دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 18

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 18/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير (2)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج18.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

فهرست جلد هجدهم:

ادامه فصل چهارم: مسائل فرهنگى غدير:

بخش دوم: ادبيات غدير··· 5 - 219

قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير··· 7 - 48

قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف··· 49 - 219

اول: عربى··· 49 - 112

دوم: فارسى··· 113 - 209

سوم: زبان‌هاى ديگر··· 211 - 219

بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامه غدير··· 221 - 436

بخش دوم : ادبيات غدير

اشاره

قسمت اول : موارد كلى ادبيات غدير

حديث و ماجرا و خطبه غدير در قالب شعر

اشاره

حديث و ماجرا و خطبه غدير در قالب شعر⁽¹⁾

شعر و نظم در طول تاريخ تأثير به سزايى در نقل و ماندگارى وقايع و اخبار داشته است. در مورد حديث و واقعه غدير نيز، شعر شاعران و نظم به زبان‌هاى مختلف و به خصوص در زبان عربى، بخش عمده‌اى از نقل حديث غدير و واقعه و خطبه غدير نقش كليدى و مستمرى داشته است.

البته غديريه و كلاً اشعار در مورد غدير با موضوعات ديگر متفاوت است. چرا كه هر غديريه و يا هر گونه شعرى كه در مورد غدير سروده شده، خود نوعى نقل ماجرا يا حديث غدير است. به خصوص اگر سراينده از سده‌هاى اوليه باشد، كه ارزش آن بسيار خواهد بود.

1 - شعرِ غدير

در ميان وقايع اسلام، تنها واقعه غدير است كه از همان لحظات وقوع قطعه شعرى به عنوان سند دائمى ضميمه آن است. شعر با وزن و قافيه‌اى كه دارد مدرك ماندگارى در پرونده غدير است كه سينه به سينه حفظ شده و با توجه به اهميت ادبى آن در كتاب‌ها ثبت گرديده است. نسل‌هاى بعدى كه در اثر تبليغات سوء سقيفه از معارف خود فاصله گرفته‌اند از طريق شعر حسّان و امثال او درباره غدير آن را باز يافته‌اند.

در طول تاريخ نيز، در كنار اسناد و مدارك حديثى و تاريخى، شعر غدير كه توسط شعراى قرن‌هاى مختلف سروده شده در حفظ اين ماجرا اثر بسزايى داشته است.

نكته ديگرى كه در شعر وجود دارد اين است كه توانسته غدير را در كتاب‌ها و محافلى حاضر كند كه با روش‌هاى ديگر ممكن نيست و يا لااقل آسان نيست. بسيارى از كتب ادبى كه حتى در مواردى مخالف ولايت اهل بيت عليهم‌السلام بوده‌اند، به عنوان يك قطعه جالب ادبى از شاعرى توانا شعر غدير را نقل كرده‌اند. همچنين بسيارى از مردم كه براى مطالعه و شنيدن متون علمى وقت و حوصله كافى ندارند، گاهى در يك قطعه شعر معارف غدير را در مى‌يابند.

2 - شعرِ غدير در زبان‌هاى مختلف

در طول چهارده قرن، مسئله غدير در قالب اشعار عربى، فارسى، اردو، تركى و غير آن به نظم كشيده شده است. اولين قدم را شاعر زبردست عرب حسّان بن ثابت برداشت كه با اجازه رسمى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لحظاتى پس از خطابه آن حضرت اشعارى را كه در غدير درباره واقعه آن سروده بود در حضور مردم خواند.

خود اميرالمؤمنين عليه‌السلام درباره غدير شعرى سروده‌اند. همچنين چند تن از اصحاب پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نيز عده‌اى از اصحاب ائمه عليهم‌السلام اشعارى درباره غدير دارند كه از جمله آنان قيس بن سعد بن عباده، سيد حميرى، كميت اسدى، دعبل خزاعى و ابوتمام است.

عده‌اى از علماى بزرگ نيز كه قريحه شعرى داشته‌اند اشعار رسايى درباره غدير سروده‌اند كه از جمله آنان شريف رضى، سيد مرتضى، قطب راوندى، حافظ برسى، شيخ كفعمى، شيخ بهايى، شيخ كَرَكى، شيخ حر عاملى، سيد على خان مدنى و آيه‌اللّه كمپانى است.

شعراى زبردستى چون ابن‌رومى، وامق نصرانى، حمانى، تنوخى، ابوفراس حمدانى، بشنوى كردى، كشاجم، ناشى صغير، صاحب بن عباد، مهيار ديلمى، ابوالعلاء معرى، اقساسى، ابن‌عرندس، ابن‌عودى، ابن‌داغر حلى، پولس سلامه مسيحى از شعراى عرب درباره غدير شعر سروده‌اند.

گذشته از شعراى عرب، شاعران پارسى‌گوى و اردو زبان و ترك زبان نيز سهم بسزايى در نظم محتواى غدير و حفظ و نشر آن در غالب شعر داشته‌اند.

لازم به تذكر است كه عده‌اى از شعرا داستان غدير را به صورت مفصل يا مختصر در قالب شعر آوده‌اند كه اول آنان حسان است. برخى ديگر فقط مقطع حساس آن را كه «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» است به شعر كشيده و پرورش داده‌اند.

گروهى نيز با قالب ريزى ادبى غدير، مبانى اعتقادى آن را بيان كرده‌اند و تا آنجا كه توانسته‌اند شكوفايى روحى آن را در زندگى معنوى يك شيعه جلوه‌گر ساخته‌اند تا با خواندن آنها حلاوت و خنكاى ولايت در سراسر وجود انسان نمودار شود.

3 - جلوه‌هاى شعرى در ادبيات غدير

عده‌اى از شعرا داستان غدير را به صورت مفصل يا مختصر در قالب شعر آورده‌اند. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت‌شناس در غدير حاضر بوده و در همان جا ماجراى غدير را به صورت شعر آورده، و حتى تبادر ذهنى خود از غدير را صراحتا اعلام كرده تا اثرى ماندگار و سندى محكم براى غدير باشد.

بعضى ديگر از شاعران فقط خطبه غدير را به نظم در آورده‌اند. برخى ديگر فقط مقطع حسّاس آن يعنى جمله «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» را به شعر در آورده‌اند.

گروهى نيز با قالب ريزى ادبى غدير، مبانى اعتقادى آن را بيان كرده‌اند و تا آنجا كه توانسته‌اند شكوفايى روحى آن را در زندگى معنوى يك شيعه جلوه‌گر ساخته‌اند. به گونه‌اى كه با خواندن آنها حلاوت و خنكاى ولايت در وجود انسان نمودار مى‌شود.

مؤلفانى نيز اقدام به جمع‌آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير كرده‌اند و اين اسناد ادبى غدير را به صورت مجموعه‌اى تنظيم يافته ارائه نموده‌اند.

همچنين «خطبه غدير» به صورت شعر عربى و فارسى و اردو و تركى مكررا برگردانده شده و بسيارى از آنها به چاپ رسيده است. ذيلاً به مواردى از نظم خطبه غدير اشاره مى نماييم:

نظم عربى «حديث غدير» در كتاب شريف «الغدير» تأليف علامه امينى طى يازده جلد به صورت جامعى تدوين شده است. همچنين كتاب «شعراء الغدير» توسط مؤسسه الغدير بيروت در دو جلد تدوين شده است.

نظم فارسى خطبه غدير در كتاب‌هاى «سرود غدير» تأليف علامه سيد احمد اشكورى، 2 جلد، «شعراى غدير از گذشته تا امروز» تأليف شيخ محمدهادى امينى، 10 جلد، و «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» تأليف شيخ محمد صحتى سردرودى، «خطابه غدير در آينه شعر» تأليف سيد حسين حسينى جمع‌آورى شده است.

همچنين خطابه غدير به صورت نظم فارسى توسط عده‌اى از شعراى فارسى زبان انجام گرفته، كه چهار عنوان چاپى ذكر مى‌شود:

خطبة الغدير، اثر صغير اصفهانى، با همكارى مرحوم عمادزاده تنظيم شده است.

خطبه غديريه، اثر ميرزا رفيع، كه در سال 1313 ق در هند چاپ شده است.

ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، اثر ميرزا عباس جبروتى قمى.

غدير خم، اثر مرتضى سرافراز، كه در سال 1348 ش منتشر شده است.

4 - شعرِ غدير و دائرة المعارف

از سوى ديگر، آنچه در روش دائرة المعارف نگارى متداول است و درست هم همين است، تمام اشعار در موضوع مورد تأليف آورده نمى‌شود. چرا كه:

اولاً: آوردن تمام اشعار حجم دائرة المعارف را بسيار بالا مى‌برد، و همين باعث مى‌شود موضوعى دائرة المعارف خدشه دار شود.

ثانيا: شعر جايگاه علمى ندارد، و هم اينكه اشعار در هر موضوع در واقع به نظم در آمده همان مطالبى است كه در جاى جاى دائره‌المعارف آمده و به نوعى تكرار است.

در ادامه، نمونه‌هايى از غديريه‌ها از افراد سرشناس، اسامى غديريه سرايان و نيز جوانب كلى در مورد ادبيات غدير مثل تبليغ غدير با ادبيات يا كتابشناسى شعر غدير و ... ، آورده مى‌شود.

تبليغ غدير با ادبيات

اشاره

تبليغ غدير با ادبيات⁽¹⁾

نظم و نثر براى غدير از مؤثرترين شيوه‌ها در تبليغ فراگير آن است، و اين جهت گيرى در زمان معصومين عليهم‌السلام با تأكيد خاص و تأييد صريح ايشان پيگيرى شده و راه آينده را در اين باره نشان داده است.

در كنار شعر، بايد به تأثير خاص نوشته‌ها و گفته‌هاى ادبى درباره غدير اشاره كرد، كه با جذبه‌هاى سحرانگيز خود تبليغ غدير را در فضاهاى احساسى و عاطفى به ثمر رسانده‌اند. بسيارى از آنان كه حوصله بحث‌هاى علمى غدير را نداشته‌اند، فرهنگِ غدير را از دريچه ادبيات آن آموخته‌اند.

يكى از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير و از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند ادبيات است.

ادبيات، تأليفاتى هستند كه به گردآورى اشعار نغز درباره غدير از شعراى مختلف پرداخته‌اند. در نثر فارسى و عربى هم - بخصوص در سال‌هاى اخير - شاهد آثار زيبايى هستيم كه به حق عظمت غدير را همچون زلالى از خمخانه غدير و كوثر ولايت در قلب خوانندگان جاى مى‌دهد.

شعر گذشته از زيبايى، با تراز موزونى كه در قرائت دارد در همه ملت‌ها براى بقاء و حفظ فرهنگ آنان مورد استفاده قرار مى‌گيرد. در راه فرهنگ‌سازى غدير نيز شعر از مؤثرترين ابزارهاى به كار گرفته شده در طول تاريخ و به شكل‌هاى مختلف به حساب مى‌آيد.

در اينجا به پنج مرحله از كارآمدى ادبيات در تبليغ غدير اشاره مى‌كنيم:

1 - فرهنگ سازى با شعر غدير در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

1 - فرهنگ سازى با شعر غدير در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽¹⁾

افتتاح باب شعر و ادب درباره غدير توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بعد از آنكه اعراض آن حضرت از شعر براى همگان معلوم بود، يكى از جهات مؤثر در ابلاغ غدير شد.

اين اقدام تبليغى عجيب اولين بار در غدير خم و در حضور شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و با اجازه آن حضرت توسط حَسّان بن ثابت انجام گرفت، كه با رخصت آن حضرت هم شعر سرود و هم آن را براى مردم خواند.

اين روند از غدير خم و با حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و با اجازه آن حضرت بلكه به امر ايشان آغاز شده، و به دست يكى از زبردست‌ترين شعراى زمان در هنگام وقوع ماجرا بالبداهه درباره غدير شعر سروده شده است.

با در نظر گرفتن بازارِ شعر در حجاز و احتراز خاص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آن، براى مردم عجيب بود كه در حضور آن حضرت شعرى خوانده شود؛ چه رسد به اينكه سروده شود، و چه رسد به اينكه آن شعر درباره دين باشد، و چه رسد به اينكه مورد تأييد حضرت قرار گيرد و روح‌القدس مؤيد آن باشد ! !

براى شاعر نيز يك اقدام عادى به حساب نمى‌آمد كه ذوق شكفته‌اش را درباره چنين موضوعى به كار گيرد و بتواند آن را در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بخواند. به همين دليل بدون اجازه هرگز چنين جرأتى به خود نداد و از اجازه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار تعجب كرد؛ و ذوق زده بر فراز بلندى قرار گرفت و شعرش را خواند تا رسميت و مجاز بودن اين گام ادبىِ غدير را به همه نشان دهد. همه اينها پايه‌گذارى فرهنگى براى شعر غدير در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه با مراحل حساب شده پيش مى‌رفت.

با پايان خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير، حَسّان بن ثابت با در نظر گرفتن قسمت‌هاى اصلى خطبه و مقدماتى كه براى اجراى آن فراهم شد، داستان غدير را به صورت قطعه شعرى تنظيم كرد. آنگاه خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و عرض كرد: يا رسول اللّه، اجازه مى‌فرماييد شعرى را كه درباره على بن ابى‌طالب به مناسبت اين واقعه عظيم سروده‌ام بخوانم ؟ حضرت فرمود: بخوان به نام خداوند و بركت او.

حسّان بر جاى بلندى قرار گرفت و مردم براى شنيدن كلامش ازدحام كردند، در حالى كه براى بهتر شنيدن شعرش گردن مى‌كشيدند. در اين حال قبل از قرائت شعرش پاسخ اعتراض احتمالى را آماده كرد و گفت: اى بزرگان قريش، سخن مرا به گواهى و امضاىِ پيامبر گوش كنيد.

سپس اشعارى را كه همانجا سروده بود خواند، كه به عنوان يك سند تاريخى از غدير ثبت شد و به يادگار ماند.

پس از اشعار حسان، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى حسان، تا مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى‌كنى، از سوى روح‌القدس مؤيد خواهى بود.

اقدام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن موقعيت حساس، و در ادامه استقبال و امر معصومين عليهم‌السلام به سرودن و انشاء شعر دينى، به همه فهماند كه اعراض پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دين از شعر و شاعرى در غير محدوده دين و اهل‌بيت عليهم‌السلام است.

2 - شعرِ غدير توسط معصومين و در حضور امامان عليهم‌السلام

2 - شعرِ غدير توسط معصومين و در حضور امامان عليهم‌السلام⁽¹⁾

بار دوم در فرهنگ سازى غدير با شعر توسط شخص اميرالمؤمنين عليه‌السلام در ميدان جنگ صفين و در پاسخ به نامه معاويه تحقق يافت؛ كه آن حضرت شخصا درباره غدير شعرى سرود. اين ماجرا، جلوه پر رنگ‌تر تبليغ غدير با شعر بود، كه در زمان اميرالمؤمنين عليه‌السلام و از سوى خود حضرت رخ داد.

چه كسى باور مى‌كند كه صاحب غدير شخصا درباره غدير شعر گفته باشد ! و چه كسى احتمال مى‌دهد كه اين شعر در برابر دشمن غدير سروده شده باشد ! و چه كسى مى‌تواند صفين را بنگرد كه اين شعر غديرى توسط نامه براى نماينده سقيفه فرستاده مى‌شود ؟ اگر صاحب غدير درباره بزرگ‌ترين فضيلت خود شعر گفته همه شاعران غديرى به او اقتدا كرده زيباترين‌ها را تقديم او خواهند كرد و گوش اجتماع را از نواى غدير پر خواهند ساخت.

اگر معاويه كه نَه نسبى و نَه سابقه‌اى و نَه آبرويى دارد، به خود جرأت دهد كه بر درياى فضائل يعنى على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فخرفروشى كند، بايد اذعان كرد كه شرايط حساسى در تاريخ اسلام پيش آمده كه بايد با آن مقابله كرد. با در نظر گرفتن اين حساسيت، اميرالمؤمنين عليه‌السلام كارى كه تا آن روز براى غدير نكرده بود انجام داد؛ شعرى سرود و براى معاويه فرستاد، كه يك بيت آن درباره غدير بود.

ماجرا هنگامى اتفاق افتاد كه معاويه نامه‌اى به عنوان تفاخر به اميرالمؤمنين عليه‌السلام نوشت: اى اباالحسن، من فضايل بسيارى دارم: پدرم در جاهليت آقا بود ! و من در اسلام پادشاه شده‌ام ! و من دايى مؤمنين هستم !

وقتى اميرالمؤمنين عليه‌السلام نامه معاويه را خواند فرمود: آيا پسر هند جگرخوار با فضايل بر من فخر مى‌فروشد ؟ ! اى غلام، آنچه مى‌گويم برايش بنويس. و حضرت اشعارى سرود كه يك بيت آن درباره غدير خم بود:

وَ اَوجَبَ لى وِلايَتَهُ عَلَيكُم *** رَسولُ‌اللّه‌ِ يَومَ غَديرِ خُمٍّ

يعنى: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير ولايت خود بر شما را، براى من نيز واجب كرد.

وقتى معاويه پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام را خواند گفت: اى غلام، اين نامه را پاره كن، كه مبادا اهل شام آن را بخوانند و به على بن ابى‌طالب تمايل پيدا كنند !

ادامه اين مسير در زمان ائمه عليهم‌السلام است، كه با تأييد ايشان و در محضرشان توسط شعراى چيره دست، شعرهاى نابى درباره غدير به دنياى فرهنگ اسلام عرضه شده است. اين روند در طول تاريخ ادامه يافته و در پانزده قرن غدير شعرهاى زيبا به زبان‌هاى مختلف درباره غدير سروده شده و در مجموعه‌هاى نفيس گردآورى شده است.⁽¹⁾در اين باره دو ماجراى ادبى غدير را مى‌آوريم:

به اين شكل راه تبليغِ غدير از طريق شعر براى شاعران دوستدار اهل‌بيت عليهم‌السلام باز شد، به گونه‌اى كه شعرا از اصحاب ائمه عليهم‌السلام درباره غدير شعر سرودند و در محضر ايشان و دوستانشان خواندند.

در اين باره مى‌توان از قيس بن سعد بن عباده از اصحاب اميرالمؤمنين و امام حسن عليهماالسلام نام برد. همچنين كميت بن زيد اسدى از اصحاب امام باقر عليه‌السلام و سيد اسماعيل حميرى و عبدى كوفى از اصحاب امام صادق عليه‌السلام و نيز ابوتمام طائى از زمان امامين عسكريين عليهماالسلام نام برد؛ كه علامه امينى در كتاب «الغدير» شعر آنان و ساير شعراى چهارده قرن اسلام را آورده است.

بعد از ايشان نيز شعراى غدير دوست تا امروز به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو و تركى و انگليسى براى غدير شعر سروده‌اند، و اثر عجيبى در تبليغ و بقاى غدير داشته است. كتاب «شعراء الغدير» و كتاب «غدير در شعر فارسى از كسائى مِروَزى تا شهريار تبريزى» ، به جمع‌آورى اين شعرها پرداخته‌اند.

3 - ادبيات و نثر غدير در تاريخ

در كنار شعر، بايد به تأثير خاص نوشته‌ها و گفته‌هاى ادبى درباره غدير اشاره كرد، كه با جذبه‌هاى سحرانگيز خود تبليغ غدير را در فضاهاى احساسى و عاطفى به ثمر رسانده‌اند. بسيارى از آنان كه حوصله بحث‌هاى علمى غدير را نداشته‌اند، فرهنگِ غدير را از دريچه ادبيات آن آموخته‌اند.

جلوه ديگر ادبى انتخاب نام‌هاى زيبا و پرمحتواى كتاب‌هاست كه به تنهايى يك دنيا معناى اعتقادى به همراه دارد و وقايع غدير را تداعى مى‌كند و روح شنونده را به حقيقت غدير نزديك مى‌نمايد. نمونه‌هايى از اين نام‌هاى روح‌بخش چنين است:

انوار ولايت در خطبه غدير، افق روشن، بر كرانه غدير، بركه آفتاب، بيعت با خورشيد، پيامى بزرگ از بزرگ پيامبران، جرعه‌اى از چشمه‌سار غدير، جرعه‌اى از خمخانه غدير، خم غدير، خورشيد غدير، در ساحل غدير، دريا در غدير، روزى كه محبت گل كرد، زلالى از كوثر غدير، صهباى غدير، غدير تا ابديت مى‌درخشد، غدير چشمه زلال طهارت توحيدى، كوثر غدير، گلبانگ غدير، مهر آب خم، يك جرعه از غدير.

4 - تبليغ غدير با تدوين ديوان بزرگ غدير

عظمت غدير اقتضا مى‌كند به بلنداى آن برنامه‌ريزى داشته باشيم، و گمان نكنيم پيامى با آن عظمت را در گونه‌هاى كم ابهت تبليغ مى‌توان جلوه‌گر ساخت. احترام به مقام با عظمت غدير به ما فرمان مى‌دهد كه آن را در جذاب‌ترين و ارزشمندترين گونه‌هاى رسانه‌اى جلوه‌گر سازيم، و هر گونه تبليغى در رابطه با غدير را لايق شأن آن و به عظمت ساحت مقدس اولين مبلِّغ آن يعنى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به انجام رسانيم.

يكى از اين راهكارهاى تبليغ غدير، تدوين ديوان بزرگ غدير است:

اگر در غدير شعر زيبايى درباره واقعه سروده شد، اين سرآغازى بود براى ديوان بزرگ غدير كه در طول چهارده قرن براى آن خطابه عظيم سروده شده است.

اكنون آنچه بر دوش ما سنگينى مى‌كند و هنوز جاى آن خالى است، سرودن شعرهايى با مضامين بلند و كنايات و استعارات سنگين ادبى است، كه در شعر غدير هنوز راهى طولانى در پيش دارد.

5 - شاعران و روايت و تبليغ غدير با شعر

مسير فرهنگى و تبليغى غدير در طول چهارده قرن چند مرحله را طى كرده كه اولين مرحله روايت سينه به سينه آن است.

در طول قرن اول هجرى كه تدوين معارف اسلام ممنوعيت رسمى داشت و اگر هم كتابى نوشته مى‌شد مخفيانه بود و يا اگر كتابى مجوز پيدا مى‌كرد فقط اراجيف غاصبين خلافت بود، در چنان جوى بهترين كتاب براى غدير سينه‌هاى امين و حافظه‌هاى قوى افراد بود كه به مثابه كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست اين راه صد ساله را بپيمايد و اين وديعه آل محمد عليهم‌السلام را در خود حفظ كند.

از جمله شعر شاعران نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است، چه آنكه قالب شعر محفوظ‌تر است و مردم علاقه خاصى به آن دارند.

از ساعتى كه خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پايان يافت حسان بن ثابت اولين شعر را در حضور آن حضرت سرود، و دليل روشنى شد تا شاعران و اديبان در طول چهارده قرن در قالب شعر - كه در هر جامعه‌اى تبليغ نافذى است - غدير را حفظ كنند و پيام آن را به راحتى به نسل‌هاى بعد برسانند.

اين شكل فرهنگى غدير را در قرن اول حفظ كرد، و البته اين طرق در قرن‌هاى بعد نيز ادامه يافت.

و لذا يكى از موضوعاتى كه در تأليف يا ساير فعاليت‌هاى فرهنگى غدير بسيار اهميت داشته شعر غدير بوده است.

در مورد غدير شعرهاى بسيارى توسط شاعران عرب و فارس يا اردو زبان از شيعه و يا مذاهب ديگر سروده شده است. اين اشعار - كه در اصطلاح «غديريه» ناميده مى‌شوند - بسيار مورد توجه بوده و كتاب‌هاى مستقلى براى جمع آورى اين اشعار در هر زبانى تأليف شده است.

به خصوص در سال‌هاى اخير، يكى از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير و از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند ادبيات است.

ادبيات، تأليفاتى هستند كه به گرد آورى اشعار نغز درباره غدير از شعراى مختلف پرداخته‌اند. در نثر فارسى و عربى هم - بخصوص در سال‌هاى اخير - شاهد آثار زيبايى هستيم كه به حق عظمت غدير را همچون زلالى از خمخانه غدير و كوثر ولايت در قلب خوانندگان جاى مى‌دهد.

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى درباره غدير تأليف كرده و به خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه‌گيرى نموده‌اند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت.

ارتباط غدير با قرآن، بحث‌هاى مفصل در اسناد غدير، بررسى‌هاى عميق در متن حديث غدير، جمع‌آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير و جوانب ديگر آن مورد توجه خاص واقع شد و در هر مورد كتاب‌هايى تدوين گرديد.

شعر غدير و آيات قرآن

شعر غدير و آيات قرآن⁽¹⁾

شاعرانى كه براى غدير سروده‌اند شكوفاترين نقطه آن را پشتوانه قرآنى آن تلقى

كرده‌اند، و در زيباترين سروده‌ها - از اشاره و رمز گرفته تا تصريح - ذكرى از آيات غدير به ميان آورده‌اند. آنچه پيش روى شماست گزيده‌اى از ابيات شعرى مربوط به غدير است كه در آنها به آيات قرآنى غدير اشاره شده است.

آيات معروفى كه همه به نزول آنها درباره غدير اعتراف دارند سه آيه است، كه در اكثر اشعار ديده مى‌شود و در بعضى به دو آيه اشاره شده است:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ» .⁽¹⁾

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» .⁽²⁾

«سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ» .⁽³⁾

اشعار قرآنى غدير از شيعه و غير شيعه است، و شكى نيست كه اشعار مربوط به غير شيعه اقرارى از سوى آنان تلقى مى‌شود. اين اشعار در چهار زبانِ فارسى، عربى، اردو و تركى است و مى‌توان به هفت موضوع تقسيم كرد:

5 . شعرهايى با اشاره به دو آيه تبليغ و اكمال.

6 . شعرهايى با اشاره به دو آيه اكمال و سأل سائل.

تحليل شعرِ غدير

تحليل شعرِ غدير⁽¹⁾

سرودن شعر با اجازه رسمى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز از مسايل عجيب غدير بود، چرا كه سابقه مخالفت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با شعر بر همگان روشن بود. اگر هم در مواردى برخورد مثبتى از حضرت ديده مى‌شد اجازه قرائت شعرهاى مثبت قديمى در حضور حضرت بود.

مردم براى اولين بار مى‌ديدند يك شاعر زبردستِ عرب يعنى حسان بن ثابت كه در واقعه غدير حضور دارد در همانجا و درباره همان واقعه شعرى سروده، و با سوابقى كه از برخورد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با شعر دارد گويا به خود اجازه نمى‌دهد كار خود را ابراز كند.

عاقبت تصميم مى‌گيرد از حضرت در اين باره اجازه بخواهد و گويا باور ندارد به او چنين اجازه‌اى داده شود.

در برخورد با اين استيذان، عكس العملى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ديده شد كه براى همه تعجب‌آور بود. آن حضرت نه تنها اجازه دادند، بلكه به عنوان تشويق فرمودند: «بخوان به بركت خداوند» ! و خود نيز شخصا براى استماع آن حاضر شدند !

بازتاب اين مسئله به قدرى عجيب بود كه:

از يك سو حسان راضى نشد شعر را به صورت عادى بخواند، بلكه خود را به مكان بلندى رساند و براى خواندن اشعارش بر فراز آن قرار گرفت.

از سوى ديگر براى آنكه مردم مطمئن باشند اين برخورد مثبت با شعرِ مربوط به اهل‌بيت عليهم‌السلام، از طرف شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است حسان اعلام كرد: اى مردم، سخن مرا به گواهى پيامبر گوش دهيد ! مردم كه خود را با مسئله‌اى تازه روبرو مى‌ديدند به سوى حسان ازدحام كردند و گردن مى‌كشيدند تا اين اقدام بديع را تماشا كنند.

براى آنكه مردم باور كنند در دين ما چنين اشعارى از منزلت خاصى برخوردار است، حضرت در پايان شعر حسان تصريح كردند كه در اين اشعار روح القدس مؤيد تو بوده و در واقع خداوند پشتيبان توست.⁽¹⁾

اديبان و شاعران و معناى مولى

اديبان و شاعران و معناى مولى⁽²⁾

بحث درباره معناى كلمه مولى از آنجا شروع شده كه اكثر راويانِ مخالفِ شيعه، فقط همين يك فقره از حديث را نقل كرده‌اند، و متكلمين آنها براى دفاع از خود همه قرائن و مطالب تاريخ را رها كرده‌اند و از همه خطبه كلمه «مولى» را انتخاب كرده‌اند و به بحث درباره معناى لغوى و عرفى آن پرداخته‌اند !

در مقابل آنان، در كتاب «عوالم العلوم» مرحوم بحرانى فهرستى از راويان حديث و شعرا و اهل لغت و ادبيات كه معنى «اولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته‌اند آورده است.⁽³⁾

شعراى غدير

شعراى غدير⁽⁴⁾

شعر شيعى از شعر غدير جدا نيست. از آنجا كه غدير خم و ولايت علوى سرچشمه جوشش غديريه‌هاى شيعى است، و از آنجا كه امامت اميرمؤمنان عليه‌السلام نشان كمال دين و ارائه الگوى شايسته براى هدايت جامعه است، شاعران شيعه نيز همين جوهره ناب را در سروده‌هاى آئينى خود بر محور ولايت مطرح كرده و فرهنگ غنى «شعر شيعى» را بنياد نهاده‌اند.

شعر شيعى نشأت گرفته از باورهاى ناب معتقدان به ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است و آبشخور آن يعنى «غدير» است؛ با پيشينه‌اى درخشان و پيش كسوتانى نامور

و محتوايى غنى و متأثر از آيات قرآن و معارف اهل‌بيت عليهم‌السلام و سرشار از اشارات قرآنى و حديثى به مناقب صاحب ولايت.

شعر شيعى هم بُعد مديحه دارد هم مرثيه و هم حماسه. بارزترين شاخصه شعر شيعى، پرداختن به مسئله امامت اهل‌بيت عليهم‌السلام و هدايتگرى خاندان عصمت و احياى ياد مظلوميت‌هاى خاندان رسالت و افشاى جنايات ظالمان نسبت به دودمان حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

از اين رو در آئينه شعر شيعى، تصويرى از فضيلت‌ها، پاكى‌ها، مبارزات حق طلبانه، مظلوميت عترت و حماسه عاشورا و غدير ديده مى‌شود.

از آنجا كه حقيقت و ذات تشيع ريشه‌دار و ماندگار است، شعر شيعى نيز جاويدان و فروغ‌بخش و حركت‌ساز است، و گنجينه‌اى از علوم و معارف اهل‌بيتى و قرآنى است.

و اما شعر غدير، سروده‌هايى است كه شاعران شيعه در آن به يادكرد حادثه غدير خم و امامت حضرت على عليه‌السلام و ذكر مناقب و فضائل آن حضرت و آيات و رواياتى كه در شأن او است پرداخته‌اند، و از اين رهگذر انبوهى از غديريه‌ها پديد آمده است. به اينگونه شعرها «شعر ولايى» نيز گفته مى‌شود.

شاعران غدير، ادبيات و شعر را در مسير هدف متعالى تبيين آرمان‌هاى شيعى و اثبات حقانيت على عليه‌السلام و ولايت او و گسترش شور على‌دوستى و على‌جويى به كار گرفتند، و اينگونه حادثه غدير را زنده نگه داشتند.

يكى از نويسندگان مى‌نويسد:

شعر غدير با نام على عليه‌السلام جان مى‌گيرد، با نام على عليه‌السلام اوج مى‌پذيرد و با نام على عليه‌السلام مكانت و منزلت مى‌يابد. تصوير غدير بدون توصيف على عليه‌السلام ناممكن است. هر كجا سخن از عظمت اين روز به ميان مى‌آيد، ناگزير سخن از عظمت على عليه‌السلام به ميان مى‌آيد.

هر گاه شاعر مى‌خواهد از جوشش خمّ غدير بسرايد، پيش از آن بايد گويشى از كوثر ولايت علوى بنماياند.

شعر غدير فقط يك واقعه را تصوير نمى‌كند، كه يك معرفت را تفسير مى‌كند.

شعر غدير به تبيين يك حقيقت مى‌پردازد؛ حقيقتى كه سرحلقه هر معرفت ديگرى است.

شعر غدير تنها پرداختن به يك رويداد نيست، كه نمود يك نماد بينش است؛ آن هم يك بينش ارزشى؛ ارزشى كه ريشه در ملكوت دارد. يعنى كسى كه از غدير مى‌گويد، نه تنها از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام مى‌گويد، كه از خدا مى‌گويد. يعنى شعر او زبان گوياى حقيقت مى‌شود در مجراى زمان.

شعر غدير اگر طراوتى دراد، از آن جهت است كه در سبزه‌زار معرفت روييده است. شعر غدير اگر تازگى دارد، از آن جهت است كه صاحب غدير كهنگى ندارد و چونان آفتاب عالمتابى است كه جهانيان از او هستى مى‌گيرند.

شعر غدير اگر جوششى دارد، از آن جهت است كه غدير چشمه جوشانى است كه هرگز نمى‌خشكد، و شعر غدير اگر جاويدان است از آن جهت است كه بيان كننده يك بنياد عظيم فكرى است كه اراده الهى بر فراز آن متجلّى است.

بنابراين، شاعر غدير هم مروّج آن تفكر شيعى است، كه با جد و جهدش مى‌كاود تا بذر اين تفكر را در دل هر انديشه‌ورى بكارد و جوانه‌هاى انديشه را از آبشخور اين جويبار هميشه جارى سيراب سازد. پس شعر غدير ترسيم و تجلى يك فرهنگ و آئين است؛ فرهنگى پويا و آئينى نوين؛ فرهنگ دين الهى و آئين راستى محمدى.⁽¹⁾

در كنار اين عظمت، شاعران غدير نيز آنان اند كه با زبان شعر به واقعه مهم غدير خم پرداخته و اشعارى درباره امامت و وصايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و حديث غدير

و فضائل مولا سروده‌اند. اينگونه شعرها را «غديريه» مى‌نامند. معمولاً در غديريه‌ها نام غدير، يا غدير خم و اشاره به حديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن روز و احاديث فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام ديده مى‌شود.

در صفحات بعدى و در عنوان «كتابشناسى شعر غدير» ، ذيل كتابشناسى بعضى از كتاب‌ها، و نيز در قسمت دوم همين بخش: «شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف» نام اكثر شعراى غدير آمده است.

مسابقه شعر غدير

مسابقه شعر غدير⁽¹⁾

يكى ديگر از گرايش‌هاى تحقيقى در مورد غدير و از انواع راهكارها و تحقيقاتى كه محققان از طريق آنها در آستان غدير خدمت نموده‌اند و يا جا دارد كه خدمت نمايند مسابقه شعر، چه شعر قديم يا شعر نو و يا نثر زيبا با موضوع غدير است.

در اين مورد با جمع آورى آثار شركت كنندگان در مسابقه و انتخاب بهترين‌ها و اهداى جوايز به مؤلفين و محققين و شاعران و هنرمندان برتر مى‌توان گنجينه‌اى درباره غدير جمع‌آورى نمود، و در همين راستا افكار عمومى را از هر قشر و طبقه‌اى به سوى غدير رهنمون ساخت.

كتابشناسى شعر غدير

كتابشناسى شعر غدير⁽²⁾

با توجه جهانى به مكتب اهل‌بيت عليهم‌السلام و عنايت خاص ائمه عليهم‌السلام، در سده اخير گرايش خاصى به تأليف كتبِ مربوط به آل‌محمد عليهم‌السلام مشهود است و شاهد كتاب‌هاى پرمحتوا و تحقيقى چه از نظر تاريخى و حديثى و چه از نظر ادبى و شعرى هستيم كه غدير نيز يكى از همين زمينه‌هاست.

از زمان حسّان بن ثابت - كه در روز غدير خم به اذن پيامبر برخاست و واقعه غدير را سرود - تا زمان حاضر، اشعار فراوان درباره آن حادثه و امامت على عليه‌السلام سروده شده و شاعران عرب و فارسى درباره آن اداى حق كرده‌اند.

و لذا يكى از شاخه‌هاى موضوعى غدير، اشعار غدير و يا همان «غديريه‌ها» است؛ كه در طول تاريخ، شعراى شيعه و حتى مذاهب ديگر، مكرر حديث غدير و يا واقعه و خطبه غدير را به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو و تركى به نظم در آورده‌اند، كه بعضى از آنها به صورت كتابى مستقل به چاپ رسيده است. اين كتاب‌ها اكثرا با نام «غديريه» و يا نام ديگر نوشته شده، كه در آن فقط غديريه مؤلف آمده و حدود 40 كتاب است.

بيش از 20 كتاب نيز فقط با موضوع شرح غديريه سيد حميرى مشهور به قصيده عينيّه تأليف شده، كه اكثرا خطى و به نام «شرح القصيدة العينية للحميرى» به زبان‌هاى عربى و فارسى و اردو است. همچنين مقاله‌هاى متعددى در مجلات در مورد غديريه‌ها نوشته شده است.

و اما چند نمونه از كتاب‌هايى كه از ابتدا تا انتها يك غديريه مفصل و طولانى از مؤلف آمده است:

خطبة الغدير، اثر مرحوم صغير اصفهانى، كه با همكارى مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.

خطبه غديريه، اثر ميرزا رفيع، كه در سال 1313 قمرى در هند چاپ شده است.

ترجمه (منظوم) خطبه غدير خم، اثر ميرزا عباس جبروتى قمى.

غدير خم، اثر مرتضى سرافراز، كه در سال 1348 شمسى منتشر شده است. اين چند عنوان كتاب به عنوان نمونه ذكر شد، و براى اطلاع بيشتر به كتاب «غدير در آئينه كتاب» رجوع شود.

از سوى ديگر، با در نظر گرفتن حجم بالاى غديرى‌ها، مؤلفينى اقدام به جمع‌آورى و تدوين اشعار مربوط به غدير كرده‌اند، و اين اسناد ادبى غدير را به صورت مجموعه‌هاى تنظيم يافته ارائه نموده، و كتاب‌هاى مستقلى براى معرفى و جمع‌آورى غديريه‌ها تأليف شده است.

ليستى از اين كتاب‌هاى مستقل مجموعه شعر غدير همراه با كتابشناسى مختصر از اين قرار است:

1 - از ميقات تا ميثاق (با كاروان غدير) ، حسين خليلى راد، فارسى، چاپى، مؤمنين، قم، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 64 ص. اين كتاب اشعارى از سروده‌هاى مؤلف است كه پس از مقدمه پانزده شعر آمده و در ابتدا چند شعر در غدير و سپس در مورد امام‌زمان عليه‌السلام و در پايان درباره پاره‌اى از مسايل اجتماعى و اخلاقى است.

2 - الاصالة (مجله) ، جمعى از شاعران، عربى، چاپى، وزيرى، 80 ص. اين كتاب شماره 34 به تاريخ 1433 ق، 2012 م از مجله ادبى و علمى «الاصالة» است، كه در نجف اشرف منتشر شده، و اشعارى از شعراى نجف كه در موضوع غدير سروده شده گرد آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

فى هذا العدد، اذا خدمتم النجف الاشرف فى حياتكم تنالون شفاعة اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد وفاتكم، رئيس التحرير، الصلة العقائدية بين مصطلح الوصية و بيعة الغدير: أ. د. حسن الحكيم، يوم الغدير ايراق الحقيقة الازلى: أ. د. صبحاح عنوز، فى عيد الغدير: أ. د. السيد محمد بحرالعلوم، ذكرى عيد الغدير: أ. د. محمدحسين الصغير، اطرح الهم جانبيا يا فؤادى: أ. د. ناجح جميل، فى عيد الغدير: الاستاذ طالب الشرقى، تباشير الغدير: د. رزاق محمود الحكيم، ذكرى الغدير: الاستاذ محمد الغبان، لك اللّه من أمة: محى‌الدين الجابرى، غدير الولاء: السيد عبدالامير جمال‌الدين، من وحيد الغدير: الاستاذ صادق اليعقوبى، غدير أتانا: رزاق المشهدى، البيعة المباركة: محمد الشماع، البيعة الغراء: شهيد الشمرى، الغدير و بشائر الولاء: محمد زايد ابراهيم، على عليه‌السلام و الغدير: جعفر الشرقى، عيد الغدير: وهاب شريف، يوم الغدير:

الشيخ احمد الخفاجى، الى ابن‌ابى‌طالب عليه‌السلام ممرّا الى اللّه: مهدى النهيرى، الغديريات: حمد القابجى، فى رحاب ابى‌تراب عليه‌السلام: محمد الخفاجى، شع الغدير: فاضل الشريفى، غدير الآلام: السيد مكى زبيبة، الى الامام على عليه‌السلام مع الاعتذار: وسام الحسناوى، عيد الغدير فى الفكر و الضمير: الاستاذ حسنين جابر الحلو، الغدير فى التراث النجفى، مصطفى الحكيم.

3 - بر جبين صبح (گزيده شعر شاعران معاصر درباره غدير) ، عباس براتى‌پور، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات اسلامى، تهران، 1379 ش، 140 ص.

4 - بركه شانزدهم، حبيب صدقى، فارسى، چاپى، پارلاق قلم، بناب، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب، اول، 1396 ش، رقعى، 208 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده از شعراى شركت كننده در شانزدهمين جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب در سه بخش تركى و فارسى و ويژه آورده شده است.

5 - بيعت با خورشيد، مؤلف: گروهى از محققين. فارسى، چاپى، انجمن ادبى اداره كل فرهنگ و ارشاد خراسان، مشهد، اول، 1376 ش، وزيرى، 136 ص. در اين كتاب پس از مقدمه اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام از 38 شاعر آمده است:

در اين كتاب پس از مقدمه، اشعارى در غدير و گاهى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام از 38 شاعر آمده است. اسامى هر كدام از شاعران همراه با عنوان شعرشان از اين قرار است: احمد كمالپور (اكمال) : بر خلق و عطاى خلق در بندم. مرتضى امير اسفنديه: لباب ز آتش، خوشه خشم. الهام امين: بلنداى عدالت. منوچهر اسفنديارى (شيوا) : آيت كبرى. على باقرزاده (بقا) : آفتاب روشن. امير برزگر خراسانى: عيد غدير است و روز شادى عالم، از شكاف سنگ كعبه گل دميد. سيد على‌اكبر بهشتى: مظهر رحمت. محمدرضا جلالى‌فر (نويد) : دست قدرت. يحيى حدادى ابيانه: فيض ولايت، مولى على عليه‌السلام. سيد محمد خسرونژاد (خسرو) : غدير خم، جانشين پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، نقش رهبرى، ساقى كوثر، درس رستگارى، ذوالفقار. محمدرضا خطيبى

(نويد) : تحقق غدير. منيژه درتوميان: غربت مولا. محمدحسن ذاكرالحسنى (ذاكر) : درج گهر. قاسم رفيعا: دريا در غدير. محمدعلى سالارى: پيام غدير. كريم سينيچى (سالك) : ساقى‌نامه. قاسم سروى‌ها (سروى) : نبوت و ولايت، سرير ولايت. عليرضا سپاهى لائين: غوغا در غدير. عفت شريعتى كرمانى: ستاره صبح. اكبر شعبانى: شهسوار خطه خيبر. شعار ابوذرى (ناصر) : چهارده قرن پس از حادثه پيمان بستن. محمدعلى صفرى (زرافشان) : جام ولايت. ذبيح‌اللّه صاحبكار: توتياى ديده، بخشى از يك مثنوى. حسن عبدى (شفيق) : آئين ولايت. محمدجواد غفورزاده (شفق) : بيعت با خورشيد، بركه خورشيد، ناد عليا مظهرالعجائب. غلامرضا غلامپور: كعبه دل‌ها. سيد رضا مؤيد: شكوه غدير خم، غديريه، تاريخ ولايت، سلام بر عيد غدير، روز غدير و روز امامت، سرچشمه بقاء جلوه قرآن، حقيقت توحيد، على عليه‌السلام همنشين كوثر. سيد رضا محمدى: مولا جان. مصطفى محدثى خراسانى: آيه‌هاى شكوه، راز خلقت. سيد مصطفى موسوى گرمارودى: گل هميشه بهار. طاهره موسوى گرمارودى: بركه سرشار هدايت. محمد نيك‌استوارى: دستان مشكل گشا. على نيك‌فرجام: آينه‌دار حق. سيد هاشم وفايى: خورشيد ولايت، مولود كعبه. وحيد خراسانى: محرم اسرار، يادواره. قاسم رسا: شهر علم، صحنه تاريخى عيد غدير، عيد غدير و نوروز، سه رباعى به مناسبت غدير، يداللّه فوق ايديهم. قاسم استادى (ثابت) :

خوشترين ايام. غلامرضا قدسى: به مناسبت ميلاد حضرت مولا على عليه‌السلام، آشناى على عليه‌السلام.

6 - پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى، فارسى، چاپى، نور فاطمه عليهاالسلام، تهران، اول، 1406 ق، 1364 ش، رقعى، 328 ص. اين كتاب شامل مختصرى از قضيه غدير و اشعار و قصائد فارسى از شاعران جديد و قديم درباره غدير است.

