دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 12

مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 12/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل سوم: اعتقادات غدير (1)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج12.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

فصل سوم : اعتقادات غدير

فهرست فصل سوم:

فهرست فصل سوم: اعتقادات غدير: ج 12 - 16

بخش اول: غدير و اثبات امامت و حجت اللّه

ج 12

قسمت اول: غدير و امامت و حجت اللّه‌··· 11 - 263

قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير··· 265 - 293

قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير··· 295 - 318

قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت··· 319 - 352

قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير··· 353 - 367

قسمت ششم: حضرت مهدى عليه‌السلام و غدير··· 369 - 454

قسمت هفتم: ائمه اثنى‌عشر و غدير··· 455 - 502

بخش دوم: تحليل واقعه غدير

ج 13

قسمت اول: تحليل‌هاى كلى غدير··· 7 - 133

قسمت دوم: تحليل‌هاى خط غدير··· 135 - 451

قسمت سوم: تحليل‌هاى خط ضد غدير··· 453 - 492

بخش سوم: اتمام حجت با غدير

ج 14 : ص 5 - 484

قسمت اول: نكات كلى در مورد اتمام حجت با غدير··· 70 - 32

قسمت دوم: اتمام حجت خدا و معصومين عليهم‌السلام با غدير··· 33 - 369

قسمت سوم: اتمام حجت ملائكه، اصحاب، بانوان و علما با غدير و اقرار دشمنان··· 371 - 484

بخش چهارم: اگر غدير عملى مى‌شد

ج 14 : ص 485 - 570

بخش پنجم: قرآن و غدير

ج 15 و 16

قسمت اول: تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير··· 9 - 109

قسمت دوم: مراحل حضور قرآن در غدير··· 111 - 201

قسمت سوم: معرفى قرآنىِ غدير··· 203 - 220

قسمت چهارم: تحليل‌هاى قرآنى غدير··· 221 - 265

قسمت پنجم: موضوع بندى قرآنى غدير··· 267 - 358

قسمت ششم: در حاشيه قرآن و غدير··· 359 - 384

قسمت هفتم: قرآن و غدير در يك نگاه··· ج 16

اول: سوره‌هاى مرتبط با غدير به ترتيب قرآنى··· 7 - 41

دوم: آيات مرتبط با غدير به ترتيب حروف الفبا··· 43 - 389

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

معرفى فصل سوم: اعتقادات غدير

بخش مهمى از مباحث و مطالبى كه ارتباط مستقيم با غدير دارد، مباحث اعتقادى غدير يا همان اعتقادات غدير است، كه فصل سوم اين دائرة المعارف است.

اعتقادات غدير در واقع نتيجه غدير تا قيامت، و خروجى آن براى تمامى نسل‌ها در پهنه گيتى و گستره زمان است، كه در فصل سوم، طى پنج جلد و در پنج بخش، تمام مباحث اعتقادى از منظر غدير واكاوى شده است.

ابتدا و در بخش اول، طى هفت قسمت، مسئله امامت و حجة اللهى، خلافت و انتصاب، امتحان الهى، ائمه اثنى‌عشر و حضرت مهدى عليه‌السلام، از درگاه غدير آمده است.

در بخش دوم مبحث مهم و ضرورى بيان شده، و آن تحليل واقعه غدير و جوانب مختلف آن در دو قسمت؛ خط غدير و در مقابل خط ضد غدير بررسى شده است.

در ادامه و در بخش سوم، اتمام حجت‌هاى به غدير در طول تاريخِ پس از غدير، از معصومين عليهم‌السلام و به پيروى از آنحضرات اصحاب و علما آمده است.

بخش چهارم ترسيمى است از جامعه اسلامى بلكه تمام جوامع بشرى با فرض اينكه اگر غدير عملى مى‌شد. بررسى اينكه اگر دشمنان راه حق و اسلام مى‌گذاشتند غدير و صاحب آن اميرالمؤمنين عليه‌السلام پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر مسند خلافت باشد، و در ادامه امامان معصوم عليهم‌السلامعهده‌دار جامعه بودند، دنيا چه مدينه فاضله‌اى مى‌شد و بشر چه حيات طيبه‌اى داشت.

در بخش پنجم ارتباط قرآن و غدير از چندين درگاه و در هفت قسمت آمده است. از تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير گرفته، تا مراحل حضور قرآن در غدير، معرفى قرآنىِ غدير، تحليل‌هاى قرآنى و موضوع بندى قرآنىِ غدير، مباحثى در حاشيه قرآن و غدير و در آخر يك دور مرور سوره‌ها و آيات غدير به طور خلاصه، همه و همه به طور جامع و كامل بيان شده است.

البته در اين فصل مباحثى مثل امامت و خلافت و غصب خلافت و امثال اينها به طور كلى نيامده است، چرا اين مباحث هر كدام چندين جلد كتاب مى‌طلبد، و از نظر فنى از موضوع دائرة المعارف كه غدير است بيرون مى‌باشد.

آنچه در اين فصل آمده عناوين مطرح شده با متون غديرى و فقط در چارچوب غدير است.

فهرست جلد دوازدهم:

اشاره

فصل سوم: اعتقادات غدير:

بخش اول: غدير و اثبات امامت و حجة اللّه‌··· 9 - 502

قسمت اول: غدير و امامت و حجت اللّه‌··· 11 - 263

قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير··· 265 - 293

قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير··· 295 - 318

قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت··· 319 - 352

قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير··· 353 - 367

قسمت ششم: حضرت مهدى عليه‌السلام و غدير··· 369 - 454

قسمت هفتم: ائمه اثنى‌عشر و غدير··· 455 - 502

بخش اول : غدير و اثبات امامت و حجة اللّه

اشاره

قسمت اول : غدير و امامت و حجة اللّه

اتمام حجت با غدير و اثبات امامت

يكى از مسائل مهم غدير احتجاجات و اتمام حجت‌هايى است كه در طول تاريخ از سوى خدا و معصومين عليهم‌السلام و نيز اصحاب و علما انجام شده است. هر كدام از اين اتمام حجت‌ها خود به نوعى اثبات امامت و خلافت با غدير است، كه به علت حجم زيادِ آنها در بخشى جداگانه در همين فصل (اعتقادات غدير) آورده شده است.

براى توضيح بيشتر مراجعه شود به همين فصل سوم «اعتقادات غدير» ، بخش سوم «اتمام حجت با غدير» كه در جلدهاى بعدى آمده است.

پايه‌هاى اعتقادى خطبه غدير درباره ولايت

پايه‌هاى اعتقادى خطبه غدير درباره ولايت⁽¹⁾

در يك جمع‌بندى، بنيان‌هاى اساسى ولايت در خطبه غدير، به گونه‌اى بنا نهاده شده كه درجات و جايگاه هر يك از آنها در اعتقاد معين باشد. اين پايه‌هاى عقيده كه از متن خطبه استخراج شده، به شرح زير است:

5 . ولايت و امامت حضرت مهدى عليه‌السلام.

6 . ارتباط ولايت با حب و بغض.

8 . دشمنان و مبغضين اهل‌بيت عليهم‌السلام.

قرائن دلالت حديث غدير بر امامت

قرائن دلالت حديث غدير بر امامت⁽¹⁾

در كتاب «عبقات الانوار» ، در كنار وجوه دلالت حديث غدير بر امامت و ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و معناى مولى، بيست و نه قرينه بيان شده است. هر كدام از اين قرائن مفصل توضيح داده شده، كه با وجود اين قرائن ماجرا و حديث غدير معنى و مفهومى جز امامت و ولايت و اولى به نفس بودن ندارد.

فهرست اين قرائن از اين قرار است:

5 . شعر اميرالمؤمنين عليه‌السلام.

6 . ماجراى حارث فهرى و نزول آيات سوره معارج.

8 . سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در صدر حديث غدير: «ألَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» .

توضيح تك تك اين موارد و اسناد آنها به طور مفصل بيان شده است. براى توضيح بيشتر مراجعه شود به فصل دوم «حديث غدير و خطبه غدير» ، بخش «حديث غدير» ، قسمت «دلالت حديث غدير» .

تصريح به وصايت در خطبه غدير

تصريح به وصايت در خطبه غدير⁽¹⁾

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابتداى بخش دوم خطبه غدير، در بيان علت نزول آيه شديد اللحن و صريحِ تبليغ اشاره داشت؛ كه من بايد بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است.

مَعاشِرَ النّاسِ، ما قَصَّرْتُ فى تَبْليغِ ما اَنْزَلَ اللّه‌ُ تَعالى اِلَىَّ، وَ اَنَا اُبَيِّنُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الاْيَةِ: اِنَّ جَبْرَئيلَ هَبَطَ اِلَىَّ مِرارا ثَلاثا يَأْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى وَ هُوَ السَّلامُ اَنْ اَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ كُلَّ اَبْيَضَ وَ اَسْوَدَ: اَنَّ عَلِىَّ بْنَ اَبيطالِبٍ اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى عَلى اُمَّتى وَ اْلاِمامُ مِنْ بَعْدى، الَّذى مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسى اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى، وَ هُوَ وَلِيُّكُمْ بَعْدَ اللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ:

اى مردم، من در رساندن آنچه خداوند بر من نازل كرده كوتاهى نكرده‌ام، و من سبب نزول اين آيه را براى شما بيان مى‌كنم: جبرئيل سه مرتبه بر من نازل شد و از طرف خداوندِ سلام پروردگارم - كه او سلام است - مرا مأمور كرد كه در اين اجتماع بپاخيزم و بر هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه «على بن ابى‌طالب برادرِ من و وصى من و جانشين من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون به موسى است جز اينكه پيامبرى بعد از من نيست. و او صاحب اختيار شما بعد از خدا و رسولش است» .

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فراز پايانى بخش هفتم خطبه غدير نسبت خود را با على عليه‌السلام در چند جمله بيان فرمود. از جمله فرمود:

مَعاشِرَ النّاسِ، اَلا وَ اِنّى نَبِىٌّ وَ علِىٌّ وَصِيّى:

اى مردم، من پيامبرم و على جانشين من است.

ارتباط خطبه غدير با امامت و ولايت

ارتباط خطبه غدير با امامت و ولايت⁽¹⁾

خطبه غدير ابعاد گسترده و متعددى دارد كه هر كدام در جاى خود مورد بحث و دقت نظر قرار گرفته است. مهم‌ترين بُعد آن موضوع سرپرستى امور دينى و دنيوى امت اسلامى تا روز قيامت توسط مولا على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است، كه رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از طرف قادر متعال مأمور به ابلاغ و تبليغ آن بوده است. موضوع آنقدر مهم بوده كه اگر آن بزرگوار كمتر تعللى در آن مى‌فرمود، نه تنها هيچ بهره و مزدى از زحمات چندين ساله دوره رسالت خود نداشت، بلكه خداوند تعالى از او راضى و خشنود نبود.

