّدِّيقِينَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيِّهِ وَ إِخْوَانِهِ وَ آنَسَهُمْ بِهِ. ⁽²⁾

هركه برادر مؤمن خود را همسر دهد تا آن زن،همدم و مايۀ آسايش او باشد،خداوند،او را از حورُ العين بهشت زن مى دهد و با هر كدام از صدّيقان از اهل بيت من و برادران (دينى)اش كه دوست داشته باشد همدمش كند و آنان را با او انس و الفت دهد.

در روايتى ديگر چنين نقل شده است:

مَن أَنَكَحَ عَبداً وَضَعَ اللهُ عَلَى رَأسِهِ تَاجَ المُلكِ. ⁽³⁾

هركه بنده اى را زن دهد،خداوند،تاج پادشاهى بر سرش قرار مى دهد.

امام صادق(ع) نيز در بارۀ جايگاه اين گروه مى فرمايد:

مَنْ زَوَّجَ أَعْزَباً كَانَ مِمَّنْ يَنْظُرُ اللهُ(عزوجل) إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص331،ح2؛ [1]تهذيب الأحكام،ج7،ص404،ح1617.

هركس مجرّدى را زن دهد،از جمله كسانى است كه خداوند در روز قيامت به او نظر مى افكند.

از امام كاظم(ع) نيز چنين نقل شده است:

ثَلَاثَةٌ يَسْتَظِلُّونَ بِظِلِّ عَرْشِ اللهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ:رَجُلٌ زَوَّجَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ،أَوْ أَخْدَمَهُ،أَوْ كَتَمَ لَهُ سِرّاً. ⁽²⁾

سه كس در روزى كه سايه اى جز سايۀ عرش خدا نيست،در سايۀ عرش او هستند:مردى كه برادر مسلمان خود را زن دهد،يا به او خدمت كند،يا رازش را بپوشاند.

جمع بندى

از مجموع آنچه گفتيم،فهميده مى شود كه اسلام،مسئلۀ ترغيب به ازدواج را در دو حوزه،پى گرفته است:برطرف ساختن موانع و تشويق به ازدواج.در بخش نخست،با هدف قرار دادن موانع ازدواج و پاسخ دادن به آنها،بر آن شد تا اين موانع را بردارد و در بخش دوم،سياست تشويق را در پيش گرفته است.در اين بخش،با دو رويكرد،مردم را به ازدواج تشويق كرده است.در رويكرد نخست،به خودِ فرد توجّه كرده است.در اين رويكرد،از يك سو افرادِ در آستانۀ ازدواج را به ارزش و قداست خانواده توجّه داده است و از سوى ديگر،ازدواج نكردن را نكوهش و ازدواج نكرده ها را سرزنش كرده است.

امّا در رويكرد دوم،روى سخن با ديگر مؤمنان و افراد جامعۀ اسلامى است.در اين رويكرد،با تأكيد بر فراهم سازى زمينه براى ازدواج ديگران،از يك سو،

مسئوليت خانوادگى را مطرح كرده و از سوى ديگر،مسئوليت اجتماعى را بيان نموده است.

اين مجموعه (زدودن موانع و تشويق)،نقشى مهم در تسهيل امور و ترغيب به ازدواج و فراهم ساختن زمينه هاى آن دارد.

فصل دوم:عوامل پيشينىِ پايدارى و رضامندى

اشاره

پايدارى خانواده و رضايت زناشويى

مهم ترين مسئله براى همسران،پايدارى خانواده و رضامندى زناشويى است.خانوادۀ موفّق،خانواده اى است كه با ثبات و به دور از تزلزل باشد.نبود پايدارى،آينده اى نامطمئن را در پى دارد و دل گرمى و دلبستگى خانوادگى را ناممكن مى سازد.فراتر از ثبات و پايدارى،خانواده اى موفّق است كه از زندگى خود خرسند و راضى باشد.احساس خردسندى و رضامندى،شوق و اشتياق به زندگى را افزايش مى دهد،كانون زندگى را گرم مى كند و خانواده را كارآمد،پويا و موفّق مى سازد.بى گمان،اين مهم،نيازمند مهارت است و دست يافتن به آن،در گرو رعايت امورى است كه احاديث به آن پرداخته اند.به ديگر سخن،براى ساختن خانواده اى پايدار،آينده اى مطمئن و ايجاد احساس رضامندى بايد راه كارهاى آن را شناخت و به كار بست.

نقطۀ آغاز كجاست؟

حال اين سؤال به ذهن مى رسد كه:براى موفّقيت خانواده از كجا بايد شروع كرد؟شايد بتوان ادّعا كرد كه اين پرسش،از مسائلى است كه كمتر بدان توجّه شده است.از عوامل موفّقيت،يافتن نقطۀ آغاز موفّقيت است.انتخاب نادرست نقطۀ آغاز مى تواند موجب ناكامى گردد.به راستى،نقطۀ آغاز كجاست؟برخى آن را پس از شروع رسمى زندگى مشترك مى دانند و بر اين باورند كه برخوردارى از مهارت همسردارى،عامل اساسى موفّقيت است؛امّا واقعيت اين است كه برخوردار بودن از آئين همسردارى،نقطۀ آغاز نيست.انتخاب نادرست نقطۀ آغاز مى تواند خود،نقطۀ آغاز ناكامى و شكست باشد.

از آن جا كه كاميابى خانواده و رضايت زناشويى،پيش از ازدواج شروع مى شود،لذا مى توان عوامل موفّقيت و رضامندى را به دو بخش«پيشينى»و«پسينى»تقسيم نمود. ⁽¹⁾

.مراد از نقطة آغاز در اين بحث،زمان كاربرد مهارت است،نه آموزش.نقطة آغاز در آموزش،بحث ديگرى است كه وظيفة والدين،مربّيان و نهادهاى اجتماعى مربوط به جوانان است.

عوامل پيشينى

اشاره

نوع نگاه به خانواده و چگونگى تشكيل آن،از مسائل اساسى در موفّقيت خانواده است.از اين رو،موفّقيت خانواده،بسته به برخوردارى همسران از توانمندى هايى است كه پيش از آغاز زندگى و در آستانۀ آن به كار مى آيند.در ادامه،اين عوامل را بررسى خواهيم كرد:

يكم.توانمندى هاى شناختى

اشاره

نوع نگاه و تلقى انسان از هر پديده اى نقش مهمى در چگونگى تعامل با آن دارد.اين كه اساسا خانواده تا چه اندازه اهميت دارد و چرا بايد ازدواج كرد و پرسشهايى از اين دست،از مسايل اساسى هستند كه اگر پاسخ مناسبى براى آنها وجود نداشته باشد،آينده خانواده را به مخاطره مى اندازد.لذا همسران جوان بايد پيش از ازدواج به اين توانمنديها دست يابند و اگر اشتباهى در هر كدام وجود دارد،آن را اصلاح نمايند.در ادامه به اين مسائل خواهيم پرداخت.

الف.تنظيم ديدگاه نسبت به ازدواج و تشكيل خانواده

اشاره

هر پديده اى كه انسان با آن سر و كار دارد،هر چه ارزشمندتر ارزيابى گردد،اهميت بيشترى به آن داده مى شود و دقت و مراقبت فزون ترى در آن اعمال مى گردد.به همين جهت،اين كه فرد چه نگاهى به خانواده داشته باشد و چه ميزان اهميت براى آن قائل باشد،از عوامل اساسى در موفّقيت خانواده است؛امرى كه معمولاً مورد غفلت واقع مى شود.

از بررسى دقيق روايات معصومان(عليهم السلام) چنين به دست مى آيد كه برخى ديدگاه ها،ازدواج را امرى زمينى و جنسى مى دانستند كه با تكامل،معنويت و خدايى شدن

ارتباطى ندارد و ناسازگار است.اين تصوّر،تا آن جا پيش رفت كه«ازدواج نكرده ها»

را به سوى«تبتّل» ⁽¹⁾

.تبتّل:دورى كردن از زنان؛ترك ازدواج ( النهاية،ج1،ص94).

در تحليل اين پديده مى توان گفت كه با ظهور اسلام در سرزمين جاهليت و ورود دين به صحنۀ زندگى مردم،الگوى جديدى از ديندارى شكل گرفت كه ايمان را به معناى پرهيز از هرگونه لذّت مى دانست و لذّتجويى را نقصى در دين و ايمان به شمار مى آورد.همين تفكّر سبب شد كه از هرگونه لذّت،مانند:خوراك و پوشاك خوب،بوى خوش و همچنين لذّت زناشويى خوددارى كنند و انواع سختى ها را به جان بخرند.

امّا بر خلاف اين ديدگاه،اسلام،خانواده را نه يك امر پَست زمينى و نه يك امر جايز معمولى،بلكه امرى مقدّس و آسمانى مى داند و براى آن،ارزش و اهميت بسيارى قائل است.در نظر گرفتن درجۀ قداست براى خانواده،نشان از جايگاه والاى آن نزد اسلام دارد.همان گونه كه پيش از اين اشاره شد،در برخى روايات،از خانواده به عنوان«محبوب ترين نهاد»نزد خداوند متعال ياد شده و در برخى ديگر از روايات،تصريح شده بود كه درهاى رحمت خداوند هنگام ازدواج گشوده مى شود و كسانى كه ازدواج مى كنند،مورد لطف خداوند قرار مى گيرند.

در دسته اى ديگر از روايات،از ازدواج،به عنوان«سنّت»پيامبران(عليهم السلام) ياد شده بود كه نشانگر قداست آن است.چيزى كه سنّت پيامبران(عليهم السلام) باشد،نمى تواند امرى معمولى،زمينى و بى اهميت باشد.

فراتر از رهنمودهاى پيشين،در روايات ديگرى تأكيد شده بود كه ارزش عبادتِ افراد متأهّل،افزايش چشمگيرى مى يابد.اگر ازدواج امرى پَست و يا معمولى مى بود،باعث افزايش ارزش عبادت نمى گرديد!

همۀ اين امور،نشان دهندۀ قداست و ارزش الهى خانواده در اسلام است.مهم،اين است كه اين ارزش بايد توسط افراد درك شود تا تأثير خود را در زندگى

زناشويى بگذارد.خانواده،هرچه نزد افراد قداست يابد،ارزش بيشترى پيدا مى كند و

انگيزۀ نگهدارى و پاسدارى از آن،افزون مى شود.اين امر،هم سبب دقّت در تشكيل خانواده مى شود و هم پايدارى و رضامندى از آن را به همراه دارد.هنگامى كه همسران با ديد تقدّس به خانواده نگاه كنند،آن را تنها پيوند ميان دو انسان نمى دانند؛از اين رو،حرمت بيشترى برايش قائل مى شوند و از آسيب ديدن آن و يا آسيب رساندن به آن،جلوگيرى مى كنند.

در زندگى،مسائل مختلفى پيش مى آيند كه زمينه را براى آسيب ديدن خانواده فراهم مى كنند.در اين شرايط،يكى از عواملى كه مى تواند مانع آسيب ديدگى خانواده شود و سطح رضامندى را در حدّ پذيرفته اى نگاه دارد،«تقدّس»است.به اعتقاد صاحب نظران،يكى از عوامل مهم سقوط جايگاه خانواده در غرب،فرايند عمومى دنيوى شدن يا تقدّس زدايى بوده است كه افزون بر ديگر حوزه هاى حيات اجتماعى،نهاد خانواده را نيز به شدّت تحت تأثير قرار داده است.در نتيجۀ اين فرايند،ازدواج-كه بيشتر اقدامى مقدّس و دينى تلقّى مى شد-،رفته رفته قداست خود را از دست داد و به يك قرارداد مدنىِ صرف مبدّل گرديد.

گروهى از متفكّران قرن هفدهم و هجدهم،ازدواج را جنبه اى از قانون طبيعت دانستند.ولتر نيز در فرهنگ نامۀ خود چنين آورده است:«ازدواج،عبارت است از قراردادى كه بين افراد بشر منقعد مى شود و كليساى كاتوليك،آن را اقدامى متبرّك قلمداد كرده است؛امّا بين قرارداد،تبرّك و قداست،تفاوت بارزى وجود دارد.قرارداد،اقدامى است حاوى آثار مدنى،در حالى كه تقديس به منزلۀ بركتى است كه كليسا به فرد اعطا مى كند». ⁽¹⁾

.اسلام و جامعه شناسى خانواده،ص172.

راز قداست خانواده

اشاره

مجموع گفتارهاى پيشوايان دين در اين موضوع،نشان از قداست خانواده و اهميت آن از ديدگاه اسلام دارد.البته پرسش ديگرى مطرح است و آن اين كه:راز اين اهميت چيست؟پاسخ اين پرسش،پس از روشن شدن مبناى نظرى خانواده از ديدگاه اسلام و كاركردهاى آن روشن مى شود.

يك.نظريۀ خانواده

چيستىِ فلسفۀ ازدواج يا معناى زندگى زناشويى،نقش مهمى در تلقّى فرد از خانواده دارد.واقعيتْ اين است كه فلسفه و معناى زندگى زناشويى،يك ظرفيت براى موفّقيت و كاميابى ايجاد مى كند.هر چه اين معنا عالى تر و ارزشمندتر باشد،ظرفيت ايجاد شده،كارآمدتر و مؤثّرتر خواهد بود.برخوردارى از معناى صحيح و منطقى در زندگى مشترك،تمامى رفتار همسران را تحت تأثير خود قرار مى دهد.

رويكرد جنسى و نقد آن

شايد شايع ترين نگاه به خانواده،ديدگاه جنسى باشد(نظريۀ اتّحاد جنسى).بر اساس اين ديدگاه،هدف اساسى از ازدواج،ارضاى غريزۀ جنسى است.بر همين اساس،در تعريف آن گفته اند:«نكاح،عبارت از رابطۀ حقوقى اى است كه به وسيلۀ عقد بين مرد و زن حاصل مى گردد و به آنها حق مى دهد كه تمتّع جنسى از يكديگر ببرند». ⁽¹⁾

.همان،ص23.

در برخى گزاره هاى دينى در موضوع ازدواج،به مسئلۀ ارضاى جنسى توجّه شده است.رواياتى كه به تأثير ازدواج بر عفاف اشاره كرده اند و يا از تبتّل و تجرّد نهى كرده و آن را زمينه ساز وسوسه هاى شيطانى دانسته اند ⁽⁴⁾و يا بر وجود روابط جنسى

پس از ازدواج تأكيد كرده و از رهبانيت برحذر داشته اند،به نوعى،بر ارضاى جنسى تأكيد دارند.هرچند ارضاى جنسى،يكى از عناصر مهم در خانواده به شمار مى رود،با اين حال،سؤال اين است كه:آيا اين،كاركردِ ازدواج است يا هدف اصلى آن؟

اگر ملاك،ارضاى غريزۀ جنسى باشد،مى توان آن را در غير ازدواج (چه با اختلاف جنسى و چه بدون آن) برآورد و لذا اين ديدگاه مى تواند اساس تشكيل خانواده را با مشكل رو به رو سازد.بررسى ديگر متون نشان مى دهد كه نمى توان اين عنصر را مبنايى ترين هدف ازدواج به شمار آورد.نگاه جنسى،ظرفيت محدودى براى موفّقيت خانواده دارد و نمى تواند انگيزۀ بالايى براى سازگارى به وجود آورد.با فروكش كردن غريزۀ جنسى،كارايى خود را از دست خواهد داد.با ديدن فرد زيباتر و جذّاب تر،صميميت به سردى مى گرايد.وانگهى اين نگاه نمى تواند توجيه كنندۀ قداست خانواده باشد!

رويكرد تداوم نسل و نقد آن

ممكن است تداوم نسل،علّت اساسى ازدواج و تشكيل خانواده به شمار آيد.علّت دو جنس بودن انسان،وجود غريزۀ جنسى و تركيب بدنىِ متفاوت مرد و زن ⁽¹⁾

.« مَنْ جَعَلَ الْإِنْسَانَ ذَكَراً وَ أُنْثَى إِلَّا مَنْ خَلَقَهُ مُتَنَاسِلًا وَ.... »؛چه كسى انسان را به شكل نر و ماده آفريد؟آيا جز كسى كه منظورش بقاى نسل بوده است و...(توحيد المفضّل،ص68). [1]

هر يك از زن و مرد،به دستگاه خاصى مجهّز شده است به گونه اى كه در عمل،هر يك كار ديگرى را تكميل مى كند و توليد نسل،برآيندى از مجموع آن دو است.پس هر يك از زن و مرد،فى نفسه،ناقص و نيازمند ديگرى است و از مجموع آن دو،يك واحد تام به وجود مى آيد كه مى تواند توليد نسل را موجب شود. ⁽²⁾

از تعدادى آيات قرآن استفاده مى شود كه قانون زوجيت،نه تنها بر انسان كه بر تمامى موجودات سايه گسترده 1و از اين راه،تداوم حيات موجودات و از جمله انسان،تضمين شده است.

با اين حال،سؤال اين است كه آيا تنها«تداوم نسل»مى تواند هدف اساسى ازدواج باشد؟آيا تنها تولّد فرزندان و افزايش شمار انسان ها و تدوام نسل بشر مى تواند توجيه گر تشكيل خانواده باشد؟وانگهى آيا تداوم نسل،تنها بر تشكيل

خانواده استوار است؟اگر تداوم نسل در گونه هاى ديگرى تحقّق يابد،مى توان آنها را تأييد كرد؟

اين پرسش ها و پرسش هايى از اين دست،نشان مى دهند كه هرچند فلسفۀ قانون زوجيت و غريزۀ جنسى،تداوم نسل است،با اين حال،نمى تواند تبيين كنندۀ هدف اصلى تشكيل خانواده باشد.اين ديدگاه نيز ظرفيت اندكى براى سازگارى و كاميابى خانواده دارد؛چرا كه مركز ثقل ازدواج را توليد فرزند و تداوم نسل بشر دانسته كه رويكردى اجتماعى است و در آن،جايى براى همسران وجود ندارد.بر اساس اين ديدگاه،همسران بايد عمرى زحمت بكشند تا انسان هايى به دنيا بيايند و جامعه تداوم يابد!

رويكرد مشاركت در زندگى و نقد آن

برخى با بهره گيرى از تعريف پِرتاليس، ⁽¹⁾

.Pertalis.

عقدى است كه به وسيلة آن،مرد و زن به قصد شركت در زندگانى و كمك به يكديگر،قانوناً با هم متّحد مى شوند. ⁽²⁾

اين ديدگاه نمى تواند توجيه كنندۀ تشكيل خانواده با مشخّصات پيش گفته باشد؛زيرا اگر هدف اساسى،مشاركت در زندگى باشد،نيازى به اختلاف جنسى نيست و دو نفر از يك جنس نيز مى توانند براى همكارى و هميارى يكديگر با هم متّحد شوند.حتى لازم نيست كه اين پيمان،ميان دو نفر باشد؛بلكه چند نفر نيز مى توانند با يكديگر پيمان مشاركت ببندند.فراتر از آن،به چه دليل مشاركت در زندگى نياز به پيمان دارد؟بدون پيمان نيز مى توان به اين هدف دست يافت.همچنين چه دليلى براى تعهّد و وفادارى دو طرف نسبت به يكديگر و اختصاصى بودن آنان براى يكديگر وجود دارد؟

اين موارد نشان مى دهد كه هر چند پديدۀ مشاركت،در زندگى خانوادگى وجود دارد،با اين حال،دليل اصلى تشكيل خانواده نيست و نمى تواند اصل تشكيل خانواده را توجيه كند و ظرفيت و انگيزۀ لازم براى سازگارى و كاميابى را به وجود آوَرَد.

ديدگاه دين

به نظر مى رسد كه هدف اساسى از تشكيل خانواده،بر دو محور«همسران -فرزندان»استوار است؛بدين معنا كه فلسفۀ ازدواج،امرى دو مؤلّفه اى است كه يك مؤلّفۀ آن،به«همسران»و مؤلّفۀ ديگر،به«فرزندان»اختصاص دارد.فلسفۀ ازدواج در بُعد همسران،«سكونت و آرامش»است و در بُعد فرزندان،«تربيت نسل توحيدى».بنا بر اين مى توان فلسفۀ ازدواج و تشكيل خانواده را«سكونت-تربيت»دانست كه در ادامه به تبيين آن مى پردازيم:

1.مؤلّفۀ تربيت

از بررسى بخشى از متون دينى برمى آيد كه يكى از اهداف اصلى ازدواج،تربيت انسان هاى يكتاپرست است.در اين ديدگاه،هم تداوم نسل وجود دارد و هم تربيت نسل.تداوم نسل،جزئى از اين ديدگاه است؛امّا محور و اساس آن نيست.هدف،تربيت و پرورش افرادى است كه راه تكامل و يكتاپرستى را در پيش گيرند.از اين رو،بسيارى از ممنوعيت ها در حوزۀ غريزۀ جنسى (همجنس خواهى و زنا) بر همين اساس شكل گرفته اند.اين بخش از روايات،مؤيّد اين نكته است كه تداوم نسل،هدف اساسى ازدواج نيست.

بخش ديگرى از متون به صورت مشخّص،مسئلۀ«تربيت نسل توحيدى»را بيان كرده اند.بديهى است كه تنها تداوم نسل نمى تواند هدف اصلى پيامبر(ص) از روايات افتخار به كثرت امّت باشد.اگر امّت اسلام،افزايش عددى يابد،ولى از تربيت دينى بى بهره باشد،چگونه مى توان به آن مباهات كرد؟بر همين اساس،ملاك اصلى،تربيت نسل توحيدى است و روايات پيشين نيز بر همين اصل استوارند.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

مَا يَمْنَعُ الْمُؤْمِنَ أَنْ يَتَّخِذَ أَهْلًا لَعَلَّ اللهُ يَرْزُقُهُ نَسَمَةً تُثْقِلُ الْأَرْضَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ. ⁽¹⁾

.كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص382،ح4340.نيز ر.ك:مكارم الأخلاق،ج1،ص429، ح 1454؛ [1]عوالى اللآلى،ج3،ص288،ح35؛ [2]وسائل الشيعة،ج14،ص3،ح3. [3]

چه چيزى از مؤمن جلوگيرى مى كند كه براى خود زوجه اى بگيرد،به اميد آن كه خداوند،فرزندى را نصيب او كند تا زمين را به«لا إله إلا الله«سنگين نمايد؟

در اين حديث،تصريح شده است كه اهل ايمان براى دستيابى به نسل توحيدى تشكيل خانواده دهند.

پيامبر خدا(ص) در بارۀ جريان حضرت يوسف(ع) و برادرشان مى فرمايد:

يوسف،پسر يعقوب،برادرش را ملاقات كرد و گفت:اى برادر! چگونه توانستى [با وجود غم فراق] پس از من ازدواج كنى؟گفت:پدرم مرا امر كرد و فرمود:اگر مى توانى براى تو ذرّيه اى باشد كه زمين را به تسبيح سنگين نمايند،انجام ده. ⁽¹⁾

. إِنَّ يُوسُفَ بْنَ يَعْقُوبَ لَقِيَ أَخَاهُ فَقَالَ:يَا أَخِي،كَيْفَ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَتَزَوَّجَ النِّسَاءَ بَعْدِي؟فَقَالَ:إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي وَ قَالَ:إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ لَكَ ذُرِّيَّةٌ تُثْقِلُ الْأَرْضَ بِالتَّسْبِيحِ فَافْعَلْ. ( الكافى،ج5،ص333؛و ج5،ص329؛ [1]بحار الأنوار،ج12،ص266،ح33). [2]

آنچه حضرت يعقوب(ع) بر آن تكيه مى كند،مسئلۀ تربيت توحيدى،است نه چيز ديگر.

در تفسير العياشى به نقل از پيامبر خدا(ص) آمده است كه پيش از اين كه حضرت يوسف(ع)،خود را به بنيامين معرفى كند،گفتگويى ميانشان صورت گرفته كه در بخشى از آن آمده است:

...حضرت يوسف به برادرش فرمود:«تا چه اندازه در فراق برادرت اندوهگين بودى؟».گفت:آن قدر كه يازده پسر برايم به دنيا آمد و بر هر يك نامى را كه از نام او اشتقاق مى يافت،نهادم.پس يوسف به او گفت:«چنان مى نمايد كه به همسرگزينى و فرزندخواهى تمايل دارى؟».بنيامين به او گفت:پدرى نيكوكار دارم و او گفت ازدواج كن،شايد خداوند از تو ذرّيه اى بيرون آورَد كه زمين را به

تسبيح،سنگين كنند. ⁽²⁾

اين متون نشان مى دهد كه يكى از فلسفه هاى اساسى ازدواج و تشكيل خانواده،تربيت نسل توحيدى است.

2.مؤلّفۀ سكونت

واقعيتْ اين است كه خداوند متعال براى تداوم و تربيت نسل توحيدى،انسان را در دو جنس زن و مرد قرار داد و هر كدام را با ويژگى هاى فيزيكى و روانى متفاوت آفريد و جاذبۀ جنسى و عاطفىِ شديد ميان آنان قرار داد.هر چند به لحاظ هستى شناختى،دليل اين تدبيرها تداوم و تربيت نسل توحيدى است،با اين حال،با نگاهى واقعيت شناختى،اكنون ما با زن و مردى رو به رو هستيم كه تفاوت هاى جنسى،جنسيتى،عاطفى و روانى با يكديگر داشته و به شدّت به يكديگر تمايل دارند،بدان حد كه ازدواج و رسيدن آن دو به هم،يكى از نيازهاى حيات انسانى است.بر آورده شدن اين نياز اساسى،به آرامش مى انجامد و بر آورده نشدن آن،موجب ناآرامى و اضطراب مى گردد.به همين جهت،خداوند متعال مى فرمايد:

وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ. 1

و از نشانه هاى او اين كه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد و ميانتان دوستى و رحمت نهاد.آرى،در اين [نعمت] براى مردمى كه مى انديشند،قطعاً نشانه هايى است.

با اين بيان روشن مى گردد كه در فلسفۀ ازدواج،گذشته از رويكرد فرزندان،رويكرد همسران نيز بايد مورد توجّه قرار گيرد.بنا بر اين،ديدگاه دين،ديدگاهى تركيبى و دو مؤلّفه اى از«سكونت»و«تربيت نسل»است.بر اساس اين ديدگاه،

خانواده،كانون انس و توحيد خواهد بود؛امرى كه مى تواند ظرفيت و انگيزۀ بالايى براى سازگارى و كاميابى فراهم سازد.از يك سو،همسران به لحاظ تفاوت هاى جسمانى و روانى به يكديگر نياز دارند و خداوند متعال با نظر لطف و مرحمت خود،ميان آنان مودّت و رحمت قرار مى دهد و از سوى ديگر،همسران با كمك يكديگر به تربيت انسان هاى توحيدى همّت مى گمارند كه از بُعدى ديگر،لطف خدا را موجب مى گردد.مجموعۀ اين دو امر،توجيه كنندۀ قداست خانواده و ارزش الهى آن

است كه مى تواند ظرفيت لازم و انگيزۀ قوى اى براى سازگارى و كاميابى فراهم آورَد.

دو.كاركرد خانواده

همان گونه كه بيان شد،كاركردهاى خانواده نيز مى تواند راز اهميت و قداست خانواده را روشن سازد.خانواده در شكل هاى مختلفش،كاركردهاى گوناگونى دارد.ويليام آگبرن و كلارك تبيتيس در سال 1934م،به شش كاركرد اساسى خانواده تأكيد كردند.اين شش كاركرد،عبارت اند از:توليد مثل،حمايت و مراقبت،جامعه پذيرى،تنظيم رفتار جنسى،عاطفه و همراهى،و تأمين پايگاه اجتماعى.فراتر از اين كاركردها بايد به:آموزش،تربيت دينى،تأمين پدر مشروع،كنترل اجتماعى،تأمين نيازهاى اقتصادى،انتقال كالاهاى مادى،گذراندن اوقات فراغت،رشد و تثبيت شخصيت،استمرار فاصلۀ طبقاتى،استمرار تضادهاى اجتماعى و ايجاد تغييرات اجتماعى اشاره كرد. ⁽¹⁾

.اسلام و جامعه شناسى خانواده،ص67.

ما در اين جا به بررسى كاركردهاى خانواده از ديدگاه اسلام مى پردازيم:

1.تنظيم رفتار جنسى

بسيارى از روان شناسان و جامعه شناسان،بر تنظيم رفتار جنسى-كه يكى از كاركردهاى اساسى خانواده است-،تأكيد كرده اند.در بسيارى از جوامع امروزى،

بويژه در جوامع غربى،با وجود تحوّلات بنيادينى كه در زمينۀ آزادى روابط جنسى در دهه هاى اخير رخ داده است،خانواده همچنان كاركرد تنظيم رفتار جنسى را بر عهده دارد،گرچه نقش انحصارى خود را در تأمين نيازهاى جنسى از دست داده است. ⁽²⁾اين نقش اساسى خانواده،در متون دينى و سخنان پيشوايان دينى نيز به روشنى بيان شده است.براى نمونه،پيامبر اكرم(ص) بر اين عقيده است كه ازدواج،

پوششى براى چشم است و بهترين روش براى دور كردن انسان از گناه. ⁽¹⁾

.ر.ك:صحيح البخارى،ج2،ص1950،ح4779؛صحيح مسلم،ج2،ص1018،ح1؛كنز العمال، ج 16،ص272،ح44408.

از امام باقر(ع) در پاسخ به اين سؤال كه:«چرا اهل ايمان بيش از ديگران به ازدواج كردن اهميت مى دهند؟»مى فرمايد:

لِأَنَّهُ يَحفِظُ فَرجَهُ عَن فُرُوجٍ لا تَحِلُّ لَه لِكَيلا تَمِيلَ بِهِ شَهوَتُهُ هَكذا وهَكذا،فَإذا ظَفَرَ بِالحَلالِ اكتَفَى بِهِ وَاستَغنَى عَن غَيرِهِ. ⁽³⁾

زيرا بدين وسيله،دامنش را از ناپاكى ها و گرويدن به حرام حفظ مى كند و شهوت و هواهاى نفسانى اش او را به اين طرف و آن طرف نمى كشانَد و آن هنگام كه به حلال دست يابد،از غير آن (حرام) بى نياز مى شود.

2.توليد مثل

كاركرد توليد مثل-كه گاهى از آن با عنوان«جايگزينى»ياد مى شود-،يكى ديگر از كاركردهاى زيست شناختى خانواده است كه همواره بقاى جوامع و به طور كلى،بقاى نسل بشر را تضمين كرده است.از آن جا كه در طول تاريخ،توليد مثل،ارتباط تنگاتنگى با ارضاى غريزۀ جنسى داشته،روند نسبتاً ثابتى را طى كرده است؛امّا به دليل تغييرات عميق ناشى از انقلاب علمى و صنعتى در مغرب زمين و همراه با گسترش دانش و ابزار كنترل باردارى-كه به تفكيك اين دو كاركرد از يكديگر انجاميد-،كاركرد توليد مثل طى دو قرن گذشته،دچار نوساناتى شد.براى نمونه در

انگلستان،ازدواج هايى كه عقدشان در حدود سال 1860م،بسته شده بود،به طور متوسط شش فرزند به بار مى آورْد،در حالى كه تنها دو نسل بعد،اين رقم به دو فرزند كاهش يافت. ⁽¹⁾

.اسلام و جامعه شناسى خانواده،ص70.

آن بخش از متون دينى كه به تداوم نسل اختصاص يافته است،به اين كاركرد نيز اشاره دارد.پيامبر خدا(ص) كسانى را كه ازدواج نمى كنند تا فرزنددار نشوند،يكى از چهار گروهى مى داند كه خداوند،آنان را نفرين كرده و فرشتگان آمين مى گويند. ⁽²⁾

بخش ديگرى از متون،به مسئلۀ افزايش امّت پيامبر(ص) اشاره كرده اند.عبد الله بن سنان از امام صادق(ع) نقل مى كند كه فرمود:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللهِ(ص) فَقَالَ:يَا نَبِيَّ اللهِ،إِنَّ لِي ابْنَةَ عَمٍّ قَدْ رَضِيتُ جَمَالَهَا وَ حُسْنَهَا وَ دِينَهَا،وَ لَكِنَّهَا عَاقِرٌ،فَقَالَ:لَا تَزَوَّجْهَا...قَالَ:فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْغَدِ إِلَى النَّبِيِّ(ص) فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ،فَقَالَ لَهُ:تَزَوَّجْ سَوْءَاءَ وَلُوداً؛فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.قَالَ:فَقُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ(ع) مَا السَّوْءَاءُ؟قَالَ:الْقَبِيحَةُ. ⁽³⁾

مردى نزد پيامبر(ص) آمد و گفت:اى پيامبر خدا! دخترعمويى دارم كه جمال و ظاهر و دينش رضايت بخش است؛امّا نازاست.پيامبر(ص) فرمود:«با او ازدواج نكن....».

فردا هم مردى نزد پيامبر(ص) آمد و همان سخن را گفت.پيامبر فرمود:«[اگر ناچار شدى] با زنى كه زايا باشد ازدواج كن،حتّى اگر زيبا نباشد؛زيرا من فرداى قيامت،به فراوانىِ شما امتم در برابر امّت هاى ديگر مى بالم».

در اين بخش از روايات،از مردم خواسته شده است كه ازدواج كنند و زنان زاياى نازيبا را بر زنان زيباى نازا ترجيح دهند،تا امّت پيامبر(ص) افزايش يابد. ⁽⁴⁾

تَزَوَّجْهَا سَوْءَاءَ وَلُوداً وَ لَا تَزَوَّجْهَا حَسْنَاءَ عَاقِراً؛فَإِنِّي مُبَاهٍ بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،أَوَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ الْوِلْدَانَ تَحْتَ الْعَرْشِ يَسْتَغْفِرُونَ لآِبَائِهِمْ يَحْضُنُهُمْ إِبْرَاهِيمُ وَ تُرَبِّيهِمْ سَارَةُ فِي جَبَلٍ مِنْ مِسْكٍ وَ عَنْبَرٍ وَ زَعْفَرَانٍ؛ با زن زشت صورت در صورتى كه بچّه زا است،ازدواج كن! و با زن زيبا و خوش رو در صورتى كه نازا است،ازدواج مكن؛زيرا من در روز قيامت،به شما امّت بر ديگر امّت ها افتخار مى كنم.مگر نمى دانى كه فرزندان در زير عرش خداوند،براى پدرانشان از خداوند طلب بخشايش مى نمايند؟ابراهيمِ خليل آنها را در دامان خود مى پرورد و ساره،همسر او،آنها را تربيت مى كند،در كوهى كه همه اش از مُشك و عنبر و زعفران است (همان،ص334). [4]

أَيُّهَا النَّاسُ،تَزَوَّجُوا؛فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،وَ خَيْرُ النِّسَاءِْ الْوَدُودُ الْوَلُودُ ؛اى مردم! ازدواج كنيد كه من به شما امّت در روز قيامت،بر ديگر امّت ها افتخار مى كنم و بهترين زنان،زنان مهربان و زايا هستند (دعائم الإسلام،ج2،ص191). [5]

تَزَوَّجُوا فَإِنِّي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْأُمَمَ غَداً فِي الْقِيَامَةِ،حَتَّى إِنَّ السِّقْطَ لَيَجِيءُ مُحْبَنْطِئاً عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَيُقَالُ لَهُ:ادْخُلِ الْجَنَّةَ،فَيَقُولُ لَا حَتَّى يَدْخُلَ أَبَوَايَ الْجَنَّةَ قَبْلِي ؛ازدواج كنيد كه من به شما امّت در روز قيامت،بر ديگر امّت ها افتخار مى كنم،حتّى به جنينى كه سقط شده باشد! او با حالت افتخار و مباهات بر درِ بهشت مى ايستد.در اين حال،خداوند(عزوجل) به او مى فرمايد:«به بهشت داخل شو!».او پاسخ مى دهد:داخل نمى شوم تا پدر و مادرم پيش از من داخل شوند! ( كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص383).

بخشى از احاديث مؤثّر در اين بحث،با تحريم پاره اى از روابط جنسىِ نامشروع،ارتباط دارد.مطالعۀ روايات اين بخش نشان مى دهد كه علّت تحريم روابط نامشروع جنسى نيز به تداوم نسل بر مى گردد.امام على(ع) در بارۀ علّت تحريم همجنس خواهى مى فرمايد:

فَرَضَ اللهُ...تَرْكَ اللِّوَاطِ تَكْثِيراً لِلنَّسْلِ. ⁽¹⁾

.نهج البلاغه،حكمت 252. [1]

خداوند...،ترك لواط را براى زيادى شدن نسل،واجب كرد.

امام رضا(ع) نيز در اين باره مى فرمايد:

عِلَّةُ تَحْرِيمِ الذُّكْرَانِ لِلذُّكْرَانِ وَ الْإِنَاثِ لِلْإِنَاثِ،لِمَا رُكِّبَ فِي الْإِنَاثِ وَ مَا طُبِعَ عَلَيْهِ الذُّكْرَانُ،وَ لِمَا فِي إِتْيَانِ الذُّكْرَانِ لِلذُّكْرَانِ وَ الْإِنَاثِ لِلْإِنَاثِ مِنِ انْقِطَاعِ النَّسْلِ وَ فَسَادِ

التَّدْبِيرِ وَ خَرَابِ الدُّنْيَا. ⁽¹⁾

.علل الشرائع،ج1،ص547. [1]

علّت تحريم ازدواج مرد با مرد و زن با زن،يكى،ويژگى هايى است كه طبيعت زنان و مردان دارند و ديگر اين كه اين كامروايى مرد از مرد و زن از زن،منقطع شدن نسل و بدانديشى و نابودى و خرابى دنيا را در پى دارد.

3.مشروعيت

تأمين پدر شرعى براى فرزندان،كاركرد ديگر خانوادۀ زن و شوهرى است.در واقع،اهميت اين كاركرد،به دليل نتايج آثار اجتماعىِ آن است كه انتقال منظّم ارث و تداوم نظام خويشاوندى از جملۀ مهم ترين آنها به شمار مى آيند.به همين دليل،مالينوفسكى،مشروعيت را به جاى گرفتن كودك در درون شبكۀ خويشاوندى،ربط داده است.به گفتۀ او،شبكۀ خويشاوندى است كه حقوق نوزاد در زمينۀ مراقبت،ارث و آموزش را تعريف مى كند.مالينوفسكى همچنين اصل مشروعيت را جهانى به شمار مى آورد و مى گويد:

در تمام جوامع انسانى و در تمام موارد،حاملگى،مستلزم ازدواج است...در تمام جوامع انسانى،سنّت اخلاقى و قانون،گروهى را كه از زن و فرزندانش تشكيل شده است،يك واحد اجتماعى كامل نمى شناسد...قانون،اخلاق،آداب و رسوم مى گويند:خانواده اى كه مرد نداشته باشد،كامل نيست. ⁽²⁾

در متون اسلامى،بر كاركرد مشروعيت فرزند و پيامدهاى آن،مانند پذيرش مسئوليت تربيت فرزند از سوى پدر و مادر،انتقال نظام مند ميراث و تداوم شبكه هاى خويشاوندى تأكيد شده است و پيشوايان دين،رهنمودهاى ارزشمندى در اين زمينه بيان داشته اند.

امام صادق(ع) در پاسخ به اين سؤال كه:«چرا خداوند،زنا را حرام كرد؟»مى فرمايد:

لِمَا فِيهِ مِنَ الْفَسَادِ وَ ذَهَابِ الْمَوَارِيثِ وَ انْقِطَاعِ الْأَنْسَابِ،لَا تَعْلَمُ الْمَرْأَةُ فِي الزِّنَا مَنْ

أَحْبَلَهَا،وَ لَا الْمَوْلُودُ يَعْلَمُ مَنْ أَبُوهُ،وَ لَا أَرْحَامَ مَوْصُولَةٌ،وَ لَا قَرَابَةَ مَعْرُوفَةٌ. ⁽¹⁾

.كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص565،ح4934؛وسائل الشيعة،ج20،ص311،ح25699. [1]

خداوند،زنا را به دليل فساد و از بين رفتن ارث ها و منقطع شدن نَسَب ها حرام كرد.در زنا،نه زن مى داند از كدام،مرد حامله شده است و نه فرزندى كه به دنيا مى آيد،مى داند پدرش كيست.همچنين صلۀ ارحام و خويشاوندى آشنا نيز وجود ندارد.

در بعضى روايات نيز ارتكاب قتل نفس و خوددارى والدين از تربيت فرزندان،از نتايج منفى مشروع نبودن فرزند به شمار آمده است.

بدون شك،مشروع نبودن فرزند،از عوامل اصلى افزايش سقط جنين در دوران معاصر است و بخش عمده اى از كودكان پرورشگاهى را فرزندان نامشروع تشكيل مى دهند. ⁽²⁾

4.حمايت و مراقبت

بر خلاف بسيارى از گونه هاى حيوانى،ناتوانىِ نوزاد انسان در محافظت از خود-كه تا چند سال پس از تولّد نيز ادامه دارد-،موضوع حمايت و مراقبت فيزيكى از كودك را به يك ضرورت تبديل مى كند.افزون بر آن،ناتوانىِ انسان در دوران سالخوردگى-كه بسيارى از افراد در چرخۀ حياتى خود،با آن روبه رو مى شوند-و

نيز ناتوانى هاى ناشى از نقص عضو يا بيمارى،ضرورت و اهميت موضوع مراقبت را دو چندان مى كند. ⁽³⁾

اين همان چيزى است كه قرآن مجيد از آن با نام«رحمت»ياد كرده است. ⁽⁴⁾در بارۀ كاركرد حمايتىِ خانواده،اسلام،با ارائۀ مجموعه اى از راه كارهاى وجوبى و

استحبابى،زمينۀ تحقّق اين كاركرد را فراهم كرده است.در متون اسلامى،والدين و فرزندان،افراد واجب النفقه معرفى شده اند؛به اين معنا كه تأمين هزينه هاى زندگى فرزندان،در صورت نيازمندى،بر عهدۀ پدر (يا جدّ پدرى) و با فقدان پدر،بر عهدۀ مادر است و تأمين هزينه هاى زندگى در صورت نيازمندى بر عهدۀ فرزندان است. ⁽¹⁾

.ر.ك:الكافى،ج4،ص13؛وسائل الشيعه،ج21،ص526،ح27763.براى مطالعه بيشتر،ر.ك:وسائل الشيعة،ج21،ص509 به بعد«ابواب النفقات».

5.انس و عاطفه

به باور بسيارى از جامعه شناسان،برآوردن نيازهاى عاطفى،مهم ترين كاركردى است كه مى تواند تدوام و استحكام خانواده را در جوامع صنعتى جديد تضمين كند.ارضاى عاطفى در محيطهاى شغلى يا آموزشى نيز كم و بيش يافت مى شود؛امّا بيشتر افراد،رضايت بخش ترين روابط شخصى خود را با همسران،والدين،فرزندان يا ديگر بستگان مى يابند.معمولاً افراد،امنيت جسمى و روحى خود را در خانواده جستجو مى كنند و خانه را پناهگاهى از كشمكش ها و زد و خوردهاى دنياى بيرون

مى دانند.حتى بسيارى از كسانى كه به دليل نيافتن امنيت و خشنودى لازم به طلاق روى مى آورند،بار ديگر براى دستيابى به آن هدف،خانوادۀ جديدى بنا مى نهند. ⁽³⁾

خداوند متعال در قرآن كريم مى فرمايد:

وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ. 4

و از نشانه هاى او اين كه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد،و ميانتان دوستى و رحمت نهاد.آرى،در اين [نعمت] براى مردمى كه مى انديشند،قطعاً نشانه هايى است.

خانواده،گذشته از كنترل مستقيم،به طور غيرمستقيم و از راه ايجاد فضايى همراه با آرامش و امنيت و ارضاى نيازهاى جنسى و عاطفى همسران،آنان را از گرايش به كجروى باز مى دارد.اميل دوركيم،در بررسى پديدۀ خودكشى در چند كشور اروپايى،دريافت كه ازدواج،افراد را از خودكشى باز مى دارد و همسران داراى فرزند،كمتر از افراد متأهّل بى فرزند،خود را به قتل مى رسانند.براى نمونه،آمارهاى خودكشى افراد بيست تا هفتاد ساله در فرانسه،بين سال هاى 1889-1891م،نشان مى دهد كه به طور متوسط در برابر هر صد مورد خودكشى مردان متأهّل،280 مرد مجرّد و 218 مردِ همسر از دست داده،خود را به قتل مى رسانند.همچنين در برابر هر صد مورد خودكشى زنان متأهّل،167 زن مجرّد و 178 زن بيوه،خودكشى مى كنند.

دوركيم بر پايۀ مشاهده هايى از اين دست،نظريۀ«همبستگى اجتماعى»را مطرح كرد و ضعف پيوندهاى اجتماعى اشخاص را عامل خودكشى آنان دانست.روشن است كه آرامش روانى حاصل از ازدواج،حس مسئوليت پذيرى انسان را بارور مى سازد،در برابر دشوارى هاى زندگى به او شكيبايى مى بخشد و شور و نشاط او را در فعّاليت هايش افزايش مى دهد.فرد،پس از ازدواج احساس مى كند كه از نتيجۀ

زندگى،كار و تلاش او،هم خودش و هم عزيزترين كسانش،بهره مند مى شوند؛امّا احساس شور و نشاط در فرد ازدواج نكرده يا بدون خانواده،شكوفا نمى شود و همين عامل،از او فردى بى مسئوليت مى سازد كه در برابر مشكلات به آسانى تسليم مى شود.چنين شخصى به دليل نداشتن يك پناهگاه مطمئن عاطفى و روانى،به خودكشى پناه مى آورد و اين در صورتى است كه براى جبران شكست ها و ناكامى هاى خود به جرم و جنايت نگرايد. ⁽¹⁾

.همان،ص98-99.

6.مشاركت و هميارى

مشاركت و هميارى در زندگى،از ديگر كاركردهاى خانواده است.اين امر،موجب تقسيم كار و تسهيل زندگى مى گردد و در نتيجه،زمينه را براى موفّقيت

زندگى،چه در بُعد دنيوى و چه در بُعد اخروى آن فراهم مى سازد.برخى با بهره گيرى از تعريف پرتاليس، ⁽¹⁾

.Pertalis.

هر چند ما اين اصل را به عنوان فلسفۀ ازدواج نپذيرفتيم،امّا نشان دهندۀ اهميت فوق العادۀ آن در زندگى است كه ما از آن به عنوان«كاركرد»ياد مى كنيم.در برخى روايات،از همسر با تعبيرهايى ياد شده است كه بيانگر موضوع اشتراك در زندگى است.در برخى از روايات،تعبيراتى همچون:

«زَوْجَةٌ صَالِحَةٌ تُعِينُهُ عَلَى أَمْرِ دُنْيَاهُ وَ آخِرَتِهِ»، ⁽³⁾«زوجةٌ صالحةٌ تَعاوَنَهُ» ⁽⁴⁾و«تشد عضده» ⁽⁵⁾به مشاركت و همكارى همسران در زندگى اشاره دارد.پيامبر خدا(ص) تصريح مى كند:

الزَّوجَةُ المُؤَاتِيةُ عَونُ الرَّجُلِ عَلَى دينِهِ. ⁽¹⁾

.الفردوس،ج2،ص301،ح3368.

همسر همراه،ياور مرد بر دين اوست.

اين كه همسر،مسئوليت برخى امور را بر عهده مى گيرد،عامل مهمى در ايجاد فراغت براى مرد است.امام على(ع) از فاطمه(عليها السلام) به عنوان«نعم العون على طاعة الله (بهترين ياور در طاعت خداوند)»ياد كرده است. ⁽²⁾از اين رو،همسر شايسته اى كه ياور مرد در دين او باشد،نه يك پديدۀ دنيوى،كه از امور آخرتى و معنوى است. ⁽³⁾

البته در اين روايات،از«ياور بودن زن براى مرد»ياد شده است؛امّا به نظر مى رسد كه اين موضوع،يك طرفه نيست و مرد نيز برخى امور را بر عهده دارد كه

اگر از مسئوليت زن سنگين تر نباشد،كمتر از آن نيست و همين امر سبب مى شود كه برخى امور طاقت فرسا از دوش زن برداشته شود و زمينه را براى امور معنوى فراهم سازد.بديهى است كه شرط لازم آن است كه هر دو نفر،از فرصت به دست آمده،بهترين استفاده را ببرند.

از اين گذشته،فرزندان نيز مى توانند ياور والدين باشند.فرزند،به تناسب توانى كه دارد مى تواند برخى از امور زندگى را انجام دهد و يا در گرفتارى ها و سختى ها به والدينش كمك كند. ⁽⁴⁾

7.كنترل اجتماعى

كنترل اجتماعى، ⁽¹⁾

.كنترل اجتماعى،به عوامل غير فردى و خارج از ارادة شخص گفته مى شود كه در جامعه وجود دارد و بر فرد،تأثير كنترل كنندگى داشته و موجب تغيير و تنظيم رفتار وى مى شود.

كاهش يافته است.همچنين به سبب نابه سامانى هاى فزايندۀ خانوادگى و گسترش پديده هايى مانند روابط جنسى آزاد،طلاق و خانواده هاى تك سرپرست-كه كاركردهاى ديگر نهاد خانواده را تحت تأثير قرار داده اند-،نقش خانواده در كنترل غيرمستقيم اعضا نيز كاهش يافته است.با وجود اين،به باور برخى جامعه شناسان،خانواده حتّى در جوامع جديد نيز نخستين عامل كنترل اجتماعى،بويژه كنترل جنسى بزرگ سالان است.

شايان ذكر است بسيارى از جامعه شناسان خانواده،اين كاركرد را به صراحت در رديف كاركردهاى خانواده بيان نكرده اند؛امّا در حوزه هاى ديگرى مانند آسيب شناسى اجتماعى و جرم شناسى،به اين موضوع توجّه بيشترى شده است.بنا بر اين،با توجّه به اهميت كاركرد كنترل خانواده،بحث را در دو محور همسران و فرزندان پى مى گيريم.

-كنترل همسران

كنترل مستقيم هر يك از دو زوج بر رفتارهاى طرف مقابل،بويژه رفتارهاى جنسى خارج از چارچوب ازدواج،امرى است كه در بسيارى از فرهنگ هاى گذشته و حال به چشم مى خورد،هر چند به دليل عواملى مانند:قدرت بيشتر مردان و نقش هاى جنسيتى متفاوت زن و شوهر،اين كنترل،بيشتر از سوى مردان نسبت به زنان اعمال شده است.كنترل جنسى زنان به دست شوهران شان،از گذشته هاى بسيار دور وجود داشته و اين روش،همواره داراى پشتوانه هاى نيرومند فرهنگى،دينى و فلسفى بوده است.به نظر مى رسد بيشتر فيلسوفان و انديشمندان اجتماعى،با اين نظر ژان ژاك روسو موافق بوده اند كه شوهر بايد بر رفتار همسرش نظارت كند؛زيرا براى او اهميت دارد كه بداند كودكانى كه ناگزير از شناسايى و پرورش آنهاست،به كسى جز خودش تعلّق ندارند. ⁽¹⁾

.ر.ك:همان،ص97-98.

به همين جهت در فرهنگ دين،به اصل ازدواج و تشكيل خانواده،فراوان تشويق شده است.بديهى است نخستين گام براى اجرايى شدن ظرفيت هاى خانواده در كاهش انحرافات اجتماعى،اصل تشكيل خانواده است.

فراتر از كنترل جنسى،به برآوردن نيازهاى جنسى و عاطفى در خانواده نيز تأكيد شده است.نقش ارضاى جنسى و عاطفى زن و شوهر در كاهش كجروى هاى اجتماعى،بويژه تخلّفات جنسى،به استدلال چندانى نياز ندارد و پيش تر به نمونه اى از اعتراف هاى جامعه شناسان غربى در اين باره در سخنان گيدنز اشاره شد.در شمارى از آيات و روايات،از ازدواج،با واژۀ«احصان»تعبير شده است. ⁽²⁾احصان از حصن به معناى دژ و قلعه است و به اين مطلب اشاره دارد كه هر يك از دو زوج براى ديگرى،به منزلۀ دژ ⁽³⁾و قلعه اى است كه او را از در افتادن در انحرافات جنسى،نگاه مى دارد.روايات ديگرى نيز جلوگيرى از طغيان شهوت و انحرافات جنسى را

از ديگر آثار ارزشمند ازدواج برشمرده اند. ⁽¹⁾

.امام صادق(ع) از پدرش امام باقر(ع) نقل مى كند كه: فما بال المؤمن قد يكون أنكح شئ؟قال:لأنه يحفظ فرجه عن فروج لا تحل له لكيلا تميل به شهوته هكذا وهكذا،فإذا ظفر بالحلال اكتفى به واستغنى عن غيره (صفات الشيعة،ص30؛كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص560 ح4924؛وسائل الشيعة،ج20،ص242،ح25540). [1]

آيۀ 187 سورۀ بقره كه زنان را لباس مردان و مردان را لباس زنان معرفى مى كند، ⁽²⁾به اين نكتۀ ظريف اشاره دارد كه همان گونه كه لباس،زشتى ها و شرمگاه هاى بدن را مى پوشانَد،زينت انسان است و آبروى او را حفظ مى كند،زن و شوهر نيز با برآوردن نيازهاى متقابل جنسى و جلوگيرى از انحرافات و زشتى ها،همديگر را مى پوشانند و به اين ترتيب،زينتى براى يكديگر خواهند بود.

ناگفته نماند كه فلسفۀ ازدواج موقّت در اسلام،تا حدود زيادى به همين مسئله ارتباط دارد.ترديدى نيست كه همواره برخى محدوديت هاى اجتناب ناپذير مانند كاستى هاى جسمانى،دورى از خانه و مهيّا نبودن شرايط تشكيل خانواده،ارضاى نيازهاى جنسى در خانواده را ناممكن مى سازند.