7 - تا هميشه غدير، رضا بيات، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، اول، 1401 ش، رقعى، 168 ص. در اين كتاب طى 4 بخش اشعار منتخب غديرى آمده است: 1. رباعى 2. دوبيتى 3. سپيد 4. داستانك.

8 - تذكره شعراى غدير، 6 ج، محمدهادى امينى، فارسى، خطى، هر جلد: 500 ص. در اين كتاب شعراى غدير طبق حروف ابجد و طبق القاب آنها همراه با شعرشان در مورد غدير آورده شده است. در هر مورد پس از آوردن شعر شرح حال شاعر و نيز نمونه‌هايى ديگر از شعر او و اگر احتياج باشد توضيحى در بعضى موارد در مورد شعر آن شاعر در پاورقى آمده است.

9 - ترانه غدير، سيد محمدرضاساجد بن سبط‌الرضا زيدپورى (م 1958 م) ، اردو، چاپى، چاپ: بزم سلطانى، لكنهو، 1410 ق. در اين كتاب اشعارى درباره غدير آمده است.

10 - چهار قرن با شاعران غدير عرب، مظاهر اسكندرزاده، فارسى، چاپى، نداى كارآفرين، تهران، اول، 1390 ش، وزيرى، 144 ص.

11 - حديث مهر در بلور شعر، على ثاقب بخشايشى، فارسى، چاپى، دليل ما، قم، اول، 1388 ش، رقعى، 120 ص. در اين كتاب پس از مقدمه‌اى ادبى، چند شعر درباره غدير آورده، و سپس خطبه غدير به صورت قطعه قطعه و همراه با ترجمه فارسى و ترجمه منظوم همان قطعه آمده است. در پايان نيز چند شعر در مورد غدير آورده شده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

پرونده بلند شعر غدير، غدير در زبان‌هاى شاعرانه متفاوت، جلوه‌هاى شعرى در ادبيات غدير، ترجمه‌هاى شعرى خطابه غدير، دفتر شعرى حاضر، عريضه ارادت به صاحب غدير، هر چه داريم از غدير است از غدير، حضرت طاها صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با صد و بيست هزار حاجى، پر كشيدن تا غدير، نزول اجلال در خم غدير، صحنه زيباى منبر در غدير: 1. حمد و ثناى الهى 2. فرمان الهى براى مطلبى مهم 3. اعلان رسمى ولايت و امامت دوازده امام عليهم‌السلام 4. معرفى و بلندكردن اميرالمؤمنين عليه‌السلام 5 . تأكيد بر توجه امت به مسئله امامت 6 . اشاره به كارشكنى‌هاى منافقين 7. پيروان اهل‌بيت عليهم‌السلام و دشمنان ايشان 8 . حضرت مهدى عليه‌السلام 9. مطرح كردن بيعت 10. حلال و حرام واجبات و محرمات 11. بيعت گرفتن رسمى، و آنگاه بيعت ولايت مداران مرد، و بيعت زنان

ولايت‌پذير، و شعرى به بلنداى غدير، و تاج افتخار علوى، و جبرئيل ظاهر شد ! و سنگ بر دشمن غدير باريد ! سلام بر حق خالص غدير، سلام بر امام روسفيدان غدير.

12 - حماسه غدير، مهدى شفيعى (پرديسى) ، فارسى، چاپى، شهاب‌الدين، تهران، چاپ اول، سال 1386 ش، پالتويى، 130 ص. در اين كتاب، ماجراى غدير همراه با خطبه آن در قالب شعر فارسى و با عنوان گذارى‌هاى متعدد آورده شده است.

13 - خطابه غدير، فاطمه مشايخ، فارسى، چاپى، اسلام، تهران، اول، 1386 ش، بياضى، 176 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

14 - خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب، پس از مقدمه، متن عربى خطبه غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده‌اند. در آخر هم دو بيتى‌هاى ده بزرگى، مخمس‌هاى راشى‌زاده، و غديريه‌اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

15 - دانشنامه شعر غدير، 5 ج، محمد صحتى سردرودى، فارسى، خطى، چاپ يك جلدى با نام «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» : وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص، خطىِ كامل شده 5 جلدى: وزيرى، هر جلد حدودا 600 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه‌ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى‌زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده شده است. سپس توضيحاتى در مورد آن شعر از قبيل شواهد قرآنى و روايى كه در شعر آمده و توضيحات ديگر آمده است. در آخر هر مورد احوالات و آثار و افكار شاعر نيز

آورده شده است. در پايان كتابنامه غديريه‌هاى فارسى و نمايه آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله‌اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و در 5 جلد در راه چاپ است.

16 - در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى، فارسى، چاپى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد، اول، 1377 ش، وزيرى، 184 ص. در اين كتاب پس از پيشگفتارى - كه خلاصه غدير است - اسامى 48 تن از شاعران همراه با شعرهايشان در غدير آمده است. اين شعرها اكثرا در مورد غدير و يا درباره وصايت و جانشينى اميرالمؤمنين عليه‌السلام و مسلئه ولايت است. اسامى شاعران چنين است:

كسائى مروزى، سنائى غزنوى، شاه نعمت‌اللّه ولى، لامع درميانى، فياض لاهيجى، فيض كاشانى، حزين لاهيجى، سروش لاهيجى، محمدعلى يزدى (وامق) ، حكيم قاآنى شيرازى، ابوالحسن ميرزا (شيخ‌الرئيس) ، فرهنگ شيرازى، سيد محمدحسن ميرجهانى (حيران) ، عبدالجواد جودى خراسانى، محمدحسين اصفهانى كمپانى، مفتون همدانى، جيحون يزدى، عمان سامانى، محمدكاظم صبورى، حبيب خراسانى، حائرى مازندرانى، ملك‌الشعراء بهار، آيتى بيرجندى، نجومى خراسانى، صادق سرمد، حسينعلى منشى كاشانى، ابوالقاسم حالت، محمدحسين شهريار، خوشدل تهرانى، مكرم اصفهانى، الهى قمشه‌اى، قاسم رسا، طائى شميرانى، محمود شاهرخى، محمدعلى مردانى، ابوتراب هدائى، ذبيح‌اللّه صاحبكار، محمدجواد غفورزاده (شفق) ، قاسم سروى‌ها، سيد محمد خسرونژاد (خسرو) ، عبدالحسن فرزين، سيد مصطفى موسوى گرمارودى، امير برزگر خراسانى، غلامرضا غلامپور، طاهره موسوى گرمارودى، قاسم استادى (ثابت) ، حبيب‌اللّه چايچيان (حسان) ، نصراللّه مردانى. در پايان واژه‌نامه و آيات و احاديث و برخى از عبارات عربى كه در احاديث آمده توضيح داده شده است.

17 - در ساحل غدير، دبيرخانه جشنواره سراسرى شعر غدير، فارسى، چاپى، نباتى، تبريز، اول، 1393 ش، پالتويى، 120 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده جشنواره سراسرى شعر غديريه بناب آمده، و حاوى 49 شعر است.

18 - ديوان الغدير، باقر محسنى (خرمشهرى) ، عربى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1379 ش، 1421 ق، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب نام شعراى غدير را كه شعر عربى سروده‌اند همراه با شعرشان به ترتيب قرن و تا قرن نهم آورده است. توضيح اين غديريه‌ها چنين است: قرن اول: 5 غديريه. قرن دوم: 3 غديريه. قرن سوم: 6 غديريه. قرن چهارم: 20 غديريه. قرن پنجم: 9 غديريه. قرن ششم: 12 غديريه. قرن هفتم: 9 غديريه. قرن هشتم: 7 غديريه. قرن نهم: 3 غديريه. در پاورقى‌هاى اين كتاب لغات مشكل توضيح داده شده‌اند.

19 - ديوان غدير، اكبر بهداد (متخلص به: حبيب) ، فارسى، چاپى، گلبهار، اصفهان، اول، 1388 ش، وزيرى، 224 ص.

20 - ديوان غديريات الراشد، محمدجواد راشد، تهيه و تنظيم: احمد كعبى، عربى، چاپى، مؤسسه مسلم بن عقيل عليه‌السلام، نجف، اول، 1427 ق، 2007 م، وزيرى، 112 ص.

در اين كتاب ابتدا تقريظ هاى متعددى از افراد مختلف و مشهور در قالب شعر و سروده آورده شده است. سپس مقدمه‌اى كوتاه در مورد مؤلف آمده، و پس از آن كتاب طى 2 فصل آمده است: فصل اول: اشعار مؤلف است كه غدير و مضامين خطبه غدير را در قالب شعر عربى در 13 فصل آورده است. در فصل دوم 18 شعر از شعراى عرب در وفات مؤلف كتاب كه در شب شعر شاعران نجف ايراد شده آمده است. عناوين ادبى غديريه مؤلف از اين قرار است: آهة غديرية، خلافة اللّه، مؤتمر التبليغ، الشعر يقف على الباب، حكمة التبليغ، رسالة مع الايام، بالعمل لا الكلام، لا تعلموهم ... فهم الاعلم، الامامة ... سفينة النجاة، العقل دليل على الامامة، الامام قوة الاسلام، الطغاة لا ينقذون البشر، دولة الغدير.

21 - رشك ملك سلامى بر آستان غدير، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، طور، سال 1408 ق، خشتى، 36 ص. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى كوتاه درباره شعر و شعراى غدير آورده و سپس اشاره‌اى به سراينده و ديوان او نموده است. سپس ترجيع‌بندى در بيست و دو بند از مرحوم ميرزا حبيب‌اللّه خراسانى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام آورده كه در پايان اشاره‌اى به امام‌زمان عليه‌السلام دارد. چنانچه از ابتداى اين ترجيع‌بند معلوم مى‌گردد اين شعر به مناسبت غدير سروده شده، ولو اينكه همه آن درباره غدير نيست.

22 - روى دست آسمان، ليلا امير عربى بناب، فارسى، چاپى، بهاردخت، تبريز، اول، 1400 ش، رقعى، 260 ص. اين كتاب گزيده‌اى از آثار بيستمين جشنواره سراسرى شعر غدير بناب است، كه در 2 بخش اشعار فارسى و تركى در مورد غدير آمده است.

23 - ژرفاى غدير، محمد وافى، فارسى، چاپى، وزيرى، 176 ص. در اين كتاب 110 شعر غدير به زبان فارسى آمده است.

24 - ساقى خم غدير، كريم اسدى، فارسى، چاپى، خاطره، مشهد، اول، 1390 ش، رقعى، 88 ص. در اين كتاب غديريه‌هاى شعراى بزرگ پارسى‌گوى آمده است.

25 - سرود غدير، 2 ج، سيد احمد بن على حسينى (اشكورى) ، فارسى، خطى، 2 ج: 1000 ص تقريبا. اين كتاب شامل حدود چهارصد قصيده و غديريه فارسى است كه از ديوان‌ها يا خود شاعران جمع‌آورى شده، و بناست طبق قرن‌ها تنظيم شود و براى هر كدام از شاعرها مشخصاتى مختصر آورده شود. در مورد شعرها هم اگر توضيح ضرورى لازم باشد در اين كتاب آمده است.

26 - شرح و بررسى غديريات قرن نهم، على فلاح احمدى، فارسى، خطى، رقعى، 141 ص. اين كتاب مقطع كارشناسى ارشد دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران مركزى، دانشكده ادبيات و علوم انسانى است. در اين كتاب اشاره‌اى به ماجراى غدير و ماجراى پيرامون آن و سير غديريه‌نويسى از آغاز تا قرن نهم آمده است. همچنين معرفى شخصيت و آثار و انديشه‌ها و غديريه‌هاى سه تن آمده است: حافظ بُرسى و ابن‌عَرَندَس حلّى و ابن‌داغِر حلّى.

27 - شعراء الغدير، 3 ج، مركز الغدير للدراسات الاسلامية، بيروت، عربى، چاپى، ناشر: همان، اول، ج 1: 1419 ق، 1999 م، ج 2: 1421 ق، 2001 م، وزيرى، ج 1: 350 ص، ج 2: 442 ص، ج 3: 556 ص.

در اين كتاب پس از مقدمه‌اى كوتاه در مورد واقعه غدير، شاعران غديريه سراى عربى به ترتيب قرن‌ها در 12 بخش؛ از قرن اول تا دوازدهم هجرى همراه با غديريه‌ها و توضيحات آورده است. در مورد هر شاعر، ابتدا زندگى‌نامه، ادبيات، اساتيد و ديگر جوانب مربوط به آن شاعر را به طور مختصر آورده، و سپس غديريه او را همراه با شرحى كوتاه آورده است. اين كتاب جامع‌ترين كتاب در مورد غديريه‌هاى عربى است كه به رشته تحرير درآمده است. توضيح مجلدات اين كتاب چنين است:

ج 1: شعراى قرن اول: 1. اميرالمؤمنين عليه‌السلام 2. حسان بن ثابت انصارى 3. قيس بن سعد انصارى 4. عمرو بن عاص 5 . محمد بن عبداللّه حميرى. شعراى قرن دوم: 6 . كميت بن زيد اسدى 7. سيد اسماعيل بن محمد حميرى 8 . سفيان بن مصعب عبدى كوفى 9. يحيى بن بلال عبدى كوفى 10. ابوتمام حبيب بن اوس طائى 11. دعبل خزاعى 12. ابواسماعيل علوى 13. بقراط بن اشرط وامق نصرانى و شاعران ديگر 14. ابن رومى 15. حمانى افوه.

ج 2: شعراى قرن چهارم: 16. ابن‌طباطبا علوى اصفهانى 17. احمد علويه اصفهانى 18. محمد بن احمد بن مفجّع 19. احمد بن محمد حنّبى (صنوبرى) 20. قاضى تنوخى 21. ابوالقاسم زاهى 22. ابوفراس حمدانى 23. ابوالفتح كشاجم 24. ناشى‌ء صغير 25. بشنوى كردى 26. صاحب بن عبّاد 27. جوهرى جرجانى 28. ابن‌حجّاج بغدادى 29. ابوالعباس ضبّى 30. ابوالرقعمق انطاكى 31. ابوالعلاء سَرَوى 32. ابومحمد طلحة عونى 33. ابن‌حمّاد عبدى 34. ابوالفرج رازى 35. جعفر بن حسين و شاعران ديگر. شعراى قرن پنجم: 36. ابونجيب طاهر 37. شريف رضى 38. عبدالمحسن صورى 39. مهيار ديلمى 40. شريف مرتضى 41. ابوعلى بصير 42. ابوعلاء معرّى 43. المؤيد فى الدين 44. ابن‌جبر مصرى و شعراى ديگر.

ج 3: شعراى قرن ششم: 45. على بن احمد فنجكردى 46. ابن‌منير طرابلسى 47. قاضى ابن‌قادوس 48. ملك صالح 49. ابن‌عودى نيلى 50 . قاضى جليس 51 . ابن‌مكى نيلى 52 . خطيب خوارزمى 53 . فقيه عماره يمنى 54 . سيد محمد اقساسى 55 . قطب‌الدين راوندى 56 . سبط بن تعاويذى. شعراى قرن هفتم: 57 . ابوالحسن المنصور باللّه 58 . مجدالدين بن جميل 59 . شوّاء كوفى حلّى 60 . كمال‌الدين شافعى 61 . ابومحمد المنصور باللّه 62 . ابوالحسين جزّار 63 . قاضى نظام‌الدين 64 . شمس‌الدين محفوظ 65 . بهاءالدين اربلى. شعراى قرن هشتم: 66 . ابومحمد بن داود حلّى 67 . جمال‌الدين خلعى 68 . سريجى اوالى 69 . صفى‌الدين حلى 70. شيبانى شافعى 71. شمس‌الدين مالكى 72. علاءالدين حلى.

شعراى غدير در قرن نهم: 73. ابن‌عرندس حلى 74. ابن‌داغر حلى 75. حافظ بُرسى حلى 76. ضياءالدين هادى 77. حسن آل عبدالكريم مخزومى. شعراى غدير در قرن دهم: 78. شيخ كفعمى 79. شيخ عزالدين عاملى. شعراى غدير در قرن يازدهم: 80 . ابن‌ابى‌شاهين بحرانى 81 . زين‌الدين حميدى 82 . بهاءالدين عاملى 83 . حرفوشى عاملى 84 . ابن‌ابى‌الحسن عاملى 85 . شيخ حسين كركى 86 . قاضى شرف‌الدين 87 . سيد ابوعلى انسى يمنى 88 . سيد شهاب ابومعتوق موسوى 89 . سيد على‌خان مشعشعى 90. سيد ضياءالدين يمنى91. محمدطاهر قمى 92. قاضى جمال‌الدين مكى 93. ابومحمد بن شيخ صنعان. شعراى غدير در قرن دوازدهم: 94. شيخ محمد بن حسن حرّ عاملى 95. شيخ احمد بلادى 96. شمس الأديب يمنى 95. سيد على‌خان مدنى 96. شيخ عبدالرضا كاظمى 97. علم‌الهدى محمد 98. شيخ على عاملى 99. مسيحا فسوى 100. ابن‌بشاره غروى101. شيخ ابراهيم بلادى 102. شيخ ابومحمد شويكى 103. سيد حسين رضوى 104. سيد بدرالدين يمنى.

28 - شعراء الغدير فى التاريخ عن موسوعة الغدير، 2 ج، سعيد ابومعاش، عربى، خطى.

29 - شعراى غدير، على‌اصغر رضوانى، فارسى، خطى.

30 - شعر خورشيد، جمعى از نويسندگان، فارسى، چاپى، كانون خورشيد، قم، 1393 ش، 1435 ق، خشتى، 46 ص. در اين كتاب 7 مقاله درباره شعر غدير و چند مورد ديگر آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: مطلع سخن: محمدحسن مشكورى، شعر و شعراى غديرى در الغدير علامه امينى رحمة اللّه عليه: محمدحسين مشكورى، رويكرد فرهنگى به كتاب شريف الغدير: حسين تلخابى، ايده‌هايى با شال سبز: فاطمه عقيقى، كانون خورشيد پاتوق پژوهشى مى‌شود: حامد كاشانى، ايام غديريه: اطلاع نگاشت، برنامه‌هاى كانون خورشيد در عيد غدير سال 95. اين كتاب در نوع خود جامع و مفيد است، و از سرى كتاب‌هايى است كه توسط كانون خورشيد و به مناسب عيد غدير 1437 ق و شهريور ماه 1395 ش و ويژه‌نامه احياى سنت غديريه‌سرايى تنظيم و چاپ شده است. نام كتاب‌هاى ديگر اين سرى از اين قرار است: «قنوت خورشيد» و «زيارت خورشيد» و «مائده خورشيد» .

31 - شعر غدير، بنياد بين‌المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1394 ش، وزيرى، 133 ص. اين كتاب مجموعه اشعارى است كه در سومين جشنواره ملى شعر غدير جمع‌آورى شده است. اين جشنواره در دهه امامت و ولايت سال 1393 ش در شيرازو با حضور شخصيت‌هاى علمى و فرهنگى و شعراء برگزار شده است. در اين كتاب 42 شعر از شعراى غديرى آمده، كه نام ايشان از اين قرار است: احمد بابايى، بهنام صدوقى، سيد مهدى حسينى‌نژاد، عاليه مهرابى، عباس چشامى، على فردوسى، قاسم صرافان، مجتبى صفدرى، مجيد نجفى، محسن كاويانى، محسن ناصحى، محمدتقى جعفرى تفضل، محمد سهرابى، مصطفى توفيقى، مهدى مردانى، هادى فردوسى، ابراهيم روزبهانى، احمد جهان‌بين، اكبر آزادپور، اكبر سليمانى‌زاده، آرش پورعليزاده، پيام جهانگيرى، حامد عسگرى، حسن ابراهيم‌زاده، حسن اسحاقى، حسن بهرامى، رسول عظيمى‌مهر، رضا نيكوكار، رضا يزدانى، زهرا سپه‌كار، زهرا شعبانى، زهرا نعمتى، سارا باختر، ساره كفايى، سودابه مهيجى، سيد محمدجواد ميرصفى، سيد اكبر سليمانى، سيد مهدى نژادهاشمى، شبنم فرضى‌زاده، شكيبا غفاريان، شيما زنگنه، عاليه مهرابى.

32 - شعر غدير، بنياد بين‌المللى غدير، قم، فارسى، چاپى، زمزم هدايت، قم، اول، 1395 ش، رقعى، 176 ص. در اين كتاب اشعار برگزيده پنجمين جشنواره ملى شعر غدير جمع‌آورى شده، كه 118 شعر است. عناوين اشعار منتخب چنين است:

فرصت شراب شدن، دو دست، راه امتحان، بالا مى‌رود، چشم انتظار، مدافعان حرم، زمان الست، خمّ نگاهت، سيب‌هاى ازلى، جان پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، شهر نجف وقتى جمال شاه را كم داشت، دموكراسى، عدالت، غدير، كتاب، مجله، مداد، معراج، مهره، نجف، تبعيد، فتنه، گلوى زمين، بركه غدير، معجزه، ترانه غدير، طواف، كبوتران حرم، طلوع، معصوم دوم، مستان غدير، بى‌نشان، غديريه، لبخند تو بهشتم، تقديم به فاتح خيبر اسداللّه الغالب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام، رسم خورشيد، در قرن بيست و يكم چقدر تو را كم داريم، اشك على عليه‌السلام، راه بهشت، شعر كودك، نهج‌البلاغه، رباعى‌ها و دوبيتى‌هاى غدير، عيد غدير 1، عيد غدير 2، مدافعان حرم، اسم اعظم، عشق اول، رنگين‌كمان، دغدغه‌هاى قوها.

شاه‌بيت، مولاى كبوترها، رباعى، در انتظار، بجز تو ... ، به مظلوميت امام على عليه‌السلام، براى غدير، با تو تمام، شكوفه‌هاى خورشيد، عشق اعلاست ... ، بعد از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، غدير قرن، كتيبه، شترزاده عاقبت شتر مى‌شود، مجموعه‌اى از چهل و دو دوبيتى ولايى، عدالت از گناهان كبيره است، بتاب اى ماه، منم غلام على عليه‌السلام، هفت آسمان، از نسل غدير، با اين قلم سست چه بايد بنويسم ؟ سرباز غدير، شعر اول، شعر دوم، يا اميرالمؤمنين، خانه‌زاد، در مقام حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، در مقام غدير و حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، ولايت و دفاع از حريم اهل‌بيت عليهم‌السلام، تكريم مدافعان حرم، غدير جلوه‌گه جلوس حق بر سرير، طاعت ماه، ساقى، در حال و هواى جنگ صفين، جهان باده، رسول عشق، آب و آئينه، زبان حال مدافعان حرم، مثنوى مرتبط با بخش ويژه مدافعان حرم، آل پوچ، غزل غديريه 1، غزل غديريه 2، غزل غديريه 3، يا حق، مهر مولا عليه‌السلام، الحاق به اقيانوس، غدير جلوه‌گه جلوس حق بر سرير، عيد غدير خم، شعر غدير 1، شعر غدير 2.

33 - شعر غديريه كودكانه، عيسى ثاقب بخشايش، فارسى، چاپى، خشتى.

34 - الشعر و الشعراء، عبدالحسين امينى، گردآورنده: محمدحسن شفيعى شاهرودى، عربى، چاپى، ميراث النبوة، قم، اول، 1389 ش، رقعى، 416 ص. اين كتاب خوانندگان را با شعر و شاعران صدر اسلام و شعرايى كه در باب عظمت و منزلت غدير اشعارى سروده‌اند آشنا مى‌سازد. نگارنده در ابتدا راجع به شعر و شاعرى و اقوالى كه در اين زمينه از قول محدثان نقل شده و اينكه شعر و شاعر از نگاه قرآن و سنت چه منزلتى داشته سخن مى‌گويد. وى شاعرانى را كه در شأن و وصف غدير اشعارى سروده‌اند يك به يك نام برده، كه مؤلف نخستين آنها را خود اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌داند. حسان بن ثابت، قيس انصارى، محمد حميرى و عمرو بن عاص شاعران ديگرى هستند كه در سده اول در ادبيات و قصائد خود از واقعه غدير خم ياد كرده‌اند. وى در صفحات ديگر كتاب به ترتيب شاعران غدير را از سده دوم هجرى تا سده دوازدهم به ترتيب نام برده، و براى معرفى هر يك از آنها عنوان جداگانه‌اى در نظر گرفته است.

35 - صهباى غدير، جمعى از شعراى هند، اردو، چاپى، چاپ: چاپخانه اثنى‌عشرى، دهلى، 1344 ق، 1926 م، وزيرى، 96 ص. اين كتاب شامل مقدمه و ترجمه خطبه غدير به اردو، و سپس 21 قصيده از شعراى معروف هند در غدير است. اين اشعار يا غزل و يا به طور سلسله‌اى و يا شامل دو يا سه يا چهار بند و به اصطلاح اردو «مطلع» هستند.

36 - على‌گويان از غدير مى‌گويند، گرد آورى: ستاد غدير استان تهران، فارسى، چاپى، مؤسسه فرهنگى تحقيقاتى اميرالمؤمنين عليه‌السلام، قم، اول، 1382 ش، وزيرى، ص 301. در اين كتاب برگزيده اشعارى آمده است كه در فراخوان سال 1379 و 1381 ش به مناسبت غدير از سوى ستاد غدير استان تهران اعلام و جمع‌آورى شده، و مجموعا 108 شعر از 84 شاعر است. سرايندگان اين اشعار از اين قرار اند:

50 . كبرى سلطانى 51 . عباس كيقبادى 52 . صالح محمدى امين 53 . اكرم مالكى 54 . سيد هادى طبائى 55 . مريم سقلاطولى 56 . جمشيد شنبه‌بازارى 57 . محمد سعيد ميرزايى 58 . رضا فلاح بجنوردى 59 . مهدى جهان‌بخش. 60 . محمدهادى حسينى جهان‌آبادى61 . غلامرضا پروينى‌نژاد 62 . عبدالرزاق توفيق‌زاده 63 . فهيمه رحمان‌پور 64 . زهرا صفايى 65 . امير اكبرزداده 66 . زهرا حسين‌زاده 67 . سيد وحيد سمنانى 68 . جميله اشتياقى 69 . حسن صادقى‌پناه 70. سيد على موسوى على‌آبادى71. مهرآسا پروينى‌نژاد 72. عباس حسين‌پور 73. محبوبه بزم‌آرا 74. محمود حاجى‌كلاته 75. مصطفى پوركريمى 76. محمد شيدا 77. اسلام انصارى‌فر78. عصمت اسلامى 79. على‌اكبر نظرى 80 . غلامرضا مرادى 81 . سمانه ايران‌نژاد 82 . عبدالرضا بارگير 83 . رضا نيكوكار 84 . فائزه رسكتى.

37 - على عليه‌السلام در خطابه غدير و دعاى كميل، ولى‌اللّه فتحى (فاتح) ، فارسى، چاپى، نگار، تهران، چاپ اول، سال 1389 ش، وزيرى، 78 ص. در اين كتاب، خطبه غدير در

قالب شعر فارسى سروده مؤلف آمده است. در آخر، دعاى كميل نيز به شعر فارسى آمده است. اين كتاب با كيفيتى بالا و زيبا به چاپ رسيده است.

38 - غدير در آئينه شعر، عليرضا مهرپرور، حسين تركان، فارسى، چاپى، غديرستان كوثر النبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اصفهان، رقعى، 88 ص. در اين كتاب طى 5 بخش، گزيده‌اى از اشعار غدير آمده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است: بخش اول: اشعار غدير در قالب‌هاى مختلف: غزل، مثنوى، قصيده، مخمس، مسدّس، بحر طويل و ... ، بخش دوم: دوبيتى‌هاى غدير، بخش سوم: رباعيات غدير، بخش چهارم: قطعات غدير، بخش پنجم: سروده‌هاى غدير.

39 - غدير در آئينه شعر فارسى، مهدى آصفى، فارسى، چاپى، منير، تهران، اول، 1393 ش، وزيرى، 492 ص. در كتاب حاضر، مؤلف به گردآورى غديريه‌هاى فارسى پرداخته است. همچنين متن خطبه غدير در اين كتاب آمده، و سپس با 112 قصيده بر اساس نظام الفبايى قوافى، تصويرى از قصائد غديريه فارسى از گذشته تا به امروز را فراروى خواننده قرار مى‌دهد. پس از آن 18 مثنوى، 34 مسمط، 4 ترجيع‌بند، 5 تركيب‌بند و 79 قطعه و رباعى و دوبيتى و در مجموع 252 قطعه شعر است، كه سياق و نظم و هندسه‌اى مناسب و متناسب به كتاب بخشيده است.

40 - غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى بن محمدعلى گرمارودى (موسوى، طالقانى) ، فارسى، چاپى، الهادى، قم، اول، 1374 ش، 1415 ق، وزيرى، 196 ص، چاپ ديگر: چاپ اول تا پنجم: دليل ما، قم، 1384 - 1388 ش، وزيرى، 318 ص. اين كتاب ابتدا شامل مقدمه‌اى در پنج نكته است؛ كه عبارتند از: عظمت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، ظلم ظالمان در باب خلافت و غدير، غربت غدير، توضيحى درباره تأليف و شعر غدير، بيست و دو شعر فارسى از شعرايى كه اكثرا معروفند. شعرها اكثرا قصيده يا مخمس و يا مثنوى هستند، و در چند مورد نيز شعرنو آورده شده است. در ابتداى هر شعر مختصرى از حالات شاعر و سرگذشت او با قلمى مخصوص آورده شده، و پس از شعر توضيحاتى ادبى و لغوى و نيز از نظر معانى شعر داده شده است. شعرا به ترتيب عبارتند از:

مكرم اصفهانى، حكيم قاآنى، سيد محمدحسن ميرجهانى، احمد عزيزى، ميرزا يحيى مدرّس، ميرزا محمدعلى وامق، محمدحسين اصفهانى (مفتقر) ، صادق سرمد، ميرزا حبيب خراسانى، محمدحسين شهريار، حسينعلى منشى كاشانى، حكيم كسائى، حبيب‌اللّه چايچيان (حسان) ، جيحون يزدى، اسماعيل نورى‌علاء، خوشدل تهرانى، اشرف‌الدين گيلانى، يوسفعلى ميرشكّاك، صبورى كاشانى، سيد مصطفى موسوى (گرمارودى) ، سيد محمدحسين شهريار، سيد على موسوى گرمارودى.

41 - الغدير و الادب الشَعبى، ج 1، حسين بن حسن بهبهانى، عربى، چاپى، مطبعة الآداب، نجف، 1377 ق، 1957 م، رقعى، 104 ص. در اين كتاب شعرهاى محلىِ عربى درباره غدير جمع‌آورى شده است.

42 - غديريات، عبدالحسين بن احمد امينى (تبريزى، نجفى) ، تهيه و تنظيم: نعمان نصرى، عربى، چاپى، جيبى، 175 ص. در اين كتاب غديريه‌هايى را كه در كتاب «الغدير» آمده جمع‌آورى نموده و طبق ترتيب همان كتاب آورده و تنها غديريه‌ها آمده است، و بقيه مطالب از شرح حال شاعران و مباحث ديگر حذف گرديده است و ترتيب غديريه‌ها طبق كتاب «الغدير» است. در اين كتاب از شاعران قرن اول تا هشتم را آورده و جمعا چهل شاعر و هر كدام يك غديريه و همراه با پاورقى‌هاى تحقيقى آمده است. اين كتاب شماره اول از سرى «من فيض الغدير» و شماره دوم و پنجم آن با نام «مفاد حديث الغدير» و «عيدالغدير فى الاسلام و التتويج و القربات يوم الغدير» است.

43 - الغديريات فى الشعر العربى، حربى نعيم محمد شبلى، عربى، چاپى، وزيرى، 326 ص. در اين كتاب طى 4 فصل اشعار عربى در مورد غدير يا همان غديريه‌هاى عربى را مورد تحقيق قرار داده، و از نظر ادبيات عرب از جهات مختلف واكاوى نموده است. عناوين اين كتاب از اين قرار است:

التمهيد: الشعر و القضية.

الفصل الاول: البناء الفى: مهاد نظرى، الغديريات التقليدية (القصائد ذوات

المقدمات) : 1. المطلع: الف. التكثيف، ب. الاستدعاء و الاحالة، ت. الرفض، ث. الترابط الفنى - المعنوى ج. الترابط الفنى - الغرضى 2. المقدمة (مقدمة القصيدة) :

الف. المقدمة الغزلية، ب. المقدمة الطللية، ت. المقدمة الحوارية، ث. مقدمة الرحلة (وصف الضعائن) ، ج. مقدمة طيف الخيال، ح. مقدمة وصف الطبيعة، خ. مقدمة الخمرة 3. التخلص 4. الغرض: الف. الامام على عليه‌السلام ب. اعداء الامام عليه‌السلام ت. محور الحدث (بيعة الغدير) ، ث. محور الشاعر، ج. محور الاحتجاج 5 . الخاتمة: الف. خاتمة الولاية، ب. خاتمة الدعاء، ت. خاتمة البراءة.

الفصل الثانى: لغة الشعر: المبحث الاول: الالفاظ، المبحث الثانى: التراكيب: 1. الاستفهام 2. الشرط 3. النداء 4. الامر 5 . النهى.

الفصل الثالث: الصورة الفنية: مهاد نظرى: المبحث الاول: الصورة التشبيهية: 1. التشبيه من حيث وجود الاركان: الف. التشبيه التام، ب. التشبيه المرسل المجمل ت. التشبيه البليغ 2. الصورة التشبيهية من حيث الافراد و التركيب: الف. التشبيه المفرد، ب. التشبيه المركب 3. الصورة التشبيهية القائمة على الاستدلال (التشبيه الضمنى) : الف. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الفخر او المدح، ب. الصورة التشبيهية الضمنية فى جهة الذم و الهجاء، المبحث الثانى: الصورة المجازية: 1. المجاز المرسل: الف. اطلاق الجزء و ارادة الكل، ب. اطلاق المحل و ارادة الحال به، ت. اطلاق الحال بالمكان و اراده المكان نفسه، ث. العلاقة الزمانية 2. المجاز العقلى:

الف. علاقة السببية ب. علاقة الزماينة ت. علاقة المكانية ث. علاقة المصدرية ج. علاقة المفعولية، المبحث الثالث: الصورة الاستعارية: 1. الصورة الاستعمارية المكنية 2. الصورة الاستعمارية التصريحية، المبحث الرابع: الصورة الكنائية: 1. الكناية عن الصفة 2. الكناية عن الموصوف 3. الكناية عن النسبة.

الفصل الرابع: الايقاع الشعرى: مهاد نظرى: المبحث الاول: الايقاع الخارجى: 1. الوزن: الف. بحر الطويل، ب. بحر الكامل، ت. بحر البسيط،ث. بحر المتقارب، ج. بحر الوافر، ح. بحر السريع، خ. بحر الخفيف، د. بحر الرمل، ذ. بحر الرجز، ر. بحر

المجتث 2. القافية: الف. حروف الروى: 1. حرف اللام 2. حرف الميم 3. حرف الراء 4. حرف الدال 5 . حرف العين 6 . حرف العين 7. حرف الباء 8 . حرف النون 9. حرف الكاف 10. حرف الياء 11. حرف الهاء 12. حرف الزاى 13. حرف الهمزة 14. حرف الجيم 15. حرف السين، ب. القوافى المطلقة والقوافى المقيّدة: 1. القوافى المطلقة: الف. القوافى المضمومة الروى، ب. القوافى المكسورة الروى، ت. القوافى المفتوحة الروى 2. القوافى المقيدة، ث. عيوب القافية: 1. التضمين 2. الايطاء 3. الاقواء، المبحث الثانى: الايقاع الداخلى: 1. التصريح 2. الطباق و المقابلة 3. الجناس 4. التكرار 5 . ردّ الاعجاز على الصدور: الف. تصدير التقفية، ب. تصدير الطرفين، ت. تصدير الحشو 6 . الترصيع 7. التقسيم 8 . الترجيع.

الخاتمة.

44 - غديريّات هادفة، سيد طالب بن يوسف خرسان (م 1353 ق) ، عربى، چاپى، چاپ: النعمان، نجف، 1385 ق، رقعى، 16 ص. اين كتاب شامل اشعار درباره غدير است.

45 - غديريه در ادب پارسى از قرن چهارم تا قرن معاصر، دفتر مطالعات و بررسى‌هاى اسلامى، فارسى، چاپى، سازمان تبليغات، تهران، چاپ اول، سال 1379 ش، وزيرى، 272 ص. در اين كتاب 93 غديريه فارسى از 93 شاعر پارسى‌گوى از قرن چهارم هجرى تا حال آورده شده است.

46 - غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم، محمد صحتى سردرودى، فارسى، چاپى، وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، اول، 1379 ش، وزيرى، 636 ص. در اين كتاب به ترتيب تاريخ، غديريه‌ها و شعرهاى سروده شده در غدير از شاعران فارسى‌زبان، از قرن چهارم تا عصر حاضر گردآورى شده است. در هر غديريه و شعر، پس از نام شاعر، غديريه و شعر او آورده همراه با توضيحات مختصر آمده است. اين كتاب در سال 1377 ش به صورت مقاله‌اى در مجله «علوم حديث، ش 7» - كه ويژه حديث غدير است - با نام: «غديريه‌هاى فارسى از قرن چهارم تا چهاردهم» و در چاپ

اول و يك جلدى آن «غدير در شعر فارسى از كسائى مروزى تا شهريار تبريزى» آمده است. اين كتاب اكنون تكميل شده و با نام «دانشنامه شعر غدير» در 5 جلد وزيرى و هر جلد حدودا 600 صفحه در راه چاپ است.

47 - كمى غدير بياور (گزيده اشعار جشنواره آينه در غدير) ، عبدالرضا شهبازى، فارسى، چاپى، انتشارات شاپور خواست، خرم‌آباد، چاپ اول، سال 1378 ش، رقعى، 113 ص. در اين كتاب گزيده سروده‌هايى كه در سه جشنواره غدير قرائت شده آمده، كه چهل سروده در مورد غدير است. اين جشنواره‌ها توسط مركز آفرينش‌هاى ادبى حوزه هنرى لرستان در سال‌هاى 1384، 1385، 1386 ش برگزار شده است. در آخر طرحى جالب اجرا شده؛ و آن اينكه شش سروده به زبان محلى لرى در مورد غدير آورده شده است. اسامى سراينده‌هاى غديرى در اين كتاب از اين قرار است:

عباس آتشى، بيژن ارژن، شاهرخ اورامى، سميه اميدى‌راد، همت‌على اكرادى، محسن بياتيان، محمديوسف بغدادى، نبى تترى، احمد حجتى، حشمت‌اللّه خالقى، رضا حسنوند، منصور دولتى، مرتضى ذاكر، عبدالرضا رادفر، اكبر رضايى، الهام زارعى‌زاده، على سليمانى، ليلا ساعدى، مسعود سپه‌وندى، سيد على اشرف شريعتمدارى، حسين شكربيگى، عبدالرضا شهبازى، ميلاد شهبازى، فرانك صيدى‌مراد، فريدون علوى‌نسب، محمدتقى عزيزيان، سيد جبار عزيزى، نصراللّه عسگرى، بهادر غلامى، اسد فرهمند، على‌رضا كرمى، طاهره كاويانى، عزيز كلهر، سحر گودرزى، احمدرضا گوهرى، سيده فاطمه موسوى، الهام منصورپور، محمدجواد محبت، خداداد نورايى.

بومى سروده‌ها (اشعار لرى) : عزيز بيرانوند، خاطره جلدانى، عابد ميرزاييان چگنى، شكوفه محمدى، حجت‌اللّه مهدوى، عزيز نادرى.

48 - گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند، فارسى، چاپى، چاپ اول و دوم: حرّ، تهران، 1381 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 53 شعر در مورد غدير و جانشينى اميرالمؤمنين عليه‌السلام از شاعران مختلف آورده است. اسامى شاعران از اين قرار است:

سروش اصفهانى. عاشق اصفهانى. صفى اصفهانى، مدرس اصفهانى، كمپانى اصفهانى، صغير اصفهانى، نواى اصفهانى، شكيب اصفهانى، شفايى اصفهانى، حكيم اصفهانى، شفائى اصفهانى، حسن اردبيلى گمنام، حالى اردبيلى، سيد عباس افجه، ناظرزاده اصفهانى، ملك‌الشعراء بهار، مولوى بلخى، عارف بجنوردى، نعمت‌اللّه زكائى بيضائى، شهريار تبريزى، على‌اكبر پيروى، محمد تندرى، ؟ ، محمدمحسن هندى، حائرى سمنانى، حائرى مازندرانى، صبورى خراسانى، حبيب خراسانى، حبيب چايچيان، حكيم ساوجى، سيد صادق سرمد، عمان سامانى، فرخنده ساوجى، رفعت سمنانى، سوزنى سمرقندى، قاآنى شيرازى، هماى شيرازى، شباب شوشترى، شهنازى، سنايى غزنوى، فردوسى طوسى، ابن‌يمين فريومدى، اديب‌الممالك فراهانى، محيط قمى، ناصر خسرو قباديانى، شيخ‌الرئيس قاجار، نور قزوينى، طاهرى قمى، فياض لاهيجى، محمدعلى مردانى، عطار نيشابورى، نظيرى نيشابورى، طوطى همدانى، صابر همدانى. در اين كتاب قبل از هر شعر ابتدا شرح حالى مختصر در مورد شاعر آمده است.

49 - گوهر عشق، ضياءالدين ترابى، فارسى، چاپى، ستاد غدير، اول، 1375 ش، رقعى، 263 ص. اين كتاب گزيده اشعار غدير، و حاوى 56 شعر فارسى است.

50 - ماه در سايه‌سار خورشيد: برگزيدگان كنگره شعر غدير، محمدعلى مجاهدى، گردآورنده: انجمن هنرهاى ادبى استان قم، فارسى، چاپى، اداره كل فرهنگ و ارشاد قم، اول، 1389 ش، رقعى، 152 ص. در اين كتاب گزيده شعرهاى هشتمين كنگره سراسر شعر غدير كه توسط شاعران متعددى سروده شده آمده است. در مقدمه درباره برخى از شاعران همچون ابوالقاسم فردوسى طوسى، منوچهر دامغانى، حكيم ناصرخسرو قباديانى و ... مطالبى بيان شده است. سپس اشعار شروع شده، كه برخى شاعران اين مجموعه از اين قرار است: محمود تارى، على دينى‌پور، سودابه مهيجى، حميد واحدى، ميلاد عرفان‌پور، مهدى جهاندار، سيد حميدرضا برقعى، فاطمه قائدى، نغمه مستشار نظامى، بهجت فروغى‌مقدم.

51 - مجالس الشعراء فى غدير امام البلغاء، عبدالحسين امينى (تبريزى، نجفى، م 1390 ق) ، تهيه و تنظيم: محسن عقيل، عربى، چاپى، دار المحجة البيضاء، دار الرسول الاعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، رقعى، 620 ص. در اين كتاب ابتدا مطالبى درباره شعر و شاعران در كتاب و سنت و سيره اهل‌بيت عليهم‌السلام آمده، و سپس 108 تن از شاعران غديرىِ عرب را همراه با شعرشان به ترتيب قرن‌ها آورده، كه اقتباسى از «الغدير» است.

52 - مجموعه اشعار مولا على عليه‌السلام، مؤلف: ؟ ، فارسى، چاپى، اميد، قم، اول، 1379 ش، وزيرى، 164 ص. در اين كتاب اين عناوين آمده است: داستان غدير، عيد غدير، حديث تهنيت، خطبه حضرت امير عليه‌السلام در روز غدير همراه با ترجمه به صورت نيم‌صفحه در پايين، زيارت حضرت امير عليه‌السلام در روز غدير، همگام با مركب شاعران بر كرانه غدير. سپس 57 شعر فارسى از شعراى مختلف در مورد غدير آورده كه شامل 1400 بيت از 40 شاعر فارسى است.

53 - معرفى و متن و ترجمه منظوم خطبه غدير، محمدرفيع باذل مشهدى، به كوشش: اميرحسين رضايى، نيلوفر فرحزادى، فارسى، چاپى، كلام سليس، تهران، دوم، 1402 ش، رقعى، 241 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با منظومه آن و توضيحات آمده است.

54 - منظومه خطبه غدير، مصطفى جعفرى (فائق)، فارسى، چاپى، شانى، كرج، اول، 1401 ش، رقعى، 221 ص. در اين كتاب فرازهاى خطبه غدير همراه با ترجمه فارسى در صفحات سمت راست، و منظومه همان قسمت در صفحه سمت چپ آمده است.