همان طور كه خود حضرت در اين خطبه فرمود: وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرضَى اللّه‌ُ مِنّى إلاّ أن أبَلِّغَ ما أنزَلَ اللّه‌ُ إلَىَّ: كليه اعمال من موجب رضايت خدا از من نمى‌شود، مگر اينكه آنچه را از طرف او بر من (در خصوص امامت و خلافت و ولايت على عليه‌السلام) نازل شده به مردم ابلاغ كنم.

به لحاظ اهميت فوق العاده اين مطلب و با رعايت اختصار، مسائلى را كه حضرت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ارتباط با اعتقاد به امامت و ولايت مولا على عليه‌السلام در اين خطبه شريف بيان فرمودند متذكر مى‌شويم:

1 - رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از طرف خداوند مأمور به ابلاغ و اجراست: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ»⁽²⁾: «اى رسول آنچه از جانب پروردگارت به تو نازل شد به مردم برسان» .

2 - بدون انجام اين مأموريت بهره‌اى از تلاش‌هاى خود در امر هدايت و ارشاد خلق ندارد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» : «اگر چنين نكنى رسالتش را ابلاغ نكرده‌اى».

3 - خداوند تعالى با تمام قدرت خود پشتيبان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد، تا اين فرمان را اجرا كند: «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» : «و خداوند تو را از شر مردم حفظ خواهد كرد» .

4 - على عليه‌السلام بعد خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولى است: وَ هُوَ وَليُّكُم بَعدَ اللّه‌ِ وَ رَسولِهِ: و او بعد از خدا و پيامبرش ولىّ و سرپرست شماست. آيه ولايت⁽¹⁾نيز دلالت بر همين واقعيت مى‌كند.

5 - وجوب اطاعت از على عليه‌السلام كه از طرف خدا به سمت سرپرستى امت اسلام منصوب است: إنَّ اللّه‌َ قَد نَصَبَهُ لَكُم وَليّا وَ إماما مُفتَرَضَةٌ طاعَتُهُ: همانا خداوند على عليه‌السلام را به عنوان سرپرست و امامى كه اطاعت از او واجب است بر شما منصوب نموده است.

6 - مخالف مولا على عليه‌السلام ملعون و متابع او مورد رحمت خداست: مَلعونٌ مَن خالَفَهُ، مَرحومٌ مَن تَبِعَهُ: هر كس با او مخالفت كند ملعون، و هر كس از او پيروى كند مورد رحمت خداست.

7 - آمرزش الهى شامل حال مؤمنى مى‌شود كه از او حرف شنوى داشته و تصديقش كند: وَ مُؤمِنٌ مَن صَدَّقَهُ. فَقَد غَفَرَ اللّه‌ُ لَهُ وَ لِمَن سَمِعَ مِنهُ وَ أطاعَ لَهُ: و آن كس كه تصديقش نمايد مؤمن است، و كسى كه سخنانش را با گوش جان بشنود و اطاعتش نمايد مورد مغفرت و آمرزش خداوند است.

8 - تمام علوم در وجود مولا على عليه‌السلام جمع است و به دانسته‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تماما آگاه است: ما مِن عِلمٍ إلاّ وَ قَد أحصاهُ اللّه‌ُ فىَّ، وَ كُلُّ عِلمٍ عَلِمتُ فَقَد أحصَيتُهُ فى إمامٍ مُبينٍ. وَ ما مِن عِلمٍ إلاّ وَ قَد عَلَّمتُهُ عَليّا عليه‌السلام، وَ هُوَ الإمامُ المُبينُ: هيچ علمى نيست مگر

آنكه خداوند تعالى در وجود من فراهم آورده، و هر دانشى را كه من تعليم داده شدم در پيشواى مبين بر شمردم. علمى نيست كه به على عليه‌السلام نياموخته باشم، و او امام مبين (يعنى آشكار كننده همه آن علوم) مى‌باشد.

9 - تنها على عليه‌السلام است كه هدايت و عمل به حق مى‌كند و باطل را درهم مى‌كوبد: فَهُوَ الَذى يَهدى إلَى الحَقِّ وَ يَعمَلُ بِهِ وَ يَزهَقَ الباطِلُ وَ يَنهى عَنهُ: او امامى است كه به سوى حق (مردم را) راهبرى نموده و خود به آن عمل مى‌نمايد، و باطل را درهم كوبيده و از آن نهى مى‌كند.

10 - محال است توبه كسى كه ولايت او را ندارد پذيرفته شود: لَن يَتوبَ اللّه‌ُ عَلى أحدٍ أنكَرَ وِلايتَهُ وَ لَن يَغفِرَ اللّه‌ُ لَهُ: خداوند تعالى هرگز توبه كسى را كه منكر ولايت او است را نمى‌پذيرد و او را نمى‌آمرزد.

11 - مخالف على عليه‌السلام كه حكم كفر بر او جارى است به آتشى دچار خواهد شد كه آتش گيره آن مردم (يعنى خود او) و سنگ‌هاى آتش افزاست: فَاحذَروا أن تُخالِفوا، فَتَصِلوا نارا وَقودُها الناسُ وَ الحِجارَةُ، أُعِدَّت لِلكافِرينَ: بترسيد از مخالفت پروردگار كه (اگر با خواسته و فرمان او مخالفت نماييد) به آتشى دچار خواهيد شد كه مايه سوختش مردم و سنگ آتش افروز است، كه براى كفر پيشگان مهيا شده است.

12 - على عليه‌السلام را بايد بر جميع خلايق بعد از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برترى داد: فَضِّلوا عَليّا عليه‌السلام، فَإنَّهُ أفضَلُ الناسِ بَعدى مِن ذَكَرٍ وَ أُنثى: على عليه‌السلام را (از خود و ديگران) برتر بدانيد. همانا او بعد از من از هر مرد و زنى شايسته‌تر است.

13 - تنها على عليه‌السلام است كه بيانگر محرمات و مفسر حقايق قرآن است: فَوَ اللّه‌ِ لَن يُبَيِّنَ لَكُم زَواجِرَهُ وَ لا يوضِحُ لَكُم تَفسيرَهُ إلاَّ الَذى أنَا آخِذٌ بِيَدِهِ: به خدا سوگند، هرگز كسى براى شما نواهى قرآن را روشن نسازد و تفسير آياتش را آشكار نكند مگر اين آقايى كه من دستش را گرفته‌ام.

14 - هر كس مولايش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است بايد على عليه‌السلام را به مولايى خود با جان و دل بپذيرد: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ عليه‌السلام مَولاهُ: هر كس من مولا و صاحب اختيار او هستم اين على عليه‌السلام صاحب اختيار و مولاى او است.

15 - على و ائمه بعد او عليهم‌السلام ثقل اصغر، و قرآن ثقل اكبر است: إنَّ عَليّا وَ الطَيِّبينَ مِن وُلدى عليهم‌السلام هُمُ الثِقلُ الأصغَرُ، وَ القُرآنُ الثِقلُ الأكبَرُ: على و پاكان از فرزندانم عليهم‌السلام ثقل اصغر، و قرآن ثقل اكبر است.

البته ثقل اكبر بودن قرآن نسبت به اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام از حيث استمساك است، چرا كه خود آن حضرات هم براى اثبات حقانيتشان به آيات قرآن متمسك مى‌شدند.

16 - خدا على عليه‌السلام را «اميرالمؤمنين» خوانده، و حرام است كسى جز او اين نام را بر خود بگذارد: وَ أنا قُلتُ عَنِ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ: ألا إنَّهُ لَيسَ أميرُالمُؤمِنينَ غَيرَ أخى هذا، وَ لا يَحِلُّ إمرَةُ المُؤمِنينَ بَعدى لأحَدٍ غَيرُهُ: و من از جانب خداى عزّ و جلّ مى‌گويم: آگاه باشيد غير از اين برادرم (على عليه‌السلام) هيچ كس امير مؤمنان نيست، و زمامدارى و امارت بر مؤمنين بعد از من بر احدى جز او روا نيست.

17 - خداوند دين را به امامت على عليه‌السلام كامل كرد: إنَّما أكمَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُم بِإمامَتِهِ: همانا خداى عزّ و جلّ دين شما را به امامت او (على بن ابى‌طالب عليه‌السلام) كامل كرد.

18 - هيچ آيه مدحى در قرآن نيست مگر آنكه على عليه‌السلام مصداق آن است: وَ لا نَزَلَت آيَةُ مَدحٍ فِى القُرآنِ إلاّ فيهِ: و هيچ آيه مدحى در قرآن نازل نشده مگر اينكه درباره او است.

19 - على عليه‌السلام ناصر دين خدا و مدافع حريم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است: هُوَ ناصُرُ دينِ اللّه‌ِ وَ المُجادِلُ عَن رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: او ياور دين خدا و مدافع حريم رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

20 - ذريه تمام انبيا عليهم‌السلام از صلب خودشان است، اما ذريه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از صلب على عليه‌السلام است: ذُريَّةُ كُلِّ نَبىٍّ مِن صُلبِهِ، وَ ذُريَّتى مِن صُلبِ عَلىٍّ عليه‌السلام: فرزندان هر پيامبرى از صلب خود او است به جز ذريه من كه از صلب على عليه‌السلام است.

21 - ولايت مولا على عليه‌السلام معيار ايمان و تقوى، و بغض او علامت شقاوت است: ألا إنَّهُ لا يُبغِضُ عَليّا عليه‌السلام إلاّ شَقىٌّ، وَ لا يَتوالى عَليّا إلاّ تَقىٌّ، وَ لا يُؤمِنُ بِهِ إلاّ مُؤمِنٌ مُخلِصٌ: آگاه باشيد ! دشمن على عليه‌السلام نيست مگر شخص شقى و بدبخت، و به على عليه‌السلام مهر نورزد مگر انسان با تقوا، و ايمان به او نمى‌آورد مگر مؤمن مخلص.

22 - نور هدايت در رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سپس در مولا على عليه‌السلام و همچنين در نسل او مى‌ماند، تا به حضرت مهدى عليه‌السلام برسد: النورُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسلوكٌ فىَّ، ثُمَّ فى عَلىٍّ عليه‌السلام، ثُمَّ فِى النَسلِ مِنهُ إلَى القائِمِ المَهدىِّ عليهم‌السلام: آن نور (هدايتى را) كه خداوند تعالى فرو فرستاده در من، و سپس در على عليه‌السلام، و سپس در نسل او تا قائم ما حضرت مهدى عليهم‌السلام قرار دارد.

23 - لعنت خداوند متعال بر غاصبين حقوق او، و بر كسانى است كه به حكومت غاصب تن در دهند: ألا لَعَن اللّه‌ُ الغاصِبينَ وَ المُغتَصِبينَ: آگاه باشيد ! خداوند تعالى غاصبين (حقوق او) و همه كسانى را كه تن به حكومت غاصب دهند لعنت نموده است.