ازدواج موقّت،جايگزينى قانونمند براى خانواده است كه در صورت نهادينه شدن مى تواند بخشى از كاركردهاى خانواده در تنظيم رفتار جنسى و كنترل كجروى هاى اجتماعى را اجرايى كند. ⁽³⁾

موضوع ديگرى كه به نقش كنترلىِ خانواده،عينيت بيشترى مى بخشد،مسئلۀ«غيرت جنسى»است.غيرت ورزى جنسى،از اخلاق جنسى سرچشمه مى گيرد و بروز و رشد آن بيش از هر جاى ديگر،در محيط خانواده به چشم مى خورد.برخلاف ديدگاهى كه غيرت را از مقولۀ حسادت و تنها،محصول عوامل فرهنگى و ناشى از گرايش مردان به تملّك زنان مى داند،روايت هاى اسلامى، ⁽⁴⁾با ارزش گذارى بر اين

صفت،آن را در كاهش كجروى هاى جنسى،مؤثّر مى دانند و با طبقه بندى غيرت و حسد در دو حوزۀ متباين ايمان و كفر،تمايز و تقابل اين دو صفت را به خوبى نمايان مى سازند. ⁽⁵⁾

-كنترل فرزندان

كنترل رفتار فرزندان به دست اعضاى بزرگ تر خانواده،بويژه والدين نيز داراى دو جنبۀ مستقيم و غيرمستقيم است.جامعه شناسان،از ميان عوامل گوناگونى كه بر كجروى فرزندان تأثير مى گذارند،چند عامل خانوادگى را شناسايى كرده اند.گذشته از ضعف نظارت مستقيم بر رفتار فرزندان-كه در خانواده هاى تك سرپرست،احتمال بيشترى دارد-،عوامل ديگرى مانند ستيز و ناسازگارى پدر و مادر،نبود روابط گرم و محبّت آميز و حمايت گرانه ميان والدين و فرزندان،كجروى والدين و بدرفتارى و خشونت آنان با فرزندان نيز در گرايش فرزندان به كجروى و ارتكاب جرم،مؤثّر شناخته شده اند. ⁽¹⁾

.همان،ص100.

از اين رو،اسلام بر ضرورت تربيت دينى و اخلاقىِ فرزندان،به عنوان يكى از رسالت هاى خانواده تأكيد كرده است.تربيت دينى و اخلاقى فرزندان،به معناى آشنا ساختن آنان با ارزش هاى دينى و فضايل اخلاقى و عملى،از وظايفى است كه بيش از ديگر عوامل جامعه پذيرى،بر عهدۀ والدين نهاده شده است. ⁽²⁾اسلام همچنين بر نظارت والدين بر رفتار فرزندان،تأكيد فراوان دارد. ⁽³⁾

جمع بندى

از مجموع مباحث روشن شد كه جايگاه خانواده نزد همسران،نقش مهمى در پايدارى و رضايت زناشويى دارد.اگر خانواده،يك امر معمولى و زمينى بشمار آيد،ارزش چندانى نزد همسران نخواهد داشت و لذا از سويى،اهميت چندانى به حفظ

و پاسداشت آن نخواهند داد و از سوى ديگر،براى آنان،بودن در خانواده و تلاش براى ماندن در آن،رضايت بخش نخواهد بود.

امّا خانواده از ديدگاه اسلام،امرى مقدّس و آسمانى به شمار مى آيد.در معارف اسلام،فلسفۀ اساسى تشكيل خانواده،تربيت انسان هاى موحّد و كسب آرامش

همسران است؛از اين رو تقدّس دارد.اين حقيقت اگر مورد توجّه قرار گيرد،ارزش و اهميت خانواده را نزد همسران،تعالى مى بخشد و همين امر،از سويى موجب اهتمام جدى نسبت به نگهدارى آن مى گردد و از سوى ديگر،تلاش براى بودن و ماندن در آن،به همسران احساس رضايت مى دهد.

ب.تنظيم ديدگاه نسبت به همسر

ازدواج،سرآغاز زندگى مشترك با همسر و تعامل هميشگى با اوست.بخش مهمى از موفّقيت اين تعامل،بستگى دارد به ديدگاه فرد نسبت به كسى كه با او تعامل دارد.در حقيقت،ما شيوۀ تعامل خود با ديگران را بر اساس جايگاهى كه نزد ما دارند،تنظيم مى كنيم.از اين رو،اين كه چه ديدى نسبت به همسر داشته باشيم،اهميت زيادى دارد.در آموزه هاى اسلام،از همسر (زن) به عنوان«امانت الهى»ياد شده است. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): أيُّهَا النّاسُ! إنَّ النِّساءَ عِندَكُم عَوانٍ،لا يَملِكنَ لِأَنفُسِهِنَّ ضَرّاً ولا نَفعاً،أخَذتُموهُنَّ بِأَمانَةِ الله،وَاستَحلَلتُم فُروجَهُنَّ بِكَلِماتِ الله... ؛اى مردم! زنان،نزد شما اسيرند.اختيارِ سود و زيانى براى خويش ندارند.آنان را به عنوان امانتِ خداوند گرفته ايد،و با كلمات خداوند،بر خويشتن حلال كرده ايد ( الخصال،ص487،ح63؛ [1]بحار الأنوار،ج76،ص349،ح13). [2]

در اين جا دو نكته وجود دارد:امانت بودن همسر؛خدايى بودن اين امانت.اين هر دو ويژگى،نقش مهمى در تنظيم روابط ميان همسران دارد.اتّصال همسر به

خداوند متعال،ارزش آن را كاملاً دگرگون مى كند و از يك مسئلۀ انسانى و زمينى،به يك مسئلۀ الهى و آسمانى تبديل مى سازد.وقتى انسان بداند صاحب امانت،خداوند متعال است،به جهت قداست خداوند،تقدّس مى يابد و به جهت عظمت خداوند،فكر كژرفتارى را دور مى سازد.بنا بر اين،از عوامل مهم در موفّقيت و كاميابى خانواده،تنظيم ديدگاه نسبت به همسر است.

دوم.مهارت در انتخاب همسر

اشاره

انتخاب همسر،هم براى مرد و هم براى زن،از دوره هاى حساس زندگى به شمار مى رود.كاميابى زندگى آينده در تمامى ابعادش،به انتخاب درست،هنگام ازدواج بستگى دارد.بسيارى از ناكامى هاى زندگى زناشويى،از انتخاب نادرست سرچشمه مى گيرد.اگر انتخاب،درست و مناسب صورت گيرد،آيندۀ خانواده،روشن و اميدبخش خواهد بود وگر نه،سرنوشتى تيره و يا دست كم مبهم در انتظار خانواده خواهد بود.منطق اين امر،آن است كه موفّقيت خانواده به ويژگى هاى همسران بستگى دارد و خاستگاه بخشى از اين ويژگى ها،پيش از ازدواج است.

از اين رو،انتخاب شايسته،نقش مهمى در پايدارى ازدواج دارد.در اسلام،موضوع انتخاب همسر،به جد مورد توجّه قرار گرفته و دو مسئله،بررسى شده است:

يكى دقّت در انتخاب و ديگرى معيارهاى انتخاب كه در ادامه،به بررسى آنها مى پردازيم.

الف.دقّت در انتخاب همسر

اشاره

دقت در انتخاب همسر،از امور مسلّم و انكارنكردنى در آموزه هاى دينى است.امّا به راستى،دليل اين همه تأكيد چيست؟و چرا دقّت در انتخاب همسر ضرورى است؟شايد برخى اين امر را دست و پا گير به شمار آورند و اهميت چندانى به آن ندهند.براى زدودن اين تفكّر اشتباه،بايد دليل تأكيد بر دقّت در انتخاب را روشن ساخت.در متون دينى و سفارش هاى امامان(عليهم السلام) به چند نكته در ضرورت انتخابْ اشاره شده است:

يك.محدوديت آورى ازدواج

انسان تا پيش از ازدواج،آزاد است؛امّا به محض ازدواج،محدود مى شود.اين محدوديت،ناپسند نيست؛امّا انسان بايد آگاه باشد كه چه نوع محدوديتى را براى خود رقم مى زند.شريك زندگى،در نوع محدوديت انسان،نقش مهمّى ايفا مى كند.پيامبر خدا(ص) در حديثى به نقش مرد در زندگى اشاره كرده و در بارۀ محدوديتى كه ازدواج براى زن مى آورد،فرموده است:

إِنَّمَا النِّكاحُ رِقٌّ فَإِذَا أَنْكحَ أَحَدُكمْ وَلِيدَةً فَقَدْ أَرَقَّهَا فَلْينْظُرْ أَحَدُكمْ لِمَنْ يَرِقُّ كرِيمَتَهُ. ⁽¹⁾

.الأمالى،طوسى،ص519؛ [1]وسائل الشيعة،ج20،ص79،ح25079. [2]

ازدواج،بندگى است؛بنا بر اين هر كس از شما دختر خود را شوهر بدهد،او را به بندگى داده است.پس هر يك از شما بايد بنگرد كه دختر خود را به بندگىِ چه كسى مى دهد.

امام صادق(ع) از طرفى ديگر،به نقش زن در محدوديت مرد اشاره كرده و بر دقّت در انتخاب همسر تأكيد نموده است.حسن بن محبوب مى گويد:

قُلْتُ لِأَبِى عَبْدِ الله(ع) إِنَّ صَاحِبَتِى هَلَكَتْ وَكَانَتْ لِى مُوَافِقَةً وَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَتَزَوَّجَ فَقَالَ:«انْظُرْ أَينَ تَضَعُ نَفْسَكَ وَمَنْ تُشْرِكُهُ فِى مَالِكَ وَتُطْلِعُهُ عَلَى دِينِكَ وَسِرِّكَ وَأَمَانَتِكَ...». ⁽²⁾

به امام صادق(ع) گفتم:كه همسر من فوت شده است.او همسر خوب و سازگارى بود.اكنون قصد دارم دوباره ازدواج كنم.فرمود:«خوب دقّت كن كه خودت را در كجا مى نهى و چه كسى را در مالت شريك مى كنى و بر دين و اسرارت آگاه مى سازى...».

همسر،كسى است كه در مال و دين و اسرار و امانت انسان شريك مى شود.لذا فرد بايد بينديشد كه خود را در چه موقعيتى قرار مى دهد و پاى بند مى سازد.

همچنين ايشان در بارۀ محدوديتى كه ازدواج براى مرد مى آورد،مى فرمايد:

إِنَّمَا الْمَرْأَةُ قِلَادَةٌ فَانْظُرْ إِلَى مَا تُقَلِّدُهُ قَالَ وَسَمِعْتُهُ يقُولُ لَيسَ لِلْمَرْأَةِ خَطَرٌ لَا لِصَالِحَتِهِنَّ وَلَا لِطَالِحَتِهِنَّ أَمَّا صَالِحَتُهُنَّ فَلَيسَ خَطَرُهَا الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ بَلْ هِى

خَيرٌ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَأَمَّا طَالِحَتُهُنَّ فَلَيسَ التُّرَابُ خَطَرَهَا بَلِ التُّرَابُ خَيرٌ مِنْهَا. ⁽³⁾

همانا زن،طوق است؛پس بنگر كه چه طوقى به گردن مى افكنى.براى زن،ارزش و بهايى نمى توان تعيين كرد،نه براى خوب آنها و نه براى بدشان؛زيرا زن خوب،ارزشش با طلا و نقره سنجيده نمى شود،بلكه از طلا و نقره هم ارزشمندتر و بهتر است و زن بد،ارزشش خاك هم نيست،بلكه خاك هم از او ارزشمندتر است.

اين حديث،به نقش زن در زندگى اشاره دارد و جايگاه مهم و نقش سرنوشت ساز شخصيت زن را در كانون خانواده،به تصوير مى كشد.

زنِ شايسته،هم در رضايت زناشويى و هم در حيات معنوى انسان تأثير دارد.چه بسا ناكامى ها و نارضايتى هايى كه پيامد انتخاب نادرست است و چه بسا انحرافات معنوى اى كه در اثر يك انتخاب بد به وجود مى آيد.از همين رو،امام صادق(ع) در بارۀ نقش زن خوب و زن بد،چنين تشبيهى (طلا و خاك) را به كار بردند.همانند اين بيان،در روايات ديگرى نيز به چشم مى خورد.پيامبر خدا(ص) همسر شايسته را بهترين سرمايۀ دنيا ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): إِنَّمَا الدُّنيَا مَتَاعٌ،وَلَيسَ مِن مَتَاعِ الدُّنيَا شَىءٌ أَفضَلُ مِنَ المِرأَةِ الصَّالِحَةِ (سنن ابن ماجة،ج1، ص 596،ح18855؛كنز العمّال،ج16،ص271،ح44405؛دعائم الإسلام،ج2،ص195،ح709). [1]

پيامبر خدا(ص): الدنيا متاع،وخير متاع الدنيا المرأة الصالحة (صحيح مسلم،ج2،ص1090،ح64؛كنز العمّال، ج 16،ص278،ح44451).

مى شود. ⁽⁴⁾همۀ اين امور نشان مى دهند كه از منظر سرنوشت همسران،دقت در انتخاب،يك ضرورت براى موفّقيت خانواده و رضايت زناشويى است.

دو.تربيت نسل

به وجود آوردن و تربيت نسل توحيدى،رويكرد مهم ديگرى در انتخاب همسر است.از آن جا كه تربيت نسل توحيدى،از اهداف اصلى ازدواج است،انتخاب همسر،اهميت بيشترى مى يابد.متون دينى نيز با چنين رويكردى به مسئله نگاه كرده و بر دقّت در انتخاب تأكيد نموده اند.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

تَزَوَّجُوا فِى الحِجْزِ الصَّالِحِ،فَإِنَّ العِرْقَ دَسَّاسٌ. ⁽¹⁾

.مكارم الأخلاق،ص197؛ [1]كنز العمّال،ج16،ص296،ح44559.

با خانوادۀ خوب و شايسته وصلت كنيد؛زيرا نسبت خونى،تأثيرگذار است.

در روايات ديگرى نيز ايشان با تأكيد بر تأثير زن در سرنوشت فرزند،دقت در انتخاب را مورد توجّه قرار داده اند. ⁽²⁾

تَخَيَّرُوا لِنُطَفِكُم،فَإِنَّ النِّسَاءَ يَلِدنَ أَشبَاهَ إِخوانِهِنَّ وَأَخَوَاتِهِنَّ ؛براى نطفة (فرزند) خود،بهترين را انتخاب كنيد؛چرا كه زنان،فرزندانى شبيه برادران و خواهران خود مي زايند (تاريخ دمشق،ج52،ص362،ح11068؛ كنز العمّال،ج16،ص295،ح44557).

برخى روايات،همين بُعد را از منظر حقّ فرزند،مورد توجّه قرار داده اند.بر پايۀ اين روايات،انتخاب درست،حقّ فرزند است.فرزندان،حقوق گوناگونى بر پدرشان دارند كه يكى از آنها،انتخاب مادر خوب براى آنان است. ⁽³⁾

در رويكرد فرزند،تأثير انتخاب درست همسر در تربيت فرزند،يك نكته است و اين كه انتخاب درست،حق فرزند باشد،نكتۀ عميق ترى است.بر پايۀ اين روايت،حق فرزند است كه مادرى خوب و شايسته داشته باشد؛از اين رو بر پدر لازم است كه در انتخاب همسر،به حق فرزند خود توجّه داشته باشد و اگر كوتاهى كند،در برابر فرزندانش مسئول خواهد بود.چنين ديدگاهى،ناشى از نگاه والاى دين به اين موضوع است.

جمع بندى

انتخاب همسر از دو جنبه اهميت دارد:يكى سرنوشت شخصى و ديگرى تربيت فرزند توحيدى.بنا بر اين،هم به جهت سرنوشت خود و هم به جهت تربيت

فرزندان بايد در انتخاب همسر دقت نمود تا موفّقيت خانواده تضمين گردد و رضايت زناشويى حاصل به دست آيد.

جالب اين كه اين دو جنبه،با دو مؤلّفۀ فلسفۀ ازدواج (سكونت-تربيت) كاملاً هماهنگ است.همان گونه كه فلسفۀ ازدواج،داراى دو بُعد (همسر-فرزند) بود،دقّت در انتخاب نيز با همين دو بُعد توجيه شد.

ب.معيارهاى انتخاب

اشاره

پس از روشن شدن ضرورت انتخاب،مسئلۀ مهم ديگر،معيارهاى انتخاب است.براى انتخاب بايد معيارى در دست داشت تا بتوان بر پايۀ آن،به گزينش دست زد.در موضوع انتخاب همسر،يك جهتگيرى كلّى و يك سرى معيارهاى مشخّص براى انتخاب وجود دارد.

جهتگيرى كلّى معيارها،هماهنگى آن با ديدگاه دين در بارۀ ازدواج است.از آن جا كه ديدگاه دين در فلسفۀ ازدواج،«سكونت-تربيت»است،معيارهاى انتخاب نيز در راستاى تأمين همين هدف تنظيم شده اند.

امّا در اين مبحث،دو پرسش مهم به چشم مى خورد:يكى«چيستى معيارها»و ديگرى«چرايى آنها».در اين جا پرسش نخست را پاسخ مى دهيم و پرسش دوم-را كه چرا در انتخاب همسر به اين معيارها توجّه شده و به معيارهاى ديگر پرداخته

نشده يا كمتر بها داده شده است-در بحث عوامل پسينى بررسى خواهيم كرد؛زيرا چرايىِ اين معيارها با نقش آنان در آيندۀ زندگى پيوند خورده است.

اينك به بررسى معيارهاى انتخاب مى پردازيم:

1.ديندارى

اشاره

آنچه بيش از هر چيز مهم است،ديندارى همسر است.امام باقر(ع) مى فرمايد:

أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ(ص) يَسْتَأْمِرُهُ فِي النِّكَاحِ،فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللهِ(ص):انْكِحْ،وَ عَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص332،ح1؛ [1]تهذيب الأحكام،ج7،ص401،ح1600.

مردى خدمت پيامبر(ص) آمد و در بارۀ ازدواج كردن از ايشان كسب تكليف كرد.پيامبر(ص) فرمود:«آرى،ازدواج كن و بر تو باد به زنان متديّن! خدا خيرت دهد».

همسر ديندار،در تضمين سرنوشت توحيدى فرد و همچنين تربيت توحيدى فرزند،نقش اساسى دارد.همچنين شخص ديندار،ويژگى هايى دارد كه عامل موفّقيت در زندگى زناشويى و پايدارى خانواده مى گردد كه در بحث عوامل پسينى،روشن خواهد شد.در يك كلام مى توان گفت كه تمام ويژگى هاى لازم براى يك زندگى موفّق و شاد،به نوعى زير مجموعۀ ايمان و ديندارى قرار مى گيرد.از اين رو به ديندار بودن همسر،توجّه جدى شده است.

اين امر در مورد مردان نيز صدق مى كند.از آن جا كه تأثير مرد بر زن در جنبۀ ايمانى،بيشتر است،در برخى روايات،تأكيد شده از كسانى كه در بارۀ اهل بيت(عليهم السلام) ترديد دارند،زن بگيريد؛ولى به آنان زن ندهيد. ⁽¹⁾

.امام صادق(ع): تَزَوَّجُوا فِي الشُّكَّاكِ وَ لَا تُزَوِّجُوهُمْ؛لِأَنَّ الْمَرْأَةَ [1]تَأْخُذُ مِنْ أَدَبِ زَوْجِهَا وَ يَقْهَرُهَا عَلَى دِينِهِ ( الكافى،ج5،ص348،ح1). [2]

رَحِم خواهد شد. ⁽⁴⁾از اين رو،والدينى كه دختر خود را به فرد فاسق بدهند،نفرين مى شوند. ⁽⁵⁾اين نمونه ها و موارد مشابه نشان مى دهند كه انتخاب،نقش مهمى در سرنوشت انسان دارد؛پس بايد در انتخاب شريك زندگى،دقّت فراوانى داشت.

نكتۀ مهم ديگر،اين كه براى اهل ايمان،در نظر گرفتن معيار ديندارى،كار دشوارى نيست.آنچه مسئله را مشكل مى سازد،تعارض ميان ديندارى و ملاك هاى

ديگرى چون:زيبايى،دارايى،شهرت و...است.از اين رو در روايات،به تقدّم معيار دين بر ديگر معيارها تأكيد شده است كه در ادامه به آنها مى پردازيم:

تقدّم ديندارى بر زيبايى

در سنجش ميان ديندارى و زيبايى،ديندارى مقدّم است؛زيرا مهم،سرنوشت انسان و همچنين تربيت نسلِ توحيدى است كه ديندارى در هر دو زمينه،مؤثّر است.اگر ملاك،اتّحاد جنسى بود،زيبايى برترى داشت؛ولى پيامبر خدا(ص) با برتر دانستن ديندارى بر زيبايى مى فرمايد:

لا يُختَارُ حُسنُ وَجهِ المَرأََة ِعَلَى حُسنِ دِينِها. ⁽¹⁾

.الفردوس،ج5،ص217،ح8005؛كنز العمّال،ج16،ص301،ح44590.

زيبايى صورت زن،بر نيكويى دينش ترجيح داده نمى شود.

رواياتى هم كه به موضوع«خضراء الدمن»پرداخته اند،در همين راستا تحليل مى شوند.چنين همسرانى شايد با رويكرد اتّحاد جنسى،مناسب به نظر آيند؛امّا با رويكرد سرنوشت توحيدى،فرد و تربيت نسل توحيدى به هيچ روى مناسب نيستند؛زيرا كسانى كه در خانواده هاى ناشايستْ پرورش يافته باشند،نمى توانند پرورش دهندۀ انسان هاى صالح باشند.همچنين حتّى با رويكرد موفّقيت و كاميابى

خانواده نيز مناسب نيستند.از اين رو،در تقابل اين دو ويژگى،بايد ديندارى را بر زيبايى ترجيح داد.

به منظور تبيين اين امر،در روايات اسلامى،نكات روشنى بيان شده است.پرهيز دادن از ترجيح انتخاب همسر زيبا بر ديندار،نه به خاطر لذّت ستيزى،بلكه به خاطر تأثير منفى آن در آيندۀ زندگى است؛چيزى كه مورد غفلت قرار مى گيرد و در نتيجه،زندگى ها را دچار مشكل مى سازد. ⁽²⁾

البته بايد دقّت كرد كه توجّه به زيبايى به طور كلّى،نهى نشده است؛بلكه زيبايى هنگامى منفى است كه در برابر ديندارى قرار گيرد و همسر زيباى بى دين،بر همسر ديندارى كه زيبايىِ كمترى دارد،ترجيح داده شود.اگر اين تعارض نباشد،هيچ اشكالى در ترجيح زن زيباى ديندار بر ديندار نازيبا يا كم زيبا نيست.

تقدّم ديندارى بر دارايى و شهرت

در برخى روايات،گذشته از زيبايى،از امورى مانند دارايى و شهرت طلبى به عنوان ديگر انگيزه هاى انتخاب همسر،ياد و از آن نكوهش شده است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

تُنكَحُ إمرَأَةٌ عَلَى أربَعِ خِلَالٍ:عَلَى مالِهَا وَعَلَى دِينِها وَعَلَى جَمالِها وَعَلَى حَسَبِهَا ونَسَبِهَا فَعَليكَ بِذَاتِ الدِّينِ. ⁽¹⁾

.كنز العمّال،ج16،ص303،ح44602.

به خاطر چهار چيز،با زن ازدواج مى شود:دارايى اش،ديندارى اش،زيبايى اش و اصل و نَسَبش.و بر تو باد ازدواج با زنان متديّن!

خانواده،نه كانون تجارت است و نه خاستگاه شهرت؛بلكه كانون تربيت است.از اين رو،زنان ديندار بر زنان ثروتمندِ بى دين،و زنان گم نامِ ديندار بر زنان داراى نام و نشانِ بى دين،برترى دارند.

در همين راستا و البته با ادبياتى متفاوت،امام حسن مجتبى(ع) تقوا را يكى از معيارهاى انتخاب مى داند و در پاسخ به سؤال شخصى كه در بارۀ ازدواج دختر خود با ايشان مشورت مى كند،مى فرمايد:

زَوِّجهَا مِن رَجُلٍ تَقِيٍ‌ّ.... ⁽²⁾

او را به ازدواج مردى باتقوا درآور....

دليل ترجيح ديندارى بر ديگر ملاك ها

در بحث پيشين،به بيان چيستى معيارها و تقدّم معيار ايمان بر ديگر معيارها پرداختيم؛امّا پرسش جديد،در بارۀ چرايىِ تقدّم معيار ايمان بر ديگر معيارهاست.آيا اسلام،با زيبايى مخالف است و لذّت بردن همسران را نامطلوب مى شمرد؟آيا اسلام،با ثروت مخالف است و غنى و بى نيازى همسران را نادرست مى داند؟و آيا اسلام،با شهرت مخالف است و بى اعتبارى در جامعه را مطلوب مى شمرد؟چيستى معيارها ممكن است چنين تصوّراتى را به وجود آورد.لذا براى روشن شدن مسئله،بايد ديدگاه دين در اين زمينه را دقيق تر مطالعه نمود.

بررسى روايات اسلامى نشان مى دهد كه مخالفت اسلام با معيار بودن اين سه عنصر،به خاطر ستيز با لذّت،ثروت و شهرت نيست؛بلكه به دليل تأثير منفى آنها بر آيندۀ زندگى است.ميان آنچه تصوّر مى كنيم با آنچه رخ مى دهد،تفاوت فراوانى وجود دارد.مسئلۀ اساسى،اين است كه با اين ويژگى ها،آن اهداف به دست نمى آيند.در حقيقت،آنچه مى خواسته ايم به دست نمى آوريم و آنچه به دست مى آوريم،چيزى نيست كه مى خواسته ايم.شايد بتوان آن اهداف را با حذف افراط در آنها مطلوب دانست؛امّا راه به دست آوردن آنها اشتباه است.مقدّم داشتن زيبايى،ثروت و شهرت بر ايمان،به لذّت و آسايش و عزّت ختم نمى شود و اين،يعنى ناكامى در زندگى زناشويى و سرآغاز ناسازگارى و همسرآزارى.

در تبيين اين مسئله،در روايات اسلامى،مطالب فراوانى آمده است.پيامبر خدا(ص) در بارۀ تأثير معيار زيبايى و مال در ناكامى ازدواج مى فرمايد:

مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لَا يَتَزَوَّجُهَا إِلَّا لِجَمَالِهَا لَمْ يَرَ فِيهَا مَا يُحِبُّ،وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِمَالِهَا لَا يَتَزَوَّجُهَا إِلَّا لَهُ وَكَلَهُ اللهُ إِلَيْهِ،فَعَلَيْكُمْ بِذَاتِ الدِّينِ. ⁽¹⁾

.تهذيب الأحكام،ج7،ص400،ح1592؛وسائل الشيعة،ج20،ص50،ح25007. [1]

هركه با زنى تنها به خاطر زيبايى اش ازدواج كند،دلخواه خود را در او نمى بيند و هركه با زنى تنها به خاطر مال و ثروتش ازدواج كند،خداوند او را به همان مال و ثروت وامى گذارد.پس هماره با زنان ديندار ازدواج كنيد.

انسان،زيبايى را براى لذّت بردن مى خواهد و در اين روايت،تصريح شده كه اگر كسى همسر زيبا را بر همسر ديندار ترجيح دهد،به خواستۀ خود نخواهد رسيد و اين،سرآغاز ناكامى است.الزاماً لذّت،از راه زيبايى به دست نمى آيد.اين يك خطاى شناختى است كه بايد اصلاح گردد.

مال نيز اين گونه است.انسان،مال را براى خوش بختى مى خواهد و آنچه به زندگى صفا مى بخشد،دوستى و صميميت ميان همسران است و اين امر،جز به وسيلۀ خداوند به دست نمى آيد. ⁽²⁾حال آن كه در اين روايت تصريح شد كه اگر

كسى به خاطر ثروت با كسى ازدواج نمايد،خداوند،او را به همان ثروت وامى گذارد! آيا ثروت مى تواند به جاى خداوند،مودّت و رحمت را در دل همسران قرار دهد؟

پيامبر(ص) حضرت در حديث ديگرى،به ويژگى روحى و روانى چنين افرادى اشاره مى كند و مى فرمايد:

لَا تَزَوَّجُوا النِّسَاءَ لِحُسنِهِنَّ فَعَسَى حُسنُهُنَّ أَن يُردِيهُنَّ،وَ لَا تَزَوَّجُوهُنَّ لِأموَالِهِنَّ فَعَسَى أَمَوالُهُنَّ أَن تُطغِيهُنَّ،وَ لكِن تَزَوَّجُوهُنَّ عَلَى الدِّينِ. ⁽¹⁾

.سنن ابن ماجّه،ج1،ص597؛كنز العمّال،ج16،ص292،ح44537.

با زنان به خاطر زيبايى شان ازدواج نكنيد؛چه بسا زيبايى آنها موجب تباهى آنان شود.براى ثروت نيز با آنان ازدواج نكنيد؛چه بسا ثروتشان آنان را به سركشى وا دارد؛بلكه بر اساس ديندارى،با آنها ازدواج كنيد.

در اين حديث،تبيين روشن ترى ارائه شده است.پيامبر(ص) تصريح مى كند كه زيبايى،ممكن است همسر را به فساد بكشاند! فراموش نكنيم كه بحث در بارۀ ترجيح زيبايى بر ديندارى است.زيبايى،مى تواند زمينۀ فساد باشد و كسى كه از

نيروى ايمان برخوردار نباشد،قدرت مهار كننده نيز ندارد و همين امر،ممكن است او را به فساد بكشاند.حال بايد ديد آيا با زن زيباى آلوده،مى توان زندگىِ آسوده داشت؟آيا اين زيبايى،لذّت بخش خواهد بود؟اين همان چيزى است كه در روايت ديگرى از آن به عنوان«ديدن آنچه ناخوشايند است»،ياد شده است. ⁽²⁾نه تنها انسان به خواستۀ خود نمى رسد،بلكه چه بسا به خاطر آلوده شدن همسر،ناخوشايندى هاى بسيارى نيز ببيند.

در بارۀ مال نيز همين گونه است.انسان اگر احساس بى نيازى كند،سركش خواهد شد. ⁽¹⁾

.ر.ك: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى (سورة علق:آية 6 و 7). [1]

در روايت ديگرى،پيامبر(ص) به معيار شهرت نيز اشاره كرده و در بارۀ پيامدهاى منفى ازدواج به خاطر جايگاه اجتماعى،مال و اصل و نسب زن و پيامد مثبت ازدواج به خاطر حفظ دين مى فرمايد:

مَن تَزَوَّجَ امرَأَةً لِعِزِّهَا لَم يُزِدهُ اللهُ إِلَّا ذُلّاً وَمَن تَزَوَّجَها لِمَالِها لَم يُزِدهُ اللهُ إلَّا فَقراً وَمَن تَزَوَّجَها لِحَسَبِهَا لَم يُزِدهُ اللهُ إلَّا دَنَاءةً وَمَن تَزَوَّجَ إمرَأَةً لَم يُرِد بِهَا إِلَّا أَن يَغُضَّ بَصَرَهُ وَيُحصِنَ فَرجَهُ أَو يَصِلَ رَحِمَهُ بَارَكَ اللهُ لَهُ فيِهَا وَ بَارَكَ لَهَا فِيهِ. ⁽²⁾

هركه با زنى به خاطر عزّت او ازدواج كند،خداوند جز بر ذلّتش نمى افزايد و هركه به خاطر مالش با او ازدواج كند،خداوند جز بر فقرش نمى افزايد و هركه به خاطر

حسب و نسبش با او ازدواج كند،خداوند جز بر پستى اش نمى افزايد؛امّا هركه با زنى به اين خاطر ازدواج كند كه چشمش را بپوشاند و دامنش را پاك نگه دارد يا صلۀ رحم كند،خداوند،آن مرد را براى زن و آن زن را براى مرد،مبارك مى گردانَد.

عزّت و اعتبار اجتماعى،يك امر مطلوبى است؛امّا برخى براى مشهور شدن،وصل شدن به صاحبان شهرت را وسيله قرار مى دهند! صاحب شهرت،هم مى تواند خودِ همسر باشد-كه از شهرت شخصى برخوردار است-و هم خانوادۀ او-كه از اعتبار خانوادگى برخوردار است-.در حالى كه عزّت،تنها دست خداوند متعال است و كسى كه از راه همسر مشهور،آن را مى طلبد،بى ترديد نتيجۀ عكس خواهد گرفت. ⁽³⁾

انسان،مال را براى بى نيازى مى خواهد؛امّا غافل از آن كه بى نيازى،جزو امور عينى نيست كه با ثروت به دست آيد؛بلكه يك مسئلۀ روحى و روانى است.از اين رو،صرف برخوردارى از ثروت نمى تواند احساس بى نيازى به وجود آورد.چه بسا انسان هايى كه به ظاهر،ثروتمنداند،امّا در درون،به بى نيازى نرسيده اند! چنين كسى را بايد ثروتمندِ فقير ناميد.بنا بر اين،طلب كردنِ بى نيازى از راه انتخاب ثروت و ترد ايمان،موجب ناكامى خواهد شد و همين موجب ناآرامى و ناسازگارى مى گردد.

خلاصۀ سخن آن كه هر آنچه مطلوب است،تنها به دست خداوند محقّق خواهد شد و اگر كسى جز اين راه را بپيمايد،بى ترديد ناكام خواهد شد.امام صادق(ع) در اين باره مى فرمايد:

إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ لِجَمَالِهَا أَوْ مَالِهَا وُكِلَ إِلَى ذَلِكَ،وَ إِذَا تَزَوَّجَهَا لِدِينِهَا رَزَقَهُ اللهُ الْجَمَالَ وَ الْمَالَ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص333؛ [1]وسائل الشيعة،ج20،ص50،ح25004. [2]

اگر مردى با زنى براى زيبايى يا مالش ازدواج كند،به همين امر واگذار مى شود؛

ولى اگر براى ديندار بودن با او ازدواج كند،خدا مال و زيبايى را نيز نصيبش مى گردانَد.

خداوند مى تواند بدون مال و زيبايى،مطلوب انسان از آن دو را نصيب زندگى كند،به شرط آن كه به او تكيه كنيم و ايمان را معيار قرار دهيم.

جمع بندى

با بررسى روايات،روشن شد كه زيبايى،مال،عزّت و جايگاه اجتماعى،از جمله عواملى معرفى شده اند كه در آيندۀ خانواده،تأثير منفى دارند.توضيح و تبيين مسئله در هر يك از اين عوامل،بدين شرح است:

زيبايى:كسانى كه زيبايى را معيار انتخاب مى دانند،نگاه جنسى به ازدواج دارند و خانواده را كانون ارضاى جنسى مى دانند.از اين رو،زيبايى را-كه يكى از زمينه هاى

اساسى لذّت جنسى است-معيار خوش بختى مى دانند.اين افراد،زيبايى را بر هر عامل ديگرى،حتّى ايمان،مقدّم مى دارند.

به تصريح روايات،چنين افرادى كه انتظار خاصى از زندگى دارند و لذّت تام جنسى را هدف زندگى مى دانند،به اين هدف دست نمى يابند.چنين نگرشى دست نيافتنى،به ناكامى،در زندگى مى انجامد و ناكامى عامل اساسى نارضايتى از زندگى است.

امّا به راستى چرا چنين ازدواجى موجب ناكامى انتظار مى شود؟اين ناكامى،چند عامل دارد:يكى اين كه افراد زيباىِ بى ايمان،معمولاً به زيبايى خود مى بالند و غرور و نخوت خاصى نسبت به شوهر خود دارند.چنين حالتى،سبب بروز ناهنجارى هاى اخلاقى و سردى در روابط خانوادگى مى شود و زندگى را تلخ مى كند.همچنين ممكن است زيبايى شان آنان را به بى عفّتى بكشاند كه خود،عاملى براى سردى روابط،بى اعتمادى و نارضايتى است.در حديث نيز آمده كه چه بسا زيبايى،موجب پستى فرد شود.بى گمان،انسان با چنين كسى نمى تواند احساس خوش بختى و رضامندى داشته باشد.

نكتۀ ديگر اين كه مودّت و رحمت،بنيان روابط سالم ميان همسران است و خداوند،اين عامل را در قلب همسران قرار مى دهد،نه سيماى آنان. ⁽¹⁾

. وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ؛و از نشانه هاى او [1]اين كه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد،و ميانتان دوستى و رحمت نهاد.آرى،در اين [نعمت] براى مردمى كه مى انديشند قطعاً نشانه هايى است (سورة روم،آية 21). [2]

مال: در حديث،نخست از مردانى سخن رفته است كه ثروت فراوان دارند و هر چند ثروت ايشان حلال است،با اين حال در ازدواج،آن را با فخرفروشى و

رياكارى خرج مى كنند.ملاك چنين افرادى براى خوش بختى و رضامندى زناشويى نيز مال و ثروت است.كسى كه ثروت را معيار نداند،به رياكارى و فخرفروشى مالى روى نمى آورد.معيار خوش بختىِ زنانى هم كه به اين دليل با اين افراد ازدواج مى كنند،مال و ثروت است.

از سوى ديگرِ،زنانى هم هستند كه داراى مال و ثروت اند و يا خانواده شان ثروتمندند و برخى مردان به خاطر همين برخوردارى،آنان را براى ازدواج برمى گزينند.معيار خوش بختىِ چنين مردانى نيز،مال و ثروت است.

در شرايطى كه همسران،مال را عامل خوش بختى مى دانند و به خاطر مال با يكديگر ازدواج مى كنند،دو پيامد وجود دارد:يكى اين كه در محبّت و صميميت اخلاص آنها وجود ندارد و ديگرى اين كه محبّت آنها ناپايدار است و تداوم آن،به وجود مال بستگى دارد.محبّت و صميميت سالم،ركن رضامندى و پايدارى خانواده است و دست كم بايد دو ويژگى داشته باشد:يكى خلوص و ديگرى پايدارى.اين دو ويژگى،در روابطِ مبتنى بر طمع مالى،وجود ندارد.اساساً مال و ثروت،ظرفيت

اعطاى محبّت سالم و پايدار را ندارد.از اين رو چنين ازدواج هايى با رضامندى و پايدارى همراه نيست.همچنين مال و ثروت،هميشه در خطر نابودى است و با از بين رفتن آن،پايدارى و رضامندى به شدّت متزلزل مى شود.از سوى ديگر،هنگامى كه زن،تأمين كنندۀ مخارج زندگى باشد،عزّت نفس مرد كاهش مى يابد و شخصيت او خُرد مى شود و همين امر،رضايت مرد را كاهش مى دهد.

جايگاه اجتماعى: برخى افراد،چه مرد و چه زن،براى به دست آوردن اعتبار اجتماعى،با خانواده اى خاص ازدواج مى كنند.اين گونه افراد،شهرت و اعتبار اجتماعى را مهم ترين عنصر در زندگى مى دانند و خانواده و ازدواج را موقعيّت مناسبى براى دستيابى به اين هدف مى شمارند.در حقيقت،اين گروه،عزّت اجتماعى را از همسانان خود مى جويند،غافل از اين كه منبع عزّت،تنها خداوند متعال است و عزّت جويى جز از اين منبع،شكست مى خورد.

بنا بر اين،بهترين معيار،ديندارى و ايمان است.

تشخيص ديندار و ديندارى

در بحث معيارها،همه جا سخن از تقدّم معيار دين بر ديگر معيارها بود و ترديدى نيست كه اين معيار،با ديدگاه دين همخوان است.سخن در بارۀ نقش دين در رضايت زناشويى را به فرصتى ديگر وامى نهيم و اكنون به اين موضوع مى پردازيم كه چگونه مى توان ديندارى را تشخيص داد؟و از كجا مى توان به ديندار بودن كسى پى برد؟

شايد نخستين چيزى كه در موضوع ديندارى به ذهن برسد،انجام دادن تكاليف دينى (نماز و روزه)،شركت در مراسم مذهبى (دعاها و عزادارى ها) و داشتن ظاهرى ديندار (حجاب و ظاهرى ايمانى) باشد.برخى افراد،با اين ملاك ها دست به انتخاب مى زنند و به ناگاه با خلاف آنچه تصوّر مى كرده اند،روبه رو مى شوند.در

واقع،هيچ يك از اين موارد را نمى توان نماد ديندارىِ واقعى دانست.اين مواردِ ظاهرى و رفتارى،گاه واقعيت را به صورت كامل بيان نمى كنند. ⁽¹⁾

.موارد ظاهرى و رفتارى،تنها معرفى كنندة جنبة مناسكى و ظاهرى دين است كه جزو مهم دين و عبادت است،هر چند ممكن است منافقانه باشد؛امّا اگر حقيقى بود،معرّف شعاير دينى است.

براى تشخيص ديندارى،از چند نشانۀ مهم مى توان استفاده كرد.يكى از آنها«صداقت و امانتدارى»است.امام صادق(ع) در اين باره مى فرمايد:

لَا تَغْتَرُّوا بِصَلَاتِهِمْ وَ لَا بِصِيَامِهِمْ،فَإِنَّ الرَّجُلَ رُبَّمَا لَهِجَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ،وَ لَكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ. ⁽²⁾

فريب نمازها و روزه هايشان را نخوريد؛زيرا ممكن است كه مرد،چنان به نماز و روزه عادت كرده باشد كه اگر آن را ترك كند،وحشت او را فراگيرد؛امّا آنها را در راستگويى و امانتدارى شان بيازماييد.

پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

لَا تَنْظُرُوا إِلَى كَثْرَةِ صَلَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ كَثْرَةِ الْحَجِّ وَ الْمَعْرُوفِ وَ طَنْطَنَتِهِمْ بِاللَّيْلِ،انْظُرُوا إِلَى صِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ. ⁽³⁾

به زيادىِ نمازشان و روزه شان و حجّشان و نيكوكارى شان و زمزمه هايشان در شب ننگريد؛بلكه به راستگويى و امانتدارى شان بنگريد.

از اين متون به دست مى آيد كه براى پى بردن به دين و ايمان افراد نبايد به ظاهر و رفتار آنها بسنده كرد.مهم،«صداقت»و«امانتدارى»است.پيامبر خدا(ص) در روايتى«امانت»را در كنار دين مطرح كرده است:

إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَ أَمَانَتَهُ يَخْطُبُ إِلَيْكُمْ فَزَوِّجُوهُ،إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسادٌ كَبِيرٌ. ⁽¹⁾

.الأمالى،طوسى،ص519؛ [1]بحار الأنوار،ج100،ص372. [2]

هرگاه كسى براى خواستگارى نزد شما آمد و ديندارى و امانتدارى او را پسنديديد،به او زن دهيد؛زيرا اگر چنين نكنيد،در روى زمين،تبهكارى و فسادِ

بسيار،پديد خواهد آمد.

همچنين از طريق خانوادۀ فرد نيز مى توان ديندارى را تشخيص داد.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَ خَضْرَاءَ الدِّمَنِ،قِيلَ:يَا رَسُولَ اللهِ وَ مَا خَضْرَاءُ الدِّمَنِ؟قَالَ:الْمَرْأَةُ الْحَسْنَاءُ فِي مَنْبِتِ السَّوْءِ. ⁽²⁾

اى مردم! از گياه روييده در خرابه بپرهيزيد.گفته شد:اى پيامبرخدا! گياه روييده در خرابه چيست؟فرمود:«زن زيبايى كه در خانواده اى بد رشد كرده است».

به طور مشخص تر مى توان از طريق برادران و خواهران زن،به يك نتيجۀ كلّى رسيد.اين امر،بخصوص در بارۀ زن و بعد تربيت فرزند،بسيار اهميت دارد.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

تَخَيَّرُوا لِنُطَفِكُم،فَإِنَّ النِّسَاءَ يَلِدْنَ أَشباهَ إِخوَانِهِنَّ وَأَخَواتِهِنَّ. ⁽³⁾

براى نطفه هاى خود گزينش كنيد؛زيرا زنان،بچه هايى همانند برادران و خواهران خود به دنيا مى آورند.

2.حُسن خُلق

يكى از معيارهاى مهم در انتخاب همسر،«خوش اخلاقى»است.در برخى روايات،سفارش شده است كه دخترانتان را به ازدواج مردان خوش اخلاق درآوريد.از على بن مهزيار نقل شده است كه على بن اسباط در بارۀ دخترانش نامه اى به امام باقر(ع) نوشت كه در ميان خواستگاران،كسى را همتاى خودش نيافته است.امام باقر(ع) در جواب نامۀ او چنين نوشت:

فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ مِنْ أَمْرِ بَنَاتِكَ وَ أَنَّكَ لَا تَجِدُ أَحَداً مِثْلَكَ،فَلَا تَنْظُرْ فِي ذَلِكَ رَحِمَكَ اللهُ؛فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ(ص) قَالَ:إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ خُلُقَهُ وَ دِينَهُ فَزَوِّجُوهُ،إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَ فَسادٌ كَبِيرٌ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص347. [1]همچنين در كتاب فقه الرضا آمده است: إِنْ خَطَبَ إِلَيْكَ رَجُلٌ رَضِيتَ دِينَهُ وَ خُلُقَهُ فَزَوِّجْهُ،وَ لَا يَمْنَعْكَ فَقْرُهُ وَ فَاقَتُهُ،قَالَ اللهُ تَعَالَى:وَ إِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ،وَ قَالَ:إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللهُ واسِعٌ عَلِيمٌ ؛اگر مردى،براى خواستگارى نزد تو آمد و دين و اخلاق او را پسنديدى،به او زن بده و فقر و ندارى اش،مانع تو از اين كار نشود.خداى تعالى فرموده است:و اگر جدا شدند،خدا هر يك را از گشايش خود بى نياز مى كند.و فرموده است:اگر تهى دست باشند،خداوند از فضل و كرم خود آنان را توانگر مى كند (بحار الأنوار،ج100،ص372). [2]

آنچه را كه در بارۀ دخترانت بيان كرده بودى و اين كه تو كسى را كه همتاى خودت باشد،نمى يابى،فهميدم.آن مسئله براى تو مهم نباشد! خدا تو را رحمت كند كه پيامبر خدا(ص) فرمود:«هرگاه كسى كه خوى و دينش را مى پسنديد،به خواستگارى [دخترتان] آمد،ازدواجش دهيد و اگر چنين نكنيد،فتنه و فساد بزرگى در زمين به وجود مى آيد».

از سوى ديگر،در برخى روايات،به والدين سفارش شده است كه به مرد بداخلاق،دختر ندهند.حسين بن بشار واسطى مى گويد:به امام رضا(ع) نامه نوشتم كه من خويشاوندى دارم كه از دخترم خواستگارى كرده است؛امّا بداخلاق است.امام(ع) فرمود:

لَا تُزَوِّجْهُ إِنْ كَانَ سَيِّئَ الْخُلُقِ. ⁽²⁾

اگر بداخلاق است به او زن نده.

پيشوايان دين،همان گونه كه به والدين سفارش مى كنند كه به مرد بداخلاق دختر ندهند،به مردان نيز اين نكته را گوشزد مى كنند كه در انتخاب همسر،معيار حُسن خُلق را در نظر بگيرند.حسن بن محبوب مى گويد:به امام صادق(ع) گفتم:همسر من فوت شده است.او همسر خوب و سازگارى بود.اكنون قصد دارم دوباره ازدواج كنم.امام(ع) فرمود:

انْظُرْ أَينَ تَضَعُ نَفْسَكَ وَمَنْ تُشْرِكُهُ فِى مَالِكَ وَتُطْلِعُهُ عَلَى دِينِكَ وَسِرِّكَ وَأَمَانَتِكَ فَإِنْ كُنْتَ لَابُدَّ فَاعِلًا فَبِكْراً تُنْسَبُ إِلَى الْخَيرِ وَإِلَى حُسْنِ الْخُلُقِ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص323؛كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3، [1]ص386؛وسائل الشيعة،ج20،ص27، ح 24941. [2]

خوب دقت كن كه خودت را در كجا مى نهى و چه كسى را در مالت شريك مى كنى و بر دين و اسرارت آگاه مى سازى.اگر مى خواهى ازدواج كنى،دختر

پاك دامنى را كه به خوبى و خوش خلقى شهرت دارد،برگزين.

3.همسانى

اشاره

همسانى يا«كُفْْوْ بودن»،از ديگر معيارهاى انتخاب همسر است و روايات بسيارى بر آن تأكيد مى كنند.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

أَنْكِحُوا الْأَكْفَاءَ وَ انْكِحُوا فِيهِمْ وَ اخْتَارُوا لِنُطَفِكُمْ. ⁽²⁾

پيامبر اسلام(ص) در بيانى ديگر نيز بر اين نكته پاى فشرده است: تَخَيَّرُوا لِنُطَفِكُم وَأَنكِحُوا الأكفَاءَ،وَانكِحُوا إِلَيهِم ؛براى نطفه هاى خود گزينش كنيد و با كسانى كه همتاى شما هستند،ازدواج نماييد (سنن ابن ماجة،ج1،ص633،ح1968؛كنز العمّال،ج16،ص295،ح44556).

با كسانى كه همتاى شما هستند،ازدواج نماييد و آنها را براى نطفه هاى خود برگزينيد.

همسانى،موجب تناسب و همسويى بيشتر همسران با يكديگر مى گردد.ميان تناسب همسران و اختلاف خانوادگى،رابطۀ معكوس وجود دارد.هر اندازه كه

تناسب بيشترى ميان همسران برقرار باشد،زمينه هاى اختلاف و تنش،كمتر مى گردد و در نتيجه،زندگى بهترى شكل مى گيرد،سطح رضامندى همسران افزايش مى يابد و پايدارى خانواده تضمين مى گردد.امّا نكتۀ مهم،اين است كه با توجّه به تعدّد ابعاد همسران،همسانى در چه بُعدى مورد نظر است؟آيا بايد در تمامى زمينه ها همسان باشند؟آيا اصولاً اين درصد از همسانى امكان پذير است؟و اگر نيست،كدام ابعاد،برترى دارند؟

انواع همسانى

كارشناسان مسائل خانواده در حوزۀ روان شناسى و جامعه شناسى،عوامل گوناگونى را در همسانى،اثرگذار دانسته اند.مهم ترين اين موارد،همسانى فرهنگى و شخصيتى است.از اين رو،همسانى در تحصيل و طبقۀ اجتماعى و مانند اين موارد

وجود دارد.در اين بخش،نخست به اين ديدگاه ها مى پردازيم و سپس نظر اسلام را بررسى مى كنيم:

-همسانى فرهنگى: پژوهشگران مسائل اجتماعى و خانواده بر اين باورند كه بدون شك،اشتراك فرهنگى به معنى عام،شرط لازم در همزيستى بى دغدغۀ انسان ها و محورى ترين نقطۀ وفاق و همبستگى آنهاست و اين به دليل تأثيرى است كه در جلب محبّت متقابل،كاهش سوء تفاهم ها و حل آسان تر مشكلات احتمالى دارد.از سوى ديگر،فقدان زمينۀ مشترك فرهنگى،امكان برقرارى ارتباط مثبت را دشوار مى سازد و افراد را به صورت جزيره هاى مجزّا و مستقل از يكديگر درمى آورد. ⁽¹⁾

.اسلام و جامعه شناسى خانواده،ص192.

جامعه شناسان در بيان دلايل اين امر گفته اند:شواهد فراوان،گوياى آن است كه تفاوت زن و شوهر از حيث پيش زمينه هاى دينى،قومى،طبقاتى و يا حتى جغرافيايى مى تواند باعث يادگيرى انتظارات گوناگون در مورد مسائلى مانند ماهيت و محتواى نقش هاى زناشويى گردد و همين امر مى تواند زمينۀ بروز ناسازگارى و در پى آن،تزلزل خانواده را فراهم سازد،در حالى كه تشابه فرهنگى آن دو،مبنايى براى

تعريف ها،علايق و درك هاى مشترك فراوان به دست مى دهد و از اين راه،به ثبات و استحكام خانواده يارى مى رسانَد. ⁽¹⁾

.همان جا.

جالب اين كه كارشناسان در اين امر،خرده فرهنگ ها را نيز مؤثّر دانسته اند.اگر فرض را بر اين بنيان گذاريم كه هر طبقه و قشرى براى خود،صاحب خرده فرهنگ است،ملاحظه مى كنيم كه اعضاى هر خرده فرهنگ،يكديگر را بهتر درك مى كنند و تمايل بيشترى براى جذب يكديگر دارند.هر فرهنگ براى اعضاى وابستۀ خود،زمينه هاى مشتركى را فراهم آورده كه به راحتى،خاستگاه و پايگاه توافق هاى آنان نسبت به يكديگر مى شوند و آنان را بر آن مى دارند كه يكسان رفتار كنند و همين

رفتار يگانه،موجب نزديكى بيشتر آنها نسبت به يكديگر مى شود و تأثير دوچندانى را بر رابطۀ آنها القا مى كند. ⁽²⁾

-همسانى شخصيتى: روان شناسان اجتماعى،اين نوع همسانى را سبب استحكام بيشتر ميان زوج ها مى دانند و بر اين باورند كه معمولاً زوج هايى كه ويژگى هاى شخصيتى مشابهى دارند،بيشتر جذب يكديگر مى شوند و ارتباط مستحكم ترى را با يكديگر سامان مى دهند؛امّا زوج هايى كه از روحياتى كاملاً متضاد برخوردارند،استعداد بيشترى براى ناسازگارى و ستيز با يكديگر دارند.وجود اوصاف متضاد،جاذبيت متقابل افراد را كاهش مى دهد و در مواردى،به نفرت و خصومت مى انجامد.با اين همه نبايد آن روى سكه،يعنى تأثير پاره اى از تفاوت هاى شخصيتى در استحكام رابطه را ناديده گرفت.همان گونه كه برخى صاحب نظران يادآور شده اند،ضرورت دارد بين ويژگى هاى شخصيتى تمايز قائل شويم.در حالى كه تقابل هايى مانند گرم مزاجى-سردمزاجى،درون گرايى-برون گرايى،نظم-بى نظمى و نظافت-كثيفى،به احتمال زياد مى تواند به ناسازگارى بين زوجين بينجامد و برعكس،تقابل هايى مانند ميل به سرپرستى-ميل به وابستگى،سلطه جويى-سلطه پذيرى،مردانگى-زنانگى و ديگر ويژگى هاى متقابلى كه نسبت به هم،جنبۀ تكميلى دارند،نقش مهمى در استحكام پيوند زناشويى ايفا مى كنند. ⁽³⁾

معيار همسانى

اسلام،ايمان را معيار همسانى مى داند.به فرمودۀ امام صادق(ع) هنگامى كه پيامبر خدا(ص) مردم را به ازدواج دخترانشان ترغيب كرد،كسى از حضرت پرسيد:

فَمَنْ نُزَوِّجُ؟فَقَالَ:«الْأَكْفَاءَ»،فَقَالَ:يَا رَسُولَ اللهِ،وَ مَنِ الْأَكْفَاءُ؟فَقَالَ:«الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ أَكْفَاءُ بَعْضٍ،الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ أَكْفَاءُ بَعْضٍ». ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص337. [1]

به ازدواج چه كسى؟پيامبر(ص) فرمود:«اكفاء».گفت:اى پيامبر خدا! اكفاء چه كسانى هستند؟فرمود:«برخى از مؤمنان،هم كفو برخى ديگرند.برخى از مؤمنان،

هم كفو برخى ديگرند».