55 - مهر آب خم، گزينش و تصحيح: سيد على رضوى، فارسى، چاپى، ناشر: مؤلف، اول، 1369 ش، 1410 ق، وزيرى، 46 ص. اين كتاب 14 سروده از 14 شاعر فارسى زبان است. در اين كتاب ابتدا مقدمه‌اى در دو بخش آمده است: الف. خلاصه‌اى از غدير با سبكى زيبا و انشايى در سه بخش: شامل خلاصه‌اى از غدير و اسامى و جوانب آن ب. توضيحى مختصر درباره كتاب و شعرهاى انتخاب شده. سپس چهارده شعر از 14 شاعر به ترتيب زير آمده است:

56 - ميثاق الغدير فى معاجم اللغة و الادب، محمد سعيد مخزومى، عربى، چاپى، دار العلوم، بيروت، اول، 1439 ق، 2018 م. رقعى، 299 ص. در اين كتاب طى 17 فصل، ابتدا غدير را در معجم‌هاى لغت عربى بررسى كرده، و سپس اشعار و غديريه‌هاى عربى را طبق قرن‌ها آورده است. در بين اشعار احوال سرايندگان و بررسى‌هاى ادبى آمده، و نيز به شواهد تاريخى و حديثى و كلامى استناد كرده است. اين كتاب شماره 4 از سرى «الامة بين على عليه‌السلام و نقض الميثاق» است.

57 - نسيم غدير (غديريه‌هايى از شاعران معاصر) ، عليرضا ميرزامحمد، فارسى، چاپى، مركز آموزش و پژوهش دفتر بررسى‌هاى اسلامى، تهران، اول، 1378 ش، وزيرى، 216 ص. در اين كتاب 63 غديريه فارسى از 63 شاعر معاصر آورده شده است.

58 - هشتمين كنگره سراسرى ادبيات، اداره فرهنگ و ارشاد قم، فارسى، چاپى، نيم‌رحلى، 34 ص. اين كتاب گزارشى است از هشتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير كه در دى ماه سال 1386 ش در تالار بعثت شهر قم برگزار شده است. در اين مجموعه چهار فصل آمده است: فصل اول: گزارش. فصل دوم: گزارش تصويرى. فصل سوم: بازتاب مطبوعات و سايت‌هاى خبرى. فصل چهارم: ضمائم. طى اين مجموعه،

بيشتر تصاوير از آنچه گفته شد همراه با توضيحى مختصر آمده است. ضمنا فراخوانى اعلام شده كه همگان آثار خود را به اين كنگره بفرستند، و براى آثار برتر جوايز نفيسى هم در نظر گرفته شده است.

59 - يك جرعه از غدير، شوراى شعر شهرستان قم، فارسى، چاپى، ناشر: همان، اول، 1374 ش، رقعى، 24 ص. در اين كتاب 15 شعر و غديريه از شعراى مختلف در مورد غدير آمده، كه بعضى از آن اشعار غديريه‌اى كامل است. اسامى شاعران به ترتيب كتاب از اين قرار است:

محيط قمى (شمس‌الفصحاء) 2. روشن اردستانى 3. محمدتقى بهار (ملك‌الشعراء) 4. محمدعلى مجاهدى (پروانه) 5 . شمس‌الحكماء 6 . عبدالعلى نگارنده 7. جواد جهان‌آرايى 8 . مشفق‌كاشانى 9. محمد آزادگان (واصل) 10. محمدعلى بيگدلى آذرى (آذر) 11. محمد موحديان قمى (اميد) 12. جعفر رسول‌زاده (آشفته) : دو شعر 13. سيد مصطفى آرنگ 14. رحمت‌اللّه صادقى. اين كتاب مجموعه شعر شماره 1 از نشريه شوراى شعر شهرستان قم است، كه در بهار سال 1374 ش به چاپ رسيده، و اكثرا از شعراى ساكن قم جمع‌آورى شده است.

قسمت دوم : شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف

اشاره

اشعار غديرى يا به تعبير ديگر «غديريه» ، بيشتر در زبان عربى و فارسى سروده شده است. پس از آن، غديريه‌هايى در زبان اردو و چند مورد نيز تركى سرورده شده، كه تك‌تك اين موارد را بررسى مى‌كنيم.

اول: عربى

معرفى غديريه سرايان به زبان عربى

اشاره

معرفى غديريه سرايان به زبان عربى⁽¹⁾

آنچه در روش دائره‌المعارف نگارى متداول است و درست هم همين است، اشعار در موضوع مورد تأليف آورده نمى‌شود. چرا كه شعر جايگاه علمى ندارد، و هم اينكه آن اشعار در واقع به نظم درآمده همان مطالبى است كه در جاى جاى دائره‌المعارف آمده و به نوعى تكرار است.

از سوى ديگر، غديريه و اشعار در مورد غدير با موضوعات ديگر متفاوت است. چرا كه هر غديريه خود نوعى نقل غدير است. به خصوص اگر سراينده از سده‌هاى اوليه باشد، كه ارزش آن بسيار خواهد بود.

حال براى اينكه اين دو مهم رعايت شود، فقط اسامى غديريه سرايان مشهور به حسب قرن‌ها آورده مى‌شود، تا هم سير فنى و تأليفى دائره‌المعارف حفظ شود، و هم نام راويان غدير در قالب شعر آورده شود. غديرجويان مى‌توانند براى توضيح بيشتر به كتب جمع‌آورى اشعار غديرى - كه مستقلاً تأليف شده و در اوائل همين مجلد با عنوان «كتابشناسى شعر غدير» معرفى شد - مراجعه نمايند.

در كتاب‌هاى مجموعه شعر غدير، هم نام‌هاى بيشترى از شعراى غدير آمده كه البته اكثرا معاصر هستند، و هم توضيحات در مورد هر يك از شعراى غدير و شعرشان بيان شده است.

و اما اسامى غديريه سرايان به زبان عربى در طول چهارده قرن:

قرن اول

5 . محمد بن عبداللّه حميرى ، م اوائل غيبت صغرى.

قرن دوم

6 . كميت بن زيد اسدى، ت 60 ق، م 126 ق.

8 . سفيان بن مصعب عبدى كوفى، ت و م قرن 2 ق.

قرن سوم

قرن چهارم

قرن پنجم

قرن ششم

50 . قاضى جليس (ابوالمعالى عبدالعزيز بن حسين بن حبّاب اغلبى سعدى تميمى صَقلى) ، م 561 ق.

51 . ابن‌مكى نيلى (سعيد بن احمد بن مكى مؤدِّب) ، م 565 ق.

52 . خطيب خوارزمى (ابوالمؤيد موفق بن احمد بن ابى‌سعيد) ، ت 484 ق، م 568 ق.

53 . فقيه عماره يمنى (نجم‌الدين ابومحمد عُمارة بن ابى‌الحسن على بن زيدان بن احمد حكمى) ، ت و م قرن 6 ق.

54 . سيد محمد بن على بن فخرالدين اقساسى، م 575 ق.

55 . قطب‌الدين راوندى (ابوالحسين سعد بن هبه‌اللّه بن حسن) ، م 573 ق.

56 . سبط بن تعاويذى (ابوالفتح محمد بن عبيداللّه بغدادى) ، ت 519 ق، م 583 ق.

قرن هفتم

57 . ابوالحسن المنصور باللّه (عبداللّه بن حمزة بن سليمان) ، ت 561 ق، م 614 ق.

58 . مجدالدين بن جميل (ابوعبداللّه محمد بن منصور بن جميل فزارى) ، م 616 ق.

59 . شوّاء كوفى حلبى (ابوالمحاسن يوسف بن اسماعيل بن على) ، ت 562 ق، م 635 ق.

60 . كمال‌الدين شافعى (ابوسالم محمد بن طلحة بن محمد قرشى عدوى نصيبى) ، ت 582 ق، 652 ق.

61 . ابومحمد المنصور باللّه (حسن بن احمد بن يحيى يمنى) ، ت 596 ق، م 670 ق.

62 . ابوالحسين جزّار (جمال‌الدين يحيى بن عبدالعظيم بن يحيى بن محمد) ، ت 601 ق، م 672 يا 679 ق.

63 . قاضى نظام‌الدين (محمد بن قاضى‌القضاة اسحاق بن مظهر اصفهانى) ، م 678 ق.

64 . شمس‌الدين محفوظ بن وشاح بن محمد ابومحمد حلّى اسدى، م 667 ق.

65 . بهاءالدين اربلى (ابوالحسن على بن فخرالدين عيسى بن ابى‌الفتح) ، م 692 يا 693 ق.

قرن هشتم

66 . ابومحمد بن داود حلّى (تقى‌الدين حسن بن على بن داود) ، ت 647 ق، بعد از 741 ق.

67 . جمال‌الدين خلعى (ابوالحسن على بن عبدالعزيز بن ابى‌محمد موصلى حلّى) ، م 750 ق حدودا.

68 . سريجى اوالى (سيد عبدالعزيز بن محمد بن حسن حسينى) ، م 750 ق حدودا.

69 . صفى‌الدين حلّى (عبدالعزيز سرايا بن على طائى سنبسى) ، ت 677 ق، م 749 يا 750 يا 752 ق.

قرن نهم

قرن دهم

قرن يازدهم

80 . ابن‌ابى‌شافين بحرانى (داود بن محمد بن ابى‌طالب بحرانى) ، م 1001 ق.

81 . زين‌الدين حميدى (عبدالرحمن بن احمد بن على) ، م 1005 ق.

82 . بهاءالدين عاملى (محمد بن حسين بن عبدالصمد جبعى شيخ بهائى) ، ت 953 ق، م 1031 ق.

83 . حرفوشى عاملى (محمد بن على بن احمد حريرى شامى) ، م 1059 ق.

84 . ابن‌ابى‌الحسن عاملى (سيد نورالدين على بن نورالدين على بن حسين موسوى جبعى) ، م 1068 ق.

85 . حسين بن شهاب‌الدين بن حسين كركى شامى (محقّق كركى) ، م 1076 ق.

86 . قاضى شرف‌الدين (حسن بن قاضى جمال‌الدين على بن جابر هبلى خولانى يمنى صنعانى) ، م 1079 ق.

87 . سيد ابوعلى انسى يمنى (احمد بن محمد حسنى) ، م 1079 ق.

88 . سيد شهاب بن احمد موسوى (ابومعتوق حويزى) ، ت 1025 ق، م 1087 ق.

89 . سيد على‌خان بن خلف مشعشعى (حويزى) ، م 1088 ق.

قرن دوازدهم:

بعد از ليست غديريه سرايان، ذيلاً به چند مورد از غديريه‌هاى مهم در زبان عربى اشاره مى‌كنيم:

شعر اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير

شعر اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير⁽¹⁾

چه كسى باور مى‌كند كه صاحب غدير شخصا درباره غدير شعر گفته باشد ! و چه كسى احتمال مى‌دهد كه اين شعر در برابر دشمن غدير سروده شده باشد ! و چه كسى مى‌تواند صفين را بنگرد كه اين شعر غديرى توسط نامه براى نماينده سقيفه فرستاده مى‌شود ؟ اگر صاحب غدير درباره بزرگ‌ترين فضيلت خود شعر گفته همه شاعران غديرى به او اقتدا كرده زيباترين‌ها را تقديم او خواهند كرد و گوش اجتماع را از نواى غدير پر خواهند ساخت.

اگر معاويه كه نَه نسبى و نَه سابقه‌اى و نَه آبرويى دارد، به خود جرئت دهد كه بر درياى فضائل يعنى على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فخرفروشى كند، بايد اذعان كرد كه شرايط حساسى در تاريخ اسلام پيش آمده كه بايد با آن مقابله كرد.

با در نظر گرفتن اين حساسيت، اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم كارى كه تا آن روز براى غدير نكرده بود انجام داد. شعرى سرود و براى معاويه فرستاد كه يك بيت آن درباره غدير

بود. يك معارضه در قالب ادبى بين چهارمين غاصب حق غدير از يك سو و صاحب غدير از سوى ديگر به وقوع پيوست، كه دفاع نوشتارى از غدير پاسخنامه قطعى آن شد.

چه زيباست كه صاحب غدير درباره غديرش بسرايد و ما گوش به نواى جانفزاى او بسپاريم. اما جالب‌تر آن است كه بدانيم اين اشعار در پاسخ به نماينده سقيفه است كه خواست فخرى بفروشد و سَرى بلند كند.

ماجرا از اين قرار بود كه معاويه در نامه‌اى به اميرالمؤمنين عليه‌السلام نوشت: اى ابا الحسن، من فضايل بسيارى دارم: پدرم در جاهليت آقا بود ! من در اسلام پادشاه شده‌ام ! من دايى مؤمنين و كاتب وحى هستم !

وقتى حضرت نامه او را خواند فرمود: آيا پسر هند جگرخوار فضايل خود را به رخ من مى‌كشد ؟ در پاسخ او اين اشعار را بنويسيد. سپس حضرت اشعارى سرودند كه وجوب ولايت در غدير را در آن بيان كردند، و رضايت امت در امر ولايت را گوشزد كردند، و با خطابى قاطع در آخر آن اشاره كردند كه هر كس نمى‌پذيرد جا دارد از غصه بميرد !

مُحَمّد النَبىّ اَخى وَ صِنوى *** وَ حَمزَة سَيّد الشُهَداء عَمّى

وَ اَوْجَبَ لى وِلايَتَهُ عَلَيْكُمْ *** رَسُولُ اللّه‌ِ يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ

وَ اَوْصانِى النَّبِىُّ عَلَى اخْتِيارٍ *** لاُمَّتِهِ رِضىً مِنْكُمْ بِحِلْمى

اَلا مَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ بِهذا *** وَ اِلاّ فَلْيَمُتْ كَمَدا بَغَمٍّ

فَوَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ *** لِمَن يَلقَى الإله غَدا بِظُلمى

محمدِ نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برادر و پسرعموى من، و حمزه سيدالشهداء عموى من است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم ولايت خود نسبت به شما را براى من نيز واجب كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مرا در صاحب اختيارى امت وصى خود قرار داد، و اين با رضايت شما به حكم من بود. آگاه باشيد ! هر كس مى‌خواهد به اين مطلب ايمان آورد و گرنه از غصه

بميرد ! پس واى و واى و واى بر كسى كه فردا در حالى كه به من ستم كرده خدا را ملاقات كند.

پاسخ كوتاه و پر محتوا با سندى به نام غدير، آن قدر شكننده بود كه وقتى معاويه پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام را خواند گفت: اى غلام، اين نامه را پاره كن، تا اهل شام آن را نخوانند و به على بن ابى‌طالب تمايل پيدا نكنند !

وقتى معاويه پاسخ اميرالمؤمنين عليه‌السلام را خواند گفت: اى غلام، اين نامه را پاره كن، تا اهل شام آن را نخوانند و به على بن ابى‌طالب تمايل پيدا نكنند !⁽¹⁾

در موردى ديگر هناد بن سرى مى‌گويد: اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در خواب ديدم. حضرت فرمود: شعر كميت را برايم بخوان كه مى‌گويد: «وَ يَومَ الدوحِ دوح غَدير خُمٍّ ... » . من آن اشعار را براى حضرت خواندم. فرمود: اى هناد، شعر مرا هم به آن اضافه كن⁽²⁾:

وَ لَم أرَ مِثلَ ذاكَ اليَومَ يَوما *** وَ لَم أرَ مِثلَهُ حَقّا أُضيعا

و هيچ روزى را به مانند آن روز نديدم، و هيچ حقى نديدم كه مانند آن ضايع شود.

در ادامه جا دارد استدلال به غديريه اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز بررسى شود:

يكى از ادلّه و براهين روشن بر دلالت حديث غدير به امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام سخن خود حضرت در اشعارش است. اميرالمؤمنين عليه‌السلام اين اشعار سروده است:

لِذاكَ أقامَنى لَهُم إماما *** وَ أخبَرَهُم بِهِ بِغَديرِ خُمّ

از اين رو است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مرا پيشواى مردم گرداند، و در غدير خم آنان را از اين امر آگاه ساخت.

همچنين اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اشعارى ديگر از حديث غدير و دلالت آن بر امامتش سخن گفته، و در كنار اين گزيده‌هايى از فضائل و نمونه‌هايى از مناقب ويژه خود را نيز آورده و به آنها بر مردم فخر و مباهات كرده است. به عنوان مثال:

لَقَد عَلِمَ الأُناسُ بِأنَّ سَهمى *** مِنَ الإِسلامِ يَفضُلُ كُلَّ سَهمِ

وَ أحمَدُ النَبىُّ أخى وَ صِهرى *** عَلَيهِ اللّه‌ُ صَلّى وَ ابنُ‌عَمّى

وَ إنّى قائِدٌ لِلناسِ طُرّا *** إلى الإِسلامِ مِن عُربٍ وَ عُجمِ

وَ قاتِلُ كُلِّ صِنديدٍ رَئيسٍ *** وَ جَبّارٍ مِنَ الكُفّارِ ضَخمِ

وَ فى القُرآنِ ألزَمَهُم وِلائى *** وَ أوجَبَ طاعَتى فَرضا بِعَزمِ

كَما هارُونَ مِن مُوسى أخُوهُ *** كَذاكَ أنا أخُوهُ وَ ذاكَ اسمى

لِذاكَ أقامَنى لَهُم إماما *** وَ أخبَرَهُم بِهِ بِغَديرِ خُمّ

فَمَن مِنكُم يُعادِلُنى بِسَهمى *** وَ إسلامى وَ سابِقَتى وَ رَحمى

وَ وَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ *** لِمَن يَلقَى الإلهَ غَدا بِظُلمى

وَ وَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ ثُمَّ وَيلٌ *** لِجاحِدِ طاعَتى وَ مُريدِ هَضمى

وَ وَيلٌ لِلَذى يَشقَى سَفاها *** يُريدُ عَداوَتى مِن غَيرِ جُرمى

مردم همه مى‌دانند كه بهره من از اسلام از هر بهره‌اى افزون است. احمد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برادر و پسرعمو و پدر همسر من است. بى‌گمان، من راهنماى همه مردم از عرب و عجم به سوى اسلام هستم. و بزرگان و سران و سركشان و گردنكشان كافر را به كام مرگ كشاندم. خدا در قرآن ولايت مرا بر مردم لازم كرد و اطاعت از مرا به وجوبى قطعى واجب گرداند.

همان جايگاهى كه هارون نسبت به برادرش موسى داشت، من نيز نسبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارم و برادر او هستم و اين نام من است. به سبب همين ويژگى‌هاست كه حضرتش مرا پيشواى مردم گرداند، و در غدير خم آنان را از اين امر آگاه ساخت. از ميان شما كيست كه با بهره من از ايمان و با اسلام و پيشتازى و خويشاوندى من برابرى كند ؟

واى واى واى بر كسى كه فردا خدا را در حالى ديدار كند كه نسبت به من ستمكار است. واى واى واى بر كسى كه منكر طاعت من باشد و شكست مرا بخواهد. واى بر كسى كه از سر بى‌خردى به شقاوت افتد و بى‌هيچ جرمى از سوى من با من دشمنى كند.

حسين بن معين‌الدين ميبدى در شرحش بر ديوان اميرالمؤمنين عليه‌السلام به نام «الفواتح» اين اشعار را شرح و معانى آن را روشن كرده است. وى در شرح بيتى كه امام عليه‌السلام در آن به حديث غدير اشاره فرموده، حديث غدير را به روايت احمد بن حنبل نقل كرده و خبر نزول آيه تبليغ⁽¹⁾در روز غدير را از ثعلبى نقل كرده است.

همچنين تصريح كرده كه آيه «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَذينَ آمَنُوا الَذينَ يُقيمُونَ الصَلاةَ وَ يُؤتُونَ الزكاةَ وَ هُم راكِعُون»⁽²⁾: ولىّ شما تنها خداست و فرستاده‌اش و كسانى كه ايمان آوردند همانان كه نماز مى‌گزارند و ركوع‌كنان زكات مى‌دهند، به اتفاق مفسّران درباره اميرالمؤمنين عليه‌السلام نازل شده است.

ميبدى در پايان شرحش بر اشعار يادشده از امام على بن احمد واحدى از ابوهريره نقل كرده كه اميرالمؤمنين عليه‌السلام اين اشعار را در حضور ابوبكر و عثمان و طلحه و زبير و فضل بن عباس و عمّار و عبدالرحمن و ابوذر و مقداد و سلمان و عبداللّه بن مسعود خوانده است.⁽³⁾

همچنين اين ابيات از وجوه ديگرى نيز بر امامت امام اميرالمؤمنين عليه‌السلام دلالت مى‌كنند:

5 . بيت «از ميان شما كيست كه با بهره من از ايمان و با اسلام و پيشتازى و خويشاوندى من برابرى كند ؟» آشكارا دليل افضليت امام عليه‌السلام است.

افزون بر اينها، اينكه صحابه بزرگ مذكور در روايت واحدى اين اشعار را شنيدند و سخنان امام عليه‌السلام را تقرير كردند، از استوارترين شواهد بر دلالت حديث غدير به امامت است.

و اما حسين ميبدى كه شارح ديوان امام اميرالمؤمنين عليه‌السلام است و اين اشعار را نقل كرده است، از دانشمندان نامدار اهل‌سنت است. بزرگان عامه در كتاب‌هايشان او را ثناى بليغ گفته و ستوده‌اند. اين براى هر كس به آن كتاب‌ها مراجعه كرده باشد روشن است. از ستايندگان ميبدى يكى غياث‌الدين خواندمير در تاريخش «حبيب السير» است.

محمود بن سليمان كفوى نيز در طبقات حنفيه به نام «كتائب أعلام الأخيار من فقهاء مذهب النعمان المختار» از شرح ميبدى مطالبى را نقل كرده است. همچنين

كاتب چَلَبى در «كشف الظنون» نوشته است: ديوان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را حسين بن معين‌الدين ميبدى يزدى (م 870 ق) به زبان فارسى شرح كرده است.

شعر حضرت مهدى عليه‌السلام در عيد غدير

شعر حضرت مهدى عليه‌السلام در عيد غدير⁽¹⁾

سيد باقر رضوى هندى (م 1329 ق) مى‌گويد: در شب عيد غدير امام زمان عليه‌السلام را در خواب ديدم در حالى كه محزون بود و گريه مى‌كرد. خدمت حضرت رفتم و سلام كردم و دستشان را بوسيدم، ولى ديدم گويا حضرت متفكر است. عرض كردم: آقاى من، اين روزها ايام خوشحالى و سرور عيد غدير است ولى شما را محزون و گريان مى‌بينم ؟ فرمود: به ياد مادرم زهرا عليهاالسلام و حزن او افتادم. سپس حضرت اين شعر را خواندند:

لا تَرانِى اتَّخَذتُ لا وَ عُلاها *** بَعدَ بَيتِ‌الأحزانِ بَيتَ سُرور

سوگند به حق او (حضرت زهرا عليهاالسلام) ديگر مرا نخواهى ديد كه بعد از خانه غم (بيت‌الاحزان مادرم زهرا عليهاالسلام) خانه شادى گرفته باشم.

سيد باقر مى‌گويد: از خواب برخاستم و قصيده‌اى درباره غدير و مصائب حضرت زهرا عليهاالسلام سرودم كه قسمتى از آن چنين است:

كُلُّ غَدرٍ وَ قَولُ إفكٍ وَ زورٍ *** هُوَ فَرعٌ عَن جَحدِ نَصِّ الغَدير

...

يَومَ أوحَى الجَليلُ يَأمُرُ طه *** وَ هُوَ سارٍ أن مُر بِتَركِ المَسير

حُطَّ رَحلُ السَرى عَلى غَيرِ ماءٍ *** وُكَلاءٍ فِى الفَلا بِحَرِّ الهُجَير

ثُمَّ بَلِّغهُم وَ إلاّ فَما بَلَّغتَ *** وَحيا عَنِ اللَطيفِ الخَبير

أقِمِ المُرتَضى إماما عَلى الخَل *** -قِ وَ نورا يَجلو دُجى الدَيجور

فَرَقى آخِذا بِكَفِّ عَلىٍّ *** مَنبَرا كانَ مِن حَدوجٍ وَ كور

وَ دَعا وَ المَلأُ حُضورٌ جَميعا *** غَيَّبَ اللّه‌ُ رُشدَهُم مِن حُضور

إنَّ هذا أميرُكُم وَ وَلىُّ ال *** -أمرِ بَعدى وَ وارِثى وَ وَزيرى

هُوَ مَولى لِكُلِّ مَن كُنتُ مَولا *** هُ مِن اللّه‌ِ فى جَميعِ الأُمور

...

أفَصَبرا يا صاحِبَ الأمرِ وَ الخَط- *** -بُ جَليلٌ يُذيبُ قَلبَ الصَبور

وَ كَأنّى بِهِ يَقولُ وَ يَبكى *** بِسُلوٍّ نُزرٍ وَ دَمعٍ غَزير:

لا تَرانِى اتَّخَذتُ لا وَ عُلاها *** بَعدَ بَيتِ‌الأحزانِ بَيتَ سُرور

فَمَتى يَابنَ‌أحمَدَ تَنشُرُ الطا *** غوتَ وَ الجِبتَ قَبلَ يَومِ النُشور

هر خيانت و كلام دروغ و نادرست شاخه‌اى است از انكار كردن نصّ غدير.

...

روزى كه (پروردگار) جليل با وحى به (پيامبر) طه در حالى كه پيش مى‌رفت.

بار و بنه فرمانبرداران بر سرزمين بى‌آب فرود آورده شد، كسانى كه صاحبان بيابان بودند، و اين در گرماى شديد نيمروز بود.

سپس (خدا فرمان داد كه) پيام را به آنان برسان، و گرنه هيچ وحيى از (خداوند) لطيف خبير نرسانده‌اى.

مرتضى را بر مردمان امام قرار ده، و نورى كه بر تاريكى ظلمانى جلوه‌گرى كند.

پس (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از منبر غدير) بالا رفت در حالى كه دست على عليه‌السلام را گرفته بود منبرى كه از هودج‌ها و كجاوه‌ها بود.

پس ندا داد در حالى كه همگان حاضر بودند، و خداوند توان در اين حضور را از آنان گرفته بود.

همانا اين (على عليه‌السلام) امير و سرپرست شما بعد از من و وارث و وزير من است.

او مولاى كسى است كه من از جانب خدا در همه امور مولاى اويم.

...

آيا بايد صبر كنيم اى صاحب امر، در حالى كه تيره‌روزى بس بزرگ است، كه حتى قلب شكيبا را ذوب مى‌كند.

و گويا مى‌بينم او را كه مى‌گويد و مى‌گِريد با گريه‌هاى سوزان و اشك‌هاى فراوان:

سوگند به حق او (حضرت زهرا عليهاالسلام) ديگر مرا نخواهى ديد كه بعد از خانه غم (بيت‌الاحزان مادرم زهرا عليهاالسلام) خانه شادى گرفته باشم.

پس اى پسر احمد، چه هنگام طاغوت و جِبت را بيرون مى‌كشى پيش از روز محشر ؟

غديريه‌ها و حضرت مهدى عليه‌السلام

غديريه‌ها و حضرت مهدى عليه‌السلام⁽¹⁾

از جمله نكاتى كه در غديريه‌ها به چشم مى‌خورد، توجه و عنايت خاص شاعران و غديريه سرايان به حضرت مهدى عليه‌السلام و ظهور حضرت در اشعار مربوط به غدير و غديريه‌ها است، كه نشان دهنده اين ارتباط عميق است. به عنوان نمونه، ابن‌علوان در غديريه خود - كه يكصد و هفتاد بيت است - از بيت 147 راجع به حضرت مهدى عليه‌السلام گفته است:

أبو الهُداةِ المُطِهِّرينِ مِن *** الرِجسِ نُجومُ الهُدى وَ قادَتُهُ

وَ مِنهُم القائِمُ الإمامُ الَذى *** يَنزِلُ عيسَى لِنَصرِ كَرَّتِهِ

فَيَملأُ الأرضَ بَعدَ ما مُلِئَت *** بِالجَورِ عَدلاً شَريفٌ شيمَتُهُ

پدران هدايت و انسان‌هاى پاكيزه و مطهر از هر پليدى و ستارگان هدايت و رهبران آن هستند. از آنها قائم و امامى است كه حضرت عيسى عليه‌السلام براى يارى او در جنگ‌ها نازل مى‌شود. پس زمين را از عدالت پر مى‌كند، بعد از آنكه از ستم پر شده باشد، به خاطر اخلاق شريف خود.

در اين باره به دو نكته اشار مى‌شود:

غديريه حَسّان بن ثابت، اولين غديريه به دستور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

غديريه حَسّان بن ثابت، اولين غديريه به دستور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽¹⁾

با در نظر گرفتن بازارِ شعر در حجاز و احتراز خاص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آن، براى مردم عجيب بود كه در حضور آن حضرت شعرى خوانده شود؛ چه رسد به اينكه سروده شود، و چه رسد به اينكه آن شعر درباره دين باشد، و چه رسد به اينكه مورد تأييد حضرت قرار گيرد و روح‌القدس مؤيد آن باشد ! !

براى شاعر نيز يك اقدام عادى به حساب نمى‌آمد كه ذوق شكفته‌اش را درباره چنين موضوعى به كار گيرد و بتواند آن را در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بخواند. به همين دليل بدون اجازه هرگز چنين جرأتى به خود نداد و از اجازه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بسيار تعجب كرد؛ و ذوق زده بر فراز بلندى قرار گرفت و شعرش را خواند تا رسميت و مجاز بودن اين گام ادبىِ غدير را به همه نشان دهد. همه اينها پايه‌گذارى فرهنگى براى شعر غدير در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود كه با مراحل حساب شده پيش مى‌رفت.

با پايان خطابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير، حَسّان بن ثابت با در نظر گرفتن قسمت‌هاى اصلى خطبه و مقدماتى كه براى اجراى آن فراهم شد، داستان غدير را به صورت قطعه

شعرى تنظيم كرد. آنگاه خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و عرض كرد: يا رسول اللّه، اجازه مى‌فرماييد شعرى را كه درباره على بن ابى‌طالب - به مناسبت اين واقعه عظيم‌سروده‌ام بخوانم ؟ حضرت فرمود: بخوان به نام خداوند و بركت او.

حسّان بر جاى بلندى قرار گرفت و مردم براى شنيدن كلامش ازدحام كردند، در حالى كه براى بهتر شنيدن شعرش گردن مى‌كشيدند. در اين حال قبل از قرائت شعرش پاسخ اعتراض احتمالى را آماده كرد و گفت: اى بزرگان قريش، سخن مرا به گواهى و امضاىِ پيامبر گوش كنيد.

سپس اشعارى را كه همانجا سروده بود خواند، كه به عنوان يك سند تاريخى از غدير ثبت شد و به يادگار ماند. پس از اشعار حسان، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى حسان، تا مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى‌كنى، از سوى روح‌القدس مؤيد خواهى بود.⁽¹⁾

به بيان ديگر:

كلام منظوم در همه ملت‌ها به عنوان سندى ماندگار تلقى مى‌شود، چرا كه نظم و قالب خاص كلام حفظ آن را در خاطره‌ها آسان‌تر مى‌سازد، و از نگاه ادبى براى يك مراسم مهم افتخار است كه دستمايه‌اى از شعر را به همراه داشته باشد.

به خصوص مراسمى كه به عنوان احياى شعائر برگزار مى‌شود با مراسمى كه با اهداف بلند مدت اجرا مى‌شود، اين تفاوت را دارد كه در نوع اول آنچه بر جاى مى‌ماند انتشار خبر آن است ولى در نوع دوم گذشته از گزارش خبرى بايد اسناد تثبيت شده‌اى از آن براى نسل‌هاى آينده باقى بماند تا اهداف دقيق آن را منتقل نمايد.

از مواضع اعجاب برانگيز سخنرانى غدير آن بود كه براى ماندگارى مقاصد آن برنامه عظيم چند پيش‌بينى متفاوت در نظر گرفته شد، كه در تمام عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سابقه نداشت. يكى از آنها شعر بلند حسّان بن ثابت بود كه داستان غدير را در خود جاى داد.

آنچه در غدير اين بُعد ادبى را فوق‌العاده نشان داد و تعجب همه را در چنان شرايطى برانگيخت دو جهت بود:

جهت اول:

سابقه مخالفت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با شعر بر همگان روشن بود، به گونه‌اى كه اگر هم در موردى برخورد مثبتى از حضرت ديده مى‌شد اجازه قرائت شعرهاى مثبت قديمى بود، نه آنكه حضرت به كسى اجازه سرودن شعر بدهد. در حالى كه در غدير حسان بن ثابت براى شعرش رسما از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اجازه گرفت و آن حضرت اجازه داد.

اين اجازه از سوى حضرت آن قدر عجيب بود كه حسان هنگام قرائت شعرش براى مردم - به عنوان اطمينان خاطر - گفت: اى مردم، سخن مرا به گواهى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گوش كنيد؛ و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز فرمود: «بخوان به بركت خداوند» . جالب‌تر آن بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از خواندن شعرها توسط حسان تصريح كرد كه در اين اشعار روح‌القدس مؤيد تو بوده و در واقع خداوند تو را يارى كرده است.

جهت دوم:

حضور شاعر زبردست عرب در چنان مراسمى، به گونه‌اى كه شعر غدير را بدون سابقه ذهنى در همانجا سرود و براى مردم خواند. اين در حالى است كه معمولاً شعر مربوط به مراسمى را قبلاً پيش بينى مى‌كنند، به خصوص آنكه متن شعر منعكس كننده عين مراسمى باشد كه اجرا شده است. سرودن چنين شعرى جز به دست شاعرى فوق‌العاده امكان نداشت، به خصوص آنكه با مضامينى بلند و دقيق از نظر ادبى سروده مى‌شد.

با توجه به اين جهات بازتاب مسئله شعر در غدير به قدرى عجيب بود كه حسان راضى نشد شعر خود را به طور خصوصى بخواند، بلكه به اطلاع مردم رساندند كه حسان قصد دارد شعرى را با اجازه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره غدير بخواند.

و به عبارتى ديگر:

يكى از ابعاد فرهنگى غدير حضور شعر و ادبيات در عرصه غدير است. در اصطلاح ادبيات به اشعارى كه شعرا در مورد ماجرا يا خطبه غدير و يا هر دو مى‌سرايند «غديريه» گفته مى‌شود. اولين كسى كه غديريه سرود حسّان بن ثابت در روز نوزدهم ذى‌الحجة و در صحراى غدير و مقابل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود.

پس از اتمام خطبه غدير و مراسم ابتدايى بيعت با اميرالمؤمنين عليه‌السلام، شب نوزدهم ماه ذى‌الحجة سال دهم هجرت در حالى سپرى شد كه كاروان غدير به شدت خسته بودند و روز پر ماجرايى را پشت سر گذاشته بودند، گذشته از آنكه مسير مكه تا غدير آنان را از پا انداخته بود. با استراحت شبانه نشاط تازه‌اى در كالبد مردم جاى گرفت، و روز نوزدهم را با نيرويى تازه از خواب برخاستند تا مراسم بيعت ادامه يابد.

پس از نماز صبح بار ديگر مردم كنار دو خيمه صف كشيدند و گروه گروه وارد مى‌شدند. ابتدا با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست بيعت مى‌دادند و سپس در خيمه اميرالمؤمنين عليه‌السلام حاضر مى‌شدند و دست بيعت داده «السلام عليك يا اميرالمؤمنين» مى‌گفتند و با تبريك و تهنيت بيرون مى‌آمدند.

در آن ساعات برگ ديگرى بر پرونده غدير افزوده شد. حَسّان بن ثابت شاعر زبردست عرب كه در غدير حضور داشت از شعرايى بود كه بالبداهة مى‌سرود و سنجيده مى‌گفت. مراسم حيرت انگيز غدير اين شاعر ماهر را به وجد آورده بود تا آنجا كه شعرى زيبا در ده بيت سرود كه ترسيم كننده واقعه غدير بود.

حسان پس از سرودن اين شعر خدمت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آمد تا براى خواندن آن اجازه بگيرد. لذا عرض كرد: يا رسول اللّه، اجازه مى‌فرماييد شعرى را كه درباره على بن ابى‌طالب به مناسبت اين واقعه عظيم سروده‌ام، بخوانم. حضرت فرمود: بخوان به نام خداوند و بركت او.

اكنون كه اجازه از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داده شد بايد مردم باخبر مى‌شدند. با كوچك‌ترين اطلاعى مردم از هر سو جمع شدند، به طورى كه براى شنيدن اشعارش ازدحام كردند و گردن مى‌كشيدند. حسان براى رسيدن صدايش بر مكان بلندى قرار گرفت و اجازه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به همه اعلام كرد و گفت: «سخن مرا به گواهى و امضاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گوش كنيد» .

مردم از هر سو جمع شدند و ازدحام كردند و گردن كشيدند. حسان نيز بر جاى بلندى قرار گرفت تا همه صدايش را بشنوند. مردم كه سراپا گوش بودند شعرى را كه توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأييد شده باشد در دل تحسين كردند.

مردم كه سراپا گوش شده بودند شعرى را كه توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأييد شده باشد در دل تحسين كردند. سپس حسان ده بيت اشعارش را كه همانجا سروده بود و آيه 67 سوره مائده را در آن يادآور شده بود، با صداى بلند براى مردم خواند:

يُنَاديهِمُ يَومَ الغَديرِ نَبيُّهُم *** بِخُمٍّ وَ أسمِع بِالرَسُولِ مُناديا

يَقُولُ فَمَن مَولاكُمُ وَ وَليُّكُم ؟⁽¹⁾*** فَقالُوا وَ لَم يَبدُوا هُناكَ التَعاميا

إلهُكَ مَولانا وَ أنتَ وَليُّنا *** وَ لَن تَرَ مِنّا لَكَ اليَومَ عاصيا

فَقالَ لَهُ قُم يا عَلىُّ فَإنَّنى *** رَضيتُكَ مِن بَعدى إماما وَ هاديا

فَمَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا وَليُّهُ *** فَكُونُوا لَهُ أنصارَ صِدقٍ مُواليا

هُناكَ دَعَا اللّهُمَّ والِ وَليَّهُ *** وَ كُن لِلَّذى عادى عَليّا مُعاديا

در روز غدير خم، پيامبرِ آنان ندايشان داد. و صداى رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در هنگام ندا بسيار رساست. فرمود: مولا و ولىّ شما كيست ؟ مردم بى‌آنكه در آنجا خود را به نابينايى بزنند گفتند: معبود تو مولاى ماست و تو ولىّ مايى، و تو امروز هيچ يك از ما را نافرمانِ خود نخواهى ديد.

پس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى على، برخيز كه من تو را امام و راهنماى پس از خود برگزيدم. پس هر كس من مولاى او هستم اين ولىّ او است. او را يار و دوستدار راستين باشيد. در اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دعا كرد: خدايا، با دوستدار على عليه‌السلام دوستى كن و دشمن كسانى باش كه با على عليه‌السلام دشمنى كنند.

واقعا جاى ابياتى از شعر در آن مراسم عظيم خالى بود كه نشاطى دو چندان به جمعيت بخشيد و به عنوان يك سند تاريخى از غدير ثبت شد و به يادگار ماند و بسيارى از مردم آن را حفظ كردند.

پس از شعر حسان، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «اى حسان، مادامى كه با زبانت از ما دفاع مى‌كنى از سوى روح القدس مؤيد خواهى بود» و اين در واقع مهر تأييد الهى بود كه از سوى پيامبرش بر شعر حسان زده شد.⁽¹⁾

شعر حسّان بن ثابت به شكل ديگرى نيز نقل شده كه تقريبا شبيه شعر بالا است، و آن اين است:

اَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ النَّبِىَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوْحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُنادِيا

وَ قَد جاءَهُ جِبْريلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ *** بِأنَّكَ مَعْصُومٌ فَلا تَكُ وانِيا

وَ بَلِّغْهُمُ ما أَنْزَلَ اللّه رَبُّهُمْ *** وَ إِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِيا

عَلَيْكَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ إِلهِهِمْ *** رِسالَتَهُ إِنْ كُنْتَ تَخْشَى الْأَعادِيا

فَقامَ بِهِ إِذْ ذاكَ رافِعُ كَفِّهِ *** بِيُمْنى يَدَيْهِ مُعْلِنُ الصَّوْتِ عالِيا

فَقالَ لَهُمْ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ مِنْكُمُ *** وَ كانَ لِقَوْلى حافِظا لَيْسَ ناسِيا

فَمَوْلاهُ مِنْ بَعْدى عَلِىٌّ وَ اِنَّنى *** بِهِ لَكُمْ دُونَ الْبَرِيَّةِ راضِيا

فَيا رَبِّ مَنْ والى عَلِيّا فَوالِهِ *** وَ كُنْ لِلَّذى عادى عَلِيّا مُعادِيا

وَ يا رَبِّ فَانْصُرْ ناصِريهِ لِنَصْرِهِمْ *** إِمامَ الْهُدى كَالْبَدْرِ يَجْلُو الدَّياجِيا

وَ يا رَبِّ فَاخْذُلْ خاذِليهِ وَ كُنْ لَهُمْ *** إِذا وَقَفُوا يَوْمَ الْحِسابِ مُكافِيا

آيا نمى‌دانيد كه محمد پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كنار درختان غدير خم به حالت ندا ايستاد.

و اين در حالى بود كه جبرئيل از طرف خداوند پيام آورده بود كه در اين امر سستى مكن كه تو محفوظ خواهى بود.

و آنچه از خدا بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانى و از ظالمان بترسى.

و از دشمنان حذر كنى رسالت پروردگارشان را نرسانده‌اى.

در اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على عليه‌السلام را بلند كرد و با صداى بلند.

فرمود: هر كس از شما كه من مولاى او هستم و سخن مرا به ياد مى‌سپارد و فراموش نمى‌كند.

مولاى او بعد از من على است، و من فقط به او - نه به ديگرى - به عنوان جانشين خود براى شما راضى هستم.

پروردگارا هر كس على را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر كس با على دشمنى كند او را دشمن بدار.

پروردگارا، يارى كنندگان او را يارى فرما به خاطر نصرتشان امام هدايت كننده‌اى را كه در تاريكى‌ها مانند ماه شب چهارده روشنى مى‌بخشد.

پروردگارا، خوار كنندگان او را خوار كن و روز قيامت كه براى حساب مى‌ايستند خود جزا بده.

سند و دلالت غديريّه حسّان براى حديث غدير

اشاره

سند و دلالت غديريّه حسّان براى حديث غدير⁽¹⁾

در اينجا بد نيست در اينجا به نكته‌اى اشاره شود؛ و آن تأييد غديريّه حسّان بن ثابت توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه در نتيجه غديريّه حسّان يكى از وجوه دلالت حديث غدير بر امامت و جانشينى و خلافت است.

حسّان بن ثابت اين شعر را پس از آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنرانى‌اش را به پايان رساند، با اذن حضرتش و در مقابل حضرت و همگان سرود و خواند. شعر او اين است: يُنَاديهِمُ يَومَ الغَديرِ نَبيُّهُم ... .

1 - نقل شعر حسّان توسط شمارى از پيشوايان مشهور اهل‌سنت

قضيه شعر سرودن حسّان بن ثابت در روز غدير خم، در مقابل و به اذن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را شمارى از بزرگان پيشوايان اهل‌سنت و مشاهير اعيان علماى آنان نقل كرده‌اند؛ البته در بعضى نقل‌ها يكى دو سطر كم و زياد دارد. و اما چند تن از بزرگان اهل‌سنت كه شعر حسّان را نقل كرده‌اند:

5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر، شمس‌الدين

6 . محمد بن يوسف گنجى، ابوعبداللّه

8 . عبدالرحمن بن ابى‌بكر سيوطى، جلال‌الدين

و اما بيان هر يك از اين موارد:

در «كشف الغُمَّة» از ابن‌مردويه از ابن‌عباس نزول آيه تبليغ و حديث و ماجراى غدير را نقل كرده است. ابن‌عباس مى‌افزايد: به خدا سوگند كه ولايت على عليه‌السلام بر گردن قوم واجب گشت. و حسّان بن ثابت اشعارش را سرود.

ابونعيم اصفهانى در «ما نزل من القرآن فى على عليه‌السلام» نيز اشعار حسّان در غدير را

پس از نقل مختصر ماجراى غدير و نزول آيه اكمال از ابوسعيد خُدرى روايت كرده است.⁽¹⁾

مكّى خوارزمى نيز در «مناقب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام» ماجراى شعر سرودن حسّان را پس از نقل مختصر ماجراى غدير و نزول آيه اكمال از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.⁽²⁾

ابوالفتح نطنزى نيز در «الخصائص العلوية» اين خبر را پس از نقل مختصر ماجراى غدير و نزول آيه اكمال از ابوسعيد خُدرى نقل كرده است.⁽³⁾سمعانى و صفدى و ابن‌نجّار⁽⁴⁾: وى را توثيق كرده و ستوده‌اند، به خصوص در ادبيات. سمعانى شاگردش او بوده است.

5 . سبط بن جوزى، ابوالمظفر

سبط ابن‌جوزى در «تذكرة الخواصّ» گفته كه شاعران اشعار بسيارى را درباره غدير خم سروده‌اند، كه از جمله حسّان بن ثابت است.⁽⁵⁾

6 . ابراهيم بن محمد مؤيّد بن عبداللّه بن على بن محمد بن حمويه خراسانى جوينى صوفى، صدرالدين ابوالمجامع (ت 644 - م 722 ق)

صدرالدين حموينى نيز در «فرائد السمطين» شعر حسّان در روز غدير را پس از نقل مختصر ماجراى غدير و نزول آيه اكمال با اسنادش از خوارزمى و نيز با سندى ديگر از ابوسعيد خُدرى روايت كرده، و سپس مى‌گويد: اين حديثى است كه طرق

بسيارى به ابوسعيد سعد بن مالك خُدرى انصارى دارد.⁽¹⁾حموينى از پيشوايان نامدار اهل‌سنت و از اعلام مشايخ بزرگان آنهاست، به خصوص وى استاد ذهبى و كازرونى است. ذهبى و كازرونى⁽²⁾: وى را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در حديث و رجال.