24 - حقيقت صراط مستقيم خدا بعد از رسول مكرم او صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و فرزندان گرامى او - كه كارشان هدايت به حق است - مى‌باشند: أنا صِراطُ اللّه‌ِ المُستَقيمِ الَذى أمَرَكُم بِاتِّباعِهِ، ثُمَّ عَلىٌّ عليه‌السلام مِن بَعدى، ثُمَّ وُلدى مِن صُلبِهِ؛ ائمة يهدون الى الحق و به يعدلون: من صراط مستقيم خدايم كه مأموريد آن را بپيماييد، و بعد از من على عليه‌السلام، و سپس فرزندان من از صلب او؛ همان پيشوايانى كه به حق هدايت مى‌كنند و (گمراهان را) به سوى حق باز مى‌گردانند.

25 - دشمنان مولانا اميرالمؤمنين على عليه‌السلام اهل شقاق، نفاق و ستيزه هستند. آنان دشمنان حق و برادران شياطين هستند: ألا إنَّ أعداءَ عَلىٍّ عليه‌السلام هُم أهلَ الشِقاقِ وَ النِفاقِ وَ الحادّونَ وَ هُمُ العادّون وَ إخوانَ الشَياطينِ: آگاه باشيد ! همانا دشمنان على عليه‌السلام همان تفرقه افكنان و منافقان و ستيزه‌جويان هستند، و هم ايشان دشمنان حق و برادران شيطان هستند.

26 - على عليه‌السلام هدايتگر اين امت و رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيم رساننده به مخالفان او است: قالَ اللّه‌ُ تَعالى: «إنَّما أنتَ مُنذِرٌ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ» .⁽¹⁾ألا وَ إنّى مُنذِرٌ وَ عَلىٌّ عليه‌السلام هادٍ: خداوند تعالى مى‌فرمايد: «همانا تو بيم دهنده هستى و براى هر امتى هادى و راهنماست» . بدانيد من بيم دهنده‌ام و على عليه‌السلام هادى و راهنما (ى اين امت) است.

27 - امر به معروف و نهى از منكر جز به اعتقاد به امامت امام معصوم معنى و مفهوم ندراد: وَ لا أمرَ بِمَعروفٍ وَ لا نَهىَ عَن مُنكَرٍ إلاّ مَعَ إمامٍ مَعصومٍ: (وظيفه خطير) امر به معروف و نهى از منكر جز با (اطاعت) امام معصوم تحقق نمى‌يابد.

28 - اعتراف به بيعت با على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بايد با دل و جان و زبان و دست (يعنى عمل) باشد: فَقولوا: ... نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلوبِنا وَ أنفُسِنا وَ ألسِنَتِنا وَ أيدينا: پس (همگى يك صدا شده) بگوئيد: ... با دل‌ها و جان‌ها و زبان‌هايمان با تو بر اين امر مهم بيعت مى‌كنيم.

29 - رستگارى بزرگ فقط در اطاعت نمودن از خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على و پيشوايان راستين عليهم‌السلام مى‌باشد: مَن يُطِعِ اللّه‌َ وَ رَسولَهُ وَ عَليّا وَ الأئِمَّةَ الَذينَ ذَكَرتَهُم عليهم‌السلام فَقَد فازَ فَوزا عَظيما: كسى كه خدا و رسولش و على و امامانى را كه ذكر نمودم عليهم‌السلام اطاعت نمايد يقينا به رستگارى بزرگى نائل شده است.

لزوم وصىّ و جانشين

لزوم وصىّ و جانشين⁽¹⁾

يكى از مسائلى كه به عنوان مقدمه غدير مى‌توان مطرح كرد، لزوم وصايت و جانشينى براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. اينكه چگونه مى‌شود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جانشين تعيين نفرمايند ؟ پيامبرى كه هر وقت از مدينه خارج مى‌شدند، حتى اگر براى چند روز هم مى‌بود براى خود جانشين تعيين مى‌نمودند. حتى نام تعدادى از آنان در تاريخ ذكر شده است، مثل ابن ام‌مكتوم در چند مرحله، ابوسلمه، ابولبابه، سباع بن عرفطه، محمد بن سلمه، امام على عليه‌السلام و ... .

چنين پيامبرى چگونه براى بعد از مرگ خود خليفه تعيين نفرموده است، در حالى كه در تمام مجامع بشرى قبل از اسلام تا كنون و حتى انبياى گذشته، سلاطين و حتى رؤساى قبايل و طوايف براى خود جانشين تعيين مى‌كردند.

حتى نام اوصيا و جانشينان پيامبران عليهم‌السلام در كتب ثبت و ضبط شده است. مثل شيث عليه‌السلام وصى حضرت آدم عليه‌السلام⁽²⁾، سام وصى حضرت نوح عليه‌السلام⁽³⁾، اسماعيل عليه‌السلام در وقت مرگ برادرش حضرت اسحاق عليه‌السلام را وصى قرار داد⁽⁴⁾، يوشع بن نون وصى حضرت موسى عليه‌السلام، شمعون بن صفا وصى حضرت عيسى عليه‌السلام، آصف بن برخيا وصى حضرت سليمان عليه‌السلام و ... .

عقل سليم هم اينگونه حكم مى‌كند كه با نزديك شدن مرگ، وصى و جانشين معلوم گردد.

به شهادت قرآن كريم اسلام دين كامل است و فرموده: «اليَومُ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... » . چگونه مى‌شود از بيان چنين حكم مهم و خطير حياتى غفلت و يا سكوت

كند ؟ ! در حالى كه مى‌بينيم اسلام در مسائل جزئى و ظريف اجتماعى، اقتصادى و اخلاقى و ... دستوراتى دارد. مثلاً از انعقاد نطفه، ايام حمل، ولادت، گفتن اذان در گوش مولود، كيفيت شير دادن و ... ، تا ساعت مرگ و دفن و در احكام معاشرت با هم‌نوع و والدين و اقربا و حتى برخورد با حيوانات بيان كافى دارد.

از همه مهم‌تر اينكه در مسايل جزئى پيش پا افتاده، مثل اينكه اگر كسى يك بند كفش او پاره شود چه كند، و يا كيفيت دخول و خروج دستشويى و امثال اينها احكام و آدابى دارد. تا جايى كه جهان از عظمت اسلام به حيرت در آمده است.

آيا ممكن است از بيان مهم‌ترين مسئله حياتى بشر؛ يعنى امر رهبرى و امامت جامعه اسلامى ساكت بماند ؟ كه بعدها آن همه مشكلات و گرفتارى براى مسلمين به بار آيد، و گروه زيادى از مسلمانان تصور كنند كه اسلام در اين باره دستورى نداده و انتخاب را به عهده مسلمانان گذاشته است !

تا جايى كه مى‌بينيم هر كس و ناكسى؛ مثل يزيد و ابن‌زياد و حجاج و بنى مروان و سفّاكانى از بنى‌اميه و بنى‌عباس زمام امور مسلمين را به عهده گرفتند، و آن همه فتنه و فساد بر جان و مال مسلمين وارد كردند، كه صفحات تاريخ از اينگونه مسائل سياه است.

حاشا و كلا كه خداوند مردم را رها كرده و اين بى‌نظمى و آشفتگى جامعه و حكومت اسلامى را پيش‌بينى نكرده و براى آن تدبيرى نيانديشيده باشد.

هر انسان عاقل و باانصافى اهميت اين مطلب را درك مى‌كند، و ممكن است با قبول نكردن اين واقعيت، خداى نخواسته حيثيت اسلام در جهان زير سؤال برود. چرا كه مى‌پرسند: اسلام براى اداره جامعه چه روش و منشى را پيش‌بينى كرده است ؟ لذا اگر رهبريت قطعى را بيان نكرده باشد، با كامل بودن اسلام منافات دارد.

اما اگر بگويند راه و روش انتخاب خليفه شورايى است؛ يعنى مردم به وسيله شورى و مشورت بزرگان و خليفه را انتخاب مى‌كنند، پاسخ اين است كه:

اولاً: هيچ دليلى بر اين ادعا اقامه نشده و وجود ندارد.

ثانيا: هيچ يك از علماى اهل‌سنت روايتى نقل نكرده‌اند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله انتخاب خليفه و يا امام را به انتخاب شوراى مردمى واگذار كرده باشد؛ اينكه مردم چه كنند و چگونه انتخاب نمايند، و يا چه كسانى حق انتخاب دارند، و يا اينكه اگر داراى اين خصوصيات نباشد انتخاب باطل است، و يا اهل كدامين شهر حق انتخاب دارند، و يا در چه مكان و زمانى باشد، و يا چه شرايطى را دارا باشند.

در هيچ نوعى و شرطى دستورى نقل نشده است، و دراين باره هيچ گونه استناد و نقل قولى از اهل‌تسنن در اين باره وارد نشده است. حتى خليفه دوم در كيفيت تعيين خليفه گفت: اگر انتخاب نكنم پيامبر انتخاب نكرد، و اگر انتخاب كنم ابوبكر انتخاب كرد.

پس معلوم مى‌شود كه از ديدگاه اهل‌تسنن معيار معينى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل نشده است.

بر فرض اگر هم به عهده مردم گذاشته شده باشد كه از راه انتخاب مردمى و شورايى خليفه تعيين نمايند، بايد پرسيد از ديدگاه اهل‌سنت آيا تا به حال خليفه‌اى به شكل شورايى و مشورتى و اتفاق نظر تعيين شده يا خير ؟ آيا ابوبكر و عمر و يا عثمان و معاويه و يزيد و مروان و كليه بنى‌مروان و بنى‌عباس، حتى يك نفر از آنان از راه شورايى و انتخابات مردمى تعيين شده‌اند ؟ ! متأسفانه بايد گفت: هرگز. در ظاهر هم، غير از امام على عليه‌السلام كسى ديگر انتخاب مردمى نيست.

در اين زمينه دانشمند مصرى شيخ محمد عبده در شرح نهج‌البلاغه مى‌گويد: إنَّ عَليّا عليه‌السلام هُوَ الخَليفَةُ الوَحيدُ الَذى وَصَلَ إلَى الخِلافَةِ بِإختيارِ الشَعبِ لَهُ إختيارا حُرّا⁽¹⁾: امام على عليه‌السلام يگانه خليفه‌اى است كه با اختيار و رأى مردم به خلافت رسيد.

پس كجا شد شعار «شورايى» كه اهل‌تسنن آن را سر مى‌دهند ؟ !

از اينها گذشته، مردم در انتخاب اشتباه مى‌كنند، چنانكه در تاريخ اسلام اين اشتباه مكرر در مكرر پيش آمده و حوادث ناگوارى را نيز به بار آورده است. در اين رابطه گفتگوى ابن ابى‌الحديد با استاد خويش نيز قابل توجه است:

ابن ابى‌الحديد معتزلى در ذيل سؤال و جواب يكى از ياران امام على عليه‌السلام كه در صفين از آن حضرت سؤال نموده بود آورده، كه چه شد قوم شما، شما را از خلافت باز داشتند در حالى كه شما از آنها سزاوارتر بوديد ؟ بعد از ذكر جواب امام عليه‌السلام به آن مرد، ابن ابى‌الحديد مى‌گويد:

از استاد خود ابوجعفر النقيب سؤال كردم كه مقصود سؤال كننده و امام على عليه‌السلام چه كسانى بودند ؟ آيا منظور روز سقيفه، يا روز شواراى شش نفره‌اى است كه خليفه تعيين نموده بود ؟ استاد پاسخ داد: مقصود روز سقيفه است. ابن ابى‌الحديد مى‌گويد: به او گفتم: دل من (نفس من) به من اجازه نمى‌دهد كه به صاحب رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت سرپيچى از فرمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ناديده گرفتن نص را بدهم.