بنا بر اين،از ديدگاه اسلام،تنها معيار همسانى،ايمان است.براى تبيين اين ديدگاه،پيش از هر چيز بايد به معناى ايمان توجّه كرد.پرسش از چيستى ايمان،معمولاً با استنكار و استبعاد در برابر ديدگاه اسلام به وجود مى آيد.بى گمان،اين پرسش،ناشى از نداشتن تصوّرى درست و كامل از ايمان است.اسلام،نقش تفاوت هاى فرهنگى و شخصيتى را در ناسازگارى انكار نمى كند؛امّا از نقش بى مانند ايمان در به وجود آوردن سازگارى حتّى با وجود آن تفاوت ها نيز غافل نيست.اگر به ايمان با همۀ ابعادش توجّه شود،اختلاف ها تأثير چندانى در زندگى نخواهند گذاشت.ايمان،سه كار مهم انجام مى دهد:براى زندگى مبناى خاصّى تعريف مى كند كه طرفين،بر اساس آن،رفتارشان را تنظيم مى كنند و آن را در اختلاف ها داور قرار مى دهند؛به انسان،اخلاق نيك مى بخشد و هم زيستى مسالمت آميز و روابط لذّت بخش خانوادگى را تضمين مى كند؛آستانۀ گذشت و بردبارى انسان را افزايش مى دهد كه خود،موجب كاهش تنش ها و عبور از بحران ها مى شود.

البته تفصيل اين موضوع در گرو بررسى دقيق ابعاد ايمان است كه از حوصلۀ اين بحث،خارج است؛ولى نكتۀ مهم،آن است كه اسلام بر اساس همين منطق،تنها همسانىِ ايمانى را معيار قرار داده و معيار بودن ديگر عوامل را نفى كرده است.در تاريخ اسلام،شواهد بسيارى بر اين امر وجود دارد كه در ادامه،به بيان آنها مى پردازيم.

پيامبر خدا(ص) در بيانى شيوا به همسانى ايمان اشاره كرده،مى فرمايد:

أَنْكَحْتُ زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ،وَ أَنْكَحْتُ الْمِقْدَادَ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ؛لِيَعْلَمُوا أَنَّ أَشْرَفَ الشَّرَفِ الْإِسْلَامُ. ⁽¹⁾

.مكارم الأخلاق،ص207. [1]

زينب (دختر جحش) را به عقد زيد (پسر حارثه) درآوردم و ضباعه (دختر زبير) را به عقد مقداد تا اين كه بدانند شريف ترين شرف ها،اسلام است.

ايشان در حديث ديگرى مى فرمايد:

زَوَّجتُ المِقدَادَ وَ زَيداً لِيكُونَ أََشرَفَكُم عِندَ اللهِ أََحسَنَكُم خُلُقاً. ⁽²⁾

مقداد و زيد را همسر دادم تا بدانند شريف ترين شما نزد خداوند،خوش خلق ترين شماست.

امام صادق(ع) در بيان علّت اين اقدام پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

أَنَّ رَسُولَ اللهِ(ص) زَوَّجَ الْمِقْدَادَ بْنَ أَسْوَدَ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ،ثُمَّ قَالَ:إِنَّمَا زَوَّجَهَا الْمِقْدَادَ لِتَتَّضِعَ الْمَنَاكِحُ،وَ لِيَتَأَسَّوْا بِرَسُولِ اللهِ(ص)،وَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ.وَ كَانَ الزُّبَيْرُ أَخَا عَبْدِ اللهِ وَ أَبِي طَالِبٍ لِأَبِيهِمَا وَ أُمِّهِمَا. ⁽³⁾

پيامبر خدا(ص) ضباعه (دختر زبير) را به عقد مقداد (پسر اسود) درآورد.سپس فرمود:«او را به عقد مقداد درآوردم تا سطح تشريفات نكاح را پايين بياورم و به پيامبر خدا تأسّى بجويند و بدانند كه گرامى ترين شما نزد خداوند،باتقواترين شماست»و زبير،برادر تنى عبدالله و ابوطالب بود.

به گفتۀ برخى تاريخ نويسان،در اين جريان،گروهى از مردم با تعجّب از پيامبر خدا(ص) پرسيدند:«آيا دخترانمان را به ازدواج موالى ⁽⁴⁾خودمان درآوريم؟».در پاسخ به پرسش اين افراد،آيۀ شريف يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ 5 نازل شد. ⁽⁵⁾

اين مسئله،در زمان ديگر معصومان(عليهم السلام) نيز اتفاق افتاده است.ابوحمزۀ ثمالى،اين واقعه را چنين گزارش كرده است:

كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ(ع) إِذِ اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ رَجُلٌ فَأَذِنَ لَهُ،فَدَخَلَ عَلَيْهِ فَسَلَّمَ فَرَحَّبَ بِهِ أَبُو جَعْفَرٍ(ع) وَ أَدْنَاهُ،وَ سَاءَلَهُ فَقَالَ الرَّجُلُ:جُعِلْتُ فِدَاكَ،إِنِّي خَطَبْتُ إِلَى مَوْلَاكَ فُلَانِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ ابْنَتَهُ فُلَانَةَ،فَرَدَّنِي وَ رَغِبَ عَنِّي وَ ازْدَرَأَنِي؛لِدَمَامَتِي وَ حَاجَتِي وَ غُرْبَتِي،وَ قَدْ دَخَلَنِي مِنْ ذَلِكَ غَضَاضَةٌ هَجْمَةٌ غُضَّ لَهَا قَلْبِي تَمَنَّيْتُ عِنْدَهَا الْمَوْتَ،فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ(ع):اذْهَبْ فَأَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهِ وَ قُلْ لَهُ:يَقُولُ لَكَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع):زَوِّجْ مُنْجِحَ بْنَ رَبَاحٍ مَوْلَايَ ابْنَتَكَ فُلَانَةَ وَ لَا تَرُدَّهُ.قَالَ أَبُو حَمْزَةَ:فَوَثَبَ الرَّجُلُ فَرِحاً مُسْرِعاً بِرِسَالَةِ

أَبِي جَعْفَرٍ(ع). ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص339-340. [1]

نزد امام باقر(ع) بودم كه مردى از او اجازه خواست.امام به او اجازه داد.پس نزد امام آمد و به ايشان سلام كرد و امام باقر(ع) هم به او خوشامد گفت و او را نزد خود نشاند و از او [مشكلش را] پرسيد.مرد گفت:فدايت شوم! من از فلان بن ابورافع-كه از موالى شماست-دخترش فلانه را خواستگارى كردم؛ولى او مرا رد كرد و از من روى گرداند و به خاطر زشتى ام،فقرم و غريبى ام تحقيرم كرد و از كار او چنان عيب و ننگى بر من وارد آمد كه دوست داشتم همان جا از غصّه بميرم.پس امام فرمود:«از جانب من به سوى او برو و به او بگو:محمّد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب مى گويد كه دخترت فلانه را به عقد منجح بن رباح،بردۀ من در بيار و او را رد نكن».مرد هم با خوشحالى،در پى مأموريت امام باقر(ع) رفت.

بى گمان،همسانى ايمانى به اين معنا نيست كه در ابعاد ديگر بايد حتماً تضاد وجود داشته باشد.اگر در ابعاد ديگر نيز همسانى وجود داشته باشد،امر مطلوبى است.اين گونه همسانى ها زمينه هاى تنش را كاهش مى دهد و پايدارى و رضامندى را بيش از پيش فراهم مى سازد؛امّا سخن در بارۀ اولويت اين عوامل است.اگر همسانى ايمانى و غيرايمانى وجود داشته باشد،بهترين وضعيت است؛امّا گاهى يكى،بدون ديگرى وجود دارد؛يعنى«همسانىِ ايمانى،بدون همسانى غير ايمانى»و

«همسانى غير ايمانى،بدون همسانى ايمانى».در اين مورد بايد كاركرد هر يك از همسانى ها و ميزان تأثير آنها را بررسى كرد و سپس نسبت به اولويت ها تصميم گرفت.

ناگفته خود پيداست كه همسانىِ غير ايمانى،توان جبران ناهمسانىِ ايمانى را ندارد؛امّا همسانى ايمانى (با تأكيد بر ايمان واقعى) مى تواند ديگر ناهمسانى ها را جبران كند.اين بدان جهت است كه ايمان واقعى،ويژگى هايى دارد كه برخوردارى فرد از آنها سبب شكل گيرى شيوه اى از رفتار و برخورد مى گردد كه مى تواند ديگر

ناهمسانى ها را جبران نمايد. ⁽¹⁾

.بررسى دقيق اين مسئله،خارج از حوصلة اين نوشتار است.براى اين كار بايد مؤلّفه هاى ايمان را از متون دينى يافت و تأثير آن را در جبران ديگر ناهمسانى ها بررسى نمود.

4.خردمندى

معيار ديگر در انتخاب همسر،خردمندى همسر است.مراد از خردمندى،ديوانه نبودن فرد و فقدان بيمارى هاى روانى است كه موجب اختلال در تشخيص و تصميم درست مى شود.همسر بايد حداقل هاى تفكّر منطقى را دارا باشد تا بتواند زندگى سالمى را رقم بزند.اين ويژگى،در دو زمينه نقش آفرين است:يكى در روابط ميان همسران و ديگرى در تربيت فرزند.پيامبر اكرم(ص) در اين باره مى فرمايد:

إِيَّاكُمْ وَ تَزَوُّجَ الْحَمْقَاءِ؛فَإِنَّ صُحْبَتَهَا ضَيَاعٌ وَ وُلْدُهَا ضِبَاعٌ. ⁽²⁾

امام صادق(ع) نيز در اين باره مى فرمايد: زَوِّجُوا الْأَحْمَقَ وَ لَا تُزَوِّجُوا الْحَمْقَاءَ؛فَإِنَّ الْأَحْمَقَ يَنْجُبُ وَ الْحَمْقَاءَ لَا تَنْجُبُ ؛به مرد كودن،زن بدهيد،ولى با زن كودن،ازدواج نكنيد؛چرا كه مرد كودن،فرزند نجيب مى آورد،در حالى كه زن كودن،فرزند نجيب نمى آورد ( الكافى،ج5،ص354،ح2؛ [5]تهذيب الأحكام،ج7، ص 406،ح1623؛كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص561،ح4929).

از ازدواج با زن احمق بپرهيزيد؛زيرا همنشينى با او تباهى است و فرزندانش كفتارصفت هستند.

خردمندىِ طرفين يك ارتباط،از لوازم موفّقيت آن ارتباط است و اين مهم،در خانواده-كه اين ارتباط،تنگاتنگ و پيوسته است-،اهميت بيشترى مى يابد.از سويى،زندگى با فرد نابخرد،بسيار آزاردهنده است و همسر نادان،زندگى را تلخ و زجرآور خواهد ساخت.از سوى ديگر،اين ويژگى مى تواند از راه وراثت يا تربيت،به فرزند منتقل شود و آيندۀ فرد ديگرى را نيز به تباهى بكشاند و زندگى خانوادگى ديگرى را با مشكل روبه رو سازد.

با اين همه،آيا اين ويژگى،تنها بايد در بارۀ زنان رعايت شود؟هر چند ظاهر روايت در بارۀ زنان است،با اين حال،منحصر در ايشان نيست و شايد بتوان با ملاك مطرح شده،آن را به مردان هم سرايت داد.البته اين تسرّى را نمى توان به حديث نسبت داد.همچنين بايد توجّه داشت كه در اين موضوع،روايتى در بارۀ مردان ديده نشده است.نكتۀ ديگر اين كه تأثير نابخردى در ضايع شدن روابط را مى توان درك كرد؛امّا رابطۀ نابخردى با كفتارصفتى،روشن و واضح نيست و تبيين اين مسئله،به تحقيقى بيشتر نياز دارد.

ج.ازدواج اختيارى

اشاره

از عوامل مؤثّر در پايدارى و رضامندى،اختيارى بودن ازدواج است.ازدواج،پيوند روح ها و جان هاست،نه پيوند جسم ها.ثمرۀ ازدواجِ با اكراه و اجبار،«زوجيت بدون صميميت»است؛حال آن كه آنچه خانواده را مستحكم نگه مى دارد و احساس شيرين و لذّت بخشى را ميان همسران پديد مى آورد،علاقۀ آنان به يكديگر است.همسرانى كه با اجبار و اكراه زندگى را آغاز كنند،از چنين نعمتى محروم اند.

يكى از ويژگى هايى كه در فرهنگ هاى گذشته،به نسبت رواج داشته،اجبار دختر و بعضاً اجبار پسر به ازدواج بوده است.ساختارهاى خاص جوامع سنّتى،به گونه اى بوده كه با انواع ازدواج هاى اجبارى همخوانى داشته و گاه حتّى به عنوان امر به هنجار،آنها را تقويت مى كرده است. ⁽¹⁾

.بهنام و راسخ،ص124-126.

انتقال به دوران تجدّد باشد.در چنين مقطعى،شاهد بروز تعارض هايى هستيم كه از تمايل نسل هاى گذشته به حفظ باورها و رسوم گذشته و تمايل نسل جديد به كسب هويّت مستقل و پيروى از معيارهاى فردى،نشئت مى گيرد و در نتيجه،اگر دختر يا پسرى برخلاف ميل و رضايت درونى خود به ازدواج وادار شود،احتمال بروز

ناسازگارى و كشمكش در چنين خانواده اى،بسيار بالا خواهد بود،بويژه اين كه عادتاً اثرى از عشق و محبّت در اين گونه ازدواج يافت نمى شود. ⁽¹⁾

.اسلام و جامعه شناسى خانواده،ص177.

نظرخواهى

يكى از مسائل مهم در ازدواج،نظرخواهى از دختر و پسر در امر ازدواج است كه در ادبيات دين،با نام«استئمار المرأة»از آن ياد شده است.

امام صادق(ع) در اين باره مى فرمايد:

تُسْتَأْمَرُ الْبِكْرُ وَ غَيْرُهَا وَ لَا تُنْكَحُ إِلَّا بِأَمْرِهَا. ⁽²⁾

از دختر باكره و غير آن نظرخواهى شود و جز به امر و رضايت خودشان ازدواج داده نشوند.

همچنين ايشان در پاسخ به شخصى كه در بارۀ ازدواج خواهرش از ايشان نظرخواهى كرده بود،مى فرمايد:

يُؤَامِرُهَا،فَإِنْ سَكَتَتْ فَهُوَ إِقْرَارُهَا،وَ إِنْ أَبَتْ لَمْ يُزَوِّجْهَا،وَ إِنْ قَالَتْ:زَوِّجْنِي فُلَاناً فَلْيُزَوِّجْهَا مِمَّنْ تَرْضَى.وَ الْيَتِيمَةُ فِي حِجْرِ الرَّجُلِ لَا يُزَوِّجْهَا إِلَّا بِرِضَاهَا. ⁽³⁾

از او نظرخواهى شود.پس اگر سكوت كرد،نشانۀ پذيرش است و اگر نپذيرفت،ازدواجش ندهيد و اگر گفت:«مرا به عقد فلانى در بياو!»،او را با هركه از او رضايت دارد،ازدواج دهيد و دختر يتيمى كه در خانۀ كسى هست،تنها با رضايت خود دختر ازدواج داده شود.

هنگامى كه امام على(ع) حضرت زهرا(عليها السلام) را از پيامبر خدا(ص) خواستگارى كرد،پيامبر(ص) به على(ع) فرمود:

يَا عَلِيُّ،إِنَّهُ قَدْ ذَكَرَهَا قَبْلَكَ رِجَالٌ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهَا فَرَأَيْتُ الْكَرَاهَةَ فِي وَجْهِهَا،وَ لَكِنْ عَلَى رِسْلِكَ حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكَ.فَدَخَلَ عَلَيْهَا فَأَخْبَرَهَا وَ قَالَ:إِنَّ عَلِيّاً قَدْ ذَكَرَ مِنْ أَمْرِكِ شَيْئاً فَمَا تَرَيْنَ؟فَسَكَتَتْ وَ لَمْ تُوَلِّ وَجْهَهَا،وَ لَمْ يَرَ فِيهِ رَسُولُ

اللهِ(ص) كَرَاهَةً،فَقَامَ وَ هُوَ يَقُولُ:اللهُ أَكْبَرُ،سُكُوتُهَا إِقْرَارُهَا. ⁽¹⁾

.الأمالى،طوسى،ص39،ح44؛ [1]بشارة المصطفى،ص261؛ [2]المناقب،ابن شهر آشوب،ج3،ص350، [3]نيز ر.ك:بحار الأنوار،ج43،ص93،ح4. [4]

اى على! پيش از تو هم از او خواستگارى كرده بودند.هنگامى كه آن را براى او بيان كردم،در چهره اش ناخوشايندى ديدم.حال منتظر باش تا برگردم.پيش او رفت و او را خبر داد كه:«على،از تو خواستگارى كرده است.نظرت چيست؟».پس فاطمه سكوت كرد و روى نگرداند و پيامبر خدا(ص) در چهرۀ او كراهتى نديد.پس برخاست و در حالى كه بانگ الله اكبر برآورده بود،فرمود:«سكوتش نشانۀ پذيرش است».

در حديثى از صفوان آمده است كه عبد الرحمان،نظر امام كاظم(ع) را در بارۀ ازدواج دخترش با پسر برادرش جويا شد.امام(ع) در پاسخ فرمود:

إفْعَلْ وَ يَكُونَ ذَلِكَ بِرِضَاهَا؛فَإِنَّ لَهَا فِي نَفْسِهَا نَصِيباً. ⁽²⁾

با رضايت دختر انجام بده؛زيرا او نسبت به خودش اختيارى دارد.

خالد بن داوود هم از امام كاظم(ع) در بارۀ ازدواج دخترش با على بن جعفر پرسيد و ايشان مشابه همين پاسخ را به وى دادند. ⁽³⁾

بر پايۀ اين حق طبيعى و قانون كلى،در روايات،از شوهر دادن دختران خردسال نهى شده است.در اين گونه ازدواج ها،دختران،در انتخاب همسر آيندۀ خود نقشى ندارند و در مقابل عمل انجام شده قرار مى گيرند.دليل اين نهى نيز مشكل بودن

برقرارى انس و الفت ميان آنان بيان شده است.بديهى است كه برقرار نشدن الفت و مهربانى ميان آنان،از عوامل ناپايدارى و نارضايى خانواده خواهد بود.هشام بن حكم از امام صادق يا امام كاظم (ع) نقل مى كند كه در واكنش به ازدواج فرزندان در كودكى،فرمود:

إِذَا زُوِّجُوا وَ هُمْ صِغَارٌ لَمْ يَكَادُوا يَتَأَلَّفُوا. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص398. [1]

اگر ازدواج كنند در حالى كه كم سن و سال هستند،به سختى الفت مى گيرند.

از ظاهر برخى روايات چنين برمى آيد كه در نكاح دختر باكره،ولايت با پدر است و خود او هيچ حقّى در اين باره ندارد.براى نمونه در حديثى از امام صادق(ع) آمده است:

إِذَا كَانَتِ الْجَارِيَةُ بَيْنَ أَبَوَيْهَا فَلَيْسَ لَهَا مَعَ أَبَوَيْهَا أَمْرٌ،وَ إِذَا كَانَتْ قَدْ تَزَوَّجَتْ لَمْ يُزَوِّجْهَا إِلَّا بِرِضاً مِنْهَا. ⁽²⁾

اگر دختر،نزد والدين خود باشد،او اختيارى ندارد و اگر قبلاً ازدواج كرده باشد بايد پدر با رضايتش او را به ازدواج كسى درآورد.

شيخ حرّ عاملى در تحليل مضمون اين روايت مى نويسد:

ممكن است مراد اين باشد كه با وجود والدين،او به صورت انفرادى و مستقل،اختيارى ندارد،هر چند امر ميان آنها مشترك است؛بر خلاف زنى كه ازدواج كرده است. ⁽³⁾

همچنين ايشان در جمع ميان روايات اين مسئله،بر اين باور است كه روايات اختصاص ولايت به پدر و اختصاص ولايت بر ازدواج به دختر،حمل بر تقيّه مى شود.اوّلى،نظر شافعى و گروهى از اهل سنّت است و دومى،ديدگاه ابوحنيفه و گروهى ديگر است؛امّا وجه مشترك اين روايات،مشاركت هر دو (پدر و دختر) در امر ازدواج است كه هم مطابق برخى روايات و هم موافق احتياط است. ⁽⁴⁾

الگوى تصميم گيرى و انتخاب

اكنون اين سؤال مطرح است كه:دين براى تصميم گيرى در مرحلۀ انتخاب همسر،چه الگويى را تأييد مى كند؟

در اين باره،سه الگو را مى توانيم مطرح كنيم:

-الگوى«والدينى»يا استبدادى كه در آن تنها والدين تصميم گيرى مى كنند.

-الگوى«فرزندى»يا استقلالى كه تنها فرزندان تصميم مى گيرند.

-الگوى«والدين-فرزندى»يا مشاركتى كه هر دو در فرآيند تصميم گيرى نقش دارند.

بر پايۀ آنچه گفتيم،معلوم مى شود كه دين،الگوى نخست را تأييد نمى كند.حال بايد ديد كه آيا نفى استقلال والدين در تصميم گيرى،به معناى تأييد استقلال فرزندان در تصميم گيرى است؟اثبات استقلال فرزندان از رواياتِ نفى استقلال والدين،مشكل است؛زيرا در برخى ديگر از روايات،به مسئوليت والدين،نيز اشاره شده است.در برخى از اين روايات،تأكيد شده كه اگر خواستگار،فلان شرط يا شرايط را دارد،دختر خود را به ازدواج او درآوريد. ⁽¹⁾

. إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَ أَمَانَتَهُ يَخْطُبُ إِلَيْكُمْ فَزَوِّجُوه ؛هرگاه كسى به خواستگارى نزد شما آمد و ديندارى و امانتدارى او را پسنديديد،به او زن بدهيد.( الأمالى،طوسى،ص519،ح1145؛ [1]وسائل الشيعة، ج 20،ص77،ح25075). [2]

البته چگونگى تركيب و تعامل اين دو با يكديگر نيز مهم است.بديهى است كه تصميم گيرندۀ نهايى بايد فرزندان باشند،نه والدين؛امّا والدين،مقدمات تصميم گيرى و اطلاعات لازم براى آن را فراهم و فضا را براى فرزندان روشن مى سازند تا آنان

خودشان به تصميم برسند و انتخاب كنند.بر اساس اين الگو،هم مصلحت ها توسط والدين در نظر گرفته مى شود و فرزندان،از تصميمات شتابزده و احساسى خوددارى مى كنند،و هم خواست و علاقۀ فرزندان در نظر گرفته مى شود و از تحميل نظر والدين جلوگيرى مى شود.

خلاصۀ بحث

پايدارى خانواده و رضايت زناشويى،پيش از ازدواج آغاز مى شود.عوامل پيشينى آن،دو محور اساسى دارند:توانمندى هاى شناختى و مهارت در انتخاب.توانمندى هاى شناختى،مربوط به دو موضوع است:تنظيم ديدگاه نسبت به ازدواج و تشكيل خانواده-كه از راه شناخت درست فلسفۀ ازدواج و كاركردهاى آن حاصل مى شود؛و تنظيم ديدگاه نسبت به همسر.

كسى كه ازدواج و تشكيل خانواده را يك امر الهى و مقدّس بداند و همسر را نه يك انسان معمولى،بلكه امانت الهى بداند،نسبت به پاسداشت خانواده و همسر،تلاش دوچندانى خواهد كرد و براى آنها ارزش بيشترى قائل خواهد شد و به همان اندازه،رضامندى از آن نيز افزايش خواهد يافت.مهارت در انتخاب نيز از يك سو به مسئلۀ دقّت در انتخاب مى پردازد-كه معيارهاى انتخاب را شامل مى شود-و از سوى ديگر به اختيارى بودن ازدواج و خواست طرفين تأكيد دارد.رعايت اين مجموعه پيش از ازدواج،تشكيل خانواده را بر مبنايى درست و مستحكم قرار مى دهد و لذا مى تواند آيندۀ زندگى را تا حدود زيادى تضمين كند.البته روشن است كه اين امر،به رعايت امورى پس از تشكيل خانواده نيز نياز دارد كه در فصل آينده به آنها خواهيم پرداخت.

فصل سوم:عوامل پسينىِ پايدارى و رضامندى

اشاره

همسران بايد پس از ازدواج و تشكيل خانواده،امورى را رعايت كنند تا موفّقيت خانواده و رضايت زناشويى،تضمين گردد.اين امور،موارد متعدّد و متفاوتى را تشكيل مى دهند كه در متون اسلامى،از آنها ياد شده است.بررسى و تحليل همۀ اين موارد نشان مى دهد كه يك مورد از اين مجموعه،محور اساسى است و بقيه،پيرامون آن قرار داشته و تأمين كنندۀ آن خواهند بود.آن محور اساسى-كه از آن مى توان به عنوان راهبرد موفّقيت و رضامندى در خانواده ياد كرد-،چيزى نيست جز«مودّت و رحمت».در ادامۀ نخست به اين مسئله مى پردازيم و سپس ديگر موارد را بيان خواهيم كرد.

راهبرد:مودّت و رحمت

تنهايى براى انسان،تلخ و آزاردهنده است.فرد تنها،احساس خلأ مى كند؛احساس دردآورى كه هيچ چيز حتّى ثروت،شهرت و رياست نيز آن را پُر نمى كند. ⁽¹⁾

.رابرت بولتون در كتاب روان شناسى روابط انسانى،به بحثى با عنوان«درد تنهايى»پرداخته است.به باور او امروزه بسيارى از افراد،آرزو مى كنند با ديگران رابطه اى صميمى داشته باشند؛ولى از آن محروم اند.او از قول يكى از روان پزشكان امريكا نقل مى كند كه در جامعة ما،عميق ترين مشكل مردم،تنهايى و انزواست.وى بر اين باور است كه تنها بودن،دو نوع است:نخست،«عُزلت»كه مى تواند تنهايى كامل،سازنده و مسرت بخشى باشد و دوم،«تنهايى»كه نوعى بى كسىِ دردآور،مرده و پوچ است و اين تنهايى،حتّى ممكن است در ميان جمعيت نيز روى دهد.او معتقد است امروز،در روابط اجتماعى،شاهد پديده اى هستيم با عنوان«مجاورت بدون صميميت».انسان ها در كنار يكديگرند؛امّا محبّت و صميميت،در ميان آنان وجود ندارد (ر.ك:روان شناسى روابط انسانى،ص25 و 26).

است.ما نه براى تأمين نيازهاى مادى زندگى،بلكه براى تأمين نيازهاى عاطفى مان،

به انس گرفتن با ديگران نياز داريم.بنا بر اين،اُنس و صميميت،يكى از عوامل مهم رضامندى و شادكامى است.

در اين ميان،يكى از منابع مهم تأمين اين نياز،همسر است؛نيازى كه هيچ رابطه اى جاى آن را پر نمى كند.اگر اين نياز برآورده نشود،انسان آرامش نمى يابد.زمانى مى توان به آرامش رسيد،از زندگى لذّت بُرد و از آن راضى بود كه اين بخش از نياز انسان نيز برآورده شده باشد.برآورده شدن اين نياز،موجب آرامش مى شود و بدين جهت است كه خداوند متعال مى فرمايد:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها. 1

او كسى است كه شما را از يك ماهيت آفريد و همسرش را از آن قرار داد،تا بدان وسيله،آرامش يابد.

خداوند،همسر را مايۀ آرامش و انس قرار داده ⁽¹⁾تا انسان،در كنار او آسايش يابد. ⁽²⁾اگر كسى از همسر موافق و همراه،محروم باشد،ناآرام و حيران مى شود و زندگى او ناتمام خواهد بود. ⁽³⁾

جالب اين كه در آيۀ ديگرى،در كنار سكونت و آرامش،از مودّت و رحمت ياد شده است:

وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً. 5

و از نشانه هاى خداوند،اين است كه از خود شما برايتان همسرانى قرار داد تا

بدانها آرامش يابيد و ميانتان مودّت و رحمت قرار داد.

آرامش،يكى از فلسفه هاى ازدواج است كه مى توان آن را به عنوان هدف ياد كرد و مودّت و رحمت را مى توان به عنوان مبناى رابطه ميان همسران دانست كه تحقّق بخش آن هدف است.بنا بر اين،اساس موفّقيت زندگى و رضايت زناشويى،در محبّت و صميميت است.

امام صادق(ع) مهربانى زن را عامل همراهى و هميارى مى داند و در بارۀ اين گروه از زنان مى فرمايد:

وَ هُنَّ ثَلَاثٌ:فَامْرَأَةٌ وَلُودٌ وَدُودٌ تُعِينُ زَوْجَهَا عَلَى دَهْرِهِ لِدُنْيَاهُ وَ آخِرَتِهِ.... ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص323؛ [1]تهذيب الأحكام،ج7،ص401،ح1601؛كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص386،ح4358؛مكارم الأخلاق،ج1،ص435،ح1490؛ [2]معانى الأخبار،ص317،ح1؛بحار الأنوار،ج103،ص232،ح11. [3]

و آنان سه گروه اند:زن زاياىِ مهربان كه شوهرش را در امور دنيوى و اخروىِ زندگى اش يارى مى رسانَد....

تأكيد بر مهرورزى

به دليل نقش مهم مهرورزى در زندگى،در معارف دين،فراوان بر آن تأكيد شده است.امام زين العابدين(ع) يكى از حقوق زن را مهربانى با او مى داند. ⁽²⁾امام صادق(ع) مهربانى با همسر را از اخلاق پيامبران معرفى كرده است. ⁽³⁾انس در بارۀ شخص

پيامبر خدا(ص) مى گويد كه ايشان با خانواده اش مهربان ⁽¹⁾

. كَانَ رَسُولُ الله(ص) رَحِيماً بِالعِيَالِ (مسند الطيالسى،ص283،ح2115؛المطالب العالية،ج4،ص26،ح3864؛كنز العمّال،ج7،ص129،ح18334).

در برخى روايات،به پاداش معنوىِ مهربانى با همسر اشاره و بر آن تأكيد شده است كه نشان دهندۀ اهميت آن در تفكّر اسلامى است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

إِذَا نَظَرَ العَبدُ إِلَى وَجهِ زَوجِهِ وَنَظَرَتْ إِلَيهِ،نَظَرَ اللهُ إِلَيهِمَا نَظرَ رَحَمَةٍ،فَإِذَا أََخَذَ بِكَفِّهَا وَأَخَذَت بِكَفِّهِ،تَسَاقَطَت ذُنُوبُهُمَا مِن خِلَالِ أَصَابِعِهِمَا. ⁽³⁾

هنگامى كه بنده به صورت زنش نگاه كند و زنش به صورت او،خداوند به هر دوى آنها نظر رحمت مى كند و هنگامى كه دستان همديگر را بگيرند،گناهانشان از لاى انگشتانشان فرو مى ريزد.

در برخى ديگر از روايات،به تأثير مهربانىِ همسر در قيامت اشاره شده است.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

ى

ُؤتَى بِالرَّجُلِ مِن أُمَّتِى يَومَ القِيَامَةِ وَمَا لَهُ مِن حَسَنَةٍ تُرجَى لَهُ الجَنَّةَ،فَيَقُولُ الرَّبُّ تَعَالَى:أَدخِلُوهُ الجَنَّةَ،فَإنَّهُ كَانَ يرحَمُ عِيَالَهُ. ⁽⁴⁾

روز قيامت،مردى از امّت من را مى آورند در حالى كه براى او حسنه اى كه اميد بهشت را برايش داشته باشد،ندارد؛ولى خداى تعالى مى فرمايد:او را وارد بهشت كنيد؛زيرا با خانواده اش مهربان بود.

در بخش ديگرى از روايات،به مهربانى زن نسبت به شوهر توجّه شده است.پيامبر خدا(ص) اين را از حقوق مرد مى داند و مى فرمايد:

لِلرَّجُلِ عَلَى المَرْأَةِ أَنْ تَلْزَمَ بَيْتَهُ وَ تَوَدَّدَهُ وَ تُحِبَّهُ وَ تُشْفِقَهُ. ⁽¹⁾

.مستدرك الوسائل،ج14،ص244. [1]

حق مرد بر زن اين است كه هماره در خانه اش باشد. ⁽²⁾با او مهر ورزد،دوستش بدارد و برايش دلسوزى كند.

در ديگر روايات،مهربانى،يكى از ويژگى هاى زن شايسته به شمار آمده است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

إِنَّ خَيْرَ نِسَائِكُمُ الْوَلُودُ الْوَدُودُ. ⁽³⁾

بهترين زنان شما،زنان زاياىِ مهرورز هستند.

بر اين پايه،سفارش شده است كه با زنان مهرورز،ازدواج كنيد.

نكتۀ مهم ديگر،رابطۀ مهربانى با ايمان است كه در تعدادى از روايات بر آن تأكيد شده است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

كُلَّمَا ازْدَادَ الْعَبْدُ إِيمَاناً ازْدَادَ حُبّاً لِلنِّسَاءِ. ⁽⁴⁾

هنگامى كه بنده ايمانش زياد شود،محبتش به زنان افزون مى گردد.

امام صادق(ع) نيز در اين باره مى فرمايد:

الْعَبْدُ كُلَّمَا ازْدَادَ لِلنِّسَاءِ حُبّاً ازْدَادَ فِي الْإِيمَانِ فَضْلًا. ⁽⁵⁾

بنده،هنگامى كه محبّتش به زنان زياد شود،ايمانش فزونى مى يابد.

ايشان در روايت ديگرى چنين مى فرمايد:

مَا أَظُنُّ رَجُلًا يَزْدَادُ فِي الْإِيمَانِ خَيْراً إِلَّا ازْدَادَ حُبّاً لِلنِّسَاءِ. ⁽⁶⁾

گمان نمى كنم كه در ايمان مردى،خيرى افزوده شود مگر اين كه محبّتش به زنان

زياد گردد!

همۀ اين امور،نشان دهندۀ جايگاه مهم مودّت و رحمت در خانواده است.از آن جا كه اين امر،راهبرد رضامندى و پايدارىِ خانوادگى است،بايد آن را«اَبَر توان»ناميد.همسران موفّق كسانى اند كه از توان مهرورزى و ايجاد مودّت و رحمت برخوردارند.

معناى مودّت و رحمت و تفاوت آنها

اشاره

دو واژۀ مودّت و رحمت كه در آيۀ شريف از آنها صحبت شده،نيازمند بررسى اند.براى فهم دقيق اين موضوع،نخست بايد به چند نكته توجّه كرد:

1.تفاوت مودّت با محبّت

محبّت،احساس عاطفى انسان است كه در قلب او جاى دارد؛ولى مودّت،جلوۀ رفتارى آن است.مرحوم علاّمه طباطبايى در اين باره مى فرمايد:

كلمۀ«مودّت»،تقريباً به معناى محبّتى است كه اثرش در مقام عمل ظاهر باشد.در نتيجه،نسبت مودّت به محبّت،نسبت خضوع است به خشوع؛چون خضوع،آن خشوعى را گويند كه در مقام عمل،اثرش هويدا شود،به خلاف خشوع كه به معناى نوعى تأثّر نفسانى است كه از مشاهدۀ عظمت و كبريايى در دل پديد مى آيد. ⁽¹⁾

.الميزان،ج16،ص166.

با اين توصيف،به كار بردن واژۀ مودّت به جاى محبّت مى تواند دو نكتۀ مهم داشته باشد:يكى اين كه مودّت،هم محبّت و هم عمل بر اساس محبّت را دربر مى گيرد.ديگر اين كه تنها محبّت درونى و قلبى نيست كه زندگى را سامان مى بخشد؛بلكه رفتار محبّت آميز است كه در پايدارى زندگى نقش دارد.زندگى،امرى جدّى است،نه يك داستان و تنها با عمل،استوار و پايدار مى شود.

2.تفاوت مودّت با رحمت

مودّت و رحمت،هر دو از جنس علاقه و عاطفۀ مثبت هستند،با اين تفاوت كه رحمت،به شخصى نيازمند است كه بايد از او حمايت و به او كمك كرد.به بيان

ديگر،هنگامى كه عواطف ما به شخصِ نيازمندِ مراقبت و نگهدارى،جريان مى يابد،نام«رحمت»بر خود مى گيرد.مرحوم علاّمه طباطبايى در اين باره مى فرمايد:

رحمت،به معناى نوعى تأثير نفسانى است كه از مشاهدۀ محروميتِ محرومى كه كمالى را ندارد و محتاج به رفع نقص است،در دل،پديد مى آيد و صاحب دل را وادار مى كند به اين كه در مقام اقدام برآيد و او را از محروميت نجات دهد و نقصش را رفع كند. ⁽¹⁾

.همان جا.

3.تفاوت معنايى دو واژه

دربارۀ كاربرد معنايىِ واژگان مودّت و رحمت،دو ديدگاه مطرح شده است:ديدگاه همسرى-فرزندى و ديدگاه جوانى-پيرى.بر پايۀ ديدگاه نخست،مودّت،به روابط عاطفى ميان همسرانى مربوط مى شود كه تقريباً در شرايط يكسان قرار دارند و رحمت،ويژۀ روابط همسران با فرزندانشان است كه نيازمند مراقبت و حمايت هستند.مرحوم علاّمه طباطبايى در اين باره مى فرمايد:

يكى از روشن ترين جلوه گاه ها و موارد خودنمايى مودّت و رحمت،جامعۀ كوچك خانواده است؛چون زن و شوهر در محبّت و مودّت،ملازم يكديگرند و اين دو با هم و مخصوصاً زن،فرزندان كوچك تر را رحم مى كنند؛چون در آنها ضعف و عجز مشاهده مى كنند و مى بينند كه كودك خردسالشان نمى تواند نيازهاى ضرور زندگى خود را تأمين كند.لذا آن محبّت و مودّت وادارشان مى كند به اين كه در حفظ و حراست تغذيه،لباس،منزل و تربيت او بكوشند و اگر اين رحمت نبود،نسل به كلّى منقطع مى شد و هرگز نوع بشر دوام نمى يافت. ⁽²⁾

امّا ديدگاه دوم،معتقد است كه هر دو مربوط به همسران است و تفاوت آن در جوانى و پيرى است؛روابط عاطفى ميان همسران در آغاز زندگى،بر اساس مودّت است و در ادامۀ زندگى-كه انسان ها پير و ناتوان مى شوند و نيازمند مراقبت هستند-،

بر اساس رحمت شكل مى گيرد.مودّت،انگيزۀ ارتباط در آغاز كار است؛امّا در پايان-كه يكى از دو همسر،ممكن است ضعيف و ناتوان گردد و قادر بر خدمتى نباشد-،رحمت جاى آن را مى گيرد. ⁽¹⁾

.تفسير نمونه،ج16،ص393. [1]در بخش ديگرى از اين كتاب آمده است:«مودّت،غالباً جنبة متقابل دارد؛امّا رحمت،يك جانبه و ايثارگرانه است؛زيرا براى بقاى يك جامعه،گاه خدمات متقابل لازم است كه سرچشمة آن،مودّت است و گاه خدمات بلاعوض كه نياز به ايثار و رحمت دارد.

البته آيه،مودّت و رحمت را ميان دو همسر بيان مى كند؛ولى اين احتمال نيز وجود دارد كه تعبير«بينكم»،اشاره به همة انسان ها باشد،كه دو همسر،يكى از مصاديق بارز آن محسوب مى شوند؛زيرا نه تنها زندگى خانوادگى كه زندگى در كل جامعة انسانى،بدون اين دو اصل،يعنى«مودّت»و«رحمت»امكان پذير نيست و از ميان رفتن اين دو پيوند و حتّى ضعف و كمبود آنها،ماية هزاران بدبختى،ناراحتى و اضطراب اجتماعى است».

ديدگاه سومى را نيز مى توان مطرح كرد كه نه بر پايۀ نظريۀ همسر-فرزند است و نه بر پايۀ ديدگاه پيرى-جوانى همسران؛بلكه اين ديدگاه،بر پايۀ اختلاف و تفاوت وضعيت همسران در زندگى است؛بدين معنا كه در ابعادى از زندگى-كه يكى نسبت به ديگرى در ضعف قرار دارد-،«رحمت»معنا مى يابد و در غير آن،«مودّت». ⁽²⁾

حدّ مودّت و رحمت

حال اين سؤال به ذهن مى آيد كه آيا مودّت و رحمت،اندازه اى هم دارند؟همان گونه كه ديديد،اسلام،تأكيد جدّى و اساسى بر مهر و محبّت در خانواده دارد؛امّا گاه ممكن است علاقۀ بيش از اندازه به خانواده،سبب دست زدن به اقدامات نادرست و نامشروع گردد.هر چند مودّت و رحمت،ركن پايدارى و رضامندى است،با اين حال،اگر آلوده به گناه و معصيت گردد،نتيجۀ عكس داده و به عاملى براى ناپايدارى و نارضايتى تبديل خواهد شد.در بحث آينده خواهيد ديد كه

خداوند،منبع ايجاد كنندۀ مودّت و رحمت است.حال اگر كسى به خاطر خانواده اش به گناه آلوده شود،مسيرى را برگزيده كه از قلمرو لطف و عنايت خداوند متعال،خارج شده است و اين،نتيجه اى جز زيان فردى و خانوادگى ندارد.خداوند متعال مى فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ. 1

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! [زنهار] اموال شما و فرزندانتان،شما را از ياد خدا غافل نگرداند،و هر كس چنين كند،آنان،خود از زيان كاران اند.

ممكن است امروز،انسان براى تأمين خانواده،تن به هر كارى بدهد؛امّا بايد بداند آن گاه كه پاى حساب و كتاب به ميان بيايد،هيچ كدام از زن و فرزند،به داد انسان نخواهند رسيد.بر همين اساس،پيامبر خدا(ص) در پندى به ابن مسعود چنين تأكيد مى فرمايد:

يَابنَ مَسعُودٍ،إيَّاكَ أَن تَدَعَ طاَعَةَ اللّهِ وَتَقصِدَ مَعصِيَتَهُ شَفَقَةً عَلَى أهلِكَ،لأَِنَّ اللهَ تَعَالَى يَقُولُ: يا أَيُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَ اخْشَوْا يَوْماً لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً 2. 3

اى پسر مسعود! مبادا دلسوزى براى خانواده ات،باعث شود كه طاعت خدا را وا نهى و نافرمانى اش را در پيش گيرى! زيرا خداوند متعال مى فرمايد:اى مردم! از پروردگارتان پروا بداريد،و بترسيد از روزى كه هيچ پدرى،به كار فرزندش نمى آيد،و هيچ فرزندى نيز به كار پدرش نخواهد آمد.

گاه ريشۀ اين اقدام،نگرانى از زندگى خانواده است.كسى كه به توحيد ايمان داشته باشد،از اين نگرانى ها به دور خواهد بود.در همين راستا،امام على(ع) به يكى از اصحاب خود مى فرمايد:

لَا تَجْعَلَنَّ أَكْثَرَ شُغُلِكَ بِأَهْلِكَ وَ وُلْدِكَ؛فَإِنْ يَكُنْ أَهْلُكَ وَ وُلْدُكَ أَوْلِيَاءَ اللهِ فَإِنَّ

اللهَ لَا يُضِيعُ أَوْلِيَاءَهُ،وَ إِنْ يَكُونُوا أَعْدَاءَ اللهِ فَمَا هَمُّكَ وَ شُغُلُكَ بِأَعْدَاءِ اللهِ؟! ⁽¹⁾

.نهج البلاغة،حكمت 352؛ [1]مشكاة الأنوار،ص159،ح401؛ [2]روضة الواعظين،ص470؛ [3]بحار الأنوار، ج 104،ص73،ح20. [4]

هرگز بيشتر وقت خود را صَرفِ زن و فرزندانت مكن؛زيرا اگر آنان دوست خدا باشند،خداوند،دوستانش را وا نمى گذارد،و اگر دشمن خدا باشند،چرا بايد همّ و غمّ تو،رسيدگى به دشمنان خدا باشد؟!

انسان بايد زمانى را نيز براى تأمين معنويت خود و خانواده قرار دهد.تأمين معنويت،از امورى است كه در پايدارى و رضايت زناشويى،نقش اساسى دارد.در اين باره،در ادامه،بيشتر سخن خواهيم گفت. ⁽²⁾

منبع مودّت و رحمت

مودّت و رحمت،پيوند قلب هاست و اين جز از خداوند متعال بر نمى آيد.خداوند در اين باره مى فرمايد:

وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً. 3

نعمت خدا را بر خود ياد كنيد.آن گاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد،پس ميان دل هاى شما الفت برقرار كرد،تا به لطف او برادرانِ هم شُديد.

در جاى ديگرى مى فرمايد:

وَ أَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ما أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَ لكِنَّ اللّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ. 4

و ميان دل هايشان الفت انداخت،كه اگر آنچه در روى زمين است،همه را خرج مى كردى،نمى توانستى ميان دل هايشان الفت برقرار كنى؛ولى خدا بود كه ميان آنان مهربانى انداخت؛چرا كه او تواناى حكيم است.

در اين آيۀ شريف،تنها بر ناكارآمدى ثروت در ايجاد الفت اشاره شده است؛امّا مى توان آن را به ديگر عوامل مادى و غيرخدايى،مانند:جاه،جمال و...سرايت داد.پس در يك قاعدۀ كلّى مى توان گفت كه ثروت،جاه،جمال و هر عامل مادى و غيرخدايىِ ديگرى،در ايجاد الفت و محبّت،بى تأثير است.

بر اين اساس،فهميده مى شود كه آسايش و راحتى زندگى،تنها به داشتن همسرى زيبا و صاحب جاه و مال نيست.چه بسا همسرانى كه مال،جاه و جمال دارند؛امّا كسى را خوش بخت نكرده اند.خوش بختى در زندگى،از آنِ همسرانى است كه ميان آنان«مودّت»و«رحمت»برقرار است و اين مهم،با مال،جاه و جمال به دست نمى آيد.از اين رو،اسلام سفارش مى كند كه همسر خود را به خاطر مال،جاه و جمال انتخاب نكنيد كه اگر چنين كنيد،خداوند،شما را به همان مؤلّفه ها واگذار مى كند.امّا اگر به خاطر دين و ايمان با كسى ازدواج كرديد،خداوند،اين عوامل را نيز به شما مى دهد.

آنچه زندگى را شيرين و لذّت بخش مى كند،داشتن ثروت و زيبايى نيست،بلكه مودّت و رحمت است و اين دو،در دست خداوند است.اوست كه ميان دل ها انس و الفت برقرار مى كند و اين،از هر چيزى براى انسان،دوست داشتنى تر خواهد بود؛يعنى داشتن يك زندگى شيرين،لذّت بخش و همراه با آرامش و آسايش.

وظيفۀ همسران

تاكنون دانستيم كه خداوند متعال،سرچشمۀ الفت و عامل برقرارى آن در ميان قلب هاست.حال اين پرسش مطرح است كه:آيا همسران در اين راه،نقشى ندارند؟پاسخ،روشن است:آنان نيز نقش دارند؛البته نقش آنان در طول نقش يگانۀ خداوند يكتاست و نه در عرض آن و در كنار و همانند آن.اكنون بايد وظيفۀ همسران را براى تحكيم مودّت و رحمت،بيان كرد.مهم،اين است كه قوام زندگى زناشويى،بر مودّت و رحمت استوار است و آن نيز ريشه در لطف خداوند متعال دارد؛امّا همسران نيز به اندازۀ خود و در طول خواست الهى،وظيفه اى دارند كه بايد انجام دهند تا چرخۀ صميميت،تكميل گردد.به همين دليل،در معارف اسلامى،از

مسئوليت همسران ياد شده و نسبت به آن هشدار داده شده است.پيامبر خدا(ص) پس از بيان كلّى مسئوليت افراد،به زن و مرد و مسئوليت خانوادگى آنان پرداخته،مى فرمايد:

كُلُّكُم رَاعٍ فَمَسؤُولٌ عَن رَعِيَّتِهِ...وَ الرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهلِ بَيتِهِ وَ هُوَ مَسؤُولٌ عَنهُم،وَ المَرأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى بَيتِ بَعلِهَا وَ وُلدِهِ وَ هِيَ مَسؤُولَةٌ عَنهُم. ⁽¹⁾

.صحيح البخارى،ج2،ص901،ح2416؛صحيح مسلم،ج3،ص1459،ح20؛سنن أبى داوود،ج3،ص130،ح2928؛مسند ابن حنبل،ج2،ص319،ح5167؛ [1]كنز العمّال،ج6،ص22،ح14670؛تنبيه الخواطر،ج1،ص6؛ [2]إرشاد القلوب،ص184. [3]

هر يك از شما كه [به گونه اى] سرپرست است،در بارۀ زيردستش بازخواست مى شود...مرد،سرپرستِ خانوادۀ خويش است و در بارۀ آنها از او بازخواست مى شود.زن نيز سرپرست خانۀ شوهر خود و فرزندان اوست و در بارۀ آنها از او سؤال خواهد شد.

در احاديث،بر مسئوليت مرد،تأكيد بيشترى شده است.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

إِنَّ اللَه سَائِلٌ كُلَّ رَاعٍ عَمَّا استَرعَاهُ،أَحَفِظَ أَم ضَيَّعَ؟حَتَّى يَسأَلَ الرَّجُلَ عَن أَهلِ بَيتِهِ. ⁽²⁾

خداوند از هر سرپرستى،در بارۀ آنچه تحت سرپرستى اوست،بازخواست مى كند كه آيا از آن،نگهدارى كرده يا تباهش ساخته است؟حتّى از مرد در بارۀ خانواده اش بازخواست مى كند.

پيامبر(ص) حتّى كسى را كه حقوق خانواده را رعايت نكند،نفرين كرده است:

مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُول. ⁽³⁾

ملعون است،ملعون است كسى كه خانواده اش را وامى گذارد!

جابر بن عبد اللّه،از پيامبر خدا(ص) نقل مى كند كه روزى ايشان فرمود:آيا شما را از بدترين مردانتان خبر ندهم؟گفتيم:بله،اى پيامبر خدا! فرمود:

إِنَّ مِنْ شِرَارِ رِجَالِكُمُ:الْبَهَّاتَ،الْجَرِيءَ،الْفَحَّاشَ،الْآكِلَ وَحْدَهُ،وَ الْمَانِعَ رِفْدَهُ،وَ الضَّارِبَ عَبْدَهُ،وَ الْمُلْجِئَ عِيَالَهُ إِلَى غَيْرِهِ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج2،ص292،ح13؛ [1]بحار الأنوار،ج72،ص115،ح13. [2]

بدترين مردانِ شما كسانى هستند كه به مردم،پيوسته تهمت مى زنند،گستاخ اند،بدزبان اند،تنها خورند،دستِ بخشنده ندارند،بندۀ خود را مى زنند،و خانواده شان را [براى تأمين زندگى،] نيازمند ديگران مى كنند.

حاكم نيشابورى،از جابر خيوانى نقل مى كند كه دو شب مانده از ماه رمضان،نزد عبد اللّه بن عمرو بودم كه پيشكارى از شام،نزد او آمد.عبد اللّه به او گفت:آيا براى خانواده ام به اندازۀ كافى،خرجى گذاشته اى؟پيشكار گفت:مقدارى خرجى برايشان گذاشتم.عبد اللّه گفت:سوگندت مى دهم كه چون بازگشتى،خرجىِ كافى برايشان بگذارى؛زيرا از پيامبر خدا (ص) شنيدم كه مى فرمود:

كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْماً أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَعُولُهُ. ⁽²⁾

مرد را همين گناه بس كه در حقّ خانواده اش،كوتاهى ورزد.

رعايت حقوق خانواده،از آن جا كه مسئوليت خانوادگى همسران را نشان مى دهد،از اهمّيت بسيارى در پايدارى و رضايت زناشويى دارد.

در ادامه،به بررسى اين مسئله خواهيم پرداخت.

تعامل مثبت و سازنده،عامل تحقق راهبرد

اشاره

چگونگى تعامل همسران با يكديگر،نقش مهمى در تحقّق مودّت و رحمت و در نتيجه،در موفّقيت زندگى و رضايت زناشويى دارد.از اين رو،در متون اسلامى،به طور كلّى از«حُسن معاشرت»ياد شده است.قرآن كريم در ترسيم اين اصل بنيادين،در تعامل همسران،خطاب به مردان مى فرمايد:

وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ. ⁽¹⁾

.سورۀ نساء،آيۀ 19. [1]

و با آنان به نيكى رفتار كنيد.

امام صادق(ع) از سه چيز به عنوان نياز اخلاقى مرد در تعامل با همسر ياد كرده كه يكى از آنها«تعامل زيبا»است. ⁽²⁾در پاره اى از روايات،تأكيدات فراوانى نسبت به احسان به همسر وارد شده است.پيامبر خدا(ص) بهترين مردم را كسى مى داند كه به خانوادۀ خود احسان كند، ⁽³⁾بهترين رفتار را با آنان داشته باشد ⁽⁴⁾

الخَلقُ عِيَالُ الله،وَأَحَبُّ عِبَادِ الله إِلَى الله أَنفَعُهُم لِعِيالِهِ ؛مردمان،خانوادۀ خداوند هستند،و محبوب ترين بندگان خدا نزد خداوند،كسى است كه به حال خانواده اش،سودمندتر باشد (شعب الإيمان،ج6،ص43، ح 7445 و 7446). [7]

اسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْراً ؛پند خوب را در بارۀ زنان بپذيريد (صحيح البخارى،ج5،ص1987،ح4890؛صحيح مسلم،ج2،ص1091،ح60؛كنز العمّال،ج16،ص372،ح44955؛عوالى اللآلى،ج1،ص255،ح16؛ [8]بحار الأنوار،ج33،ص628). [9]

خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ،وَ أَنَا خَيْرُكُمْ لِأَهْلِي ؛بهترينِ شما آن كسى است كه براى خانواده اش بهتر باشد،و من،بهترين شما براى خانواده ام هستم ( كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص555،ح4908 و ص443 ح4538؛مكارم الأخلاق،ج1،ص466،ح1590؛سنن الترمذى،ج5،ص709،ح3895؛كنز العمّال:ج16،ص371،ح44941).

أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ،أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً،وَ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ ؛در روز قيامت،آن كس از شما به من نزديك تر مى نشيند كه خوش اخلاق تر،و براى خانواده اش بهتر است (عيون أخبار الرضا(ع)،ج2،ص38،ح108؛ [10]صحيفة الإمام الرضا(ع)،ص230،ح124؛ [11]بحار الأنوار،ج71،ص387،ح34). [12]

به ديگرى پناه ببرند. ⁽¹⁾

. إِنَّ مِنْ خَيْرِ رِجَالِكُمُ:التَّقِيَّ النَّقِيَّ،السَّمْحَ الْكَفَّيْنِ،النَّقِيَّ الطَّرَفَيْنِ،الْبَرَّ بِوَالِدَيْهِ،وَ لَا يُلْجِئُ عِيَالَهُ إِلَى غَيْرِهِ ؛بهترين مردانِ شما آن كسى است كه پرهيزگار،پاك،گشاده دست،پاك زبان،پاك دامن،و خوش رفتار نسبت به پدر و مادرش است،و خانواده اش را نيازمند ديگران نمى سازد ( الكافى،ج2،ص57،ح7؛ [1]تهذيب الأحكام،ج7،ص400،ح1597؛بحار الأنوار،ج70،ص375،ح20). [2]

امام صادق(ع): مَن حَسُنَ بِرُّهُ فِي أهلِ بَيتِهِ زِيدَ فِي رِزقِهِ ؛كسى كه به خانواده اش نيكى مى كند،روزى اش زياد مى شود ( الدعوات،ص127،ح315؛نزهة الناظر،ص116،ح57 نحوه،بحار الأنوار،ج69، ص 408،ح117).

امام صادق(ع): مَن حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهلِ بَيتِهِ مُدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ ؛كسى كه با خانواده اش نيكوكار است،عمرش طولانى مى شود ( الكافى،ج2،ص105،ح11؛ [3]الأمالى،طوسى،ص245،ح425؛ [4]تحف العقول،ص388؛إرشاد القلوب،ص134؛ [5]بحار الأنوار،ج71،ص8،ح9).

از سوى ديگر،به زنان،«خوب شوهردارى (حُسن التبعّل)»توصيه شده است. ⁽¹⁾

.ر.ك:تحكيم خانواده از نگاه قرآن و حديث،ص206 به بعد. [1]

فَوَ اللهِ مَا أَغْضَبْتُهَا وَ لَا أَكْرَهْتُهَا عَلَى أَمْرٍ حَتَّى قَبَضَهَا اللهُ(عزوجل)،وَ لَا أَغْضَبَتْنِي وَ لَا عَصَتْ لِي أَمْراً،وَ لَقَدْ كُنْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهَا فَتَنْكَشِفُ عَنِّي الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَانُ. ⁽²⁾

به خدا سوگند كه تا زنده بود،نه او را عصبانى نمودم و نه به كارى مجبورش كردم! او نيز،نه مرا عصبانى نمود و نه در كارى،از من نافرمانى كرد.هنگامى كه به او نگاه مى كردم،غم ها و اندوه ها از من برطرف مى شدند.

امام باقر(ع) نيز در اين باره مى فرمايد:

لَا شَفِيعَ لِلْمَرْأَةِ أَنْجَحُ عِنْدَ رَبِّهَا مِنْ رِضَا زَوْجِهَا،وَ لَمَّا مَاتَتْ فَاطِمَةُ(عليها السلام) قَامَ عَلَيْهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) وَ قَالَ:اللهمَّ إِنِّي رَاضٍ عَنِ ابْنَةِ نَبِيِّكَ،اللهمَّ إِنَّهَا قَدْ أُوحِشَتْ فَآنِسْهَا،اللهمَّ إِنَّهَا قَدْ هُجِرَتْ فَصَلِّهَا،اللهمَّ إِنَّهَا قَدْ ظُلِمَتْ فَاحْكُمْ لَهَا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ. ⁽³⁾

براى زن،هيچ شفيعى نزد پروردگارش كارسازتر از رضايت شوهرش نيست.زمانى كه فاطمه(عليها السلام) درگذشت،امير مؤمنان(ع) بر بالين او ايستاد و فرمود:«بار خدايا! من از دختر پيامبرت راضى هستم.بار خدايا! او تنها شد؛پس همدم او باش.بار خدايا! او مهجور شد؛پس تو،به او بپيوند.بار خدايا! به او ستم شد؛پس تو داوَرَش باش كه تو،بهترين داورانى».

تعامل مثبت و سازنده،عامل بنيادين در تأمين مودّت و رحمت بوده و از توانمندى هاى اساسى به شمار مى رود.خانواده اى موفّق است كه همسران آن،از توان برقرارى يك تعامل مثبت و سازنده برخوردار باشند.امّا سؤال اساسى اين است

كه مؤلّفه هاى اين تعامل مثبت و سازنده كدام اند؟در متون دينى،موارد متعدّدى در اين باره وارد شده كه در ادامه به بررسى آنها خواهيم پرداخت.

يك.خوش اخلاقى

اشاره

خوش اخلاقى،از مفاهيمى است كه در حوزۀ تعامل بين فردى معنا مى يابد ⁽¹⁾

.برخى به اشتباه،حُسن خلق را با برخوردارى از اخلاق نيك،اشتباه گرفته اند.

يَا عَلِيُّ،أَحْسِنْ خُلُقَكَ مَعَ أَهْلِكَ وَ جِيرَانِكَ وَ مَنْ تُعَاشِرُ وَ تُصَاحِبُ مِنَ النَّاسِ،تُكْتَبْ عِنْدَ اللهِ فِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَى. ⁽⁴⁾

اى على! اخلاقت را با خانواده،همسايه و كسى كه با تو رفت و آمد دارد و همراه و هم سخن توست،نيك گردان كه نزد خدا در درجات عالى نوشته مى شود.

پيامبر خدا(ص) در بارۀ ارزش اين ويژگى مى فرمايد:

أَقرَبَكم مِنّى مجلساً يومَ القيامةِ أَحسَنَكم خُلقاً وخِيَرَكم لِأهلِهِ. ⁽⁵⁾

نزديك ترين همنشين شما با من در روز قيامت،خوش خُلق ترين و بهترين شما براى خانواده اش است.

امام زين العابدين(ع) خوش اخلاقى با خانواده را يكى از چهار چيزى برمى شمرد كه هر كه آنها را داشته باشد،ايمانش كامل است و گناهش بخشوده مى شود و پروردگارش را در حالى كه از او راضى است،مى بيند. ⁽¹⁾

. أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِيمَانُهُ وَ مُحِّصَتْ عَنْهُ ذُنُوبُهُ وَ لَقِيَ رَبَّهُ وَ هُوَ عَنْهُ رَاضٍ:مَنْ وَفَى لِلهِ بِمَا جَعَلَ عَلَى نَفْسِهِ لِلنَّاسِ،وَ صَدَقَ لِسَانُهُ مَعَ النَّاسِ،وَ اسْتَحْيَا مِنْ كُلِّ قَبِيحٍ عِنْدَ اللهِ وَ عِنْدَ النَّاسِ،وَ حَسُنَ خُلُقُهُ مَعَ أَهْلِهِ ( الأمالى،مفيد، ص 299،ح9؛الخصال،ص222،ح50؛الأمالى،طوسى،ص73،ح106؛ [1]المحاسن،ج1،ص69، ح 21؛ [2]مشكاة الأنوار،ص262،ح779؛ [3]بحار الأنوار،ج69،ص385،ح48). [4]

مفهوم خوش اخلاقى

اشاره

تا زمانى كه پاسخ اين پرسش ها كه:«خوش اخلاقى چيست؟و به چه كسى خوش اخلاق گفته مى شود؟»،روشن نشود،نمى توان نقش اين عامل را در رضامندى زناشويى شناخت.بى گمان براى مشخص شدن مفهوم خوش اخلاقى بايد مصداق هاى آن را شناخت.در برخى روايات،به اين مسئله پرداخته شده است كه در ادامه به آنها خواهيم پرداخت.

از امام صادق(ع) در بارۀ ميزان حُسن خُلق سؤال شد و ايشان در بيان مصداق هاى آن،به سه چيز تصريح فرمود:

تُلِينُ جَانِبَكَ،وَ تُطِيبُ كَلَامَكَ،وَ تَلْقَى أَخَاكَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ. ⁽²⁾

نرم خو و خوشگو باشى و برادرانت را با روى خوش ملاقات كنى.

در حديث ديگرى،يونس شيبانى نقل مى كند كه:روزى امام صادق(ع) از من پرسيد:«شوخى شما با يكديگر چگونه است؟».گفتم:اندك است.امام(ع) با شنيدن اين جمله فرمود:

فَلَا تَفْعَلُوا،فَإِنَّ الْمُدَاعَبَةَ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ،وَ إِنَّكَ لَتُدْخِلُ بِهَا السُّرُورَ عَلَى أَخِيكَ،وَ لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللهِ(ص) يُدَاعِبُ الرَّجُلَ يُرِيدُ أَنْ يَسُرَّهُ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج2،ص663. [1]

اين گونه نباشيد؛زيرا شوخى،از حُسن خلق است و تو با آن،برادرت را خوش حال مى كنى.پيامبر خدا(ص) نيز با برخى شوخى مى كرد به اين قصد كه او را خوش حال كند.

امام على(ع) نيز در برشمردن اجزاى حُسن خلق،به توسعۀ زندگى و گشايش بر خانواده اشاره مى كند. ⁽²⁾

از مجموع روايات استفاده مى شود كه حسن خلق در چند چيز است:الف.نرم خويى؛ب.خوش گفتارى؛ج.خوش رويى؛د.سرور و نشاط آورى؛.توسعه دادن زندگى.از اين موارد،روشن مى شود كه حُسن خُلق،داراى ابعاد مختلفى است.بخشى از آن به«مهر و عطوفت»برمى گردد؛بخش ديگر به«مهارت در گفتار»؛بخش سوم به«چگونگى برخورد با ديگران»؛بخش چهارم،به«جنبۀ هيجانى»؛و بخش پنجم،به«فراهم كردن امكانات لازم براى زندگى».

توضيح و تبيين اين امور در متون اسلامى،بحثى دامنه دار خواهد بود كه مجال طرح مفصّل آنها در اين بحث نيست و تنها به اندازه اى كه مسئله روشن شود و نقش آنها در زندگى تبيين گردد،به بررسى شان خواهيم پرداخت.

الف.نرم خويى

دو جسم سخت و خشن،وقتى در كنار يكديگر قرار بگيرند،در اثر تنش و اصطكاكى كه با يكديگر خواهند داشت،آسيب جدّى اى خواهند ديد؛امّا اگر نرم باشند،در همۀ تغييرات و برخوردها انعطاف داشته و مانعِ از بين رفتن و آسيب ديدن خواهد شد.

همين مسئله،در حوزۀ اخلاق بين فردى نيز جارى است.نرم خويى يعنى ملاطفت و انعطاف پذيرى در برخورد با ديگران كه زمينۀ سازگارى و مهربانى را فراهم مى آورد.همان گونه كه دو جسم سخت نمى توانند به راحتى در كنار هم قرار بگيرند،دو اخلاق خشن نيز نمى توانند در كنار هم زندگى آرامى داشته باشند.قرآن كريم خطاب به پيامبر(ص) مى فرمايد:

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ. 1

و به [بركت] رحمت الهى،با آنان نرمخو [و پرمِهر] شدى،و اگر تندخو و سخت دل بودى،قطعاً از پيرامون تو پراكنده مى شدند.

از اين آيه مى توان فهميد كه اولاً نرم خويى،ريشه در لطف و رحمت خداوند متعال دارد؛ثانياً بداخلاقى و تندخويى،از عوامل ويرانگر مودّت و رحمت است و در مقابل،خوش خويى و ملاطفت،از عوامل مودّت و رحمت.از عوامل ناكامى در تعامل بين همسرى،سختى و انعطاف ناپذيرى اخلاقى است.اخلاق نرم،با انعطاف خود،ضربه هاى رابطه و تعامل با همسر را همانند يك بالشتك نرم،در خود هضم مى كند و اجازه نمى دهد كه مسائل كوچك و بزرگ،به كيان خانواده آسيب بزند.

ب.خوش گفتارى

كلام،از اساسى ترين ابزار ارتباط با ديگران به شمار مى رود.سخن،گذشته از انتقال معنا،دربردارندۀ حالات مختلف بوده و امور ديگرى را نيز منتقل مى سازد.امورى همانند محبّت و نفرت،تكريم و تحقير،و احترام و استخفاف و...به وسيلۀ سخن منتقل مى شوند.از اين رو،مهارت در سخن گفتن،از امورى است كه در

موفّقيت يك تعامل،نقش اساسى اى دارد.اگر زبان ها به خوبى سخن بگويند و گوش ها سخن زيبا بشنوند،در بهداشت روان خانواده و ايجاد و تحكيم الفت ميان اعضا،نقش مؤثّرى خواهد داشت.

در قرآن كريم،چند ويژگى براى سخن آمده كه مى تواند خوش گفتارى را تعريف

كند:يكى«حُسن» ⁽¹⁾

. قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً ؛با مردم،به زيبايى سخن بگوييد (سورۀ بقره،آيۀ 83). [1]

ناسزاگويى،يكى از آفات كلام است كه مى تواند روابط همسران را به مخاطره بياندازد.از ويژگى هاى خانواده هاى مثبت و موفّق،پرهيز از ناسزاگويى است.وقتى از عايشه پرسيدند كه اخلاق پيامبر خدا(ص) با خانواده اش چگونه بود،گفت:«خوش اخلاق ترين مردم بود و اهل فحش و ناسزا نبود». ⁽⁴⁾

از روابطى كه در آن،ناسزاگويى رواج داشته باشد،نمى توان انتظار صميميت داشت.زندگى از سويى نيازمند دل هاى به هم نزديك و صاف و پاك است و از سوى ديگر،نيازمند برخوردارى همسران از ارزش و احترام.به فرمودۀ على(ع):زشتگويى-كه روش فرومايگان است-، ⁽⁵⁾از سويى،موجب دور شدن گران مايگان ⁽⁶⁾

و كينه ور شدن دل ها مى شود ⁽⁷⁾و از سوى ديگر،شكوه و مروّت را لكّه دار مى سازد ⁽⁸⁾و قدر و منزلت و صميميت را از بين مى برد ⁽⁹⁾و سرزنش ديگران را در پى دارد. ⁽¹⁰⁾

همچنين ناسزاگويى،پاسخ درشت و تلخ طرف مقابل را به همراه خواهد داشت. ⁽¹⁾

. لاَ تَقُولَنَّ مَا يَسُوؤُكَ جَوَابُهُ (همان،ح17945).از اين رو،حتّى اگر انسان در پاسخ طرف مقابل، درمانده نيز گردد،نبايد به ناسزاگويى متوسل شود: لا تُسِئِ اللَّفظَ وِ إِن ضَاقَ عَلَيكَ الجَوَابُ (همان،ح).

ج.خوش رويى

ديدن،بيشترين و نخستين نحوۀ ارتباط ما با ديگران است و در اين ميان،حالات چهره،گوياترين پيام را مى تواند به مخاطب منتقل سازد. ⁽³⁾حالات چهره،عاطفه را برمى انگيزد و اين حالت،اگر مثبت باشد،عاطفۀ مثبت را و اگر منفى باشد،عاطفۀ منفى را بر مى انگيزد. ⁽⁴⁾خوش رويى،حالت مثبت و خوشايندى است كه عاطفۀ مثبت را برمى انگيزد و رابطه را دلپذير مى سازد.

از آن جا كه اسلام،به روابط و تعامل مثبت با ديگران اهميت فراوان مى دهد،بشّاش بودن و خوش رو بودن را مورد تأكيد قرار داده است.اين ويژگى چنان اهميتى دارد كه يكى از مكارم اخلاق پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان بوده

است. ⁽⁵⁾پيامبر خدا(ص) همواره گشاده رو بود و تبسّم بر چهره داشت ⁽⁶⁾

امام حسن(ع): كَانَ دَائِمَ الْبِشْرِ سَهْلَ الْخُلُقِ لَيِّنَ الْجَانِبِ (عيون أخبار الرضا(ع)،ج1،ص316 و 318؛ [2]معانى الأخبار،ص80 و 83؛بحار الأنوار،ج16،ص148 و 152 ح4). [3]

گشاده رويى را مى ديد،دست وى را مى گرفت ⁽¹⁾

.ان النبى(ص) كَانَ إِذَا أَتَاهُ رَجُلٌ فَرَأَي فِي وَجهِهِ بِشراً أَخَذَ بِيَدِهِ ( الطبقات الكبرى،ج1،ص378).

پيامبر خدا(ص) تصريح مى كند كه هر چند شما نمى توانيد ديگران را از اموالتان بهره مند سازيد،امّا مى توانيد با خوش رويى و خوش اخلاقى و گشاده رويى،آنان را در بر بگيريد و بهره مند سازيد. ⁽³⁾

امام على(ع): إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ،فَسَعُوهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللِّقَاءِ،فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ(ص) يَقُولُ:إِنَّكُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِكُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِكُمْ ( الأمالى،صدوق،ص531،ح718؛ [3]بحارالانوار، ج 71،ص384،ح22). [4]

در سوى ديگر،رو ترش كردن و چهره در هم كشيدن قرار دارد كه به شدّت نكوهش شده است.امام على(ع) نقل مى كند كه پيامبر خدا(ص) هماره مى فرمود كه:«خداوند،روترش كننده در چهرۀ برادرانش را دشمن مى دارد». ⁽⁴⁾

از اين رو،در برخى روايات،به خوش رويى در روابط خانوادگى توجّه شده و بر نقش آن،فراوان تأكيد شده است.جالب اين كه در حديثى،گشاده رويى و چهره درهم نكشيدن،يكى از حقوق زن دانسته شده است. ⁽⁵⁾

در بخش ديگرى از اين روايات،بر لزوم سُرورآورى چهرۀ زن براى مرد تأكيد شده و تعبيرهاى گوناگونى در بارۀ آن به كار رفته است.در برخى روايات،اين كار،

عنصر سازندۀ زندگى معرفى شده است.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

إِنَّ مِنَ الْقِسْمِ الْمُصْلِحِ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ،أَنْ يَكُونَ لَهُ الْمَرْأَةُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا سَرَّتْهُ.... ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص327). [1]

از عوامل سازنده براى مرد مسلمان،اين است كه همسرى داشته باشد كه وقتى به او نگاه مى كند،وى را خوش حال كند....

در رواياتى ديگر،سُرورآورى چهرۀ زن،بهترين فايده پس از اسلام ⁽²⁾و خير دنيا و آخرت ⁽³⁾

امام رضا(ع): مَا أَفَادَ عَبْدٌ فَائِدَةً خَيْراً مِنْ زَوْجَةٍ صَالِحَةٍ،إِذَا رَآهَا سَرَّتْهُ،وَ إِذَا غَابَ عَنْهَا حَفِظَتْهُ فِي نَفْسِهَا وَ مَالِهِ ؛بنده پس از اسلام آوردن،هيچ استفاده اى بهتر از زن صالحى كه وقتى او را مى بيند،وى را خوش حال كند و وقتى امر مى كند او را اطاعت كند و هنگامى كه از او دور مى شود،خودش و اموال او را حفظ كند،نبرده است (همان،ح3).

بداخلاقى!؟

اشاره

تا اين جا از خوش اخلاقى سخن گفتيم و روشن شد كه تأثير عميقى بر زندگى داشته و از عوامل اساسى كاميابى و رضامندى خانواده است؛امّا به هر حال نبايد

بداخلاقى را به عنوان يك واقعيت،ناديده گرفت.لذا در ادامه،به تأثير بداخلاقى و واكنش مناسب به آن اشاره خواهيم كرد.

1.تأثير بداخلاقى

شخص بداخلاق،پيش از آن كه ديگران را بيازارد،نخست خود را عذاب مى دهد و دچار فشار روانى فراوان مى سازد. ⁽¹⁾

.پيامبر الله(ص): مَنْ سَاءَ خُلُقُهُ عَذَّبَ نَفْسَهُ ( الكافى،ج2،ص321،ح4؛كتاب من لايحضره الفقيه، [1]ج4، ص 390،ح5834؛الأمالى،طوسى،ص47؛بحار الأنوار،ج72،ص326،ح4).

امام صادق(ع): لَوْ عَلِمَ سَيِّئُ الْخُلُقِ أَنَّهُ يُعَذِّبُ نَفْسَهُ لَتَسَمَّحَ فِي خُلُقِهِ ؛اگر انسان بداخلاق مي دانست كه خود را مي آزارد،در اخلاق خود آسان مى گرفت (نزهة الناظر،ص106،ح5).

از سوى ديگر،بداخلاقى موجب تنهايى انسان و از بين رفتن انس و الفت مى گردد. ⁽⁶⁾

سُوءُ الْخُلُقِ يُوحِشُ الْقَرِيبَ وَ يُنَفِّرُ الْبَعِيدَ (غرر الحكم،ح5593؛عيون الحكم والمواعظ،ص283، ح 5091).

زناشويى نيز دچار مشكل شده و روابطى ملال آور خواهد داشت. ⁽¹⁾

.امام على(ع) مَنْ ضَاقَ خُلُقُهُ مَلَّهُ أَهْلُهُ ( الكافى،ج8،ص23،ح4؛ [1]تحف العقول،ص97؛بحار الأنوار،ج77،ص286،ح1).

السَّيِّئُ الخُلُقِ كَثِيرُ الطَّيشِ،مُنغَصُ العَيشِ ؛شخص بداخلاق،شيوة زندگىِ بسيار كُندى دارد و زندگى اش هميشه تيره و تار است (غرر الحكم،ح1604؛عيون الحكم و المواعظ،ص50،ح1266).

2.واكنش به بداخلاقى

بى ترديد،بداخلاقى،اثرات ويرانگر و زيانبارى به همراه دارد؛امّا بايد ديد در برابر اين پديده،چه واكنشى بايد نشان داد كه اثر منفى آن به حد اقل كاهش يابد؟واكنش نامناسب به پديدۀ بداخلاقى،موجب افزايش دامنۀ اثرات منفى آن خواهد شد.راهبرد خردمندانه در برابر اين پديده،كاهش اثرات منفى است.اگر همسر،مقابله به مثل كند،دچار كشاكش زجرآور و دردناكى خواهند شد كه پيوسته دامنۀ اثرات منفى را گسترده تر ساخته و بر عمق آن مى افزايد.بنا بر اين،واكنش مناسب و منطقى،از مسائل لازم و ضرورت هاى اساسى براى زندگى است.

بداخلاقىِ همسر،يك موقعيت ناخوشايند در زندگى است و بر اساس آموزه هاى اسلامى،تاب آوردن و صبر كردن،بهترين واكنش به آن است.بردبارى و تاب آورى،

موجب كاهش فشار روانى مى گردد و بى تابى و نابردبارى،بر دامنۀ مشكلات و فشارهاى روانى مى افزايد.در اين باره،در ادامه،بيشتر سخن خواهيم گفت. ⁽³⁾مهم،اين است كه بى تابى و ناشكيبايى در برابر بداخلاقى همسر،نه تنها كارآمد نيست،

بلكه پيامد منفى هم دارد و سبب ناتوانى انسان در واكنش مناسب مى شود. ⁽¹⁾

.امام باقر(ع) يا امام صادق(ع): مَنْ لَا يُعِدَّ الصَّبْرَ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ يَعْجِزْ؛ كسى كه صبر را براى مصيبت هاى ناگوار آماده نكند،ناتوان مى شود ( الكافى،ج2،ص93). [1]

به همين جهت،كسى كه توان تاب آورى و بردبارى داشته باشد،مى تواند اين موقعيت ناخوشايند را كنترل و آن را مديريت كند.بديهى است كه اين توانايى،نقش مهمى در پايدارى خانواده و بازگرداندن صميميت به آن خواهد داشت.با بردبارى و تاب آورى در برابر بداخلاقى،مى توان نهاد خانواده را از نابه سامانى،آشفتگى و نابودى حفظ كرد و بستر را براى واكنش هاى اصلاحى مناسب،آماده ساخت.

به همين جهت،اسلام همان اندازه كه بر حُسن خُلق تأكيد دارد،به تاب آورى در برابر بداخلاقى نيز توصيه كرده است.پيامبر خدا(ص) در بارۀ صبر زن بر بداخلاقى مرد مى فرمايد:

وَ مَنْ صَبَرَتْ عَلَى سُوءِ خُلُقِ زَوْجِهَا،أَعْطَاهَا اللهُ مِثْلَ ثَوَابِ آسِيَةَ بِنْتِ مُزَاحِمٍ. ⁽⁵⁾

هر زنى كه بر بداخلاقىِ شوهرش شكيبا باشد،خداوند همانند پاداش آسيه دختر مزاحم را به او مى دهد.

آسيه،همسر فرعون بود كه به حضرت موسى(ع) ايمان آورد و به همين جهت،فرعون،فراوان بر او آزار رساند؛ولى بر آزار او صبر نمود و دست از ايمان خود نكشيد.از اين رو قرآن كريم از او به عنوان الگويى براى اهل ايمان (زن و مرد) ياد مى كند. ⁽¹⁾

. وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ... (سورۀ تحريم،آيۀ11).

مرحوم علاّمه طباطبايى در تفسير اين آيه شريف مى فرمايد:بحثى كه بايد در بارۀ عبارت لِلَّذِينَ آمَنُوا داشته باشيم،همان بحثى است كه در عبارت لِلَّذِينَ كَفَرُوا داشتيم.و در عبارت إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِى عِنْدَكَ بَيْتاً فِى الْجَنَّةِ،خداى سبحان،تمامى آرزوهايى را كه يك بندۀ شايسته در مسير عبوديتش دارد،خلاصه نموده،براى اين كه وقتى ايمان كسى كامل شد،ظاهر و باطنش هماهنگ،و قلب و زبانش هماواز مى شود.چنين كسى نمى گويد مگر آنچه را كه مى كند،و نمى كند مگر آنچه را كه مى گويد،و در دل،آرزويى را نمى پرورانَد،و در زبان درخواست آن را نمى كند،مگر همان چيزى را كه با عمل خود آن را مى جويد.

و چون خداى تعالى در خلال تمثيل حال اين بانو،و اشاره به منزلت خاصه اى كه در عبوديت داشت،دعايى را نقل مى كند كه او به زبان رانده،همين خود دلالت مى كند بر اين كه دعاى او عنوان جامعى براى عبوديت اوست،و در طول زندگى هم همان آرزو را دنبال مى كرده،و درخواستش اين بوده كه خداى تعالى برايش در بهشت خانه اى بنا كند،و از فرعون و عمل او و از همۀ ستمكاران نجاتش دهد.پس همسر فرعون،جوار رحمت پروردگارش را خواسته،خواسته است تا با خدا نزديك باشد،و اين نزديكى با خدا را بر نزديكى با فرعون ترجيح داده،با اين كه نزديكى با فرعون،همۀ لذّات را در پى داشته است.در دربار او آنچه را كه دل آرزو مى كرده،يافت مى شده،و حتّى آنچه كه آرزوى يك انسان بدان نمى رسيده،در آن جا يافت مى شده است.پس معلوم مى شود همسر فرعون،چشم از تمامى لذّات زندگى دنيا بسته بوده،آن هم نه به خاطر اين كه دستش به آنها نمى رسيده؛بلكه در عين اين كه همۀ آن لذّات برايش فراهم بوده،مع ذلك از آنها چشم پوشيده،و به كراماتى كه نزد خداست،و به قرب خدا دل بسته بوده،و به غيب ايمان آورده،و در برابر ايمان خود استقامت ورزيده،تا از دنيا رفته است.

و اين قدمى كه همسر فرعون در راه بندگى خدا برداشته،قدمى است كه مى تواند براى همۀ پويندگان اين راه،مَثَل باشد،و به همين جهت،خداى سبحان،حال او و آرزوى او و عمل در طول زندگى او را در دعايى مختصر خلاصه كرد؛دعايى كه جز اين معنا نمى دهد كه او از تمامى سرگرمى هاى دنيا و هر چيزى كه آدمى را از خدا بى خبر مى كند،قطع رابطه كرده،و به پروردگار خود پناهنده شده،و جز اين آرزويى نداشته كه با خدا نزديك باشد،و در دار كرامت او منزل گزيند (ترجمه الميزان فى تفسير القرآن،ج19،ص577).

همچنين امام على(ع) از منظرى ديگر در بارۀ صبر زن مى فرمايد:

كَتَبَ اللهُ الْجِهَادَ عَلَى الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ،فَجِهَادُ الرَّجُلِ بَذْلُ مَالِهِ وَ نَفْسِهِ حَتَّى يُقْتَلَ فِي سَبِيلِ اللهِ،وَ جِهَادُ الْمَرْأَةِ أَنْ تَصْبِرَ عَلَى مَا تَرَى مِنْ أَذَى زَوْجِهَا وَ غَيْرَتِهِ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص9. [1]

خداوند،جهاد را بر زنان و مردان واجب كرد.پس جهاد مرد،بذل مال و جان است تا اين كه در راه خدا كشته شود و جهاد زن،اين است كه بر آزار شوهرش و غيرت او بردبار باشد.

از سوى ديگر پيامبر خدا(ص) در بارۀ صبر مرد بر بداخلاقى زن مى فرمايد:

مَنْ صَبَرَ عَلَى سُوءِ خُلُقِ امْرَأَتِهِ وَ احْتَسَبَهُ،أَعْطَاهُ اللهُ بِكُلِّ مَرَّةٍ يَصْبِرُ عَلَيْهَا مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا أَعْطَى أَيُّوبَ(ع) عَلَى بَلَائِهِ،وَ كَانَ عَلَيْهَا مِنَ الْوِزْرِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ مِثْلُ رَمْلِ عَالِجٍ. ⁽²⁾

هر مردى به خاطر خدا و به اميد پاداش او،در برابر بدخُلقى زنش صبر كند،خداى تعالى براى هر مرتبه اى كه صبر مى كند،همان پاداشى را مى بخشد كه به ايّوب به خاطر بلايش عطا كرد و گناه زن نيز در هر روز و شب به اندازۀ ريگ هاى ريگستان باشد.

همچنين امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

أَلَا وَ مَنْ صَبَرَ عَلَى خُلُقِ امْرَأَةٍ سَيِّئَةِ الْخُلُقِ وَ احْتَسَبَ فِي ذَلِكَ الْأَجْرَ،أَعْطَاهُ اللهُ ثَوَابَ الشَّاكِرِينَ. ⁽³⁾

بدانيد هر كس به اميد پاداش خدا،بر بدخُويى زنش صبر كند،خداوند به او ثواب

شكرگزاران را عطا مى بخشد.

از آنچه گذشت،روشن مى گردد كه موفّقيت و پايدارى زندگى،نيازمند«توان تاب آورى و بردبارى»است.همسرانى موفّق اند كه از اين توانمندى برخوردار باشند.لذا از ضرورت هاى زندگى موفّق،كسب توان بردبارى در برابر ناملايمات اخلاقى است.اين كه چگونه مى توان مهارت تاب آورى و توان بردبارى را به دست آورد،موضوعى است كه در جاى ديگرى به صورت مستقل به آن خواهيم پرداخت.

دو.واكنش مناسب به«خوبى و بدى همسر»

اشاره

يكى از حوزه هاى روابط همسران،خوبى ها و بدى هاى آنان در حق ديگرى است.در طول زندگى،بارها و بارها از همسران،رفتار مثبت يا منفى سر مى زند كه عمل اجتناب ناپذيرى است.مهم،چگونگى واكنش به اين دو موقعيت است.برخى از ناكامى ها در زندگى زناشويى،به دليل نبود مهارت در واكنش به چنين موقعيت هايى است.اگر همسران ندانند كه در اين گونه موقعيت ها،چه واكنشى بايد انجام دهند،ممكن است دست به اقداماتى بزنند كه روابط سالم شان را تخريب كنند و آيندۀ خانواده هايشان را به مخاطره بيندازند و در نهايت،رضايت زناشويى را كاهش دهند.واكنش مثبت و منطقى به هر كدام از اين دو موقعيت،نقش مهمى در تحكيم مودّت و پايدارى زندگى و رضايت زناشويى دارد.به اين دليل،در روايات به اين موضوع توجّه شده است.در ادامه،اين دو موقعيت را جداگانه مورد بررسى قرار خواهيم داد:

الف.نيكى كردن به همسر

اشاره

پرسش اساسى در اين بحث،چگونگى واكنش به نيكى و احسان همسر است؛امّا پيش از آن،پرسش ديگرى در بارۀ تأثير اصل احسان و نيكى به همسر در زندگى زناشويى وجود دارد.بنا بر اين،دو بحث اساسى وجود خواهد داشت:احسان كردن و واكنش به احسان نشان دادن.در ادامه به اين دو پرسش مى پردازيم:

1.تأثير احسان و نيكى به همسر در زندگى

اشاره

بر اساس آنچه از روايات استفاده مى شود،«احسان و انعام»عامل برانگيخته شدن محبّت در وجود انسان است.اين يك قاعده است كه وقتى انسان،مورد احسان و نيكى قرار گيرد،محبّت در وجودش برانگيخته مى شود.پيامبر خدا(ص) در بارۀ اين اصل مهم مى فرمايد:

جُبِلَتِ الْقُلُوبُ عَلَى حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهَا وَ بُغْضِ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهَا. ⁽¹⁾

.دوستى در قرآن و حديث،ص92،ح245. [1]

قلب ها بر دوستىِ كسى كه به آن محبّت كند،سرشته شده اند.

در اين كلام شريف،به عنوان يك قاعدۀ كلّى تصريح شده كه احسان،عامل برانگيختن محبّت است.امام على(ع) نيز در همين باره مى فرمايد:

سَبَبُ المَحَبَّةِ الإِحسَانُ. ⁽¹⁾

.همان،ح249.

دليل محبّت،احسان و نيكى است.

بر اساس اين قاعدۀ كلّى،احسان و نيكى به همسر،باعث برانگيخته شدن محبّت مى گردد.بنا بر اين،يكى از عوامل مهم در تقويت مودّت ميان همسران،نيكى كردن به يكديگر است.البته بايد ديد معناى احسان چيست؟نبايد احسان را با پاداش اشتباه گرفت.پاداش با احسان،دو تفاوت اساسى دارد.نخست اين كه در پاداش،صحبت از نعمت آينده است و در احسان،صحبت از خوبىِ گذشته و حال.وقتى خوبى را نسبت به زمان حال بسنجيم،گاهى مربوط به گذشته تا حال است و گاهى مربوط به آينده.خوبىِ گذشته تا حال،محبّت را در انسان برمى انگيزد و خوبى اى كه در آينده خواهد آمد،طمع را.دوم اين كه احسان،ابتدايى و غير مشروط به رفتار خاصى است؛امّا پاداش،مشروط به رفتار خاصى است كه انتظار آن مى رود.بنا بر اين،مراد از احسان،نيكى ابتدايى و غير مشروط به همسر است كه موجب برانگيخته شدن محبّت در طرف مقابل مى گردد.بر همين اساس مى توان گفت كه يكى از اصول اساسى محبّت ميان همسران،مهارت در احسان كردن است.افرادى كه از

احسان و نيكى به همسر ناتوان اند،نبايد انتظار محبّت داشته باشند.همسران بايد به توانمندى احسان ابتدايى دست يابند تا صفا و صميميت را در زندگى به وجود آورند.

توانمندى احسان به همسر

براى كنار زدن موانع و ايجاد انگيزه براى احسان،چند كار مى توان انجام داد.يكى تواضع و فروتنى است.از موانع احسان ابتدايى،غرور و تكبّر است.فرد مغرور و متكبّر،احسان ابتدايى به ديگران را كسر شأن خود مى داند و لذا نمى تواند به ديگران احسان كند و هماره از جانب ديگران،انتظار احسان دارد.بنا بر اين،يكى از عوامل اساسى،از بين بردن غرور،تكبّر و پُرتوقّعى است.

ديگرى،تصحيح و تنظيم ارزيابى از احسان به همسر است.انسان،پس از ارزيابى كردن هر مسئله اى بر اساس آن،نسبت به انجام دادن يا ترك كردن آن مسئله تصميم مى گيرد.از موانع مهم احسان كردن،ارزيابى نادرست از آن است.اگر احسان به همسر،صرفاً يك تعامل انسانى ارزيابى گردد،انگيزۀ چندانى به وجود نمى آورد؛بويژه اگر تصوّر شود كه اين كار،موجب پُرتوقّعى و پُررويى همسر مى گردد.در حالى كه احسان به همسر،در ظاهر،نيكى به يك انسان است؛امّا در واقع،يك تعامل الهى است،نه انسانى،و اين به دو جهت است:اوّل اين كه بر اساس رواياتى كه در مباحث بعدى خواهد آمد،احسان كننده به همسر،در حقيقت،مجرا و ابزار لطف خداوند به اوست.اين كه انسان مجراى لطف خداوند قرار گيرد و خداوند از طريق وى،نعمت خود را به ديگرى برساند،بسيار شوق انگيز است.اگر اين گونه به مسئله نگاه شود،به جاى اين كه مقصد احسان (همسر) را در ارزيابى لحاظ كند،مبدأ آن (خداوند متعال) را وارد دستگاه ارزيابى خواهد كرد و چه چيز هيجان انگيزتر از اين كه انسان واسطۀ فيض و لطف خداوند قرار گيرد.

دوم اين كه بر اساس اين نگاه،احسان شونده نيز يك انسان معمولى ارزيابى نمى گردد؛بلكه وى كسى است كه لياقت فيض و لطف خداوند را يافته است و بر اين اساس،جايگاه او از يك انسان معمولى،به يك انسان شايستۀ لطف خداوند ارتقا مى يابد.در مجموع،توجّه به اين كه انسان،واسطۀ فيضى قرار گيرد كه مبدأ آن،

خداوند متعال و مقصد آن،انسانِ شايستۀ لطف خداست،انگيزه اى متعالى و الهى براى احسان به وجود مى آورد و به آن،بُعد معنوى مى بخشد.

مهارت درك احسان همسر

صِرف احسان ابتدايى،محبّت برانگيز نيست.اين احسان بايد مورد توجّه طرف مقابل قرار گيرد و توسط وى درك شود.ممكن است يكى از طرفين و يا هر دو،به ديگرى احسان نمايد؛امّا درك نشود.در اين صورت،محبّتى نيز برانگيخته نمى شود و ما در حقيقت،با پديدۀ احسان بدون محبّت،روبه رو خواهيم شد؛چيزى كه در بسيارى از خانواده ها وجود دارد.بنا بر اين،يكى از اصول مهم در اين زمينه،مهارت

«احسان شناسى»است.همسران بايد به توانمندى لازم براى شناخت احسان همسر خود دست يابند.ناتوانى در احسان شناسى،ممكن است بر محبّت احسان كننده،تأثير عكس بر جاى گذارد و جريان احسان را قطع كند كه در نتيجه،آرام آرام،نيكى كردن،جاى خود را به بدى كردن و محبّت،جاى خود را به نفرت خواهد داد.

اكنون بايد ديد كه چه بايد كرد؟براى كسب مهارت در شناخت احسان و نيكى همسر،لازم است كه اولاً،نگاه منفى گرا،به نگاه مثبت گرا تبديل شود.ريشۀ مشكل در نظام شناختى و ارزيابى افراد است.نظام شناختى و ارزيابى برخى افراد،صرفاً منفى ياب است و توان درك چيزى جز بدى و زشتى را ندارد.اين جاست كه احسان همسر ديده نمى شود و فقط نقاط منفى او مورد توجّه قرار مى گيرد كه نتيجه اى جز نفرت ندارد.اين منطق بايد تغيير كند و سيستم ارزيابى فرد،مثبت ياب شود.اين كار با تمرين،بويژه زير نظر فردى آگاه و خبره،امكان پذير است.

ثانياً،بايد نكات مثبت و احسان هاى همسر،«يادآورى»شود.گاه ممكن است كه فرد،با اين كه متوجّه احسان همسرش شده،به مرور زمان،دچار غفلت شده و آن را فراموش كرده باشد.از اين رو بايد از روش يادآورى استفاده نمود.يكى از برنامه هايى كه بايد همسران در زندگى خود داشته باشند،فرايند يادآورى است.بدين منظور بايد زمان خاصّى براى اين امر اختصاص يابد و گذشتۀ زندگى،با همان

نگاه مثبت نگر مرور شود و خاطرات خوش آن روزها زنده گردد و مجموعۀ خوبى ها شماره شود.

ثالثاً،گاه يادآورى خودِ فرد احسان كننده مى تواند كارساز باشد.هر چند مطلوب آن است كه احسان شونده،خود،احسان طرف مقابل را درك كند؛امّا اگر چنين اتفاقى نيفتد،خود فرد مى تواند به مصداق آيۀ شريف وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ، 1 به بيان برخى احسان هاى خود اقدام نمايد تا برايش يادآورى شود.البته بايد مواظب باشد كه در اين راه،دچار غرور نگردد و احساس خودستايى نداشته باشد كه اين،خود،عامل نفرت و دورى مى گردد.

رابعاً،فرد مى تواند از روش مقايسۀ نزولى استفاده كند و همسر خود را با كسى كه در خوبى،از وى پايين تر است،بسنجد.همچنين مى تواند به صورت فرضى،همسر خود را با وضعيت بدتر مقايسه كند.اين نوع مقايسه،موجب نمايان شدن خوبى هاى همسر وى مى گردد و در نتيجه،احساس خوشايندى براى وى به وجود مى آورد و صفا و صميميت را رونق مى بخشد.

خلاصۀ سخن اين كه مجموعۀ اين دو توانمندى (احسان ورزى و احسان شناسى)،وضعيت مطلوب و خوشايندى را براى زندگى به وجود مى آورد و محبّت و صميميت را ميان همسران برقرار مى سازد.

2.واكنش در برابر احسان همسر

اشاره

در برابر احسان همسر،واكنش هاى مختلفى را مى توان نشان داد كه يكى از آنها«مقابلۀ برابر»است؛يعنى خوبى همسر را با همانند آن خوبى،پاسخ دادن.اين همان چيزى است كه در قرآن كريم از آن با تعبير هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ 1 ياد شده است.هر چند اين كار،در جاى خود مطلوب و ارزشمند است،با اين حال،آن چيزى نيست كه تأكيد نهايى دين بر آن باشد.تأكيد دين بر«مقابلۀ برتر»است؛يعنى

خوبى همسر را با خوبى بهتر از آن پاسخ دادن.اين همان چيزى است كه در ادبيات دين،از آن به عنوان«تشكّر»ياد مى شود.تشكّر كردن،با رفتار همانند انجام نمى شود.امام صادق(ع) نقل مى كند كه على(ع) هماره اين جمله را مى فرمود:

مَنْ صَنَعَ بِمِثْلِ مَا صُنِعَ إِلَيْهِ فَإِنَّمَا كَافَأَهُ،وَ مَنْ أَضْعَفَهُ كَانَ شَكُوراً. ⁽¹⁾

هركه در برابر خوبى اى كه به او شده،همانند آن،خوبى كند،آن خوبى را پاداش داده است و هر كس بيشتر از آن،خوبى كند،سپاس گزارى كرده است.

بنا بر اين،آنچه اسلام بر آن تأكيد دارد،سپاس گزارى از نوع مقابلۀ بهتر است كه يكى از ويژگى هاى مهم در روابط همسران است.

پيامبر خدا(ص) در شمار حقوق سى گانۀ مسلمان بر برادر مسلمانش،به هر دو مورد مقابلۀ برابر و تشكّر،تصريح كرده است. ⁽¹⁾

. لِلْمُسْلِمِ عَلَى أَخِيهِ الْمُسْلِمِ‌ِ ثَلَاثُونَ حَقّاً لَا بَرَاءَةَ مِنْهَا إِلَّا بِالْأَدَاءِ أَوِ الْعَفْوِ:...يُكَافِئُ صِلَتَهُ،وَ يَشْكُرُ نِعْمَتَهُ ؛مسلمان بر برادر خود،سى حق دارد كه جز با ادا كردن يا عفو كردن [از سوى صاحب حق] از آن جدا نمي شود:...عطاى او را جبران نمايد و از داده او تشكّر نمايد (كنز الفوائد،ص141، [1]بحار الأنوار،ج74،ح236). [2]

الْمَعْرُوفُ غُلٌّ لَا يَفُكُّهُ إِلَّا مُكَافَأَةٌ أَوْ شُكْرٌ. ⁽²⁾

كار نيك ديگران،زنجيرى است كه جز پاسخِ همانند يا تشكّر،آن را باز نمى كند.

سپاس گزارى،يكى از اصول اساسى صميميت و از عوامل تأثيرگذار بر موفّقيت خانواده و رضايت زناشويى است.از اين رو،در روايتى از امام على(ع) آمده كه:هر

كس مى خواهد ازدواج كند،دو ركعت نماز بخواند و پس از حمد و ثناى خداوند،دعايى را بخواند.در اين دعا از خداوند متعال همسرى با ويژگى هاى خاص درخواست مى شود كه يكى از آنها برخوردارى همسر از توان تشكّر است:

اللهمَّ ارْزُقْنِي زَوْجَةً...إِنْ أَحْسَنْتُ شَكَرَتْ. ⁽³⁾

خداوندا! همسرى روزى ام گردان كه...اگر نيكى كردم،سپاس گويد.

جالب اين كه در فرهنگ اسلامى،تشكّر از ديگران و از جمله همسر،در راستاى توحيد،و تشكّر از خداوند قرار دارد.اين،نشان دهندۀ نقش خداوند در موفّقيت زندگى زناشويى است.تشكّر از صاحب احسان،در حقيقت،تشكّر از خداوند است.خداوند متعال دوست دارد كه واسطۀ نعمت نيز مورد تشكّر قرار گيرد.لذا پيامبر

خدا(ص) تصريح مى كند كه اگر از احسان كننده تشكّر نشود،در حقيقت،از خدا تشكّر نشده است. ⁽¹⁾

. من لا يشكر الناس،لا يشكر الله (عزوجل)؛كسى كه از مردم تشكّر نكند،از خداوند عزيز و جليل تشكّر نكرده است ( الأمالى،طوسى،ص393؛مسند ابن حنبل،ج3،ص74).

ايشان در گزارشى مى فرمايد كه:روز قيامت،بنده اى را مى آورند و در برابر خداوند متعال قرار مى دهند و خداوند،فرمان مى دهد او را به دوزخ بياندازند.آن بنده با تعجّب مى گويد:خداوندا! فرمان دادى مرا به دوزخ بياندازند،در حالى كه من قرآن مى خواندم! خداوند مى فرمايد:«آرى.فرمان دوزخ دادم؛چون تو شكر نعمت مرا به جاى نمى آوردى».بنده مى گويد:خداوندا! فلان نعمت را دادى و من آن گونه شكر كردم،و فلان نعمت را دادى و من آن گونه شكر كردم....او پيوسته نعمت هاى خدا و شكرگزارى خود را برمى شمرد و خداوند متعال،سخن او را تأييد مى كند و در عين حال مى فرمايد:

أَنَّكَ لَمْ تَشْكُرْ مَنْ أَجْرَيْتُ لَكَ نِعْمَتِي عَلَى يَدَيْهِ،وَ إِنِّي قَدْ آلَيْتُ عَلَى نَفْسِي أَنْ لَا أَقْبَلَ شُكْرَ عَبْدٍ لِنِعْمَةٍ أَنْعَمْتُهَا عَلَيْهِ حَتَّى يَشْكُرَ مَنْ سَاقَهَا مِنْ خَلْقِي إِلَيْهِ. ⁽²⁾

تو از كسى كه من نعمتم را از طريق وى به تو رساندم،تشكّر نكردى،و من با خود عهد كرده ام تا بنده از كسى كه نعمت به وسيلۀ او به وى رسيده،تشكّر نكند،شكر او را از نعمتى كه به وى داده ام،نپذيرم.

بنا بر اين،تشكّر از احسان و نيكىِ همسر،امرى الهى و بهترين واكنش به رفتار مثبت وى است كه نقش مهمى در روابط مثبت و سازندۀ هسران دارد.

اكنون بايد ديد كه تشكّر،چگونه بر روابط همسران تأثير مى گذارد؟تشكّر يك رفتار مثبت و خوش حال كننده اى است كه تأثير خوشايندى بر فرد مقابل دارد و مى تواند روابط زناشويى را رضايت بخش و زندگى را پايدار سازد.اين تأثير از چند جهت است:

نخست اين كه تأثير سپاس گزارى فرد مقابل،از خودِ كار خوب،«پايدارتر»است.كار خوب،با اين كه ارزشمند و تأثيرگذار است،از بين مى رود؛امّا توجّه همسر به

آن كار و تشكّر از آن،ماندگار بوده و تأثير عميق ترى برجاى مى گذارد.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

الشُّكرُ أَعظَمُ قَدراً مِنَ المَعرُوفِ،لِأَنَّ الشُّكرَ يَبقَى وَ المَعرُوفُ يَفنَى. ⁽¹⁾

.غرر الحكم،ح2176. [1]

سپاس گزارى،ارزشمندتر از نيكى كردن است؛زيرا سپاس گزارى مى مانَد و نيكى از بين مى رود.

سپاس گزارى سبب مى شود كه عاطفۀ مثبتِ بيشتر و عميق ترى ميان همسران برقرار شود و در نتيجه اين تأثير،زمان بيشترى پايدار بماند.

دوم اين كه سپاس گزارى،هم در فرد راضى،تأثير مثبت بر جاى مى گذارد و هم در فرد ناراضى؛البته تأثير آن در اين دو حالت،متفاوت است.اگر ميان همسران،رابطۀ خوبى برقرار باشد،سپاس گزارى يكى از ديگرى،دو پيامد دارد:افزايش رضامندى و افزايش وفادارى؛امّا اگر ناراحتى و كدورتى ميان آنان باشد،سپاس گزارى،سبب اصلاح رابطه و بازگشت عاطفه مى شود.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

شُكرُكَ لِلرَّاضِى عَنكَ يَزِيدُهُ رَضىً وَ وَفَاءً،شُكرُكَ لِلسَّاخِطِ عَلَيكَ يُوجِبُ لَكَ

مِنهُ صَلاَحَاً وَ تَعَطُّفاً. ⁽²⁾

سپاس گزارى تو از كسى كه از تو راضى است،موجب رضايت و وفادارى بيشتر او مى شود و سپاس گزارى تو از كسى كه از تو ناخشنود است،سبب رفع ناراحتى،و مهربانى او به تو مى شود.

جالب اين كه سپاس گزارى مى تواند در دو موقعيت متفاوت،تأثير مثبت بر جاى گذارد.البته ميزان تأثير آنان با يكديگر متفاوت است.در حقيقت،قدردانى از رفتار و اخلاق مثبت حتّى به ظاهر كوچك همسر،هم كاركرد«ارتقايى»دارد (ارتقاى سطح روابط) و هم كاركرد«درمانى و اصلاحى».

سومين و مهم ترين نكته،اين كه سپاس گزارى از همسر،از طريق ارتباط با خداوند،به زندگى و روابط همسران،بُعد معنوى مى دهد و بدين وسيله،بر روابط

همسران تأثير مثبت مى گذارد.همان گونه كه پيش تر اشاره شد،اوّلاً،فرد احسان كننده،مجراى لطف خداوند متعال به انسان است.وقتى انسان بداند كارى كه همسر او انجام مى دهد،در حقيقت،لطف خداوند است كه از طريق وى به او مى رسد،به همسر خود به عنوان يك فرد نگاه نمى كند؛بلكه او را واسطۀ فيض و لطف خداوند مى داند و اين در معنوى و الهى شدن رابطه،تأثير فوق العاده دارد و جايگاه همسر را از يك انسان عادى،به واسطۀ فيض خداوند ارتقا مى بخشد.

ثانياً تشكّر از همسر،تشكّر از خداست و تشكّر از خدا،به تشكّر از همسر وابسته است.امام صادق(ع) تشكّر از عوامل انسانى را از حقوق خداوند متعال برمى شمرد:

مِنْ حَقِّ الشُّكْرِ لِلهِ عَلَى نِعَمِهِ‌أَنْ يَشْكُرَ مَنْ أَجْرَى تِلْكَ النِّعْمَةَ عَلَى يَدِهِ. ⁽¹⁾

.منشورات كنگرة شيخ مفيد (حكايات)،ج10،ص96.

از حق شُكر خداوند به خاطر يك نعمت،تشكّر از كسى است كه اين نعمت به دست او جارى شده است.

اين ديدگاه نيز تشكّر را از يك رابطۀ«انسان-انسانى»به رابطۀ«انسان-خدايى»ارتقا مى بخشد.خلاصه اين كه اين ارتباط تنگاتنگ،پيوند دهندۀ زندگى زناشويى با

مطمئن ترين و محكم ترين بنيان،يعنى خداوند متعال است كه مى تواند صميميت،سلامت،رضايت و موفّقيت زندگى را تضمين نمايد.

روش سپاس گزارى

در رواياتى كه به اين موضوع اختصاص دارد،هم به انواع تشكّر و هم به مراتب تشكّر اشاره شده است.اين دو موضوع مى تواند روش تشكّر كردن را توضيح و تبيين نمايد كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت.

الف.انواع سپاس گزارى

از يك نگاه،سپاس گزارى يا پنهان است و يا آشكار.سپاس گزارى آشكار،آن است كه انسان،كار خوب همسر را به زبان آورد و از آن به خوبى ياد كند؛امّا در سپاس گزارى پنهان،انسان نزد خداوند متعال براى او از صميم قلب دعا مى كند.امام زين العابدين(ع) در اين باره مى فرمايد:

أَمَّا حَقُّ ذِي الْمَعْرُوفِ عَلَيْكَ فَأَنْ تَشْكُرَهُ،وَ تَذْكُرَ مَعْرُوفَهُ،وَ تَكْسِبَهُ الْمَقَالَةَ الْحَسَنَةَ،وَ تُخْلِصَ لَهُ الدُّعَاءَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللهِ(عزوجل)،فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ كُنْتَ قَدْ شَكَرْتَهُ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً،ثُمَّ إِنْ قَدَرْتَ عَلَى مُكَافَأَتِهِ يَوْماً كَافَأْتَهُ. ⁽¹⁾

.الخصال،ص568. [1]

حق كسى كه به تو نيكى مى كند،اين است كه از او سپاس گزارى كنى و نيكى اش را ياد كنى و خوبى اش را به زبان آورى و ميان خود و خداى(عزوجل) برايش خالصانه دعا كنى.اگر چنين كنى،پنهان و آشكار از او تشكّر كرده اى و اگر روزى توانستى نيكىِ او را جبران كنى،جبران كن.