گنجى شافعى ضمن بيان حديث غدير شعر حسّان بن ثابت در غدير را آورده است.

8 . جلال‌الدين سُيوطى

جلال‌الدين سيوطى رساله‌اى دارد كه خود در آغاز آن چنين وصفش كرده است: اين رساله‌اى است كه در آن، اشعارى را گرد آوردم كه دربردارنده مضامين احاديث و آثار است و آن را «الأزهار» ناميده‌ام ... . وى در اين كتاب از تذكره شيخ تاج‌الدين ابن‌مكتوم اشعار حسّان بن ثابت انصارى در غدير را نقل كرده است. در ادامه اشعارى از سيد حِميَرى و شاعرى ديگر آورده است.

سيوطى از حافظان و بزرگان به نام اهل‌سنت است، تا جايى كه بعضى از دانشمندان عامه او را مجدّد قرن نهم ناميده‌اند. شرح حال مفصل سيوطى در جلد حديث مدينة العلم از كتاب «عبقات» آمده است. همچنين ابن‌مكتوم (ت 682 يا 683 - م 749 ق) - كه سيوطى شعر حسّان را از تذكره او نقل كرده - از دانشمندان بزرگ اهل‌تسنن است: صفدى و ابن‌جَزَرى و سيوطى⁽³⁾: وى را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند، به خصوص در حديث و تاريخ و فقه و ادبيات. «الدرّ اللقيط من البحر المحيط» در تفسير قرآن تأليف او است.

2 - وجوه استدلال به شعر حسّان

اشاره

اگر در سراسر خطبه غدير دقت كنيم خواهيم ديد كه اكثر مطالب آن تفسير و توضيحى براى روشن كردن كامل معنى «مولى» و مصداق آن، و ارزش الهى «ولايت» در اجتماع و ارتباط آن با توحيد و نبوت و وحى است.

بنا بر اين در حالى كه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسّان هم در ميان آنان بوده - معناى صاحب اختيارى را از آن فهميدند و بر سر همين بيعت نمودند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت‌ها و لغت‌نامه‌ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آنها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد !

از همين رو، اشعارى كه حسّان بن ثابت سروده بود و مورد تأييد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت، دليل قاطعى بر اين است كه او هم از مولى معناى «اولى به نفس» را فهميده است. او چون اهل ادب و شاعر بزرگ عرب است از نظر لغوى بر هر لغتنامه ديگرى ترجيح دارد، زيرا لغتنامه‌ها فقط معناى كلمه را مى‌گويند ولى تبادر در مورد معين بر عهده حاضرين آن ماجراست. از الطاف خدا بوده كه شاعرى زبردست و لغت‌شناس در غدير حاضر بوده و در همانجا تبادر ذهنى خود را صراحتا اعلام كرده و حتى آن را به صورت شعر درآورده كه اثرى ماندگار و سندى‌محكم باشد.

به تعبير ديگر:

شعر حسّان بن ثابت در روز غدير، در دلالت حديث غدير به امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام صريح است، زيرا در آن آمده است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: يا على، برخيز كه من تو را امام و راهنماى پس از خود برگزيدم.

قطعا آنچه حسّان در شعرش آورده معناى حديث غدير و سخن رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن روز بزرگ و در آن اجتماع بى‌نظير مسلمانان است، نه آنچه متعصبان متأخّر گفته‌اند تا حديث را از دلالت بر امامت بلافصل على عليه‌السلام پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله منصرف كنند. در اينجا وجوه مختلف استدلال به شعر حسّان را بيان مى‌كنيم:

وجه اول: سراينده اين شعر از صحابه است

سراينده اين شعر يعنى حسّان بن ثابت از صحابه شناخته شده و موصوف به مناقب شكوهمند است:

يك. در «الاستيعاب» در شرح حال وى آمده است: براى ما از طرق بسيار از ابوهريره روايت شده كه رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حسّان فرمود: آنان (مشركان) را هجو كن و روح القدس همراه تو است. همچنين حضرتش براى حسّان دعا كرد: خدايا، او را براى دفاعش از مسلمانان به روح‌القدس تأييد فرما. همچنين فرمود: شعر حسّان در نكوهش مشركان از تيرافكندن بر آنان شديدتر است.

عمر بن خطاب در مسجد رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر حسّان بن ثابت گذر كرد و ديد كه او شعر مى‌خواند. گفت: شعر مى‌خوانى ؟ يا گفت: همچون شعرى در مسجد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ؟ حسّان بن ثابت به او گفت: من در اين مسجد در حضور كسى كه از تو بهتر است (پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، شعر خوانده‌ام. پس عمر خاموش گشت.

ابن‌دُرَيد از ابوحاتم، از ابوعبيده نقل مى‌كند: حسّان به سه چيز بر ديگر شاعران برترى دارد: در جاهليت شاعر انصار بود، و در روزگار نبوت شاعر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، و در دوران اسلام شاعر تمام يمن بود. عرب در اينكه بهترين شاعران مردم شهرنشين اهل يثرب و سپس قبيله عبدالقيس و سپس ثقيف‌اند همداستان هستند، و در اينكه بهترين شاعر شهرنشينان حسّان است اتفاق نظر دارند. حسّان بن ثابت در جاهليت شاعر انصار بود، و در دوران اسلام شاعر مردم يمن بود. او شاعر شهرنشينان است.

زبير بن بَكّار گويد: ابراهيم بن منذر، از هشام بن سليمان، از ابن‌جريج، از محمد بن سائب بن بركه، از مادرش نقل كرده است: همراه با عايشه در طواف بوديم و امّ‌حكيم بنت خالد بن عاص و امّ‌حكيم بنت عبداللّه بن ابى‌ربيعه نيز همراه عايشه بودند. از حسّان بن ثابت سخن به ميان آورديم و امّ‌حكيم بنت خالد و امّ‌حكيم بنت عبداللّه به ناسزاگويى به او پرداختند. عايشه گفت: آيا پسر فريعه (مادر حسّان) را ناسزا

مى‌گوييد ؟ حال آنكه من اميد دارم كه خدا او را به خاطر دفاع زبانى‌اش از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بهشت برد. آيا او نگفته است⁽¹⁾:

هَجَوتَ مُحَمَّدا فَأجَبتُ عَنهُ *** وَ عِندَ اللّه‌ِ فى ذاكَ الجَزاءُ

فَإنَّ أبى وَ والِدَتى وَ عِرضى *** لِعِرضِ مُحَمَّدٍ مِنكُمُ الوَقاءُ

محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را هجو كردى و من به آن پاسخ دادم. اين كار نزد خدا پاداش دارد. بى‌گمان پدر و مادر و آبروى من مايه پاسدارى از آبروى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر شماست.

پس عايشه حسّان را از اينكه به او افترا زده باشد تبرئه كرده است (زيرا اين سخن شايع بود كه حسّان عايشه را هجو كرده است) .⁽²⁾

دو. ابن‌اثير در شرح حال حسّان مى‌نويسد: او را شاعر رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گفتند. عايشه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را توصيف كرد و گفت: به خدا سوگند، اين توصيف مانند اشعارى است كه حسّان درباره حضرتش سروده است ... .

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مسجد، منبرى براى حسّان مى‌نهاد و او بر آن منبر مى‌ايستاد و اشعارى در ستايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواند و هجوهاى مشركان را پاسخ مى‌گفت. رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گفت: ما دام كه حسّان از فرستاده خدا دفاع كند، خدا او را به روح‌القدس تأييد مى‌كند.⁽³⁾

سه. ابن‌حجر عسقلانى مى‌گويد: در صحيحين از براء روايت شده كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حسّان گفت: در هجو مشركان شعر بگو كه جبرئيل با تو است.

ابوداوود از لؤىّ، از ابن‌ابى‌زِناد، از پدرش، از هشام بن عُروه، از عايشه روايت كرده است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مسجد، منبرى براى حسّان مى‌نهاد و او بر آن منبر مى‌ايستاد

و هجو كنندگان حضرتش را هجو مى‌كرد. رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گفت: ما دام كه حسّان از پيامبر خدا دفاع كند، روح‌القدس با او خواهد بود.

حاكم نيشابورى نيز در شرح حال حسّان احاديثى آورده كه بعضى‌شان ذكر شد. يكى از آن احاديث اين است: ابوالعباس محمد بن يعقوب، از حسن بن على بن عفّان، از ابواُسامه، از وليد بن كثير، از يزيد بن عبداللّه بن قسيط، از ابوالحسن بنده بنى‌نوفل براى ما روايت كرد: هنگامى كه سوره شعراء نازل شد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را بر مسلمانان خواند، وقتى به اين آيه رسيد: «وَ الشُعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ»⁽¹⁾: «و شاعران را گمراهان پيروى كنند» ، عبداللّه بن رواحه و حسّان بن ثابت گريه‌كنان نزديك حضرت آمدند.

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين آيه رسيد: «وَ عَمِلُوا الصالِحاتِ» : «كسانى كه كارهاى نيك كنند» ، فرمود: يعنى شما. و وقتى آيه «وَ ذَكَرُوا اللّه‌َ كَثيرا» : «و خداى را بسيار ياد كنند» ، را خواند، فرمود: يعنى شما. و چون «وَ انتَصَرُوا مِن بَعدِ ما ظُلِمُوا»⁽²⁾: «و پس از آنكه ستم ديده‌اند داد مى‌ستانند» ، را خواند، فرمود: يعنى شما.⁽³⁾

وجه دوم: اين شعر به اِذن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سروده شده است

حسّان اين شعر را پس از درخواست اذن از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سرود. آن حضرت نيز به او اجازه داد و فرمود: بگو به لطف خدا. اين كلام حضرت بزرگ‌ترين شاهد و راست ترين برهان بر حجيت اين شعر است.

وجه سوم: تقرير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

در احاديثى كه اهل‌سنت در گزارش ماجراى شعر سرودن حسّان در روز غدير خم روايت كرده‌اند، آمده كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اين شعر گوش داد و مضمونش را تقرير كرد. از سوى ديگر، همه مسلمانان در اينكه تقرير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دليل قاطع بر حجيت و درستى كارى است، هم عقيده هستند.

وجه چهارم: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شعر حسّان را نيكو شمرد

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به روشنى اين شعر را نيكو شمرد، و پس از آنكه حسّان آن را به پايان رساند به او فرمود: اى حسّان، مادام كه با زبانت از ما دفاع كنى به روح القدس مؤيّد خواهى بود. اين در روايت محمد بن يوسف گنجى و سبط بن جوزى گذشت.

وجه پنجم: اين شعر در حضور صحابه سروده شد

حسّان بن ثابت اين شعر را در روز غدير خم و بلافاصله پس از سخنرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيش از آنكه گروه‌هاى پرشمار صحابه عادل رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و دسته‌هاى مسلمانان پراكنده شوند، سرود و هيچ يك از آنان سروده حسّان را انكار نكرد و به شعر او و استفاده‌اش از حديث غدير اعتراض نكرد. بنابراين، به اجماع همه صحابه ثابت مى‌شود كه مراد از «مَولى» در اين حديث «امام» و «هادى» است. اين اعتراض معترضان و تأويل تأويل‌گران را از اعتبار مى‌اندازد.

وجه ششم: تقرير خلفاى سه‌گانه

شكى نيست وقتى كه حسّان شعرش را در روز غدير خم خواند خلفاى سه‌گانه حاضر بودند. در هيچ جا نقل نشده كه يكى از اين سه تن به حسّان و شعرش اعتراضى كرده باشد. با اينكه خليفه دوم از ميان اين سه خليفه در موارد متعدد بسيار اعتراض مى‌كرد. اين نشان مى‌دهد كه نزد اين سه خليفه، مانند ديگر مسلمانان حاضر در روز غدير، «مَولى» در حديث غدير به معناى «امام» و «هادى» بوده است.

وجه هفتم: آيه تبليغ در شعر حسّان

يكى از مواردى كه در آن به آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... » اشاره شده غديريه حسّان بن ثابت است:

اَلَم تَعلَمُوا أنَّ النَبىَّ مُحَمَّدا *** لَدى دَوحِ خُمٍّ حينَ قامَ مُناديا

وَ قَد جاءَهُ جِبريلُ مِن عِندِ رَبِّهِ *** بِأنَّكَ مَعصُومٌ فَلا تَكُ وانيا

وَ بَلِّغهُمُ ما أنزَلَ اللّه‌ُ رَبُّهُم *** وَ اِن أنتَ لَم تَفعَل وَ حاذَرتَ باغيا

عَلَيكَ فَما بَلَّغتَهُم عَن اِلاهِهِم *** رِسالَتَهُ اِن كُنتَ تَخشَى الأعاديا

شعرِ قيس بن سعد در حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام

شعرِ قيس بن سعد در حضور اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

نظم و نثر براى غدير از مؤثرترين شيوه‌ها در تبليغ فراگير آن است، و اين جهت گيرى در زمان معصومين عليهم‌السلام با تأكيد خاص و تأييد صريح ايشان پيگيرى شده و راه آينده را در اين باره نشان داده است.

دو اقدام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين عليه‌السلام در مورد شعر غدير و در آن موقعيت پر حساسيت، به همه فهماند كه اعراض پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از شعر در غير محدوده دين و اهل‌بيت عليهم‌السلام است. بدين گونه راه تبليغِ غدير از طريق شعر براى شاعران دوستدار اهل‌بيت عليهم‌السلام باز شد، به گونه‌اى كه شعرا از اصحاب ائمه عليهم‌السلام درباره غدير شعر سرودند و در محضر ايشان و يا دوستانشان آن را خواندند.

در اين باره مى‌توان از قيس بن سعد بن عباده از اصحاب اميرالمؤمنين و امام حسن عليهماالسلام و از سرلشكران در جنگ صفين نام برد؛ كه علامه امينى در كتاب «الغدير» شعر او را آورده است.

قيس بن سعد بن عباده اين اشعار را در ميدان جنگ براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام خواند⁽²⁾:

قُلتُ لَمّا بَغَى العَدُوُّ عَلَينا *** حَسِبنا رَبَّنا وَ نِعمَ الوَكيل

وَ عَلىٌّ إمامُنا وَ إمامٌ *** لِسِوانا أتى بِهِ التَنزيل

وَ مَن قالَ النَبىُّ: مَن كُنتُ مَولاهُ *** فَهذا مَولاهُ خَطبٌ جَليل

گفتم وقتى دشمن بر ما ستم نمود، خدا براى ما كافى است و او خوب وكيلى است.

و على عليه‌السلام امام ما و امام ديگران است، و اين حقيقت از سوى خداست.

و آن كس كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حقش فرمود: هر كس من مولاى او هستم اين (على عليه‌السلام) مولاى اوست، و اين امرى بزرگ است.

شعر غديرِ طرِمّاح در حضور معاويه

شعر غديرِ طرِمّاح در حضور معاويه⁽¹⁾

روزى سه نفر از شعرا نزد معاويه بودند: طرِمّاح، هشام مرادى، محمد بن عبداللّه حميرى. معاويه كيسه زرى بيرون آورد و مقابل خود گذاشت و گفت: اى شعراى عرب، درباره على بن ابى‌طالب شعرى بگوييد ولى جز حق نگوييد. من فرزند ابوسفيان نيستم اگر اين كيسه را به كسى بدهم جز آنكه درباره على حق را بگويد.

طرمّاح برخاست و درباره حضرت ناسزا گفت. هشام مرادى نيز ناسزا گفت. عمروعاص به محمد بن عبداللّه حميرى گفت: اكنون تو بگو، ولى غير حق مگو. سپس عمروعاص به معاويه گفت: قسم ياد كرده‌اى كه اين كيسه را ندهى جز به كسى كه درباره على حق را بگويد. معاويه گفت: آرى. محمد بن عبداللّه حميرى برخاست و اشعار بلندى در مدح اميرالمؤمنين عليه‌السلام سرود، كه يك بيت آن درباره غدير بود:

تَناسَوْا نَصْبَهُ فى يَومِ خُمٍّ *** مِنَ الْبارى وَ مِنْ خَيْرِ الاَنامِ

يعنى: فراموش كردند نصب على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را در روز غدير خم از سوى‌خداوند و از سوى بهترين مردم !

معاويه گفت: تو از همه راست‌تر گفتى ! كيسه زر را تو بردار !⁽²⁾

شعرِ غدير كُميت در حضور امام عليه‌السلام

شعرِ غدير كُميت در حضور امام عليه‌السلام⁽³⁾

از جمله افراد سرشناس كه مسئله غدير را به نظم در آورده كميت بن زياد اسدى است. وى يكى از شاعران معروف و به نام شيعى است، كه در زمينه سرودن شعر براى اهل‌بيت عليهم‌السلام يد طولايى داشت.

كميت شاعر در «هاشميّات» خود قدم بزرگى در احياء تاريخ اهل‌بيت عليهم‌السلام برداشته است، و چون ميلادش در سنه 60 و وفاتش در سنه 126 هجرى است، درست زمانش

مطابق زمان امام زين‌العابدين و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم‌السلام بوده، و در كوران شدت خلفاى بنى‌اميه مى‌زيسته است. او با تحمل رنج‌ها و حبس‌ها و آزارها از گفتن قصائد دريغ نكرد، و در افشاى جرم مخالفان و بيان مظلوميت اهل‌بيت عليهم‌السلام داد سخن داده است.

كميت در اشعارى كه به عنوان غدير خم سروده، از ولايت و لزوم پيروى از آن سخن گفته است. در اينجا بعضى از ابيات قصيده عينيه او را مى‌آوريم:

وَ يَومَ الدَّوحِ دَوحِ غَديرِ خُمٍّ *** أبانَ لَهُ الوَلايَهَ لَو أُطيعا

وَلكِنَّ الرِجالَ تَبايَعُوها *** فَلَم أرَ مِثلَها خَطَرا مَبِيعا

فَلَم أُبلِغ بِها لَعنا وَ لكِن *** أساءَ بِذاكَ أوَّلُهُم صِنيعَا

فَصارَ بِذلِكَ أقرَبُهُم لِعَدل *** إلى جَورٍ و أحفَظُهُم مُضيعا

أضاعُوا أمرَ قائِدِهِم فَضَلُّوا *** وَ أقومِهِم لَدَى الحِدثانِ ريعَا

تَناسَوا حَقَّهُ وَ بَغَوا عَلَيهِ *** بِلا تِرَهٍ وَ كانَ لَهُم قَريعَا

فَقُل لِبَنى‌أُمَيَّةَ حَيثُ حَلُّوا *** وَ إن خِفتَ المُهَنَّدَ وَ القَطيعَا:

ألا أُفٍّ لِدَهرٍ كُنتُ فيهِ *** هِدانا طائِعا لَكُمُ مُطيعَا

أجاعَ اللّه‌ُ مَن أشبَعتُمُوُه *** وَ أشبَعَ مَن بِجَورِكُمُ أُجيعَا

وَ يَلعَنُ فَدَّ أُمَّتِهِ جَهارا *** إذا ساسَ البِرَيَّةَ وَ الخَليعَا

بِمَرضِىِّ السياسَةِ هاشِمىٌّ *** يَكُونُ حَيّا لأُمَّتِهِ رَبيعا

وَ لَيثا فى المَشاهِدِ غَيرَ نُكسٍ *** لِتَقويمِ البَريَّةِ مُستَطيعا

يُقيمُ أُمُورَها وَ يَذُبُّ عَنها *** وَ يَترُكُ جَدبَها أبَدا مَريعا

و در روزى كه از درخت سايبان درست كردند؛ از درختان غدير خم، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را بر مردم آشكارا نمود، اگر مورد قبول واقع مى‌شد و پيروى مى‌شد.

ولى مردان از قوم آن را داد و ستد كردند، و من هيچ گاه نديده‌ام امر بزرگى آن (ولايت) مورد مبايعه قرار گيرد.

من لعنت و تبرّى خود را بدين خريد و فروش نمى‌رسانم، ولى اول آنان بدين مبايعه كار زشتى انجام داد.

و بدين عمل، نزديك‌ترين آنها به عدالت به سوى جور و ستم كشيده شد، و نگهبان‌ترين آنها خراب كننده و ضايع كننده شد.

امر و فرمان و رهبرشان (على عليه‌السلام) را ضايع كردند و لذا گمراه شدند. آن كس كه در حوادث جهان از همه افراد استوارتر و با سعه صدر بود.

حقّ او را عمدا به فراموشى سپردند، و بر او ستم كردند، بدون آنكه قصاصى از او طلب داشته باشند، و با آنكه او رئيس و سرپرست ايشان بود.

پس اگر چه از شمشير آبدار و برهنه بنى‌اميه بترسى و از قطعه قطعه شدن بيم داشته باشى، به ايشان بگو هر جا كه باشند:

اى افّ باد بر آن روزگارى كه من در آن بوده باشم، و مطيع و منقاد شما باشم، و از نبرد با شما احساس سنگينى نمايم.

خداوند گرسنه گرداند كسى را كه شما سير كرده‌ايد، و سير كند كسى را كه از ستم شما گرسنه شده است.

و آن فردِ بارز و بى‌شرمِ و عزل شده امتش را آشكارا لعنت مى‌كند، هنگامى كه خداوند مردم را تدبير كند.

به دست آن هاشمى پسنديده، كه براى امت خويش چون باران حيات‌بخش و بهار با طراوت است.

آن هاشمى كه همچون شير نر در معركه‌ها و مشاهد نبرد بدون اضطراب، براى بر پا داشتن مردم جهان نيرومند و تواناست.

و پيوسته امور امت را بر پا مى‌دارد، و از حريم امت دفاع مى‌كند، و همواره زمين‌هاى خشك امت را به زمين‌هاى آباد و پربهره در مى آرود.

در مورد غديريه كميت، هناد بن سرى مى‌گويد: اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در خواب ديدم. حضرت فرمود: شعر كميت را برايم بخوان كه مى‌گويد: «وَ يَومَ الدوحِ دوح غَدير خُمٍّ ... » . من آن اشعار را براى حضرت خواندم. فرمود: اى هناد، شعر مرا هم به آن اضافه كن⁽¹⁾:

وَ لَم أرَ مِثلَ ذاكَ اليَومَ يَوما *** وَ لَم أرَ مِثلَهُ حَقّا أُضيعا

و هيچ روزى را به مانند آن روز نديدم، و در عين حال هيچ حقى نديدم كه مانند آن ضايع شود.

سيد حِميَرى و شعر غدير در حضور امام

اشاره

سيد حِميَرى و شعر غدير در حضور امام⁽²⁾

يكى از شعراى نام‌آور اهل‌بيت عليهم‌السلام بلكه عرب، سيد اسماعيل حميرى (م 173 ق) از اصحاب امام صادق عليه‌السلام است. حميرى در موارد متعددى در اشعارش واقعه و حديث غدير را آورده است. در اينجا به هفت مورد اشاره مى‌شود:

غديريه اول

يا بائِعَ الدينِ بِدُنياهُ *** لَيسَ بِهذا أمرُ اللّه‌ِ

مِن أينَ أبغَضتَ عَلىَّ الوَصىّ *** وَ أحمَدُ قَد كانَ يَرضاهُ ؟

مَنِ الَذى أحمَدُ مِن بَينِهِم *** يَوم غَديرِ الخُمِّ ناداهُ ؟

أقامَهُ مِن بَينِ أصحابِهِ *** وَ هُم حَواليهِ فَسمّاهُ:

هذا عَلىُّ بنُ أبى‌طالِبٍ *** مَولى لِمَن قَد كُنتُ مَولاهُ

فَوالِ مَن والاهُ يا ذَا العُلا *** وَ عادِ مَن قَد كانَ عاداهُ

اى دين به دنيا فروش ! خداوند به چنين كارى فرمان نداده است.

چرا به على عليه‌السلام وصى كه احمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از او خشنود بود، كينه مى‌ورزى ؟

كيست آن كه احمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را در روز غدير خم فرا خواند ؟

و در ميان يارانى كه در پيرامونش بودند، به پا داشت و از او نام برد و گفت:

اين على بن ابى‌طالب مولاى آن كس است كه من مولاى اويم.

اى خداى متعال، دوستان او را دوست بدار و با دشمنانش دشمن باش.

غديريه دوم

هلاّ وَقَفتَ عَلَى المَكانِ المُعشِبِ *** بَينَ الطُوَيلِع فَاللوى مِن كَبكَب

چرا در جايگاه پر گياهى كه ميان «طويلع» و ريگستان «كبكب» است درنگ نمى‌كنى ؟

سيد حميرى در ادامه قصيده مى‌گويد:

وَ بِخُمٍّ إذ قالَ الإلهُ بِعَزمِهِ *** قُم يا مُحَمَّد فِى البَريَّةِ فَاخطِب

وَ انصِب أباحَسَنٍ لِقَومِكَ إنَّه *** هادٍ وَ ما بَلَّغتَ إن لَم تَنصِب

فَدَعاهُ ثُمَّ دَعاهُم فَأقامَهُ *** لَهُم فَبَينَ مُصدِّقٍ وَ مُكَذِّب

جَعَلَ الوِلايَةَ بَعدَهُ لِمُهَذَّبٍ *** ما كانَ يَجعَلُها لِغَيرِ مُهَذَّب

وَ لَهُ مَناقِبُ لا تُرامُ مَتى يُرِد *** ساعٍ تَناوَلَ بَعضُها بِتَذَبذُب

إنّا نُدينُ بِحُبِّ آلِ‌مُحَمَّدٍ *** دينا وَ مَن يُحبُبهُم يُستَوجَب

مِنّا المَوَدَّةُ وَ الوِلاءُ وَ مَن يُرِد *** بَدَلاً بِآلِ‌مُحَمَّدٍ لا يُحبَب

وَ مَتى يَمُت يُرِدِ الجَحيمَ وَ لا يُرِد *** حَوضَ الرَسولِ وَ إن يَرِدهُ يُضرَب

ضَربَ المَحاذِرِ أن تَعرَّ رِكابَهُ *** بِالسَوطِ سالِفَةَ البَعيرِ الأجرَب

وَ كأنَّ قَلبى حينَ يَذكُرُ أحمَدا *** وَ وَصىَّ أحمَدٍ نيطَ مِن ذى‌مِخلَب

بذُرى القَوادِمِ مِن جَناح مُصَعَّدٍ *** فِى الجَوِّ أو بِذُرى جَناحٍ مُصوَّب

حَتّى يَكادُ مِنَ النِزاعِ إلَيهِما *** يَفرى الحِجابَ عَنِ الضُلوعِ القُلَّب

هِبَةٌ وَ ما يَهَبِ الإلهُ لِعَبدِهِ *** يَزدَد وَ مَهما لا يَهِب لا يوهَب

يَمحو وَ يُثبِت ما يَشاء وَ عِندَهُ *** عِلمُ الكِتابِ وَ عِلمُ ما لَم يَكتُب

و در خم غدير، آنگاه كه خداوند به امرى استوار فرمود: اى محمد ! در ميان مردم برپاخيز و خطبه بخوان.

و اباالحسن را به امامت منصوب كن، كه او به راستى راهنما است، و اگر چنين نكنى تبليغ رسالت نكرده‌اى.

پس آنحضرت على عليه‌السلام و ديگران را فرا خواند، و او را در ميان مردمى كه دسته‌اى تصديق و گروهى تكذيب مى‌كردند بودند بلند كرد.

و ولايت را پس از خود به چنين وارسته‌اى واگذار فرمود، و آن را به دست مردم ناشايست نسپرد.

على عليه‌السلام را مناقبى است كه هيچ كوشائى (هر چند تلاش كند) به برخى از آن هم دسترسى نمى‌يابد.

ما به آئين دوستىِ آل‌محمد عليهم‌السلام مى‌گرويم، و دوستداران آنان را شايانِ.

مهر و محبت خويش مى‌دانيم، و اما آنكه خواهان ديگرى در عوض آنهاست محبوب ما نخواهد بود.

چنين كسى چون بميرد به دوزخ رود و به حوض پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در نيايد، و اگر خواست در آيد (تازيانه) مى‌خورد.

مانند شتر گَر زده‌اى كه ساربان تازيانه به گردنش مى‌زند، تا با ديگر شتران نياميزد و آنها را بيمار نكند.

دلم چون به ياد احمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و جانشين او مى‌افتد، گويى به شهپر پرنده تيزبالى بسته شده است.

كه از زمين رو به آسمان يا از آسمان رو به زمين در پرواز است.

و دل از شوق آن دو چنان مى‌طپد كه نزديك است پرده را بشكافد، و از دنده‌هاى برگشته بيرون افتد.

اين موهبتى الهى است، و آنچه خدا به بنده‌اش مى‌بخشد فزونى مى‌گيرد، و چون او نبخشد موهبتى در كار نخواهد بود.

او هر چه را بخواهد پاك و يا ثبت مى‌كند، و علم نوشته و نانوشته در نزد او است.

اين قصيده 112 بيت دارد و «مُذَهَّبة» ناميده مى‌شود. سيد مرتضى علم‌الهدى آن را شرح كرده، و به سال 1313 در مصر چاپ شده است. وى در شرح اين بيت: وَ انصِب أباحَسَنٍ لِقَومِكَ إنَّه، هادٍ وَ ما بَلَّغتَ إن لَم تَنصِب، گفته كه لفظ «نصب» كه در اين بيت آمده جز در مورد امامت و خلافت شايسته استعمال نيست.

همچنين اين سخن شاعر كه مى‌گويد: جَعَلَ الوِلايَةَ بَعدَهُ لِمُهَذَّبٍ، صراحت در امامت دارد، زيرا آنچه پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام واگذار شده امامت است، كه محبت و نفرت در حال حاصل بوده و اختصاص به پس از وفات ندارد.

همچنين حافظ نسابه اشرف بن اعزّ معروف به تاج‌العلى حسينى (م 610 ق) اين قصيده را شرح كرده است.

غديريه سوم

خِف يا مُحَمَّدُ فالِقَ الإصباح *** وَ أزِلَّ فَسادَ الدينِ بِالإصلاح

أ تَسُبُّ صِنوَ مُحَمَّدٍ وَ وَصيَّهُ *** تَرجو بِذاكَ الفَوزَ بِالإنجاح ؟

هَيهاتَ قَد بُعدا عَلَيكَ وَ قَرَّبا *** مِنكَ العَذابُ وَ قابِضُ الأرواح

أوصَى النَبىُّ لَهُ بِخَيرِ وَصيَّةٍ *** يَومَ الغَديرِ بِأبيَنِ الإفصاح

مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا وَ اعلَموا *** مَولاهُ قَولَ إشاعَةٍ وَ صُراح

قاضِى الدُيونِ وَ مُرشِدٌ لَكُم كَما *** قَد كُنتُ أرشُدُ مِن هُدى وَ فَلاح

أغَوَيتَ أُمّى وَ هِىَ جِدُّ ضَعيفَةٍ *** فَجَرَت بقاعِ الغَىِّ جَرْىَ جِماح

بِالشَتمِ لِلعَلَمِ الإمامِ وَ مَن لَهُ *** إرثُ النَبىِّ بأوكَدِ الإيضاح

إنّى أخافُ عَلَيكُما سَخَطَ الَذى *** أرسَى الجِبالُ بِسَبسَبٍ صَحصاح

أبَوَىَّ فاتَقيا الإلهَ وَ أذعِنا *** لِلحَقِّ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .⁽¹⁾

اى محمد، از خدائى كه شكافنده عمود صبح است بترس ! و تباهى دينت را با سامان بخشيدن به آن از بين ببر.

آيا برادر و جانشين محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را لعن مى‌كنى، و با اين كار رسيدن به رستگارى را اميد مى دارى ؟

هيهات ! مرگ بر تو، و عذاب و عزرائيل به تو نزديك باد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به بهترين وصيت‌ها و آشكارترين بيان‌ها در روز غدير خم درباره على عليه‌السلام سفارش فرمود.

و با سخنى منتشر شده و آشكار فرمود: هر كس من مولاى اويم بدانيد كه اين على مولاى او است.

او پرداخت كننده قرض‌ها و راهنماى شما است، همانطور كه خود من شما را به هدايت و رستگارى رهبرى كردم.

اى پدر ! تو مادر مرا نيز كه زنى سخت ناتوان بود از راه به در بردى، و او را راهى بيابان گمراهى كردى.

با لعن بر امام به نامى كه ميراث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اصرار هر چه بيشتر به او تعلق يافته بود.

به راستى كه من از خشم خداوندى كه كوه‌هاى گران را در سرزمين‌هاى باز و تهى برافراشته است بر شما بيمناكم.

اى پدر و مادر من ! از خدا بترسيد و بحق اعتراف كنيد.

اين شعر ابياتى است كه سيد حميرى براى پدر و مادر اباضى مذهب خود نوشته و آنها را به تشيع و دوستى اميرالمؤمنين عليه‌السلام دعوت نموده و از لعن آن امام باز داشته است. مرزبانى اين شعر را روايت كرده است.

غديريه چهارم

إذا أنَا لَم أحفَظ وَصاةَ مُحَمَّدٍ *** وَ لا عَهدَهُ يَومَ الغَديرِ المُؤَكَّدا

فَإنّى كَمَن يَشرِى الضَلالَةَ بِالهُدى *** تَنَصَّرَ مِن بَعدِ الهُدى أو تَهَوَّدا

وَ ما لى وَ تَيما أو عَديّا وَ إنَّما *** أولو نِعمَتى فِى اللّه‌ِ مِن آلِ‌أحمَدا

تُتِمُّ صَلاتى بِالصَلاةِ عَلَيهِم *** وَ لَيسَت صَلاتى بَعدَ أن أتَشَهَّدا

بِكامِلَةٍ إن لَم أصِل عَلَيهِم *** وَ أدعُ لَهُم رَبّا كَريما مُمَجَّدا

بَذَلتُ لَهُم وُدّى وَ نُصحى وَ نُصرَتى *** مَدَى الدَهرِ ما سُمّيَت يا صاحِ سَيّدا

وَ إنَّ أمرأ يُلحى عَلى صِدقٍ وُدَّهُم *** أحَقُّ وَ أولى فيهِم أن يُفَنِّدا

فإن شِئتَ فَاختَر عاجِلَ الغَمِّ ضلَّةٌ *** وَ إلاّ فَأمسِك كَى تُصانُ وَ تَحمِدا

آنگاه كه من وصيت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيمان استوار او را در غدير نگه ندارم.

به كسى مى‌مانم كه گمراهى را به هدايت خريده، و پس از ره يافتن به اسلام به نصرانيت يا يهوديت گرويده است.

مرا با (قبيله) تميم و عدى (ابوبكر و عمر) چه كار است، كه ولى نعمتان من در راه خدا منحصرا دودمان احمد اند.

نماز خود را با درود بر آنان به پايان مى‌برم، كه اگر پس از تشهد.

بر آنها درود نفرستم و خداى كريم و بزرگ را در دعا به آنها نخوانم نمازم كامل نخواهد بود.

اى همره من ! من مهر و محبت و يارى خود را از آن روز كه سيدم ناميدند به پاى آنان ريختم.

به راستى كه آن كس كه بر مهر راستين اين خاندان سرزنش مى‌كند سزاوارتر و بهتر اين است كه تكذيبش كنند.

اگر خواهى غمى گذران را سايه‌بان خويش گير، و گر نه خوددار باش تا مصون و محمود بمانى.

از اين قصيده 25 بيت در دست است. ابوالفرج در كتاب «الاغانى» آورده كه ابوخلال عتكى بر عقبة بن سالم وارد شد، و سيد در نزد عقبه بود. وى به جايزه‌اى براى سيد فرمان داد. ابوخلال كه شيخ و بزرگمرد طايفه بود به او گفت: اى امير ! اين عطايا را به مردى مى‌دهى كه از لعن ابوبكر و عمر باك ندارد ؟ عقبه گفت: من اين را نمى‌دانستم و بخشش من جز از جهت خويشاوندى و مودت پيشين و رعايت حق همسايگى او نيست. علاوه بر اين او دل به مهر خاندانى بسته است كه حق و جانبدارى آنان بر ما لازم است.

ابوخلال گفت: اگر او راستگوست، بگو ابوبكر و عمر را مدح كند تا برائت او را از نسبت تشيعى كه به وى مى‌دهند باز شناسيم. عقبه گفت: او خود سخن تو را شنيد و اگر بخواهد چنين مى‌كند. سيد گفت: آن گاه كه من وصيت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و پيمان استوار او را در روز غدير نگه ندارم ... . سپس خشمناك از جا برخاست. ابوخلال به عقبه گفت: اى امير ! مرا از شرّ سيد پناه ده كه خدا تو را از هر شرّى پناه دهد. گفت: چنين كردم، به شرط آنكه تو نيز پس از اين متعرض وى نشوى.

غديريه پنجم

قَد أطلَتُم فِى العَذلِ وَ التَنقيد *** بِهَوَى السَيِّدِ الإمامِ السَديد

مرا در مهرى كه به سرور و امام راستينم مى‌ورزم، بسيار سرزنش و نكوهش كرديد.

سيد در اين قصيده گويد:

يَومَ قامَ النَبىُّ فى ظِلِّ دَوحٍ *** وَ الوَرى فى وَديقَةٍ صَيخود

رافِعا كَفَّهُ بِيُمنى يَدَيهِ *** بائِحا بِاسمِهِ بِصَوتٍ مَديد:

أيُّهَا المُسلِمونَ هذا خَليلى *** وَ وَزيرى وَ وارِثى وَ عَقيدى

و ابنِ‌عَمّى ألا فَمَن كُنتُ مَولاهُ *** فَهذا مَولاهُ فَارعَوا عُهودى

وَ عَلىٌّ مِنّى بِمَنزِلِ هارونِ *** بنِ عِمرانَ مِن أخيهِ الوَدود

آن روز را به ياد آريد كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سايه درخت بزرگى ايستاد و مردم روز گرم و سوزانى را گذراندند.

دستش (على عليه‌السلام) را به دست راست خود بلند كرد و از او با آهنگى رسا نام برد و گفت:

اى مسلمانان ! اين دوست و وزير و وارث و هم پيمان است.

و پسرعموى من است و هان هر كس من مولاى اويم اين على عليه‌السلام مولاى اوست. پس به پيمان‌هاى من وفادار باشيد.

نسبت على عليه‌السلام به من همانند هارون پسر عمران با برادر مهربان او است.

غديريه ششم

أجِدُ بِآلُ فاطِمَةَ البُكور *** فِدَمعُ العَينِ مَنهَلٍّ غَزير

باران بامدادى بر آل‌فاطمه باريدن گرفت، و سيل اشك از ديده روان و ريزان شد.

در اين قصيده گويد:

لَقَد سَمِعوا مَقالَتَهُ بِخُمٍّ *** غَداةَ يَضُمُّهُم وَ هُوَ الغَدير

فَمَن أولى بِكُم مِنكُم فَقالوا *** مَقالَةَ واحِدٍ وَ هُم الكَثير

جَميعا أنتَ مَولانا وَ أولى *** بِنا مِنّا وَ أنتَ لَنا نَذير

فَإنَّ وَليَّكُم بَعدى عَلىٌّ *** وَ مَولاكُم هُوَ الهادِى الوَزير

وَزيرى فِى الحَياةِ وَ عِندَ مَوتى *** وَ مِن بَعدى الخليفَةُ وَ الأمير

فَوالى اللّه‌ُ مَن والاه مِنكُم *** وَ قابَلَهُ لَدَى المَوتِ السُرور

وَ عادَى اللّه‌ُ مَن عاداهُ مِنكُم *** وَ حَلَّ بِهِ لَدَى المَوتِ الثُبور

در نيمروزى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنها را در غدير خم گرد آورد، سخنش را شنيدند كه:

اولى از خودتان به خودتان كيست ؟ و آنها كه گروهى بسيار بودند هماهنگ گفتند:

تو مولا و ترساننده ما و از خود ما به ما اولائى، و او فرمود: پس ولىّ و مولاى شما پس از من اين على عليه‌السلام رهبر و وزير است.

او در زندگى و تا هنگام مرگ من وزير من و پس از آن خليفه و امير شما است.

پس هر كدام از شما على عليه‌السلام را دوست دارد خدا با او دوست باد، و هنگام مرگ او را به شادى روبرو كند.

و آنكه از ميان شما او را دشمن مى‌دارد خدا دشمن او باد، و زمان مرگ به او خوارى رساند.

غديريه هفتم

ألا الحَمدُ للّه‌ِ حَمدا كَثيرا *** وَلىِّ المَحامِدِ رَبّا غَفورا

هَدانى إلَيهِ فَوَحَّدتُهُ *** وَ أخلَصتُ تَوحيدَهُ المُستَنيرا

هان ! سپاس فراوان مخصوص خداوندى است كه ولى ستايش‌ها و پروردگار آمرزنده است.

مرا به پيشگاه خود رهبرى كرد، و من او را به يكتائى شناختم و به توحيد نور بخشش به اخلاص دل بستم.

سيد در اين قصيده گويد:

لِذلِكَ مَا اختارَهُ رَبُّه *** لِخَيرِ الأنامِ وَصيّا ظَهيرا

فَقامَ بِخُمٍّ بِحَيثِ الغَدير *** وَ حَطِّ الرِحالِ وَ عافَ المَسيرا

وَ قُم لَهُ الدَوحَ ثُمَّ ارتقى *** عَلى مَنبَرِ كانَ رَحلاً وَ كورا

وَ نادى ضُحى بِاجتِماعِ الحَجيج *** فَجاءوا إلَيهِ صَغيرا كَبيرا

فَقالَ وَ فى كَفِّهِ حَيدرٌ *** يَليحُ إلَيهِ مُبينا مِشيرا:

ألا إنَّ مَن أنَا مَولى لَهُ *** فَمَولاهُ هذا قَضا لَن يَجورا

فَهَل أنا بَلَّغتُ قالوا نَعَم *** فَقالَ اشهَدوا غَيبا أو حُضورا

يُبلِّغُ حاضِرَكُم غائِبا *** وَ أُشهِدُ رَبّىَ السَميعُ البَصيرا

فَقوموا بِأمرِ مَليكٍ السَما *** يُبايِعُهُ كُلُّ عَلَيهِ أميرا

فَقاموا لِبَيعَتِهِ صافِقين *** أكُفّا فَأوجَسَ مِنهُم نَكيرا

فَقالَ إلهى والِ الوَلىَّ *** وَ عادِ العَدُوَّ لَهُ وَ الكُفورا

وَ كُن خاذِلاً لِلأُلى يَخذُلون *** وَ كُن لِلأُلى يَنصُرونَ نَصيرا

فَكَيفَ تَرى دَعوةَ المُصطَفى *** مُجابا بِها أو هَباءا نَثيرا

أُحِبُّكَ يا ثانِىَ المُصطَفى *** وَ مَن أشهَدَ الناسُ فيهِ الغَديرا

وَ أشهَدُ أنَّ النَبىَّ الأمين *** بَلَّغَ فيكَ نِداءا جَهيرا

وَ أنَّ الَذينَ تَعادوا عَلَيكَ *** سَيُصلَونَ نارا وَ ساءت مَصيرا

به همين جهت، خداى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، على عليه‌السلام را به نام جانشينى پشتيبان براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، كه بهترين خلق است انتخاب كرد.

و او در كنار غدير خم درنگ كرد و بارها را فرود آورد و از رفتن باز ايستاد.

چوب‌ها را برافراشتند، و او بر منبرى كه از بار و بنه شتران فراهم آمده بود بالا رفت.

و در آن چاشتگاه، حاجيان را به گرد آمدن فرا خواند و خرد و بزرگ مردم به سويش روى آوردند.

و در حالى كه دست على عليه‌السلام را به دست داشت، و او را بى‌پرده نشان مى‌داد و به سوى وى اشاره مى‌كرد فرمود:

هان ! به راستى كه هر كس من مولاى او هستم اين على به امرى ناگسستنى سرور اوست.

آيا تبليغ كردم ؟ گفتند: آرى، فرمود: پس در غياب و حضور به آن گواهى دهيد.

حاضران به غائبان برسانند، و من نيز پروردگار شنوا و بيناى خود را بر آن گواه مى‌گيرم.

مردم برخاستند و براى بيعت دست در دست على عليه‌السلام نهادند. پس پيغمبر از آنها احساس نگرانى كرد.

و فرمود: خداوندا ! با دوست على عليه‌السلام دوست باش و دشمن و ناسپاس او را دشمن دار !

كسانى كه وى را خوار دارند خوارشان دار، و آنان كه با وى يارند ياورشان باش.

پس دعاى پيامبر مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را چگونه مى‌بينى ؟ آيا پذيرفته شده يا بر باد هوا رفته است ؟

اى على ! اى همانند مصطفى ! و اى كسى كه در كار ولايتت مردم در غدير خم حاضر آمدند !

دوستت دارم و گواهى مى‌دهم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله راستين با آهنگى رسا درباره‌ات تبليغ كرد.