استاد جواب داد: من هم روا نمى‌دانم كه نسبت اهمال و كوتاهى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره امر ولايت و امامت بدهم، و اينكه او مردم را همين طور بى‌سرپرست و سرگشته رها كرده است ! اگر از مدينه خارج مى‌شد - ولو به مدت كوتاهى - شخصى را به عنوان جانشين و امير تعيين مى فرمود، در حالى كه خود زنده بود. پس چگونه است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به سوى مرگ مى‌رود و كسى را امير و جانشين تعيين نكند ! كه بعدها نتوان حوادث را جبران نمود ؟⁽¹⁾

پيامبرى كه درباره وصيت آن همه سفارش مى‌كند، چگونه خود درباره مهم‌ترين مسأله حياتى بعد از خود وصيت نكرده باشد ؟ ! هرگز چنين چيزى ممكن نيست.

آيا كسانى كه منكر وصيت در تعيين امامت هستند، مدركى دالّ بر اين كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جايى فرموده باشد امامت و خلافت را بعد از من مردم انتخاب كنند و كيفيت و شرايط آن را ذكر كرده باشد دارند ؟ هرگز چنين مطلبى نقل نشده است.

پس چگونه مى‌توان تصور نمود كه نه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تعيين جانشين نموده، و نه به امت شرايط آن را بيان فرموده تا تكليفشان مشخص شده باشد، در حالى كه مى‌دانيم دين اسلام از هر جهت كامل است ؟ !

اما حقيقت امر را مى‌توان از سخنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با قبيله بنى‌عامر دريافت نمود، چنانكه در كتب تاريخ ثبت شده است. هنگامى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود را به قبائل عرب عرضه داشتند و آنها را به اسلام دعوت نمودند، هر يك به نحوى از حق و حقيقت گريزان شدند.

قبيله بنى‌عامر بن صعصعه گفتند: اگر ما با تو بيعت كنيم و بر مخالفين خود پيروز شوى، آيا بعد از خود اين امر را به ما واگذار مى‌كنى ؟ حضرت فرمود: اين امر به دست خداست، كه هر جا بخواهد و صلاح باشد قرار ميدهد.⁽¹⁾

بنا به نقل تفاسير طبرى و قرطبى و «روح البيان و غريب القرآن» و واحدى و غيره از مفسرين، عامر بن طفيل نيز از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين درخواستى نمود؛ كه مسلمان مى‌شوم و تو را كمك مى‌نمايم به شرط اين كه اختيار امر بعد از تو به من واگذار شود.

حضرت فرمود: لا، لَيسَ ذلِكَ إلَىَّ. إنَّما ذلِكَ إلَى اللّه‌ِ، يَجعَلُهُ حَيثُ يَشاءُ⁽²⁾: اختيار جانشينى در دست من نيست. خداوند هر جا كه بخواهد قرار مى‌دهد.

و در تفسير طبرى تصريح دارد كه: أ أكونُ الخَليفَةَ مِن بَعدِكَ ؟⁽³⁾عامر بن طفيل گفت: آيا بعد از تو خليفه شوم ؟ حضرت جواب منفى داد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين كلام تصريح نمودند كه اختيار تعيين خليفه و جانشين بعد از خود به دست خداوند ذوالجلال است، و خود در اين باره اختيارى ندارد. آيا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آنان خلاف گفتند، يا حقيقت همان بوده كه فرمودند ؟

شيعه نيز دقيقا همين سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را معتقد است؛ كه انتخاب ولايت و امامت از آن خداوند است، و در غدير خم به پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد تا على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را به عنوان خليفه و جانشين خويش و امام مسلمين معرفى كند.

اما اهل‌تسنن - بر خلاف شيعه - تصريح دارند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كسى را به جانشينى خود تعيين نفرموده است. بنا بر اين، تمام اقوالى كه برخى از اهل‌تسنن ادعا مى‌كنند كه به صراحت و يا به اشاره دلالت بر خلافت خلفاى سه گانه دارد بايد باطل و جعلى باشد ! به دليل اجماع اهل‌سنت و بلكه اجماع مسلمين بر عدم وجود نص (سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بر خلافت هر يك از سه خليفه (ابوبكر و عمر و عثمان) .

تكميل رسالت با ابلاغ ولايت

تكميل رسالت با ابلاغ ولايت⁽¹⁾

از جمله مشهورترين آيات غدير آيه‌اى است كه پس از اتمام مراسم حج و در مسير مكه به سوى غدير بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ، إِنَّ اللّه لا يَهْدِى الْقَوْمَ الْكافِرِينَ»⁽²⁾:

«اى پيامبر ابلاغ كن آنچه از پروردگارت بر تو نازل شده و اگر انجام ندهى رسالت خدا را نرسانده‌اى و خدا تو را از شر مردم حفظ مى‌كند خداوند قوم كافر را هدايت نمى‌كند» .

آنچه در اينجا قابل ذكر است اينكه:

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مشكلات اعلان ولايت را مطرح كرد و پيرو آن معذور داشتن خود را از ابلاغ اين پيام در چنان شرايطى درخواست نمود، از طرف خداوند تأكيد بر ابلاغ و عدم امكان الغاى آن مطرح شد.

اين پاسخ الهى در بعضى روايات به صورت مجمل ذكر شده و با عبارات: وَعيدٌ مِنْ رَبّى، وَعيدٌ بَعْدَ وَعيدٍ⁽¹⁾، تَهْديدٌ وَ وَعيدٌ⁽²⁾، تَهْديدٌ بَعْدَ وَعيدٍ⁽³⁾آمده؛ كه منظور آميزه‌اى از تهديد و وعده ناگوار است.

همين اجمال در روايتى چنين آمده: اتاهُ جَبْرِئيلُ بِالزَّجْرِ وَ الانْتِهارِ⁽⁴⁾: جبرئيل دستور منع و پيشگيرى از عدم ابلاغ را آورد؛ كه به معناى هشدار نسبت عواقب انجام نشدن چنين ابلاغى و منع شديد از چنين فكر و تصميمى است.

در روايات ديگرى اين تهديد و وعده ناگوار الهى صريحا ذكر شده است. در بعضى از اين موارد فقط نارضايتى خدا و ناقص ماندن رسالت الهى و بى‌ارزش شدن عمل مطرح شده است.

اصل آن در متن آيه است كه مى‌فرمايد: «فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ، يعنى خداوند رسالتى را بر دوش تو قرار داده و تو از آن شانه خالى كرده‌اى، و يا به اين معنى كه اگر در ابلاغ ولايت كوتاهى كنى گويا نبوت خود را ناقص گذاشته‌اى.

مورد ديگر در متن خطبه غدير است؛ در بخش دوم، حضرت سخن را متوجه مطلب اصلى نمودند و تصريح كردند كه بايد فرمان مهمى درباره على بن ابى‌طالب ابلاغ كنم، و اگر اين پيام را نرسانم رسالت الهى را نرسانده‌ام و ترس از عذاب او دارم.

حضرت فرمود:

وَ كُلُّ ذلِكَ لا يَرْضَى اللّه مِنّى الاّ انْ ابَلِّغَ ... ⁽¹⁾: بعد از همه اين مشكلات خدا از من راضى نمى‌شود مگر آنكه ابلاغ كنم.

مورد ديگر روايتى است كه آن حضرت خطاب به اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايد: لَوْ لَمْ ابَلِّغْ ما امِرْتُ بِهِ مِنْ وِلايَتِكَ لَحَبِطَ عَمَلى⁽²⁾: اگر ابلاغ نكنم آنچه مأمور به آنم از ولايت تو عمل من بى‌ارزش مى‌شود.

در رواياتى هم اين تهديد الهى در شديدترين نوع آن يعنى عذاب و عقوبت الهى مطرح شده كه مى‌تواند نتيجه نرساندن رسالت و نارضايتى الهى باشد. در روايتى تعبير: عُقُوبَة اللّه ايّاىَ⁽³⁾: عقوبت خدا نسبت به من، آمده است.

در موردى ديگر مى‌فرمايد: فَاوْعَدَنى لاَبَلِّغُها اوْ لَيُعَذِّبُنى⁽⁴⁾: خدا مرا تهديد كرده كه يا اين پيام را ابلاغ نمايم و يا مرا عذاب مى‌نمايد.

در متن خطابه غدير مى‌فرمايد: حَذَرا مِنْ انْ لا افْعَلَ فَتَحِلَّ بى‌مِنْهُ قارِعَةٌ لا يَدْفَعُها عَنّى احَدٌ وَ انْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ⁽⁵⁾: از ترس اينكه مبادا انجام ندهم و عقوبت هلاك كننده‌اى از سوى خدا بر من فرود آيد كه احدى نتواند آن را از من دفع كند هر چند كه حيله او عظيم باشد و دوستى او خالص باشد.

در حديث ديگرى از اين هم شديدتر مطرح مى‌كند و مى‌فرمايد: فَهُوَ اهْوَنُ عَلَىَّ مِنْ انْ يُعاقِبَنِىَ الْعُقُوبَةَ الْمُوجِعَةَ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ⁽⁶⁾: ابلاغ چنين پيامى براى من آسان‌تر است از اينكه خداوند با عقوبت دردناك در دنيا و آخرت مرا عذاب كند.

براى توضيح بيشتر در مورد آيه تبليغ مراجعه شود به فصل اول «تاريخ و ماجراى غدير» ، بخش پنجم «ماجراهاى پس از مكه تا غدير» ، آيه «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ... » .

رسالت جهانى و غدير

رسالت جهانى و غدير⁽¹⁾

غدير آن پيشواى هدايتگرى است كه رسالت جهانى خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به عهده گرفت و امت را امامت كرد، تا هدف غايى خداى بزرگ از ارسال رسولش را محقق سازد؛ آنجا كه فرمود: «هُوَ الَذى أرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدى وَ دينِ الحَقِّ لِيُظهِرَهُ عَلَى الدينِ كُلِّهِ وَ لَو كَرِهَ المُشرِكونَ»⁽²⁾: «او كسى است كه رسولش را با هدايت و آئين حق فرستاد تا آن را بر همه آئين‌ها پيروز گرداند گر چه شرك ورزان كراهت داشته باشند» .

در اين آيه نكاتى چند در نگاه ابتدايى قابل تأمّل و انديشه است:

5 . منكران حق يا كفرورزانند يا مشركان، كه تمام گروه‌هاى باطل را در بر مى‌گيرد.