اين كار،از سويى عواطف مثبت همسر را به صورت مستقيم برمى انگيزد و از سوى ديگر،لطف خداوند متعال را جلب مى كند و مودّت و رحمت ميان آنها را بيشتر مى كند.

ب.مراتب سپاس گزارى

سپاس گزارى به لحاظ توانايى فرد در انجام دادن آن،مراتبى دارد كه عبارت اند از:

1.رفتارى

بالاترين مرتبۀ سپاس گزارى،مقابله به احسن است.كسى كه مورد احسان قرار مى گيرد،بايد در عمل،پاسخ برتر دهد و كار وى را به شكل بهترى جبران نمايد.اين كار،نقش مهمى در صميميت و موفّقيت خانواده دارد.هنگامى كه كسى در برابر رفتار خوبش،خوبى بيشتر و پاسخى مناسب تر مى بيند،از لحاظ عاطفى،بهترين سپاس گزارى را دريافت مى كند و در عين حال،اين رفتار،عواطف مثبت او را تحريك نموده،وى را به رفتار مثبت بيشتر و بهتر تشويق مى كند.اين سير صعودى همچنان مى تواند ادامه پيدا كند و پيوسته روابط همسران و وضعيت زندگى زناشويى آنان را ارتقا بخشد.

2.زبانى

مرتبۀ پايين تر از سپاس گزارى رفتارى،به زبان آوردن و به نيكى ياد كردن از فرد و رفتار خوب اوست.اين كار نشان مى دهد كه رفتار خوب همسر اثر داشته و مورد

توجّه قرار گرفته و تحسين و سپاس طرف مقابل را برانگيخته است.اين خود در تعميق روابط و رضايت بخش كردن آن،تأثير دارد.

پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

مَنْ أُتِيَ إِلَيْهِ مَعْرُوفٌ فَلْيُكَافِئْ بِهِ،فَإِنْ عَجَزَ فَلْيُثْنِ عَلَيْهِ،فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ كَفَرَ النِّعْمَةَ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج4،ص33،ح3. [1]

مَن أُعطِىَ عَطَاءٌ فَوَجَدَ،فَليَجزِ بِهِ،فَإِن لَم يَجِد فَليَثنِ،فَمَن أَثنَى بِهِ فَقَد شَكَرَهُ وَ مَن كَتَمَهُ فَقَد كَفَرَه ُ.شخصى كه مورد بخشش كسى قرار گرفته،اگر مى تواند بايد به او پاداش دهد و اگر نمى تواند بايد او را مورد ستايش قرار دهد كه هر كس او را بستايد،بى ترديد،از وى قدردانى كرده است و هر كس آن [بخشش] را كتمان كند،نسبت به او (عطا كننده)،ناسپاسى كرده است (مسند ابى يعلى،ج2،ص428،ح2134).

همچنين ايشان مي فرمايد: مَن أُتِيَ إِلَيهِ مَعروُفٌ فَليُكَافِئ بِهِ،فَإِن لَم يَستَطِع فَليَذكُرُه،فَمَن ذَكَرَه ُفَقَد شَكَرَهُ؛ كسى كه مورد احسان قرار گرفته،بايد [در عمل] آن را جبران كند.اگر نتوانست،بايد [در زبان] آن را به ياد آورد.كسى كه آن را به زبان آورد،بي ترديد از آن تشكّر كرده است (كنزالعمّال،ج6،ص464،ح16566).

در حديث ديگرى پيامبر خدا(ص) مي فرمايد: مَن أُولِيَ مَعرُوفاً فَليَذكُرهُ ؛فمن ذكره فقد شكره ومن كتمه فقد كفره؛كسى كه مورد احسان قرار گرفته بايد آن را بيان كند؛كسى كه آن را بيان كند،سپاس گزارى كرده و كسى كه پنهان سازد،ناسپاسى كرده است (كنزالعمّال،ج6،ص465،ح16571).

به هر كس نيكى شد،بايد آن را جبران كند.اگر نتوانست،بايد او را مورد ستايش قرار دهد.پس اگر چنين نكرد،كفران نعمت نموده است.

امام صادق(ع) در تربيت اصحاب خود و آموزش تشكّر به آنان مى فرمايد:

مَن قَصُرَت يَدُهُ عَنِ المُكَافَأَةِ،فَليُطِل لِسَانَهُ بِالشُّكرِ. ⁽²⁾

كسى كه دستش از مقابله به مثل،كوتاه است،بايد زبانش را به سپاس گزارى از وى بلند كند.

پيامبر خدا(ع) در بخش مرتبۀ زبانى تشكّر،به دعا كردن براى فرد نيكوكار اشاره كرده،مى فرمايد:

مَنِ اصْطَنَعَ إِلَيْكُمْ مَعْرُوفاً فَكَافِئُوهُ،فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا مُكَافَأَةً فَادْعُوا لَهُ،فَكَفَى ثَنَاءُ الرَّجُلِ عَلَى أَخِيهِ إِذَا أَسْدَى إِلَيْهِ مَعْرُوفاً فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ مُكَافَأَةً أَنْ يَقُولَ:جَزَاهُ اللهُ خَيْراً،فَإِذَا هُوَ قَدْ كَافَأَهُ. ⁽³⁾

كسى كه كار نيكى در حقّ شما انجام داد،آن را جبران كنيد.اگر براى جبران كردن،چيزى نيافتيد،برايش دعا كنيد.در ستايش از برادرى كه نيكى كرده و چيزى براى جبران كردن نمى يابد،همين بس كه بگويد:«خداوند،بهترين پاداش را به او بدهد».در اين هنگام،او نيكى وى را جبران كرده است.

وى با اين دعا،به جاى جبران كردن آن نيكى توسط خود،جبران آن را به عهدۀ خداوند گذاشته است و چه جبرانى بهتر از اين! كسى كه به همسر خود بگويد:خدا بهترين پاداش را به تو بدهد،در حقيقت،بهترين ستايش را از همسر خود به جاى آورده است. ⁽¹⁾

.ر.ك:تاريخ بغداد،ج11،ص203.

3.قلبى

مرتبۀ پايين تر،اين است كه اگر فرد از بيان سپاس گزارى ناتوان است،در درون خود،احسان همسر را به ياد آوَرَد و او را دوست بدارد.هر چند در اين مرتبه،فرد مقابل،در ظاهر،احساس همسر خود را نمى بيند،با اين حال،تأثير خود را در درون همسر بر جاى مى گذارد و بر عواطف و رفتار او اثر خواهد گذاشت.همان گونه كه پيش تر گفتيم،مودّت و رحمت،به وسيلۀ خداوند ميان همسران برقرار مى شود.لذا در اين خصوص،دعا براى همسر مى تواند بسيار مؤثّر باشد.

امام على(ع) در بارۀ مراتب سپاس گزارى مى فرمايد:

حَقٌّ عَلَى مَنْ أُنْعِمَ عَلَيْهِ أَنْ يُحْسِنَ مُكَافَاةَ الْمُنْعِمِ،فَإِنْ قَصُرَ عَنْ ذَلِكَ وُسْعُهُ فَعَلَيْهِ أَنْ يُحْسِنَ الثَّنَاءَ؛فَإِنْ كَلَّ عَنْ ذَلِكَ لِسَانُهُ فَعَلَيْهِ بِمَعْرِفَةُ النِّعْمَةِ وَ مَحَبَّةُ الْمُنْعِمِ بِهَا،فَإِنْ قَصُرَ عَنْ ذَلِكَ فَلَيْسَ لِلنِّعْمَةِ بِأَهْلٍ. ⁽³⁾

كسى كه به او نيكى شده،وظيفه دارد نيكى كننده را به خوبى پاداش دهد.اگر توان

اين كار را نداشت،بايد به خوبى تشكّر كند و اگر زبانش از اين كار هم قاصر بود،وظيفه دارد كه ارزش آن نيكى را بشناسد و خوبى كننده را دوست داشته باشد و چنانچه از اين كار هم كوتاهى كرد،شايستۀ نيكى نيست.

همچنين امام على(ع) تشكّر مؤمن را،شناخت احسان كسى مى داند كه به وى نيكى كرده است. ⁽¹⁾

. مِن شُكرِهِ ]أي المرء المؤمن[ مَعرِفَةُ إِحسَانِ مَن أَحسَنَ إِلَيهِ ( أعلام الدين،ص127؛ [1]بحار الأنوار،ج78،ص80،ح66).

اين نكته را كه نبايد فراموش كرد كه مراتب سه گانۀ پيش گفته،بدين معنا نيست كه انجام دادن يك مرتبه،فرد را از مراتب ديگر،بى نياز مى سازد؛بلكه مراتب بالاتر تشكّر،قطعاً مراتب پايين تر را در خود دارد.لذا اگر فردى،توانايىِ تشكّر عملى را داشت،بديهى است كه توانمندى مراتب پايين تر (يعنى تشكّر زبانى و قلبى) را هم دارد و كسى كه توانايى تشكّر زبانى را دارد،توانمندى تشكّر قلبى را نيز داراست.امام على(ع) در اين روايت،مراتب تشكّر به لحاظ توانمندى فرد را بيان كرده است.

بديهى است كه كامل ترين سپاس گزارى،هر سه مرتبۀ تشكّر است.پس از آن،دو مرتبۀ تشكّر زبانى و قلبى و سپس تنها مرتبۀ تشكّر قلبى.در عبارت پايانى روايت پيشين نيز-كه در بحث انواع تشكّر از آن ياد كرديم-،مطلبى در بارۀ مراتب تشكّر آمده بود،با اين تفاوت كه در آن حديث،مراتب تشكّر از مرتبۀ پايين به مرتبۀ بالا تنظيم شده بود و در اين روايت،از مرتبۀ بالا به پايين؛بدين شكل كه مراتب ساده و راحت تشكّر،سپاس پيدا و پنهان است و سپس تشكّر عملى.

همچنين از اين روايت مى توان دريافت كه سپاس گزارى،يك توانمندى درونى و شخصيتى است كه در سه سطح توان عملى،توان گفتارى و توان قلبى،آشكار مى شود.بى گمان،سپاس گزارى نكردن يك شخص،نشانۀ ناتوانى اوست.موفّقيت خانواده و رضايت زناشويى،بستگى به كسب اين توانمندى دارد و همسران بايد براى به دست آوردن آن،تلاش كنند.

واكنش در برابر ناسپاسى همسر و پيامدهاى آن

هر چند بيان شد كه پاسخ مناسب به احسان همسر،چه جايگاه و تأثيرى در زندگى دارد،با اين حال،گاه ممكن است به هر دليلى:احسان و نيكى،مورد توجّه همسر قرار نگيرد.بى ترديد اين،وضعيتى نامطلوب است و تأثير منفى برجاى خواهد گذاشت.امّا مهم،واكنش مناسب به اين وضعيت و كاستن از اثرات نامطلوب آن است.كسى كه مورد ناسپاسى قرار مى گيرد،ممكن است فشارهاى روحى-روانى،وى را به واكنش هاى نامناسب و ناسازگارى با همسر وادارد.پيامبر خدا(ص) يكى از امور كمرشكن را ناسپاسىِ طرف مقابل دانسته است؛ ⁽¹⁾

. ثَلاَثٌ مِنَ الفَوَاقِرِ:...إِن أَحسَنتَ لَم يَشكُر ( الجامع الصغير،ج1،ص529،ح3444؛كنزالعمّال،ج16، ص 27،ح43785).

امام صادق(ع) از ناسپاسى،با عنوان«قطع كنندۀ نيكوكارى»ياد كرده است. ⁽²⁾⁽³⁾اكنون براى يافتن راه حل،بايد به اين سؤال پاسخ داد كه:

چرا ناسپاسى،موجب فشار روانى و احساس ناكامى مى گردد؟

فشار روانى و تنگناى روحى در چنين موقعيتى،به جهت احساس خسارتى است كه فرد پيدا مى كند.شخص نيكوكار،انتظار دارد كه همسرش-كه به خاطر او دست به اقدامى زده-به كار وى توجّه نشان بدهد و قدردان او باشد؛امّا وقتى با بى توجّهى و ناسپاسى،رو به رو مى شود،خود را به مانند فروشنده اى مى بيند كه كالايى را فروخته؛امّا پول آن را دريافت نكرده است.در حقيقت،فرد در اين مواقع،

بر اساس معادلۀ«احسان-سپاس»وضعيت را ارزيابى مى كند و وقتى قدردانى و سپاس طرف مقابل را دريافت نمى كند،موقعيت را زيانبار ارزيابى مى كند و دچار احساس ناكامى مى شود.حال بايد ديد در چنين وضعيتى،چه بايد كرد تا احساس ناكامى از بين برود و فشار روانى،كنترل گردد؟

چون در درستىِ معادلۀ«احسان-سپاس»ترديدى نيست،پس تغيير در اين معادله،لزومى ندارد؛تغيير را بايد در جاى ديگرى صورت داد.همان گونه كه روشن است،اين معادله و دستگاه ارزيابى،دو طرف دارد:احسان كننده و احسان شونده كه هر دو انسان اند و در اين جا همسران.در حقيقت،اين معادله،بر«احسانِ همسر-سپاسِ همسر»مبتنى است.حال اگر آن معادله،به جاى قالب«همسر-همسر»،در قالب«همسر-خدا»ريخته شود،وضعيت،متفاوت خواهد شد.در اين وضعيت،معادلۀ مبتنى بر«احسان همسر-سپاس همسر»جاى خود را به معادلۀ مبتنى بر«احسان همسر-سپاس خدا»خواهد داد.اگر چنين تغييرى صورت پذيرد،

فرد نيكوكار،هر چند به همسر خود احسان مى كند،با اين حال،انتظار سپاس از همسر را ندارد و طرف خود را خداوند متعال مى داند كه هيچ احسانى را بدون سپاس و پاداش دوچندان نمى گذارد.اتفاقاً از روايات چنين برمى آيد كه گاه خداوند متعال،وضعيت را به گونه اى تنظيم مى كند كه احسان،مورد ناسپاسى قرار گيرد تا خود،سپاس گزار بنده اش گردد و به جاى آن كه از همسر خود پاداش گيرد،خود به او پاداش دهد.آيا با چنين وضعيتى،باز هم احساس خسارت و ناكامى پيش خواهد آمد؟اين اصل كه«المؤمن مكفّر؛مؤمن،ناسپاسى مى شود»،در روايات به آن تصريح شده است.امام صادق(ع) با بيان اين اصل،به تبيين دليل آن نيز پرداخته،مى فرمايد:

إِنَّ الْمُؤْمِنَ مُكَفَّرٌ؛وَ ذَلِكَ أَنَّ مَعْرُوفَهُ يَصْعَدُ إِلَى اللهِ(عزوجل) فَلَا يَنْتَشِرُ فِي النَّاسِ،وَ الْكَافِرَ مَشْهُورٌ؛وَ ذَلِكَ أَنَّ مَعْرُوفَهُ لِلنَّاسِ يَنْتَشِرُ فِي النَّاسِ وَ لَا يَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ. ⁽¹⁾

.علل الشرائع،ص560،ح1. [1]

به تحقيق كه مؤمن،ناسپاسى مى شود؛و اين بدان جهت است كه كار نيك او به سوى خداوند متعال بالا مى رود و ميان مردم پخش نمى گردد،وكافر،مشهور [و مورد توجّه] است؛و اين بدان جهت است كه كار نيك او كه براى مردم بوده،ميان مردم پخش مى شود و به سوى آسمان،بالا نمى رود.

همچنين در روايات،تصريح شده كه دست رحمت الهى،بر سر ناسپاس شوندگان است ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): يَدُ اللهِ(ص) تَبارَكَ وتَعالَى فَوقَ رُؤُوسِ المُكَفِّرينَ تُرَفرِفُ بِالرَحمةِ (همان،ص560،ح2).

لَا يُزَهِّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ،فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ

بِشَيْءٍ مِنْهُ،وَ قَدْ تُدْرِكُ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ،وَ اللهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ. ⁽³⁾

كسى كه از تو سپاس گزارى نمى كند،نبايد تو را نسبت به نيكى كردن،بى رغبت سازد؛زيرا بى ترديد،كسى كه از آن كار تو بهره اى نمى بَرَد [يعنى خداوند]،از تو قدردانى مى كند و از سپاس گزارى اين كس،به بيش از آن چيزى مى رسى كه فرد ناسپاس فرو گذاشته است و خداوند،نيكوكاران را دوست مى دارد.

همچنين امام صادق(ع) در بيانى زيبا،به اين حقيقت پرداخته و نخست فرموده است:

مَنْ عَلِمَ أَنَّ مَا صَنَعَ إِنَّمَا صَنَعَ إِلَى نَفْسِهِ،لَمْ يَسْتَبْطِ النَّاسَ فِي شُكْرِهِمْ وَ لَمْ يَسْتَزِدْهُمْ فِي مَوَدَّتِهِمْ. ⁽⁴⁾

كسى كه بداند آنچه كرده،به خود كرده،مردم را در سپاس گزارى،كُند نمى شمرَد و انتظار افزايش مودّت از آنان ندارد.

گفتار امام صادق(ع) در اين بخش،بيانگر نقش شناخت صحيح در اين زمينه بود.ايشان در ادامۀ حديث،مبتنى بر همين شناخت،چنين توصيه مى كند:

فَلَا تَلْتَمِسْ مِنْ غَيْرِكَ شُكْرَ مَا أَتَيْتَ إِلَى نَفْسِكَ وَ وَقَيْتَ بِهِ عِرْضَكَ. ⁽¹⁾

.همان جا.امام باقر(ع): مَنْ عَلِمَ أَنَّ مَا صَنَعَ إلَيهِ إِنَّمَا يُصنَعُ لِنَفْسِهِ،لَمْ يَسْتَبْطِ النَّاسَ فِي شُكْرِهِمْ وَ لَمْ يَسْتَزِدْهُمْ فِي مَوَدَّتِهِمْ (معانى الأخبار،ص141،ح1؛بحار الأنوار،ج96،ص172). [1]

پس،تشكّر كارى را كه به سود خود كرده اى و آبروى خود را با آن حفظ نموده اى،از ديگران نخواه.

اين،نشانگر نقش شناخت صحيح در كاهش و از بين رفتن انتظار سپاس از ديگران است.

جالب اين كه پيامبران و اولياى الهى نيز همين گونه بوده اند.در حقيقت،كسى كه مورد ناسپاسى قرار مى گيرد،هم گروه و در زمرۀ آنان مى شود.توجّه به اين

حقيقت مى تواند فشار روانى را به نشاط و شادابى تبديل سازد.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

كَانَ رَسُولُ اللهِ(ص) مُكَفَّراً لَا يُشْكَرُ مَعْرُوفُهُ،وَ لَقَدْ كَانَ مَعْرُوفُهُ عَلَى الْقُرَشِيِّ وَ الْعَرَبِيِّ وَ الْعَجَمِيِّ،وَ مَنْ كَانَ أَعْظَمَ مَعْرُوفاً مِنْ رَسُولِ اللهِ(ص)،وَ كَذَلِكَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ مُكَفَّرُونَ لَا يُشْكَرُونَنَا،وَ خِيَارُ الْمُؤْمِنِينَ مُكَفَّرُونَ لَا يُشْكَرُ مَعْرُوفُهُمْ. ⁽²⁾

پيامبر خدا(ص) هماره مورد ناسپاسى قرار مى گرفت و از نيكى وى تشكّر نمى شد،در حالى كه نيكى وى،قريش و عرب و عجم را در برمى گرفت و نيكىِ چه كسى بزرگ تر از پيامبر خدا(ص) بود؟! ما اهل بيت نيز ناسپاس شوندگانى هستيم كه مورد تشكّر قرار نمى گيريم.مؤمنان برتر نيز ناسپاس شوندگانى هستند كه كار نيكشان،مورد تشكّر قرار نمى گيرد.

خلاصۀ سخن اين كه اگر كسى كه مورد ناسپاسى قرار گرفته،توجّه كند كه:1.خداوند،طرف او بوده و او خود از وى تشكّر مى كند؛2.خداوند بدون اين كه بهره اى از كار وى برده باشد،بيش از كسى كه مورد تشكّر ديگران قرار گرفته،از وى قدردانى مى كند و پاداش مى دهد؛3.چنين كسى به جاى محبّت همسر،مورد محبّت خداوند قرار دارد؛4.و سرانجام،اين كه وى در شمار انبيا،اوليا و بندگان

خاص خداوند قرار دارد.آن گاه نه تنها دچار احساس ناكامى نمى شود،بلكه به حق،احساس برخوردارى و شادكامى خواهد داشت و در نتيجه،نه تنها نسبت به نيكى كردن،كم رغبت يا بى رغبت نمى گردد،بلكه با شوق و نشاط بيشترى آن را انجام خواهد داد.بدين وسيله،نه احساس ناخوشايندى از زندگى به وجود مى آيد و نه رفتار نيك به خطر مى افتد.اين،شاهكار دين است كه در عين ناسپاسىِ همسر،مى تواند هم بهداشت روان را تضمين كند و هم فرايند نيكى كردن به همسر را.نكتۀ مهم اين كه در اين جا نيز باز،نقش توحيد و خداباورى در بهداشت روان زندگى زناشويى و موفّقيت و بهروزى آن،نمايان مى شود.

ب.بدى كردن به همسر

اشاره

يكى از موقعيت هايى كه زندگى را به مخاطره مى اندازد،اشتباهات احتمالىِ همسران است.اشتباه،مورد قبول نيست؛امّا يك واقعيت است.بى ترديد،هر كدام از زن و مرد،با خطا و لغزش همسر خود رو به رو خواهند شد و از اين،گريزى نيست.مهم اين است كه چگونه با آن برخورد كنيم.

در اسلام،مطلق آزار رسانى،به دليل اين كه تجاوز به حقوق ديگران است،نكوهيده و ممنوع شمرده شده است.در مقابل،رعايت حقوق ديگران و دورى از آزار رساندن به آنان،بارزترين نشانة پيروى از اسلام است.اهميت اين ويژگى،تا آن جاست كه بدون آن،نمى توان كسى را مسلمان ناميد.پيامبر(ص) تصريح مى كند كه:«مسلمان،كسى است كه مسلمانان،از دست و زبان او در امان باشند». ⁽¹⁾

. الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ يَدِهِ وَ لِسَانِهِ ( كتاب من لا يحضره الفقيه،ج4،ص362،ح5762؛كافى،ج2،ص234،ح12؛بحار الأنوار،ج77،ص53،ح3).براى مطالعة بيشتر،ر.ك:دانش نامة ميزان الحكمه،ج3،ص14 به بعد.

هر چند مطلق مردم آزارى در اسلام،نكوهيده و ممنوع است و كيفر سختى در انتظار اشخاص مردم آزار است، ⁽²⁾با اين حال،آزردن كسانى كه حقوق بيشترى بر فرد دارند،نكوهيده تر است و براى سرنوشت آزار دهنده،خطرناك تر.در اين ميان،آزار

رساندن به همسر،به دليل اين كه حقوق بيشترى بر انسان دارد،خطرناك تر توصيف شده است.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

أَلَا وَ إِنَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ بَرِيئَانِ مِمَّنْ أَضَرَّ بِامْرَأَةٍ حَتَّى تَخْتَلِعَ مِنْهُ. ⁽¹⁾

.ثواب الأعمال،ص338؛دانش نامة ميزان الحكمه،ج3،ص58.

بدانيد كه خداوند و پيامبر او،از مردى كه به زنش زيان وارد مى سازد تا جايى كه زن حاضر شود چيزى به او بدهد و طلاقش را بگيرد،بيزارند.

يا در حديث ديگرى مى فرمايد:

أيّما امْرَأَةٍ آذَتْ زَوْجَهَا بِلِسَانِهَا،لَمْ يَقْبَلِ اللهُ مِنْهَا صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا وَ لَا حَسَنَةً مِنْ عَمَلِهَا حَتَّى تُرْضِيَهُ،وَ إِنْ صَامَتْ نَهَارَهَا وَ قَامَتْ لَيْلَهَا وَ أَعْتَقَتِ الرِّقَابَ وَ حَمَلَتْ عَلَى جِيَادِ الْخَيْلِ فِي سَبِيلِ اللهِ،وَ كَانَتْ فِي أَوَّلِ مَنْ يَرِدُ النَّارَ،وَ كَذَلِكَ

الرَّجُلُ إِذَا كَانَ لَهَا ظَالِماً. ⁽²⁾

هر زنى كه با زبان خود،شوهرش را آزار دهد،خداوند،از او هيچ توبه و فديه اى و هيچ عمل نيكى را نمى پذيرد-تا آن كه شوهرش را راضى كند-،گرچه روزها را روزه بگيرد و شب ها را عبادت كند و بنده ها آزاد كند و اسبان تيزتگ،در راه خدا تجهيز كند.او جزو نخستين كسانى است كه به آتش در مى آيند.همچنين است مرد،اگر به زنش ستم كند.

بحث اصلى ما در اين بخش،واكنش منطقى به اين موقعيت است؛امّا پيش از آن بايد به تأثير منفى بدرفتارى در زندگى اشاره كرد.بنا بر اين،در اين جا با دو بحث رو به رو هستيم:تأثير بدرفتارى بر زندگى و واكنش منطقى به آن كه در ادامه به آنها خواهيم پرداخت:

1.تأثير بدى كردن به همسر

بدرفتارى و آزار رساندن به همسر،موجبات ناراحتى،كدورت و ناخشنودى همسر را فراهم مى كند.اين مى تواند بغض و نفرت را ميان همسران به وجود آورد.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

جُبِلَتِ الْقُلُوبُ عَلَى...بُغْضِ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهَا. ⁽¹⁾

.دوستى در قرآن و حديث،ص92،ح245. [1]

قلب ها بر...دشمنى با كسى كه به آن بدى كند،سرشته شده اند.

در اين كلام شريف،به عنوان يك قاعدۀ كلّى تصريح شده كه بدى كردن،عامل برانگيختن بغض و نفرت است.لذا آزار همسر،محبّت و صميميت را از بين مى بَرَد و زمينۀ نفرت و دشمنى را فراهم مى سازد ⁽²⁾و اعضاى خانواده به جاى آرزوى

سلامتى،آرزوى مرگ وى را خواهند داشت. ⁽³⁾بديهى است با چنين وضعيتى نمى توان زندگى آرام،گرم و بادوامى را انتظار داشت.

اكنون بايد ديد كه انواع آزارها كدام اند؟آموزه هاى اسلامى،به خوبى نشان مى دهند كه از منظر اسلام،هر كارى كه به نوعى موجب آزار و ناراحتى مسلمانى شود،ممنوع است.در روايات،از امورى همانند:ترساندن، ⁽⁴⁾نگاه آزاردهنده، ⁽⁵⁾شوخى

آزاردهنده، ⁽¹⁾

.ر.ك:همان،ح1298 و 1299.

نمايند.گاه،ناآگاهى از آزارنده بودن برخى كارها موجب ناراحتى همسر مى گردد.شناخت اين موارد مى تواند انسان را در پرهيز از آزاررسانى،يارى دهد.

2.واكنش در برابر بدى كردن همسر

اشاره

انتظار«رفتار بى خطا»و«زندگى بى اشتباه»از همسر خود نداشته باشيد.همان گونه كه ما نيز دچار اشتباه و لغزش مى شويم،آنان نيز نبايد از ما چنين انتظارى داشته باشند.مهم،واكنش ما نسبت به اين رفتار بد است.كاميابى و شادكامى زندگى در چنين موقعى،بسته به مهارت ما در برخورد با اين واقعيت است.هر چند ممكن است مورد ظلم واقع شده باشيم،امّا هر نوع واكنشى نمى تواند پاسخ مثبت شمرده شود.در چنين حالاتى،زمينۀ بروز بحران وجود دارد؛از اين رو بايد با دقّت و درايت بيشترى عمل كرد تا زندگى به مخاطره نيفتد.

واكنش نامناسب،وضعيت را از آنچه هست،بدتر خواهد ساخت.هر چند بدى و آزار ابتدايى،كارى زشت و ناپسند و داراى اثرات ويرانگر است،با اين حال،واكنش نامناسب از سوى همسر نيز مى تواند اثر منفى برجاى گذارد و در نتيجه،مجموع كنش بد و واكنش نادرست همسران،وضعيت را به شدّت،نگران كننده خواهد ساخت؛امّا يك واكنش مناسب مى تواند مشكل را كنترل كند،و از افزايش دامنۀ آن جلوگيرى نمايد و حتّى زمينه را براى اصلاح نيز فراهم سازد.

واكنش ها از الگوهاى خاصى پيروى مى كنند و هر كدام،پيامدهاى خاص خود را دارند.آيات و روايات اسلامى،چند الگوى واكنش را طرح كرده اند.يك الگو،

«واكنش برابر»نام دارد كه بر اساس آن،فرد مى تواند حق خود را بستاند و خواستار جبران شود.از آن جا كه بدى كردن و آزاررساندن،مصداق ظلم است،همسرِ آزارديده مى تواند با واكنش حق مدارانه،از باب احقاق حق،انتقام بگيرد كه اين را«مقابلۀ برابر»مى ناميم.

الگوى ديگر،مبتنى بر«واكنش بدتر»است كه بر اساس آن،فرد،در برابر ضربۀ طرف مقابل،شديدتر و بدتر پاسخ مى دهد.اين واكنش،ظالمانه است كه از حدّ حق تجاوز كرده و ظلم را با ستمى ديگر پاسخ مى دهد.اين را«مقابلۀ بدتر»مى ناميم.

الگوى سوم،«واكنش برتر»است.بر اساس اين الگو،فرد،نه تنها در واكنش،ستم نمى كند و نه تنها حق خود را طلب نمى كند،بلكه از آن مى گذرد و دل خود را صاف مى نمايد.اين،يك واكنش كريمانه به بدىِ همسر است كه از باب فضل و برترى،از اشتباه همسر خود مى گذرد و ما آن را«مقابلۀ برتر»مى ناميم.امام على(ع) در برخورد با بدى و اشتباه ديگران،بخشش و گذشت را توصيه مى كند. ⁽¹⁾

. إِذَا أُسِيءَ إِلَيْكُمْ فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا (تحف العقول،ص151؛بحار الأنوار،ج77،ص292).

اكنون بايد بررسى شود كه كدام يك از اين سه الگو،مناسب تر است؟الگوى نخست (مقابلۀ برابر) مى تواند شرعاً و عقلاً درست ارزيابى شود.خداوند متعال با تأكيد بر اصل«همانندى»ميان پاسخ منفى و رفتار منفى،در مواردى،اجازۀ«مقابله به مثل»را داده است. ⁽²⁾اين الگو،هر چند مشروع است و آسيب كمترى به خانواده وارد مى سازد،با اين حال،تأثير منفى خود را بر روابط همسران برجاى خواهد گذاشت و آن را از حالت شيرينِ«صفا و صميميت»،به فضاى خشك«بده-بستان»تبديل خواهد ساخت.در روايات اسلامى،از«شتاب در انتقام»به شدّت نهى شده و افراد كم گذشت،نكوهش شده اند.امام على(ع) كم گذشتى را زشت ترين عيب ها و شتاب در انتقام را بزرگ ترين گناهان مى داند. ⁽³⁾

الگوى دوم (مقابلۀ بدتر)،خود،ستم جديدى است كه هم نامشروع است و هم وضع پيش آمده را بحرانى تر مى سازد و امكان آشتى و بازگشت آرامش و صميميت را به شدّت كاهش مى دهد.اين الگو،نوعى درندگى است و شايستۀ زندگى انسانى نيست.خداوند متعال و اولياى دين،مسلمانان را از ظلم به ديگران-چه از نوع كنشى و چه از نوع واكنشى آن-به شدّت نهى كرده اند.

امّا الگوى سوم (مقابلۀ برتر)-كه در ادبيات دين از آن به عنوان«عفو»يا گذشت ياد مى شود-بهترين نوع واكنش است.دين اسلام،هر چند مقابلۀ برابر را حقّ فرد

مى داند،با اين حال،از باب كرامت و فضيلت،بر مقابلۀ برتر تأكيد دارد ⁽¹⁾

.امام على(ع): الفَضلُ أَنَّكَ إِذَا قَدَرتَ عَفَوتَ ؛فضل و برترى آن است كه وقتى قدرت يافتى،درگذرى (همان،ح2131)؛مَن عَفَى عَنِ الجَرائِمِ،فَقَد أَخَذَ بِجَوَامِعِ الفَضلِ؛كسى كه از اشتباهات بگذرد،به تحقيق،گسترة فضيلت را به دست آورده است (همان،ح8499)؛ العَفو أَعظَمُ الفَضيِلَتَينِ ؛گذشت،بزرگ ترينِ دو فضيلت است (همان،ح1640).

گذشت،ضد«ايستايى»بوده و به معناى گذر كردن از موضوع مورد بحث است.فردى كه از اشتباه طرف مقابل نمى گذرد،در حقيقت،بر آن تمركز مى كند و در

همان موقعيت تلخ،مى ايستد.اين كار شايد حق وى باشد؛امّا بايد دانست كه ايستادن بر سر موضوع مناقشه و گذر نكردن از آن،همانند ايستادن در كنار زباله دان و فاصله نگرفتن از آن است.خِرَد انسانى حكم مى كند كه انسان،بر سر زباله هاى روابط همسرى نَايستيد ⁽¹⁾

.امام على(ع): خُذِ العَفوَ وَ لاَ تَبلُغ مِن أَحَدٍ مَكرُوهَهُ ؛عفو را برگزين و خبر ناخوشايند به كسى مرسان (غرر الحكم،ح5087).

يك بار،تلخىِ اشتباه همسر را تجربه كند؛امّا اگر بر سر آن بايستد و نگذرد،بارها و بارها تلخىِ آن را براى خود تكرار كرده است و اين بار،خود مسئول آن است!

امّا در طرف مقابل،گذشت،دل ها را جلا مى دهد و كينه ها و كدورت ها را-كه بلاى خانمان سوزند-،مى زدايد و صفا و صميميت را به زندگى بر مى گردانَد.خداوند متعال در قرآن كريم مى فرمايد:

وَ لا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ. 2

و نيكى با بدى يكسان نيست.[بدى را] با آنچه بهتر است پاسخ ده كه در اين صورت،كسى كه ميان شما و او دشمنى بوده،گويا دوستى يك دل مى گردد.

پيامبر(ص) نيز مى فرمايد:

تَعَافُوا تَسقُطُ الضَّغَائِنُ بَينَكُم. ⁽²⁾

از يكديگر درگذريد تا كينه هاى ميان شما از بين برود.

اگر هر كدام از ما بخواهيم بر حق خود پافشارى كنيم و هيچ گذشتى نداشته باشيم،آنگاه چه اتّفاقى خواهد افتاد؟آيا چيزى را به دست آورده ايم؟و از چيزى كه داشتيم دفاع كرده ايم؟يا بر عكس،چيزهاى فراوانى را از دست داده ايم؟آيا در كم گذشتى و بى گذشتى مى توان زندگى همراه با محبّت و آرامش و عشق را انتظار داشت؟

نكتۀ مهم اين كه در فرهنگ اسلامى،گذشت از همسر،منّت بر او نيست؛بلكه حقّى است كه همسر خطاكار بر همسر ستم ديده دارد! پيامبر خدا(ص) حق زن بر مرد را در اين مى داند كه مرد،پوشاك و خوراك زن را فراهم آورد و اگر اشتباهى كرد،

از وى بگذرد. ⁽¹⁾

. جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ(ص) فَسَأَلَتْهُ عَنْ حَقِّ الزَّوْجِ عَلَى الْمَرْأَةِ، [1]فَخَبَّرَهَا ثُمَّ قَالَتْ:فَمَا حَقُّهَا عَلَيْهِ؟قَالَ:يَكْسُوهَا مِنَ الْعُرْيِ،وَ يُطْعِمُهَا مِنَ الْجُوعِ،وَ إِنْ أَذْنَبَتْ غَفَرَ لَهَا ( الكافى،ج5،ص511). [2]

جالب تر اين كه در روايات،«عفو»،مصداق احسان شمرده شده است. ⁽³⁾پيش از اين،بيان شد كه اساس موفّقيت زناشويى،بر حُسن معاشرت است كه يكى از جايگاه هاى بروز آن،موقعيت اشتباه همسر است.امام صادق(ع) ضمن تأكيد بر اين نكته كه گذشت،از حقوق زن است،آن را جزو مصاديق احسان معرّفى مى كند.امام صادق(ع) در پاسخ به اين سؤال اسحاق بن عمّار كه:«حق زن بر شوهرش چيست كه اگر آن را انجام دهد،نيكوكار باشد؟»،مى فرمايد:«خوراك و پوشاكش را فراهم آورد و اگر نادانى كرد،او را ببخشد». ⁽⁴⁾

امام صادق(ع) كنيزى را كه مال فرزندش اسماعيل بود،به ازدواج يونس بن عمّار در مى آورد و به او سفارش مى كند كه به آن كنيز،نيكى كند.يونس بن عمّار در بارۀ معناى اين احسان و نيكى مى پرسد.امام(ع) مى فرمايد:«خوراك و پوشاكش را فراهم آورى و از اشتباه وى بگذرى». ⁽⁵⁾

تركيب احسان و حق،معجون بى نظيرى را به وجود مى آورد.رابطۀ مبتنى بر الگوى احسان،هنگامى شكل مى گيرد كه از گذشت به عنوان حق طرف مقابل ياد

كنيم.اسلام بر آن است تا اين فرهنگ را فراگير سازد كه هر كدام،بخشيده شدن همسرشان را حق او بدانند،نه منّت بر او! به راستى چه فضايى بايد حاكم باشد كه فرد ستم ديده،بخشيده شدن را حق طرف مقابل خود بداند.اين،نشان از اوج يك دلى و يكى بودن همسران است.چنين احساسى وقتى شكل مى گيرد كه فرد،به همسر خود از صميم قلب عشق بورزد و او را نه شريك،بلكه جزئى از وجود خود بداند.

البته بايد توجّه داشت كه زيباترين گذشت،گذشت بدون سرزنش است.برخى گذشت مى كنند؛ولى اشتباه فرد را به رخ او مى كشند و بر او منّت مى گذارند.اين گذشت،هر چند خوب است،با اين حال،هم با كرامت نفس منافات دارد و هم اثرش كمتر از عفو بدون سرزنش است.امام صادق(ع) مى فرمايد:

الصَّفْحُ الْجَميلِ أَنْ لَا تُعَاقِبَ عَلَى الذَّنْبِ. ⁽¹⁾

.تحف العقول،ص369.

گذشت نيكو اين است كه بر گناه،كيفر نكنى.

از اين رو،نبايد هنگام عفو كردن،همسر را سرزنش نمود.اين كار (خوددارى از سرزنش)،صميميت بيشترى را به ارمغان خواهد آورد و منزلت فرد را افزايش خواهد داد.

از آنچه گذشت،معلوم مى گردد كه اشتباه،از پديده هاى غير قابل انكار و اجتناب ناپذير زندگى است و يكى از ضرورت هاى زندگى موفّق،برخوردارى از توان عفو و گذشت است.كسانى مى توانند زندگى موفقى داشته باشند كه مهارت و توانمندىِ گذشت از همسر را داشته باشند.

مهارت عفو كردن

بى ترديد،گذشت از كسى كه به انسان ستم روا داشته،سخت است.لذا بايد امورى را يافت كه«تسهيل كنندۀ»گذشت از همسر باشد.به گزارش دين،پاره اى از امور،تسهيل گر عفوند كه در ادامه،به بررسى آنها خواهيم پرداخت:

يك.از شتاب در انتقام پرهيز كنيد

طرف مقابل بايد از شتاب كردن در انتقام و پاسخ دادن به همسر خود بپرهيزد.تصميم گيرى هنگام عصبانيت،مى تواند مشكلات فراوانى را به بار آورد و اوضاع را پيچيده تر كند.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

قِلَّةُ العَفوِ أَقبَحُ العُيوبِ،وَ التَّسرُّعُ إِلَى الانتِقَامِ أَعظَمُ الذُّنُوبِ. ⁽¹⁾

.غرر الحكم،ح6766. [1]

كم گذشتى،زشت ترين عيب ها،و شتاب كردن در انتقام گيرى،بزرگ ترين گناهان است.

دو.خشم خود را مهار كنيد

اشتباه و ستم همسر،ممكن است انسان را به خشم آورد.اين خشم مى تواند واكنش هاى نادرستى را مديريت كند.از اين رو بايد خشم را مهار نمود تا با عقلانيت،برنامه ريزى كرد.در اين وضعيت،بردبارى و مهار خشم،بسيار مهم و سرنوشت ساز است.پيامبر خدا(ص) بردبارى را نياز كسى مى داند كه به جهت نادانى،مورد ستم واقع شده ⁽²⁾و عفو در قدرت را از آنِ كسى مى داند كه بردبارترين باشد. ⁽³⁾همچنين امام على(ع) كسى را قادر به عفو در قدرت مى داند كه بردبار بوده و اين بردبارى،بر همۀ امور او سايه افكنده باشد. ⁽⁴⁾

سه.شكيبا باشيد

گذشت از اشتباهات و عفو كردن كسى كه ستم كرده،دشوار است.اين دشوارى بايد تحمّل پذير گردد؛در غير اين صورت،عفو كردن،امكان پذير نيست.آنچه موقعيت هاى سخت را تحمّل پذير مى سازد،شكيبايى است.بايد در برابر سختى و

تلخىِ ستم،تاب آورد و شكيبايى پيشه كرد كه در اين صورت مى توان از اشتباه

همسر،چشم پوشى كرد و بدى او را با نيكى پاسخ داد.قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:

ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ وَ ما يُلَقّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا. 1

بدى را با نيكى دفع كن...؛امّا جز كسانى كه داراى صبر و استقامت اند،به اين مقام نمى رسند.

چهار.موقعيت را خردمندانه ارزيابى كنيد

بر اساس نظريۀ انتخاب مستدل، ⁽¹⁾انسان پيش از انجام دادن هر كارى،نخست به سود و زيان آن مى انديشد و سپس براى انجام دادن آن تصميم مى گيرد.اگر سود آن،بيش از هزينه ارزيابى شود،به آن اقدام مى كند و اگر هزينۀ آن،بيش از سود باشد،از انجام دادن آن صرف نظر خواهد كرد.همۀ انسان ها در اين ويژگى يكسان اند.آنچه موجب تفاوت در رفتار مى شود،ارزيابى نادرست است كه بر اساس اطلاعات نادرست يا«نظام تحليل نادرست»،صورت مى گيرد.

انسان ها يا بر اساس«نظام هوس»به ارزيابى مى پردازند و يا«نظام خرد».از علل واكنش نادرست در برابر اشتباهات همسر،كنار گذاشتن خرد و ارزيابى احساسىِ موقعيت است.احساس انسان،مقابلۀ برابر يا حتى مقابلۀ بدتر را لذّت بخش،و گذشت را زيان بار ارزيابى مى نمايد و لذا بر گذشت نكردن و پافشردن بر حق خود تأكيد مى كند.چنين تحليلى،امكان گذشت را از انسان مى گيرد؛امّا اگر موقعيت ها و واقعيت ها خردمندانه ارزيابى گردند،نتيجه،چيز ديگرى خواهد بود.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

صِفَةُ الْعَاقِلِ أَنْ يَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَيْهِ وَ يَتَجَاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ. ⁽²⁾

ويژگى عاقل،آن است كه با كسى كه به او نابخردى كرده،بردبار باشد،و از كسى كه به وى ستم كرده،درگذرد.

امام صادق(ع) نيز تأكيد مى كند كه خردمند،از اشتباه ديگران مى گذرد. ⁽¹⁾

.العاقل غفور ( الكافى،ج1،ص26).

الف.پيامدهاى گذشت و عدم گذشت را بررسى كنيد. شايد چنين به نظر آيد كه گذشت كردن،موجب پشيمانى خواهد شد.اين وسوسه،معمولاً هنگام عفو رخ مى دهد تا انسان را از آن باز دارد.در اين هنگام بايد به اين نكته توجّه داشت كه انتقام نيز ممكن است پشيمانى به بار آورد.بديهى است كه در انتخاب ميان اين دو پشيمانى،پشيمانى از گذشت،كم خطرتر است. ⁽²⁾بنا بر اين،نبايد با اين وسوسه ها عفو را ترك كرد كه در اين صورت،از فوايد آن،محروم خواهيم شد.

بر خلاف آنچه تصوّر مى شود،عفو و گذشت،موجب عزّت انسان مى گردد،نه ذلّت او.عزّت از آنِ خدا و در دستان اوست و همو هر كه را بخواهد عزيز مى گرداند.پيامبر خدا(ص) در حديثى،نخست سوگند مى خورد كه هر كس از ستمى بگذرد،خداوند بر عزّت او مى افزايد.سپس از مردم مى خواهد كه عفو كنيد تا خداوندِ صاحب عزّت و جلال،بر عزّت شما بيفزايد. ⁽³⁾در مورد مشابهى نيز فرموده است:

عَلَيْكُمْ بِالْعَفْوِ؛فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا يَزِيدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً،فَتَعَافَوْا يُعِزَّكُمُ اللهُ. ⁽⁴⁾

بر شما باد گذشت كردن؛كه عفو،جز بر عزّت بنده نيفزايد.پس عفو كنيد تا خدا

شما را عزيز گردانَد.

اين عزّت،هم عزّت دنيوى است و هم عزّت اخروى. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): مَن عَفَى عَن مَظلَمَةٍ أَبدَلَهُ اللهُ بِهَا عِزَّاً فِي الدُّنيَا وَ الآخِرَةِ ؛كسى كه از ستمى درمى گذرد،در عوض،خداوند در دنيا و آخرت،به وى عزّت مى دهد ( الأمالى،طوسى،ص182،ح306؛ [1]بحار الأنوار،ج71،ص419،ح51).

همچنين گذشت كردن،موجب نزول رحمت الهى ⁽²⁾و يارىِ خداوند خواهد شد. ⁽³⁾كسى كه اهل عفو باشد،خداوند،پشتيبان او خواهد بود. ⁽⁴⁾به همين جهت،توصيه شده كه عفو كنيد تا مورد حمايت قرار گيريد. ⁽⁵⁾

از سوى ديگر،گذشت از ديگران،عفو و مغفرت خداوند متعال را به همراه خواهد داشت.خداوند براى ترغيب به عفو،به اين حقيقت توجّه داده و مى فرمايد:

وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللّهُ لَكُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ. 6

و بايد عفو كنيد و درگذريد؛آيا دوست نداريد خدا شما را ببخشايد؟خداوند،درگذرندۀ مهربان است.

خداوند متعال،در جاى ديگرى به سختى هاى زندگى خانوادگى برخى افراد اشاره كرده،مى فرمايد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا

وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ. 1

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! برخى از زنان و فرزندانتان دشمن شمايند.پس از آنان بر حذر باشيد،و اگر عفو كنيد و درگذريد و ببخشاييد،بى گمان خداوند [نيز] درگذرنده و مهربان است.

اين،گذشته از پاداشى است كه خداوند متعال مى دهد.قرآن كريم تصريح مى كند كه پاداش گذشت كردن،بر خداوند متعال است: فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللّهِ. 2 سراى جاويدان،پاداش اهل عفو و گذشت است. ⁽¹⁾به همين روى،پيامبر خدا(ص) توصيه مى كند كه هر گاه خشمگين شُديد،عفو كنيد:

إِذَا عَنَتْ لَكُمْ غَضْبَةٌ فَأَدُّوهَا بِالْعَفْوِ،إِنَّهُ يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ:مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللهِ أَجْرٌ فَلْيَقُمْ،فَلَا يَقُومُ إِلَّا الْعَافُونَ،أَ لَمْ تَسْمَعُوا قَوْلَهُ تَعَالَى فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللهِ. ⁽²⁾

هر گاه بر شما خشم آشكار شد،آن را با بخشايش برگردانيد كه همانا روز قيامت،آواز دهنده اى آواز دهد:«هر كس در نزد خداوند پاداشى دارد،برخيزد»،كسى جز آنان كه گذشت دارند،بر نخيزد.مگر سخن خداى تعالى را نشنيده اى:كسى كه عفو كند و رفتار شايسته داشته باشد،پاداش او بر خداست.

اين گروه در روز قيامت،بدون حساب وارد بهشت مى شوند. ⁽³⁾فرشتگان با تعجّب از اين گروه مى پرسند:دليل برترى شما بر ديگران چه بوده است؟و آنان در

پاسخ،به يكى از چيزهايى كه تصريح مى كنند،گذشت است.با شنيدن اين جمله،

فرشتگان مى گويند:راست گفتيد.وارد بهشت شويد. 1آيا گذشت،ارزش اين همه سود و بركت را ندارد؟

ب.به ارزشمندى گذشت توجه كنيد. انسان،حاضر است به خاطر امور با ارزش،از خيلى چيزها بگذرد.آنچه گذشت كردن را سخت مى سازد،اين تصوّر است كه به وسيلۀ عفو،انسان از حق خود گذشته و همه چيز را از دست داده و چيزى به دست نياورده است.در حالى كه واقعيت،خلاف اين تصوّر است.لذا كسى مى تواند اهل بخشش باشد كه به جايگاه ارزشمند آن آگاه باشد.قرآن كريم،كسى را قادر به عفو كردن مى داند كه گذشته از صبر،به تعبير خداوند متعال،داراى«حظّ عظيم»است؛يعنى بهرۀ فراوانى از كمال انسانيت و خصلت هاى نيك دارد. 2

گذشت كردن،نوعى«كرامت اخلاقى»است. 3پيامبر خدا(ص)،گذشت از كسى را كه به انسان ستم نموده،از بهترين اخلاق دنيا و آخرت مى داند؛ 4بلكه فراتر از آن،عفو،يك اخلاق الهى است و كسى كه گذشت مى كند،همانند خداوند متعال عمل

كرده است! آيا اين،كم ارزشى است؟حضرت عيسى(ع) در ترغيب به عفو مى فرمايد:

از عفو خداوند نسبت به خودتان،درس بگيريد.آيا نمى بينيد كه خورشيد او بر نيكان و بدان شما مى تابد و باران او بر شايستگان و ناشايستگان شما مى بارد؟! اگر شما فقط كسانى را دوست مى داريد كه به شما محبّت مى ورزند و فقط به كسانى خوبى مى كنيد كه به شما نيكى مى كنند و فقط به كسانى مى بخشيد كه چيزى به شما بخشيده باشند،پس برترى شما بر ديگران چيست؟اين كار را سبك مغزانى كه از فضيلت و خرد نيز بى بهره اند،انجام مى دهند! اگر مى خواهيد از دوستان خدا و برگزيدگان او باشيد،به كسانى كه بدى كرده اند،نيكى كنيد و از كسانى كه به شما ستم كرده اند،درگذريد. ⁽¹⁾

.بحار الأنوار،ج14،ص306،ح17.

چه مقامى برتر از محبوب خدا شدن؟! خداوند،خود،اهل عفو است و گذشت را دوست مى دارد ⁽²⁾و لذا كسانى را كه احسان مى كنند و از ديگران درمى گذرند،دوست مى دارد. ⁽³⁾

همچنين گذشت،نشان«توانمندى»و«رشديافتگى»است.كسى كه گذشت مى كند،نشان مى دهد كه از اقتدار درونى فوق العاده اى برخوردار است.انسان هاى رشديافته،توان گذشتن از خطاهاى ديگران را دارند.آنان كه دلى آبى و دريايى دارند،مى توانند اشتباه همسر خود را ناديده بگيرند.پيامبر خدا(ص) كسانى را كه توان گذشت از اشتباهات ديگران و نيكى در برابر بدى هاى آنان را دارند،«بهترين هاى امّت»خود مى داند ⁽⁴⁾و امام على(ع) با آن مقامى كه دارد،تصريح مى كند كه چنين افرادى مرا شگفت زده كرده،به وجد مى آورند. ⁽⁵⁾

پيامبر خدا(ص) به گزارش همسرشان،خوش اخلاق ترين افراد نسبت به خانوادۀ خود بودند و هرگز مقابله به مثل نمى كردند؛بلكه از اشتباهات آنان درمى گذشتند و آنها را ناديده مى گرفتند. ⁽¹⁾

.ابوعبدالله جدلى مى گويد: قُلتُ لِعَائِشَة:كَيفَ كَانَ خُلقُ رَسُولِ الله(ص) فِى أَهلِهِ؟قَالَت:كَانَ أَحسَنُ النَّاسِ خُلُقاً،لَم يَكُن فَاحِشاً وَلاَ مُتَفَحِّشاً،وَلاَ سَخَّاباً بِالأَسوَاقِ،وَلاَ يَجزِى بِالسَّيِّئَةَِ مِثلَهَا،وَلَكِن يَعفُو وَ يَصفَحُ ؛به عايشه گفتم:اخلاق پيامبر در خانواده چگونه بود؟گفت:خوش اخلاق ترين مردم بود.نه اهل فحش و ناسزا بود و نه در بازار فرياد مى زد و نه بدى را با بدى جواب مى داد؛بلكه اهل عفو و بخشش بود (مسند ابن حنبل،ج1،ص419؛ [1]كنز العمّال،ج7،ص222،ح18717).

پنج.«عذرخواه»و«عذرپذير»باشيد

فرد خطاكار يا كسى كه مورد خشم قرار گرفته نيز نبايد بى توجّه باشد.او خود بايد براى ترميم و اصلاح وضعيت پيش آمده،تلاش كند تا رضايت فرد را به دست آورد و در اين راه،از عذرخواهى كردن سر باز نزند.پيامبر خدا(ص) از اين كار،به عنوان يك امر لازم ياد كرده،مى فرمايد:

يَا حَوْلَاءُ! إِنَّ المَرْأَةَ يَجِبُ عَلَيْهَا أَنْ تُرْضِيَ زَوْجَهَا إِذَا غَضِبَ عَلَيْهَا،وَ لَا يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَنْظُرَ إِلَى وَجْهِهِ نَظْرَةً مُغْضِبَةً. ⁽⁵⁾

بر زن لازم است هنگامى كه شوهرش بر او خشم مى كند،او را راضى كند و بر او

حلال نيست كه به روى شوهرش با خشم بنگرد.