و آنان كه با تو از در دشمنى در آمدند به آتش كشيده مى‌شوند، و دوزخ بد گذرگاهى است.

شعرِ غدير عَبدى كوفى در حضور امام عليه‌السلام

شعرِ غدير عَبدى كوفى در حضور امام عليه‌السلام⁽¹⁾

از ديگر افراد سرشناس كه مسئله غدير را به نظم در آورده ابومحمد سفيان بن مصعب عبدى كوفى، از شعراء اهل‌بيت عليهم‌السلام و از اصحاب امام صادق عليه‌السلام است. عبدى با مهر و شعر خود به پيشگاه اهل‌بيت عليهم‌السلام تقرّب جسته، و با صدق نيت و خلوص ارادت از مقبولين درگاه آنان گرديده است. شعر او متضمن بسيارى از مناقب مشهور اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ستايش فراوانى از آن حضرت و خاندان پاك اوست. اشعار عبدى در مصائب اهل‌بيت عليهم‌السلام و مرثيه‌هاى او نيز بسيار سوزناك است. در ميان اشعار وى، شعرى درباره غير از آل‌اللّه ديده نمى‌شود.

عبدى از شيعيان راسخ و با جلالت است. چنانچه مرحوم كَشّى در رجالش با اسناد خود از سماعه آورده كه گفت: امام صادق عليه‌السلام فرمود: اى گروه شيعيان، شعر عبدى را به فرزندانتان بياموزيد، كه وى بر دين خدائى است.⁽²⁾

همچنين اما صادق عليه‌السلام به او فرمود: نوحه‌اى را كه زنان در هنگام ماتم ميخواندند به شعر در آور.⁽³⁾

شيوه كار عبدى اين بود كه از امام صادق عليه‌السلام حديثى را در مناقب عترت طاهره عليهم‌السلام فرا مى‌گرفت، و در حال آن را به نظم مى‌كشيد و بر امام عرض مى‌كرد.

ابن‌عياشى در كتاب «مقتضب الاثر» از ابان بن عمر روايت كرده است كه گفت: من در خدمت امام صادق عليه‌السلام بودم كه سفيان بن مصعب عبدى شرفياب شد و عرض كرد: قربانت گردم، درباره اين سخن خداى متعال «وَ عَلَى الأعرافِ رِجالٌ يَعرِفونَ كُلاً بِسيماهُم»⁽⁴⁾چه مى‌فرمائيد ؟ فرمود: ايشان اوصياء دوازده گانه از آل‌محمد عليهم‌السلام هستند، كه نمى‌شناسد خدا را مگر آنكه آنان را شناخته باشد و ايشان نيز او را شناخته باشند.

عرض كرد: فدايت شوم، اعراف چيست ؟ فرمود: تپه‌هايى از مشك است كه رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و جانشينان او بر آن قرار مى‌گيرند، و همه را به چهرهاشان مى‌شناسند.

عبدى در ضمن قصيده‌اى طولانى در مورد غدير چنين گويد:

وَ كانَ عَنها لَهُم فى خُمٍّ مُزدَجَر *** لَمّا رَقى أحمَدُ الهادىُ عَلى قَتَب

وَ قالَ وَ الناسُ مَن دانَ إلَيهِ وَ مَن *** ثاوٍ لَدَيهِ وَ مَن مُصغٍ وَ مُرتَقِب

قُم يا عَلىُّ فَإنّى قَد أمَرتُ بِأن *** أبَلِّغُ الناسَ وَ التَبليغُ أجدَرُ بى

إنّى نَصَبتُ عَليّا هاديا عَلَما *** بَعدى وَ إنَّ عَليّا خَيرُ مُنتَصَب

فَبايَعوكَ وَ كُلُّ باسِطٌ يَدَهُ *** إلَيكَ مِن فَوقِ قَلبٍ عَنكَ مُنقَلَب

عافوكَ لا مانِعٌ طَولاً وَ لا حَصرٌ *** قَولاً وَ لا لَهجٌ بِالغِشِّ وَ الريَب

وَ كُنتَ قُطبَ رُحَى الإسلامِ دونَهُم *** وَ لا تَدورُ رَحىً إلاّ عَلى قُطُب

وَ لا تُماثِلُهُم فِى الفَضلِ مَرتَبَةً *** وَ لا تُشابِهُهُم فِى البَيتِ وَ النَسَب

و چون حضرت احمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه هادى امت است در خم بر روى كوهان‌هاى شتر بالا رفت، افرادى از آن جماعت بودند كه پيوسته مى‌خواستند خلافت را از على عليه‌السلام منع و طرد كنند و به دور افكنند.

و در حالى كه بعضى از آن جماعت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نزديك بودند، و بعضى در كنار آن حضرت سكنى گزيده بودند، و بعضى گوش فرا مى‌دادند، و بعضى انتظار وقوع حادثه‌اى را داشتند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

بپاخيز اى على ! زيرا كه من مأمور شده‌ام به اينكه تبليغ كنم و به مردم برسانم، و تبليغ براى من سزاوارتر است.

من على عليه‌السلام را به عنوان هدايت و عَلَم رهبرى بعد از خودم نصب كردم، و به درستى كه على عليه‌السلام بهترين فرد پسنديده و انتخاب شده و گزيده شده براى منصب امامت است.

پس آن جماعت با تو (اى على) بيعت كردند، و هر يك از آنها دست خود را براى بيعت به سوى تو دراز كرد، ولى اين بيعت از فراز دل و قلب بود نه از درون آن، و خواسته آنان از تو روى گردان و به سوى غير تو متوجه بود.

ايشان تو را از هر بدى و علت و ناپاكى مبرّا و منزّه مى‌دانستند؛ نه از جهت سعه و قدرت تو منعى بود، و نه از جهت گفتار و سخن تو كوتاهى و ضعفى بود، و نه از جهت تحريض و اصرار به خيانت و شك و تهمت متهم بودى !

تو (اى على) قطب آسياى اسلام و محور گردش آن بودى نه ايشان، و هيچ گاه چرخ آسيا بدون قطب نمى‌گردد.

نه در فضيلت و شرف هم‌رتبه ايشان بودى ! و نه در اصالت خاندان و نسب شبيه آنان بودى.

شعرِ غدير ابوتمام طائى در حضور امام عليه‌السلام

شعرِ غدير ابوتمام طائى در حضور امام عليه‌السلام⁽¹⁾

ابوتمام طائى است يكى از اصحاب سرشناس امامين عسكريين عليهماالسلام بوده است. قصيده غديريه ابوتمام طائى (م 231 ق) كه در ديوان او آمده 73 بيت است. وى در اين قصيده، پس از بيان فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌گويد:

مَشاهِدُ كانَ اللّه‌ُ كاشِفَ كَربِها *** وَ فارِجَهُ وَ الأمرُ مُلتَبِسٌ إمرُ

وَ يَومَ الغَديرِ إستَوضَحَ الحَقَّ أهلُهُ *** بِضَحياء«2» لا فيها حِجابٌ وَ لا سِترُ

أقامَ رَسولُ‌اللّه‌ِ يَدعوهُمُ بِها *** لِيَقرِبَهم عُرفٌ وَ يَنآهُمُ نُكرُ

يَمُدُّ بِضَبعَيهِ وَ يُعلِمُ«3» أنَّهُ *** وَلىٌّ وَ مَولاكُم فَهَل لَكُمُ خُبرُ

يَروحُ وَ يَغدو بِالبَيانِ لِمَعشَرٍ *** يَروحُ بِهِم غَمرٌ وَ يَغدو بِهِم غَمرُ

فَكانَ لَهُم جَهرٌ بإثباتِ حَقِّهِ *** وَ كانَ لَهُم فى بَزِّهِم حَقَّهُ جَهرُ

أ ثَمَّ جَعَلتُم حَظَّهُ حَدَّ مُرهَفٍ *** مِنَ البيضِ يَوما حَظُّ صاحِبِهِ القَبرُ

بِكَفَّى شَقىٍّ وَجَّهَتهُ ذُنوبُهُ *** إلى مَرتَعٍ يُرعى بِهِ الغَىُّ وَ الوِزرُ

معركه‌هايى كه فقط خدا غمگسار اندوه آن، و هنگامى كار در هم پيچيده مى‌شد گشايشگر دشوارى آن بود.

و در روز غدير در بيابانى كه در آن پرده و پوششى نبود، حق بر اهلش آشكار شد.

پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بپا خاست و مردم را به حق فرا خواند، تا نيكى به حريم آنان نزديك و زشتى از پيرامونشان دور شود.

بازوان على عليه‌السلام را گرفت و اعلام كرد كه او سرور و سرپرست شما است، آيا مى‌دانيد ؟

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز و شب خود را به اين بيان با مردمى كه بامداد و شامشان به گمرهى و نادانى مى‌گذشت گذراند.

تا حق بر آنها نمودار شد، و آنها نيز آشكارا اين حق را ربودند.

پس از اين جريان آيا بهره على عليه‌السلام را بروز شهادت از دم شمشيرى بايد داد كه در كف مرد تيره‌روزى بود كه گناهانش وى را به چراگاه گمرهى و شومى مى‌فرستاد ؟

شعرِ دِعبِل خُزاعى در غدير

شعرِ دِعبِل خُزاعى در غدير⁽¹⁾

دعبل خزاعى از جمله شاعران بزرگ و مشهور اهل‌بيت عليهم‌السلام است. دعبل همچون بسيارى از شاعران از غدير در اشعار خود ياد كرده است. وى در ضمن قصيده‌اى كه 121 بيت دارد در مورد غدير چنين مى‌گويد⁽²⁾:

وَ مَا سَهَّلَت تِلكَ المَذاهِبَ فيهِمُ *** عَلَى الناسِ إلاّ بَيعَةُ الفَلَتاتِ

وَ ما قيلَ أصحابُ السَقيفَةِ جَهرَةً *** بِدَعوى تُراثٍ فِى الضَلالِ نَتاتِ

وَ لَو قَلَّدوا الموصى إلَيهِ أُمورَها *** لَزمَّت بِمَأمونَ عَنِ العَثَراتِ

أخى خاتَمِ الرُسلِ المُصَفّى مِنَ القَذى *** وَ مُفتَرِسِ الأبطالِ فِى الغَمَراتِ

فَإن جَحَدُوا كانَ الغَديرُ شَهيدَهُ *** وَ بدرٌ و أُحدٌ شامِخُ الهَضَباتِ

و آىٌ مِنَ القُرآن تُتلى بِفَضلِهِ *** وَ إيثارُهُ بِالقوتِ فِى اللَزباتِ

وَ غُرُّ خِلالٍ أدرَكَتهُ بِسَبقِها *** مَناقِبُ كانَت فيهِ مُؤتَنِفاتِ

بر مردم آسان نكرده كه اين مذهب‌ها در بين آنها باشد، مگر بيعتى كه از روى عجله و بدون فكر انجام شد.

و (اگر اين بيعت نبود) سخنى كه ياران سقيفه با ادّعاى ارث آشكارا گفتند، در گمراهى بالا نمى رفت.

اگر امور مردم (خلافت) را به دست كسى كه به او وصيت شده بود (على عليه‌السلام) مى‌سپردند، امور منظّم مى‌شد و مردم از لغزش‌ها ايمن مى‌شدند.

برادر خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه از آلودگى پاك شده است، و در گرداب‌هاى جنگ گردن پهلوانان را شكست.

پس اگر انكار كنند، غدير و بدر و كوه‌هاى بلند و گسترده اُحد شاهد او هستند.

و آياتى از قرآن كه خوانده مى‌شود درباره فضيلت او و ايثار او و قوت و غذايش در زمان سختى و شدّت (شاهد او هستند) .

و صفات درخشانى كه او بر آنها سبقت گرفت، فضائل و مناقبى هستند كه او پيش از همه به آنها آراسته بود.

شعرِ صاحب بن عبّاد در غدير

شعرِ صاحب بن عبّاد در غدير⁽¹⁾

از ديگر افراد مشهور و به نام كه مسئله غدير را به نظم در آورده صاحب بن عباد (ت 326، م 385 ق) است⁽²⁾:

يا كُفوَ بِنتِ مُحَمَّدٍ لَولاكَ ما *** زُفَّت إلى بَشَرٍ مَدَى الأحقابِ

يا أصلَ عِترَةِ أحمَدٍ لَولاكَ لَم *** يَكُ أحمَدُ المَبعوثُ ذا أعقابِ

كان النَبىُّ مَدينَةَ العُلمِ الَتى *** حَوَتِ الكَمالَ وَ كُنتَ أفضَلَ بابِ

رُدّت عَلَيكَ الشَمسُ وَ هِىَ فَضيلَةٌ *** بَهَرَتْ فَلَم تُستَر بِلَفِّ نِقابِ

لَم أحكِ إلاّ ما رَوَتْهُ نَواصِبٌ *** عادَتكَ فَهِىَ مُباحَةُ الأسلابِ

عومِلتَ يا تِلوَ النَبىِ وَ صِنوَهُ *** بأوابدٍ جاءَت بِكُلِّ عُجابِ

قَد لَقَّبوكَ أباتُرابٍ بَعدَ ما *** باعوا شَريعَتَهم بِكَفِّ تُرابِ

لَم تَعلَموا أنَّ الوَصىَّ هُوَ الَذى *** آتَى الزَكاةَ وَ كانَ فِى المِحرابِ

لَم تَعلَموا أنَّ الوَصِىَّ هُوَ الَذى *** حَكَمَ الغَديرُ لَهُ عَلَى الأصحابِ

اى همسر دخت محمد عليهاالسلام، اگر گوهر وجودت نبود او به خانه شوهر نمى‌رفت.

اى ريشه خاندان احمد عليهم‌السلام، اگر تو نبودى از احمد مرسل صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسلى بجا نمى‌ماند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه شهر علم و به هر گونه كمال آراسته بود، دروازه طلائى آن شهر توئى.

خورشيد بخاطر تو بازگشت و آن منقبتى است كه پرده‌پوشى نتوان كرد.

من آنچه را دشمنانت روايت كرده‌اند بازگو كردم، به همين جهت جان و مال آنها را حلال مى‌شمارم.

اى همتاى محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، اى پيوند همايون، تو با مشكلات و شدائدى مواجه گشتى كه شگفتى‌ها به بار آورد.

با لقب «بوتراب» تو را سركوفت زدند، ولى دين خود را با كفى «تراب» معامله كردند.

ندانستيد وصى رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان است كه در محراب عبادت انگشترى به رسم زكاة بخشيد.

ندانستيد وصى رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان باشد كه روز «غدير» فرمانروائى او را بر صحابه مسجّل ساخت.

شعر غديرِ پولِس سَلامه و علل و انگيزه‌هاى آن

اشاره

شعر غديرِ پولِس سَلامه و علل و انگيزه‌هاى آن⁽¹⁾

يكى از جلوه‌هاى زيبا در مورد غدير، قصيده سرايى و غديريه گويى پولس سلامه مسيحى است ! او در ديوان اشعار خود شعرى سروده و در آن به غدير اشاره كرده، و حتى كتابى در همين باره از او چاپ شده است:

عيد الغدير، پولس سلامه (مسيحى) . عربى، چاپى، دارالكتاب اللبنانى، بيروت، سال 1406 ق، 1986 م، وزيرى، 318 ص. در اين كتاب اشعار مؤلف مسيحى در مورد اهل‌بيت عليهم‌السلامآمده است، و به خصوص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين و امام حسين عليهماالسلام است. در اين كتاب چهل و نه عنوان شعر آمده كه تنها يك عنوان درباره غدير است و به همان مشهور است.

جا دارد در اينجا چند مورد از علل و انگيزه‌هاى شاعر مسيحى «پولس سلامه» و كتاب او «عيد الغدير» را بيان كنيم:

1 - دلايل انتخاب موضوع

كتاب «عيد الغدير» از حماسه‌هاى مشهورى است كه جايگاه مناسبى را در ادبيات عرب به خود اختصاص داده است. اين كتاب به دليل رعايت بسيارى از ويژگى‌هاى فنىِ حماسه در جهان ادب، از مقبوليت بسيارى برخوردار است. به طورى كه به پولس سلامه لقب شاعر حماسى داده‌اند. تسميه كتاب «عيد الغدير» از باب تسميه كل به جزء است، زيرا داستان اين كتاب ترسيم زندگى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل‌بيت عليهم‌السلام از دوران جاهليت تا پايان حادثه كربلا است. شاعر قصيده‌اى نود بيتى در مورد ماجراى روز غدير و برگزيده شدن حضرت على عليه‌السلام به خلافت توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آورده، و آن را عنوان قصيده اصلى حماسه خود قرار داده است. تا جايى كه حماسه خود را نيز به همين نام نهاده است.

اين حماسه در زمانى سروده شده است كه سرزمين‌هاى عربى و اسلامى شاهد موج شديدى از تهاجم فكرى و فرهنگى است، به طورى كه حتى براى به انجام رسيدن اين تهاجم فرهنگى از حملات مستقيم نظامى نيز ابايى نداشتند. اين امر در بيدار شدن روحيه حماسى و ملى‌گرايى در بين اعراب، از جمله پولس سلامه تأثير بسزايى داشت.

در اينجا قصد داريم به طور كوتاه شخصيت شاعر و روحيات او و سپس شرايطى كه او را به حماسه‌سرايى سوق داده بررسى كنيم. سلامه شاعرى مسيحى است، ولى از

يك سو عاطفه انسانى و از سوى ديگر پرورش يافتن در محيط اسلامى، ارزش‌هاى اسلامى را به وى نوشانده، تا جايى كه او عضوى از جامعه اسلامى شده است.

پولس سلامه حماسه عيد الغدير را در سال 1948 م سروده است. او كه متوجه كمبود فن حماسه در ادبيات عرب شده بود و نياز شديدى را به حماسه‌اى جامع در اين ادبيات احساس مى‌كرد، همواره در پى اين بود تا با سرودن اثر حماسى و زيبا مطابق با معيارهاى يك اثر حماسى جهانى، جاى خالى اين نوع ادبى را در ادبيات عرب پر كند.

وى ابتدا در انتخاب موضوع حماسه مردد بود، تا اينكه شيخ عبداللّه علايلى⁽¹⁾به وى پيشنهاد مى‌كند تا جنگ‌هاى عرب را تحت عنوان «ايام العرب» به نظم در آورد. خود وى در مقدمه اين حماسه در اين باره مى‌نويسد كه برخى از شخصيت‌هاى بزرگ دينى در پى داستان منظومى به نوشته او - كه در مجله «الاديب» به چاپ رسيده - از او خواسته‌اند تا حماسه‌اى درباره تاريخ اسلام بسرايد.

در اين ميان پيشنهاد سيد عبدالحسين شرف‌الدين⁽²⁾مبنى بر اينكه واقعه غدير خم را به نظم در آورد، مورد قبول و رضايت او قرار مى‌گيرد. البته نبايد تأثير كتاب «الغدير فى الكتاب و السنة و الادب» را كه علامه امينى نجفى در آن زمان مشغول نگاشتن آن بود و حدود پنج جلد آن منتشر شده بود فراموش كرد.

پولس سلامه از ارتباطش با علامه امينى و از نامه‌نگارى‌هايى كه با هم داشتند نيز سخن مى‌گويد. گويا علامه امينى اين موضوع را به وى پيشنهاد داده بود. پولس سلامه در مقدمه حماسه خود به نامه‌اى كه در جواب علامه نوشته است نيز اشاره مى‌كند:

از اينكه در پاسخ نامه تأخير داشتم عذر مى‌خواهم؛ عذرى كه تو را از پاسخ‌نامه بيشتر خوشحال مى‌كند و آن را بر پاسخ‌نامه ترجيح خواهى داد. عذرم اين است كه من در اين مدت از كوچك‌ترين فرصتى كه بيمارى به من داد، براى سرودن حماسه‌اى تحت عنوان «عيد الغدير» بهره مى‌جستم، تا آن را در حماسه‌اى منظوم در ارتباط با زندگى و مصايب اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام از آغاز جاهليت تا پايان مصيبت كربلا بياورم. تعداد ابيات اين حماسه افزون بر 3500 بيت است كه عنوان «عيد الغدير» را بر آن نهاده‌ام.⁽¹⁾

البته خود شاعر اشاره مى‌كند كه دعوت سيد شرف‌الدين يا عبداللّه علايلى تنها انگيزه سرودن اين حماسه نبوده، بلكه اين كارش را لبيك به دعوتى درونى مى‌داند كه خودش بى‌صبرانه منتظرش بوده است. خود شاعر در اين باره مى‌گويد:

پوشيده نيست كه سرودن اين حماسه باعث نشر بخش عظيمى از تاريخ اعراب مى‌شود. عربيتى كه امروزه در سينه اعراب شعله‌ور شده - از باختر دور تا جزيرة العرب - بيش از اينها به الگو گرفتن از قهرمانان گذشته خويش نيازمند است؛ قهرمانانى كه تعدادشان زياد است، ولى هيچ يك از آنها شجاعت، دانش و خيرانديشى حضرت على عليه‌السلام را ندارند و هيچ كس چون حسين عليه‌السلام در مقابل ستمگران قيام نكرد. پدر براى حق زيست و شمشيرش را در جنگ بدر براى دفاع از حق از نيام كشيد، و فرزند در كربلا در راه آزادى به شهادت رسيد. بدون شك اولى دست پرورده رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ديگرى پاره تن او بود.⁽²⁾

شاعر از ديگر عللى كه وى را به سرودن اين اثر حماسى تشويق كرده است، آشنايى‌اش با قرآن كريم و شيفتگى او به شخصيت‌هاى اسلامى همچون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، امام على و امام حسين عليهماالسلام مى‌داند. وى در مقدمه قصيده «على و الحسين عليهماالسلام» - كه در پايان كتاب «سرّ الايمان» به چاپ رسيده - در اين باره مى‌گويد: از كودكى شيفته قرآن

مجيد و تاريخ اسلام بودم. اكنون كه حدود چهل سال از عمرم گذشته چگونه مى‌توان شيفته آن نباشم. هر گاه به ياد كشته شدن اميرالمؤمنين و فرزندش حسين عليهماالسلام مى‌افتادم، سينه‌ام براى يارى حق و شكست باطل بر افروخته مى‌شد.⁽¹⁾

2 - عشق به اهل‌بيت و حضرت على عليهم‌السلام

شاعر به دلايل ديگرى كه اين موضوع را براى حماسه برگزيده اشاره مى‌كند و مى‌گويد: شايد كسى بگويد چرا از بين همه اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، على عليه‌السلام را براى اين حماسه برگزيدى ؟ من جواب اين سؤال را جز با چند كلمه نمى‌دهم.

شاعر در بيتى مثال بسيار جالبى در مورد على عليه‌السلام و پيروزى‌هاى اسلام زده است؛ او على عليه‌السلام را به ابرى تشبيه مى‌كند كه براى باريدن باران لازم و ضرورى است، زيرا اگر ابرى نباشد بارانى نخواهد بود. اگر على عليه‌السلام هم نبود، براى اسلام و مسلمانان پيروزى رقم نمى‌خورد.

پولس سلامه همه وقايع قبل از غدير خم را به نوعى مشيت و قضاى خداوندى مى‌داند كه از اين طريق توجه مسلمانان را به سوى على عليه‌السلام جلب مى‌كند، زيرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همه حوادث و مناسبت‌ها از وى تمجيد مى‌نمايد و جايگاه والاى او را به مردم گوشزد مى‌كند. او بعد از اين كه همه اصحاب و ياران را امتحان مى‌كند، در نهايت على عليه‌السلام را براى آن امر مهم بر مى‌گزيند، تا همه عذرها از مردم گرفته شود. شاعر، اين حوادث را نشانه و مقدمه‌اى براى خلافت امام على عليه‌السلام مى‌داند.⁽²⁾

3 - واقعه غدير خم

از جمله مهم‌ترين وقايع صدر اسلام كه مى‌توان آن را نقطه عطفى در تاريخ اسلام دانست، ماجراى غدير و معرفى حضرت على عليه‌السلام به عنوان جانشين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ولى مسلمانان توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود.

از نظر پولس سلامه اين واقعه از مهم‌ترين وقايع صدر اسلام است. به همين دليل است كه حماسه خود را نيز به همين نام نهاده است. يكى از قصائد اين حماسه طولانى «يوم الغدير» مى‌باشد، كه در آن شاعر به تفصيل به اين واقعه پرداخته است.

پولس سلامه بازگشت رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مكه و حال و هوايى كه حاكم بر جمعيت بود را اين چنين توصيف مى‌كند:

عيدُكَ العيدُ يا عَلىّ

عادَ مِن حَجَّهِ‌الوِداعِ الخَطير *** وَ لَفيفُ الحَجيجِ مَوجُ البُحور

لُجَّةُ خَلفٍ لُجَّةٌ كَانتِشارِ ال *** غَيمِ صُبحا فِى الفَدفَد المَغمور

وَ تُبارى لِلحَجِّ كُلُّ رَشيدٍ *** يَستَطيعُ القيامَ لِلتَكبير

وَ استَفاض النَبىُّ نُصحا وَ أحكا *** ما وَ هَديا إلَى الصِراطِ القَرير

بَلَغَ العائِدونَ بَطحاءَ «خُمٍّ» *** فَكَأنَّ الرُكبانَ فِى التَنور

عَرَفوهُ غَديرَ خُمٍّ وَ لَيسَ ال- *** -غور إلاّ ثُمالَةً مِن غَدير⁽¹⁾

از حج مهم خود برگشت در حالى كه انبوهى از حاجيان همچون موج دريا جمع شده بودند.

امواج مردم (حاجيان) پشت سر هم همچون تكه‌هاى پراكنده ابرها در صبحگاه در بيابان بودند.

هر انسان توانمندى كه توانايى قيام و تكبير داشت براى رفتن به حج از ديگران سبقت مى گرفت.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شروع به نصيحت مردم و بيان احكام و هدايت آنها به راه راست كرد.

مردم كه از حج برگشتند به سرزمين «خم» رسيدند، گويى كه كاروانيان از گرماى هوا در تنور بودند.

آن سرزمين را به نام «غدير خم» مى‌شناختند، زيرا آن سرزمين پست جز ته سپس حالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در پى نازل شدن آيه تبليغ را ترسيم مى‌كند:

وَ إذا بِالنَبىِّ يَرقَبُ شَيئا *** وَ هُوَ فى مَثلِ جُمدِهِ المَسحور

جاءَ جَبرَئيلُ قائلاً يا نَبىَّ *** اللّه‌ِ بَلِّغ كَلامَ رَبٍّ مُجير

أنتَ فى عِصمَةٍ مِنَ الناسِ فَانثُر *** بَيِّناتَ السَماءِ لِلجُمهور

أذِعها رِسالةَ اللّه‌ِ وَحيا *** سرَمَديا وَ حُجَّةً لِلعُصور⁽¹⁾

ناگهان گويى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در انتظار چيزى است؛ گويى كه او در سكوتى جادو شده و چون شيفتگان مفتون بود.

جبرئيل بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده و عرض كرد: اى پيامبر خدا ! پيام پروردگار امنيت را ابلاغ كن.

تو در بين مردم در امان خواهى بود، پس آيات روشن آسمانى را به همه مردم برسان.

و رسالت خداوند را به عنوان وحى هميشگى و دليلى براى همه عصرها پخش كن.

در اين چهار بيت، پولس سلامه حالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را هنگام نزول آيه و نيز مضمون آيه تبليغ را به نظم در آورده است.

4 - حديث غدير

سپس شاعر مضمون حديث غدير را كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن روز بيان فرمودند به نظم مى‌كشد و تمام سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از ابتدا تا انتها مى‌آورد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابتدا نزديك شدن زمان رحلتش به سوى پروردگار خويش و فراق از اصحاب را به آنها خبر مى‌دهد. مردم همه به گريه مى‌افتند. آنگاه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنها را شاهد مى‌گيرد كه آيا من مولاى شما نيستم ؟ و همه تأييد مى‌كنند كه آرى. سپس دست على عليه‌السلام را بالاى سرش مى‌برد و او را به عنوان جانشين خود و ولىّ مردم بعد از خودش به مردم معرفى مى‌كند:

ما دَعاهُم طه لأمرٍ يَسيرٍ *** وَ صَعيدِ البَطحاءِ وَهجِ حَرور

وَ ارتَقى مَنبرَ الحَدائجِ طه *** يَشهَرُ السَمعَ لِلكَلامِ الكَبير

أيُّهَا الناس قالَ أوشَكَ أن *** أُدعى وَ إنّى وَ إنَّكُم لِنُشور

وَ كلانا يُجيبُ: هَل تَشهَدونَ ال- *** -حَقَّ إنّى بَلَّغتُ أمرَ القَدير ؟

أدرِكوا لَهجَةَ النَعىِ خِلالَ ال- *** -قَولِ فَالصَوتُ فى جلال القُبور

عَبَراتٌ مِلئَ العُيونِ وَ كَبَّت *** فى حَلوقٍ تَأجَّجَت بِالزَفير

إنَّنا شاهِدونَ قالوا جَزاكَ اللّه‌ُ *** خَيرا مِن ناصِحٍ وَ مُشير

أوَ لا تَشهَدونَ أن لا إلهَ *** غَيرَ رَبٍّ فَردٍ رَحيمٍ غَفور

وَ بِأنّى عَبدٌ لَهُ وَ رَسولٌ *** لَم يَقصُر فِى النُصحِ وَ التَبشير

فأجابوا بَلى فَقالَ إلهى *** أنتَ فَاشهَد لِعَبدِكَ المَأمور

أيُّهَا الناس إنَّما اللّه‌ُ مَولا *** كُم وَ مَولاىَ ناصِرى وَ مُجيرى

ثُمَّ إنّى وَليُّكُم مُنذُ كانَ الدَ *** هرُ طِفلاً حَتّى زَوالَ الدُهور

يا إلهى مَن كُنتُ مَولاهُ حَقّا *** فَعَلىٌّ مَولاهُ غَيرَ نَكير

يا إلهى والِ الَذينَ يُوالونَ اب *** نَ‌عَمّى وَ انصُر حَليفَ نَصيرى

كُن عَدوّا لِمَن يُعاديهِ وَ اخذُل *** كُلَّ نَكسٍ وَ خاذِلٍ شَرير

قالَها آخِذا بِضَبعِ عَلىٍّ *** رافِعا ساعِدَ الهَمامِ الهَصور

لاحَ شَعرُ الإبطَينِ عِندَ اعتِناقِ الزَ *** ندِ لِلزَندِ فى المَقامِ الشَهير

فَكَأنَّ النَبىَّ يَرفَعُ بند ال- *** -عِزِّ عَيدا لِلقائِدِ المَنصور

راويا لِلزَمان فَضلَ عَلىٍّ *** باسِطا لِلعُيونِ حَقَّ الوَزير⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اى مردم، نزديك است كه از طرف خداوند فرا خوانده شوم، من و شما با هم محشور خواهيم شد.

و هر دوى ما پاسخ خواهيم داد: آيا به حق به اين كه من امر پروردگار قادر و توانا را به انجام برسانم گواه خواهيد بود ؟

صداى كسى را كه خبر مرگ مى دهد در بين سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدند. اين صدا در عظمت شكوه قبر آشكار بود.

آنگاه اشك‌ها چشم‌ها را پر كرد و صداها در گلوها خفه شد و آه و ناله بلند گرديد.

مردم گفتند: ما گواه و شاهد هستيم. خداوند به تو جزاى خير دهد كه نصيحت كننده و راهنماى ما بودى.

آيا گواهى نمى‌دهيد كه خداوند واحد و يگانه است و جز او كه مهربان و آمرزنده است خدايى نيست.

و شهادت نمى‌دهيد كه من بنده و فرستاده او هستم و در پند و نصيحت شما كوتاهى نكرده‌ام ؟

همه جواب دادند: آرى. سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خداوندا، تو شاهد باش كه بنده مأموريت خود را به انجام رساندم.

اى مردم ! خدا مولاى شما و مولاى و يار و ياور و پناه من است.

و بعد از خدا من از زمان كودكى تا پايان روزگار، مولاى شما هستم.

خدايا هر كس من حقيقتا مولاى او هستم، على نيز بدون ترديد مولاى او است.

خدايا ! دوستان پسرعموى مرا دوست بدار و هم پيمانان ياور مرا يارى كن.

با دشمنان او دشمن باش و انسان‌هاى پست و شكست خورده و شرور را تنها و بى‌ياور بگذار.

اين سخن را پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حالى كه بازوى على عليه‌السلام را گرفته بود و ساق دست آن شير شجاع و در هم شكننده را بالا برد گفت.

در هنگامى كه على عليه‌السلام و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست در دست هم داده بودند در جايگاه مشهور، موى زير بغل آنها پيدا بود.

گويا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرچم عزت و افتخار را در روز عيد براى فرمانده پيروز بالا مى‌برد.

در حالى كه فضل و برترى على عليه‌السلام را براى روزگار روايت مى‌كند و مقام وزارت و جانشينى او را صريح و بدون پرده براى مردم بيان مى كند.

آنگاه شاعر، حديث معروف ثقلين را - كه در همين روز بيان فرموده‌اند - به نظم مى‌كشد:

سَوفَ ألقاكُم عَلى الحَوضِ إذ *** يَأتى عَلى بُكَيرِ كُلِّ بُكَير

أسألُ المُؤمِنينَ كَيفَ حَفِظتُم *** عفو آىَ القُرآنِ أمرَ سَفيرى

لا تَضِلّوا وَ استَمسَكوا بِكِتاب اللّه‌ِ *** بَعدى بِعَترَتى بِالأمير⁽¹⁾

شما را در روز قيامت بر سر حوض كوثر ملاقات خواهم كرد، در حالى كه على عليه‌السلام پيشرو شماست.

و از مؤمنان مى‌پرسم كه چگونه فضل آيات قرآن و امر سفير من را اطاعت كرديد.

بعد از من گمراه نشويد و به كتاب خدا و عترتم چنگ زنيد و به اميرالمؤمنين عليه‌السلام تكيه كنيد.

لازم به ذكر است كه پولس سلامه در حاشيه اين قصيده خود كلامى زيبا در مورد علامه امينى دارد. وى در مورد منابع مورد استفاده‌اش در مورد حديث غدير و ماجراى غدير مى‌گويد:

من از بين همه مؤلفان و كسانى كه در مورد غدير مطلب نوشته‌اند، تواناترين آنها در جمع مستندات صحيح، عالم فاضل شيخ عبدالحسين امينى نجفى را - كه داراى ديدى بازتر نسبت به بقيه است - ترجيح مى‌دهم. او شخصى است كه در صبر، استقامت و رنج بسيار در جمع‌آورى مستندات و نقل صحيح اين واقعه (واقعه غدير) نمونه است.

او مستنداتى را جمع كرده است كه هيچ شكى در آنها نيست. مطالب او به دليل تواتر آمدن در كتاب‌هاى اهل‌سنت - كه هر كدام بخشى از كتاب‌هاى خود را به اين واقعه اختصاص داده‌اند - همانند سيوطى و محمد بن جرير طبرى و احمد بن محمد بن عقده و محمد بن احمد بن عثمان الذهبى و ... ، مورد تأييد همه است.

وى در كتاب خود به ساير افراد معتبر - كه جمعا حدود هشتاد و نه حديث در مورد واقعه غدير نقل كرده‌اند - و نيز آيه‌هاى قرآن استناد كرده است.⁽¹⁾

از نظر پولس سلامه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به طور واضح و بدون هيچ غموضى نظر خود را در مورد حضرت على عليه‌السلام و ولايت او بيان كرده‌اند.

بَثَّ طه مَقالَةً فى عَلىٍّ *** واضِحا كَالنَهارِ دونَ سُتور

لا مَجازَ وَ لا غُموضَ وَ لَيسَ *** يَستَحِثُّ الإفهامَ لِلتَفسير⁽²⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخنش را در مورد على عليه‌السلام چون روز روشن واضح و بى‌پرده بيان كرد.

سخنى كه بدون پيچيدگى و ابهامى كه نياز به فهماندن تفسير داشته باشد ادا شد.

گويى پولس عقيده دارد كه گروهى در پى تحريف سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير بر آمده‌اند و سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را پيچيده و در پرده دانسته‌اند. وى سعى كرده تا پاسخ آنها را بدهد، و چون خود عرب زبانى اصيل و نيز عالم به علوم زبانى و نيز اديبى بزرگ است، خوب شرايط قبل و بعد سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را سنجيده؛ و اين چنين مى‌گويد كه معنى حديث غدير واضح و آشكار است و منظور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مى‌توان بدون هيچ غموض و ابهامى دريافت.

پولس سلامه بعد از اين ابيات به تبريك صحابه و زنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همه مردم حاضر در آن روز نيز اشاره كرده است. گويى او اين تبريك را نيز دليل بر وضوح منظور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دانسته و تصميم دارد تا با آوردن شواهد به تثبيت اين معنى بپردازد:

فَأتاهُ المُهَنِّئونَ عُيونُ ال- *** -قَومِ يَبدونَ آيَةَ التَوقير

جاءَ الصاحِبانُ يَبتَدِرانِ ال- *** -قَولِ طُلاًّ عَلى حِقاقِ العَبير

بِتَّ مَولىً لِلمُؤمِنينَ هَنيئا *** لِلمَيامين بِالإمامِ الجَدير

هَنَّأتهُ أزواجُ أحمدَ يَتلو *** هُنَّ رَتلٌ مِنَ الجَميعِ الغَفير

عَيدُكَ العَيدُ يا عَلىّ فَإن يَصمِ- *** -تَ حَسودٌ أو طامِسٌ لِلبِدور

تَنطِقُ البَيد ناثِراتٍ عَلَى الصَ- *** -صَحراءِ وَشيا مِن كُلِّ زَهرٍ نَضير⁽¹⁾

تبريك گويان به نزد او آمدند، در حالى كه آيه تكريم را زمزمه مى كردند.

صاحبان (ابوبكر و عمر) شتابان به نزد او آمدند در حالى كه سخنان عطر آگينى چون عبير ناب بر زبان مى‌راندند:

«تو مولاى مؤمنان گشتى. مبارك باد بر تو كه به امامت شايسته‌اى» .

زن‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حالى كه جماعتى از مردم پشت سر آنها بودند به او تبريك گفتند.

اى على ! عيد تو عيد همه مسلمانان است. هر چند كه حسودان و كسانى كه ماه را بى‌فروغ مى‌كنند ساكت باشند.

بيابان‌هاى پراكنده در كوير، گل‌هايى شاداب مى پراكند.

او معتقد است كه روز عيد غدير از اهميت بالايى برخوردار است. حتى در نظر او اين روز همتا و هم‌ارزش و حتى بالاتر از روز مبعث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، زيرا اگر اين روز - يعنى اعلام جانشينى على عليه‌السلام - نبود، دين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با همه زحمات بسيارى كه كشيده بود كامل نبود، و حتى به تعبير آيه قرآن رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابلاغ نشده بود:

كَانَ وَهجُ الشُروقِ يَومَ حَراءٍ *** وَ جَلالُ المَغيبِ يَومَ غَدير⁽²⁾

درخشش طلوع دين در غار حرا بود و شكوه غروب آن در روز غدير.

5 - شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

شهادت رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز از جمله موضوعاتى است كه در اين حماسه به آن اشاره شده است. پولس سلامه در آن منظره‌هايى جاودان از شهادت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

به سوى حضرت حق ثبت مى‌كند؛ مدينه تا آن روز فاجعه‌اى بدتر از شهادت رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خود نديده بود؛ زمانى كه همه مردم دسته دسته با ديدگانى اشك‌آلود و نوحه‌گويان به كوچه‌ها ريختند، و در غم از دست دادن خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مصيبت و اندوهى عظيم فرو رفتند.

6 - كتابشناسىِ كتاب «عيد الغدير» و مؤلف آن

درباره پولس سلامه و كتاب او چند كتاب مستقل تأليف شده كه از اين قرار است:

دوم: فارسى

معرفى غديريه سرايان به زبان فارسى

اشاره

معرفى غديريه سرايان به زبان فارسى⁽¹⁾

آنچه در روش دائرة المعارف نگارى متداول است و درست هم همين است، اشعار در مورد موضوع تأليف آورده نمى‌شود. چرا كه شعر جايگاه علمى ندارد، و هم اينكه آن اشعار در واقع به نظم درآمده همان مطالبى است كه در جاى جاى دائرة المعارف آمده و به نوعى تكرار است.

از سوى ديگر، غديريه و اشعار در مورد غدير با موضوعات ديگر متفاوت است. چرا كه هر غديريه خود نوعى نقل غدير است. به خصوص اگر سراينده از سده‌هاى اوليه باشد، كه ارزش آن بسيار خواهد بود.

حال براى اينكه اين دو مهم رعايت شود، فقط اسامى غديريه سرايان مشهور به حسب قرن‌ها آورده مى‌شود، تا هم سير فنى و تأليفى دائرة المعارف حفظ شود، و هم نام راويان غدير در قالب شعر آورده شود. غديرجويان مى‌توانند براى توضيح بيشتر به كتب جمع‌آورى اشعار غديرى مراجعه نمايند؛ كتاب هايى كه مستقلاً تأليف شده و در اوائل همين جلد از همين دائرة المعارف گذشت.

براى توضيح بيشتر مراجعه شود به اين فصل «مسائل فرهنگى غدير» ، بخش دوم «ادبيات غدير» ، قسمت اول «موارد كلى ادبيات غدير» ، عنوان «كتابشناسى شعر غدير» .

در كتاب‌هاى مجموعه شعر غدير، هم نام‌هاى بيشترى از شعراى غدير آمده كه البته اكثرا معاصر هستند، و هم توضيحات در مورد هر يك از شعراى غدير و شعرشان بيان شده است.

همچنين در مورد غديريه‌هاى فارسى، به عنوان «كنگره سراسرى ادبيات غدير» كه در صفحات بعد در همين بخش آمده مراجعه شود.

و اما اسامى غديريه سرايان به زبان فارسى در طول چهارده قرن:

قرن چهارم

قرن پنجم

5 . ناصر خسرو قباديانى، ت 394 ق، م 481 ق.

قرن ششم

6 . ابوالمفاخر رازى، م 511 ق.

8 . ابوالمعالى رازى (دهخدا) ، م 541 ق.

قرن هفتم

قرن هشتم

قرن نهم

قرن دهم

قرن يازدهم

قرن دوازدهم

50 . عاشق اصفهانى (محمد) ، ت 1111 ق، م 1181 ق.

51 . فقير دهلوى (مير شمس‌الدين) ، ت 1115 ق، م 1183 ق.

52 . آذر بيگدلى (لطفعلى بيك) ، ت 1134 ق، م 1195 ق.

53 . هاتف اصفهانى (سيد احمد) ، م 1198 ق.

54 . آزاد بلگرامى (ميرغلام على واسطى) ، ت 1116 ق، م 1200 ق.

55 . قادر گرامى پنجابى (شيخ غلام) ، م 1200 ق حدودا.

قرن سيزدهم

56 . قانع تتوى (مير على شير) ، م 1203 ق.

57 . مظفر عليشاه كرمانى (ميرزا محمدتقى) ، م 1215 ق.

58 . طراز يزدى (عبدالوهاب) ، م 1261 ق.

59 . وصال شيرازى، ت 1197 ق، م 1262 ق.

60 . وامق يزدى (سيد محمدعلى) ، ت 1200 ق، م 1262 ق.

61 . رشحة اصفهانى (محمدباقر) ، ت 1203 ق، م 1266 ق.

62 . قاآنى شيرازى (ميرزا حبيب) ، ت 1222 ق، م 1270 ق.

63 . داورى شيرازى (محمد) ، ت 1238 ق، م 1283 ق.

64 . سروش اصفهانى (شمس‌الشعراء ميرزا محمدعلى) ، ت 1228 ق، م 1285 ق.

65 . غالب دهلوى (اسداللّه) ، ت 1212 ق، م 1285 ق.

66 . هماى شيرازى (ميرزا محمدعلى) ، ت 1212 ق، م 1290 ق.

67 . افسر كرمانى (ميرزا مهدى قليخان) ، ت 1259 ق، م 1300 ق.

قرن چهاردهم

68 . جيحون يزدى (محمد تاج‌الشعراء) ، م 1301 ق.

69 . نقيب شيرازى (ميرزا احمد) ، ت 1238 ق، م 1302 ق.

80 . محيط قمى (ميرزا محمد) ، م 1317 ق.

81 . مشتاقى نائينى (ميرزا على‌خان) ، ت 1246 ق، م 1318 ق.

82 . آسوده شيرازى (محمدمهدى) ، م 1320 ق.

83 . حكيم ساوجى (ميرزا على‌رضا) ، م 1322 ق.

84 . عمان سامانى (ميرزا نوراللّه) ، ت 1264 ق، م 1322 ق.

85 . صبورى كاشانى (محمدكاظم) ، ت 1259 ق، م 1322 ق.

86 . شكيب اصفهانى (محمدرضا) ، زنده در 1323 ق.

87 . شباب شوشترى (ملا عباس) ، ت 1250 ق، م 1324 ق.

88 . داور شيرازى (شيخ مفيد) ، ت 1251 ق، م 1325 ق.

89 . لعلى تبريزى (ميرزا على شمس‌الحكماء) ، ت 1261 ق، م 1325 ق.