امام كاظم عليه‌السلام در تفسير آيه شريفه «هُوَ الَذى أرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدى وَ دينِ الحَقِّ لِيُظهِرَهُ عَلَى الدينِ كَلِّهِ وَ لَو كَرِهَ المُشرِكونَ» چنين مى‌فرمايد:

هُوَ الَذى أمَرَ رَسولَهُ بِالوِلايَةِ لِوَصيِّهِ - وَ الوِلايَةُ هِىَ دينُ الحَقِّ - لِيُظهِرَهُ عَلَى الدينِ كُلِّهِ؛ يُظهِرَهُ عَلى جَميعِ الأديانِ عِندَ قيامِ القائِمِ عليه‌السلام. يَقولُ اللّه‌ُ: «وَ اللّه‌ُ مُتِمُّ نورِهِ» ؛ وِلايَةُ القائِمِ عليه‌السلام. «وَ لَو كَرِهَ الكافِرونَ» بِوِلايَةِ عَلىٍّ عليه‌السلام⁽¹⁾:

او است كه رسولش را به ولايت وصيش امر كرد، و ولايت همان دين حق است. تا آن را بر هر دينى پيروز گرداند؛ يعنى آن را در زمان قيام قائم عليه‌السلام بر همه دين‌ها پيروز سازد. خدا مى‌فرمايد: «و خداوند تمام كننده نور خود است» ؛ يعنى ولايت قائم عليه‌السلام، «اگر چه كافران» به ولايت على عليه‌السلام «كراهت داشته باشند» .

در سخن ديگرى ابوبصير مى‌گويد: امام صادق عليه‌السلام فرمود: وَ اللّه‌ِ ما نَزَلَ تَأويلُها بَعدُ وَ لا يَنزِلُ تَأويلُها حَتّى يَخرُجُ القائِمُ عليه‌السلام. فَإذا خَرَجَ القائِمُ عليه‌السلام، لَم يَبقِ كافرٌ بِاللّه‌ِ العَظيمِ وَ لا مُشرِكٌ بِالإمامِ إلاّ كَرِهَ خُروجَهُ ... ⁽²⁾:

به خدا سوگند اين آيه تحقق نيافته و تحقق نمى‌يابد تا روزى كه قائم عليه‌السلام ظهور كند. هنگامى كه او ظهور كند هيچ كافر به خداى بزرگ و يا مشرك به امام نمى‌ماند مگر آنكه ظهور او را دوست نخواهد داشت ... .

غدير روز پايان رسالت

غدير روز پايان رسالت⁽³⁾

يكى از تأكيدات معصومين عليهم‌السلام درست فكر كردن درباره غدير و اجتناب از قالب ريزى‌هاى غلط يا اشتباه است. از جمله فرموده‌اند: «غدير پايان رسالت و آغاز امامت است»⁽⁴⁾و اين بدان معناست كه با ختم نبوت راه خدا پايان نيافته؛ بلكه ولايت بايد آغاز مى‌شود.

و لذا يكى از عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام «روز پايان رسالت» است:

غدير روزى بود كه مسير شش هزار ساله انبياء عليهم‌السلام با منصوب كردن جانشين ختم نبوت به پايان خود رسيد، و اين مهم در قرآن كريم با يك دستور منعكس گرديد كه «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ»⁽¹⁾و اين بدان معنى بود كه نقطه ختم رسالت نصب مقام ولايت است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير جاى حرفى باقى نگذاشت

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير جاى حرفى باقى نگذاشت⁽²⁾

مگر مراسم غدير لحظه‌اى يا چند نفرى بود كه هر كس بخواهد به گونه‌اى تمام شدن حجت بر خود در آن روز را انكار كند ؟ اين كار را پيامبر عظيم‌الشأن اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر عهده گرفت كه هر كلمه‌اش عين كلام اللّه است. خطابه‌اى يك ساعته ايراد كرد كه هر ابهامى را زدود. سه روز بيعت گرفت كه هر بى‌خبرى را باخبر كرد.

پس اظهار بى‌اطلاعى از غدير يعنى به مسخره گرفتن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ! چرا كه آن حضرت سه كار در غدير انجام داد كه براى هيچ كس عذرى نماند: هم خطبه خواند و هم على عليه‌السلام را بلند كرد و هم بيعت گرفت.

با اين سه كار رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ديگر كسى بعد از غدير بهانه نداشت كه بگويد: ما در غدير بوديم ولى كور بوديم و على عليه‌السلام را نديديم ! چرا كه آن حضرت براى حس شنوايى مردم خطبه ايراد كرد و نياز به ديدن على عليه‌السلام نبود !

همچنين كسى بهانه نداشت كه بگويد: ما در غدير بوديم، ولى كَر بوديم و صداى رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را نشنيديم ! چون على عليه‌السلام را بر سر دست بلند كرد تا آنان كه ناشنوا هستند لااقل ببينند.

همچنين كسى بهانه نداشت كه بگويد: ما در غدير بوديم، ولى هم كَر و هم كور بوديم و نه شنيديم و نه ديديم ! زيرا آن حضرت از قوه لامسه استفاده كرد تا آنان كه كر و كور هستند لااقل دست بيعت در دست على عليه‌السلام بگذارند و ولايت را احساس كنند ! !

با اين همه جالب است كه طرفداران ابوبكر در سقيفه در پاسخ به اتمام حجت‌هاى اميرالمؤمنين عليه‌السلام گفتند: اى اباالحسن، اگر انصار اين سخنان را قبل از بيعت با ابوبكر از تو مى‌شنيدند، حتى دو نفر در امامت تو اختلاف نمى‌كردند ! !

حضرت در پاسخ فرمود: به خدا قسم هرگز ترس آن نداشتم كه كسى براى خلافت خود را بالا بگيرد و با ما اهل‌بيت در آن نزاع كند و آنچه شما انجام داديد حلال بشمارد ! گمان ندارم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم براى احدى حجتى و براى گوينده‌اى سخنى باقى گذاشته باشد.⁽¹⁾

توجه الهى در غدير

اشاره

توجه الهى در غدير⁽²⁾

از جهات استثنايى در مسئله غدير، توجه خاص الهى به اين برنامه بود. در اين باره نمونه‌هاى زير قابل توجه است:

1 - فرمان الهى براى سفر غدير

از ابتداى حركت، به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خطاب شد كه دو برنامه حج و ولايت از فرامين الهى باقى مانده كه اين دعوت عمومى براى آن دو هدف است.

2 - فرمان ابلاغ خاص براى غدير

2 - فرمان ابلاغ خاص براى غدير⁽³⁾

مانند آيه «يا أيُّهَا الرَسول بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» درباره هيچ يك از دستورات الهى نازل نشده، بلكه در آن موارد خود امر مثل نماز و روزه و امثال آن نازل مى‌شد و حضرت آن را به مردم ابلاغ مى‌فرمود، ولى در اين باره فرمان ابلاغ خاص صادر شد.

3 - تأكيد الهى درباره غدير

آيه «و إن لم تفعل فما بلَّغت رسالته» خصوصيت عظيم مسئله را مى‌رساند كه درباره هيچ يك از اوامر الهى چنين خطابى از طرف خداوند نيامده، و اين حاكى از اهميت ويژه اين دستور بين همه دستورات الهى است كه نرساندن آن مساوى با نرساندن رسالت پروردگار است.

4 - ضمانت حفظ الهى براى ابلاغ غدير

آيه «وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ» كه خداوند درباره اين يك حكم با اين صراحت، ضمانت حفظ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از انواع دشمنان نموده، حتى در اصل رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهوعده حفظ آن حضرت را در مقابل خطرات احتمالى از مشركين و منافقين نداده و چنين سابقه‌اى درباره حضرت وجود ندارد. اين حكايت از اهميت ولايت نزد خداوند دارد كه چنين پشتيبانى فوق العاده‌اى نسبت به آن فرموده است.

5 - تعيين غدير به امر خدا

دستور حضور در غدير خم كه در مكه اعلام شد به فرمان مستقيم الهى بود و خداوند اين مكان را تعيين نمود.

6 - حضور منافقين در غدير و حفظ الهى

اجرا شدن چنين برنامه عظيم با حضور منافقين و توطئه‌هاى نهان و آشكار و كارشكنى‌هاى صريح آنان، بهترين دليل بر پشتيبانى خداوند بود؛ و اگر عنايات الهى نبود اجراى چنين برنامه‌اى غير ممكن مى‌نمود.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام نَفْس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

اميرالمؤمنين عليه‌السلام نَفْس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽¹⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز نشان دادن نفس رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» است:

غدير آن روز شيرينى بود كه لايق شأن رسول و آنكه قادر بر اداى حق آن مقام است با: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ، بيان گرديد، و معناى «أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ»⁽¹⁾در آيه مباهله روشن شد، و تا آنجا پيش رفت كه «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ»⁽²⁾نازل شد، و آن روز همه فهميدند كه دست على عليه‌السلام دست محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

عمامه گذارى در غدير و امامت

اشاره

عمامه گذارى در غدير و امامت⁽³⁾

آنچه در سخنرانى غدير مطرح شد در دو جهت نمود پيدا كرد: يكى اعلام ولايت دوازده امام عليهم‌السلام و ديگرى التزام مردم به اين ركن اسلام. جلوه عملى اين دو مفهوم طى دو برنامه و يك اقدام به موقع به نمايش گذاشته شد.

بستن عمامه به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر امام معرفى شده در غدير و مراسم سه روزه بيعت از يك سو و پاسخ به فريادهاى شعف مردم از سوى ديگر، سه جلوه عملى تثبيت مفاهيم غدير بود. اعلان امامت با بستن عمامه به شكل عملى جلوه داده مى‌شد، و بيعت التزام عملى به محتواى غدير بود، و پاسخ به احساسات مردم يك كار دو جانبه بود كه هم پذيرش مردم و هم اعلان ولايت را به نمايش مى‌گذاشت.

مردم هرگز سابقه بستن عمامه به دست پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر كسى را نداشتند، چه رسد به آنكه چنين عملى در برابر ديدگان مردم و بر فراز منبر باشد. اين در حالى بود كه چنين عملى بين عرب سابقه داشت و مفهوم آن اعلان رياست شخصى بر قومى و نيز اعتماد بزرگ قومى به كسى بود كه عمامه بر سر او بسته مى‌شد. جالب تر از همه عمامه معروف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به نام «سحاب» و به معناى «ابر رحمت» بود، كه براى اين مراسم پيش بينى شده بود.

اكنون سخنرانى پايان يافته، اما پيامبر و على عليهماالسلام همچنان بر فراز منبر قرار دارند و سكوت همچنان بر مجلس صد و بيست هزار نفرى حاكم است، تا اگر خطيب از منبر پايين آيد مردم هم بپاخيزند.

اما همه ناظر بودند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عمامه «سحاب» را به دست گرفت و در برابر ديدگان مردم آن را بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بست، و دو سر آن را از پشت سر و جلوى رو بر دوش آن حضرت قرار داد و در آن حال فرمود: عمامه ملائكه اينگونه است. خداوند در روز بدر و حنين مرا با ملائكه‌اى كه چنين عمامه‌اى بر سر داشتند تأييد فرمود و يارى كرد.