امير مؤمنان(ع) در روايتى،ويژگى هاى بهترين زنان را بيان كرده است.يكى از اين ويژگى ها با موضوع خشم همسر و واكنش منطقى شخص در برابر آن،ارتباط دارد.در اين روايت چنين آمده است:

خَيْرُ نِسَائِكُمُ الْخَمْسُ،قِيلَ:يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ،وَ مَا الْخَمْسُ؟قَالَ:الْهَيِّنَةُ اللَّيِّنَةُ الْمُؤَاتِيَةُ،الَّتِي إِذَا غَضِبَ زَوْجُهَا لَمْ تَكْتَحِلْ بِغُمْضٍ حَتَّى يَرْضَى.... ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص325. [1]

بهترين زنان پنج گروه اند.گفتند:اى امير مؤمنان! آن پنج گروه كدام اند؟فرمود:«نرم خو،اهل مدارا،سازگار و همراه،كسى كه اگر شوهرش غضب كند،سرمۀ خواب بر چشم نكشد تا اين كه او را راضى كند».

به خوبى روشن است كه اين حديث،به واكنش طرف مقابل نپرداخته است؛بلكه واكنش خود فرد را بيان كرده است.بنا بر اين،راضى كردن همسر پس از خشمگين شدن او،فورى ترين كارى است كه بايد انجام گيرد.هر چند عذرخواهى سخت است؛امّا بازگرداندن صفا و صميميت به خانواده و نجات دادن زندگى از نابودى يا دست كم،ناكارآمدى،ارزش عذرخواهى را دارد.عذرخواهى،شجاعت و شهامت مى خواهد و خانواده اى موفّق است كه از توان شجاعت براى عذرخواهى برخوردار باشد.

البته طرف مقابل نيز بايد از ويژگى عُذرپذيرى-كه ريشه در عفو و گذشت دارد-،برخوردار باشد.پيامبر خدا(ص) كسانى را كه با مردم دشمنى مى كنند و مردم نيز آنان را دوست نمى دارند،بدترين مردم مى داند و بدتر از آنان را كسانى مى داند كه از هيچ لغزشى نمى گذرند و هيچ عذرى را نمى پذيرند و هيچ اشتباهى را نمى بخشند. ⁽²⁾همچنين ايشان زنانى را كه عذرپذير نيستند،سرزنش مى كند. ⁽³⁾اين نشان مى دهد كه

اوّلاً مردان نيز بايد عذرخواهى كنند؛ثانياً طرف مقابل نيز بايد عذرپذير باشد.در صورتى كه چنين ويژگى اى وجود داشته باشد،اين چرخه،كامل مى شود و زندگى،از مشكل يا بحران خارج مى گردد.بنا بر اين،مشكل اشتباهات و خطاها،با دو توانمندى بر طرف مى شود:شجاعت عذرخواهى و قدرت گذشت.

شش.ايمان خود را تقويت كنيد

ايمان،گوهر ارزشمند و بى مانندى است كه با فضيلت ها،سنخيت و سازگارىِ جداناشدنى اى دارد.هر جا ايمان باشد،فضيلت ها و توانمندى هاى اخلاقى نيز وجود دارند و هر چه ايمان قوى تر باشد،فضيلت ها نيز قوى تر و فعّال ترند.اگر در درون كسى،ايمان وجود داشته باشد،بى ترديد،گذشت نيز وجود خواهد داشت. ⁽¹⁾

.امام صادق(ع): المُؤمِنُ...عَفْوٌ فِي قُدْرَةٍ ( الكافى،ج2،ص231).

خلاصۀ سخن اين كه بهترين واكنش در برابر نيكى همسر،تشكّر از وى،و بهترين واكنش در برابر بدى و اشتباه همسر،گذشت از وى است.امام على(ع) به كسانى كه مى خواهند ازدواج كنند،توصيه مى كند كه دو ركعت نماز با سورۀ حمد و ياسين بخوانند و پس از آن،حمد و ثناى خدا را به جاى آورند و همسرى شايسته با ويژگى هاى مشخص،از خدا طلب كنند.يكى از آن ويژگى ها،سپاس گزار بودن وى

در برابر احسان همسر،و گذشت كردن وى از اشتباهات اوست. ⁽¹⁾

. مَنْ أَرَادَ مِنْكُمُ التَّزْوِيجَ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ لْيَقْرَأْ سُورَةَ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَ سُورَةَ يس،فَإِذَا فَرَغَ مِنَ الصَّلَاةِ فَلْيَحْمَدِ اللهَ(عزوجل) وَ لْيُثْنِ عَلَيْهِ،وَ لْيَقُلِ:اللهمَّ ارْزُقْنِي زَوْجَةً صَالِحَةً،وَدُوداً وَلُوداً،شَكُوراً قَنُوعاً غَيُوراً،إِنْ أَحْسَنْتُ شَكَرَتْ،وَ إِنْ أَسَأْتُ غَفَرَتْ ...( النوادر، [1]رواندى،ص211،ح417؛بحار الأنوار،ج103،ص268،ح18). [2]

سه.الگوى تعامل مثبت با«همسر-خانواده»

اشاره

از ديگر قلمروهايى كه روابط همسران را به چالش مى كشد،چگونگى تعامل يكى از همسران،با خانوادۀ پدرى است.چگونگى تعامل با خانوادۀ پدرى،گاه در رابطۀ همسرى اثر مى گذارد.مراد از تعامل در اين جا تعاملِ«ناظر به شخص ثالث»است كه به مفهوم چگونگى رفتار يك طرف،با خانوادۀ خود در بارۀ همسر و زندگى زناشويى است.رابطۀ هر فرد با ديگران را از دو ديدگاه مى توان بررسى كرد:گاه تنها به طرفين رابطه محدود مى شود و گاه به فرد سومى نيز مربوط مى شود.از اين رو،چند گونه تعامل داريم:گاه تعامل،ميان فردى است كه شامل رابطۀ همسران با يكديگر (رابطۀ ميان همسرى) و رابطه هر كدام با والدين (رابطۀ فرزند-والدينى) مى شود،و گاه تعامل،ناظر به شخص ثالث است.در اين نوع تعامل،رابطۀ فرد با طرف مقابل و مسائل مطرح شده،به فرد سومى مربوط است.از اين رو،مى توان گفت كه برخى تعامل هاى ما با هر يك از اين دو طرف (همسر يا خانواده) تفكيك شده است و چگونگى رابطه با يك طرف،ارتباطى با طرف ديگر ندارد و بر يكديگر اثر نمى گذارند و الگوى ارتباط با هر كدام،مستقل از ديگرى تعريف مى شود.امّا گاه تعامل ما با يك طرف،ناظر به طرف ديگر شكل مى گيرد و الگوى ارتباط،با توجّه به هر دو طرف،تعريف مى شود.در اين حالت،سه الگوى رابطه وجود دارد:الگوى رابطه با همسر؛الگوى رابطه با والدين؛الگوى رابطه با همسر و خانواده.

اكنون سخن بر سر الگوى سوم است.در اين بحث،چگونگى تحقّق نحوۀ رابطۀ خوب فرد با خانواده اش را در حوزه اى كه به همسرش مربوط مى شود،بررسى مى كنيم.اين موضوع،از مسائل مهم در خانواده و از عوامل اثرگذار در رضامندى و پايدارى خانواده است كه در روايات نيز به آن توجّه شده است.

از مطالعۀ اجمالى روايات،چنين به دست مى آيد كه از يك نگاه،از دو گروه زنان شايسته و ناشايست سخن مى گويند كه بيانگر الگوى درست و نادرست اند.از سوى ديگر،سه نوع تعامل در اين روايات ديده مى شود:تعامل با خانوادۀ پدرى،تعامل با همسر،و تعامل با خود،كه با يكديگر ارتباط دارند و در مجموع،چارچوب يك الگو را ترسيم مى كنند.

الگوى نادرست تعاملِ ناظر به شخص ثالث

برخى روايات،بُعد رابطه با«والدين-همسر»را بررسى كرده اند و برخى ديگر،بُعد«والدين-خود»را مورد بحث قرار داده اند كه در مجموع،سه بُعد الگو را توضيح مى دهند.در روايتى،پيامبر خدا(ص) از همسران ناشايستى ياد مى كند كه در تعامل ناظر به شخص ثالث،نسبت به والدين خود،نفوذپذير و نسبت به همسر خود،نفوذناپذيرند. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد: أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشِرَارِ نِسَائِكُمْ؟الذَّلِيلَةُ فِي أَهْلِهَا،الْعَزِيزَةُ مَعَ بَعْلِهَا ...؛آيا شما را به شرورترين زنانتان خبر دهم؟كسى كه در خانواده اش ذليل و با شوهرش عزيز است...( الكافى،ج5، ص 325؛ [1]بحار الأنوار،ج103،ص235،ح20).

در روايت ديگرى،از همسران ناشايستِ ديگرى ياد شده كه نزد خانواده شان ذليل و بى حرمت اند،و نزد خودشان مغرور و متكبّر است. ⁽²⁾

شيخ مفيد(رحمه الله) در الاختصاص نقل مى كند كه لقمان حكيم به فرزندش گفت:ى َا بُنَىَّ النِّسَاءُ أَربَعَةٌ اثْنَتَانِ صَالِحَتَانِ وَ اثْنَتَانِ مَلعُوَنتَانِ...وَ أَمَّا إحدَى المَلعُونَتَينِ،فَهِىَ العَظيِمَةُ فِى نَفسِهَا الذَّلِيلَةُ فِى قَومِهَا ؛پسر عزيزم! زنان،چهار گروه اند:دو گروهشان صالح و دو گروهشان ملعون...و امّا يكى از دو گروه ملعون،آن گروهى است كه نزد خودشان بزرگ و در قومشان ذليل اند ( الاختصاص،ص339؛نيز،ر.ك:بحار الأنوار،ج13، ص 429،ح23). [4]

از مجموع اين روايات،چنين به دست مى آيد كه در الگوى نادرست تعامل ناظر به شخص ثالث،فرد،نسبت به همسرش نفودناپذير،نسبت به خانواده اش نفوذپذير

و در عين حال كم ارزش،و نزد خودش متكبّر و مغرور است.چنين وضعيتى

نمى تواند تعامل مثبت و سازنده اى را براى زندگى رقم بزند.كسى كه از خانواده اش نفوذپذير و نسبت به همسرش نفوذناپذير است،در مسائل مربوط به همسر و زندگى زناشويى،از يك سو،از آنان تحريك پذير بوده و از سخنان منفى آنها تأثير مى پذيرد، ⁽¹⁾

.نفوذپذيرى،غير از مشورت پذيرى است.در مشورت،ديدگاه ديگران شنيده مى شود؛امّا در نهايت،خودِ همسران،با يكديگر تصميم مى گيرند.امّا در نفوذپذيرى،سخن ديگران،معيار يك طرف قرار مى گيرد و امكان بررسى و تصميم را از بين مى بَرَد.

مجموعۀ«خودبرتربينى»،«تحريك پذيرى»و«نفوذناپذيرى»،شرايطى را به وجود مى آورد كه امكان تفاهم،احساس نزديكى و صميميت،و تعامل مثبت و سازنده را از بين مى بَرَد.در اين شرايط،مركز تصميم گيرى،به بيرون خانواده منتقل مى شود،استقلال آن از بين مى رود و همسران نمى توانند با كمك يكديگر زندگى خود را سامان دهند.همين امر،زمينۀ كدورت و ناسازگارى را به وجود مى آورد و موفّقيت خانواده را به مخاطره مى اندازد.

الگوى درست تعامل ناظر به شخص ثالث

در ارائۀ مدل مناسب تعامل نيز برخى روايات،بُعد رابطه با«والدين-همسر»را و برخى ديگر،بُعد«والدين-خود»را مورد بحث قرار داده اند.در روايتى پيامبر خدا(ص)،از همسران شايسته اى ياد مى كند كه نسبت به خانواده شان نفوذناپذير و نسبت به همسر خود نفوذپذيرند. ⁽²⁾در روايت ديگرى،از همسران شايسته اى ياد شده

كه نزد خانوادۀ خود،گرامى اند و در عين حال،احساس فروتنى دارند و خود را از ديگران،برتر نمى بينند. ⁽¹⁾

.شيخ مفيد(رحمه الله) در الاختصاص نقل مى كند كه لقمان حكيم به فرزندش گفت: يا بُنَىَّ النِّسَاءُ أَربَعَةٌ اثْنَتَانِ صَالحِتَانِ وَ اثْنَتَانِ مَلعُونَتَانِ فَأمَّا إِحدَى الصَّالحِتَيَنِ فَهِى الشَّرِيفَةُ فِى قَومِهَا الذَّلِيلَةُ فِى نَفسِهَا ؛پسر عزيزم! زنان،چهار گروه اند؛دو گروهشان صالح و دو گروهشان ملعون امّا يكى از دو گروه صالح،آن گروهى است كه در قومش شريف است و در نزد خودش ذليل است...( الاختصاص،ص339.نيز،ر.ك:بحار الأنوار،ج13،ص429،ح23). [1]

بنا بر اين،در الگوى درست تعامل ناظر به شخص ثالث،فرد،نسبت به همسرِ خود،نفودپذير،نسبت به خانواده اش نفوذناپذير و در عين حال با ارزش،و نزد خودش،فروتن است.چنين وضعيتى مى تواند تعامل مثبت و سازنده اى را براى زندگى رقم زند.همان گونه كه آشكار است،اين مدل،از سه الگوىِ رابطه،تركيب شده است:تعامل با خود،تعامل با والدين و تعامل با همسر كه در مرحلۀ بعد،الگوى تعامل«همسر-والدين»و«خود-والدين»را و در نهايت،مدل مورد نظر را سامان مى دهند.الگوى ارتباط درست با خود و خانواده،آن است كه شخص،نزد خانواده،گرامى،و نزد خود،كوچك و فروتن باشد.از نكات مثبت تربيتى-كه در متون دينى بدان اشاره شده است-،محترم بودن نزد مردم و ناچيز بودن نزد خود است.در دعاى امام حسين(ع) چنين آمده است:

اللهمَّ...وَ فِي نَفْسِي فَذَلِّلْنِي،وَ فِي أَعْيُنِ النَّاسِ فَعَظِّمْنِي. ⁽²⁾

پروردگارا!...مرا نزد نَفْسم كوچك و در چشم هاى مردم،بزرگ كن.

اين،خود،نشان دهندۀ الگويى ارتباطى است.انسانى خوب است كه نزد مردم،جايگاهى بلند داشته باشد؛امّا براى پرهيز از غرور و عُجب بايد نزد خودش كوچك و فروتن باشد.

در الگوى همسر-والدين نيز نفوذناپذيرى نسبت به خانواده وجود دارد.بنا بر اين،نفوذناپذيرى و گرامى بودن،از نكات مهم در تعامل با خانواده است.اين بدان معناست كه در الگوى مطلوب تعامل با خانواده،فرد،هم بايد نفوذناپذير باشد و هم

شريف (الگوى نفوذناپذير-شريف).اين الگو نشان مى دهد كه سرسختى و نفوذناپذيرى زن،به معناى رفتار نامناسب و توهين آميزى كه سبب خوار شدن نزد خانوادۀ همسر مى شود،نيست.همچنين گرامى بودن و احترام داشتن،به مفهوم نفوذپذيرى و اثرپذيرى منفى نيست.اين الگو،جوانب مسئله را به خوبى در نظر گرفته و تنظيم كرده است.

امّا در تعامل با همسر،نرمى و نفوذپذيرى وجود دارد.حال بايد ديد كه آيا نرمى و نفوذپذيرى نزد همسر،به معناى خوار و بى ارزش شدن زن است؟بى گمان،نفوذپذيرى،به معناى بى ارزشى نيست و زن بايد محترم شمرده شود.در روايات نيز بر تكريم زن،فراوان تأكيد شده است.اين،نشان مى دهد كه نفوذپذيرى،محدوده اى خاص دارد و نبايد آن را به معناى بى ارزشىِ زن دانست.امام باقر(ع) در اين باره مى فرمايد:

مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْيُكْرِمْهَا. ⁽¹⁾

.قرب الإسناد،ص70،ح233؛ [1]بحار الأنوار،ج103،ص224،ح157 5؛امام باقر(ع) در حديث ديگرى مى فرمايد: أَ لَا أُخبِرُكُم بِخِيارِكُم؟مَن لاَنَ مَنْكِبُهُ،وَحَسُنَ خُلقُهُ،وَ أكَرَمَ زَوجَتَهُ إِذَا قَدَرَ ( كنز العمّال، ج 15،ص835،ح43320).

كسى كه همسرى بر مى گزيند،بايد او را تكريم كند.

بنا بر اين،الگوى تعامل مثبت در چنين موقعيتى،«نفوذپذيرى-كرامت»است.

همان طور كه پيش از اين گفتيم كه شخص در تعامل با خود،بايد خويشتن را ناچيز بداند تا به عجب و تكبّر گرفتار نشود؛اين جا نيز بايد پرسيد كه محدودۀ اين خودناچيزبينى،تا كجاست؟در متون دينى،در كنار كوچكىِ نفس،موضوع تكريم

نفس نيز وجود دارد. ⁽²⁾در فرهنگ اسلامى،انسان بايد حرمت و آبروى خود را حفظ كند ⁽³⁾و اجازۀ خوار كردن خويشتن را ندارد.از اين رو،دو مفهوم ناچيزشمارى و

كرامت نفس را بايد در كنار يكديگر تفسير كرد.پس،تفسيرى از خودناچيزشمارى درست است كه به پَستى كشيده نشود و همچنين كرامت نفس،آن گاه درست است كه به عجب و خودپسندى نرسد.

از آنچه گفتيم مى توان به يك الگوى سه بُعدى روابط دست يافت كه ابعاد آن عبارت اند از:تعامل با خانواده،تعامل با همسر و تعامل با خود.هر بُعد نيز الگوى خاص خود را دارد:

-الگوى تعامل با خانواده،«نفوذناپذير-شريف»است؛بدين معنا كه زن بايد به گونه اى روابط خود با خانواده اش را تنظيم كند كه نفوذناپذير و در عين حال،نزد آنان شريف و گرامى باشد.

-الگوى تعامل با همسر،«انعطاف پذير-كريم»است؛بدين معنا كه زن بايد نسبت به همسرش نرم و نفوذپذير و در عين حال،گرامى و باكرامت باشد.

-الگوى تعامل با خود،«ذلّت-كرامت»است؛بدين معنا كه فرد،خود را كوچك ببيند تا به خودپسندى،گرفتار نشود و در عين حال،نفس خود را گرامى بدارد و از پَستى،به دور باشد.

اكنون مى توان با استفاده از اطلاعات به دست آمده،موضوع را تبيين كرد و نقش آن را در روابط همسران و رضايت زناشويى،توضيح داد.

در بُعد تعامل با خانواده،همسر بايد نفوذناپذير و در تعامل با همسر،نفوذپذير باشد.اين بدان جهت است كه گاه ممكن است والدين،سخنان تحريك آميزى در بارۀ همسر فرد بگويند و يا رفتار و كردار او را نادرست تفسير كنند و آن را به فرزند خود منتقل سازند و يا اين كه بخواهند به نوعى،از طريق او در زندگى آنان دخالت كنند.در چنين موقعيت هايى اگر فرد،نسبت به خانواده اش نفوذپذير باشد،بديهى است كه سبب اختلاف و بدبينى خواهد شد و از آن جا كه نسبت به همسرش نفوذناپذير است،هيچ يك از سخنان همسرش،بر او اثر نخواهد داشت.

در چنين فضايى،مركز اصلى تصميم گيرى،به بيرون خانواده منتقل مى شود و تفسيرها و برداشت هاى نادرست،به جاى درستْ‌فهمى و روشن بينى مى نشيند.بديهى است در چنين شرايطى،كانون خانواده،به مركز بدبينى،اختلاف و دشمنى تبديل مى شود و بدين سان،ميزان رضامندى،پيوسته كاهش مى يابد و حيات خانواده،با خطر روبه رو مى شود.

امّا اگر فرد،نفوذناپذير باشد،سخن ديگران و دخالت هاى آنان تأثيرى در او نخواهد گذاشت،با همسر خود،بيشترين تفاهم را خواهد داشت،با او صميمى خواهد بود و در نهايت،مديريت خانواده نيز در درون خانواده شكل مى گيرد.در چنين شرايطى،ميزان رضامندى افزايش مى يابد و از اين رهگذر،پايدارىِ خانواده تأمين مى شود.

چهار.واكنش مناسب در موقعيّت«حضور-غيبت»

اشاره

از موقعيت هاى مهم زندگى،حضور و غيبت است.همسران،گاه در كنار يكديگرند و گاه با هم نيستند كه اين،موجب پيدايش پديدۀ غيبت و حضور مى گردد.مراد از غيبت،الزاماً مسافرت همسر نيست؛منظور،نبود همسران با هم است.همچنين به نوعى،شامل چگونگى رفتار با همسر و غير همسر نيز مى گردد.در حقيقت،بازگشت مسئله به اين است كه شيوۀ رفتار فرد با همسرش،در مقايسه

با ديگران و غريبه هاى نامحرم،چگونه است.همسر و غريبۀ نامحرم،تفاوت هاى اساسى و جدّى با هم دارند و هر كدام،الگوى خاصى از رابطه را مى طلبد.اين كه هر كدام از اين دو موقعيت،چه رفتارى را مى طلبد،از مسائل مهم زندگى است كه همسران بايد براى آن،آمادگى و مهارت لازم را داشته باشند.محور اساسى در اين بحث،خيانت و وفاى زناشويى است.بر همين اساس،بخشى از روايات مربوط به موضوع خانواده،به تبيين اين مسئله اختصاص يافته است كه در ادامه،هر كدام از دو الگو را جداگانه،مورد بررسى قرار مى دهيم و رفتار درست و نادرست در هر كدام را تبيين مى نماييم:

الف.الگوى تعامل مثبت در غيبت و حضور

در رواياتى كه به اين موضوع اختصاص دارند،تعبيرات متفاوتى وجود دارد كه مجموعۀ آنها مى تواند تبيين كنندۀ اين موضوع باشد.پيامبر خدا(ص) بهترين زنان را كسى مى داند كه با همسر خود،اهل«خودنمايى»است و با بيگانه ها،در دژ مستحكم. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): إِنَّ مِنْ خَيرِ نِسَائِكمُ...الْمُتَبَرِّجَةُ مَعَ زَوْجِهَا الْحِصَانُ عَنْ غَيرِهِ .از بهترين زنانتان كسى است كه...براى همسرش خودآرايى مى كند و در برابر ديگران،پوشيده است ( الكافى،ج5،ص324). [1]

هر گاه خداوند بخواهد به كسى،خير دنيا و آخرت را بدهد،همسرى به وى عطا مى كند كه در بودنش،نگاه به وى،مايۀ سرور و خرسندى باشد،و در نبودش،حافظ مال و ناموس همسر باشد. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): قَالَ اللهُ(عزوجل):إِذَا أَرَدْتُ أَنْ أَجْمَعَ لِلْمُسْلِمِ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ، [1]جَعَلْتُ لَهُ قَلْباً خَاشِعاً،وَ لِسَاناً ذَاكِراً،وَ جَسَداً عَلَى الْبَلَاءِ صَابِراً،وَ زَوْجَةً مُؤْمِنَةً تَسُرُّهُ إِذَا نَظَرَ إِلَيْهَا،وَ تَحْفَظُهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا فِي نَفْسِهَا وَ مَالِهِ ؛خداوند(عزوجل) مى فرمايد:اگر بخواهم براى مسلمانى،خير دنيا و آخرت را جمع كنم،براى او قلبى خاشع،زبانى ذاكر،بدنى صابر بر بلا و زنى مؤمن قرار مى دهم كه هنگامى كه به او نگاه مى كند،مسرورش كند و هنگامى كه از او دور مى شود،او را و مالش را حفظ كند (همان،ص327).

إِنْ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا حَفِظَتْ،وَ إِنْ دَخَلْتُ عَلَيْهَا سُرَّتْ. ⁽³⁾

اگر از نزد او خارج شدم،خود را حفظ كند،و اگر بر او داخل شدم،خوش حالم سازد.

همان گونه كه از مجموع متون به دست آمد،براى تبيين الگوى تعامل مثبت در موقعيت حضور،سه واژۀ كليدى وجود دارد:تبرّج (خودآرايى)،سرور (شادمانى) و اعانه (يارى).به نظر مى رسد اين سه واژه،در دو دسته جاى مى گيرند:از يك سو،زن،با خودآرايى براى همسرش،موجب شادمانىِ او مى شود ⁽⁴⁾و از سوى ديگر،با يارى دادن به او،موجبات خرسندى وى را فراهم مى سازد.براى الگوىِ موقعيت غيبت نيز دو واژۀ كليدى وجود دارد:حصن و حفظ مال و ناموس.با اين دو واژه

نيز به خوبى مى توان بهترين عملكرد دوران غيبت را تبيين كرد.زن با در پيش

گرفتن شيوۀ عفاف،ناموس و مال همسرش را حفظ مى كند.اين الگو،در حضور،لذّت و نشاط و سرور را تأمين مى كند و در غيبت،امنيت و اعتماد را.بديهى است در چنين فضايى،روابط همسران،گرم تر مى شود و ميزان رضايت زناشويى از ازدواج،افزايش مى يابد.

ب.الگوى نادرست تعامل در غيبت و حضور

اشاره

در رواياتى كه به اين موضوع پرداخته اند،تعبيرات متفاوتى يافت مى شوند كه در مجموع،تبيين كنندۀ اين موضوع اند.پيامبر خدا(ص) بدترين زنان را كسى مى داند كه در غيبت همسر،اهل«خودآرايى»است و در حضور او،خود را در«حصن»قرار داده و از او منع مى كند. ⁽¹⁾

. أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِشِرَارِ نِسَائِكُمْ؟...الْمُتَبَرِّجَةُ إِذَا غَابَ عَنْهَا بَعْلُهَا،الْحَصَانُ مَعَهُ إِذَا حَضَرَ ؛آيا شما را به شرورترين زنانتان خبر دهم؟...:در نبود شوهرش براى ديگران خودآرايى و در حضورش خود را از او دريغ مى كند..( الكافى،ج5،ص325،ح1). [1]

إِنَّ مِنْ شَرِّ نِسَائِكُمُ...الْمُتَبَرِّجَةَ إِذَا غَابَ عَنْهَا بَعْلُهَا،الْحَصَانَ مَعَهُ إِذَا حَضَرَ ؛از بدترين زنان شما كسى است كه در نبود شوهرش،براى ديگران خودآرايى و در حضورش خود را از او دريغ مى كند (همان،جا).

از منظرى ديگر،پيامبر(ص) در توصيف اين الگو،تصريح مى كند كه اين گروه،در حضور شوهر،مايۀ چشم روشنى وى نيستند و در نبود وى،نمى توان به آنها اطمينان كرد. ⁽³⁾همچنين ديدن آنها انسان را بدحال و ناخرسند مى سازد و با زبان خود

همسرشان مى آزارند و در نبود همسر،امين ناموس و مال وى نيستند. ⁽¹⁾

.پيامبر خدا(ص): ثَلاثٌ مِنَ السَّعَادَةِ وَ ثَلاَثٌ مِنَ الشَّقَاوَةِ...وَ مِنَ الشَّقَاوَةِ:المَرأَةُ تَرَاهَا فَتَسُوؤُكَ وَ تَحمِلُ لِسَانَهَا عَلَيكَ،وَ إِن غِبتَ عَنهَا لَم تَأمَنهَا عَلَى نَفسِهَا وَ مَالِكَ .سه چيز،شقاوت و سه چيز،سعادت است...و از شقاوت:زنى كه چون او را ببينى،با زبانش تو را بيازارد و اگر نزدش نباشى،نسبت به ناموس و مالت او را امين ندانى (كنز العمّال،ج11،ص93،ح30755).

پيامبر خدا(ص):ثَلاَثٌ هُنَّ العَوَاقِرُ:...وَ امرَأَةٌ إِن حَضَرَتكَ آذَتكَ وَ إِن غِبتَ عَنهَا خَانَتكَ ( المعجم الكبير،ج18،ص319،ح 824؛كنز العمّال،ج16،ص27،ح43785).

با بررسى اين روايات،به دست مى آيد كه در الگوى نامناسب در حضور،زن،با پرهيز از خودآرايى و تمكين،شوهر خود را ناراحت مى كند و با بدزبانى،او را مى آزارد.همچنين در الگوى نامناسب در غيبت نيز زن در نبود شوهر،با خودنمايى،از يك سو،خود را در معرض نابودى قرار مى دهد و از سوى ديگر،با خيانت كردن به شوهر،احساس ناامنى و بى اطمينانى را در شوهر ايجاد مى كند.

از اين الگوى تعامل،چه انتظارى مى توان داشت؟وقتى از يك سو،زن نسبت به همسرش خود را در حصار قرار مى دهد و خودآرايى و تمكين ندارد و شوهر خود را ناراحت مى كند و با بدزبانى،او را مى آزارد،و از سوى ديگر،با غريبه ها،بى قيد و بند رفتار مى كند و جلوى آنان خودآرايى شده،جلوه گرى مى كند و نمى توان به او در مال و ناموس اطمينان كرد و احساس امنيت داشت،آيا مى توان ارتباطى خوشايند و زندگى رضامندى را انتظار داشت؟

زندگى با خيانت،نمى تواند زندگى موفّق و رضايت بخشى باشد.كاميابى زندگى،نيازمند پايبندى به خانواده و برخوردارى از احساس اطمينان است.در فضاى خيانت،احساس امنيت و آرامش،وجود نخواهد داشت.به تعبير اولياى دين،اين الگوى تعامل،كمرشكن ⁽²⁾

پيامبر(ص): ثَلَاثَةٌ هُنَّ أُمُّ الْفَوَاقِرِ:...وَ زَوْجَةٌ إِنْ شَهِدْتَ لَمْ تَقَرَّ عَيْنُكَ بِهَا،وَ إِنْ غِبْتَ لَمْ تَطْمَئِنَّ إِلَيْهَا (قرب الإسناد، ص 81،ح266؛ [1]بحار الأنوار،ج74،ص151،ح10.نيز،ر.ك:المعجم الكبير،ج18،ص319،ح824).

پيامبر خدا(ص): ثَلاَثٌ مِنَ السَّعَادَةِ وَ ثَلاثٌ مِنَ الشَّقَاوَةِ...وَ مِنَ الشَّقاوَةِ:المَرأَةُ تَراَهَا فَتَسوؤُكَ وَ تَحمِلُ لِسَانَها عَلَيكَ،وَ إِن غِبتَ عَنهَا لَم تَأمَنهَا عَلَى نَفسِهَا وَ مالِكَ ( المستدرك على الصحيحين،ج2،ص176،ح2684؛كنز العمّال،ج11،ص93،ح30755).

از آن جا كه پديدۀ خيانت،از مسائل بسيار مهم است،در ادامه،به صورت جداگانه،به آن خواهيم پرداخت:

خيانت زناشويى

در معارف دين،«خيانت»،مراتبى دارد كه از«نگاه»تا«سكس»را شامل مى شود.همسران،در همۀ ابعاد وجودى شان (ديدارى،شنيدارى،گفتارى،بويايى،قلبى و بدنى)،حريم و قلمروى دارند كه ورود جنسى به آن براى هيچ كس جز همسر،جايز نيست. ⁽¹⁾

.ورود و ارتباط غير جنسى براى محرم ها و هم جنس ها،در پاره اى از روابط،اشكالى ندارد.

كُلُّ ابنِ آدَمَ لَهُ حَظُّهُ مِنَ الزِّنَا؛فَزِنِا العَينَينِ النَّظَرُ،وَ زِنَا اليَدَينِ البَطشُ،وَ زِنَا الرِّجلَينِ المَشِى،وَ زِنَا الفَمِ القُبْلُ،وَ القَلبُ يَهوِى وَ يَتَمَنَّى،وَ يُصَدِّقُ ذَلِكَ أَو يُكَذِّبُهُ الفَرجُ. ⁽²⁾

هر يك از فرزندان آدم،بهره اى از زنا دارد.زناى چشمان،نگاه [حرام] است و زناى دست،تجاوز و زناى پاها،رفتن [به مكان هاى حرام] و زناى دهان،بوسيدن [نامحرم] است و قلب،عاشق مى شود و آرزو مى كند و فَرْج (شرمگاه)،آن را تصديق يا تكذيب مى كند.

بر پايۀ اين حديث و احاديث ديگرى در اين موضوع،مى توان گونه هاى مختلفى را براى خيانت برشمرد:

1.خيانت ديدارى:نگاه كردن و داشتن پوشش نامناسب براى غير همسر؛

2.خيانت گفتارى-شنيدارى:گفتگوى تحريك كننده از طريق آهنگ كلام يا موضوع سخن با نامحرم و شنيدن آن؛

3.خيانت لمسى:دست دادن،بوسيدن و تماس بدنى غير سكس؛

4.خيانت قدمى:حركت و اقدام براى تحقّق انواع ديگر خيانت؛

5.خيانت بويايى:استفاده از بوى خوش براى نامحرم؛

6.خيانت قلبى:عاشق شدن و دل بستن به غير همسر؛

7.خيانت سكسى.

نكتۀ مهم ديگرى كه از مسائل فراگير دنياى امروز است،خيانت زناشويى در فضاى مجازى است.با گسترش ارتباطات و گونه گونى رسانه ها،نوعى خيانت در قالب:تلفن،ارسال تصوير،چت و مانند آن نيز پديد آمده است كه به همان اندازه مى تواند ويرانگر باشد.در اين پديده،افراد،با تماس الكترونيكى با غير همسر خود،رابطۀ مجازىِ خيانت آميزى برقرار مى كنند كه در ادامه مى تواند به خيانت حضورى تبديل شود.

پيامد خيانت زناشويى

همان گونه كه در آغاز اشاره شد،دو رويكرد اصلى خانواده،زندگى همسران و تربيت فرزندان است.خيانت زناشويى،عنصرى است كه به هر دو قسم،زيان مى زند و آنها را به شدّت،با خطر روبه رو مى كند.همان گونه كه در روايات پيش گفته اشاره شد،با آلوده شدن خانواده به خيانت زناشويى،اعتماد و اطمينان ميان همسران،از بين مى رود و همين امر،سبب نگرانى،دلهره،خشم و اضطراب مى شود و در نهايت،آسايش و آرامش از خانواده،رخت برمى بندد.فراتر از آن،به بيان روايات،«خيانت زناشويى»با همسرآزارى،بدزبانى و ناخرسندسازى و«وفاى زناشويى»با نشاط آورى و هميارى همراه است. ⁽¹⁾

.اين همبستگى مى تواند موضوع تحقيقات تجربى قرار گيرد.

خانوادۀ مثبت،خانواده اى است كه همسران در آن،«كانون توجّه»باشند و هيچ يك از دو طرف،به چيزى جز آن نينديشند.كسى كه دل به غير همسر خود ببندد،

جسمش در خانواده و كانون توجّه اش در بيرون است.اين دوگانگى،سبب ناسازگارى،بى مِهرى،بدزبانى و نارضايتى مى شود و سرور،شادمانى و آرامش

خانواده را از بين مى بَرَد.چنين وضعيتى،سبب از بين رفتن پويايى و كارايى خانواده مى شود و پيشرفت و تعالى را متوقّف مى سازد.

وجود چنين شرايطى در زندگى،نه تنها به والدين آسيب مى زند،بلكه فرزندان را نيز قربانى مى سازد.پدر يا مادر ناپاك،يا فرزند ناپاك به دنيا مى آورد و يا فرزند را ناشايست تربيت مى كند و بدين سان،سرنوشت آنان را نيز تباه مى سازد.از اين رو،امام صادق(ع) مى فرمايد:«خوشا به حال كسى كه مادرش پاك دامن است. ⁽¹⁾

.علل الشرائع،ص564. [1]

انگيزه ها و زمينه هاى خيانت

آگاهى از انگيزه ها و زمينه ها،عامل مهمى در شناخت دقيق تر پديدۀ خيانت زناشويى و همچنين برنامه ريزى براى پيشگيرى يا درمان آن است.از اين رو،در ادامه،دليل خيانت و زمينه هاى آن را بررسى مى كنيم.اين امور،در دو دستۀ كلىِ«بنيان خيانت»و«زمينه هاى خيانت»تقسيم مى شوند.

بنيان خيانت

دليل اساسى خيانت را بايد در شخصيت فرد جستجو كرد.پس از ازدواج،خانواده به يك«امانت مشترك»تبديل مى شود و بر اين پايه،لازم مى آيد تا هر يك از همسران،عهده دار امانتى گردند و هر دو با يكديگر به«تبادل امانت»بپردازند؛امانتى كه حق نهاد مقدّس خانواده و حق تك تك اعضاى آن است.لذا كسى مى تواند به اين عهد وفادار باشد كه امانتدار باشد.كسانى كه از عنصر امانتدارى بى بهره اند،خيانت خواهند كرد.از اين رو،به نظر مى رسد كه دست كم در پاره اى

موارد،پديدۀ خيانت،يك مشكل جنسى نيست؛بلكه يك مشكل اخلاقى و شخصيتى است.

زمينه هاى خيانت

اشاره

برخى امور،زمينۀ خيانت را فراهم مى آورند كه پاره اى از آنها به پيش از ازدواج برمى گردند و برخى با زمان زندگى،در پيوندند:

الف.پيش از ازدواج

اين زمينه ها،خود،به دو دسته تقسيم مى شوند كه عبارت اند از:

1.روابط ناسالم

داشتن روابط ناسالم و خارج از قاعده با جنس مخالف،از جمله زمينه هاى پيشينىِ خيانت است.كسى كه اهل اين نوع ارتباط است،به آن عادت مى كند و معمولاً روابط گوناگونى نيز دارد.چنين فردى در بهترين فرض،ممكن است با يكى از آنان ازدواج كند؛امّا ارتباط با ديگران همچنان مى تواند باقى باشد.وانگهى،حتى اگر با هيچ كدام از آنان ازدواج نكند و يا هيچ گاه آنان را نبيند،عادت ارتباط با ديگران،زمينۀ خيانت را فراهم مى آورد.هم اكنون،افزايش انواع ارتباط حقيقى و مجازى،زنگ خطر جدّى اى براى نهاد خانواده است.

2.ولادت ناپاك

پاكى يا ناپاكى ولادت،در اخلاق،رفتار و سرنوشت انسان اثر مى گذارد.كسانى كه حلال زاده نباشند،بيشتر به خيانت-كه خود زاييدۀ چنين رابطه اى است-،كشيده مى شوند.

ب.هنگام زندگى

عوامل گوناگونى در زمان زندگى،زمينه ساز خيانت اند كه عبارت اند از:

1.نارضايتى زناشويى

مهم ترين عاملى كه هنگام زندگى،زمينۀ خيانت را فراهم مى آورد،«نارضايتى زناشويى»است.اگر فرد از زندگى خود ناراضى باشد،ممكن است به هر دليل (مانند انتقام گرفتن) به خيانتْ روى آوَرَد.اين نارضايى مى تواند دلايل مختلفى داشته باشد:

-ناكامى عاطفى: خانواده،كانون دوستى و مهربانى است ⁽¹⁾

. وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ؛و از نشانه هاى او [1]اين كه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد،و ميانتان دوستى و رحمت نهاد.آرى،در اين [نعمت] براى مردمى كه مى انديشند،قطعاً نشانه هايى است (سورة روم،آية 21). [2]

-ناكامى جنسى: غريزۀ جنسى،از قوى ترين نيازهاى انسان است و خانواده،تنها منبع مشروعِ برآوردن اين نياز است.اگر به هر دليلى،غريزۀ فرد در درون خانواده ارضا نشود،به نارضايتى منجر مى شود و فرد را بر آن مى دارد تا براى برآوردن نياز جنسى خود،منبعى خارج از كانون خانواده پيدا كند.امام على(ع) دليل انحراف جنسى و خيانت زناشويىِ برخى امت هاى پيشين را رعايت نكردن اين مهم از سوى مردان مى داند و مى فرمايد:

أَنَّ نِسَاءَ بَنِي إِسْرَائِيلَ خَرَجْنَ مِنَ الْعَفَافِ إِلَى الْفُجُورِ؛مَا أَخْرَجَهُنَّ إِلَّا قِلَّةُ تَهْيِئَةِ أَزْوَاجِهِنَّ...إِنَّهَا تَشْتَهِي مِنْكَ مِثْلَ الَّذِي تَشْتَهِي مِنْهَا. ⁽²⁾

زنان بنى اسرائيل،از پاكى و خويشتندارى،به ناپاكى درآمدند و چيزى جز كاستىِ همسرانشان در آمادگى [زناشويى]،آنان را به اين كار وانداشت...زن از تو همان چيزى را مى خواهد كه تو از او مى خواهى.

-آزار ديدن:ى كى ديگر از زمينه هاى خيانت،«همسرآزارى»است.همسرآزارى،و بداخلاقى و بدرفتارى با همسر،از عوامل مهم نارضايتى است كه فرد را از همسر خود متنفّر مى سازد و زمينۀ خيانت را فراهم مى كند.

2.تحريكات جنسىِ نابه جا

در پاره اى موارد،تحريك جنسى خارج از خانواده،سبب خيانت مى شود.در خانواده هاى به اصطلاح باز در روابط با ديگران خارج از خانه و خانواده،گاه

مواردى رخ مى دهد كه سبب تحريك جنسى نابه جا مى شود و زمينۀ خيانت را فراهم مى سازد.هر خيانت خانوادگى،نتيجۀ تحريك جنسى است و هر تحريك جنسى،با يك يا چند بُعد از ابعاد ديدارى،گفتارى،شنيدارى،بويايى و لمسى به وجود مى آيد.استفاده از آرايش و پوشش بدن نما و همچنين نگاه ناسالم و معنادار به نامحرم از راه بينايى،استفاده از عطر و خوشبوكننده ها از راه بويايى،گفت و شنود صميمى و نزديك با نامحرم از راه گويايى-شنيدارى،و تماس بدنى پوست به پوست يا لباس به لباس از راه لامسه،موجب تحريك غريزۀ جنسى شده و زمينۀ خيانت را فراهم مى آورد.همچنين مجالس مختلط با ويژگى هاى خاص خود يا ميهمانى هاى باز و با افراد ناشايست كه گاه همراه با تماشاى فيلم هاى غيراخلاقى،غنا،رقص و...نيز همراه است،تحريك نابه جا و چند بُعدىِ غريزۀ جنسى را به دنبال دارد و زمينۀ خيانت جنسى را فراهم مى آوَرَد.

3.نبود غيرت

حريم خانواده،نيازمند پاسدارى است و نگهبان آن،غيرت است.غيرت مرد،از عوامل مهم حفظ ناموس خانواده و جلوگيرى از خيانت است.اگر غيرت،مقتدرانه و هوشمندانه در خانواده اعمال شود،زمينۀ پاره اى از خيانت ها كاهش مى يابد.

نبود اين ويژگى،هزينۀ خيانت را كاهش و امكان آن را افزايش مى دهد. ⁽¹⁾

.رابطة خيانت با نبودن غيرت مى تواند موضوع پژوهش هاى ميدانى قرار گيرد و همبستگى آنها بررسى شود.

نمود. ⁽¹⁾

.... لَعَنَ اللهُ مَنْ لَا يَغَارُ ( المحاسن،ج1،ص115،ح116). [1]

4.غيرت نابه جا

هر چند غيرتْ لازم است،با اين حال،استفادۀ نادرست و بى جا از آن،افراد پاك را به مرز خيانت و ناپاكى مى كشانَد.از اين رو،روايات اسلامى،همان گونه كه به اصل مسئله پرداخته اند،از غيرت نابه جا نيز پرهيز و هشدار داده اند كه حساسيت زياد در اين زمينه مى تواند به فساد بينجامد.امام على(ع) در نامۀ خود به فرزندش امام حسن مجتبى(ع) مى فرمايد:

از غيرت در غير جايگاهش برحذر باشيد؛زيرا زن سالم را به بيمارى و زن پاك را به گمانه هاى بد فرا مى خوانَد. ⁽³⁾

5.مكافات عمل

بر اساس روايات اسلامى،مكافات عمل،يكى از قوانين زندگى بشر است.بر اساس اين قانون،برخى از خيانتْ ديدن ها به دليل خيانت كردن است.كسانى كه به زنان ديگر چشم دارند،خود نيز به همين ناهنجارى دچار خواهند شد. ⁽⁴⁾در حقيقت،خداوند متعال،كسانى را همسر اين گونه افراد قرار مى دهد كه خود،اهل خيانت اند و از همين رو،فرد،ناگاه در كمال ناباورى،متوجّه مى شود كه ديگران به او خيانت كرده اند.

راه كارهاى ايمن سازى در برابر خيانت

اشاره

دين-كه برنامۀ زندگى سعادتمندانۀ انسان است-،متناسب با عوامل و زمينه هاى خيانت،راه كارهايى ارائه كرده است كه با استفاده از آنها مى توان بنيان خانواده را از آسيب خيانت،ايمن ساخت.در ادامه،به بررسى اين امور مى پردازيم:

1.امانت دارى

بنيادى ترين راه كار در مقابله با خيانت،امين بودن است.اگر امانتدارى در افراد وجود داشته باشد،حتى فراهم بودن زمينه ها نمى تواند آنان را به خيانت بكشاند.به همين جهت،در معيارهاى انتخاب همسر نيز امانتدارى،به عنوان شاخصۀ اصلى ايمان،مورد توجّه قرار گرفت.

2.تنظيم روابط با نامحرم و پرهيز از ارتباطهاى ناسالم

كسانى كه از روابط نادرست با نامحرم،در هر شكل آن پرهيز مى كنند،از يك سو به چنين روابطى عادت نمى كنند،خود را به گناه آلوده نمى سازند،روح خود را پاك نگه مى دارند و آمادۀ شروع يك زندگى سبزند و از سوى ديگر،به ناموس ديگران خيانت نكرده اند،قانون مكافات عمل،شامل آنان نمى شود و از خيانت ديدن،ايمن مى شوند.

با اين بيان،فلسفۀ ممنوعيت برخى گونه هاى رابطه با نامحرم نيز روشن مى شود.دين،رابطه ستيز نيست؛بلكه از آن جا كه دين،به پيامدهاى منفىِ اين گونه روابط آگاه است،براى ايمن سازىِ زندگى ها آنها را ممنوع كرده و تدبيرهايى انديشيده است كه مانع بروز پديدۀ خيانت شود.برخى از اين تدبيرها،عبارت اند از:كنترل نگاه و ارتباط ديدارى،كنترل زبان و ارتباط شنيدارى،كنترل بدن و ارتباط لمسى،كنترل روابط و خلوت نكردن با نامحرم،كنترل خيال و به غير شوهر فكر نكردن،استفاده از پوشش مناسب و استفاده نكردن از عطر براى نامحرم.

3.انتخاب همسر مناسب

يكى از راه هاى اساسى براى ايمنى از خيانت،انتخاب همسر مناسب است.بى اهميت دانستن انتخاب همسر و برخوردار نبودن از معيارهاى اساسى انتخاب،از

عوامل مهم خيانت ديدن است.از اين رو،اسلام،به انتخاب همسر و معيارهاى آن،اهميت ويژه اى مى دهد.مهم ترين معيار انتخاب،برخوردارى از دين و ايمان است؛امّا براى تشخيص اين ويژگى،سفارش شده كه به صداقت و امانتدارى فرد توجّه شود،نه نماز و روزه اش.

سفارش ديگر معصومان(عليهم السلام) اين است كه زنان خويشتندار و باايمان را انتخاب كنيد و زيبايى و دارايى و شهرت را بر آن ترجيح ندهيد.چه بسا دختر زيبا در فضايى آلوده،تربيت شده باشد و زمينۀ خيانت را داشته باشد،و چه بسا دختران زيبا يا ثروتمندى كه با كسان زيادى رابطه داشته و خواهند داشت. ⁽¹⁾

.ر.ك:فصل دوم (ص68 تقدّم ديندارى بر زيبايى) و (ص69 تقدّم ديندارى بر دارايى و شهرت).

مسئلۀ ديگر،شكل ازدواج است.از پديده هاى نابه هنجار،ازدواج هاى خيابانى و رمانتيك است كه با يك نگاه يا تماس تلفنى و چت،صورت مى گيرند.از كجا معلوم دختر و پسرى كه از اين طريق با هم آشنا مى شوند،خود را به چت و نگاهى ديگر نفروشند و با ديگران رابطه برقرار نسازند! چگونه مى توان به اين افراد اطمينان كرد؟الگوى نامناسب انتخاب،مى تواند ازدواجى را رقم بزند كه كانون خيانت شود.در بارۀ الگوى انتخاب همسر،دو دسته روايت وجود دارد.به سفارش و تأكيد اين روايت ها،هم بايد به نظر والدين توجّه شود و هم خواست فرزندان رعايت گردد.بر اين اساس مى توان گفت كه الگوى پذيرفتۀ دينى،تركيبى از نظر والدين و فرزندان است.البته چگونگى تركيب و تعامل اين دو با يكديگر نيز مهم است.بديهى است كه تصميم گيرندۀ نهايى بايد فرزندان باشند،نه والدين؛امّا والدين،مقدّمات تصميم گيرى و اطلاعات لازم براى آن را فراهم مى سازند و از اين رهگذر،آنان را در گرفتن تصميم و انتخابى شايسته،راهنمايى مى كنند.

4.برخوردارى از مهارت لازم براى زندگى زناشويى

از عوامل مؤثّر در ايمنى از خيانت زناشويى،مهارت در زندگى زناشويى است.اين برخوردارى،سبب رضامندى مى شود و رضامندى،وفاى زناشويى را به دنبال مى آورد.احاديث فراوانى در اين باره وجود دارند كه در اين كتاب،مفصّل به آنها

پرداخته مى شود؛امّا به طور خلاصه مى توان نتيجه گرفت كه رضايت زناشويى،زاييدۀ چند عامل است:

-ارضاى عاطفى: ارضاى عاطفى،موجب استحكام خانواده و ايمنى از هرزگى مى شود.در روايات اسلامى،به همسردوستى،سفارش فراوان شده است.اهميت اين

موضوع،تا بدان جاست كه همسردوستى،همپاى ايمان دانسته شده است و اندازۀ آن،متناسب با رشد ايمان،افزايش مى يابد. ⁽¹⁾

.امام صادق(ع): مَا أَظَنُّ رَجُلاً يَزدَادَ فِي الأِيمانِ خَيراً إِلّا ازدَادَ حُبّاً لِلنِّساءِ ( الكافى،ج5،ص320). [1]

-ارضاى جنسى: ارضاى نياز جنسى،نقش مهمّى در رضايتمندى و پيشگيرى از خيانت زناشويى دارد.آموزه هاى دينى،بر اين موضوع،تأكيد جدى دارند و ترك آن را به شدّت نكوهش مى كنند.حقّ هم خوابگى،به لحاظ حقوقى نيز تأكيد شده و حداقل هايى براى روابط جنسى،در نظر گرفته شده است.فراتر از اين،رضايت جنسى نيز از امورى است كه دين،به آن توجّه جدّى كرده و بدين منظور،مهارت هاى ويژه اى را نيز بيان كرده كه در جاى خود بدان خواهيم پرداخت.

5.پرهيز از ارتباطهاى ناسالم

ارتباط زن و مرد بيرون از خانه،هميشه زمينه ساز خيانت نمى شود.آن گونه كه پيش از اين اشاره شد،گاه،ورود افراد چشمْ‌ناپاك و دلْ‌مريض،خيانت را به همراه مى آورد.از اين رو،لازم است كه با دقّت،به چگونگى رابطه با ديگران و رفت و آمد با آنان توجّه شود و از ورود افراد ناباب و ناشايست-كه ويروس خيانت هستند-،پرهيز گردد.

6.غيرتمندى

مرد بايد توجّه كند كه خروج همسر با آرايه ها و پوشش هاى تحريك كننده و ارتباط گفتارى و ديدارىِ نزديك با نامحرم،مرد مجرّد و يا متأهّل را فريفته مى كند و سبب مى شود كه مركز توجّه و تمايل همسر،به بيرون از خانواده منتقل شود.همچنين نشست و برخاست و رفت و آمد خانوادگى با افراد ناباب و چشم ناپاك،شركت در مجالس و ميهمانى هاى مختلط،تنها بودن آنان با نامحرم و كار كردن در

محيطهاى مختلط بويژه اگر زمينۀ خلوت با نامحرم فراهم باشد،از ديگر عوامل پديد آوردن خيانت است.با اين بيان،غيرت-كه پاسدار حريم مقدّس خانواده است-،اقتضا مى كند كه انسان،با برنامه ريزى مناسب،از بروز چنين امورى جلوگيرى كند.

پنج.ارضاى جنسى

اشاره

پايدارى در ازدواج،به رضايت زناشويى بسته است و رضايت زناشويى،ابعاد مختلفى دارد كه يكى از آنها رضايت جنسى است.از نيازهاى اساسى انسان،نياز جنسى اوست كه بايد در چارچوب خانواده،ارضا شود.هر چند هدف اساسى خانواده،برآوردن نياز جنسى نيست،با اين حال،يكى از كاركردهاى مهم آن است.برآورده نشدن هر نيازى،به افزايش اضطراب و فشار روانى منجر مى گردد.ارضا نشدن نياز جنسى نيز همين گونه است.عدم ارضاى به موقع و به اندازه،موجب احساس ناكامىِ جنسى مى گردد و بداخلاقى و ناسازگارى را به ارمغان مى آورد و خودآگاه يا ناخودآگاه،مودّت و صميميت را كاهش مى دهد و ممكن است موجب همسرآزارى و حتىّ خيانت شود.در نتيجه،نارضايتى زناشويى به وجود مى آيد و پايه هاى خانواده،متزلزل مى شود.امّا اگر امور جنسى،به اندازۀ خود مورد توجّه قرار گيرد و تعامل جنسى همسران،به درستى انجام شود،اين نياز خدادادى،به بهترين وجه ارضا مى شود و اضطراب هاى درونى،فروكش مى كند و در نتيجه،آرامشْ تحقّق مى يابد.اين گونه است كه رضايت جنسى به وجود مى آيد و در كل،موجب رضايت زناشويى مى گردد.