قرن پانزدهم (معاصر)

بعد ارائه از ليست غديريه سرايان، ذيلاً به چند مورد از غديريه‌هاى مهم در زبان فارسى اشاره مى‌كنيم:

اشعار شعراى مشهور فارسى در غدير

اشاره

اشعار شعراى مشهور فارسى در غدير⁽¹⁾

اديبان و شعراى برجسته پارسى زبان، واقعه غدير و پيام‌هاى آن مثل حديث غدير را به نظم كشيده، و يا در اشعار خود به آن اشاره داشته‌اند⁽²⁾.

از جمله اين شعراست:

1 - ابوالقاسم فردوسى (م 411 ق)

منم بنده اهل‌بيت نبى عليهم‌السلام *** سِتاينده خاك پاى وصى عليه‌السلام

اگر چشم دارى به ديگر سراى *** به نزد نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و وصى عليه‌السلام گير جاى

گرت زين بد آيد گناه من است *** چنين است و اين رسم و راه من است

بِدين زادم و هم بِدين بگذرم *** چنان دان كه خاك پى حيدرم

2 - خواجه عبداللّه انصارى (م 481 ق)

اى خوانده تو را خدا ولىّ ادركنى *** بر تو زِ نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نصّ جلىّ ادركنى

دستم تهى و لطف تو بى‌پايان است *** يا حضرت مرتضى علىّ ادركنى

3 - ناصر خسرو قباديانى (م 481 ق) :

شرف مرد به هنگام پديد آيد از او *** چون پديد آمدِ تشريف على عليه‌السلام روزِ غدير

او سزايد كه وصى بود نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در خلق *** كه برادر بُد و بن عَم و داماد و وزير

4 - جلال الدين بلخى (مثنوى)

مثنوى داستان غدير خم را در اشعار خود چنين توضيح مى‌دهد:

زين سبب پيغمبر با اجتهاد *** نام خود و آن على مولا نهاد

گفت هر كاو را منم مولا و دوست *** ابن‌عم من على مولاى او است

كيست مولى آنكه آزادت كند *** بند رقّيّت ز پايت بر كند

5 - سنايى غزنوى (م 590 ق)

5 - سنايى غزنوى (م 590 ق)⁽¹⁾

نائب مصطفى به روز غدير *** كرده بر شرع خود مر او را مير

6 - ابراهيم بن على خاقانى شروانى (م 582 ق)

به جانِ پادشه سوگند خوردم *** كه نزد پادشه جُز پادشه نيست

اشاره مى‌كند به ايستادن على عليه‌السلام در كنار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم.

7 - فريدالدين عطار نيشابورى (م 586 ق)

گفت پيغمبر به يارن اين سخن *** پيك ربّ العالمين آمد به من گفت

حيدر را خدا اين تحفه داد *** بر همه خلق جهان فضلش نهاد

چون كه او برگشت از حج الوداع *** در غدير خم مكان كرد آن مُطاع

جبرئيل از حضرت عزت رسيد *** نَّزِل از حضرت به پيش او كشيد

پيش او از پيش حق آورد پيك *** آيه يا ايها بلّغ اليك

چون نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود منبر ساختند *** از جهاز اشترش افراختند

گفت هر كس را منم مولاى او *** پس على عليه‌السلام مولاى او باشد نكو

حيدر از فرمان ربّ كائنات *** شد ولى بر مؤمنين و مؤمنات

8 - مصلح‌الدين سعدى شيرازى (ق 690 ق)

منم كز جان شدم مولاى حيدر عليه‌السلام *** اميرالمؤمنين عليه‌السلام آن شاه صفدر

على عليه‌السلام كو را خدا بى‌شك ولى خواند *** به امر حق ولى كردش پيمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

به آن روزى كه وحى آمد نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را *** كه از پالان اشتر ساخت منبر

كه بعد از مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كلّ عالم *** نَبُد فاضل‌تر و بهتر ز حيدر عليه‌السلام

9 - سيد محمدحسين شهريار (م 1367 ش)

يا على نام تو بردم نه غمى ماند و نه همّى / بابى انت و امّى *** بى ولاى على و آل چه فقهى و چه شَمّى ؟ / بابى انت و امّى

منكر عيد غدير خم و آن خطبه تنزيل / كر و كور است و عزازيل *** با كر و كور چه عيدى و غديرى و چه خمّى ؟ / بابى انت و امّى

جلوه‌هاى غدير در شعر فارسى كهن

اشاره

جلوه‌هاى غدير در شعر فارسى كهن⁽¹⁾

مسئله غدير خم يك واقعيت حساس در تاريخ اسلام است و عموم مسلمان - اعم از شيعه و سنى - آن را قبول دارند، و در بيان انديشه‌هاى خود به آن اشاره مى‌كنند.

در اينجا جلوه‌هاى گوناگون غدير را در شعر فارسى بررسى مى‌كنيم، و اينكه آيا در كدام ادوار غدير نمود بيشترى در شعر فارسى داشته است ؟ آيا فقط شاعران شيعه بدان اشاره نموده‌اند، يا شاعران سنى هم به آن اشاره كرده‌اند ؟ چه مباحثى از اين واقعه نمود بيشترى دارد ؟

مقدمه

براى اين كار بايد تمام اشعار فارسى بررسى مى‌شد كه خارج از حوصله اين نوشتار بود. بنابراين، با ملاحظه و بررسى بيش از يك ميليون بيت شعر از 101 شاعر در نرم‌افزار «درج 3» - كه تقريبا دورنمايى از شعر فارسى را ترسيم مى‌كرد - اجزا و عناصر غدير جستجو شد. در نتيجه مشخص شد كه اهل‌سنت بيشتر تا قرن هفتم به مسئله غدير پرداخته‌اند، و از قرن دهم به بعد شاعران شيعه به غدير اشاره نموده‌اند.

البته ناصر خسرو در قرن پنجم يك استثناست.

شايد دليل اشاره بيشتر اهل‌سنت اين است كه غالب شاعران پارسى‌گوى تا قبل از عهد صفوى سنى مذهب و شاعران شيعه در اقليت بودند. ديگر اين كه شاعران سنى از لحاظ بسامد كمتر هستند؛ تقريبا 6 در مقابل 10. علاوه بر آن، بسامد و تعداد اشاره شاعران شيعه - 35 بار - نسبت به شاعران سنى - 8 بار - بيشتر است.

همچنين شاعران شيعه بيشتر اشعار مستقلى به غدير اختصاص داده و آن را عيد پنداشته و اظهار شادمانى نموده‌اند. همچنين جنبه‌هاى گوناگون مسئله غدير در شعر شاعران شيعه نمود يافته، و در بيشتر موارد در صدد احتجاج و اثبات اهميت موضوع بر آمده‌اند. در حالى كه اهل‌سنت ضمن مسلّم شمردن اصل موضوع، آن را يك امر ساده و كم اهميت تلقى كرده و از كنار آن گذاشته‌اند ! البته گاه اشاره اهل‌سنت به موضوع چنان است كه خواننده در سنى بودن شاعر شك مى‌كند.

در اينجا مى‌خواهيم نمودها و جلوه‌هاى گوناگون غدير در شعر فارسى را بررسى كنيم، و اينكه در كدام ادوار از تاريخ ادبى ايران اين واقعه نمود بيشترى داشته است.

اينكه از بين شاعران كدام دسته از شاعران - شيعه يا سنى - به اين مسئله اشاره نموده‌اند ؟ چه مسائل و مباحثى از اين واقعه در شعر فارسى نمود بيشترى دارد ؟ و نوع نگاه شاعران شيعى و سنى بدان چگونه است ؟

1 - شرح روش تحقيق

براى اين كار يا بايد اشعار فارسى مى‌شد، كه كارى شاقّ و خارج از حوصله اين نوشتار و تقريبا غيرممكن بود. يا اينكه شعر تعدادى از شعرا در دوره‌اى خاص و محدود بررسى مى‌شد، كه باز هم بسيار و نارسا بود. براى اين كار از نرم‌افزار «درج 3» استفاده شد، كه حدود يك ميليون بيت شعر فارسى از حدود 101 شاعر در ادوار مختلف در بر مى‌گرفت، و تا حدود زيادى بيانگر نمودهاى مختلف غدير در شعر و ادبيات فارسى بود.

براى رسيدن به اين مقصود، اجزا و عناصر مختلف، آيات، احاديث پيرامون غدير خم خود تركيب «غديرخم» در اين مجموعه جستجو شد. كلماتى مثل مولى، غدير، خم، غدير خم، كنت، اكملت، اتممت، اتمام، اكمال، و غيره. بدين ترتيب اهم موارد اشاره به موضوع غدير خم استخراج شد.

البته بايد توجه داشت وقتى هر كدام از اين كلمات جستجو گردد، كلمه در تمام معانى آن استخراج مى‌شود؛ يعنى وقتى واژه «خم» جستجو شود، اين واژه در تمامى

معانى آن - يعنى كوزه بزرگ، خميدگى (خَم) و غيره - يافت مى‌شود. به اين دليل در هر جستجو ممكن صدها مورد و بيت استخراج شود كه به مقصود ما از جستجو ربط نداشته باشد.

براى رفع مشكل، با مطالعه همه آنها، ابيات مربوط به غدير خم جدا گرديد و ما بقى كنار گذاشته شد. مثلاً وقتى واژه «غدير» جستجو شد، حدود 128 مورد از اين كلمه پيدا شد كه در بيشتر موارد غدير به معنى «بركه» و «آبگير» بود و ربطى به واقعه غدير خم نداشت، و فقط چندين مورد محدود آن مربوط به موضوع تحقيق بود. يا كلمه «خم» 20151 مورد پيدا شد، كه معدودى از آنها مربوط به موضوع تحقيق بود و در بيشتر موارد به معانى كوزه بزرگ، خميدگى و غيره بود.

2 - پيشينه تحقيق

راجع به واقعه غدير خم آثار زيادى نگاشته شده است، كه اينجا نيازى به ذكر آنها نيست. راجع به انعكاس و بازتاب واقعه غدير در شعر و ادبيات، بهترين اثر كتاب «الغدير» اثر شيخ عبدالحسين فرزند شيخ احمد امينى معروف به علامه امينى در 20 جلد به زبان عربى است، تمامى جلدهاى اين كتاب به زبان فارسى ترجمه شده است. موضوع عمده كتاب واقعه غدير خم به روايت اهل‌تسنن است كه در محل خود مفصل توضيح داده شده است. آنچه در اينجا مهم است اينكه در «الغدير» اشعار شاعران مختلف عرب زبان را در ادوار مختلف درباره موضوع غدير ذكر مى‌كند.

ولى در كتاب «الغدير» فقط به شعر و ادبيات عرب پرداخته شده، و گويا نگارنده در مورد غدير و بازتاب و انعكاس آن در شعر و ادبيات فارسى به اثر خاص و مستقلى برخورد نكرده است.

3 - بحث

اشاره

پس از جستجوى اجزا و عناصر پيرامون واقعه غدير و جرح وتعديل نتايج حاصله مواردى از اشاره شاعران به واقعه غدير به دست آمد، كه پس از تجزيه و تحليل آن نتايج، روشن شد كه مسئله در چند محور قابل بررسى است:

از جهت سير تاريخى اشاره به واقعه.

از جهت شيعه و سنى بودن شاعران و بسامد تكرار موضوع در شعر هر كدام.

از جهت نوع برخورد شاعران بامسئله غدير و ديدگاه شاعران نسبت به واقعه غدير خم.

به همين جهت ابتدا به تحليل بسامدى آن پرداخته مى‌شود، و سپس از نظر محتوايى موضوع بررسى مى‌گردد:

يك. تحليل بسامدى غدير در شعر فارسى

نتايج جستجو به ترتيب تاريخى همراه با تعداد موارد و ابيات اشاره شده به واقعه غدير خم به شرح زير است:

حسين بن منصور حلاج: قرن 3 و 4، سنّى، 1 غديريه.

منوچهرى دامغانى: قرن 5 ، سنّى، 1 غديريه.

ناصر خسرو قباديانى: قرن 5 ، شيعه، 10 غديريه.

امير معنوى: قرن 5 و 6 ، سنّى، 3 غديريه.

سنايى غزنوى: قرن 5 و 6 ، سنّى، 1 غديريه.

سوزنى سمرقندى: قرن 6 ، سنّى، 1 غديريه.

مثنوى: قرن 7، سنى، 1 غديريه.

نظيرى نيشابورى: قرن 10 و 11، شيعه، 1 غديريه.

صائب تبريزى: قرن 11، شيعه، 1 غديريه.

حزين لاهيجى: قرن 12، شيعه، 2 غديريه.

قاآنى شيرازى، قرن 13، شيعه، 6 غديريه.

عمّان سامانى: قرن 13 و 14، شيعه، 2 غديريه.

ملك‌الشعراء بهار، قرن 13 و 14، شيعه، 5 غديريه.

اديب الممالك فراهانى: قرن 13 و 14، شيعه، 7 غديريه.

ايرج ميرزا: قرن 14، شيعه، 1 غديريه.

عطار: شيعه، 3 غديريه.

در مجموع: 37 غديريه از 10 شاعر شيعه، و 8 غديريه از 6 شاعر سنى.

آنچه از نگاه اول به جدول و آمار آن بر مى‌آيد اين است كه شاعران سنى مذهب بيشتر در قرون پنجم تا هفتم به مسئله غدير پرداخته‌اند. تنها شاعر شيعه قرن پنجم ناصر خسرو قباديانى است كه راجع به غدير شعر سروده است. پس از آن، از اواخر قرن دهم به بعد شاعران شيعه مذهب به مسئله غدير اشاره نموده‌اند، و در قرون 8 و 9 سكوت شاعران در اين زمينه ديده مى‌شود.

شايد دليل آن باشد كه غالب شاعران پارسى‌گوى تا قبل از عهد صفوى سنى مذهب هستند، و شاعران شيعه مذهب در اقليت هستند. از عهد صفوى است - كه شيعه مذهب رسمى ايران شد - غالب شاعران شيعه هستند. البته ناصر خسرو هم به خاطر ماهيت محتوايى شعرش يك استثناست.

نكته قابل تأمل ديگر اين است كه شاعران سنى مذهبى كه به مسئله غدير اشاره نموده‌اند، از لحاظ بسامد كمتر هستند؛ شش نفر در مقابل ده شاعر شيعه مذهب. علاوه بر آن، بسامد و تعداد اشاره شاعران شيعه مذهب هم به نسبت شاعران سنى مذهب بيشتر است، و مجموعا هشت بار (39 / 17% كل موارد) در شعر شاعران سنى مذهب به مسئله غدير اشاره شده است.

در حالى كه شاعران شيعه مذهب به دفعات بيشتر به اين موضوع اشاره نموده‌اند، و جمعا در 39 مورد (61 / 82% كل موارد) از غدير سخن گفته‌اند؛ يعنى هم تعداد شاعران بيشتر است، و هم تعداد دفعات اشاره شاعران به غدير بسيار بيشتر است.

مثلاً در بين شاعران سنى مذهب، بيشترين اشارات مربوط به امير معزى و سه بار است. در حالى كه ناصر خسرو ده بار، اديب‌الممالك فرهانى هفت بار، قاآنى شيرازى شش بار و ملك‌الشعراء بهار پنج بار به موضوع غدير اشاره نموده‌اند.

اگر دقت شود، بيشترين اشارات مربوط به قرن‌هاى 5 و 6 (16 مرتبه در شعر 5 شاعر) و قرن‌هاى 13 و 14 (21 مرتبه در شعر 5 شاعر) است. دليل اين امر شايد آن باشد كه اولاً در قرون 5 و 6 اوج فعاليت شيعيان - خصوصا اسماعيليان - است، كه با طرح مباحث و مسائل سعى در ترويج آئين خود - يعنى تشيع و حقانيت اهل‌بيت عليهم‌السلام - داشتند.

ذبيح اللّه صفا در اين مورد نوشته است: قرن 5 و 6 دوره قدرت اسماعيليه و كمال فعاليت آنان در اين ايران و مبارزه سخت با فرق ديگر اسلامى و با سلاطين و امراى مختلف در اين سرزمين بوده است. نخستين داعى بزرگ اسماعيلى كه فعاليت خود را از اوائل عهد سلجوقى آغاز كرد، شاعر و نويسنده و حكيم و متكلم بزرگ ناصرخسرو است.⁽¹⁾

از طرف ديگر فعاليت شديد اسماعيليه و حسن صباح و همچنين فعاليت‌هاى گسترده فاطميان شيعه مذهب مصر در مقابل عباسيان سنى مذهب بغداد، زمينه‌هاى روشنگرى بيشتر در زمينه شيعه و اعتقادات آنها را حتى در بين شاعران سنى مذهب فراهم كرده است.

ديگر اينكه در قرون 13 و 14، به جهت فعاليت سياسى و استعمارى كشورهاى استعمارگر، زمينه بروز فرقه‌هاى جديدى چون وهابيت فراهم شد. شيعه نيز به جهت مخالفت با اين پديده‌هاى شوم بى‌كار ننشسته، و همين امر اثر خود را در ادبيات نيز گذارد و غديريه‌هاى بيشترى سروده شد.

از سوى ديگر با ارتباطات گسترده و آسان‌تر دنياى مدرن، لزوم پرداختن به اين مسائل زيادتر شد. به همين جهت شاعران شيعه بيشتر احساس نياز و تكليف نمودند كه به اين مسائل و مباحث بپردازند. به همين دليل بسامد اشاره به اين مباحث در اين دو قرن هم زياد شده است.

كثرت شاعران شيعه مذهب و بسامد بسيار اشارات آنها كاملاً طبيعى است، زيرا از ديدگاه شيعيان مسئله غدير و جانشينى حضرت على عليه‌السلام يكى از اساسى‌ترين مسائلى است، كه با ناديده گرفتن و تحريف آن شكاف عميقى در ادامه رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايجاد خواهد شد، و مايه بسيارى از اختلافات و نابسامانى‌هاى جامعه اسلامى خواهد گرديد. شيعه مى‌گويد: اگر سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم تحريف نمى‌شد و آنگونه كه مراد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود فهميده و اجرا مى‌شد، ريشه بسيارى از مشكلات اسلام و مسلمين خشك مى‌شد و اصولاً فرصت بروز و ظهور نمى‌يافت.

دو. تحليل محتوايى غدير در شعر فارسى

در بادى امر انتظار مى‌رفت كه شاعران سنى مذهب در حدود همان اعتقادات گفته شده به مسئله غدير خم اشاره نموده باشند، و آن را اجتماعى جهت خداحافظى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با مسلمانان و بيان اتمام و اكمال دين و رسالتش تلقى نمايند.

جا داشت سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مورد على عليه‌السلام هم در حد همان دوستى و جانشينى در امور خانوادگى تلقى گردد، و شاعران شيعه مذهب هم آن را ادامه رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدانند.

در واقع آن چيزى را كه قرار بود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابلاغ نمايد - كه اگر ابلاغ نمى‌كرد كل رسالتش ابلاغ نشده بود - چيزى جز جانشينى على عليه‌السلام نبوده است، و در واقع واقعه غدير از ديد آنها عيد است و عيد امامت و ولايت مى‌باشد.

اما مسئله به اين شكل نيست؛ گاه در بين شاعران سنى مذهب به اهميت واقعه غدير اشاره شده است، تا جايى كه ديدگاه آنان را بسيار به شيعيان نزديك مى‌كند؛ چنان اظهار نظر مى‌كنند كه اگر كسى شاعر را نشناسد، مى‌پندارد اين سخن جز سخن يك شاعر شيعه مذهب نيست، و گاه نيز خواننده شك مى‌كند كه شاعر با اين اشارات صريح بعيد است سنى مذهب باشد !

به عنوان مثال، سوزنى سمرقندى در قصيده‌اى تحت عنوان «امام كيست ؟ » به فضائل حضرت على عليه‌السلام مى‌پردازد. او پس از بيان فضائل، در اثناى قصيده مى‌آورد:

گو كه دست كه بگرفت مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به غدير *** كه را امام هدى خواند و فخر وزين همام

امام آنكه خداى بزرگ روز غدير *** به فضل كرد به نزديك مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيغام⁽¹⁾

اين سخن دقيقا همان حرف‌هايى است كه يك شيعه مذهب بدان معتقد است، و اگر كسى با استناد به آنها قائل به شيعه بودن سوزنى سمرقندى شود خيلى بيراهه نرفته است. مگر شيعه بودن غير از اين است ؟

همچنين است در حديقه سنايى وقتى مى‌گويد:

نائب مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به روز غدير *** كرده در شرع مرورا به امير⁽²⁾

يا وقتى امير معنوى مى‌گويد:

كسى كه در كنف شرع در حمايت تو است *** همى نشاط كند خاصه صبح عيد غدير⁽³⁾

عيد خواندن غدير بسيار به نظر شيعيان نزديك است، زيرا از ديدگاه اهل‌سنت واقعه غدير خداحافظى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با امت بود. به همين خاطر رفتن كسى عيب نمى‌تواند باشد. در حالى كه شيعيان آن را عيد ولايت و امامت مى‌دانند.

البته شاعران سنى مذهب همگى اينگونه نيستند، و بيشتر اشارات آنها در حد همان اعتقادات اهل‌سنت است.

مثلاً معزى در جاى ديگر مى‌گويد:

نام آن دارد كه از بهر بزرگى و شرف *** احمد مختار كرد او را ادعا روز غدير⁽¹⁾

يا منوچهرى مى‌گويد:

آهنى در كف چون مِردِ غدير خم *** به كَتِف باز فكنده سر هر دو كُم⁽²⁾

يا حلاج مى‌گويد:

گفته‌اى «اليوم اكملت لكم» دين الهدى *** آن زمان كين رحمت مهداه اهدا كرده‌اى⁽³⁾

كه همگى در حد همان اعتقادات اهل‌سنت است. ملاى رومى نيز در مثنوى به مسئله غدير و حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» اشاره مى‌كند، و در عنوان آن مى‌آورد: در تفسير اين خبر كى مصطفى صوات اللّه عليه فرمود: من كنت مولاه فعلى مولاه. تا منافقان طعنه زدند كى بس نبودش كى ما مطيعى و چاكرى نموديم او را. چاكرى كودكى خلم آلودمان هم مى‌فرمايد الى آخره. سپس مى‌آورد:

زين سبب پيغمبرِ با اجتهاد *** نام خود را وان على مولا نهاد

گفت هر كو را منم مولا و دوست *** ابن‌عم من على مولاى اوست

كيست مولا ؟ آنكه آزادت كند *** بند رقّيت ز پايت بر كند⁽⁴⁾

بر خلاف عنوان مبحث در مثنوى كه نشان مى‌دهد در واقعه غدير مسئله متابعت و پيروى است، نه دوستى و محبت و امور خانوادگى. در متن ابيات مثنوى تصريح مى‌كند كه «مولى» همان دوست است، و مى‌گويد: «مولا و دوست» .

در ادامه به تفسير خاص خود از مولى مى‌پردازد، و به گونه‌اى به سادگى از كنار مسئله مى‌گذرد ! هر چند از مثنوى بعيد است كه چنين با سادگى از كنار مسئله‌اى به اين بزرگى بگذرد، و حتى سخن خود در عنوان را ناديده بگيرد.

شاعران شيعه مذهب بر خلاف شاعران سنى مذهب - كه معمولاً به اشارتى به واقعه غدير بسنده كرده‌اند - معمولاً اشعار مستقلى اعم از قصيده، غزل، رباعى و ...

در وصف غدير سروده‌اند. اشعارى كه به آنها «غديريه» گفته مى‌شود، و در آنها به اظهار شادمانى از فرا رسيدن عيد غدير پرداخته و فضائل و مناقب حضرت على عليه‌السلام و خاندانش را در آن بر شمرده‌اند.

البته بايد توجه داشت كه همه اشعار شاعران شيعه مذهب اينگونه نيست، و آنها هم گاه در خلال اشعارشان اشاراتى گذرا - چون شاعران سنى مذهب - به واقعه غدير دارند.

علاوه بر آن، گاه اشعار مستقلى هم در مورد غدير در ديوان شاعران سنى مذهب ديده مى‌شود. همانند قصيده «امام كيست ؟ » از سوزنى سمرقندى، كه پيشتر بدان اشاره شد. تعداد اين نوع قصيده‌هاى مستقل در شعر شاعران شيعه بسيار زياد است. به عنوان مثال:

قاآنى شيرازى: در چهار قصيده با عناوين: «در تهنيت عيد غدير و ستايش شاهزاده بى‌نظير فريدون ميرزا طاب ثراه گويد»"(2 قصيده با اين عنوان) ، «در تهنيت عيد غدير و ستايش وزير بى‌نظير صدراعظم ميرزا آقاخان دام اقباله» ، «در مدح هژبر سالب على بن ابى‌طالب صلوات اللّه و سلامه عليه گويد» .

اديب الممالك فرهانى: در دو قصيده با توضيحات: «اين قصيده در تهنيت عيد غدير سال 1307 ش در تبريز ساخته شد» و «در 1320 ش در تهنيت عيد اضحى و غدير و نوروز و مدح حضرت على عليه‌السلام در عنوان و يك ترجيع‌بند يا بيت ترجيع:

همايونا و شادا فرّخا عيد غدير آمد *** از آن خوش‌تر كه پيش از عيد فرّخ‌فر امير آمد⁽¹⁾

همچنين در چهار موضع ديگر به مسئله غدير اشاره كرده است.

ملك الشعراء بهار: در قصيده‌اى تحت عنوان «در تهنيت عيد غدير و مدح حضرت امير سلام اللّه عليه» .

حزين لاهيجى: دو قصيده با عناوين «ايضا فى مدحه» و «ايضا فى مدحه» در ديوان حزين آمده است، كه در آنها به مدح حضرت على عليه‌السلام و واقعه غدير خم اشاره شده است.

صائب تبريزى: در قصيده‌اى با عنوان «در تعمير تربت پاك اميرالمؤمنين عليه‌السلام و آوردن نهرى از فرات به نجف به فرمان شاه صفى» به مسئله غدير خم اشاره نموده است.

عطار: كل كتاب «مظهر العجائب» منسوب به عطار نيشابورى در وصف و منقبت حضرت على عليه‌السلام است، و در مباحث مستقلى از آن به غدير خم اشاره شده و اجزا و عناصر آن به تفصيل آمده است.

گذشته از اختصاص دادن اشعار مستقل به موضوع غدير، شاعران شيعه مذهب در بسيارى موارد در اشارت به غدير شادمانى نموده‌اند و آن را عيد خوانده‌اند.

به عنوان مثال:

آخر ز فيض ساقى كوثر تمام سال *** عيد غدير شد به مقيمان اين ديار⁽²⁾

الا چو عيد غدير آيد از پى قربان *** الا چو باشد ذى‌قعده از پى شوال⁽³⁾

همايونا و شادا فرخا عيد غدير آمد *** از آن خوش‌تر كه پيش از عيد فرخ فرامير آمد⁽¹⁾

آمد نغز و هژير و فرخ و فيروز *** اضحى و عيد غدير و جمعه و نوروز⁽²⁾

گفت كه فردا مگر نه عيد غدير است *** عيدى بادش چو بوى عود معطر⁽³⁾

اگر چه عيد غدير است و هر گنه كه كنند *** ببخشد از كرم خويش كردگار قدير⁽⁴⁾

زين بشارت در ميان عيد اضحى و غدير *** عيد ديگر شد عيان از امير مؤتمن

عيد قربان و غديرى را كه بود از هم جدا *** هم ملفّق هم مثنّى كرد و در يك انجمن

هم دو شد عيد غدير از آن سبب كز هر كنار *** دست بوس عيد را الحمد خوان شد مرد و زن⁽⁵⁾

هميشه شاد بود شاه خاصه عيد غدير *** كه كردگار قديرش به جان دهد فرمان

يكى است عيد غدير ار چه خلق را امروز *** بود درست مه عيد سعيد در ايران

نخست عيد غدير از خلافت شه دين *** دوم جمال ملك شهريار ملك ستان⁽⁶⁾

گذشته از اينها، در موارد بسيارى هم در عنوان اشعار آمده است: «در تهنيت عيد غدير ... » . و اگر اين اشارت هم نباشد، در موارد زيادى شاعران با شادمانى و سرور از غدير ياد كرده‌اند.

به عنوان مثال:

بريخت صاف نشاط از خم غدير به جام *** صلاى سرخوشى اى صوفيان درد آشام⁽¹⁾

ز بعد قطع منازل در اين همايون روز *** عنان كشيده به خم غدير ساخت مقام⁽²⁾

غدير خم رسيد اى ساقى گل چهره مى‌يابد *** مى ئى كو يادگار از دولت كاوس كى بايد⁽³⁾

گذشته از اظهار شادمانى از آمدن عيد غدير، شاعران شيعى بيشتر به دنبال اثبات حقانيت على عليه‌السلام و اولاد او در جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشند، و معمولا از در محاجّه و معارضه بر مى‌آيند، و به مخالفان گوشزد مى‌كنند كه حقيقتى بسيار مهم را ناديده گرفته‌اند و بايد از اشتباه خويش برگشته و متنبّه شوند و به امامت و ولايت على عليه‌السلام و اولادش معترف شده و ايمان بياورند.

مثلاً ناصر خسرو مى‌گويد:

بنگر كه خلق را به كه داد و چگونه گفت *** روزى كه خود بكرد نبى بر سر غدير

دست على بگرفت بدو داد جاى خويش *** گر دست گرفت تو جز دست او مگير

اى ناصبى اگر تو مقرّى بدين سخن *** حيدر امام تو است و شبر وانگهى شبير

ور منكرى وصيت او را به جهل خويش *** پس خود پس از رسول نبايد تو را سفير⁽¹⁾

آگه نه‌اى مگر كه پيامبر كه را سپرد *** روز غدير خم ز منبر ولايتش

آن را سپرد كه ايزد مر دين و خلق را *** اندر كتاب خويش بدو كرد اشارتش⁽²⁾

بياويزد آن كس به غدر خداى *** كه بگريزد از عهد روز غدير

چه گويى به محشر اگر پرسدت *** از آن عهد محكم شبر يا شبير ؟

گر امروز غافل توئى همچنين *** بر اين درد فردا بمانى حسير

و گر پند گيرى ز حجت به حشر *** تو را پند او بس بود دستگير⁽³⁾

غير از اينها، واقعه غدير داراى اجزا و عناصر و موارد و مباحث و زواياى بسيارى دقيق و مفصلى است، كه شاعران شيعه مذهب به اجزا و عناصر بيشترى از آنها اشاره كرده‌اند.

در حالى كه شاعران سنى مذهب بيشتر به چند نكته آن اشاره كرده‌اند، و خيلى وارد زوايا و خباياى آن نشده‌اند، زيرا در آن صورت براى بسيارى از پرسش‌هايى كه با آنها مواجه شدند جوابى نمى‌يافتند.

از بين آن همه مسائل متعدد و زواياى غدير، شاعران سنى مذهب به موارد زير اشاره كرده‌اند:

گو كه دست بگرفت مصطفى به غدير *** كه را امام هدى خواند و فخر وزين

همام امام آن كه خداى بزرگ روز غدير *** به فضل كرد به نزديك مصطفى پيغام⁽¹⁾

امام بود محمد على خليفه او *** كنون على است مشير و محمد وزير

على ز مهر محمد چنان نازد *** كه از دعاى محمد على به روز غدير⁽²⁾

نائب مصطفى به روز غدير *** كرده در شرع مر ورا به امير⁽³⁾

گفته‌اى «اليوم اكملت لكم» دين الهدى *** آن زمان كين رحمت مهداه اهدا كرده‌اى⁽⁴⁾

آهنى در كف، جون مِردِ غدير خم *** به كَتِف باز فكنده سر هر دو كُم⁽⁵⁾

5 . جمله معروف «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» و بيان معنى واژه مولى

زين سبب پيغمبرِ با اجتهاد *** نام خود را وان على مولا نهاد

گفت هر كس را منم مولا و دوست *** ابن عم من على مولاى اوست

كيست مولا ؟ آنكه آزادت كند *** بند رقّيت ز پايت بر كند⁽⁶⁾

6 . دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى على عليه‌السلام در روز غدير «اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَه وَ اخذُل مَن خَذَلَه»

نام آن دارد كه از بهر بزرگى و شرف *** احمد مختار كرد او را دعا روز غدير⁽¹⁾

امام بود محمد على خليفه او *** كنون على است مشير و محمد وزير

على ز مهر محمد چنان نازد *** كه از دعاى محمد على به روز غدير⁽²⁾

امام آنكه خداى بزرگ روز غدير *** به فضل كرد به نزديك، مصطفى پيغام⁽³⁾

8 . در حالى كه شاعران شيعه مذهب به موارد بيشترى از اجزا و عناصر واقعه غدير اشاره نموده‌اند. آن موارد و اجزا و عناصر عبارتند از: جمله معروف «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» :

به آهنگ جلى «من كنت مولا *** على مولاه» گفت آن شاه ذوالمن⁽⁴⁾

گفت هر كس را منم مولاى او *** پس على مولاى او باشد نكو⁽⁵⁾

در ترانه معنى دم ز سر مولا زن *** وانگه از غدير خم باده تولا زن⁽⁶⁾

گويد آن كاو را منم مولا، على مولاى اوست *** زينهار از طاعت او گر كسى سر در كشد⁽⁷⁾

هر كش مولا منم على مولا است *** او است پس از من به خلق سيد و سرور

بگفت هر كش مولا منم على مولا است *** كه او مكمّل دين است و تالى قرآن⁽¹⁾

فراز منبر يوم الغدير رمز است *** كه سر ز جيب محمد على بر آورده⁽²⁾

نبى اندر غدير خم برافراشت *** جهاز چار اشتر جاى منبر

برآمد بر فراز از آن و بگرفت *** به دست خويش اندر دست حيدر⁽³⁾

امر حق فورى است بايد مصطفى را در غدير *** از جهاز اشتران ناچيز منبر داشتن⁽⁴⁾

نداى «بخ بخ لك يا على مولاى» *** گواه نص ولايت به محضر آورده⁽⁵⁾

همه تفويض كرده امر ولايت *** به ابن‌عم و در معنى برادر⁽⁶⁾

نداى «بخ بخ لك يا على مولاى» *** گواه نص ولايت به محضر آورده⁽⁷⁾

چون كه او برگشت از حجة الوداع *** در غدير خم مكان كرد آن مطاع⁽¹⁾

چنين روز و چنين عيد مبارك *** كه آمد امر بلغ بر پيمبر⁽²⁾

حق تعالى گفت در خم غدير *** با رسول اللّه ز آيات منير⁽³⁾

در غدير خم خطاب آمد ز حق بر مصطفى *** تا على را او ولى بر مهتر و كهتر كند⁽⁴⁾

در غدير خم يزدان گفت مر پيامبر را *** كز پى كمال دين شو پذيره حيدر را⁽⁵⁾

اگر چه عيد غدير است و هر گنه كه كنند *** ببخشد از كرم خويش كردگار قدير⁽⁶⁾

دوم جمال ملك شهريار ملك ستان⁽⁷⁾

منم به صدق جگرگوشه رسول‌خدا *** منم سليل خداوندگار روز غدير⁽⁸⁾

خنك اسفند بدى چون جمل عسكر *** فروردين همچون سالار غدير خم⁽⁹⁾

مرا به روز غدير آن پريوش دلخواه *** چشاند شربتى از جام «وال من والاه»⁽¹⁾

آنكه معروف بدو شد به جهان روز غدير *** وز خداوند ظفر خواست پيمبر به دعاش⁽²⁾

چه گويى به محشر اگر پرسدت *** از آن عهد محكم شبر يا شبير ؟⁽³⁾

ندانم جز اين عيب مرا خويشتن را *** كه بر عهد معروف روز غديرم⁽⁴⁾

عهد غدير خم زن بولهب نداشت *** در گردن شماست شده سخت چون كنب⁽⁵⁾

اين مسئله نشان مى‌دهد كه شاعران شيعى توجه بيشترى به موضوع غدير دارند و مايلند تمام جوانب آن مورد توجه قرار گيرد. در حالى كه اهل‌سنت از پرداختن به غدير و مسائل گوناگون مطرح در آن طفره مى‌روند، و بنا به تعصبات خشك مذهبى مايل نيستند تمام جوانب مسئله مورد دقت قرار گيرد.

علاوه بر اينها، شاعران شيعى مذهب با مسئله غدير برخوردى عارفانه نيز دارند و اين جهت نيز در شعرشان انعكاس يافته است.

من باب مثال:

بريخت صاف نشاط از خم غدير به جام *** صلاى سرخوشى‌اى صوفيان درد آشام⁽¹⁾

نشكند باده گلرنگ خمارى كه مراست *** ساقيا جرعه ده از ميكده خم غديرم⁽²⁾

مستى مرا نيست به دنبال خمارى *** پيمانه‌كش ميكده خم غديرم⁽³⁾

اگر چه عيد است و هر گنه كه كنند *** ببخشد از كرم خويش كردگار قدير⁽⁴⁾

در ترانه معنى دم ز سر مولا زن *** وان گه از غدير خم باده تولا زن⁽⁵⁾

مرا به روز غدير آن پريوش دلخواه *** چشاند شربتى از جام «وال من والاه»⁽⁶⁾

غدير خم رسيد ساقى گلچهره مى‌بايد *** مى ئى كو يادگار از دولت كاوش كى بايد⁽⁷⁾

نتيجه گيرى

پس از جستجوى اجزا و عناصر واقعه غدير خم مشخص شد كه 16 تن از شاعران كهنِ فارسى‌گوى - كه شعرشان در درج شعر فارسى آمده - 46 بار به واقعه غدير اشاره دارند. از بين اين شاعران، 6 نفر سنى و 10 نفر شيعه مذهب هستند. شاعران سنى 8 بار و شيعيان 35 بار به غدير اشاره شده است.

بيشترين اشارات ابتدا در قرون 5 و 6 است، و سپس در قرون 13 و 14 در عصر حاضر. دليل اين امر ظاهرا آن است كه قرون 5 و 6 اوج فعاليت اسماعيليان است. به همين جهت اذهان نسبت به موضوع غدير روشن شده بود، و در دوران معاصر (قرون 13 و14) به دليل ارتباطات گسترده و فراگيرى مذهب تشيع است.

شاعران سنى تا قرن هفتم به موضوع غدير پرداخته‌اند، و قرون 8 و 9 سكوتى در اين زمينه ديده مى‌شود. از قرن دهم شاعران شيعه هستند كه به غدير اشاره دارند. دليل آن هم اين است كه آغاز رسميت مذهب تشيع در ايران است و غالب شاعران شيعه هستند. در حالى كه قبل از آن شيعيان در اقليت با اهل‌سنت است.

شاعران سنى مذهب با اشاره به موضوع غدير بسنده كرده‌اند، ولى شيعيان معمولاً اشعار مستقلى را تحت عنوان «غديريه» بدان اختصاص داده‌اند. شيعيان بيشتر غدير را عيد پنداشته و در آن اظهار شادمانى كرده و مى‌كنند. هر چند اين گرايش‌ها در شعر شاعران سنى مذهب هم ديده مى‌شود، و گاه چنان با مسئله غدير برخورد مى‌كنند كه خواننده به سختى مى‌پذيرد كه اين شاعر سنى مذهب است. نمونه اعلاى اين اظهار ارادت‌ها سوزنى سمرقندى است. وى چنان از غدير مى‌گويد كه به نظر مى‌آيد شيعه‌اى باشد كه تقيه كرده است.

علاوه بر آن، شاعران شيعه به موضوعات بيشترى از واقعه غدير اشاره مى‌كنند و سعى دارند زواياى مختلف آن را روشن كنند. در حالى كه شاعران سنى از پرداختن به اجزا و عناصر مختلف آن طفره رفته‌اند. علاوه بر اين، شيعيان در بسيار موارد با مسئله غدير با عشق و علاقه مواجه شده و برخوردى عارفانه با آن دارند.

جلوه‌هاى غدير در شعر فارسى معاصر

اشاره

جلوه‌هاى غدير در شعر فارسى معاصر⁽¹⁾

ص 129. چهارده قرن با غدير: ص 159.

شعر غدير - يا همان غديريه - يكى از حلقه‌هاى پيوستگى به ريشه‌هاى تاريخى

شعر فارسى است. اين نوع شعر كه بازتاب جان آگاه و تربيت شيعى آفرينندگان آن است، اگر چه از صورت معهود خود را جدا نمى‌داند، ولى با افق‌هاى معاصر نيز بيگانه نيست. اين جريان توانسته است با توجه به غناى ادب كهن پارسى، نيم نگاهى نيز به پيشنهادهاى نو و نظريه‌هاى امروز داشته باشد، تا در اين فرآيند شعرى ريشه دار اما تازه را به مخاطب هوشمند امروز بنمايد.

در زمان ما آثار شعر غدير از جنبه‌هاى ادبى فراتر رفته و ارزش تبليغى خاصى به خود گرفته است و انعكاس آن در موارد بسيارى چون كتاب‌ها، مجلات، روزنامه‌ها، برنامه‌هاى راديويى و تلويزيونى و كامپيوترى، در جشن‌ها به صورت مداحى و تهيه نوارهاى صوتى و تصويرى و كامپيوترى و حتى پخش آنها از طريق اينترنت جلوه‌هاى تازه‌اى به شعر غدير داده است.

قطعه‌هايى از شعر و ادبيات عربى و فارسى و اردو و تركى كه از نظر اعتقادى يا انگيزه ولايى و يا ظرافت ادبى خصوصيتى داشته، و بحمداللّه هر روز گسترده‌تر مى‌گردد.

در اينجا اشاره‌اى به نگاه سير شعر آئينى معاصر به شعر غدير نموده، و ضمن جمع آورى نمونه‌هاى شعرى، سعى در برجسته‌سازى نكات مشترك آنها و آسيب‌شناسى در اين زمينه داريم.

در بررسى اشعار اين حوزه ويژگى‌هايى از قبيل: مضامين مشترك با پرداخت‌هاى شخصى، قالب‌هاى سنتى با ظرفيت‌سازى امروزى، توجه به تشبيه و استعاره، حركت رو به رشد شاعران به سمت شعر ناب، عبور از ايستايى در سطح زبان به سوى ژرف‌انديشى و مضمون‌سازى با واژگان بركه و غدير و خورشيد شايان توجه است.

در اين راستا رويكرد به نوآورى‌هاى فردى و فاصله گرفتن شاعران از يكديگر و رسيدن به سبك شخصى و تأمل در لايه‌هاى نامكشوف و مورد نياز جامعه معاصر ضرورى است.

مقدمه

الف. پيشينيه غديريه سرايى در شعر فارسى

در بين رويدادهاى بزرگ اسلام، تنها رويداد غدير است كه از گاه وقوع پاره شعرى به عنوان سند هميشگى با آن پيوند خورده است. شعر و وزن شعرى و سهولت به خاطر سپردن آن مدرك ماندگارى در غدير است، كه در گذر نسل‌ها حفظ شده و به جهت اهميت ادبى در كتاب‌ها ثبت گرديده است. در طول تاريخ در كنار اسناد حديثى، غديريه‌ها كه توسط شعراى قرن‌هاى مختلف سروده شده در حفظ اين ماجرا اثر به سزايى داشته‌اند.

در شعر فارسى نيز مشكل مى‌توان ديوانى را يافت كه از نام اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و مدح مولاى غدير خم محروم مانده باشد. براى اثبات سخن، كافى است تا گلگشتى در آثار و ديوان‌هاى شاعران بزرگ ايران مثل فردوسى، مثنوى و حافظ داشته باشيم.

شاعران پارسى‌گو به حقانيت غدير خم گواهى داده، و گاه با سرودن چكامه‌هاى فاخر و بلند و غديريه‌هاى غرّا و رسا، گوى سبقت از همگان ربوده‌اند. چرا كه ايرانيان مسلمان را از همان نخست به على و آل پاكتش عليهم‌السلام گرايشى ديگر و برتر، ارادتى فزون‌تر و بهتر بود و شاعران بزرگ و بيدار هم كه هميشه زبان گوياى ملت و مردم بوده‌اند و مردمان مسلمان را به همين گرايش سفارش مى‌كردند.⁽¹⁾

ب. پيشينه و روش تحقيق

اشاره

در موضوع غدير در شعر فارسى كتاب‌ها و مقالاتى تدوين شده است⁽²⁾، كه در اين خصوص و به عنوان نمونه مى‌توان به اين كتاب‌ها اشاره كرد:

غدير در شعر فارسى، سيد مصطفى موسوى گرمارودى.

سرود غدير، سيد احمد اشكوردى، 2 جلد.

شعراى غدير از گذشته تا امروز، محمدهاى امينى، 10 جلد.

غدير در شعر فارسى از كسايى مروزى تا شهريار تبريزى، محمد صحتى.

پاسداران حماسه غدير، پرويز عباسى.

در ساحل غدير، احمد احمدى بيرجندى.

گلبانگ غدير، محمدمهدى بهداروند.

دريا در غدير، ثابت محمودى.

تا جايى كه بررسى شده است، غدير در شعر معاصر تا كنون تحت عنوان كتاب يا نوشتار يا مقاله‌اى مستقل و جامع مورد بررسى قرار نگرفته است. بنابراين، به روش كتابخانه‌اى و با رويكرد تحليل و آسيب‌شناسى به بررسى غديريه‌هاى شاعران معاصر پرداخته شد.