آنگاه فرمود: «عمامه تاج عرب است» ، و اين بدان معنى بود كه تاج افتخار مقام ولايت و امامت را بر سر جانشين خود على بن ابى‌طالب عليه‌السلام قرار داده است.

اين اقدام عملى به معناى اعلان حاكميت و امامت على عليه‌السلام بر امت اسلام از يك سو، و نيز به معناى اعتماد تام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر خليفه بعد از خود بود، كه جز با اين صورتِ عملى به تصوير كشيده نمى‌شد.⁽¹⁾

در ادامه موضوع عمامه گذارى در غدير و ارتباط آن با امامت، اين آيات نيز قابل بررسى است:

آيه «وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه‌ُ بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ... » .⁽²⁾

با در نظر گرفتن اينكه غدير مراسم مفصلى در سه روز بوده، گذشته از آياتى كه مستقيما در آن ايام نازل شده و در قسمت آيات نازل شده در غدير ذكر شد، آياتى هم در ضمن كلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بيان شده است. اين موارد در تفسير 18 آيه است، كه از جمله اين آيات، آيه 123 - 125 سوره آل عمران و آيه 25 و 26 سوره توبه است:

«وَ لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه بِبَدْرٍ وَ أَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللّه لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ. إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ. بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَ يَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ» :

«خداوند در جنگ بدر شما را كمك كرد در حالى كه ذليل بوديد پس تقواى خدا مراعات نماييد تا شايد شكر كرده باشيد. آنگاه كه به مؤمنين گفتى آيا شما را كفايت نكرد كه پروردگارتان شما را با سه هزار ملائكه نازل شده كمك كرد. آرى اگر صبر كنيد و تقوى داشته باشيد و آنان با اين خروش نزد شما آيند خداوند شما را با پنج هزار ملائكه نشاندار يارى مى‌كند» .

«و لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّه فِى مَواطِنَ كَثِيرَةٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئا وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ. ثُمَّ أَنْزَلَ اللّه سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ أَنْزَلَ جُنُودا لَمْ تَرَوْها وَ عَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ» :

«خدا شما را در موارد بسيارى كمك نمود و در روز حنين كه بسيارىِ تعدادتان شما را خوش آمد اما برايتان فايده‌اى نداشت و زمين با همه وسعتش بر شما تنگ شد سپس پشت كرده فرار نموديد. آنگاه خداوند آرامش را بر پيامبرش و بر مؤمنين نازل كرد و لشكرهايى نازل كرد كه شما آنها را نمى‌ديد و عذاب كرد كسانى را كه كافر شدند و اين است جزاى كافران» .

اين آيات از سه بُعد قابل بررسى است:

1 - متن روايت

عَنْ عَلِىٍّ عليه‌السلام قالَ: عَمَّمَنى رَسُولُ اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ بِعَمامَةٍ فَسَدَلَ طَرَفَها عَلى مِنْكَبى وَ قالَ: انَّ اللّه ايَّدَنى يَوْمَ بَدْرٍ وَ حُنَيْنٍ بِمَلائِكَةٍ مُعْتَمّينَ بِهذِهِ الْعَمَّةِ :

اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايد: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم عمامه‌اى بر سر من بست و آخر آن را روى شانه‌ام انداخت و فرمود: خدا در روز بدر و حنين مرا با ملائكه‌اى تأييد و كمك نمود كه چنين عمامه‌اى بر سر داشتند.⁽¹⁾

2 - موقعيت تاريخى

يكى از مراسمى كه بر فراز منبر غدير در برابر ديدگان يكصد و بيست هزار مخاطب انجام گرفت، بستن عمامه به دست پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بود. اين برنامه بر اساس يك سنت عربى معناى مهمى در رابطه با جانشينى حضرت داشت.

عرب هر گاه مى‌خواستند رياست شخص بزرگى را بر قومى اعلام كنند يكى از مراسمشان بستن عمامه بر سر او بود. هر گاه در چنين مراسمى شخص بزرگى عمامه خود را بر سر شخص مورد نظر مى‌بست نشانه اعتمادش بر او بود.⁽²⁾

در غدير پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت به عنوان تاج افتخار بر سر اميرالمؤمنين عليه‌السلام بست و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت قرار داد و فرمود: عمامه تاج عرب است.

آنگاه شكل خاص اين عمامه را با ياد جنگ بدر و حنين توضيح داد كه در اين دو جنگ خداوند ملائكه را به كمك من فرستاد و آنان عمامه‌هايى به اين صورت داشتند، و اين اشاره به دو آيه در اين باره در قرآن بود.⁽³⁾

3 - موقعيت قرآنى

بدين گونه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به چهار آيه در دو سوره قرآن اشاره كردند كه در آنها داستان كمك ملائكه به حضرت در دو جنگ بدر و حنين آمده است. در سوره آل عمران

داستان جنگ بدر است كه عدد كفار سه برابر مسلمانان بود و خداوند مى‌فرمايد: در آن جنگ خداوند شما را يارى نمود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن جنگ به مردم فرمود: آيا اينكه خداوند با سه هزار ملائكه شما را يارى نمود كافى نيست ؟ ... اكنون اگر بردبار باشيد خداوند پنج هزار ملائكه با نشانه مسلمانان به يارى شما خواهد فرستاد.

در سوره توبه داستان جنگ حنين است كه كمين‌هاى دشمن قوى بود و ناگاه مسلمانان را در محاصره قرار دادند در حالى كه تعداد مسلمانان بيشتر بود، و در اين حال عده زيادى از مسلمانان پا به فرار گذاشتند. در چنين موقعيتى خداوند لشكر ناپيداى خود را به كمك فرستاد و مسلمانان را از شكست رهايى بخشيد.

در حديث آمده است كه در جنگ بدر و حنين اين ملائكه از آسمان نازل شدند و به صورت بشر در آمدند و همراه مسلمانان جنگيدند و بسيارى از كفار را كشتند، اگر چه مسلمانان آنها را نمى‌ديدند. به طورى كه بسيارى از كفار بعدها با تعجب از مسلمانان مى‌پرسيدند: در آغاز جنگ تعداد شما كم بود. اينان چه كسانى بودند كه به لشكر شما اضافه شدند ؟ آن اسب‌هاى دو رنگ و سواران سفيدپوش بودند كه افراد ما را كشتند ! !⁽¹⁾

از خصوصيات اين ملائكه عمامه‌اى بود كه بر سرداشتند و انتهاى آن بر دوششان آويخته بود.

بدين گونه بار ديگر نگاهى به قرآن را در غدير شاهديم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اشاره به دو فراز قرآنى يادآور مى‌شود كه بخشى از مراسم غدير كه عمامه سحاب به اين صورت خاص بر سر على عليه‌السلام بسته مى‌شود يادگارى از روزهاى بدر و حنين است كه خدا ملائكه را به يارى اسلام فرستاد.

ميثاق همگانى با ولايت

ميثاق همگانى با ولايت⁽¹⁾

در پىِ نزول آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»⁽²⁾در مدينه و سؤال مردم از معناى آن و پاسخ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه «سمع و طاعت مطلق» است، مردم بر اين ولايت اقرار كرده و پيمان بستند كه وفادار بمانند، و اين را با جمله: سَمِعْنا وَ أَطَعْنا، اعلان كردند.

متعاقب اين پيمان آيه نازل شد كه اين عهد و پيمان را به ياد داشته باشيد، چرا كه زمينه‌هاى مختلفى براى شكستن آن در پيش بود.

حذيفه يمانى پس از آنكه نزول آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ ... » را در مدينه به عنوان مقدمه‌اى بر سفر غدير ذكر مى‌كند، در دنباله ماجرا با ذكر ارتباط محتواى آيه با غدير تصريح به نزول آن در آغاز اين داستان پر ماجرا مى‌نمايد:

گفتند: يا رسول اللّه ! اين كدام ولايت است كه شما در آن بر ما از خودمان سزاوارتريد ؟ حضرت فرمود: سمع و طاعت در آنچه دوست بداريد يا خوش نداريد. ما هم گفتيم: سَمِعْنا وَ اطَعْنا. اينجا بود كه خداوند اين آيه را نازل كرد: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا»⁽³⁾: «بياد آوريد نعمت خدا را بر شما و پيمانى كه با شما بست آنگاه كه گفتيد شنيديم و اطاعت كرديم» .⁽⁴⁾

در روايات ديگرى نزولِ اين آيه پس از نزولِ آيه «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ... »⁽⁵⁾در بازگشت از مكه به غدير ذكر شده است. عبارت چنين است: فَاَنْزَلَ: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ... » ثُمَّ اَنْزَلَ: «اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ ... »⁽⁶⁾كه به هر حال اصل نزول آيه در موسم غدير مسلم است.

نزول اين آيه در چنين موقعيتى، با هدفِ خاطر نشان ساختن پيمان‌هاى بعدى بر سر همين مسئله ولايت صورت گرفت؛ چرا كه در حديثى امام باقر عليه‌السلام درباره همين آيه مى‌فرمايد: ميثاق و پيمان (كه در آيه ذكر شده) آن چيزى است كه خداوند در حجة الوداع بيان كرد ... ، كه نصب اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عنوان امام همه خلق است.⁽¹⁾

در حديث ديگرى در تفسير همين آيه مى‌فرمايد: آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيمان ولايت را از مردم گرفت گفتند: سَمِعْنا وَ اطَعْنا، ولى سپس پيمان خدا را شكستند.⁽²⁾

اينك با مرورى بر پيمان بستن‌هاى متعدد مردم در مقاطع مختلف غدير در مى‌يابيم كه ميثاق واحدى در جلوه‌هاى مختلف بر حسب مسير واقعه بوده، كه هر يك ديگرى را مؤكدتر مى‌كند و نزول آيه در شأن همه اين موارد مى‌تواند باشد:

بار اول در مدينه براى ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله «سَمِعْنا وَ اطَعْنا» گفتند.

بار دوم در اواخر خطابه غدير بود كه حضرت از مردم اقرار لسانى گرفت و صراحتا كلمه عهد و پيمان را به ميان آورد و بدين صورت پيمان دوم به انجام رسيد، آنجا كه فرمود:

فَقُولُوا بِأجْمَعِكُمْ: انّا سامِعُونَ مُطيعُونَ ... ، لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ ... . فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا مِنْ قُلُوبِنا وَ أنُفِسنا وَ ألْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ أيْدينا ... ، لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه مِنْ انْفُسِنا حِوَلاً:

پس همگى چنين بگوييد: ما شنيديم و اطاعت مى‌كنيم ... ، از اين قول بر نمى‌گرديم و پيمان را نمى‌شكنيم ... . پس براى آنان عهد و پيمان از ما گرفته شد، از قلب‌هايمان و جان‌هايمان و زبان‌هايمان و ضمائرمان و دست‌هايمان ... ، هرگز در پى تغيير اين عهد نيستيم و خداوند در اين باره از نفس هايمان دگرگونى نبيند.