مسئوليت جنسىِ همسران

اشاره

بر اساس آنچه گذشت،در متون اسلامى،به مسئلۀ ارضاى جنسى،در حد و اندزۀ خود،توجّه جدى شده و مسئوليتى بر دوش همسران قرار داده شده است كه در ادامه به آن مى پردازيم:

الف.مسؤليت زن

غريزۀ جنسى،از قوى ترين نيروهاى انسان است كه بويژه مردان،در برابر آن،ناتوان اند.پيامبر خدا(ص) در تفسير آيۀ شريف وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً 1 مى فرمايد:

لا يَقوَى عَلَى تَركِ الجِماعِ. ⁽¹⁾

.الفردوس،ج4،ص419،ح7220.

انسان،بر ترك هم بسترى با زنان،ناتوان است.

از اين رو،لازم است كه زن،خواستۀ مرد را ناديده نگيرد كه ممكن است زمينۀ گناه و خيانت فراهم شود.در متون دينى،بر اين امر تأكيد جدّى شده و از زنان«مُسوِّفات»-كه به بهانه هاى گوناگون،حتّى طولانى كردن نماز،از پذيرش خواستۀ مرد،شانه خالى مى كنند-،به بدى ياد شده و حتى نفرين شده اند. ⁽²⁾

عبدالله بن عمر نيز نقل مى كند كه پيامبر اكرم(ص) فرمود: لَعَنَ الله المُسَوِّفَاتِ.فَقيلَ:يا نبيَّ الله،وَ مَا المُسَوِّفاتُ؟قَالَ:الَّتي يَدعُوهَا زَوجُهَا إِلَى فِرَاشِها فَتَقُولُ:سَوفَ،حَتَّى تَغلِبُهُ عَينَاهُ ؛خدا تأخيركنندگان را لعنت كند.گفته شد:اى پيامبر خدا! تأخيركنندگان چه كسانى هستند؟فرمود:«زنى كه همسرش او را به هم بسترى فرا مى خوانَد و او مى گويد:بعداً.تا اين كه خواب،او را فرا مى گيرد ( المعجم الأوسط،ج4،ص346،ح4393؛كنز العمّال،ج16،ص385،ح45021).

لَا تُطَوِّلْنَ صَلَاتَكُنَّ لِتَمْنَعْنَ أَزْوَاجَكُنَّ. ⁽³⁾

مبادا نمازتان را طولانى كنيد تا همسرانتان را از هم بسترى بازداريد!

ب.مسئوليت مرد

زنان نيز از نياز جنسى برخوردارند.شايد برخى تصوّر نمايند كه نياز جنسى زنان،كمتر از مردان است؛امّا از مسائلى كه در متون دينى به آن تصريح شده،آن

است كه خداوند متعال،شهوت زنان را بيش از شهوت مردان قرار داده است. ⁽¹⁾

.اين كه علّت اين برترى چيست و چرا خداوند به زنان،بيش از مردانْ‌ْ قدرت شهوت داده،مسئله اى است كه نياز به تحقيق و پژوهش بيشتر (ميدانى و كتاب خانه اى) دارد.

امام صادق(ع) بيان مى دارد كه برترىِ جنسى زن بر مرد،99 برابر است. ⁽²⁾در حديث ديگرى از ايشان آمده كه زن،توان جنسىِ دوازده مرد و صبر جنسىِ دوازده مرد را دارد. ⁽³⁾همچنين بيان داشته است كه خداوند براى زن،صبر ده مرد را قرار داده است؛ولى وقتى شهوت او برانگيخته شود،قدرت شهوت ده مرد را دارد. ⁽⁴⁾امام على(ع) مى فرمايد:

خَلَقَ اللهُ الشَّهْوَةَ عَشَرَةَ أَجْزَاءٍ،فَجَعَلَ تِسْعَةَ أَجْزَاءٍ فِي النِّسَاءِ وَ جُزْءاً وَاحِداً فِي الرِّجَالِ،وَ لَوْ لَا مَا جَعَلَ اللهُ فِيهِنَّ مِنَ الْحَيَاءِ عَلَى قَدْرِ أَجْزَاءِ الشَّهْوَةِ،لَكَانَ لِكُلِّ رَجُلٍ تِسْعُ نِسْوَةٍ مُتَعَلِّقَاتٍ بِهِ. ⁽⁵⁾

در اين حديث شريف آمده كه اگر حياى برتر زن نمى بود،هر مرد،نُه زن مى داشت.ظاهر اين جمله،گمراه كننده است؛زيرا اين سؤال به ذهن مى رسد كه اگر شهوت زنان،بيشتر است،چگونه ممكن است كه هر مردى،نُه زن بگيرد؟! در پاسخ اين سؤال نيز بايد گفت كه هر زن،بايد نُه مرد مى گرفت،نه هر مرد،نُه زن! توضيح اين كه اگر فرض كنيم تعداد زنان و مردان،مساوى است (تساوى جمعيتى) و شهوت زن و مرد هم مساوى (تساوى غريزه جنسى)،نتيجه،آن مى شود كه يك زن براى يك مرد،كافى است.يعنى هر مرد مى تواند يك زن را ارضا كند و بالعكس (كفايت جنسى)؛و امّا اگر در فرض تساوىِ جمعيتى،شهوت زن،بيشتر باشد (نُه برابر)،ديگر براى هر زن،يك مرد،كافى نخواهد بود؛زيرا يك مرد فقط مى تواند يك جزو از ميل جنسىِ زن را ارضا كند و زن براى ارضاى هشت جزو ديگرِ تمايل جنسى اش بايد به سراغ هشت مرد ديگر برود.حال اگر به اين نكته توجّه كنيم كه همة زنان،چنين تمايل شديدى دارند،به اين معناست كه همه آنان غير از شوهر خود،به سراغ هشت مرد ديگر مى روند تا ارضا شوند.نتيجه،اين مى شود كه هر مرد بايد غير از همسر اوّل خود،هشت زن ديگر را هم ارضا كند.پس اگر شهوت زن به وسيلة حيا كنترل نمى شد،اين زن بود كه نياز مى داشت نُه شوهر داشته باشد،نه اين كه مرد،به نُه زن نياز داشته باشد.

خداوند،شهوت را ده جزو آفريد:نُه جزوِ آن را در زنان قرار داد و يك جزوِ آن را در مردان.اگر كه خداوند به اندازۀ شهوت،در زنان حيا قرار نداده بود،بدون شك،به هر مردى،نُه زن بسته مى شدند.

در همۀ اين احاديث،يك چيز،مسلّم است و آن اين كه قدرت شهوانى زن بر مرد و همچنين حياى زن بر مرد،برترى دارد؛امّا در ميزان اين برترى،اختلاف وجود دارد.آيا اين اختلاف،به معناى تناقض است و يا به جهت تفاوت افراد؟اگر به دليل تفاوت افراد است،اين تفاوت،شخصى است يا نژادى يا جغرافيايى و...؟مسائلى همچون برترىِ قدرت جنسى زن بر مرد و برترىِ حيا و خويشتندارى زن بر مرد و همچنين درصد اين برترى و فرضيه هايى كه درخصوص تفاوت درصدها وجود دارد،همگى مى توانند موضوع تحقيقات روان شناختى باشند.آنچه در اين جا مهم است اين كه نياز جنسى زن بر نياز جنسى مرد،برترى دارد.

بر همين اساس،مسئوليت جنسى مرد در برابر همسرش افزايش مى يابد.در متون اسلامى،مردانى كه نياز جنسى همسرشان را ناديده مى گيرند،نكوهش شده اند. ⁽¹⁾

.ر.ك:تحكيم خانواده،ص323 (نكوهش پاسخ ندادن شوهر به نياز همسر).

اعتنا نمى كردم.عمر و بن عاص،به ديدن عروسش آمد و نزد او رفت و گفت:شوهرت را چگونه يافتى؟همسرم گفت:بهترين مرد است-يا همانند بهترين شوهر است-؛آغوش براى ما نگشوده،و بسترى برايمان نمى شناسد! پدرم،به من رو كرد و شروع كرد به نكوهش كردن و زخم زبان زدن و گفت:من زنى خانواده دار از

قريش را به همسرى تو در آورده ام.آن گاه تو،به خواستۀ او بى توجّهى مى كنى و چنين و چنان مى كنى؟!

سپس نزد پيامبر(ص) رفت و از من شكايت كرد.پيامبر(ص) در پى من فرستاد و من نزد ايشان رفتم.به من فرمود:«آيا روزها را روزه مى گيرى؟».گفتم:آرى.

فرمود:«و شب ها را به نماز مى گذرانى؟».گفتم:آرى.

فرمود:«امّا من،گاهى روزه مى گيرم و گاهى نيز نمى گيرم.هم نماز مى خوانم و هم مى خوابم،و با زنان،همخوابگى مى كنم.پس،هر كه از سنّت من روى گردانَد،از من نيست». ⁽¹⁾

. زَوَّجَنِي أَبِي امرَأَةً مِن قُرَيشٍ،فَلَمَّا دَخَلَت عَلَيَّ جَعَلتُ لاَ أَنحاشُ لَهَا مِمَّا بِي مِنَ القُوَّةِ عَلَى العِبَادَةِ مِنَ الصَّومِ وَالصَّلاَةِ،فَجاءَ عَمرُو بنُ العَاصِ إلَى كَنَّتِهِ حَتَّى دَخَلَ عَلَيهَا،فَقَالَ لَهَا:كَيفَ وَجَدتِ بَعلَكِ؟قالَت خَيرُ الرِّجَالِ-أَو كَخَيرِ البُعُولَةِ مِنَ رَجُلٍ-لَم يُفَتِّشِ لَنَا كَنفَا وَ لَم يَعرِف لَنَا فِرَاشاً.فَأَقبَلَ عَلَيَّ،فَعَذَمَني وَ عَضَّنِي بِلِسَانِهِ فَقَالَ:أنكَحتُكَ امرَأَةً مِن قُرَيشٍ ذاتَ حَسَبٍ،فَعَضَلتَهَا وَ فَعَلتَ وفَعَلتَ؟! ثُمَّ انطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ(ص) فَشَكَانِي،فَأَرسَلَ إِلَيَّ النَّبِيُّ(ص) فَأَتَيتُهُ،فَقَالَ لِي:أتَصومُ النَّهَارَ؟قُلتُ:نَعَم،قَالَ:وَ تَقوُمُ اللَّيلَ؟قُلتُ:نَعَم،قَالَ:لَكِنِّي أَصُومُ وَ أُفطِرُ،وَ أُصَلِّي وَ أَنَامُ،وَأَ مَسُّ النِّسَاءَ،فَمَن رَغِبَ عَن سُنَّتِي فَلَيسَ مِنِّي (مسند ابن حنبل،ج2،ص549،ح6487). [1]

انس بن مالك،خادم پيامبر خدا(ص) نيز نقل مى كند كه گروهى از ياران پيامبر(ص)،از همسران پيامبر(ص) در بارۀ رفتار ايشان در نهان پرسيدند.پس يكى از آنها گفت:من زن نمى گيرم.ديگرى گفت:من گوشت نمى خورم.و سومى گفت:من بر بستر نمى خوابم.خبر به پيامبر(ص) رسيد.آن گاه برخاست و پس از،حمد و ثناى الهى،فرمود:«عدّه اى را چه شده است كه چنين و چنان گفته اند؟! ولى من شب ها هم نماز مى خوانم و هم مى خوابم.روزها گاهى روزه مى گيرم و گاه مى خورم،و با زنان هم ازدواج مى كنم.پس،هر كه از سنّت من روى گردانَد،از من نيست». ⁽²⁾

ابو موسى اشعرى مى گويد:زن عثمان بن مَظعون،نزد زنان پيامبر(ص) آمد.او را با سر و وضع نامرتّبى ديدند.پس گفتند:تو را چه مى شود؟در ميان قريش،مردى

ثروتمندتر از شوهر تو نيست! گفت:ما حظّى از او نمى بريم؛روزش را روزه دار است و شبش را در عبادت.پيامبر(ص) كه آمد،همسرانش ماجرا را به ايشان گفتند.

پيامبر(ص) به ديدن عثمان رفت و فرمود:«اى عثمان! مگر من براى تو الگو نيستم؟».گفت:چه شده است،اى پيامبرخدا؟پدر و مادرم به فدايت!

فرمود:«تو شب ها را به عبادت مى گذرانى و روزها روزه مى گيرى،در حالى كه همسرت نيز بر تو حقّى دارد،و بدنت را هم بر تو حقّى است.شب ها هم نماز بخوان و هم بخواب.روزها هم روزه بگير و هم بخور».

بعد از آن،زن عثمان،خوش بو-مانند يك عروس-،نزد همسران پيامبر(ص) آمد.زنان پيامبر(ص) به او گفتند:هان! چه خبر شده! گفت:به ما هم آن رسيد كه به ديگران مى رسد. ⁽¹⁾

. دَخَلَتِ امرَأَةُ عُثمَانَ بنِ مَظعُونٍ عَلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ(ص) فَرَأَينَهَا سَيِّئَةَ الهَيئَةِ،فَقُلنَ:مَا لَكِ؟مَا فِي قُرَيشٍ رَجُلٌ أَغنَى مِن بَعلِكِ! قَالَت:مَا لَنا مِنهُ مِن شَيءٍ؛أَمَّا نَهَارُهُ فَصَائِمٌ،وَ أَمَّا لَيلُهُ فَقَائِمٌ.قاَلَ:فَدَخَلَ النَّبِيُّ(ص) فَذَكَرنَ ذَلِكَ لَهُ،فَلَقِيَهُ النَّبِيُّ(ص) فَقَالَ:يَا عُثمَانُ،أَمَا لَكَ فِيَّ أُسوَةٌ؟قَالَ:وَمَا ذَاكَ يَا رَسُولَ اللهِ فِدَاكَ أَبِي وَ أُمِّي؟قَالَ:أَمَّا أَنتَ فَتَقُومُ اللَّيلَ وَتَصُومُ النَّهارَ،وَ إِنَّ لأَهلِكَ عَلَيكَ حَقّاً،وَ إِنَّ لِجَسَدِكَ عَلَيكَ حَقّاً،صَلِّ وَ نَم وَ صُم وَ أَفطِر.قَالَ:فَأَتَتهُمُ المَرأَةُ بَعدَ ذَلِكَ عَطِرَةً،كَأَنَّهَا عَروسٌ.فَقُلنَ لَهَا:مَه! قَالَت:أَصابَنا مَا أَصَابَ النَّاسَ (صحيح ابن حبّان،ج2،ص19،ح316؛مسند أبى يعلى،ج6،ص386،ح7206).

امام على(ع) نقل مى كند كه عثمان بن مَظعون،نزد پيامبر خدا(ص) آمد و گفت:اى پيامبر خدا! وسوسه،بر من چيره گشته است؛امّا دست به هيچ كارى نمى زنم تا اين كه از شما دستور بگيرم.

پيامبر(ص) فرمود:«به چه چيزى وسوسه شده اى،اى عثمان؟».گفت:در اين انديشه ام كه زمين گَردى (رهبانيت سيّار) در پيش گيرم.

فرمود:«زمين گَردى مكن؛زيرا زمين گَردى امّت من،مسجدهاست».گفت:و در اين انديشه ام كه گوشت خوردن را بر خود حرام سازم.

پيامبر خدا(ص) فرمود:«چنين مكن.من خود،گوشت دوست دارم و مى خورم.اگر از خدا مى خواستم كه هر روز به من گوشت بخورانَد،اين كار را مى كرد».گفت:و در اين انديشه ام كه خود را خواجه سازم.

فرمود:«اى عثمان! از ما نيست كسى كه با خود يا هر كس ديگرى چنين كند.خواجگىِ امّت من،روزه است».گفت:در اين انديشه ام كه خوله-همسرم-را بر خود حرام سازم.

فرمود:«چنين مكن،اى عثمان! زيرا بندۀ مؤمن،هر گاه دست همسرش را بگيرد،خداوند،ده حسنه برايش مى نويسد و ده گناه از او پاك مى كند.چنانچه او را ببوسد،خداوند،صد حسنه برايش مى نويسد و صد گناه از او مى زدايد.هر گاه با او در آميزد،خداوند،هزار حسنه برايش مى نويسد و هزار گناه از او مى زدايد،و فرشتگان بر ايشان حاضر مى شوند.چون غسل كنند،آب بر هر تارِ مويى از آن دو نمى گذرد مگر آن كه خداوند،به ازاى هر تارِ مو،يك حسنه بر ايشان مى نويسد و يك گناه مى زدايد.اگر اين،در شبى سرد باشد،خداوند متعال به فرشتگان مى فرمايد:بنگريد اين دو بنده ام را كه در اين شب سرد،غسل كردند؛از آن روى كه يقين دارند من،خداوندگار آنان هستم.شما را گواه مى گيرم كه آن دو را آمرزيدم.پس اگر در اين آميزش،براى آن دو فرزندى بود،آن فرزند،خدمتكار ايشان در بهشت است».

آن گاه،پيامبر خدا(ص) با دستش به سينۀ عثمان زد و فرمود:«اى عثمان! از روش من،روى متاب كه هر كس از روش من روى برتابد،روز قيامت،فرشتگان،راه را بر او مى گيرند و روىِ او را از حوض من مى گردانند». ⁽¹⁾

. جَاءَ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ إِلَى رَسُولِ اللهِ(ص) فَقَالَ:يَا رَسُولَ اللهِ،قَدْ غَلَبَنِي حَدِيثُ النَّفْسِ وَ لَمْ أُحْدِثْ شَيْئاً حَتَّى أَسْتَأْمِرَكَ،قَالَ:بِمَ حَدَّثَتْكَ نَفْسُكَ يَا عُثْمَانُ؟قَالَ:هَمَمْتُ أَنْ أَسِيحَ فِي الْأَرْضِ،قَالَ:فَلَا تَسِحْ فِيهَا؛فَإِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الْمَسَاجِدُ،قَالَ:هَمَمْتُ أَنْ أُحَرِّمَ عَلَى نَفْسِي اللَّحْمَ،فَقَالَ:فَلَا تَفْعَلْ؛فَإِنِّي أَشْتَهِيهِ وَ آكُلُهُ،وَ لَوْ سَأَلْتُ الله أَنْ يُطْعِمَنِيهِ كُلَّ يَوْمٍ لَفَعَلَ،قَالَ:وَ هَمَمْتُ أَنْ أَجُبَّ نَفْسِي،قَالَ:يَا عُثْمَانُ،لَيْسَ مِنَّا مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ بِنَفْسِهِ وَ لَا بِأَحَدٍ،إِنَّ وِجَاءَ أُمَّتِي الصِّيَامُ،قَالَ:وَ هَمَمْتُ أَنْ أُحَرِّمَ خَوْلَةَ عَلَى نَفْسِي-يَعْنِي امْرَأَتَهُ-قَالَ:لَا تَفْعَلْ يَا عُثْمَانُ،فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَخَذَ بِيَدِ زَوْجَتِهِ كَتَبَ اللهُ لَهُ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَ مَحَا عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئَاتٍ،فَإِنْ قَبَّلَهَا كَتَبَ اللهُ لَهُ مِائَةَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ مِائَةَ سَيِّئَةٍ،فَإِنْ أَلَمَّ بِهَا كَتَبَ اللهُ لَهُ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَيِّئَةٍ وَ حَضَرَتْهُمَا الْمَلَائِكَةُ،فَإِذَا اغْتَسَلَا لَمْ يَمُرَّ الْمَاءُ عَلَى شَعْرَةٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَّا كَتَبَ اللهُ لَهُمَا بِهَا حَسَنَةً وَ مَحَا عَنْهُمَا بِهَا سَيِّئَةً،فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي لَيْلَةٍ بَارِدَةٍ قَالَ اللهُ(عزوجل) لِلْمَلَائِكَةِ:انْظُرُوا إِلَى عَبْدَيَّ هَذَيْنِ،اغْتَسَلَا فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ الْبَارِدَةِ عَلِمَا أَنِّي رَبُّهُمَا،أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُمَا،فَإِنْ كَانَ لَهُمَا فِي وَقْعَتِهِمَا تِلْكَ وَلَدٌ كَانَ لَهُمَا وَصِيفاً فِي الْجَنَّةِ.ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللهِ(ص) بِيَدِهِ عَلَى صَدْرِ عُثْمَانَ وَ قَالَ:يَا عُثْمَانُ،لَا تَرْغَبْ عَنْ سُنَّتِي؛فَإِنَّ مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي عَرَضَتْ لَهُ الْمَلَائِكَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَصَرَفَتْ وَجْهَهُ عَنْ حَوْضِي (دعائم الإسلام،ج2،ص190،ح688؛ [1]عوالى اللآلى،ج3،ص291،ح53؛ [2]مستدرك الوسائل،ج7،ص507،ح8763). [3]

امام صادق(ع) نيز نقل مى كند كه سه زن،نزد پيامبر خدا(ص) آمدند.يكى از آنان گفت:شوهرم گوشت نمى خورد.دومى گفت:شوهرم بوى خوش استشمام نمى كند.سومى گفت:شوهرم با زنان،نزديكى نمى كند.پيامبر خدا(ص)،در حالى كه رَدايش را مى كشيد،بيرون آمد و بر منبر شد و حمد و ثناى الهى را به جا آورد.سپس فرمود:«چه شده است كه گروهى از يارانم گوشت نمى خورند،بوى خوش نمى بويند،و با زنان،هم بستر نمى شوند؟! به درستى كه من گوشت مى خورم،بوى خوش مى بويم و با زنان،هم بستر مى شوم.پس هر كه از راه و رسم من روى بگردانَد،از من نيست». ⁽¹⁾

. جَاءَتِ امْرَأَةُ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ إِلَى النَّبِيِّ(ص) فَقَالَتْ:يَا رَسُولَ اللهِ،إِنَّ عُثْمَانَ يَصُومُ النَّهَارَ وَ يَقُومُ اللَّيْلَ،فَخَرَجَ رَسُولُ اللهِ(ص) مُغْضَباً يَحْمِلُ نَعْلَيْهِ،حَتَّى جَاءَ إِلَى عُثْمَانَ فَوَجَدَهُ يُصَلِّي،فَانْصَرَفَ عُثْمَانُ حِينَ رَأَى رَسُولَ اللهِ(ص)،فَقَالَ لَهُ:يَا عُثْمَانُ! لَمْ يُرْسِلْنِي اللهُ تَعَالَى بِالرَّهْبَانِيَّةِ،وَ لَكِنْ بَعَثَنِي بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ،أَصُومُ وَ أُصَلِّي وَ أَلْمِسُ أَهْلِي،فَمَنْ أَحَبَّ فِطْرَتِي فَلْيَسْتَنَّ بِسُنَّتِي،وَ مِنْ سُنَّتِيَ النِّكَاحُ ( الكافى،ج5،ص494،ح1؛ [1]بحار الأنوار،ج22،ص264،ح3). [2]

همچنين شخصى به نام ابو جحيفه،نقل مى كند كه پيامبر(ص) سلمان و ابو دَرداء را برادر هم قرار داد.روزى سلمان،به ديدار ابو درداء رفت.و امّ درداء را با سر و وضعى ژوليده يافت.گفت:چرا؟اين گونه هستى؟أمّ درداء گفت:برادرت ابو درداء را با دنيا،كارى نيست! ابو درداء آمد و براى سلمان،غذايى آماده كرد و گفت:تو بخور،من روزه هستم.سلمان گفت:تا تو نخورى،من نمى خورم.ابو درداء خورد.شب هنگام،ابو درداء خواست كه به شب زنده دارى بپردازد.سلمان گفت:بخواب.ابو درداء خوابيد.دو باره خواست برخيزد.سلمان گفت:بخواب.

آخر شب كه فرا رسيد،سلمان گفت:حالا برخيز.پس هر دو به نماز پرداختند.سلمان سپس گفت:پروردگارت را بر تو حقّى است،خودت را بر تو حقّى است،و خانواده ات را هم بر تو حقّى است.پس حقِّ هر صاحبِ حقّى را ادا كن.آن گاه ابو

درداء نزد پيامبر(ص) رفت و ماجرا را براى ايشان باز گفت.پيامبر(ص) فرمود:«سلمان،راست گفته است». ⁽²⁾

تمامىِ اين موارد،بر اين نظريه كه تنها زن بايد نياز جنسى مرد را برآورده سازد،خط بطلان مى كشد و مسئوليت جنسى شوهر را گوشزد مى كند.جالب اين كه در اين متون،از برآوردن نياز جنسى زن،به عنوان حق زن بر مرد،ياد شده است.اهميتى كه اسلام به اين مسئله داده،نشان از جايگاه مهم اين امر در خانواده دارد و لذا نبايد آن را دست كم گرفت.

چگونگى رسيدن به رضايت جنسى

بى ترديد،از عوامل مهم و مؤثّر در رضايت جنسى،برخوردارى از مهارت هاى جنسى است.علّت بسيارى از ناكامى هاى جنسى،فقدان مهارت هاى جنسى است.از اين رو،به دليل اهميت خاص رضايت جنسى،اسلام نيز اين بُعد را مورد توجّه قرار داده و آموزه هاى فراوانى در اين باره دارد.در حوزۀ آموزش جنسى خانواده،هر چند بايد كاملاً جانب احتياط،نگه داشته شود و نمونه اى طراحى گردد كه«حيا»،جزو اصول اساسى آن باشد، ⁽¹⁾

.براى مطالعة بيشتر،ر.ك:پژوهشى در فرهنگ حيا،عبّاس پسنديده،قم:دار الحديث.

طرح اين گونه مسائل در متون دينى و فراوانى آن نشان مى دهد كه اگر چه دين،هرگز با مسكوت گذاشتن آن،موافق نبوده،با اين وجود،بايد كاملاً جنبۀ حيا در آن

رعايت گردد.بى ترديد،آموزش بى شرمانۀ امور جنسى،هرگز مورد تأييد دين نيست و تجربۀ بشرى نيز خاطرات ناخوشايند و زخم هاى جبران ناپذيرى از آن دارد. ⁽²⁾

طرح مفصّل مباحث جنسى خانواده در اين مختصر مجال،امكان پذير نيست.از اين رو،تنها به بيان مسائل كلّى در اين باره،بسنده خواهيم كرد. ⁽³⁾مهم ترين مسائلى كه در متون دينى وارد شده اند،عبارت اند از:

-آراستگى زن براى مرد (خودآرايى،خوش بويى و...): ⁽¹⁾

.ر.ك:نثر الدّرر،ج1،ص238 و 242.

-آمادگى مرد براى زن (نظافت،آراستگى و...): پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

لباس هايتان را بشوييد،موهايتان را پيرايش كنيد،مسواك بزنيد،خودتان را زينت بدهيد و نظافت كنيد؛زيرا بنى اسرائيل،اين كارها را نكردند،در نتيجه،زنانشان به زنا گراييدند. ⁽⁵⁾

وظيفۀ مرد در اين زمينه،تأثير ويژه اى دارد.در روايات اسلامى،آراستگى مرد،نيازى براى زندگى موفّق و كامياب دانسته شده است.امام صادق(ع)،يكى از سه

چيزى را كه مرد در رابطه با همسرش از آنها بى نياز نيست،دلبرى از راه خودآرايى دانسته است. ⁽⁶⁾

سيرۀ معصومان(عليهم السلام) نيز بر اين استوار بوده است.يكى از اصحاب امام كاظم(ع) ايشان را خضاب كرده مى بيند و با تعجّب مى گويد:شما هم خضاب كرده ايد؟! امام(ع) مى فرمايد:

آرى.بى ترديد،آراستگى،عفّت زنان را افزايش مى دهد و زنان به اين خاطر،

پاك دامنى را ترك كردند [و خيانت پيشه شدند] كه مردانشان آراستگى را ترك كردند. ⁽¹⁾

.كتاب من لا يحضره الفقيه،ج4،ص381،ح5831.

آموزه هاى دينى بر اين گمان،كه تنها زنان بايد خود را آماده سازند،خط بطلان كشيده و تأكيد كرده است كه زنان نيز به آراستگى مردان نياز دارند.از اين رو،به مردان سفارش شده كه خود را آراسته سازند تا وفاى خانوادگى و پاك دامنىِ همسرانشان افزايش يابد.امام كاظم(ع) از قول پيامبر(ص) مى فرمايد:

آن گونه كه همسرانتان خود را براى شما آماده مى كنند،شما نيز خود را براى آنان آماده كنيد. ⁽²⁾

همچنين امام رضا(ع) به شخصى مى فرمايد:

آيا نمى دانى پاكيزگى [مرد]،سبب افزايش پاك دامنى زن است؟آيا دوست دارى هنگام ديدار همسرت،او را چنان ببينى كه او تو را در حالت ناپاكيزگى مى بيند؟...اين حالت [تو نيز براى او] چنين است. ⁽³⁾

براى لذّت بخش كردن روابط جنسى،سفارش هاى ديگرى نيز در متون دينى به چشم مى خورند كه فرصت پرداختن به آنها نيست. ⁽⁴⁾آنچه مهم است،اين كه ارضاى غريزۀ جنسى و برخوردارى از روابط جنسى لذّت بخش،وفاى خانوادگى را افزايش مى دهد و امنيت جنسى را بالا مى بَرَد.

شش.شادى و نشاط در خانواده

اشاره

شادى و نشاط،يعنى بشّاش بودن و برانگيخته بودن كه در مقابل خمودگى و بى حالى قرار دارد.موفّقيت زندگى و صميميت همسران،نياز مبرمى به نشاط و سرزندگى دارد.نشاط و سرزندگى،به خانواده ها طراوت و تازگى مى بخشد.روحيۀ

شاداب و با نشاط،در روابط با ديگران،تأثير مثبت برجاى مى گذارد.افراد با نشاط،ملايم تر،مهربان تر و انعطاف پذيرترند.همچنين نگاه مثبت ترى به زندگى دارند و آن را منفى ارزيابى نمى كنند و مشكلات را راحت تر پشت سر مى گذارند.

عوامل برانگيختن نشاط در خانواده

اشاره

عوامل گوناگونى مى توانند نشاط را به وجود آورند؛امّا دو اصل اساسى را نبايد فراموش كرد:يكى همه جانبه و متوازن بودن نشاط است و ديگرى پيامد منفى نداشتن آن.نشاط سازنده،نشاطى متوازن و فراگير است كه همۀ ابعاد وجودىِ انسان را شامل مى شود.انسان،ابعاد مختلفى دارد كه همۀ آنها نيازمند سرزندگى و برانگيختگى اند تا به زندگى،تحرّك و پويايى ببخشند.اگر بخشى از اين ابعاد،ناديده گرفته شود،خمودى آن،تأثير منفى خود را بر ديگر بخش ها و سپس بر كل زندگى،برجاى خواهد گذاشت.همچنين نشاطى سازنده است كه پيامد منفى نداشته باشد و آينده را از بين نبرد.برخى از لذّت ها شايد نشاط آنى به وجود آورند؛امّا ممكن است پيامدهاى ويرانگرى داشته باشند كه موفّقيت كلان زندگى را به خطر اندازند.لذا بايد از آن دسته از لذّت ها و شادى هاى آنى اى كه موفّقيت و سعادت آتى را به مخاطره مى اندازند،پرهيز كرد.اين پرهيز،نه به دليل لذّت ستيزى،كه به خاطر تأمين

سعادت و كاميابىِ پايدار است.آن بخش از لذّت هايى كه مورد نهى دين قرار گرفته،به همين قسم مربوط مى شود.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

كَم مِن شَهوَةِ سَاعَةٍ أَورَثَت حُزناً طَوِيلاً. ⁽¹⁾

.الكافى،ج2،ص451. [1]

بسا لذّت آنى اى كه اندوهى طولانى به ارمغان آوَرَد.

بر همين اساس مى توان اين فرمول را ارائه كرد:«لذّت فراگير و متوازن،منهاى پيامد منفى».فراگير نبودن،به اين معناست كه فقط لذّتِ بُعد مادى و يا معنوى در نظر گرفته شود و متوازن نبودن،يعنى اين كه به برخى ابعاد،بيش از ابعاد ديگر،توجه شود و پيامد منفى داشتن،يا به خاطر استفادۀ نابه جا از لذّت هاست و يا استفادۀ بيش از اندازه از آنها.با اين توضيح،در ادامه،عوامل برانگيختن نشاط را بررسى مى كنيم:

از ديدگاه اسلام،شادى،موجب انبساط روحى و برانگيخته شدن نشاط در انسان مى گردد.به فرمودۀ امام على(ع)«شادى،روح را باز مى كند و نشاط را برمى انگيزد. ⁽¹⁾

. السُّرُورُ يَبسُطُ النَّفسَ وَ يُثيِرُ النَّشَاطَ (غررالحكم،ح2023).

1.لذّت شوخى

اين لذّت،به اندازۀ خود،نقش مهمّى در شادكامى و نشاط انسان دارد.اين گونه نيست كه شوخ طبعى،با ايمانْ منافات داشته باشد.الگويى كه دين از زندگى ارائه مى دهد،خالى از اين قبيل امور نيست؛بلكه برعكس،پيامبر خدا(ص) يكى از ويژگى هاى اهل ايمان را شوخ طبعى آنان مى داند. ⁽³⁾

با ورود اسلام به حجاز،به عنوان آيين زندگى،برخى از اهل ايمان،از امورى مثل خنديدن و مزاح كردن،دورى مى نمودند و زندگى را فقط در نماز و روزه و مناجات خلاصه كرده بودند.پيامبر خدا(ص) با اين انحراف،به مبارزه برخاست و رعايت اعتدال را توصيه كرد و از آن جا كه مسلمانان،خود را پيرو پيامبر(ص) مى دانستند،به آنها فرمود:«من هم بشرى مثل شما هستم كه با شما شوخى مى كنم». ⁽⁴⁾سيرۀ پيامبر(ص) اين گونه بوده كه وقتى در جمع ديگران مى بود،با خندۀ آنان مى خنديد.اين مطلب را هم امام على(ع)، ⁽⁵⁾و هم ديگر اصحاب پيامبر(ص) نقل كرده اند. ⁽⁶⁾تاريخ مدينة دمشق به نقل از انَس چنين آورده است:

كَانَ النَّبِىُّ(ص) مِن أَفكَهِ النَّاسِ. ⁽¹⁾

.تاريخ مدينة دمشق،ج4،ص37؛ [1]كنز العمّال،ج7،ص140،ح18400.

پيامبر خدا(ص) از شوخ ترين مردم بود.

در كتاب معجم الصغير نيز به نقل از انس چنين آمده است:

كَانَ رَسُولُ اللهِ(ص) مِن أََفكَهِ النَّاسِ مَعَ الصَّبِىِّ. ⁽²⁾

پيامبر خدا(ص) از شوخ ترين مردم با كودكان بود.

امام كاظم(ع) نقل مى فرمايد كه گاهى عرب باديه نشينى،نزد پيامبر خدا(ص) مى رسيد و براى ايشان هديه مى آورد و تقديم مى كرد.سپس مى گفت:پول هديۀ ما را بده! پيامبر خدا(ص) مى خنديد و هر گاه اندوهگين مى شد،مى فرمود:«آن اعرابى چه كرد؟اى كاش دوباره مى آمد». ⁽³⁾

بنا بر اين،يكى از راه هاى كاهش اندوه،شوخى كردن و خنديدن است.وانگهى يادآورى خاطرات خنده آور نيز مفيد و تأثيرگذار است.

از اين گذشته،سيرۀ پيامبر خدا(ص) چنين بوده كه وقتى يكى از اصحاب خود را غمگين مى ديد،او را شاد و مسرور مى ساخت و بدين وسيله،از اندوه آنان مى كاست و مى فرمود:«خداوند،نفرت دارد از ترش رويى در چهرۀ برادرش». ⁽⁴⁾

جالب اين كه شوخى،از مؤلّفه هاى حُسن خُلق است كه پيش از اين در باره اش سخن گفتيم.يونس شيبانى مى گويد:روزى امام صادق(ع) از من پرسيد:«شوخى كردن نزد شما چه جايگاهى دارد؟».گفتم:اندك!

امام(ع) فرمود:

فَلَا تَفْعَلُوا؛فَإِنَّ الْمُدَاعَبَةَ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ،وَ إِنَّكَ لَتُدْخِلُ بِهَا السُّرُورَ عَلَى أَخِيكَ،وَ

لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللهِ(ص) يُدَاعِبُ الرَّجُلَ يُرِيدُ أَنْ يَسُرَّهُ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج2،ص663. [1]

اين گونه نباشيد! بى ترديد،شوخى از خوش اخلاقى است و تو با اين كار،برادر خود را شاد مى كنى.و به تحقيق،پيامبر خدا(ص) كه با افراد شوخى مى كرد،مى خواست آنان را شاد كند.

پيامبر خدا(ص) شوخ ترين مردم با بچّه ها بود. ⁽²⁾بنا بر اين،همسران بايد به شوخى،خنده و مانند آن،اهميت دهند و برنامۀ روحى و تعاملىِ خود را به گونه اى تنظيم نمايند كه در آن براى اين گونه امور نيز جايى وجود داشته باشد.اين امر،كمك فراوانى به تلطيف فضاى خانواده خواهد كرد و در نتيجه،احساس رضامندى را افزايش مى دهد و بنيان خانواده را مستحكم تر مى سازد.

2.لذّت بوى خوش

بوى خوش،از ديگر عوامل مؤثّر در شادى است.استفاده از عطر و بدبو نبودن بدن،از امورى است كه در آموزه هاى دين،مورد توجّه جدى قرار گرفته است.

پيامبر خدا(ص)،بوى خوش را تقويت كنندۀ قلب، ⁽³⁾و امام على(ع)،مايۀ نشاط ⁽⁴⁾مى دانند.از مواردى كه پيامبر خدا(ص) همواره رعايت مى نمود،استفاده از عطر بوده است.امام على(ع) در اين باره مى فرمايد:

كَانَ رَسُولُ اللِه(ص) يُنفِقُ فِى الطِّيبِ أكثَرَ مِمَّا يُنفِقُ فِى الطَّعامِ ⁽⁵⁾.

پيامبر خدا(ص) براى عطر،بيش از غذا خرج مى كرد.

همسران مى توانند با استفاده از عطر و بوى خوش،عواطف مثبتِ طرف مقابل را برانگيزانند و فضايى خوشايند به وجود آورند كه بى ترديد،بر رضايت زناشويى،تأثير مثبت خواهد گذاشت.

3.خريدن هديه

خريدن برخى چيزها سبب سرور و شادى خانواده مى شود.در درجۀ نخست،خودِ خريدن و در درجۀ بعد،خواستنى بودن آن براى اعضاى خانواده،مهم است.پيامبر(ص) مى فرمايد:

إِنَّ اللهَ(عزوجل) لِيُحِبَّ الرَّجُلَ مِن خَلقِهِ إِذَا انصَرَفَ مِن سَوقِهِ،فَيَأخُذَ شَيئاً فِى كُمِّهِ ⁽¹⁾

. الكُمّ-بالضمّ-:رُدْنُ القميص ( النهاية،ج4،ص200،ماده«كمم»).

خداى(عزوجل) اخلاق بنده اى را دوست دارد كه وقتى از بازار برمى گردد،چيزى در آستينش داشته باشد و براى خانواده اش بياورد و آنان را با آن خوش حال سازد كه خداوند،به وسيلۀ آن بنده،بر ملائكه،مباهات مى كند.

پيامبر(ص) در روايتى،تأكيد مى كند كه غذاى مناسب و فرح بخشى براى روز جمعه در نظر گرفته شود. ⁽³⁾همچنين ايشان تصريح مى فرمايد كه خريد هديۀ خوش حال كننده،همانند صدقه دادن در راه خداست و البته هنگام تحويل دادن،بايد دختران را بر پسرانْ مقدّم داشت ⁽⁴⁾كه هر كس دخترى را خوش حال كند،خداوند،روز قيامت،او را خوش حال مى كند. ⁽⁵⁾

4.با هم بودن

از مسائل مهم در تأمين نشاط و سرزندگى،با هم بودن اعضاى خانواده و گذراندن اوقات مشترك با يكديگر است.در تبيين اين امر بايد گفت كه از سويى،خانواده،پيوند جان ها و روح هاست،نه اجتماع جسم ها و بدن ها.از سوى ديگر،پايدارى و رضامندى خانواده،در گرو پيوند عاطفى و صميمى ميان اعضاى خانواده است-كه در بحث مودّت و رحمت بدان پرداخته شد-.مهم اين است كه تحقّق اين امر،نياز به«عاطفۀ جمعى»دارد.مراد از عاطفۀ جمعى،تجربۀ عاطفى مشترك

ميان اعضاى خانواده است كه از راه با هم بودن و وقت مشترك داشتن،به دست مى آيد.اين مسئله،بويژه در زندگى هاى امروزى،از اهميت بالايى برخوردار است.امروزه با الگويى از خانواده روبه رو هستيم كه آن را«خانواده هاى منفرد»مى ناميم.در اين خانواده ها،اعضا در يك خانه قرار دارند؛امّا وقت مشترك و تجربۀ عاطفى مشترك ندارند و گويى هر يك به تنهايى زندگى مى كنند.

اين در حالى است كه متون دينى،به دليل نقش باهم بودن در پايدارى و رضامندى زندگى،اهميت ويژه اى براى آن قائل شده اند.اين امر،خود،مصاديقى دارد كه مورد توجّه متون دينى قرار گرفته و در ادامه،به آنها مى پردازيم:

ى كم.نشست خانوادگى: پيامبر خدا(ص) با اشاره به نشست خانوادگى،اعلام مى دارند كه خداوند متعال،نشستن اعضاى خانواده دركنار يكديگر را بيش از اعتكاف در مسجد دوست مى دارد:

جُلُوسِ المَرءِ عِندَ عِيَالِهِ أَحَبُّ إِلَى اللهِ تَعَالَى مِن اعتِكَافٍ فِى مَسجِدِى هَذَا،جَعَلَ اللهُ سُبحَانَهُ مَكَارِمَ الأَخَلاقِ صِلَةٌ بَينَهُ وَ بَينَ عِبَادِهِ،فَحَسبُ أَحَدِكُم أَن يَتَمَسَّكَ بِخُلقٍ مُتَّصِلٍ بِاللهِ. ⁽¹⁾

.تنبيه الخواطر،ج2،ص122؛ [1]المواعظ العدديه،ص33. [2]

نشستن مرد در كنار خانواده اش،نزد خداى تعالى،از اعتكاف در اين مسجد من،دوست داشتنى تر است.خداوند سبحان،مكارم اخلاق را رابطۀ ميان خود و بندگانش قرار داده است.پس كافى است كه هر يك از شما به خويى كه شما را به خدا پيوند مى دهد،چنگ بزنيد.

اين مسئله،نزد پيامبر خدا(ص) نيز همين گونه است. ⁽¹⁾

. الجُلُوسُ سَاعَةً عِندَ العِيَالِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنَ الاعتِكَافِ فِى مَسجِدِى هَذَا ؛ساعتى پيش خانواده نشستن،در نظر من،از اعتكاف در اين مسجد من،دوست داشتنى تر است (تنبيه الغافلين،ص342،ح494). [1]

دوم.غذا خوردن خانوادگى: پيامبر(ص) در حديثى ديگر،از با هم غذا خوردن،به عنوان مصداق ديگرى ياد كرده و آن را از امور دوست داشتنى نزد خداوند متعال دانسته است:

إِنَّ الله يُحِبُّ المُؤمِنَ وَ يُحِبُّ أَهلَهُ وَ وُلدَهُ،وَ أَحَبُّ شَىءٍ إِلَى اللِه تَعَالَى أَن يَرَى الرَّجُلَ مَعَ امرَأَتِهِ وَ وُلدِهِ عَلَى مَائِدَةٍ يَأكلُونَ،فَإِذَا اجتَمَعُوا عَلَيهَا نَظَرَ إِلَيهِم

بِالرَّحمَةِ لَهُم،فَيَغفِرَ لَهُم قَبلَ أَن يَتَفَرَّقُوا مِن مَوضِعِهِم. ⁽²⁾

خداوند،مؤمن و خانواده و فرزندش را دوست دارد و محبوب ترين چيز نزد خداوند،اين است كه مردى را با زن و فرزندش ببيند كه بر سفره اى غذا مى خورند.هنگامى كه آنها را دور سفره جمع ببيند،از روى رحمت،بر آنها نظر كند و پيش از اين كه از جايشان متفرّق شوند،آنها را بيامرزد.

سوم و چهارم.نگاه محبّت آميز و گرفتن دست يكديگر: پيامبر خدا(ص) در بيانى ديگر،به نگاه محبّت آميز همسران به يكديگر و گرفتن دست هم،اشاره كرده،مى فرمايد:

إِذَا نَظَرَ العَبدُ إِلَى وَجهِ زَوجِهِ وَ نَظَرَت إِلَيهِ،نَظَرَ اللهُ إِلَيهِمَا نَظَرَ رَحمَةٍ،فَإِذَا أَخذَ بِكَفِّهَا وَ أَخَذَت بِكَفِّهِ،تَسَاقَطَت ذُنُوبُهُمَا مِن خِلالِ أَصَابِعِهِمَا. ⁽³⁾

هنگامى كه بنده اى،به صورت زنش و زنش به صورت او نگاه كند،خداوند،به هر دوى آنها نظر رحمت مى افكند و هنگامى كه دستان يكديگر را بگيرند،گناهانشان از لابه لاى انگشتانشان فرو مى ريزد.

پنجم.بازگشت به خانه: به دليل اهميت با هم بودن در خانواده،بر حركت به سوى خانه و خانواده،تأكيد فراوان شده است.در حديثى،پيامبر خدا(ص) پاداش بازگشت از مسجد به سوى خانواده را،با پاداش حركت به سوى مسجد،برابر دانسته است:

مَشيُكَ إِلَى المَسجِدِ وَ انصِرَافُكَ إِلَى أَهلِكَ فِى الأَجرِ سَواءٌ. ⁽¹⁾

.المطالب العاليه،ج1،ص133،ح491؛كنز العمّال،ج16،ص272،ح44412.

رفتنت به مسجد و برگشتنت به سوى خانواده،در پاداش،برابرند.

همچنين از اين كار،به عنوان يك صدقه،نام برده شده است.امام صادق(ع) نقل مى كند كه روزى پيامبر خدا(ص) به كسى فرمود:«روزه گرفته اى؟».گفت:نه.فرمود:

«مسكينى را اطعام كرده اى؟».گفت:نه.فرمود:«به سوى خانواده ات برگردد كه اين كار براى تو صدقه است». ⁽²⁾

پيامبر خدا(ص) حج گزاران را نيز اين گونه توصيه مى كند و مى فرمايد:

إِذَا قَضَى أحَدُكُم حَجَّهُ فَليُعَجِّلَ الرِّحلَةَ إِلَى أَهلِهِ،فَإنَّهُ أَعظَمُ لِأَجرِهِ. ⁽³⁾

هنگامى كه حج يكى از شما به سر آمد،در بازگشت به سوى خانواده اش عجله كند؛زيرا اين كار،بر اجرش مى افزايد.

خلاصۀ سخن اين كه وقت مشترك اعضاى خانواده،عاطفۀ جمعى را تأمين مى كند و از اين راه،بر نشاط و سرزندگىِ خانواده مى افزايد.خانواده اى موفّق است كه با برنامه ريزى،تكروىِ اعضاى خانواده را تا حدّ ممكن،كاهش دهد و به فرصت هاى مشترك بيفزايد تا صفا و صميميت افزايش يابد.

5-14.شادى هاى ده گانۀ ديگر

در حديثى از امام صادق(ع) به ده عامل نشاط آور ديگر،اشاره شده است:

النُّشْرَةُ فِي عَشَرَةِ أَشْيَاءَ:الْمَشْيِ،وَ الرُّكُوبِ،وَ الِارْتِمَاسِ فِي الْمَاءِ،وَ النَّظَرِ إِلَى الْخُضْرَةِ،وَ الْأَكْلِ،وَ الشُّرْبِ،وَ النَّظَرِ إِلَى الْمَرْأَةِ،الْحَسْنَاءِ،وَ الْجِمَاعِ،وَ السِّوَاكِ،وَ مُحَادَثَةِ الرِّجَالِ. ⁽¹⁾

.بحار الأنوار،ج73،ص322،ح2. [1]

نشاط در ده چيز است:پياده روى،سواركارى،فرورفتن در آب (شنا)،نگاه كردن به سبزه،خوردن،آشاميدن،نگاه به همسر زيباروى،آميزش،مسواك زدن و گفتگو با مردم.

اين ده عامل،ابعاد مختلف انسان را پوشش داده،نشاط آنها را تأمين مى كند:

يك.پياده روى،موجب تحرّك بدن مى گردد و خمودگى و سستى را از بين مى بَرَد.اين امر مى تواند به همۀ ورزش ها تعميم داده شود.

دو.سواركارى نيز موجب تحرّك بدنى و از بين رفتن خمودى مى گردد.همچنين ممكن است كه خود سواركارى نيز لذّت بخش باشد كه در اين صورت،از دو جهت تأثيرگذار است و همچنين قابل تعميم به ماشين سوارى نيز خواهد بود.

سه.فرورفتن در آب،موجب تماس آب با پوست بدن مى شود و لذّتى مربوط به حسّ لامسه ايجاد مى كند؛هر چند مى تواند بُعد ورزشى هم داشته باشد.

چهار و پنج.نگاه به چشم اندازهاى سرسبز و همچنين همسر،هر چند با هم تفاوت هايى دارند،با اين حال،هر دو به لذّت بينايى مربوط مى شوند.

شش و هفت.اَكل و شُرب،مربوط به لذّت خوردن و آشاميدن است.

هشت.آميزش،به لذّت جنسى مربوط مى شود و ارضا كنندۀ آن است كه پيش از اين در بارۀ آن سخن گفتيم.

نه.مسواك زدن،به بهداشت فردى مربوط مى شود.

ده.گفتگو با ديگران نيز به بُعد روابط اجتماعى افراد،باز مى گردد كه يكى از نيازهاى انسان است.

هفت.سازگارى و مداراى همسران

اشاره

زندگى زناشويى،پر از تفاوت هايى است كه مى تواند زمينۀ اختلاف و تضاد را به وجود آورد.تفاوت اوّل،اين كه دو جنس مختلف،با ويژگى هاى روحى و روانى

متفاوت-كه هر يك اقتضاهاى خاص خود را دارد-،با هم ازدواج مى كنند.دوم اين كه جداىِ از جنسيت،هر كدام از همسران،يك انسان مستقل اند و خواسته ها،انتظارات و سليقه هاى متفاوتى دارند.سوم اين كه گاه اختلاف فرهنگى نيز ميان آنان وجود دارد،بويژه در زمان ما كه ممكن است هر كدام از همسران،فرهنگى كاملاً متفاوت از ديگرى داشته باشد.چهارم اين كه زندگى،پديده ها و حوادث ريز و درشت بسيارى دارد كه همسران را پيوسته به چالش مى كشد و آنان را به واكنش وا مى دارد.اين تفاوت ها و موارد ديگرى كه ممكن است وجود داشته باشد،همگى،زمينه هاى اختلاف خُرد و كلان بسيارى را در طول زندگى براى همسران به وجود

مى آورند.جالب اين كه هيچ كدام از اين عوامل،به تنهايى،منفى و نادرست نيستند؛بلكه مسئلۀ اصلى،تركيب آنها در يك زندگى مشترك است.

در زندگى مشترك بايد براى اين تفاوت ها و اختلاف ها راهى پيدا كرد،در غير اين صورت،همسران و زندگى زناشويى آنها آسيب خواهند ديد.چارۀ كار در سازگارى و مداراى همسران با يكديگر است.اگر همسران به وسيله سازگارى،با يكديگر راه بيايند و از سرسختى بر خواسته هاى خود دست بكشند،مى توانند زندگى خوبى داشته باشند.اين،يكى از نيازهاى زندگى است.امام صادق(ع) سه چيز را از ضرورت هاى تعامل موفّق مرد با همسر خود مى داند كه نخستين آن«سازگارى»است:

لَا غِنَى بِالزَّوْجِ عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ زَوْجَتِهِ،وَ هِيَ الْمُوَافِقَةُ لِيَجْتَلِبَ بِهَا مُوَافَقَتَهَا وَ مَحَبَّتَهَا وَ هَوَاهَا.... ⁽¹⁾

.بحار الأنوار،ج78،ص237،ح70. [1]

مرد،در روابط با همسرش،از سه چيز بى نياز نيست كه عبارت اند از:سازگارى،تا موافقت و محبّت و علاقۀ زن را جلب كند....

جالب اين كه امام صادق(ع) پيامد سازگارى مرد را سازگارى متقابل زن و جلب محبّت و علاقۀ او برمى شمرد.از سوى ديگر،يكى از ويژگى هاى زن شايسته نيز سازگارى او دانسته شده است.امام صادق(ع) زن سازگار را از جمله عوامل خوش بختى برشمرده و فرموده است:

ثَلَاثَةٌ مِنَ السَّعَادَةِ:الزَّوْجَةُ الْمُؤَاتِيَةُ،وَ الْأَوْلَادُ الْبَارُّونَ،وَ الرَّجُلُ يُرْزَقُ مَعِيشَتَهُ بِبَلَدِهِ يَغْدُو إِلَى أَهْلِهِ وَ يَرُوحُ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج5،ص258. [1]

سه چيز،از خوش بختى است:همسر سازگار،فرزندان نيكوكار،و مردى كه محل كارش در شهر خودش باشد كه روزهنگام،درآمدش را به دست آورد و شبانگاه،نزد خانواده اش برگردد.