اكنون غدير در شعر معاصر فارسى را با نگاهى دقيق‌تر دنبال مى‌كنيم:

1- دگرگونى درون مايه‌اى شعر معاصر

پس از مشروطه، شعر به لحاظ درون‌مايه بسيار دگرگون شد و شعر اجتماعى گسترش يافت. مضامينى چون: ابروى يار، خط، زلف و ... ، كمتر شد و صداهاى تازه‌اى مانند: مبارزه، قانون، استقلال، وطن و ... ، به گوش رسيد. در اين دوره، شعر ديگر انتزاعى و ذهنى نيست، بلكه عينى و ملموس شده است. شعر، شعر زندگى و زبان شعر بسيار ساده براى همگان قابل فهم است. اين روند در سال‌هاى بعد نيز ادامه يافت.

2- شعر آئينى و گروه‌بندى آن

شروع شعر آئينى به سال‌هاى پيش از 1360 ش بر مى‌گردد. از آن دوذه و دهه پنجاه تا به امروز از ديدگاه درون مايه با شعرهاى ديگر تفاوت بسيار دارد و همگى بيانگر هوايى تازه در شعر است. شعر آئينى را از نظر درون‌مايه مى‌توان چهار بخش كرد:

نگاه ارزشى و تبليغى به مضامين مذهبى.

نگاه انتزاعى و متفكرانه به دين يا فلسفه و كلام اسلامى.

نگاه زيبايى شناسانه به دين.

نگاه مناسبتى به مقولات مذهبى.

3- مختصات فكرى و زبانى شعر آئينى

مختصات فكرى و زبانى اين اشعار با يكديگر متفاوت است. برخى با ذهن و زبان قدم‌هايى به صورت آثارى تكرارى و بى‌روح ارائه مى شود. برخى آميخته با اصطلاحات كلامى و سرشار از تلميحات قرآنى و معارف اسلامى و با زبان فخيم و استفاده از آرايه‌هاى ادبى چون تضمين و ارسال المثل و كنايات و استعاره‌هاى دور از ذهن و زبان مجازى كه داراى مخاطب خاص است بيان مى‌شود.

برخى ديگر از اين شعرها مخاطبان بيشترى دارد، زيرا سرشار از عاطفه‌اند و با نگاهى ژرف و زيبايى شناختى به مقولات مذهبى پرداخته‌اند.

شعرهاى مناسبتى پيوند عميقى با باورهاى عاميانه دارند، و در مناسبت‌هاى مذهبى چون اعياد، ايام فاطميه، شب‌هاى قدر و اعيادى چون مبعث و غدير اجرا مى‌شوند.

گاه با لحنى ساده و نگاهى در سطح به وقايع دينى و متمايل به بزرگنمايى در ظواهر و شورانگيزى در مخاطب و گاه بينش دينى در حرير عاطفه و اردات و تعظيم و ذهن و زبانى زيبا.

در ادامه به طور اخص به ويژگى‌هاى غديريه‌هاى معاصر پرداخته مى‌شود.

4- قالب شعرى غديريه‌ها

قالب شعرى مرسوم در غدير سروده‌هاى معاصر بيشتر غزل است؛ كه داراى قابليتى شايسته براى نمايش عاطفه و احساس است. شاعران قدمايى‌تر به سبك پيشينيان در قالب قصيده غديريه سروده‌اند.

مثنوى و غزل - مثنوى نيز از قالب‌هاى پركاربرد در شعر آئينى و خصوصا موضوع غديريه است. همچنين قالب مستزاد، بحر طويل، دو بيتى و رباعى در اشعار عاميانه آئينى و غديريه‌ها كاربرد فراوان دارد و از قالب‌هاى پركابرد براى اين مضامين شعرى است.

شعر سال‌هاى بعد از 1360 ش، افزون بر نوآورى معنوى از ويژگى‌هايى صورى نيز بهره‌مند شد. مهم‌ترين تمايز اين شعر، گرايش ديگر بار به قالب‌هاى كهن مى‌باشد.

اين گرايش عوامل گوناگونى دارد. از جمله گستردگى حوزه مخاطبان، كه بيشتر مردم بودند و آشنا به قالب‌هاى شناخته شده كهن خاصه غزل. از ديگر سوى مى‌دانيم كه پيشينه درون مايه شعر آزاد در ايران، براى قشر متدين چندان قابل پذيرش نبوده است.

البته بيشتر شاعران جوان اين دوره قالب‌هاى شعر آزاد را تجربه كرده‌اند، و برخى بهترين شعرهايشان را در اين قالب‌ها سروده‌اند. برخى در كنار نوپردازى، غزل و مثنوى يا رباعى و چارپاره را در حد تفنن به كار مى‌گرفتند، و برخى از شاعران نيز متوجه بيدل دهلوى شدند و شعرهاى آئينى را در اين فضا سروده و از او پيروى كردند.

5- نگاهى به برخى جلوه‌هاى غدير در شعر معاصر فارسى

بررسى‌ها نشان مى‌دهد كه در صد سال اخير و بيشتر در سال‌هاى 1360 ش به بعد، صدها قصيده و غزل و مثنوى و قطعه و ... ، با موضوع غدير سروده شده، كه اين نوشتار در اين بخش سعى در گردآورى اجمالى آنها كرده است، در ادامه به بررسى مؤلفه‌هاى اين اشعار پرداخته مى‌شود.

براى جلوگيرى از اطاله كلام در اغلب شعرها، به ابيات آغازين يا برجسته اكتفا شده است. صورت كامل اين اشعار و ديگر اشعار آئينى، اين شاعران در ديوان‌ها و دفترهاى شعرى كه در فهرست منابع ذكر شده، قابل مشاهده و تحليل بيشتر است.

اديب الممالك فراهانى:

اميرالمؤمنين شاه ولايت *** خداوند جهان صدر مهيمن

ز امر حق تعالى در چنين روز *** به تخت خسروى آمد مُمَكّن

ميان يثرب و بطحا نبى بود *** چه موسى در ميان مصر و مدين

خطاب آمد ز يزدان كاى پيمبر *** على را بر خلافت كن معين

چراغ كفر را بنماى خاموش *** سراج عقل را فرماى روشن

اديب پيشاورى:

از پى آن كز خداى آورد روشن نامه را *** نيست كس جز باب شبير و شبر سرور را

صبورى كاشانى:

صبورى ملك‌الشعراى آستان قدس رضوى چهارده قصيده غديريه دارد، كه برخى را در ديوان او مى‌توان ديد⁽¹⁾:

امروز روز رونق دين پيمبر است *** امروز روز جلوه آئين داور است

امروز روز تقويت دين مصطفى است *** امروز روز تهنيت شرع انور است

امروز از ولايت سالار اوليا *** دين را همه كمال و جمال و زيور است

امروز باده‌اى ز مبارك خم غدير *** در جام خلق از كف ساقى كوثر است

ميرزا حبيب‌اللّه خراسانى:

جام عشق از حوض كوثر خورده‌ايم *** ساقى و خم و غدير ما على است

گفت پير ما كه موسى را وزير *** بود اگر هارون وزير ما على است

وى همچنين غديريه‌اى با حدود صد و سى بيت دارد، با اين مطلع:

روزگارى است كه از جور خزان، فصل بهار *** بار بربست و به يك بار برفت از گلزار

شيخ محمد حسين غروى اصفهانى:

علامه غروى هم در ديوان فارسى و هم ديوان عربى غديريه‌هاى زيبايى دارد:

باده بده ساقيا ولى ز خمّ غدير *** چنگ بزن مطربا ولى به ياد امير

تو نيز اى چرخ پير بيا ز بالا به زير *** داد مسرّت بده، ساغر عشرت بگير

ميرزا محمد كاظم صبورى:

منت ايزد كه دين پاك پيمبر *** فرو بها يافت كه ولايت حيدر

ما كه كنون از خم غدير پياپى *** باده كشيم از ولاى ساقى كوثر

صغير اصفهانى:

اين شاعر حدود پانزده غديريه سروده است، كه در ديوانش مى توان ديد⁽¹⁾:

با اهل زمين برگو كز عرش بشير آمد *** خيزيد به استقبال آن عرش سرير آمد

بر خيل خراباتى ده مژده كه پير آمد *** با جلوه اللهى در خم غدير آمد

البته خطبه غدير به صورت نظم فارسى توسط عده‌اى از شعراى فارسى زبان انجام گرفته، كه يكى از آنها «خطبة الغدير» اثر مرحوم صغير اصفهانى، كه با همكارى مرحوم عمادزاده انجام گرفته است.

رفعت سمنانى:

شد مصطفى به منبر با شوكت و جلالت *** فرمود كاى خلايق شد باز باب رحمت

آمد على پس از من فرمانرواى ملت *** امرش چو امر يزدان شد واجب الاطاعت

ملك الشعراء محمد تقى بهار:

در غدير خم خطاب آمد ز حق بر مصطفى *** تا على را او ولى بر مهتر و كهتر كند

تا رساند بر خلايق مصطفى امر خداى *** از جهاز اشتران از بهر خود منبر كند

گويد آن كاو را منم مولا، على مولاى او است *** راز اين طاعت او را گر كسى سردر كند

داورش خوانده ولى و احمدش خوانده وصى *** هم وصايت، هم ولايت ز احمد و داور كند

عمان سامانى:

ز بعد قطع منازل در اين همايون روز *** عنان كشيده به خم غدير ساخت مقام

رسول شد ز خدا زى رسول روح القدس *** كه اى رسول به حق، حق تو را رسانده سلام

كه اى به خلق من از من خليفه منصوب *** به گوش كامده نصب خليفه را هنگام

ساخت سيد دين منبر از جهاز شتر *** كه تا پديد كند هر چه شد بر او الهام

بر آن بر آمد و اسرار حق هويدا ساخت *** بلند كرد على را بدين بلند كلام

كه من نبى شمايم على امام شماست *** زدند نعره كه نعم النبى، نعم الامام

سيد محمدحسين شهريار:

شهريار تبريزى، به هر دو زبان فارسى و تركى دلسروده‌هاى بسيارى درباره غدير خم دارد. در سراسر اشعار وى شيفتگى به حضرت على عليه‌السلام موج مى‌زند. وى سراينده «على اى هماى رحمت» است.

از مهم‌ترين ويژگى‌هاى شعر او، سادگى و شيوايى كلام اوست. زبان شعرى وى در عين حال كه سهل و ممتنع و قابل استفاده براى عموم است، در بطن خود معانى عميق دارد.

همين نكته سبب شده اشعار وى نزد طيف وسيعى از مخاطبان شهرت فراوانى يابد. او همواره اشعارش را متناسب با نياز جامعه مى‌سروده، كه نشانگر مردمى بودن اين شاعر است. نزديكى با قرآن و معارف دينى در اشعار وى هويداست. از ويژگى‌هاى شهريار پرداختن به قالب غزل است، و در حوزه شعر علوى و غديريه نيز آثار ماندگارى از خود برجاى گذاشته است:

اگر سنجد هر سهمى در اسلام *** هر آن كو سهمگين‌تر، حصه من

نه احمد در مؤاخاتم به خود خواند *** نه خود با من پسرعمّ و پدر زن ؟

نه با آن خطبه من كنت مولاه *** على را برد بر اعلا و اعلن ؟

نه خود فرياد بخّابخّ كشيدند *** من اينها شور خوانم يا كه شيون ؟

چه شد عهد خدا بر من شكستيد ؟ *** الا اى حاسدان عهد بشكن

نيمايوشيج:

آن كس كه ولايت تو را منكر شد *** بر تافت رخ از حقيقت و كافر شد

گر نور طريقتى است باشد روشن *** كز پرتو ذات مرتضى ظاهر شد

مهدى الهى قمشه‌اى:

از غدير مشتهر امت را كشيد سر *** روز حكم دادگر مى‌رسد به داورى

محيط قمى:

گرفت عهد ز اشيا، در دو روز رب قدير *** يكى به روز الست و يكى به روز غدير

گرفت عهد ز ذرات بر خدايى خويش *** نخست روز و دويم روز بر خلافت مير

بگفتا هر كه منش مقتدا و مولايم *** على است او را مولا، على است بر او امير

چنانكه هارون از بهر موسى عمران *** على مراست وصى و على مراست وزير

ابوالحسن ميرزا شيخ‌الرئيس قاجار:

اعلان وصايت كن و فرماى كه اليوم *** اكملت لكم دينكم، اى زمره انصار

فرموده نبى كاين حكم از عالم بالا است *** امروز چو در رتبه، على از همه اعلى است

صفى اصفهانى:

چون به خم غدير از ايزد *** بر نبى شد خطاب كى احمد

سر برآر از گليم و كن بر خلق *** فاش اسرار شاه لم يولد

هين نترس از خان و كن ظاهر *** آنچه از اسلام باشد آن مقصد

گويد بر اسلاميان ندارد سود *** بى تولاى حيدر اين اشهد

طوطى همدانى:

پيشوايى بعد از احمد غير حيدر هست، نيست *** غدير حيدر جانشينى بر پيمبر هست، نيست

نيست كارى خارج از كار خدا در هر دو كون *** دست حق در هر دو عالم غير حيدر هست، نيست

در غدير خم كه شد منصوص از امر خدا *** ديگرى غير از على مولا و سرور هست، نيست

ناصر شعار ابوذرى:

گفت برخيز كه از يار سفير آمده است *** به چراغانى صحراى غدير آمده است

موج يك حادثه در جان غدير است امروز *** و على چهره تابان غدير است

امروز بيعت شيشه‌اى و آهن پيمان‌شكنى *** داد از بيعت آبستن پيمان شكنى !

پس از آن بيعت پرشور على تنها ماند *** و وصاياى نبى در دل صحرا جا ماند

موج آن حادثه در جان غدير است هنوز *** و على چهره تابان غدير است هنوز

ناظم‌زاده كرمانى:

عارفان را شب قدر است شب عيد غدير *** بلكه قدر است از اين عيد مبارك تعبير

كرده تقدير بدينسان چو خداوند قدير *** اى على، اى كه تويى بر همه خلق امير

بهترين شاهد اين قصه بود خم غدير *** كرد تقدير چنين لطف خداوند قدير

فرصت شيرازى:

اين خم نه خم عصير باشد *** اين خم، خم غدير باشد

از خم غدير مى‌كنم نوش *** تا همچون خم بر آورم جوش

محمدجواد غفورزاده(شفق) :

جلوه‌گر شد بار ديگر طور سينا در غدير *** ريخت از خم ولايت مى به مينا در غدير

رودها با يكدگر پيوست كم كم سيل شد *** موج مى‌زد سيل مردم مثل دريا در غدير

هديه جبريل بود «اليوم اكملت لكم» *** وحى آمد در مبارك باد مولى در غدير

سيد رضا مؤيد:

باز تابيد از افق روز درخشان غدير *** شد فضا سرشار عطر گل ز بستان غدير

موج زد درياى رحمت در بيابان غدير *** چشمه‌هاى نور جارى شد ز دامان غدير

حالى اردبيلى:

صبح سعادت دميد، عيد ولايت رسيد *** فيض ازل يار شد، نوبت دولت رسيد

از كرمش بر گدا، داد همى جان فزا *** گفت بخور زين هلا، كز خم جنت رسيد

نظيرى نيشابورى:

قسم به جان تو اى عشق اى تمام هست *** كه هست هستى ما از خم غدير تو مست

در آن خجسته غدير تو ديد دشمن و دوست *** كه آفتاب بود آفتاب بر سر دست

فراز منبر يوم الغدير اين رمز است *** كه سر ز جيب محمد، على برآورده

دكتر يحيى حدادى ابيانه:

پى تكامل دينش خداى كعبه گزيد *** گرفت پرچم اسلام را على در دست

از اين گزيده زمين و زمان به خود باليد *** به يمن ولايت شراب خم الست

به عشق آل‌على از غدير خم جوشيد

سيد مصطفى آرنگ:

امروز گل باغ رسالت وا شد *** قرآن مبين به امر حق معنى شد

در مركز خود يافت حق امروز قرار *** منشور ولايت على امضا شد

مهرداد اوستا:

اى گوهر گوهر ولايت *** خورشيد منور ولايت

اى مهر فروغ بخش اسلام *** وى مشعل انور ولايت

اى آيت حق و روح قرآن *** وى رايت و افسر ولايت

سلطان سرير عقل و ايمان *** والى هنر، درِ ولايت

اى گوهر عشق و جان عرفان *** تاج سر و مفخر ولايت

عبدالعلى نگارنده:

عيد غدير، روز وداد است *** روز وداد و داد و سداد است

در بحر بى‌كران سعادت *** عيد غدير، باد مراد است

از بهر حفظ مكتب اسلام *** عيد غدير، حرز جواد است

محمدعلى مردانى:

شمع راه هدايت است على *** مه برج ولايت است على

مهر تابان آسمان جلال *** گوهر بحر فضل و علم و كمال

حامى دين و حافظ قرآن *** مجرى عدل و خصم قول ضلال

ناظرزاده كرمانى:

عيد غدير، مژده جان‌پرور آورد *** يعنى خبر ز سلطنت حيدر آورد

فرمانروا به هر دو سرا شد به حق *** فرخنده‌تر از اين خبر ديگر آورد

دكتر قاسم رسا:

از خم رسيد مژده كه جشن ولايت است *** لبريز خم ز باده لطف و عنايت است

خمخانه ولايت مولى گشوده شد *** ساقى ز جاى خيز، كه وقت سقايت است

در صحنه غدير به فرمان كبريا *** در اهتزاز پرچم شاه ولايت است

مصطفى جوادى مقدم:

صبح مى‌آيد محمد با على *** دشت مى‌لرزد بانگ يا على

لحظه‌اى كه دشت غرق و هم بود *** جبرئيل از آسمان آمد فرود

گفت اى پيغمبر، اى اميد ما *** نغمه جاويدى توحيد ما

آخرين شعر رسالت را بخوان *** آيه عشق و امامت را بخوان

بر كسى كه همدل و هم خون تو است *** تو چو موسايى و او هارون تو است

لايقى لايق‌تر از حيدر مباد *** خلق را ديگر كسى رهبر مباد

حبيب چايچيان (حسان) :

پايى كه نيست همره مولا شكسته باد *** دستى كه نيست ياور آن شاه بسته باد

تكميل دين از او شد و نعمت از او تمام *** عيد غدير بر همه يا رب خجسته باد

احمد عزيزى:

از على و آل او جو درد عشق *** جفت شش آورده حق در نرد عشق

آب و رنگ باغ، آب و گل، على است *** صورت آئينه كامل على است

ارمغان بهداروند:

حرف آخر عشق، انتخاب سرخ، مولاى سبزپوشى بود

آنگاه غدير، به خداوند علم و شمشير اعتراف كرد

و رستنگاه تلاقى، نبوت و امامت

به التيام زخم غربت عشق، هبوط كرده بود

و ... او قرينه محمد صلى اللّه عليه و آله بود

يوسفعلى ميرشكاك:

ماه صد آئينه دارد، نيمه شب‌ها در غدير *** روزها گسترد، خورشيد خود را بر غدير

سدرها اين سوتر از اندوه كوه افتاده‌اند *** هم عنان با ابرها، افتاده آن سوتر غدير

نخل‌ها افتان و خيزان، اشتران خسته‌اند *** سر در اوهام گريز از تشنگى در سر غدير

هيچ كس نشنيد گيرم، خود تو نشنيدى مگر ؟ *** وال من والاه گفت، آن روز پيغمبر غدير

پس چرا صد چشمه آتشفشان پنهان شدى ؟ *** چون دل من زير چتر سرد خاكستر غدير

تا تمام دشت از پيغام دريا پر شود *** مى‌رود از واحه‌اى تا واحه ديگر غدير

مصطفى محدثى خراسانى:

ملتهب در كنار يك بركه *** روح تاريخ پير منتظر است

دست خورشيد تا نهد در دست *** آسمان در غدير منتظر است

بر سر آسمانى از ظهر *** آيه‌هاى شكوه نازل شد

مژده دادند آيه‌هاى شكوه *** دين احمد تمام و كامل شد

محمدعلى سالارى:

سر زد از دوش پيمبر، ماه در شام غدير *** تا كه جبرائيل او را داد پيغام غدير

مژده داد او را ذات حق كه با فرمان خويش *** نخل هستى بار و برآرد در ايام غدير

دين خود را كن مكمل با ولاى مرتضى *** خوف تا كى بايد از فرمان و اعلام غدير

طاهره موسوى گرمارودى:

اى شرف اهل ولايت غدير *** بركه سرشار هدايت غدير

زمزم و كوثر ز تو كى بهترند *** آبروى خويش ز تو مى‌خرند

اينكه كند زنده همه چيز آب *** زاب غدير است نه از سراب

از ازل اين بركه بجا بوده است *** آينه لطف خدا بوده است

خوشدل كرمانشاهى:

در غدير خم نبى خشت از سر خم بر گرفت *** خشت از خم ولاى ساقى كوثر گرفت

از خم خمر خلافت در غدير خم بلى *** ساقى كوثر ز دست مصطفى ساغر گرفت

سيد مصطفى موسوى گرمارودى

گل هميشه بهارم غدير آمده است *** شراب كهنه ما در خم جهان باقى است

خداى گفته كه «اكملت دينكم» ، آنك *** نواى گرم نبى در رگ زمان باقى است

قسم به خون گل سرخ در بهار و خزان *** ولايت على و آل، جاودان باقى است

گل هميشه بهارم بيا كه آيه عشق *** به نام پاك تو در ذهن مرمان باقى است

در روز غدير، عقل اول *** آن مظهر حق، نبى مرسل

چون عرش تو را كشيد بر دوش *** آنگاه گشود لعل خاموش

فرمود كه اين خجسته منظر *** بر خلق پس از من است رهبر

بر دامن او هر آن كه زد دست *** چون ذره به آفتاب پيوست

محمود شاهرخى:

به كام دهر چشاندى ميى ز خم غدير *** كه شور و جوشش آن در رگ زمان جارى است

ز چشمه‌سار ولاى تو اى خلاصه لطف *** به جويبار زمان فيض جاودان جارى است

محمد على صفرى (زرافشان) :

آن روز كه با پرتو خورشيد ولايت *** ره را به شب از چهار طرف بست محمد

صحراى غدير است زيارتگه دل‌ها *** از شوق على داد على از دست محمد

تا جلوه حق را به تماشا بنشينند *** بگرفت على را به سر دست محمد

احمد عزيزى:

از چمن گلرخان، ماه به زير آمده است *** خلعت شاهانه پوش ! عيد غدير آمده است

عشق محمد على است، اى همه اهل نظر *** زان كه مراعات عشق بهر نظير آمده است

غلام‌رضا سازگار:

غدير عيد همه عمر با على بودن *** غدير آينه دار على ولى اللّه است

غدير حاصل تبليغ انبيا همه عمر *** غدير نقش ولاى على به سينه ماست

غدير يك سند زنده، يك حقيقت محض *** غدير از دل تنگ رسول عقده گشاست

اسماعيل نورى علاء:

آرى ... خم !

شربدار ولايت

غدير حادثات

و ميان منزل افشاى رازهاست.

بنگريدش

كه بر اوج دست و بازو

در چنگ چنگالى از نور

ايستاده است

به ابرها نزديك‌تر تا به ما

و نگاه نمى‌كند

نه در چشمان مشتاق

نه در ديدگان دريده از حسد.

به اين ترانه گوش كنيد

كه در هفت آسمان مى‌طپد:

«هر كه مرا

ولاى خويش بداند اينكه فراچنگ من ايستاده مولاى او است» . آرى

امروز همه چيز كامل است ...

نعمت ميرزاده آزرم:

تمام قافله گيرد به جاى خويش قرار *** مناديان همه كردند حكم را تكرار

كوير بود، افق تا افق، گداخته مس *** بر آن گداخته مس، كاروان، خطى ز غبار

عباس براتى‌پور:

تا شد به روى دست نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مرتضى عليه‌السلام بلند *** شد رايت جلال خدا بر ملا بلند

بشيند چون كه نغمه «يا ايها الرسول» *** گرديد منبرى همه از پشته‌ها بلند

پروانه نجاتى:

دشت تا خيمه زد آهنگ خروشيدن را *** چاه هم تجربه كرد آتش جوشيدن را

دست خورشيد در آفاق رسالت چرخيد *** چنگ زد گيسوى ترديد پريشيدن را

و بيابان چه تبى داشت از انبوه سكوت *** تا مبارك كند اين آينه پوشيدن را

عشق ابلاغ شد و حلقه مستان گل كرد *** تازه كرد آن خم نو، چشمه نوشيدن را

پر شد آغوش غدير از دم «بخ بخ» *** تا بكوبد هياجانات نيوشيدن را

عطر «من كنت ... » و غوغاى «على مولاه» *** قافله قافله راند اين همه كوشيدن را

نادر بختيارى:

السلام اى غدير، مهبط عشق *** مقصد دولت مسلط عشق

السلام اى غدير، مقصد يار ! *** وى گل افشان ز موج موج بهار

چه بهارى تو راست كز خم تو *** مست عشقيم در تلاطم تو ؟

جواد جهان‌آرايى:

تا على بر روى دستان پيمبر جا گرفت *** رفت روى دست اقيانوس، دريا در غدير

ديده دل باز كن تا آفتاب «هل اتى» *** بنگرى همدوش با خورشيد بطحا در غدير

مهر، با آن زرفشانى ذرّه سرگشته بود *** تا تجلى كرد آن ماه دلارا در غدير

مهدى رحيمى:

دستى به هوا رفت و دو پيمانه به هم خورد *** در لحظه» مى نظم دو تا شانه به هم خورد

دستور رسيد از ته مجلس به تسلسل *** پيمانه مى تا سر ميخانه به هم خورد

دستى به هوا رفت و به تأييد همان دست *** دست همه قوم صميمانه به هم خورد

رضا اسماعيلى:

از غدير خم، سبويى مى‌زديم *** در صراط عشق، هويى مى‌زديم

زائر كوى تولا مى‌شديم *** جرعه نوش عشق مولا مى‌شديم

با نزول سوره سبز غدير *** باز مى‌كرديم، بيعت با امير

محمدعلى مجاهدى:

چون وجود مقدس ازلى *** شاهد دلرباى لم يزلى

وقت پيمان گرفتن از ذرات *** با صدايى رسا و بانگ جلى

«او لست بربكم» فرمود *** پاسخ آمد از هر طرف كه: بلى

نصراللّه مردانى:

قسم به جان تو اى عشق اى تمام هست *** كه هست هستى ما از خم غدير تو مست

در آن خجسته غدير تو ديد دشمن و دوست *** كه آفتاب بر آفتاب بر سر دست

نشان از گوهر آدم نداشت هر كه بود *** به خم سراى ولايت خراب و باده پرست

ابوالقاسم حسينجانى:

روز و شب را به كار وا مى‌داشت *** اين سپيد و سياه مولا بود

آب از الغدير بر مى‌داشت *** مشربى كه گواه مولا بود

كوفه هر چند هم كه بد مى‌كرد *** باز هم در پناه مولا بود

پدر خاك بود و خاكى بود *** بى گناهى گناه مولا بود

مرتضى اميرى اسفندقه:

صداى كيست چنين دلپذير مى‌آيد ؟ *** كدام چشمه به اين گرمسير مى‌آيد ؟

صداى كيست كه اينگونه روشن و گير است ؟ *** كه بود و كيست كه از اين مسير مى‌آيد ؟

خبر دهيد كه دريا به چشمه خواهد ريخت *** خبر دهيد به ياران غدير مى‌آيد

به سالكان طريق شرافت و شمشير *** خبر دهيد كه از راه، پير مى‌آيد

محمود اكرامى:

به آتش مى‌كشم آخر زبان سر به زيرم را *** به توفان مى‌سپارم آسمان‌هاى اسيرم را

منم من گردبادى خسته‌ام زندانى خويشم *** بگيريد آى مردم دست‌هاى ناگزيرم را

تمام عمر باقى مانده‌اش را گريه خواهد كرد *** اگر توفان بخواند خنده‌هاى دور و ديرم را

درختان گردبادى رو به خورشيدند، از آن دم *** كه خواندم در مسير باد اندوه غديرم را

شبى اندوه و تابان على عليه‌السلام از چاه بيرون شد *** شبى سيراب ديدم جان سر تا پا كويرم را

على‌رضا سپاهى لائين:

دشت غوغا بود غوغا در غدير *** موج مى‌زد سيل مردم مثل دريا در غدير

در شكوه كاروان آن روز با آهنگ زنگ *** بى‌گمان بارى رقم مى‌خورد فردا در غدير

اى فراموشان باطل سر به پايين افكنيد *** چون پيمبر دست حق را برد بالا در غدير

حيف اما كاروان منزل به منزل مى‌گذشت *** كاروان مى‌رفت و حق مى‌ماند تنها در غدير

على‌رضا قزوه:

ابتداى كربلا مدينه نيست، ابتداى كربلا غدير بود *** ابرهاى خون فشان نينوا، اشك‌هاى حضرت امير بود

ولى‌اللّه پاشا:

مردى كه آفتاب به او سجده مى‌برد *** روح زلال آب به او سجده مى‌بَرد

مردى كه مثل ماه نخوابيد تا طلوع *** شب با سپاه خواب به او سجده مى‌برد

يك بركه، واژه در نگهش موج مى‌زند *** يك دشت شعر ناب به او سجده مى‌برد

زهرا حسين‌زاده:

شكست خواب زمين پلك آسمان وا شد *** سوار هودج رنگين باد، پيدا شد

غبار همهمه پيچيد و ناگهان در خاك *** غدير برق زد و برق، آب معنى شد

شمس‌الدين بختكى:

آغاز شد ولايت عشق از غدير خم *** باران گرفت سوى تو «اكملت دينكم»

الهام عمومى:

در بركه نيز حادثه‌اى راه مى‌رود *** ناگاه مى‌نشيند و ناگاه مى‌رود

جبريل باز در هيجان اوفتاده است *** نبض ملايك از ضربان او فتاده است

يكباره چشم كفر چه تاريك مى‌شود *** بركه به روز واقعه نزديك مى‌شود

اى شاهدان مردنما حجتان قبول *** اى تاجران زهد و ريا حجتان قبول

آيا كسى ز جمع شما عيد را نديد ؟ *** بالاى قله دست دو خورشيد را نديد ؟

سيد محمد باباميرى:

اينجا گرفته است مردى بر روى دست آسمان را *** مردى كه در قبضه خود دارد تمام جهان را

در جشن «من كنت مولاه» آئينه نور كرده است *** لبريز از روشنى‌ها، چشمان پير و جوان را

كل مى‌كشد هر چه قديس، دف مى‌زند هر چه عابد *** جبرئيل در حلژه نور، آورده اين ارمغان را

على حيدرى‌زاده:

دست خورشيديان قله عشق *** رفت بالا غدير خم شده بود

در دل خاكيان افلاكى *** لحظه‌ها سبز و غصه گم شده بود

6 - مؤلّفه‌هاى فكرى و ادبى شعر غدير معاصر

اشاره

براى شعر غديرِ معاصر، چندين مؤلّفه مى‌توان بيان كرد:

مورد اول

برخى شاعران معاصر، خصوصا شاعران مذهبى ما قبل دهه 1360 ش با انديشه و زبانى معطوف به سنت‌هاى ادبى به مضمون غدير پرداخته‌اند. افرادى همانند: اديب پيشاورى، اديب‌الممالك فراهانى، صبورى كاشانى، ميرزا حبيب‌اللّه خراسانى و ... .

مورد دوم

متأثر از تحول صد سال اخير نسل تازه‌اى شاعران آئينى‌سرا پديد آمده‌اند، كه به مرور زمان مردم را با تصويرى نو از شعر غدير آشناتر خواهند كرد. شعرى كه ضمن بهره‌مندى‌هاى معنوى و هماهنگى با باورهاى عمومى از نظر مؤلفه‌هاى سبك معاصر هم انتظارات خواص را برآورده مى‌كند، و هم جريان‌سازى مى‌كند.

مورد سوم

پيوند مفهوم غدير و قالب‌هاى نوين شعر امروز فارسى نيز قابل ذكر است. شايد براى عمده شاعران پيش از دهه 1360 ش، تصور اينكه در اين قالب‌ها نيز مى‌توان شعر آئينى موفق سرود دشوار مى‌افتاد.

با اين همه، شعرهاى موفق شاعرانى مانند: سلمان هراتى، سيد حسن حسينى، قيصر امين‌پور و ديگران خلاف آن را به تصوير كشيد. البته هنوز هم عامه مخاطبان شعر مذهبى نتوانسته‌اند با اين سروده‌ها ارتباط همسويى برقرار كنند. با اين وجود نمى‌توان شك داشت كه نگاه مردم به شعر آئينى ارتقاء يافته و سليقه عمومى با فضاى ادبى امروز هماهنگ‌تر شده است.

مورد چهارم

شعر غدير زير مجموعه شعر علوى است. در اين شعرها محورهاى برجسته شخصيتى و فراز و نشيب‌هايى را كه امام على عليه‌السلام در زندگى خود پشت سر نهاده‌اند مشاهده مى‌كنيم، كه در سير تحولات صد ساله اخير و به خصوص پنجاه سال گذشته با مؤلّفه‌هاى زبانى و ادبى به روز شده و با پيراستگى روزافزون نشان داده مى‌شود.

رخدادهاى بزرگى در لواى شعر علوى در اغلب غديريه‌ها مشاهده مى‌گردد؛ مانند: تولد در خانه كعبه، ايمان آوردن، ليلة المبيت، هجرت، فتح مكه و نقش آن حضرت در اين پيروزى، حضور سرنوشت سازشان در جنگ‌هاى صدر اسلام، واقعه شهادت حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، ماجراى سقيفه و خانه‌نشينى، شهادت حضرت فاطمه عليهاالسلام و غربت على عليه‌السلام، يتيم‌نوازى ها، مناجات على عليه‌السلام، عدالت راستين، ماجراى خوارج، نهج البلاغه، شهادت

مورد پنجم

مسئله الهى بودن جانشينى على عليه‌السلام، اكمال دين و اشاره به «من كنت مولاه ... » و جبرئيل در اين شعرها به گونه‌هاى مختلف تكرار و تأكيد مى‌گردد.

مورد ششم

مضمون‌سازى براى رابطه نبى مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و امام على عليه‌السلام با عنايت به رابطه حضرت موسى و هارون عليهماالسلام.

مورد هفتم

كنايات و استعارات خاص و متداول شعرى، تناسب و مضمون‌سازى با دريا و غدير - كه به معناى بركه آب است - از ديگر موارد برجسته در اين شعرهاست. علاوه بر خود غدير، كار علامه امينى در نگارش كتاب «الغدير» نيز موضوع شعر برخى شاعران معاصر است. اخوان ثالث قصيده بلندى نثار مرحوم علامه امينى دارد، با عنوان «سلام قطره به دريا دل غديرى» . در آنجا، از جمله كار سترگ علامه امينى را چنين مى‌ستايد:

غديرى كرد بى‌همتا، چنان چون بيكران دريا *** لبالب از رحيق حق، جهان را زو مشامى خوش

از اين دريا دل آماده، غديرى ايزدى باده *** خوش آن رندى كزين مشرب كند شرب مدامى خوش

در شعر اميرى فيروزكوهى نيز كه بيان به ستايش صاحب الغدير گشوده است، همين تقابل دريا و غدير ديده مى‌شود:

غدير خم شد از او بحر بى‌نهايت علم *** كه خود به علم و ادب بحر بى‌نهايت بود

تراشه قلم از ذوالفقار حيدر داشت *** از آن به نيش قلم ذوالفقار امت بود

استاد محمدرضا حكيمى در چاپ نخست كتاب «حماسه غدير» ، قصيده بلندى در وصف علامه امينى و كتاب «الغدير» دارد. وى نيز به اين نكته تقابل دريا و بركه اشاره دارد:

بحر را در بركه گنجاندن نه كارى بود خرد *** اينكه موّاج اين چنين يابى فضاى الغدير

توجه به جشن و شادى در اين اشعار بسيار دستمايه قرار گرفته است. غدير عيد بزرگ اسلامى است، و ما مكلف به تكريم و ارج نهادن به آنيم. جنبه عيد بودن اين روز خجسته نيز در سروده‌هاى شاعران مورد توجه بوده است.⁽¹⁾

مضمون سازى با خورشيد، قافله نور، جان بخشى به غدير و بركه و حسن استفاده از اين عناصر در تشبيه‌سازى و استعاره پردازى از ابعاد ادبى اغلب اين شعرهاست.

فراموشى غدير در روزمره‌هاى امروزى و هم‌ذات پندارى با فراموشى و غربت على عليه‌السلام در كوفه، از ديگر مؤلّفه‌هاى اين غدير سروده‌هاست.

در بررسى اشعار اين حوزه ويژگى‌هايى از قبيل، موضوع و مضمون مشترك با پرداخت‌هاى شخصى، قالب‌هاى سنتى با ظرفيت‌سازى امروزى، حركت رو به رشد شاعران به سمت شعر ناب، عبور از ايستايى در سطح زبان و حركت به سوى ژرف انديشى، رويكرد به خلاقيت‌هاى فردى و فاصله گرفتن از سنت‌هاى تكرارى برخى از اينگونه شعرها، و همچنين خلق عرصه‌هاى تازه و سعى در جهت بهره بردن از ذهن و زبانى امروزين، شايان توجه است.

7 - آسيب شناسى شعر غدير معاصر

اشاره

در مورد آسيب‌شناسى شعر غدير معاصر نيز اين نكات قابل توجه است:

نكته اول

ايجاد تحول در مضمون، زبان و سبك ادبى در عرصه شعر غدير بسيار ضرورى است. شعر براى زندگى بايد نوآورى همراه گردد. در غير اين صورت پاسخگوى مخاطب پرسشگر و آگاه امروز نخواهد بود.

نكته دوم

ارائه هر پيشنهاد نويى منجر به شكوفايى نخواهد شد، بلكه ايجاد تحول و ارائه پيشنهادهاى نو بايد با پيروى از اصول قرآنى و پايبندى به آرمان‌هاى ولايى صورت گيرد. اما نكته مهم جلوگيرى از افتادن شعر به گرداب تكرار و اغراق است.

نكته سوم

توجه بسيار به ذكر پهلوانى‌هاى حضرت على عليه‌السلام بدون ذكر انگيزه و هدف ايشان و اغراق گويى در اين زمينه به خصوص در مديحه‌ها، و توجه به يك بعد خاص از زندگى حضرت، از مواردى است كه موجب تكرار و يك نواختى اين شعرها مى‌شود.

نكته چهارم

با توجه به ساختار روايت و توصيف، جلوگيرى از كليشه‌اى شدن مضامين واقعه غدير از اهميت بالايى برخوردار است، كه در اين مسير مجهز شدن به تمهيدات روايتگرى مدرن و ايجاد سپيدى‌هاى متن مورد نياز است.

نكته پنجم

استفاده به جا و به موقع از مؤلّفه تخيّل، به گونه‌اى كه به اصل ماجرا و قصه ضربه و خدشه‌اى وارد نكند، از ديگر مسائل مهمى است كه موجب جلوگيرى از تكرارها مى‌شود.

نكته ششم

گسترده شدن افق و زاويه ديد شاعران اين عرصه با دانشمندى و بينش مندى در هر دو عرصه شعر و موضوع ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و تشيع راستين ضرورى به نظر مى‌رسد.

نكته هفتم

در بيشتر اين شعرها مفهوم غدير تحليل نشده و بيشتر از جنبه عاطفى بدان نگريسته مى‌شود، كه گاه عناصر ادبى و حتى منطق را كمرنگ مى‌كند و ارتباط مخاطب با شعر را دچار اشكال مى‌كند.

نكته هشتم

با عنايت به اينكه پرداختن به ادبيات آئينى و مذهبى و خصوصا شعر علوى و موضوع غدير و خلق اثر در اين زمينه بسيار دشوارتر از خلق اثر در ديگر شاخه‌هاى ادبى به نظر مى‌رسد، حضور و هم‌انديشى شاعران متعهد و مستعد براى شكوفايى غديريه سرايى ضرورى است.

8 - غديريه‌هاى مفصل فارسى

در بين شعرهاى فارسى در مورد غدير، چند مورد غديريه‌هاى مفصل هستند؛ كه ماجرا و خطبه غدير را به طور مفصل به نظم كشيده‌اند. در همين رابطه كتابى معرفى مى‌شود كه چهار غديريه مفصل را آورده است:

خطابه غدير در آيينه شعر، سيد حسين حسينى، فارسى، چاپى، منير، تهران، چاپ اول، سال 1378 ش، وزيرى، 224 ص. در اين كتاب، پس از مقدمه، متن عربى خطبه

غدير و سپس ترجمه فارسى در قالب نثر ادبى آمده است. پس از آن، چهار غديريه مفصل از صغير اصفهانى، على تنها، غلامرضا سازگار، حسين حسنى؛ هر كدام در يازده بخش آمده است، كه ماجرا و خطبه غدير را در قالب شعر فارسى سروده‌اند. در آخر هم دو بيتى‌هاى ده‌بزرگى، مخمس‌هاى راشى‌زاده، و غديريه‌اى تركى از حسين حسنى آورده شده است.

نتيجه

اينكه هر جا نام اميرمؤمنان على عليه‌السلام در شعر فارسى بيان مى‌شود، دنيايى از عشق و ارادت موج مى‌زند. اين در شعر معاصر، خصوصا شاعران جوان رنگى ديگر و تجلى زنده‌ترى يافته است.

غدير سروده، در شعر امروز ايران با رعايت اعتدال و عنايت به مخاطب، وارد عرصه‌اى تازه شده است. رعايت قواعد مدرن و نوين شعر فارسى و استفاده از قالب‌ها و ظرفيت‌هاى شعر نو و سنتى را مى‌توان در مجموع از ويژگى‌هاى شعر آئينى پويا و جوان معاصر دانست.

ايجاد تحول در مضمون، زبان و سبك‌هاى ادبى در عرصه شعر غدير بسيار ضرورى است.

شعر براى زندگى بايد با نوآورى همراه گردد. در غير اين صورت پاسخگوى مخاطب پرسش‌گر و آگاه امروز نخواهد بود.

البته بايد عنايت داشت كه ارائه هر پيشنهاد نويى منجر به شكوفايى نخواهد شد، بلكه ايجاد تحول و ارائه پيشنهادهاى نو بايد با پيروى از اصول مذهبى و پايبندى به آرمان‌هاى ولايى انجام پذيرد.

اما نكته ى اصلى خوددارى از افتادن شعر به گرداب تكرار و اغراق است.

تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى

اشاره

تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى⁽¹⁾

درباره تقارن روز غدير با عيد نوروز، علماى شيعه مطالبى فرموده‌اند و در شعر شاعران هم منعكس شده، و در برخى كشورها عملاً اين تقارن را جشن مى‌گيرند. ذيلاً به اين تقارن در ادبيات مى‌پردازيم:

1 - تقارن غدير و نوروز در شعر فارسى

يك. هاتف اصفهانى مى‌گويد:

همايون روز نوروز است امروز به فيروزى *** بر او رنگ خلافت كرده شاه لافتى مأوا

دو. ميرزا حبيب قاآنى شيرازى مى‌گويد:

رسد به گوش دل اين مژده ز هاتف غيبى *** كه گشت شير خداوند شهريار امروز

به جاى خاتم پيغمبران به استحقاق *** گرفت خواجه كروبيان قرار امروز

سه. صغير اصفهانى چه زيبا سروده است:

دانى ز چه عيد باستان مى‌خندد ؟ *** بر روى جهانيان جهان مى‌خندد

بنشست على جاى نبى در نوروز *** زين مژده زمين و آسمان مى‌خندد

چهار. و باز از صغير اصفهانى است:

نوروز از آن شد پر شعف *** هم صاحب عز و شرف

كان روز سالار نجف *** آمد به تخت سرورى

پنج. همچنين در شعرهاى محلى كشور افغانستان - كه همزمانى عيد غدير با نوروز براى آنان جا افتاده است - نيز به اين همزمانى بسيار پرداخته شده است:

بهار آمد بهار آمد خوش آمد *** على با ذوالفقار آمد خوش آمد

طبق باور به حقِ عامه مردم شريف افغانستان، اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز اول نوروز به جانشينى رسول‌خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزيده شد و مردمان اين كشور در كنار تجليل از نوروز، به توصيف رشادت‌ها و دلاورى‌هاى حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز مى‌پردازند، و در ايام جشن نوروز در شهر مزار شريف دوبيتى‌هاى مخصوص اين ايام را با صداى خوش مى‌خوانند:

نوروز رسيد و عيد اكبر گرديد *** برگرد سر ساقى كوثر گرديد

امروز على عليه‌السلام نشست بر تخت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله *** زان است كه روز و شب برابر گرديد

از دو بيتى‌هاى معروف ديگرى كه در مورد مورد خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز اول نوروز در ميان مردم آن سرزمين خوانده مى‌شود، اين دو بيتى‌ها است:

نوروز شد و جمله جهان گشت معطر *** از بوى خوش لاله و ريحان و صنوبر

بر تخت خلافت بنشست آن شاه صفدر *** داماد نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، شير خدا، ساقى كوثر

و يا:

نوروز شد و على عليه‌السلام ز روى تعظيم *** بر تخت خلافت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گشت مقيم

از مقدم شاه اوليا بر كرسى *** امروز نشسته معنى عرش عظيم

2 - نوروز و غدير در پاكستان و افغانستان

اشاره

در آن مناطق هم نوروز جشن گرفته مى‌شود، ولى بيشتر به شيعيان اختصاص دارد و صبغه الهى دارد. چرا كه جشن نوروزشان ساگرد غدير است. در برخى شهرهاى مهم افغانستان، مردم هر سال هنگام نوروز منتظر عَلَمى با نام مبارك اميرالمؤمنين عليه‌السلام هستند، با نام «جهنده سخى» ؛ كه «سخى» به معناى شاه‌مردان است و لقب حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام خوانده مى‌شود.