بار سوم با پايان يافتنِ خطبه، مردم به طرف منبر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جلو آمدند و صداى مردم بلند شد: نَعَمْ، نَعَمْ ! سَمِعْنا وَ أطَعْنا امْرَ اللّه وَ امْرَ رَسُولِهِ بِقُلُوبِنا وَ انْفُسِنا وَ الْسِنَتِنا وَ ايْدينا : آرى، آرى ! شنيديم و اطاعت مى‌كنيم امر خدا و رسولش را با قلب‌ها و جان‌ها و زبان‌ها و دستانمان.⁽¹⁾

بار چهارم بيعت رسمى بود كه هم با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هم با اميرالمؤمنين عليه‌السلام رسما دست بيعت دادند و اين ميثاق الهى را به محكم‌ترين شكل ممكن نشان دادند.

مى‌بينيم هيچ پيمانى چنين مراحل بهم پيوسته و محكمى نداشته، و هيچ پيمان مستحكمى اينگونه زير پا گذاشته نشده است. پس جا دارد خداوند آن را به رخ مردم بكشد و يادآور شود كه: «وَ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللّه عَلَيْكُمْ وَ مِيثاقَهُ الَّذِى واثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» ، و از مردم بخواهد كه در اين باره از خدا بترسند كه خدا از نيت قلب‌ها آگاه است: «وَ اتَّقُوا اللّه إِنَّ اللّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» .⁽²⁾

اطاعت محض در برابر امام عليه‌السلام

اطاعت محض در برابر امام عليه‌السلام⁽³⁾

در حاشيه بحث غدير و آيه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... »⁽⁴⁾و مفهوم ولايت مطلقه و اطاعت محض و بى چون و چرا از امامان معصوم عليهم‌السلام، جا دارد يادى از هارون مكى نماييم كه با عمل خود به ديگران فهمانيد كه از غدير چيزى نفهميده‌اند و در آغاز راهند، و به ما آموخت كه كجاى غدير آموختنى است:

يكى از اصحاب امام صادق عليه‌السلام مى‌گويد: خدمت آن حضرت بودم كه سهل بن حسن خراسانى وارد شد و به حضرت عرض كرد: چرا درباره حق خود قيام نمى‌كنيد در حالى كه صد هزار نفر از شيعيان شما آماده جانفشانى در پيشگاه شمايند ! ! ؟

امام صادق عليه‌السلام فرمود: اى خراسانى ! بنشين، خدا تو را جزاى خير دهد ! سپس به خدمتكار خانه فرمود: تنور را داغ كن ! ! او هم تنور را آتش كرد به گونه‌اى كه مانند سنگ گداخته شد و روى آتش به سفيدى گراييد.

آنگاه فرمود: اى خراسانى ! برخيز و داخل تنور بنشين ! ! خراسانى گفت: يا سيدى يابن رسول اللّه ! مرا به آتش عذاب مكن، من سخن خود را پس مى‌گيرم، تو هم از من بپذير ! ! حضرت فرمود: پذيرفتم.

در همين حال هارون مكّى وارد شد در حالى كه كفش‌هاى خود را از انگشتانش آويخته بود، و عرض كرد: السلام عليك يابن رسول اللّه ! امام صادق عليه‌السلام پاسخ سلام او را داد و هنوز ننشسته به او فرمود: كفشت را كنارى بينداز و برو داخل تنور بنشين ! !

هارون بلافاصله كفش‌هايش را از انگشتانش رها كرد و به سوى تنور رفت و داخل آن نشست !

در حالى كه هارون مكى داخل تنور روى آتش نشسته بود امام صادق عليه‌السلام رو به خراسانى كرد و با او درباره خراسان سخنانى فرمود به گونه‌اى كه گويا حضرت مدتى در آن ديار بوده است.

سپس فرمود: برخيز و داخل تنور را نگاه كن ! او هم برخاست و داخل تنور را نگاه كرد و هارون را ديد كه چهار زانو در آنجا نشسته است ! سپس هارون بيرون آمد و بر ما سلام كرد.

حضرت از خراسانى پرسيد: در خراسان چند نفر مثل اين سراغ دارى ؟ ! عرض كرد: به خدا قسم حتى يك نفر سراغ ندارم ! حضرت پرسيد: حتى يك نفر سراغ ندارى ؟ ! سپس فرمود: ما قيام نمى‌كنيم در زمانى كه پنج نفر ياران اينگونه براى كمك نداشته باشيم ! ما وقت قيام را بهتر مى‌شناسيم !⁽¹⁾

اعلان حلافت و وصايت در حجة الوداع

اعلان حلافت و وصايت در حجة الوداع⁽¹⁾

در سفر حجة الوداع دو مقصد اساسى در نظر بود، و آن عبارت بود از بيان دو حكم مهم از قوانين اسلام كه هنوز براى مردم به طور كامل و رسمى تبيين نشده بود: يكى حج، و ديگرى مسئله خلافت و ولايت و جانشينى بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

منّت خدا با امامت در غدير

منّت خدا با امامت در غدير⁽²⁾

همه نعمت‌هاى مادى و معنوى از سوى خداى سبحان است: «وَ ما بِكُم مِن نِعمَةٍ فَمِن اللّه» .⁽³⁾نعمت‌هايى كه انسان‌هاى عادى هرگز توان شمارش آن را ندارند: «وَ اِن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّه‌ِ لا تُحصوها» .⁽⁴⁾

خداى سبحان در قرآن كريم گاهى از نعمت‌هاى مادى و روزى‌هاى ظاهرى مانند آسمان و زمين و آفتاب و ماه ياد مى‌كند، و گاهى از نعمت‌هاى معنوى و باطنى. چنانكه به عيساى مسيح عليه‌السلام مى‌فرمايد:

«به ياد نعمت‌هايى باش كه به تو و مادرت مريم دادم. آنگاه كه تو را به روح‌القدس تأييد كردم كه در گهواره و نيز در ميانسالى با مردم سخن گفتى و آنگاه كه تو را كتاب و حكت و تورات و انجيل آموختم و ... » .⁽⁵⁾

نعمت‌هاى معنوى مراتب و درجاتى دارد كه برترين آنها نعمت رسالت و امامت است. از اين رو در قرآن كريم از هر دو نعمت به «منّت»⁽⁶⁾ياد مى‌كند، زيرا پيامبران و امامان عليهم‌السلام تأمين كنندگان سعادت ابدى هستند.

اين در حالى است كه درباره آفرينش آسمان‌ها، زمين، بهشت و قيامت به «منّت» ياد نفرموده است، زيرا آسمان‌ها و زمين گر چه بزرگ است، ولى در برابر نعمت توانفرساى رسالت و امامت كوچك است.

در قرآن كريم تنها درباره جريان غدير خم و ولايت اميرمؤمنان عليه‌السلام تعبير منحصر به فرد «اتمام نعمت» آمده است: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى»⁽¹⁾: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام گرداندم» . سخن از: أنعَمتُ عَلَيكُم نيست، بلكه خداوند مى‌فرمايد: «أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى» : «نعمتم را بر شما تامّ و تمام كردم» .

پس از منظر قرآن كريم در غدير خم - كه عيد بزرگ ولايت است - نعمت‌هاى معنوى الهى به برترين حدّ و بالاترين نصاب خود رسيد. حال چون نعمتى برتر از ولايت على و اولاد على عليهم‌السلام نيست، عيد غدير برترين اعياد امت اسلامى است.

براى همين است كه عيد غدير در روايات بزرگ‌ترينِ اعياد شمرده شده، كه همان نعمت ولايت و پيشوايى اهل‌بيت عليهم‌السلام است، چرا كه ريشه‌اى قرآنى دارد.

قبول ولايت توسط پيامبران عليهم‌السلام و ملائكه و مؤمنين

قبول ولايت توسط پيامبران عليهم‌السلام و ملائكه و مؤمنين⁽²⁾

شنيدن حقيقتى بزرگ از لسان مبارك اميرالمؤمنين عليه‌السلام نياز به آمادگى فكرى دارد. صاحب غدير ما را از اين نگرانى بيرون آورده كه چرا بسيارى از مسلمانان ولايت على بن ابى‌طالب و امامان عليهم‌السلام را نپذيرفته و نمى‌پذيرند.

او به ما فهمانده كه اين گوهر گرانبها را خداوند در هر قلبى جاى نمى‌دهد و صندوقچه لايقى براى آن لازم است. آنگاه مژده مى‌دهد آنان را كه ولايت را پذيرفته‌اند كه قدر خود و گوهر ولايت را بدانند كه اين پذيرش دليل پذيرفته شدنشان

از سوى خداوند تبارك و تعالى است، و عنايت خاصى است كه فقط به بندگان برگزيده پروردگار اهدا مى‌شود.

و لذا يكى از معارف اعتقادى شيعه قبول ولايت توسط پيامبران عليهم‌السلام آن هم به امر و تفضّل الهى است. اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

اين بشارت علوى را با هم مى‌خوانيم:

اما مؤمن، پيامبرِ ما در روز غدير خم دست مرا گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. آيا مؤمنين - بجز كسانى كه خداوند آنان را از لغزش و گمراهى حفظ كرد - اين مطلب را پذيرفتند ؟ پس آگاه باشيد ! بشارت باد شما را ! بشارتتان باد كه خداوند شما را اختصاص داده به آنچه همه ملائكه و پيامبران و مؤمنين را اختصاص نداده، و آن پذيرفتن امرِ ولايت ماست.⁽¹⁾

جمعيت حجة الوداع از دليل‌هاى امامت

جمعيت حجة الوداع از دليل‌هاى امامت⁽²⁾

هنگامى كه مراسم حجة الوداع در شُرف آغاز بود، تركيب جمعيتى كه براى مراسم حج آماده مى‌شدند قابل توجه بود. كاروانى كه از مدينه به همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى حجة الوداع حركت كرد هفتاد هزار نفر بودند.

كاروان همراه اميرالمؤمنين عليه‌السلام كه از يمن براى حج آمدند دوازده هزار نفر بودند، گذشته از لشكر هزار نفرى كه اهل مدينه بودند و همراه خالد به يمن رفته بودند و پس از عزل خالد با حضرت همراه شدند.

بين راه مدينه تا مكه - از راست و چپ جاده - جمعيت انبوهى از شهرها و روستاها و چادرنشينان به كاروان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيوستند.

اهالى مكه و اطراف آن از سمت طائف و نجد و جده، و كسانى كه از آن سوى درياى سرخ در آفريقا با خبر شده و از حبشه و سودان و غير آن براى حج آمده بودند، جمعيت‌هاى ديگرى بودند كه به سيل عظيم حجاج افزوده شدند.