پيامبر خدا(ص) زن سازگار را«ياور مرد بر ديندارى» ⁽²⁾مى داند و امام على(ع) وى را«مايۀ انس و الفت» ⁽³⁾معرفى مى كند.امام صادق(ع) تأكيد مى كند كه سازگار نبودن زن،

از جمله عواملى است كه موجب تلخ كامى،پريشان حالى و دل مشغولى مى شود. ⁽⁴⁾از اين رو،امام على(ع) بدترين همسر را زن ناسازگار مى داند. ⁽⁵⁾

در فرهنگ اسلامى،مدارا،واكنش مناسب به تضادها و اختلاف ها دانسته شده است.مدارا،يعنى نرمى و انعطاف پذيرى در برابر اختلاف ها و تضادها.سرسختى در برابر اختلاف ها و تضادها،موجب بروز درگيرى و همسرآزارى مى گردد.بنا بر اين،مدارا و سازگارى،نوعى توانمندى است.همسران موفّق كسانى هستند كه با پرهيز از خودخواهى و تعصّب،در تفاوت ها و زمينه هاى اختلاف،سازگارى نشان مى دهند و از بروز مشكل در روابط،جلوگيرى مى كنند.اگر هر كدام از همسران،به جاى آن

كه در انديشۀ اثبات سخن خود و به كُرسى نشان دادن خواستۀ خود باشند،حال همسرشان را رعايت كنند و خواستۀ او را در نظر بگيرند،بى شك براى اختلاف ها راه حلى پيدا مى شود و تفاوت ها به بحران منتهى نمى گردند.همسران بايد ويژگى ها و خواسته هاى طرف مقابل را به درستى بشناسند و سعى در برآوردن آن كنند.كدام وضعيتْ مطلوب تر است:هر يك به فكر خود باشد يا هر كدام به فكر ديگرى؟شايد در هر دو صورت،خواسته هاى طرفين برآورده شود؛امّا در كدام وضعيت،محبّت و صميميت بيشتر و خالص ترى وجود دارد؟بى ترديد،آن جا كه هر يك به فكر ديگرى باشد،صفا و صميميت بيشترى حاكم خواهد بود.

حدّ مدارا و سازگارى

مدارا و سازگارى نيز مانند هر امر ديگرى،حدّ و اندازه اى دارد.سازگارى،تا جايى جايز است كه اوّلاً موجب تضييع حق ديگرى و به گناه افتادن نشود.مدارا نبايد بهانه اى براى ورود در هر كار ناشايست گردد.از اين رو،يكى از مرزهاى سازگارى،«حق مدارى»است.هيچ كدام از همسران نبايد به خاطر مدارا و برآوردن خواستۀ ديگرى،تن به خلاف و گناه بدهد.

ثانياً سازگارى و مدار نبايد از سر ضعف و ناتوانى باشد.همسر سازگار بايد در عين اقتدار،مدارا كند.ريشۀ سازگارى،ضعف و زبونى فرد در برابر همسر خود نيست؛بلكه نشان از بزرگوارى،از خودگذشتگى و مهربانى اوست.مداراى ناشى از ضعف،گزينۀ ديگرى ندارد و فرد اگر مدارا نكند،كار ديگرى از دست او بر نمى آيد؛امّا در مداراى ناشى از اقتدار،فرد،با اين كه احساس ضعف و زبونى در برابر طرف مقابل ندارد و از او ترسى به خود راه نمى دهد و توان رويارويى با او را دارد،با اين حال،به دليل بزرگوارى و كرامت نفس،خطاى فرد را نمى بيند و از آن مى گذرد.اين گونه افراد،آن چنان توان روحىِ بالايى دارند كه مى توانند آزار ديگران را در خود هضم كنند و چنان دل دريايى دارند كه اين گونه مسائل نمى تواند آنان را دچار تزلزل كند و اثر قابل توجّهى در آنان به جاى گذارد.

در حقيقت،همسران به گونه اى بايد عمل كنند كه نشانۀ ضعف و ناتوانى تلقّى نگردد.از اين رو،يكى ديگر از مرزهاى سازگارى،«مقتدرانه بودن»آن است.در

مجموع مى توان گفت كه مدارا و سازگارى بايد«حق مدارانه»و«مقتدرانه»باشد.

تسهيل در سازگارى

ممكن است از جهاتى،سازگارى مشكل به نظر آيد و كار همسران را سخت كند.آنچه مى تواند به تسهيل در سازگارى كمك كند،بُعد معنوى دادن به آن است.وقتى سازگارى،در چارچوب منافع فردى قرار گيرد،ممكن است كه نوعى زيانْ ارزيابى گردد؛چون سازگارى،به سود طرف مقابل تشخيص داده مى شود؛امّا اگر در چارچوب تفكّر توحيدى قرار گيرد،وضعيتْ متفاوت خواهد شد.اگر همسران،خدا

را در نظر آورند و به خاطر خدا سازگار باشند و اجرش را نيز از او بخواهند،در اين جا خداوند را طرف معاملۀ خود قرار داده اند،نه همسرشان را و كسى كه با خدا معامله كند،قطعاً سود خواهد كرد.

همين امر،از يك سو موجب احساس خرسندى و رضامندى بيشتر،و از سوى ديگر،موجب تسهيل در سازگارى مى گردد.اين رويكرد براى بهداشت روان نيز مناسب تر است؛زيرا حتّى اگر مورد قدردانى از سوى شوهر نيز قرار نگيرد،باز هم احساس ناخرسندى نخواهد داشت؛چرا كه خداوند،از وى قدردانى خواهد كرد.

هشت.الگوى مناسب اقتصاد خانواده

اشاره

اقتصاد،از بخش هاى مهم زندگى است كه نمى توان آن را ناديده گرفت و امرى حاشيه اى دانست.آنچه در اين ميان اهميت دارد،چگونگى عملكرد همسران است.خانواده اى موفّق است كه با برخوردارى از اطلاعات كافى،به خوبى در اين حوزه عمل كند و واكنش نشان دهد.اين حوزه،دو بُعد اساسى دارد:يكى«رفتار اقتصادى»است كه بر اساس آن،همسران بايد اقداماتى را براى اقتصاد زندگى شان انجام دهند.بُعد ديگر«واكنش به برايند رفتار اقتصادى»است كه بر اساس آن،همسران به نتيجۀ اين تلاش ها واكنش نشان مى دهند.همسران موفّق كسانى اند كه در هر دو بُعد،توانمندى لازم را دارا باشند.در ادامه،مسئلۀ اقتصاد زندگى را در اين دو بخش پى مى گيريم:

بحث اوّل:رفتار اقتصادى همسران

اشاره

هر چند گفته اند كه روزى را خداوند تضمين كرده،با اين حال،اين،براى طالب آن است.لذا بايد روزى را طلب كرد.امام على(ع) مى فرمايد:

اطلُبُوا الرِّزقَ فَإِنَّهُ مَضمونٌ لِطالِبِهِ. ⁽¹⁾

.الإرشاد،ج1،ص303؛ [1]بحار الأنوار،ج77،ص423،ح40. [2]

روزى را طلب كنيد؛زيرا براى طلب كنندۀ آن،تضمين شده است.

مراد از رفتار اقتصادى،اقداماتى است كه همسران بايد انجام دهند.اين اقدامات،به دو بخش«درآمد»و«مصرف»تقسيم مى شود.تأثير اقتصاد بر زندگى زناشويى را در اين دو بُعد مى توان مشخص ساخت.موفّقيت در زندگى،بسته به الگوى مناسب در هر دو بُعد است.اگر درآمد و مصرف به شكل مناسب صورت گيرد،مى توان از اين زندگى،انتظار موفّقيت داشت و همسران نيز روابط سالم ترى خواهند داشت.در ادامه،به بررسى اين دو الگو مى پردازيم:

الف.الگوى درآمد

اشاره

در ديدگاه اسلام،يكى از مهم ترين وظايف مرد،تأمين مخارج زندگى است.روايات فراوانى داريم كه تأمين مخارج زندگى توسط مرد را از حقوق خانواده برمى شمرد.پيامبر خدا(ص) از تأمين خوراك و پوشاك،به عنوان حق زن بر مرد ياد كرده است. ⁽²⁾امام زين العابدين(ع) در رسالة الحقوق،يكى از حقوق زن بر همسر را نفقه برشمرده است. ⁽³⁾جالب اين كه امام صادق(ع) پرداخت نفقه و تأمين مخارج

زندگى توسط مرد را از مصاديق احسان به همسر مى داند. ⁽¹⁾

.اسحاق بن عمّار مى گويد: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ(ع):مَا حَقُّ الْمَرْأَةِ [1]عَلَى زَوْجِهَا الَّذِي إِذَا فَعَلَهُ كَانَ مُحْسِناً؟قَالَ:يُشْبِعُهَا وَ يَكْسُوهَا،وَ إِنْ جَهِلَتْ غَفَرَ لَهَا.وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ(ع):كَانَتِ امْرَأَةٌ عِنْدَ أَبِي(ع) تُؤْذِيهِ فَيَغْفِرُ لَهَا ؛به امام صادق(ع) گفتم:حق زن بر شوهرش چيست كه اگر شوهرش آن را انجام دهد،جزو نيكوكاران باشد؟فرمود:«خوراك و پوشاكش را فراهم آورد و اگر نادانى كرد،او را ببخشد».و فرمود:«زنى كه نزد پدرم بود،پدرم را اذيت مى كرد؛ولى پدرم او را مى بخشيد ( الكافى،ج5،ص510،ح1). [2]

پيش از اين گفتيم كه احسان،از عوامل اساسى در حفظ و تقويت مودّت و صميميت همسران است و اين روايت نشان مى دهد كه از جمله مصاديق احسان،تأمين اقتصاد خانواده است.از اين رو،تأمين مخارج زندگى،از عوامل تأثيرگذار در تعامل مثبت ميان همسران است.

سرّ آن نيز اين است كه اوّلاً انسان،موجودى نيازمند است و تا نيازش برآورده نشود،به آرامش نخواهد رسيد.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

إِنَّ النَّفْسَ إِذَا أَحْرَزَتْ قُوتَهَا اسْتَقَرَّتْ. ⁽²⁾

به درستى كه هرگاه روزىِ انسان تأمين شود،نفْس،آرام مى گيرد.

امام باقر(ع) از قول سلمان فارسى-كه تربيت شدۀ پيامبر اسلام(ص) است-،چنين نقل مى كند كه وقتى نفْس انسان،چيزى در زندگى نداشته باشد كه بر آن تكيه كند،با بى قرارى اصرار مى كند و آن گاه كه زندگى اش تأمين شود،آرام مى گيرد. ⁽³⁾

ثانياً دين،نگاهى جامع به مسئلۀ سعادت دارد و برخوردارى از امكانات زندگى را جزئى از خوش بختى مى داند.پيامبر خدا(ص) داشتن مسكن مناسب و مركب راهوار را از عوامل مادى سعادت معرفى مى كند. ⁽⁴⁾

الگوى مناسب درآمد

هر چند تلاش براى گسترش زندگى لازم است،با اين حال،صِرف تلاش براى كسب روزى و افزايش درآمد،نمى تواند به رضامندى منجر شود.تلاش و كسب درآمد،وقتى تأثيرگذار است كه چند ويژگى داشته باشد:

-قناعت

اين ويژگى،يكى از مهم ترين عناصر در الگوى درآمد است.تلاش حريصانه و آزمندانه،خود،سبب نارضايتى مى شود.امام صادق(ع) مى فرمايد:

حُرِمَ الْحَرِيصُ خَصْلَتَيْنِ وَ لَزِمَتْهُ خَصْلَتَانِ؛حُرِمَ الْقَنَاعَةَ فَافْتَقَدَ الرَّاحَةَ،وَ حُرِمَ الرِّضَا فَافْتَقَدَ الْيَقِينَ. ⁽¹⁾

.الخصال،ج1،ص69،ح104؛وسائل الشيعة،ج16،ص20،ح20856. [1]

انسان حريص،از دو چيز،محروم مى شود و دو چيز،گريبانگير او مى گردد:از قناعتْ محروم مى شود،پس به بى آسايشى مبتلا مى گردد،و از رضايتْ محروم مى شود،پس به بى يقينى مبتلا مى گردد.

امام على(ع) در بارۀ تأثير ناخوشايند حرص بر زندگى مى فرمايد:«انسان حريص،در حال استراحت ديده نمى شود». ⁽²⁾

شخص حريص گمان مى كند كه مى تواند با حرص ورزيدن و دست و پا زدن بيشتر بر روزى خود بيفزايد؛امّا چون روزىِ همگان مشخّص و معيّن است،حرص او فايده اى نخواهد داشت.بدين جهت،از سويى خود را خسته مى كند و از سوى ديگر،ناكام مى شود.شخص حريص،انتظار دارد كه آنچه را مى خواهد به دست آورد و چون در اين كار موفّق نمى شود،بر ناراحتى و عصبانيت او افزوده مى گردد.برآورده نشدن انتظارات،احساس ناكامى در پى دارد و احساس ناكامى،سبب نارضايتى مى شود.امام على(ع) مى فرمايد:

إِنَّكَ مُدرِكٌ قِسمَكَ وَ مَضمونٌ رِزقُكَ وَ مُستَوفٍ مَا كُتِبَ لَكَ،فَأَرِحْ نَفسَكَ

مِن شَقَاءِ الحِرصِ وَ مَذَلَّةِ الطَّلَبِ وَ ثِّقْ بِالله وَ خَفِّضْ فِى المُكْتَسَبِ. ⁽³⁾

تو قسمت خود را مى يابى و روزىِ تو تضمين شده است و آنچه را كه برايت مقدّر شده،به طور كامل خواهى گرفت.پس جانت را از بدبختىِ حرص و ذلّتِ طلب كردن،راحت ساز و به خدا اعتماد كن و در كسب روزى،با وقار و آرامى عمل كن.

پيامبر خدا(ص) در سفارش هاى خود به ابوذر مى فرمايد:

يَا أَبَا ذَرٍّ،لَا يُسْبَقُ بَطِيءٌ بِحَظِّهِ،وَ لَا يُدْرِكُ حَرِيصٌ مَا لَمْ يُقَدَّرْ لَهُ. ⁽¹⁾

.،الأمالى،طوسى،ص527،ح1162؛ [1]مكارم الأخلاق،ج2،ص365،ح2661. [2]

اى ابوذر! شخص كُند،از بهرۀ خود عقب نمى افتد و شخص حريص،آنچه را برايش مقدّر نشده است،به دست نمى آورد.

همين سخن،از امام صادق(ع) نيز روايت شده است. ⁽²⁾حرص،در شناخت نادرست،ريشه دارد وگرنه كسى كه بداند خدا ضامن روزىِ اوست و آن را مشخص كرده و حرص او بر ميزان تقديرش تأثيرى ندارد،بى گمان طمع نمى ورزد.نداشتن شناخت درست،حرص را به دنبال دارد و حرص،مايۀ رنج و عذاب بيشتر مى شود و بدين سان،آسايش و آرامش روانى از انسان گرفته مى شود و زندگى خوش و همراه با احساس رضايت،از خانواده رخت بر مى بندد.امام صادق(ع) مى فرمايد:

إِنْ كَانَ الرِّزْقُ مَقْسُوماً فَالْحِرْصُ لِمَاذَا؟! ⁽³⁾

اگر روزى انسانْ تقسيم شده است،پس حرص براى چيست؟

از اين رو،قناعت،اصل ديگرى است كه مى تواند رضامندى را تأمين كند.اين مجموعه،وضعيت رضايت بخشى را به وجود مى آورد.از اين رو،گواراترين زندگى،از آنِ كسى است كه به روزى خدا قانع و از آن راضى باشد. ⁽⁴⁾

إِنَّ أَهنَأَ النَّاسِ عَيشاً مَن كَانَ بِمَا قَسَمَ اللهُ لَهُ رَاضِياً ؛همانا گواراترين زندگى،از آنِ كسى است كه به آنچه خدا قسمت او كرده،راضى باشد (غرر الحكم،ح9077؛عيون الحكم والمواعظ،ص143).

اقنَع بِقَسمِ اللهِ لَك يُصَفُ عَيشُكَ. ⁽¹⁾

.قصص الأنبياء،راوندى،ص195،ح244. [1]

به آنچه خدا قسمت تو كرده است،قانع باش،تا زندگى ات باصفا شود.

كسى كه از تقدير الهى راضى است،از مردم،بى نياز است ⁽²⁾و به غناى واقعى دست مى يابد؛ ⁽³⁾زيرا اگر كسى به آنچه براى او بس است،راضى باشد،كمترين برخوردارى از دنيا براى او كافى است و اگر كسى به آنچه او را بس است،راضى نباشد،همه چيز در دنيا را نيز به او بدهند،باز براى او كافى نيست. ⁽⁴⁾هيچ ثروتى به اندازۀ راضى بودن از روزى،احساس فقر و نيازمندى انسان را از ميان نمى بَرَد. ⁽⁵⁾كسى كه به حلال اندك،راضى باشد،سبك بار زندگى خواهد كرد. ⁽⁶⁾اين بدان جهت است كه عوامل عينىِ زندگى (مثل ثروت و مانند آن)،وقتى موجب رضامندى مى شوند كه احساس برخوردارى را به وجود آورند؛در غير اين صورت،صِرف وجود آنها تأثيرى در رضامندى نخواهد داشت.بر اساس آموزه هاى دينى،احساس

فقر و بى نيازى،امرى درونى است كه هر چند از امور بيرونى و عوامل عينى زندگى تأثير مى پذيرد،با اين حال،الزاماً اين گونه نيست كه با افزايش عوامل عينى (ثروت)،

احساس برخوردارى نيز افزايش يابد.كسى كه حرص و آز داشته باشد،هر اندازه كه ثروتمند باشد،باز هم احساس فقر و نيازمندى خواهد كرد.بر عكس،كسى كه از قناعت برخوردار باشد،با هر اندازه مال كه خداوند متعال به او بدهد،احساس برخوردارى خواهد نمود و زندگى آرامى خواهد داشت.

برخى افراد،زندگى را بسيار سنگين و سخت مى انگارند و برخى ديگر،آن را بسيار سبك مى يابند.قانع نبودن و حرص ورزيدن،زندگى را سنگين و سخت جلوه مى دهد و قناعت ورزيدن،زندگى را سبك مى كند.شخص قانع،هرگز نسبت به آنچه ندارد،محزون نمى شود ⁽¹⁾

.امام على(ع): مَنْ رَضِيَ بِرِزْقِ اللهِ لَمْ يَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ ؛كسى كه به روزى خدا راضى باشد،به خاطر آنچه ندارد،اندوهگين نمى شود (نهج البلاغه،حكمت 349). [1]

أَلَا وَ أَيُّمَا امْرَأَةٍ لَمْ تَرْفُقْ بِزَوْجِهَا وَ حَمَلَتْهُ عَلَى مَا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ مَا لَا يُطِيقُ،لَمْ يَقْبَلِ اللهُ مِنْهَا حَسَنَةً،وَ تَلْقَى الله(عزوجل) وَ هُوَ عَلَيْهَا غَضْبَانُ. ⁽⁴⁾

بدانيد هر زنى كه با شوهرش مدارا نكند و او را به آنچه در توانش نيست وادار كند،خداوند از او كار نيكويى را نمى پذيرد و خداى(عزوجل) را در حالى كه بر او غضبناك است،ملاقات مى كند.

امير مؤمنان(ع) در ضمن دعاى پيش از ازدواج،ويژگى هايى را براى همسر مطلوب خود بيان مى كند كه يكى از آنها،قناعت داشتن است. ⁽⁵⁾همسر قانع،به آنچه

خدا از طريق تلاش شوهرش روزىِ آنان مى كند،راضى خواهد بود و به خاطر روزىِ بيشتر،بر او سخت نمى گيرد.

چه چيزى قناعت را براى زن تسهيل مى كند؟

شايد قانع بودن و دست كشيدن از آرزوها،دشوار به نظر رسد.اين دشوارى در چارچوب فردگرايى و دنياطلبى،توجيه پذير است.كسى كه به منافع فردى مى انديشد،بسنده كردن به وضعيت موجود و دست كشيدن از خواسته ها را براى خود،زيان و خسارت،و براى همسرش،سود و منفعت ارزيابى مى كند.اين،طبيعى است؛امّا اگر در چارچوب تفكّر خدامحور به موضوع انديشيده شود،موضوع كاملاً متفاوت خواهد شد.كسى كه تفكّر خدايى دارد،اوّلاً دنيا برايش آن قدر مهم نيست كه همۀ آمال و آرزوهايش را در ماديات خلاصه كند و لذا كم يا زياد،دنيا برايش آن قدر اهميت نخواهد داشت.ثانياً چنين فردى،طرف معاملۀ خود را خدا مى داند.او به خاطر خدا از زياده طلبى دست مى كشد و شوهر خود را بيش از اندازه به رنج نمى افكند و پاداش آن را از خدا مى خواهد.

روزى امام على(ع) از همسرشان حضرت زهرا(عليها السلام) درخواست غذا كرد.حضرت زهرا

قسم ياد كرد كه دو روز است هيچ غذايى درون خانه نبوده كه حتّى به حسن و حسين بدهد.امام على(ع) فرمود:«چرا به من اطلاع ندادى تا چيزى تهيه كنم؟».حضرت زهرا(عليها السلام) فرمود:

يَا أَبَا الْحَسَنِ،إِنِّي كُنتُ أَسْتَحْيِي مِنْ إِلَهِي أَنْ تُكَلِّفَ نَفْسَكَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ. ⁽¹⁾

.المناقب،كوفى،ج1،ص201،ح124. [1]

اى ابو الحسن! من اين گونه ام كه از خداى خود شرم مى كنم تو را به كارى وادارم كه توان آن را ندارى!

جالب اين كه فاطمه(عليها السلام) نمى فرمايد ترسيدم؛بلكه مى فرمايد:«شرم كردم».وانگهى نمى فرمايد از شما شرم كردم؛مى فرمايد:از خدا شرم كردم.ايشان از خدا شرم مى كند كه از همسرش چيزى بخواهد! اين رويكرد براى بهداشت روان نيز مناسب تر

است؛زيرا حتى اگر مورد قدردانى از سوى شوهر نيز قرار نگيرد،باز هم احساس ناخرسندى نخواهد داشت؛چرا كه خدا از وى قدردانى خواهد كرد.

-رعايت اعتدال در كار و تلاش

درست است كه اسلام به تأمين مخارج زندگى و توسعه دادن آن اهميت زيادى مى دهد؛امّا اين مسئله نبايد موجب افراط در تلاش گردد.نيازهاى مختلف زندگى،هر كدام به وقت گذارى خاصى نيازمند است و لذا در تخصيص وقت بايد همۀ جوانب را در نظر گرفت.اتفاقاً افراط در تلاش و وقت گذارى براى تأمين روزى،به افزايش رفاه و رضامندى منجر نمى شود؛زيرا خانواده،علاوه بر نيازهاى مادى،نيازهاى عاطفى نيز دارد كه با حضور اعضاى خانواده در كنار يكديگر و تعامل مثبت،با هم ارضا مى شود.حال اگر تلاش همسر،موجب كاهش فرصتِ با هم بودن گردد،اين نياز عاطفى برآورده نمى شود كه خود،عامل نارضايتى است و همچنين به افزايش انتظارات و توقّعات مادى منتقل مى شود و مخارج زندگى را افزايش مى دهد و براى تأمين آن،كار بيشترى را مى طلبد! در حقيقت،افراط در كار،افزايش هزينه را به وجود مى آورد! به قول معروف،«از قضا سركنگبين صفرا فزود».اگر كار و تلاش،به اندازۀ معقول و منطقى باشد،نيازهاى مادى را در حد معقول برآورده مى سازد و به ديگر نيازها نيز رسيدگى مى شود.

همچنين افراط در تلاش،جاى فرصت عبادت را نيز مى گيرد و افراد پُركار،براى ارتباط با خداوند،امكان كمترى دارند.لذا از يك سو،برآورده نشدن نياز معنوى،موجب نارضايتى مى گردد و ممكن است كه فرد،به اشتباه تصوّر كند كه علّت آن،كمبود مالى است و از سوى ديگر،لطف و يارى الهى را-كه موجب بركت روزى

مى گردد-از دست مى دهد! بنا بر اين،هر چند تلاش خستگى ناپذير براى زندگى،عبادت است،با اين حال نبايد از حد بگذرد و به افراط كشيده شود؛زيرا مانع برآورده شدن نيازهاى عاطفى و معنوى مى گردد و همين امر،موجب افزايش هزينه و كاهش رضامندى مى گردد.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

لَيسَ خَيرَكُم مَن تَرَكَ دُنيَاهُ لِآخِرَتِهِ وَ لاَ آخِرَتَهُ لِدُنيَا؛وَ لَكِن خَيرَكُم مَن أَخَذَ مِن هَذِهِ وَ

هَذِهِ. ⁽¹⁾

.دنيا و آخرت در قرآن و حديث،ج1،ص104،ح147.

بهترين شما كسى نيست كه دنيا را براى [به دست آوردن] آخرت و آخرت را براى [به دست آوردن] دنيا رها كند؛ولكن بهترين شما كسى است كه از اين و آن [دنيا و آخرت] بهره گيرد.

بنا بر اين،مؤلّفۀ ديگر الگوى درآمد،اعتدال در تلاش و پرهيز از افراط در آن است.

-تلاش براى كسب روزى حلال

هر چند تأمين زندگى،مورد تأكيد فراوان است،با اين حال،نه از هر راهى و با هر درآمدى! درآمد پاك و حلال،موجب موفّقيت زندگى مى گردد.گاه دغدغۀ تأمين رفاه بيشتر،فرد را به فكر عبور از خط قرمزها و كسب درآمد از راه غير حلال مى اندازد.اگر بپذيريم كه اين مسير،موجب افزايش روزى مى گردد،رهاورد آن،خروج بركت زندگى و ورود بدبختى به آن است كه پيامدهاى منفى به بار مى آورد.لقمۀ حرام،قطعه اى از دوزخ است كه از سويى،در تربيت اخلاقى و دينى خانواده تأثير منفى برجاى مى گذارد و گاه،موجب انحرف آنان مى گردد و در نتيجه،احساس ناكامى و نارضايتى ايجاد مى كند،و از سوى ديگر،گره هاى كور و مشكلات ناشناخته اى را به وجود مى آورد و فشارهاى روانى را افزايش مى دهد و در نتيجه،باز نارضايى را به اوج خود مى رساند.آن تلاشى براى روزى،مورد تأكيد دين است كه حلال باشد.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

الْعِبَادَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ،تِسْعَةُ أَجْزَاءٍ فِي طَلَبِ الْحَلَالِ. ⁽²⁾

عبادت،ده بخش است كه نُه بخش آن،طلب روزىِ حلال است.

بنا بر اين،يكى ديگر از مؤلّفه هاى الگوى درآمد،حلال بودن آن است كه نتيجۀ انتخاب شغل مشروع و روش هاى مشروع در كسب درآمد است.

از مجموع آنچه بيان شد،مى توان به دست آورد كه الگوى درآمد از ديدگاه اسلام،«تلاش همراه با قناعت و اعتدال و كسب روزى حلال»است.اگر همسران در تلاش هايشان،همراه با قناعت به جلو بروند و به آنچه خداوند برايشان مقدّر كرده،رضايت دهند،از فشار روانى و آزار روحىِ زياده طلبى،در امان مى مانند و بدين سان مى توانند زندگى آرام و همراه با رضامندى و صميميت را تجربه كنند.برعكس،اگر دچار حرص و زياده طلبى باشند،مرد،پيوسته براى افزايش درآمد،در رنج و عذاب جسمى و روحى است و زن،از آنچه به دست مى آيد،راضى نيست و همواره گلايه و ناسپاسى مى كند.

همچنين اگر فعّاليت همسران،همراه با اعتدال و پرهيز از افراط باشد،درآمد معقول به دست مى آيد و فرصت كافى براى ارضاى نيازهاى عاطفى و معنوى به وجود مى آيد.در نتيجه،همۀ نيازها برآورده مى شود و موجب جلب رضايت و لطف خداوند شده،رضايت همه جانبه را به وجود مى آورد؛هر چند شايد درآمد كمترى به دست بيايد.

بديهى است كه درآمد اندك همراه با رضايت،بهتر از درآمد فراوان همراه با نارضايتى است.در آخر بايد گفت كه اگر روزىِ به دست آمده،حلال باشد،سلامت اخلاقى و معنوى خانواده تضمين مى گردد و لطف خداوند را جلب مى كند.اين الگوى سه ضلعى،موجب جلب لطف و رحمت الهى و تأمين مخارج زندگى مى گردد و احساس رضامندى را به وجود مى آورد و در نتيجه،روابط ميانْ‌همسرى را بهبود مى بخشد و صميميت را افزايش مى دهد.

ب.هزينه و مصرف

اشاره

تأمين روزى،نيمى از ماجراست؛نيمۀ ديگر آن،استفادۀ انسان از روزى است.گذشته از تأمين نيازهاى اوّليه،دين،بر گسترش زندگى و فراهم كردن امكانات بيشتر براى خانواده،سفارش هاى فراوانى كرده است.اين كار،موجب افزايش محبّت ميان همسران مى گردد.در غير اين صورت،ممكن است آنچنان تأثير منفى اى برجاى بگذارد كه خانواده،آرزوى مرگ وى را داشته باشند.امام كاظم(ع) در اين باره مى فرمايد:

يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَى عِيَالِهِ؛كَيْلَا يَتَمَنَّوْا مَوْتَهُ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج4،ص11. [1]

شايسته است كه مرد بر خانواده اش وسعت [مالى] دهد تا اين كه آرزوى مرگش را نكنند.

وقتى در حوزۀ درآمد،خداوند نعمتى بر انسان ارزانى داشت،بايد زندگى خانواده اش را توسعه دهد.به همين جهت،امام رضا(ع) تأكيد مى كند:

صَاحِبُ النِّعْمَةِ يَجِبُ عَلَيهِ التَّوسِعَةُ عَلَى عِيَالِهِ. ⁽²⁾

همچنين امام الكاظم(ع) مى فرمايد: عِيَالُ الرَّجُلِ أُسَرَاؤُهُ،فَمَنْ أَنْعَمَ اللهُ عَلَيْهِ نِعْمَةً فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُسَرَائِهِ،فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ أَوْشَكَ أَنْ تَزُولَ تِلْكَ النِّعْمَةُ ؛خانوادۀ مرد،اسيرهاى او هستند.هر كس كه خداوند بر او نعمتى ارزانى داشت،پس بر اسيرهايش گشايشى دهد.اگر چنين نكند،ممكن است آن نعمت از بين برود ( كتاب من لا يحضره الفقيه،ج3،ص556،ح4910).

بر صاحب مال و ثروت،واجب است كه زندگى خانواده اش را توسعه دهد.

توسعه دادن زندگى براى كسانى كه توان آن را دارند،به جهت تأثيرهاى عميقى كه دارد،نزد خداوند متعال،جايگاه بلندى دارد.پيامبر خدا(ص) مى فرمايد:

خداوند(عزوجل) مَلَك هايى در زير عرش دارد كه به آنها الهام مى كند پيش از طلوع خورشيد و پيش از غروب آن،در هر روز،دو مرتبه ندا دهند:هر كه بر خانواده اش و همسايه اش گشايش دهد،خداوند در دنيا بر او وسعت دهد و هر كه تنگ بگيرد،خداوند در قبر بر او تنگ گيرد.بدانيد كه خداوند،به ازاى هر درهمى

كه براى خانواده تان انفاق مى كنيد،هفتاد قنطار به شما پاداش مى دهد و هر قنطار،به مانند كوه احد وزن دارد. ⁽³⁾

از اين رو،امام زين العابدين(ع) در سخنى شيوا مى فرمايد:

أَرْضَاكُمْ عِنْدَ اللهِ أَسْبَغُكُمْ ⁽¹⁾

. أسبَغها:أفاضها وأتمّها ( المصباح المنير،ص264،ذيل واژة«سبغ»).

خداوند از آن كس خشنودتر است كه خانوادۀ خود را بيشتر در رفاه و نعمت قرار دهد.

الگوى مناسب مصرف

اگر مصرف كردن آنچه در حوزۀ درآمد به دست آمده و توسعه دادن زندگى مهم است،مسئلۀ مهم بعدى،چگونگى مصرف است.در اين باره،دو اصل اساسى وجود دارد كه در ادامه،به بررسى آنها مى پردازيم:

1.مديريت منابع

از ضرورت هاى زندگى موفّق،مهارت استفاده از روزى است.خانواده اى كه اين مهارت را نداشته باشد،به هر اندازه كه مال و امكانات نيز در اختيار آنها قرار گيرد،نمى توانند زندگى خوبى را سامان دهند و چه بسا افرادى كه با مال و امكانات اندك،زندگى موفّق و سامان يافته اى دارند.اين،همان چيزى است كه در ادبيات دين،از آن با نام«تدبير»ياد مى شود.براى داشتن زندگى موفّق و لذّت بردن از آن،بايد در استفاده از منابع،مهارت داشت.به ديگر سخن،يكى از ضرورت هاى زندگى موفّق،برخوردارى از مهارت تدبيرگرى است و تدبير زندگى،يعنى برنامه ريزى براى درآمد.امام على(ع) مى فرمايد:

صَلاحُ العَيشِ التَّدبيرُ. ⁽³⁾

سامان زندگى در تدبير است.

و در كلام ديگرى مى فرمايد:

قِوَامُ العَيشِ حُسنُ التَّقديرِ وَ مِلاكُهُ حُسنُ التَّدبِيرِ. ⁽⁴⁾

ماندگارىِ زندگى،در نيك تقدير كردن و ملاك آن،نيك تدبير كردن است.

درآمدِ بدون تدبير،همانند محصول ارزشمندِ آفت زده است. ⁽¹⁾

.امام على(ع) مى فرمايد: آفَةُ المَعَاشِ سُوءُ التَّدِبيرِ ؛آفت زندگى،بد تدبير كردن آن است (غرر الحكم، ح 8087؛عيون الحكم والمواعظ،ص182).

حسن تدبير

خداوند متعال،روزى رسان است و قانون قبض و بسط بر آن حاكم است؛يعنى بر اساس مصلحت انسان،روزى اش را كم يا زياد مى كند. ⁽⁴⁾

وَ اللّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللّهِ يَجْحَدُونَ ؛(سورۀ نساء،آيۀ 32). [2]

امام على(ع): وقدر الأرزاق فكثرها وقللها،وقسمها على الضيق والسعة،فعدل فيها ليبتلى من أراد،بميسورها ومعسورها،وليختبر بذلك الشكر والصبر من غنيها وفقيرها (نهج البلاغه،خطبۀ91). [3]

امام على(ع):فى قوله تعالى: وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ ، ومعنى ذلك أنه يختبرهم بالأموال والأولاد ليتبين الساخط لرزقه،والراضى بقسمه (نهج البلاغه،حكمت 93). [4]

بايد الگوى مصرف خود را با برنامۀ خداوند متعال هماهنگ كند.اين،معناى تدبير است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِأَدَبِ اللهِ(عزوجل)،إِذَا وَسَّعَ عَلَيْهِ اتَّسَعَ،وَ إِذَا أَمْسَكَ عَلَيْهِ أَمْسَكَ. ⁽⁵⁾

إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَخَذَ عن اللهِ-سُبحانَه وتَعَالَى-أَدَباً حَسَناً:إِذَا وَسَّعَ عَلَيْهِ وَسَّعَ،وَ إِذَا أَمْسَكَ عَلَيْهِ أَمْسَكَ ؛مؤمن،از خداى تعالى،ادب نيكويى بر گرفت.هنگامى كه بر او گشايشى دهد،بر خودش گشايشى دهد و هنگامى كه از او بازگيرد،او هم دست نگه دارد ( كنز العمّال،ج6،ص348،ح15998).

مؤمن،تربيت شدۀ خداوند(عزوجل) است؛هرگاه خداوند به او گشايش دهد،گشاده دستى مى كند و هرگاه از او باز گيرد،او هم دست نگه مى دارد.

پس،بهتر اين است كه هنگامى كه خداوند تعالى بر ما جود و بخشش مى كند،ما نيز ببخشيم و هنگامى كه چيزى نمى دهد،ما هم ندهيم. ⁽¹⁾

.امام صادق(ع): إذَا جَادَ اللهَ تَبَارَك وتَعالَى عَلَيكم فَجُودُوا،وإذَا أَمسَك عَنكم فَأَمسَكوا،ولا تُجَاوَدُوا اللهَ فَهُو الأَجوَدُ ( الكافى،ج4،ص54،ح11). [1]

إِنَّمَا نَتَدَبَّرُ بِأَمْرِ اللهِ(عزوجل)،فَإِذَا وَسَّعَ عَلَيْنَا وَسَّعْنَا،وَ إِذَا قَتَّرَ عَلَيْنَا قَتَّرْنَا. ⁽²⁾

همانا ما همسان با خواست خداوند تدبير مى كنيم؛پس هرگاه كه بگشايد،ما هم مى گشاييم و هرگاه كه بر ما تنگ گيرد،ما هم تنگ مى گيريم.

ايشان در بيان ديگرى،به صورت مشخّص،خانواده را مورد بحث قرار مى دهد و چنين تأكيد مى كند:

لَيسَ مِنَّا مَن وَسَّعَ اللهُ عَلَيهِ ثُمَّ قَتَّرَ عَلَى عِيالِه،وَ هُم يَرَونَ رِيحَ القُتارِ ⁽³⁾مِن

الجيرانِ،وَ يَرَونَهُم يُكسَونَ وَ لاَ يَكسُون. ⁽⁴⁾

از ما نيست كسى كه خداوند بر او وسعت بدهد و او بر خانواده اش تنگ بگيرد و آنها بوى غذاى همسايگانشان را استشمام كنند و ببينند آنها مى پوشند و خودشان نمى پوشند.

بنا بر اين،وظيفۀ ما مديريت كردن منابعى است كه خداوند در اختيار ما مى گذارد و هنر انسان نيز در اين جا مشخص مى شود و در سايۀ آن،زندگى خود را سامان مى دهد.

2.ميانه روى

از سوى ديگر،يكى از مسائل مهم در مصرف،ميانه روى است.شايد بتوان يكى از بارزترين مؤلّفه هاى تدبيرگرى را«ميانه روى»در زندگى دانست.براى داشتن يك زندگى موفّق بايد از افراط و تفريط در مصرف پرهيز كرد و ميان زياده روى و بُخل ورزى،حركت نمود.شخصى به نام عياشى مى گويد:از امام رضا(ع) در بارۀ روش خرج كردن در خانواده پرسيدم.فرمود:«روشى بين دو امر ناپسند».گفتم:فدايت شوم! قسم به خدا من نمى دانم آن دو امر ناپسند چيست! آن گاه امام رضا(ع) با استناد به آيۀ شريف وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً 1 فرمود:«آيا نمى دانى خداوند از اسراف و تنگ گرفتن،كراهت دارد؟» ⁽¹⁾

عبدالله بن ابان نيز مى گويد: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الْأَوَّلَ(ع) عَنِ النَّفَقَةِ عَلَى الْعِيَالِ،فَقَالَ:مَا بَيْنَ الْمَكْرُوهَيْنِ الْإِسْرَافِ وَ الْإِقْتَارِ؛ از امام رضا(ع) دربارۀ خرجىِ زن و فرزند پرسيدم.فرمود:«آنچه بين دو امر ناپسند است:زياده روى و تنگ گرفتن»( الكافى،ج4،ص55،ح2). [2]

بر همين اساس،از سويى از بخل در مصرف،به شدّت نهى شده است.انديشه اى كه دارايى و ثروت را منشأ خوش بختى مى داند،از يك سو،به طمع دچار مى شود تا مال بيشترى گرد آورد و از سوى ديگر،به بخل روى مى آورد تا مال را مدّت بيشترى نزد خود نگه دارد و از هدر رفتن آن،جلوگيرى كند و بدين وسيله از زندگى،لذّت بيشترى ببَرَد؛امّا در واقع،چيز ديگرى اتفاق مى افتد.شخص بخيل،در حقيقت،رنج و غم و فشار روانى را براى خود پايدار مى گردانَد.بخيل،با هدف ثروتمندى بخل مى ورزد؛ولى در حقيقت،به سوى فقر مى شتابد. ⁽²⁾امام على(ع) مى فرمايد:

عَجِبْتُ لِلْبَخِيلِ يَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِي مِنْهُ هَرَبَ،وَ يَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِي إِيَّاهُ طَلَبَ،فَيَعِيشُ فِي الدُّنْيَا عَيْشَ الْفُقَرَاءِ،وَ يُحَاسَبُ فِي الْآخِرَةِ حِسَابَ الْأَغْنِيَاءِ. ⁽¹⁾

.نهج البلاغه،حكمت 126؛ [1]بحار الأنوار،ج72،ص199. [2]

در شگفتم از بخيل كه به سوى نادارى اى كه از آن گريزان است،مى شتابد و توانگرى اى را كه در پى آن است،از دست مى دهد.او در دنيا مانند تهى دستان به سر مى بَرَد و در آخرت،همچون توانگران،حسابرسى مى شود.

از همين رو،در رواياتْ تأكيد شده كه براى بخيل،آسايشى وجود ندارد ⁽²⁾و او كمتر از هر كسى،آسوده زندگى مى كند. ⁽³⁾بديهى است كه در چنين خانواده اى نمى توان انتظار آرامش و آسودگى خاطر داشت.

از سوى ديگر،از اسراف نيز به شدّت نهى شده است.در ادبيات دين،مفاهيمى مثل:اسراف و تبذير،در مقابل تدبيرگرى ⁽⁴⁾و مفاهيمى مثل:تقدير و اقتصاد،در كنار آن قرار گرفته اند.«زياده روى در مصرف»و«مصرف بيجا»نشانۀ بى تدبيرى است و«اندازه گيرى»و«ميانه روى»در مصرف،نشانۀ حُسن تدبير است.از اين رو،همان

گونه كه تدبيرگرى،نيمى از زندگى دانسته شده است،ميانه روى نيز نيمى از زندگى دانسته شده است.

پيامبر خدا(ص) ميانه روى در مخارج را نيمى از زندگى دانسته است. ⁽⁵⁾

الاِقتِصادُ فِي النَّفَقَةِ نِصفُ العَيشِ (مسند الشهاب،ج1،ص55،ح33).

و تبذير و تدبيرگرى را در مقابل يكديگر قرار داده است. ⁽¹⁾

. حُسنُ التَّدبِيرِ وَ تَجَنُّبُ التَّبذيرِ مِن حُسنِ السِّيَاسَةِ ؛حُسن تدبير و دورى از تبذير،از حُسن سياست است (غرر الحكم،ح7618؛عيون الحكم والمواعظ،ص229).

مَنِ اقْتَصَدَ فِي مَعِيشَتِهِ رَزَقَهُ اللهُ،وَ مَنْ بَذَّرَ حَرَمَهُ اللهُ. ⁽²⁾

هر كه در زندگى اش ميانه روى داشته باشد،خداوند،او را بهره مند مى سازد و هر كس تبذير كند،خداوند،او را محروم مى سازد.

آنچه مال را كارآمد مى سازد،هنر تدبير است.درآمد اندك همراه با حُسن تدبير،بهتر از درآمد زياد همراه با بى تدبيرى است.امام على(ع) وقتى مهارت هاى زندگى را به فرزند خود آموزش مى دهد،از«اقتصاد زندگى»نيز سخن مى گويد.ايشان به امام حسن(ع) مى فرمايد:

حُسْنُ التَّدْبِيرِ مَعَ الْكَفَافِ،أَكْفَى لَكَ مِنَ الْكَثِيرِ مَعَ الْإِسْرَافِ. ⁽³⁾

خوب تدبير كردن همراه با روزىِ به اندازه،براى تو كارآمدتر از روزىِ زياد همراه با اسراف است.

بريز و بپاش و خرج بى رويه،ممكن است كه ساعاتى،مايۀ خوشى انسان را فراهم آورد؛ولى مطمئناً تداوم نخواهد داشت.آينده نگرى و رضامندىِ پايدار،در تدبيرگرى،اندازه گيرى و ميانه روى است.اين،قانون زندگى است.به قول على(ع):«اندكِ همراه با تدبير،پايدارتر از بسيار همراه با تبذير است». ⁽⁴⁾همسرانى كه از اين

ويژگى برخوردارند،بهتر مى توانند زندگى خود را اداره كنند.از اين رو،زمينۀ اختلافات،كاهش،و زمينۀ رضامندى افزايش مى يابد و رابطۀ بهترى ميان همسران برقرار مى شود.

3.رعايت علاقۀ خانواده

يكى از مسائل به ظاهر كوچك،امّا تأثير گذار،الگوى تنظيم نوع مصرف بر اساس سليقه هاست.خانواده،از افراد مختلف،با سليقه هاى گوناگون تشكيل شده است.تفاوت سليقه ها موجب تفاوت تقاضا مى شود و همين مى تواند زمينۀ بروز اختلاف و ناراحتى را به وجود آورد.لذا الگوىِ تنظيم مصرف بر اساس سليقه ها اهميت فراوانى دارد.در اين خصوص بويژه مردان،نقش مهمى دارند.مرد،معمولاً منابع درآمد را در اختيار دارد و از جهاتى،اقتدار بيشترى نيز دارد.اين امر،ممكن است به سوء استفاده منجر شود.بر اساس اخلاق اسلامى،مرد بايد در تهيۀ نيازها و طرّاحى برنامۀ مصرف،علاقه و خواست خانواده را در نظر بگيرد.رعايت سليقه و علاقۀ ديگران،موجب تقويت صميميت و محبّت مى شود.گذشتن از علاقۀ خود و تأمين خواست و علاقۀ ديگران،مبتنى بر ايثار است و ايثار و از خودگذشتگى،نشان

محبّت و از عوامل تقويت آن است.اين امر چنان اهميتى دارد كه از ويژگى هاى مؤمن دانسته شده است.

بر اساس روايات،مؤمن،كسى است كه خواست خود را با خواست خانواده اش هماهنگ سازد و در برابر،كسى كه خانواده اش را به پذيرش خواست خود مجبور مى كند،منافق است.پيامبر خدا(ص) در اين باره مى فرمايد:

الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ بِشَهْوَةِ أَهْلِهِ،وَ الْمُنَافِقُ يَأْكُلُ أَهْلُهُ بِشَهْوَتِهِ. ⁽¹⁾

.الكافى،ج4،ص12،ح6؛ [1]طبّ النبى(ص)،ص3، [2]بحار الأنوار،ج62،ص291؛ [3]الفردوس،ج4، ص 176،ح6547؛كنز العمّال،ج1،ص156،ح779.

مؤمن،با اشتهاى خانواده اش مى خورَد،و منافق،خانواده اش با ميل و اشتهاى او مى خورند.

ى

كى از پديده هاى منفى در اين باره،اختصاص برخى امور به خود و باز داشتن آن از خانواده است.قرآن كريم،با اشاره به برترىِ مالىِ برخى بر ديگران،كسانى را كه نمى خواهند با ديگران برابر باشند،نكوهش مى كند.در حقيقت،اين افراد،در پى آن اند تا هماره براى خود،اختصاصاتى داشته باشند. ⁽¹⁾

. وَ اللّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلى ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَواءٌ ؛و خدا بعضى از شما را در رزق و روزى،بر بعضى ديگر برترى داده است؛ولى كسانى كه فزونى يافته اند،روزىِ خود را به بندگان نمى دهند تا در آن،با هم مساوى باشند (سورۀ نحل،آيۀ71).

لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَخُصَّ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَأْكُولِ دُونَ عِيَالِهِ. ⁽²⁾

روا نيست كه مرد،چيزى از خوراكى را به خود اختصاص دهد و آن را از خانواده اش دريغ ورزد.

به جهت نادرستى و پيامد منفى اين ويژگى،پيامبر خدا(ص) مردم را از آن باز داشته است. ⁽³⁾

جمع بندى

خلاصۀ سخن اين كه:تأمين روزى،از عوامل اثرگذار بر آرامش همسران و رضامندى زندگى است كه خود،از دو بخش درآمد و مصرف تشكيل شده است و هر بخش،الگوى خاص خود را دارد.آنچه مهم است،اين كه الگوى درآمد،عبارت است از تلاش و كوشش براى تأمين مخارج،همراه با قناعت.در اين الگو،در عين كسب درآمد،از زياده خواهى-كه عامل نارضايى است-،پرهيز مى شود.از سوى ديگر،الگوى بخش مصرف،عبارت است از:توسعۀ همراه با تدبير و رعايت خواست خانواده.در اين الگو بايد در عين پرهيز از بخل و توسعه دادن به زندگى،

با تدبير كردن روزى براى نيازهاى زندگى،از اسراف و تبذير نيز پرهيز شود.همچنين در همين قلمرو،خواست خانواده است كه ملاكْ قرار مى گيرد،نه خواست مرد.اين،توانمندى اى است كه همسران بايد به دست آورند.همسران موفّق،كسانى هستند كه از توانمندى«تلاش حلال،متوازن و قانعانه»و نيز توانمندى«توسعۀ مدبّرانه و مطابق خواست همسر»برخوردارند.

بحث دوم:واكنش به برآيند اقتصاد زندگى

اشاره

روند زندگى،هم دوران خوشايند دارد و هم دوران ناخوشايند.اين،قانون زندگى است. ⁽¹⁾

.امام على(ع): الدَّهْرَ يَوْمَانِ؛يَوْمٌ لَكَ وَيَوْمٌ عَلَيْكَ ؛زندگى،دو روز است:روزى به سود تو و روزى به زيان تو (نهج البلاغه،نامۀ 72). [1]

مسئله در روايات،مورد توجّه قرار گرفته و راه كارهاى لازم آن نيز توصيه شده است.در ادامه،به بررسى اين دو موقعيت مى پردازيم.

الف.موقعيت خوشايند

اشاره

دوران خوشايند،بخش هايى از زندگى است كه سختى كمترى در آن وجود دارد و انسان،تا حدودى به خواسته هاى خود مى رسد و امكانات لازمى همچون:درآمد مناسب،مسكن،وسيلۀ نقليه،وسايل رفاهى و...را در اختيار دارد.مراد از خوشايندى،گاه يك مقطع زمانى خاص است كه ابعاد مثبت آن،بيش از ابعاد منفى آن است،و گاه بخش هاى مثبتى از زندگى است كه به صورت مستمر در طول زمان،گسترده است،هر چند شايد در كنار آن،نكات منفى هم وجود داشته باشد.همۀ زندگى ها با تفاوت هايى كه دارند،در مجموع،دوران خوشايند را تجربه مى كنند.مهم،چگونگى واكنش در اين موقعيت است كه نقش مهمى در روابط بينِ همسرى

و موفّقيت زندگى زناشويى دارد.اگر همسران،درست عمل كنند و واكنش مناسبى نشان دهند،موجب افزايش رضايت زناشويى و كاميابى زندگى مى گردد؛امّا اگر نادرست به پيش روند و واكنش هاى نامناسبى را از خود نشان دهند،موجب نارضايتى يكديگر مى شوند و زندگى را به كام خود،تلخ خواهند ساخت.

واكنش منفى به دوران خوشايند

به طور طبيعى،موقعيت هاى خوشايند يا خوشايندهاى زندگى بايد روابط مثبتى ميان همسران به وجود آورند و در مجموع،احساس رضامندى و شادمانى شان را افزايش دهند و آنان را به زندگى،دلگرم تر و اميدوارتر سازند؛امّا الزاماً اين گونه نيست.متأسّفانه،گاه و شايد در بسيارى از مواقع،همسران از زندگى شان نالان و ناراضى اند و معمولاً مرد را-كه مسئول تأمين زندگى است-مقصّر مى دانند و از اين جاست كه ناراحتى ها و ناسازگارى ها شكل مى گيرد و روابط آنان آسيب مى بيند و دلْ‌سردى و نااميدى به وجود مى آيد و حتّى ممكن است كه زمينۀ طلاق عاطفى و يا حقيقى را به وجود آورد.

آنچه اين وضعيت را پيش مى آورد،غفلت از داشته هاى زندگى و نديدن نكات مثبت آن و تمركز بر نداشته ها و محروميت هاست.اگر زندگى بر اساس معيارهاى واقعى شكل گرفته باشد،ولى خوشايندها و داشته هاى آن ديده نشود،اثر مورد انتظار آن،تحقّق نخواهد يافت.اين امر،موجب خشمگينى و ناسپاسى همسر مى گردد و در نتيجه،روابط بين همسرى به سردى مى گرايد و ناسازگارى به وجود مى آيد.اينها،رهاوردهاى واكنش نادرست به موقعيت هاى خوشايند زندگى است و به جهت تأثير منفى اين نوع واكنش،به شدّت مورد نهى دين قرار گرفته است.

اسماء بنت يزيد مى گويد:روزى پيامبر خدا(ص) بر زنانى كه در گوشه اى از مسجد نشسته بودند و من هم با آنان بودم،وارد شدند و سخن آنان را شنيدند. ⁽¹⁾

.از مجموع روايت چنين برداشت مي شود كه آنان سرگرم شكايت و اظهار ناراحتى از زندگى خود بوده اند.

گستاخى گفتم:چرا اى پيامبر خدا؟پيامبر(ص) در پاسخ فرمود:«زيرا شما وقتى مورد لطف قرار مى گيريد،ناسپاسى مى كنيد». ⁽¹⁾

.اسماء بنت يزيد: إِنَّ رَسوُلَ اللهِ(ص) خَرَجَ إِلَى النِّسَاءِ فِي جَانِبِ المَسجِدِ،فَإِذَا أَنَا مَعَهُنَّ،فَسَمِعَ أَصوَاتَهُنَّ فَقَالَ:يَا مَعشَرَ النِّسَاءِ،إِنَّكُنَّ أَكثَرُ حَطَبِ جَهَنَّمَ.فَنَادَيتُ:يَا رَسوُلَ اللهِ(ص)-وَكُنتُ جَرِيئَةٌ عَلَى كَلاَمِهِ فَقُلتُ:-يَا رَسوُلَ اللهِ،لِمَ؟قَالَ:لِأَنَّكُنَّ إِذَا أُعطِيتُنَّ لِمَ تَشكُرنَ (نيل الاوطار،ج6،ص124؛المعجم الكبير،ج24،ص168؛تاريخ دمشق،ج69،ص32).

در حديث ديگرى آمده كه پيامبر(ص) در پاسخ اين اعتراض فرمود:«زيرا شماها زياد نفرين مى كنيد و نسبت به همسرانتان ناسپاس هستيد». ⁽²⁾

لقمان حكيم نيز در معرفى زنان نفرين شده،به فرزند خود،از كسى نام مى بَرَد كه در دوران خوشايند نيز ناراضى است. ⁽³⁾

واكنش مناسب به دوران خوشايند

بهترين واكنش به دوران خوشايند،سپاس گزارى از همسر است.اگر تلاش همسر،مورد توجّه قرار بگيرد و از وى تشكر شود،روابط صميمانه ترى برقرار مى شود و بدين وسيله،محبّت و مودّت ميان همسران،تحكيم مى شود و ميزان رضايت از زندگى،افزايش مى يابد.

امام صادق(ع) بهترين زنان را كسى معرفى مى كند كه در برابر لطف هاى شوهر،سپاس گزار است. ⁽⁴⁾لقمان حكيم نيز در معرفى زنان شايسته،به فرزند خود،همين ويژگى را بيان مى كند. ⁽⁵⁾