در ايالت كشمير هند نيز، علما و احزاب شيعه خواستار تعطيلى نوروز به عنوان غدير شده‌اند. مردم نوروز را به عنوان عيد اللّه الاكبر غدير مى‌شناسند. لذا خانه تكانى كرده و لباس نو مى‌پوشند و سفره نذر حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌اندازد. در پاكستان هر سال ساعت نصب حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را استخراج مى‌كنند، چرا كه آن را پاك‌ترين ساعت سال مى‌دانند، و هر ساله در نوروز «جشن تاجپوشى على عليه‌السلام» برگزار مى‌شود.

الف. نوروز و غدير در افغانستان

نوروز در افغانستان از قديم در فرهنگ مردم جاى خاص داشته و تا امروز نيز دارد. در آغاز تمدن آريانا، به عنوان بهار طبيعت و آغاز فصل گرما و زنده شدن زمين و كشاورزى بوده است.

بعد از آنكه دوره تاريخى هجرى شمسى شروع شد، به عنوان آغاز سال نو دينى مطرح شد، و مردم عيد نوروز را با ميله‌هاى نوروزى؛ ميله سخى، ميله دهقانان، ميله پهلوانان، ميله سمنك، ميله گل سرخ و ... ، بهار را در دامان طبيعت جشن مى‌گيرند. امروزه تمام رشته‌هاى ورزشى در ميله پهلوانان به نمايش رشادت‌هايشان مى‌پردازند.

شكل ظاهرى جهنده سخى: پرچمى با رنگ سبز در دور پرچم كلمه لا اله الا اللّه، محمد رسول اللّه، على ولى‌اللّه، و نام مقدس اللّه، محمد، على، فاطمه، حسن و حسين عليهم‌السلام، و در وسط آن آيه شريفه «نصر من اللّه و فتح قريب» نوشته شده است، كه با سليقه خاصى زينت داده شده است.

جشن گل سرخ

جشن گل سرخ (ميله گل سرخ) يك جشن خاص است كه در مزار شريف در 40 روز اول سال و به مناسبت روييدن گل‌هاى سرخ اجرا مى‌شود، و در طول اين 40 روز مردم از همه جا براى حضور در اين جشن به مزار شريف مى‌آيند. اين مراسم به طور همزمان با مراسم جهنده على (يا ژنده على) انجام مى‌شود.

مراسم جهنده على، مراسمى خاص دينى است كه به مناسبت خلافت حضرت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در مسجد مقدس اين شهر - كه گفته مى‌شود آرامگاه اين امام است - اجرا مى‌شود. اين مراسم با برافراشتن يك علم - كه تركيب رنگ آن به درفش كاويانى شباهت دارد و به آن ژنده سخى مى‌گويند - در حرم منسوب به امام على عليه‌السلام و در اولين روز سال اجرا مى‌شود. جشن گل سرخ براى چهل روز در دشت‌هاى لاله و حرم ادامه مى‌يابد.

ب. نوروز و غدير در پاكستان

شيعيان پاكستان هميشه اين روز شكوهمند را به عنوان «عيد سعيد غدير» و جشن ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام برگزار مى‌كنند. شيعيان پاكستان و بالاخص مردم گيلگيت، بلتستان، هنگو و پاراچنار، شهرها و مناطق خود را چراغانى مى‌كنند و با صداى بلند شعار مى‌دهند كه «الحَمدُ للّه‌ِ الَذى جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّكينَ بِوِلايَةِ أميرِالمُؤمِنينَ عليه‌السلام» . برنامه‌هاى جشن نوروز در نواحى شمال غربى، پاكستان باخترى - كه از چندين حيث به ايران نزديك‌تر است - بسيار جالب و توأم با جريانات خاصى مى‌باشد.

در آنجا علاوه بر پوشيدن لباس نو و تبريك گفتن به يكديگر، پس از تحويل سال و ترتيب يافتن مجالس، قصيده و شعر ضيافت‌هايى نيز به مناسبت جشن مزبور در منازل صورت مى‌گيرد، و در آن سفره اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه شامل هفت نوع ميوه خشك و سبزيجات و يك نوع بيسكويت به نام «كلوچه نوروزى» و پلو با گوشت مرغ سفيد و تخم مرغ‌هاى رنگ زده مى‌باشد، گسترده مى‌شود.

مرغ سفيد هر قدر هم كه ناپيدا باشد فراهم مى‌كنند، زيرا تهيه پلو با گوشت مرغ سفيد را شگون نيك مى‌دانند. كلوچه نوروزى در بين مردم پيشاور محبوبيت خاصى دارد، و حتى افراد غير شيعه نيز به آن علاقه زيادى دارند.

پس از قرائت فاتحه و صرف (نذر) اميرالمؤمنين عليه‌السلام، مردان و زنان شيعه در آن نواحى از خانه بيرون مى‌روند و مدتى در باغ‌ها و چمن‌زارها به گردش مى‌پردازند، و كوشش مى‌كنند پا برهنه بر سبزه و چمن قدم بزنند و اين عمل را «سبزه لگد كردن» مى‌نامند. بدين ترتيب تمام روز را با خوشحالى و شادكامى به سر مى‌برند.

عيد نوروز يكى از اعياد جالب مرزنشينان پاكستان غربى به شمار مى‌رود، و اين بخش را منتسب به مولاى متقيان حضرت على عليه‌السلام مى‌دانند، كه در حقيقت همان جشن غدير خم است، و معمولاً آن را در 21 مارس برگزار مى‌كنند.

آنها معتقدند روزى كه حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در يك اجتماع 124 هزار نفرى از اصحاب خودشان به حكم پروردگار حديث معروف غدير را خواند و حضرت امير عليه‌السلام را به جانشينى خود معرفى كرد، 21 مارس و همزمان با 18 ذى‌حجه و مصادف با اول بهار بوده است.

لذا در اين ايام خانه تكانى مى‌كنند و لباس نو مى‌پوشند. خود و خانواده و خانه‌هايشان را با انواع صندل و عطرها خوشبو مى‌كنند. سفره‌اى در منازل خود پهن كرده و انواع شيرينى و ميوه را در آن چيده و نذر حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌كنند.

در اين سفره يك كاسه پر آب را تدارك مى‌بييند و يك گل سرخ تازه را در آن قرار مى‌دهند، و در وقت سال تحويل - كه در حقيقت آفتاب وارد برج حمل (فروردين) مى‌شود - به آن گل و آب نگاه مى‌كنند. مى‌گويند اين گل در آب به حركت در مى‌آيد، و آن زمانى است كه دعا مستجاب مى‌شود و مى‌خوانند.

در پاكستان، اول فروردين به روز «تاجپوشى على عليه‌السلام» موسوم است، و گفته مى‌شود كه در دهه‌هاى پيش حتى اهل‌سنت نيز نقش بسزايى در گراميداشت اين آئين داشته‌اند. متأسفانه تشديد فعاليت‌هاى افراط گرايانه برخى گروه‌هاى مذهبى اهل‌سنت در اين سرزمين، اكنون گستره بزرگداشت اين آئين را محدود به شيعيان كرده است.

شيعيان اين منطقه معتقدند كه لحظه تحويل سال با زمان بلند كردن دست حضرت على عليه‌السلام توسط حضرت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز عيد غدير خم همزمان بوده، و معتقدند كه اين لحظه با بركت‌ترين زمان سال بوده و هر دعايى به درجه استجابت خواهد رسيد.

زنان در اين زمان يك ظرف بزرگ را از آب پر كرده و در درون يك اتاق پاكيزه مى‌گذارند. دو غنچه گل محمدى در داخل آب گذاشته و شروع به خواندن قرآن و دعاى «يا مقلّب القلوب و الابصار ... » مى‌كنند. باورمندان اين رسم معتقدند كه دو غنچه گل محمدى پس از حركت در يك لحظه به هم مى‌رسند، و آن لحظه زمان تحويل سال و آغاز فروردين و يا به امامت رسيدن حضرت على عليه‌السلام است.

در برخى شهرهاى شيعه نشين پاكستان همچون پاراچنار، بلتستان، و گلگيت و بعضى از محله‌هاى شهر كراچى و كويته و برخى روستاهاى ايالت‌هاى سند و پنجاب، مراسم خصوصى جشن «تاج‌گذارى» بر پا مى‌شود، و ذاكرين و شاعرين و روحانيان فضائل و مناقب حضرت على عليه‌السلام را بيان مى‌كنند.

از جمله شعرهايى كه در اينگونه مراسم بيان مى‌شود ابيات زير است كه سروده خواجه نظام‌الدين اولياء در مدح حضرت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام مى‌باشد:

امامت را كسى باشد كه شاه اولياء باشد *** به زهد و عصمت و دانش مثال انبياء عليهم‌السلام باشد

امام حق كسى باشد كه باشد همسر زهرا عليهاالسلام *** چنان رفعت كه مى‌بينى بجز حيدر عليه‌السلام كه را باشد ؟

امام حق كسى باشد كه باشد جامع قرآن *** نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را حجت برهان به هنگام وغا باشد

وصيت كرد با امت، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم *** على بن ابى‌طالب عليه‌السلام خلافت را سزا باشد

امام آنچنان فاضل كه مى‌جوئى زمين بشنو *** حسن عليه‌السلام ابن على عليه‌السلام ما را به جاى مرتضى عليه‌السلام باشد

حسين بن على عليه‌السلام ما را به مذهب زينت و زيب است *** كه از روز اول ما را جنابش ملتجى باشد

شفيع جنت و دوزخ، اميرالمؤمنين عليه‌السلام باشد *** اگر خواهى كه در محشر شفيعت مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد

معمولاً در پايان اينگونه مراسم، به طول مفصل از ميهمانان با انواع شيرينى‌ها و شام پذيرايى مى‌شود.

كنگره سراسرى ادبيات غدير

اشاره

كنگره سراسرى ادبيات غدير⁽¹⁾

نشريه «نافله» ويژه‌نامه‌اى به مناسبت غدير منتشر كرده است: نشريه نافله (ويژه‌نامه هفتمين كنگره سراسرى ادبيات غدير) ، صاحب امتياز: اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان قم، مديرمسئول: حميد رسائى، مديريت هنرى: حسين هدايتى، سردبير: على خالقى، صفحه آرايى: على بياگوى، دبيران تحريريه: خانم‌ها فاطمه بختيارى و زهرا يعقوبى.

1 - معرفى كنگره

دبيرخانه كنگره ادبيات غدير اطلاع رسانى خود را از تاريخ 10 / 9 / 85 آغاز كرد. ارسال پوستر جشنواره به تمامى ادارات كل فرهنگ و ارشاد سراسر كشور و حوزه‌هاى هنرى شهرهاى بزرگ و واحد فرهنگى و هنرى شهرهاى بزرگ جهت اطلاع رسانى در فرهنگسراها از جمله اين اقدامات بود.

به همراه پوستر، برگه‌هاى فراخوان جشنواره نيز ارسال شد كه حاوى توضيحات لازم از نحوه برگزارى و همچين شرايط شركت كنندگان بود. اگر چه اين جشنواره هيچ گونه محدوديتى در قالب اشعار و همچنين سن شركت كنندگان نداشت.

جهت اطلاع هنرمندان و هنردوستان گرامى استان قم بنرهايى در ميادين اصلى شهر نصب شد، كه نقش به سزايى در جذب آثار بومى و همچنين حضور علاقمندان در جشنواره داشت.

دعوت از چهره‌هاى نام آشناى استان، اعم از مسئولين محترم، هنرمندان نام آشنا و اعضاى انجمن هنرهاى ادبى از طريق كارت‌هاى دعوت انجام شد. اين كارت‌ها

جهت حضور مدعوين گرامى در برگزارى جشنواره تهيه شده بود، كه حاوى يك متن ادبى به مناسبت عيد غدير و دعوت عزيزان جهت شركت در مراسم بود.

دبيرخانه جشنواره جهت دعوت عمومى اقدام به پخش تيزر تلويزيونى در شبكه بومى نمود، تا تمامى افراد علاقمند در استان نسبت به برگزارى اين جشنواره اطلاع كافى را كسب كنند.

و اما پيشينه كنگره ادبيات غدير:

اولين دوره: كنگره ادبيات غدير در سال 1377 ش با نام جشنواره استانى شعر و قصه غدير كار خود را آغاز كرد، كه در سال اول با دريافت 54 اثر متشكل از 49 شعر و 5 داستان از شاعران استان، گام اول خويش را برداشت.

دومين دوره: سال 1378 ش جشنواره منطقه‌اى شعر و قصه غدير - كه دومين سال خود را سپرى مى‌كرد - با استقبال جوانان استان قم و استان‌هاى مجاور (تهران‌اصفهان - مركزى) روبرو شد. كنگره مذكور با دريافت 59 شعر و 10 داستان آمار نسبتا مقبول از خود به جا گذاشت، و با اهداء جوايز به 3 نفر اول به كار خود پايان داد.

سومين دوره: سال 1379 ش سومين جشنواره منطقه‌اى شعر و قصه غدير اقبال بيشترى در جمع‌آورى آثار داشت. در اين سال 95 شعر و 7 داستان به دبيرخانه جشنواره ارسال شد، و چون سال گذشته به آثار برتر در هر رشته 3 نفر (شعر و داستان) جوايزى اهدا شد.

چهارمين دوره: چهارمين سال جشنواره با تغييرات اساسى همراه بود و جشنواره شعر و قصه سال 1381 ش جاى خود را در بين كنگره‌هاى سراسرى كشور باز كرد. آثار رسيده در اين سال به علت يكسال وقفه، رشد خوبى را نداشت. اما اتفاق جالبى كه افتاده اين بود كه 110 شعر به جشنواره ارسال شده بود، كه با احتساب 21 داستان رسيده بالغ بر 130 اثر را نشان مى‌داد.

پنجمين دوره: سال 1382 ش پنجمين سال جشنواره سراسرى شعر و قصه غدير برگزار شد. در اين سال آثار متعددى از اقصى نقاط كشور به دبيرخانه ارسال شد؛ 170 شعر و 30 داستان، آمار رو به رشدى را نشان مى‌داد.

ششمين دوره: سال ششم جشنواره حال و هوايى تازه داشت. با اضافه شدن رشته «متن ادبى» به مفاد جشنواره و تغيير نام آن به جشنواره سراسرى ادبيات غدير، رنگ جديدى به فراخوان‌هاى ارسالى دبيرخانه غدير داده شد.

از همه مهم‌تر اين بود كه در اين سال تقدير و نكوداشت، شوكران نوش شورآفرين شعر شيعى، يعنى استاد محمد على مجاهدى - كه خود پايه‌گذار جشنواره غدير بودند - انجام شد.

آثار ارسالى در اين سال رشد قابل ملاحظه‌اى را نشان مى‌داد؛ 485 شعر و 62 داستان و 44 متن ادبى كه از دريافت 591 اثر حكايت مى‌كرد. در اين سال به 30 نفر از برترين آثار رسيده صله اميرالمؤمنين عليه‌السلام اهداء شد.

هفتمين دوره: جشنواره سراسرى ادبيات غدير در سال 1385 ش با استقبال پرشور شاعران و داستان‌نويسان كشور برگزار گرديد. دريافت 1150 اثر حاكى از اقبال رو به رو شد جشنواره ادبيات غدير داشت. 950 شعر، 133 متن ادبى و 67 داستان آمار اين جشنواره در سال 85 بوده است.

2 - مقالات ارسالى به كنگره

از آنجا كه مقاله‌نويسى ارزش والايى در عرصه مكتوب دارد و تحقيقات ارزشمندى در لابه‌لاى مقالات يافت مى‌شود، در اينجا ليست مقالاتى كه در سال 1386 به «كنگره سراسرى ادبيات غدير» ارسال شده را به ترتيب: نام شهرى كه مقاله از آن ارسال شده، نام مقاله، همراه با نويسنده آن مى‌آوريم:

بابل، فاطمه عليهاالسلام و غدير، آخگر مريم.

تهران، غدير در كتاب - غدير در قرآن، دكتر حسين آذرمينا.

خواف، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم آرايش.

بهمنير، فاطمه عليهاالسلام و غدير، آقا برارى‌نژاد، زينب شوركى.

بندپى غربى، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، معصومه آقاجانى، گل‌بهار مقيم‌پور.

آمل، غدير در قرآن، ياسر آقايى مرزنگو.

زيراب، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، زيبده آلاشتى.

آمل، شعر على عليه‌السلام، مجتبى آوريده.

ابهر، غدير در قرآن، رفعت اباذرى.

آمل، غمنامه - دفاع فاطمه عليهاالسلام از ولايت، مهرانه ابراهيم‌زاده.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، سيده فاطمه ابراهيمى، اعظم نظرى، نرجس يوسفى لاجيمى

سارى، غدير و حكومت شيعى در طبرستان، فاطمه ابراهيم، كلثوم اسدى، بنفشه بخشنده.

تهران، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، حسين ابراهيمى كوشالى.

قم، پيامدهاى حقوقى واقعه غدير خم، محمدعلى ابراهيمى.

بابل، حكومت دينى از ديدگاه حضرت امام على عليه‌السلام، دكتر سيد حسين ابراهيميان.

بابل، غدير و عدالت (اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى) ، دكتر على‌اكبر ابوالحسنى.

بابل، غدير در هنر - شعر - ادبيات ملل، دكتر على‌اكبر ابوالحسنى.

تهران، الگوى جامع از ابعاد غدير و مديريت انسجام، سيد حسن ابوالمعالى.

بابل، غدير در قرآن، فاطمه ابوذرپور - على حليمى.

قم، شخصيت غدير در آيات الهى، داوود احسانى.

سمنان، غدير و عدالت اجتماعى (اجتماعى و فرهنگى و ... ) ، محمدرضا احسانى‌فرد.

بابل، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، مهرى احمد على‌نژاد.

قم، غدير در قرآن، محسن احمد ناطق.

قائمشهر، غدير در گستره سياست و حاكميت در سيره حكومتى فاطمه عليهاالسلام، محمد احمدعلى.

سارى، غدير و مديريت اسلامى، مسعود احمدى.

اسلام‌آباد غرب، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت جهانى، زهرا احمديان.

قائمشهر، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، رقيه احمديان كوچكسرايى.

بابل، غدير درقرآن، حسين اخگر.

كاشان، غدير سرحلقه اتحاد اسلامى، عباسعلى اخوان ارمكى.

قائمشهر، غدير در قرآن، مرضيه اردشيرى.

موسيان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فرشته اروانه.

نكاء، غدير در قرآن، محمدولى اسدى تهامى.

بابل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مليحه اسدى.

قم، غدير در قرآن، محمد اسديان پاك‌ور.

بابلسر، غدير در قرآن، فاطمه اسفنديارى.

زنجان، غدير در قرآن، مهين اسكندپور.

قم، اقبال اهل‌سنت و انسجام اسلامى، دكتر سيد حسن اسلامى.

سارى، غدير در قرآن، رقيه اسلامى.

قم، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، معصومه اسماعيل‌زاده.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، محبوبه اسماعيلى.

اراك، نقش شيعيان طبرستان در گسترش فرهنگ غدير، ژيلا اسماعيليون.

قائمشهر، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، رضا اصغرى.

سارى، غدير از ديدگاه شيعه و اهل‌سنت، على‌اصغر اصغرى ولوجائى.

اسفراين، غدير در قرآن، فاطمه اصغريان.

سارى، غدير از منظر عالميان و بزرگان اهل‌سنت، سيده مريم اصفهانى.

بابل، تجلى غدير در انديشه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بهروز افشار.

زنجان، فاطمه عليهاالسلام و غدير، فهيمه افشارچى - سعيده افشارچى.

بابلسر، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، غلامرضا افشون.

زنجان، غدير در قرآن، معصومه اكبرى امامى.

اسفراين، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، ريحان اكبرى.

كرج، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، على اكبرى.

بابل، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، على اكبرى‌مجد.

مشهد، ملخص المجلد الاول من الغدير، مرتضى فاطمى.

قم، واقعة الغدير و دورها فى الوحدة و الانسجام الاسلامى، نيبل يعقوبى.

قم، جمعيت حاضر در غدير، سيد جلال امام.

عباس‌آباد تنكابن، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، فرح امانى.

بهشهر، پيام غدير و عبرت‌هاى آن، محمد اميرمحمدى.

اراك، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، اعظم اميرى.

زيراب، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، خداداد اميرى.

سارى، جايگاه ولايت و امامت در اسلام از ديدگاه تشيع، مژگان امين‌نيا.

مشهد، كتاب‌شناسى غدير، محمدتقى امين يزدى.

زنجان، غدير در قرآن، پروانه امينى.

گرگان، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، اسماعيل انصارى.

بابل، غدير در قرآن، ميثم انتظارى.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، فاطمه انصارى.

سنندج، تولاى على عليه‌السلام (كتاب) ، شاهرخ اورامى.

چالوس، پيام‌ها و هشدارهاى غدير، دكتر على اوسط خانجانى.

بابلسر، احاديث غدير و ولايت على بن ابى‌طالب عليه‌السلام، دكتر ايزدى‌فرد.

ورزقان، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى، حسين ايمانى.

بهشهر، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى، رقيه ايوبى - نجبيه ايوبى.

عباس‌آباد، غدير در قرآن، طاهره بابازاده.

بابل، سيد قوام‌الدين - چگونگى تأسيس سلسله سادات مرعشى، رقيه بابازاده طلوتى.

نكاء، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، شهربانو بابلى چالوپلى.

سارى، غدير و صحابه و انسجام اسلامى، هوشنگ بابايى ركنى.

سارى، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، منصوره بابايى سروينه باغى.

آمل، غدير از ديدگاه مقام معظم رهبرى، معصومه بابايى.

اراك، غدير و ياران، حسين بابايى‌نيا حلت‌آبادى فرشته.

بابل، توجهات نويسندگان اهل‌سنت در حديث غدير، ماريا بازارى.

بابل، كتاب‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، معصومه بازارى.

بابل، غدير و راويان غدير خم، ناديا بازارى.

نوشهر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، سوسن باستى.

سارى ، غدير و مديريت اسلامى، حسين باقرى آشتيانى - سيده ربابه خاتمى.

سارى، جايگاه غدير در عرصه ادبيات عرفانى و هنر، ام‌ليلا باقرى.

مياندوآب، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، نقى باقرى ميانه‌دوآب.

سارى، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، سمانه بالويى - زهرا رضايى - عاطفه رضايى‌سحر صالحى.

اراك، صحابه غدير، طاهره بالين‌پر.

بناب، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فريده باوفا.

بناب، گزارش لحظه به لحظه غدير خم، كبرى باوفا.

عباس‌آباد، غدير در قرآن، سوسن برارى.

فريدونكار، غدير در قرآن، سكينه برارى ميرى - حسين سيفى.

سارى، غدير در قرآن، اعظم برهانى.

مازندران، نماد در آيينه حيات انبياء، اميرحسين بزرگ‌پور.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم بزرگر بفروشى.

گرگان، فاطمه عليهاالسلام و غدير، اعظم بطيارى.

قم، غدير در قرآن، سيده فاطمه بنى‌هاشمى.

سارى، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، عباسعلى بهارى اردشيرى.

زيراب، غدير در قرآن، حشمت بهازى - سهيلا نصراللّه‌زاده.

قم، حديث غدير در ميراث مكتوب مسلمانان، فاطمه بهشتى.

سارى، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، مرتضى بهشتى‌نيا.

بابل، غدير خم، شهربانو بيانى بندپى.

محمودآباد ، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى، فائزه بيشه‌كلابى.

اسفراين، عيد غدير خم از ديدگاه شيعه، فاطمه بيقهى.

اراك، فاطمه عليهاالسلام و غدير، زهرا بيگ‌محمدى.

بابل، كتابشناسى غدير، فاطمه بيگم اوصياء.

قم، غدير و ولايت (اثبات ولايت اميرالمؤمنين صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، محبوبه پاكدامن.

سارى، غدير و مديريت اسلامى، مريم پاكزاد سورتيچى.

اسفراين، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مرضيه السادات پرويزى.

زنجان، غدير در هنر - شعر - ادبيات ملل، مهناز پزشكى - مينا انگورى - سيده كبرى موسوى.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، اعظم، نكاء پسنديده.

غدير در قرآن، فاطمه پلنگى كوهى.

بابل، غدير در افق تنهايى، حميد پوررمضان.

قم، استراتژى وحدت تشيع بعد از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حميد پوررمضان.

سارى، غدير در قرآن، امين پهنايى - رضوان پهنايى - غلامرضا پهنايى.

گيلان - لاهيجان، احتجاجات علامه شرف‌الدين به واقعه غدير در المراجعات، عباس تقوايى.

بندپى غربى، غدير و عقلانيت دينى، مولودعلى تقى تبار.

فريدونكنار، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مظاهر تقى‌زاده.

سارى، غدير در قرآن، ميرايوب تقيان.

خراسان جنوبى - اسفراين، غدير در قرآن، مرضيه تمرى.

بابل، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، زهرا تنكابنى.

تهران، غدير از نگاه متكلمين شيعه، دكتر اعلى نورانى.

آمل، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، نادر ثالث.

بابل، غدير از ديدگاه متفكران اهل‌سنت، نفيسه ثباتى.

قم، اهل‌سنت و حديث غدير، محمدرضا جباران.

اسفراين، مفهوم ولايت در حديث غدير، مرضيه جبارى.

زنجان، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى، فضه جريان‌قلم - فريبا جم.

دامغان، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، فاطمه جزءخيمه.

جويبار، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، على جعفرزاد.

اراك، غدير در قرآن، مريم جعفرى.

چالوس، غدير از ديدگاه متفكران و انديشمندان، مريم جعفرى آملى.

زنجان، غدير از منظر عالمان و منابع اهل تشيع، بهبود جعفرى.

سلمانشهر، غدير در قرآن، زهرا جعفرى.

نور، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، عبدالحميد جعفرى.

نكاء، نقش غدير در اتحاد اسلامى، محمدحسين جعفرى نيم‌چاهى.

قم، غدير و محمد بن جرير بن يزيد بن طبرى، رسول جعفريان.

گرگان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، طيبه جلالى.

آمل، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير و نقش جوانان در حفظ و گسترش غدير ولايت، رقيه جمشيدپناه.

محمودآباد، غدير در قرآن - پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير، آمنه‌خاتون جمشيد بلوكى.

محمودآباد، فاطمه عليهاالسلام و غدير، على‌اكبر جمشيدى بلوكى.

بابل، واقعه غدير و اهميت آن در اسلام، مريم جمشيدى.

بابل، محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم جمشيدى.

تنكابن، غدير و عدالت (اجتماعى - سياسى - فرهنگى و ... ) ، اسداللّه جنت بوداغى - اشرف سرسختجنتى.

نورچمستان، غدير در قرآن، عنايت‌اللّه جنگجو.

قم، امامت و ولايت، دكتر قاسم جوادى.

عباس‌آباد، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، غزل جوكار.

آذربايجان شرقى - ورزقان، غدير در قرآن، آذر جهانشاهى.

روان‌سر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، عليرضا جهانى.

جويبار، شيوه‌شناسى توسعه فرهنگ غدير، عيسى چراتى.

كازرون، برفراز غدير، شهين چوپانى.

پل‌دختر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، نساء حاتمى‌ماه.

بابل، غدير در قرآن، فاطمه حاجى آقا پورمقيمى.

لاريجان، فاطمه عليهاالسلام و غدير، نعمت‌اللّه حاجى‌پور.

رامسر، فاطمه عليهاالسلام و غدير، مليحه حاجى كريم‌خانى.

سارى، مبادى معرفت شناختى عدالت اقتصادى در سخنان امام على عليه‌السلام، دكتر عباس حاجى‌ها.

سارى، مبادى جامعه‌شناختى حكومت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، محمد حاجى‌ها.

آمل، غدير از منظر پيشوايان گرامى اسلام، محترم حبيبى - حشمت بشيرى.

قم، اعتقاد به منجى نقطه انسجام اديان و مذهب، دكتر سيد على‌رضا حجازى.

ابهر، صحابه و غدير، رؤيا حدادى.

قائمشهر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم حسن‌پور اميرى.

خراسان جنوبى - اسفراين، عيد غدير خم، ناهيد حسن‌زاده.

قائمشهر، على عليه‌السلام و غدير، رقيه حسن‌نژاد.

نوشهر، كتابشناسى غدير، شادى حسنى.

نور، غدير در قرآن، مرضيه حسين‌پور.

آمل، غدير و مبانى وحدت انسجام اسلامى، سيد محترم حسين‌زاده.

ابهر، غدير در قرآن، مولود حسينى بيگى.

قم، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى از ديدگاه اهل‌سنت، سيد فياض حسينى رضوى كشميرى.

بابل، غدير و عدالت اجتماعى، سيد خورشيد حسينى.

محمودآباد، ارمغان غدير - ظهور ولايت در غدير، سيد جاويد حسينى.

نور، غدير در قرآن، سيده زيبده حسينى.

گلشهر، چشم انداز غدير در نگاه امام رضا عليه‌السلام، سيده فاطمه حسينى.

چالوس، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فخرى‌السادات حسينى.

قائمشهر، غدير در قرآن، سيده ليلا حسينى كشكا.

نوشهر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و صحابه و غدير، سيد اسماعيل حسينى مازندرانى.

عباس‌آباد، غدير در قرآن، فرشته حسينى مرزه.

سارى، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، دكتر سيد عسگرى حسينى مقدم.

محمودآباد، واقعه غدير، سيده مرضيه حسينى‌مهر.

نوشهر، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، ناهيد السادات حسينى.

قم، غدير در قرآن، معصومه حقايق.

قائمشهر، غدير و نگاهى بر مديريت اسلامى، دكتر ابراهيم حلاجيان - عليرضا مدانلو جويبارى.

بابل، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، عشرت حليمى جلودار.

گلوگاه، كتابشناسى غدير، ام‌البنين حمزه - هاجر نورى.

تهران، ارسال دو حلقه تصنيف سفير نور در مدح حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، حميدرضا ستوده.

سلمانشهر، فاطمه عليهاالسلام و غدير، خاتون حميدى.

مدخل شهر، حضرت فاطمه عليهاالسلام در جريان غدير و دفاع از ولايت، فاطمه حميديان.

قم، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، زهره حيات‌پور.

محمودآباد، غدير و صحابه، حبيب‌اللّه حيدرى.

تهران، شكوه غدير و ستايش على عليه‌السلام، دكتر غلامحسين حيدرى.

تهران، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، دكتر غلامحسين حيدرى.

آمل، فاطمه عليهاالسلام و غدير، راضيه حيدرى.

تنكابن، غدير در قرآن، على حيدرى.

قم، غدير از منظر عالمان و منابع اهل فريقين، محمدحسن حيدرى.

مشهد، مهدويت و جهانى شدن، موسى‌الرضا حيدرى.

آمل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، ليلا خاكپور.

زنجان، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، منيژه خان‌احمدلو.

زنجان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، كبرى خانبابايى.

چالوس، پيام‌ها و هشدارهاى غدير، دكتر على‌اوسط خانجانى.

فريدونكنار، غدير و امامت، على خبازى كنارى.

دامغان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، زينب خدابندلو - فرشته خدابندلو.

رامسر، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، فاطمه خداپرست.

آمل، غدير در انسجام اسلامى، منيژه خراسانى آملى.

نوشهر، غدير در قرآن، رقيه خردمندى.

قائمشهر، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، مليحه خرسندى.

نوشهر، غدير در قرآن، جميله خزائى‌پول.

چالوس، قرآن و غدير، خديجه خزائى پول.

خراسان رضوى - خواف، غدير در قرآن، زهرا خزائى روزنى.

بابل، پيام غدير و عبرت‌هاى آن، مجيد خسروى.

بابل، غدير و مديريت اسلامى در اسلامى و ايران، ابراهيم خليلى.

بابل، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى غدير و مهدويت، طاهره خليلى.

بابل، سيماى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در قرآن، طاهره خليلى.

بابل، غدير در قرآن، طاهره خليلى.

بابل، واقعه غدير اوج ابلاغ ولايت، طاهره خليلى.

بابل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، طاهره خليلى.

بابل، غدير از منظر عالمان و منابع اهل تشيع، طاهره خليلى.

بابل، نقش زنان در حفظ گسترش غدير و ولايت، طاهره خليلى.

بابل، پيام غدير و عبرت‌هاى آن، طاهره خليلى.

بابل، واقعه غدير اوج ولايت، على خليلى.

بابل، غدير و انقلاب اسلامى، فرشته خليلى.

بابل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فرشته خليلى.

بابل، غدير از زبان محقق نويسنده مصرى، ليلا خليلى.

دامغان، كتابشناسى غدير، ليلا خواجه‌زاده.

نوشهر، غدير در قرآن، على خواجه‌وند كوهپر.

سارى، غدير در قرآن، مرضيه خوارزمى.

نكاء، غدير در قرآن، زينب خوشه‌چرخ.

نكاء، سيره فقها از نظر اهل‌سنت، دكتر محمدعلى خيراللهى.

جويبار، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، زينب‌خاتون دانى جويبارى.

قائمشهر، غدير در قرآن، ريحانه دابوئى.

ابهر، غدير در قرآن، ليلا داداشيان ابهرى.

خلخال، علل و عوامل جاودانگى گفتمان غدير، بهرام درخشان.

بابلسر، غدير در ديدگاه ائمه عليهم‌السلام اصحاب و دشمنان، محمدى درزيان خشك‌رودى.

قائمشهر، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، معصومه دستكنده كلايى شعبانى.

قم، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، اكرم دشتيان.

بابل، امير غدير و رستگارى، مليحه دماوندى.

نيشابور، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، مرتضى دوستى ثانى.

قائمشهر، جامعه‌شناسى غدير - ابتكارات نبوى، دانيال دهقانيان.

بهشهر، غدير و تاثير آن در مديريت ادارى، رمضانعلى دهنبدى.

قائمشهر، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، خطير ذاكرى.

بابل، غدير و حكومت شيعى در طبرستان، فاطمه ذاكرى دلاور.

آستانه اشرفيه، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، حميرا ذكريازاده.

سارى، غدير و فلسفه سياسى اسلام، دكتر على‌اصغر ذكوى.

عباس‌آباد، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، افسر ذوالفقاريان.

قائنات، غدير و صحابه، حميد ذوالفقاريان.

رامسر، كتابشناسى غدير، صغرى رادمرد - معصومه رادمرد.

رامسر، غدير حماسه جاويد تاريخ، مرتضى رادمرد.

تنكابن، غدير در قرآن، صغرى رادمرد.

بابلسر، غدير در قرآن، سيد على‌اكبر ربيع نتاج.

قم، سرزمين ولايت، مريم رجبى وركيانى.

قم، دين در آيينه غدير، وحيد رحمانى خليلى.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، سيده زينب رحمانى.

زنجان، حضرت على عليه‌السلام و غدير، فريبا رحمتى.

رامسر، غدير از ديدگاه قرآن، مولود رحيم‌زاده.

قم، غديرشناسى (غدير و صحابه) ، معصومه رحيمى.

زنجان، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، رقيه رستگار كريمى.

سارى، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، مهدى رستمى.

آمل، غدير از ديدگاه بزرگان، سيده خديجه رسولى.

بابل، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، سيد رضا رسولى‌نژاد.

محمودآباد، واقعه غدير و اهميت آن، زهرا رشيدى.

بابل، نقش علويان طبرستان در گسترش فرهنگ غدير، نرگس رضا قلى‌زاده.

لاهيجان، بررسى علل تأخير ولايت على عليه‌السلام توسط پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حسين رضاپور.

بابلسر، غدير و حكومت شيعى در طبرستان، رحيم رضازاده شرمه.

نوشهر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فاطمه رضازاده لرد.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، اعظم رضايى.

فريدونكنار، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مهرى رضايى چراتى.

اهواز، فاطمه عليهاالسلام و ولايت غدير، زهرا رضايى.

قائمشهر، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، سيروس رضايى.

سارى ، غدير در شعر و ادبيات شاعران ايران، عليرضا رضايى كياسرى.

زيراب، اهميت روز غدير و درآمدى بر برخى از ديدگاه‌هاى منحصر به فرد على عليه‌السلام، مجيد رضايى - مهرداد اكبرى - ناصر اصغرى.

چالدران، غدير مقصد رسالت انبياء عليهم‌السلام الهى و مبدأ ولايت الهى، ولى رضايى.

سارى، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، على رضوانى گلوگاهى.

توسيركان، بررسى تطبيقى بازتاب غدير و فضائل على عليه‌السلام در شعر اقبال لاهورى، حامد رفعت‌جلو.

قم، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، فاطمه رفيعى.

سارى، غدير و حكومت شيعى در طبرستان (سادات هزار جريب) ، دكتر على رمضانى پاچى.

بابل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، سرور رمضانى درويشى.

بابل، غدير و عدالت اجتماعى و سياسى، دكتر عباس رنجبر.

امام على عليه‌السلام در سه جلوه ولادت - ولايت - شهادت، صادق رنجبر.

سارى، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، سوده روحانى.

كاشان، امام على عليه‌السلام در خطبه غدير از حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، سيف‌اللّه روحانى يزدلى.

سارى، غدير از منظر عالمان و منابع اهل تشيع، معصومه روحانى مله.

قائمشهر، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، اعظم رودبارانى.

اراك، شيوه‌شناسى توسعه فرهنگ غدير، اكرم رودبارانى.

سارى، راويان غدير، خديجه رودبارى.

آمل، نقش نماز در ايجاد وحدت ملى و انسجام اسلامى، رقيه رودى.

آمل، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، رقيه رودى - حميدرضا رودى.

پل‌دختر، غدير در قرآن، كبرى رهامى.

سارى، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، رضا رهبر.

مازندران، نماز، عاليه زارعى كياسرى.

تنكابن، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، ساسان زرانى - فاطمه مصدق‌نيك.

بعثت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - غدير على عليه‌السلام - حكومت مهدى عليه‌السلام، آذر زرينى.

نور، بعثت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - غدير على عليه‌السلام - حكومت مهدى عليه‌السلام، نصراللّه زكايى.

نور، غدير و فلسفه سياسى اسلام، محمد زمانى.

آباده، نقش جوانان در حفظ گسترش غدير و ولايت، مهرناز زمانى - حميد نعمت‌اللهى.

نور، غدير در قرآن، رضيه ساجدى.

لاريجان، غدير در قرآن، سيده سكينه ساداتى - اصغر وفائى مقدم.

اسفراين، جايگاه ولايت و امامت در اسلام از ديدگاه تشيع، معصومه سارخانه.

نور، غدير خم در قرآن، خيرالنساء سالاريان.

گرگان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، يداللّه سپهرى.

بابل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، ربابه سجادى مقدم.

نور، سرّ غدير، دكتر سيده مژگان سخابى.

قم، فاطمه عليهاالسلام و غدير، زهرا سعدآبادى فراهانى.

عباس‌آباد، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، پروانه سعيدى.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، رحيمه سعيدى.

رباط كريم، واقعه بزرگ غدير، لعيا سقايى.

نوشهر، غدير از كلام فاطمه عليهاالسلام، صديقه سلطانى.

قم، گستره غدير، محمد سلمانى كياسرى.

چالوس، غدير در قرآن، فلورا سليمان‌پور.

اردبيل، جوانان و غدير، ايران سليمانى.

آمل، غدير و مديريت اسلامى، صغرى سليمانى.

قم، محبوبيت غدير، خديجه سليمى.

همدان، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، على سليمى گنبدى - دكتر على نجفى.

نوشهر، غدير و صحابه، مريم سليمى.

دورود، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، احمد سليميان.

دورود، غدير در كلام - قرآن، حميدرضا سليميان.

زرين‌شهر، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، سعيد سليميان.

درود، غدير از ديدگاه متفكران غير مسلمان، على سليميان.

دورود، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، نجمه سليميان.

دورود، انبياء عليهم‌السلام وصايت و غدير، نرجس سليميان.

دورود، غدير طلوع ولايت، على منصور سمايى - مهدى حزب اللهى.

قائمشهر، صفات خداوند عزوجل در نهج البلاغه، تقى سنايى.

قائمشهر، على عليه‌السلام و جوانان، نقى سنايى.

على‌آباد كتول، غدير از ديدگاه اهل‌سنت، محمدرضا سنچولى.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، محمدرضا سوادكوهى.

سارى، غدير در قرآن، اقدس سوارپور.

قم، غدير در قرآن، اشرف سهرابى.

خراسان جنوبى - اسفراين، واقعه غدير و اهميت آن، سيد معصومه سيدى.

آمل، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، الهه سيوكى شهر.

جرجام، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم شاطريان‌فر.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، محمدرضا شاليكار.

آمل، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، اكرم شاملى.

شهرضا، بعثت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - غدير على عليه‌السلام - حكومت مهدى عليه‌السلام، زهرا شاه‌منصوريان.

رامسر، خلاصه از روز غدير خم از منظر اهل‌سنت، سميه شاه‌نورى.

آمل، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير و معصومين عليهم‌السلام و غدير، حميده شاهپورى.

سارى، فاطمه عليهاالسلام و غدير، غفار شاهدى.

اراك، واقعه غدير خم، پروين شيبرى‌پور.

اراك، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فرشته شجاعى.

نوشهر، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، على شريعتى.

كرج، غدير از ديدگاه متفكران و انديشمندان، مظفر شريف‌زاده.

نقده، غدير و مبانى وحدت و انسجام اسلامى، آسيه شعبانى.

بابل، نقش زنان در غدير، محمد شعبانى وركى.

سارى، رمز و راز جاودانگى غدير، سكينه شعبانيان.

مازندران، نماز - نياز اساسى بشر، رضا شفيع‌زاده.

تهران، غدير و راهكارهاى فراروى اتحاد ملى و انسجام اسلامى، حسين شفيعى دارابى.

قم، نقش شيعيان طبرستان در گسترش فرهنگ غدير، سيد محمد شفيعى مازندرانى.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، محمد شفيعى.

قم، غدير از منظر عالمان و منابع اهل‌سنت، رقيه شكرى.

محمودآباد، غدير و حكومت شيعى در طبرستان، مريم شكوهى.

نوشهر، غدير، مهتاب شورميج.

تنكابن، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مهتاب شورميج.

تنكابن، نقش زنان در حفظ و گسترش غدير و ولايت، حميدرضا شهركى.

تربت‌جام، غدير در قرآن، حميدرضا شهركى.

تربت‌جام، غدير - امكان‌ساز استمرار حركت پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، حميدرضا شهركى.

تربت‌جام، غدير در قرآن، حميدرضا شهركى.

تربت‌جام، اهميت مسئله غدير در اسلام، حميدرضا شهركى.

قم، فاطمه عليهاالسلام و غدير، معصومه شهرى‌پور.

اراك، كتابشناسى غدير، پروين شيبرى‌پور.

فريدونكار، غدير در قرآن، كريم شيرزاد.

قم، چهل حديث در مورد غدير، معصومه شيرين‌كار موحد.

سارى، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، نوراللّه صادقى پالند.

نور، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، حليمه صادقى.

تنكابن، كتابشناسى غدير، عليرضا صادقى.

ابهر، رابطه پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مجيد صادقى.

قم، از غدير تا رحبه، مصطفى صادقى.

آمل، پيام غدير - منشور امامت على عليه‌السلام، مهرى صادقى.

كاشمر، كتابشناسى غدير، اسداللّه صادقيان.

نكاء، غدير در مديريت اسلامى، دكتر محمد صالحى.

تنكابن، پيام‌ها و عبرت‌هاى غدير، فاطمه صالحى.

آمل، فاطمه عليهاالسلام و غدير، معصومه صداقت.

قم، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، مريم صدر.

زنجان، پيامبر اعظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و غدير، فاطمه صراطى.

ابهر، گفتمان‌هاى ماندگار و عوامل جاودانگى غدير، اكرم صفرجماعت.

ابهر، بعثت - غدير - مهدويت و حكومت عدل جهانى، مريم صفرجماعت.

ابهر، غدير در قرآن، شهناز صفرجماعت.

قم، جايگاه غدير در سقيفه، نعمت‌اللّه صفرى فروشانى.

خرم‌آباد، بررسى مواضع جامعه‌شناسى حضرت فاطمه عليهاالسلام در برابر سقيفه و نظريه امامت على عليه‌السلام در غدير خم، مهدى صلاح.

چالوس، نظر علماى اهل‌سنت در رابطه با واقعه غدير، فاطمه صلاحى.