طوايفى بزرگ و گروه‌هايى عظيم به طور دست‌جمعى و يكجا در حجة الوداع شركت كرده بودند. از طايفه ثقيف - كه در طائف بودند - احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده بود و همگى در حجة الوداع شركت كردند.⁽¹⁾

در مكه احدى از قريش نماند مگر آنكه همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع حاضر شد.⁽²⁾

در سال دهم هجرى در مكه و طائف احدى نماند مگر آنكه مسلمان شده و در حجة الوداع شركت كرد.⁽³⁾

در روايتى به صراحت ياد شده كه عده‌اى از اهل نجد آمده بودند.⁽⁴⁾

در روايتى ديگر صد نفر از طايفه «صداء» آمده كه در حجة الوداع شركت كردند.⁽⁵⁾

افرادى نيز بودند كه در حجة الوداع مسلمان شدند و با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيعت كردند.⁽⁶⁾

روزى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواست به سوى عرفات حركت كند و اعمال حج را آغاز نمايد، بيش از صد و بيست هزار نفر اين كاروان عظيم را تشكيل مى‌دادند، كه شامل مردان و زنان و كودكان بودند.⁽⁷⁾

با در نظر گرفتن اين جمعيت و حضور همه آنها در غدير و شنيدن خطبه غدير و بيعت اين تعداد انبوه با اميرالمؤمنين عليه‌السلام، امامت و وصايت حصرت از واضحات خواهد بود.

قدردانى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با غدير

قدردانى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با غدير⁽¹⁾

كسانى كه بر سر مسئله امامت به بحث و جدل مى‌پردازند و از پيش خود شرايط سبك و سنگين براى آن تعيين مى‌كنند، غافل‌اند از اينكه خدا همه جوانبش را توسط پيامبرش اعلام فرموده و نيازى به فكر بشر در اين باره نيست.

در روزهاى اول ورود امام رضا عليه‌السلام به شهر مرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع شهر جمع شده بودند و درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه درباره آن مطرح است سخن مى‌گفتند.

حضرت با شنيدن اين خبر تبسمى كرد و فرمود:

خداوند تبارك و تعالى پيامبرش را از اين جهان نبُرد مگر بعد از آنكه دين را برايش كامل فرمود. از يك سو قرآن را بر او نازل كرد ... ، و از سوى ديگر در حجة الوداع كه آخر عمر او بود اين آيه را فرستاد كه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .⁽²⁾

مسئله امامت كمال دين است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين جهان نرفت مگر آنكه براى امتش معارف دينشان را روشن ساخت و راهشان را مشخص فرمود و آنان را به قول حق سپرد و على عليه‌السلام را عَلَم و امام براى آنان منصوب فرمود، و هر چه امت بدان نياز دارشتند بيان فرمود. هر كس گمان كند خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را ردّ نموده و به آن كافر است ... .⁽³⁾

همراه بودن قرآن با امام عليه‌السلام در خطبه غدير

همراه بودن قرآن با امام عليه‌السلام در خطبه غدير⁽¹⁾

از جمله شئون امامت ائمه عليهم‌السلام كه در خطبه غدير بيان شده اين است كه آنان شريك‌هاى قرآن و ثقل اصغر در كنار ثقل اكبرند. اين ثقل اصغر درباره ثقل اكبر خبر مى‌دهد، و با آن موافق است و از آن جدا نمى‌شود.

و لذا اميرالمؤمنين عليه‌السلام در زمان عثمان اتمام حجتى در مسجد داشتند. از جمله در مورد كارشكنى ابوبكر و عمر در غدير و اعتراضشان به آيات تفسير شده به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمودند:

ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند: يا رسول اللّه، آيا اين آيات به خصوص درباره على است ؟ !

فرمود: آرى، درباره او و جانشينانم تا روز قيامت است. گفتند: يا رسول اللّه، آنان را براى ما بيان فرما. فرمود: برادرم و وزيرم و وارثم و وصيّم و جانشينم در امتم و صاحب اختيار هر مؤمنى بعد از من على، سپس پسرم حسن، سپس پسرم حسين، سپس نُه نفر از فرزندان پسرم حسين، يكى پس از ديگرى، كه قرآن با آنان و آنان با قرآنند. نه آنها از قرآن جدا مى‌شوند و نه قرآن از ايشان جدا مى‌شود تا بر سر حوض بر من وارد شوند.

همه حاضرين در مسجد و مجلس مناشده گفتند: آرى به خدا قسم، همه آنچه گفتى دقيقا شنيديم و حاضر بوديم.⁽²⁾

تواتر حديث غدير دليل بر ولايت

تواتر حديث غدير دليل بر ولايت⁽³⁾

از نكات حديث غدير اين است كه به اقرار عامه و خاصه حديث غدير متواتر است و كمتر حديثى داريم كه در طول چهارده قرن اين همه روايت كننده داشته باشد.

اگر معناى آن به قدرى مبهم است كه هنوز كسى معناى واقعى آن را نيافته و بين چندين احتمال نامتناسب مانده، چه داعى بر نقل آن بوده و اين راويان بزرگ كه بسيارى از آنان از علما و مؤلفين بوده‌اند چه داعى در نقل داشته‌اند ؟ !

حديث مبهم كه نقل كردن ندارد ! حديث مبهم كه احتياج به جمع آورى اسناد بيشتر ندارد ! پس بايد گفت: به خاطر معناى مهمى كه از «مولى» براى همه واضح بوده اين همه بدان اهتمام ورزيده‌اند.

اهميت و ضرورت غدير از منظر كلامى

اشاره

اهميت و ضرورت غدير از منظر كلامى⁽¹⁾

ضرورت و اهميت پرداختن به موضوع غدير از جهات گوناگونى قابل بررسى است، كه ما آن را از دو منظر كلامى و تاريخى بررسى مى‌كنيم:

1 - اهميت و ضرورت غدير از منظر كلامى

يك. ارتباط غدير با مبحث امامت

از آنجايى كه غدير مربوط به بحث امامت مى‌گردد داراى اهميت فراوانى است، زيرا شيعه براى مسئله امامت اهميت فراوانى قائل است و آن را يكى از اصول مذهب خويش مى‌شمارد، و اعتقاد به آن را همتراز اعتقاد به توحيد و نبوت و معاد مى‌داند. سرّ اين مطلب بدان خاطر است كه مفهوم امامت در نزد شيعه با مفهوم امامت در نزد ساير فرق اسلامى متفاوت است.

آن مفهومى كه بين شيعه و اهل‌تسنن مشترك است و كسى منكر آن نيست، امامت به معنى رهبرى اجتماع و حكومت است. يعنى مى‌گويند بعد از رفتن پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ميان مسلمين، جامعه اسلامى بى‌ترديد نيازمند رهبر و پيشواست. البته در گزينش اين رهبر توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و يا انتخاب از راه‌هاى ديگر با هم اختلاف دارند.

البته اهل‌تسنن حكومت و رهبرى امت اسلامى را بر اساس انتخاب مى‌دانند، ولى شيعه اين حكومت و زعامت را همانند نبوت، تعيين شده توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و به دستور

الهى مى‌داند. حقيقتا اگر مفهوم امامت تنها همين مفهوم بود، شيعه هم مثل اهل‌تسنن آن را جزو فروع دين خويش مى‌دانست، و چه بسا نظر اهل‌تسنن جاذبه ظاهرى بيشترى داشت، چرا كه رهبرى طبق اين نظر مردمى‌تر و دموكراسى‌تر خواهد بود.⁽¹⁾

اما در ديدگاه شيعه، امامت مفهومى فراتر از رهبرى و حكومت دارد و حكومت و رهبرى يكى از شاخه‌هاى امامت است. شيعه براى امام علاوه بر رهبرى و زعامت، مقام مرجعيت دينى قائل است، يعنى امام را كارشناس دين و بيانگر احكام و دستورات اسلامى مى‌داند؛ كارشناسى كه بر اساس تعاليم ناب نبوى كه از وحى الهى سرچشمه گرفته است و بدون خطا و اشتباه به تبيين معارف اسلامى مى‌پردازد.

دلايل شيعه در مورد لزوم مسئله امامت به اين معنى، همان دلايل ضرورت و وجود پيامبر در بحث نبوت براى جامعه بشرى است. يعنى شيعه معتقد است همانطور كه سعادت بشرى و كمال انسانى - كه نياز فطرى او است - بدون هدايت انبياء عليهم‌السلام و وحى امكان پذير نيست، پس بايد بعد از پيامبر خاتم حضرت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آلهبشر از اين لطف الهى و هدايت تشريعى محروم نگردد.

انسان براى نياز خود به دين و تعليمات دينى كه از راه وحى رسيده، احتياج به كسى دارد كه علم و دانش خود را از سرچشمه زلال حقيقت گرفته و دست پرورده عنايات غيبى الهى باشد. تا با آگاهى از اسرار هستى، مربى حقيقى و راهنماى او به سوى مقصد الهى و خير و سعادت دنيا و آخرت باشد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حيات طيبه خويش، قرآن را كه اساس تفكر اسلامى است به وسيله اتصال به منبع الهى وحى دريافت نموده و به مردم ابلاغ فرمود. اما قرآن و مفاهيم بلند آن احتياج به تفسير دارد، و احكامى كه در قرآن بيان شده مختصر و كلى است.⁽²⁾

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به دليل گرفتارى‌ها و مشكلات فراوان و شركت در غزوات مختلف فرصت كافى را براى توضيح و بيان اسرار و معارف عميق قرآنى پيدا نكرد. حتى اگر در تمام اين مدت مثل يك معلم مى‌بودند كه فقط در سر كلاس مى‌رفتند و به آموزش احكام و تعاليم مى‌پرداختند، شايد كافى و وافى نبود تا آنچه را كه اسلام و معارف اسلامى در خود دارد بيان كند.

اين مطلب را اضافه كنيد به اين موضوع كه پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اسلام در زمان خليفه اول و دوم، مسلمانان و صحابه از نقل حديث منع شدند ! و تا پايان قرن اول هجرى، زمانى كه عمر بن عبدالعزيز فرمان رسمى كتاب حديث را صادر كرد، هيچ حديثى به طور رسمى نوشته نشد.⁽¹⁾

البته پيروان امامان شيعه، از جمله سلمان فارسى از ثبت احاديث باز نايستادند، و در اثر اين مجاهدت‌ها، كتاب‌هاى حديث در خور توجهى از خويش بر جاى گذاشتند.

مسئله به اينجا ختم نشد. كسانى كه سال‌ها با پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جنگيدند و شكست خوردند و قدرت خويش را از دست داده بودند، رياكارانه و منافقانه وارد صفوف مسلمانان شدند، و از روى نفاق تظاهر به اسلام كردند.

اينان بعد از شهادت رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست به تحريف اسلام زدند و به ساختن احاديث جعلى و دروغ پرداختند. اوج اين انحرافات در زمان معاويه بود. او كه سوگند ياد كرده بود نام و ياد اسلام را دفن كند.⁽²⁾در زمان او بود كه فرمان رسمى و دولتى در مورد جعل حديث صادر گرديد.⁽³⁾

نهال نوپا و نوريشه اسلام در آغاز دچار طوفان‌هاى سهمگين شد. در چنين شرايطى اسلام نياز به فردى داشت كه در دامان وحى تربيت يافته باشد، و آن را از خطر نابودى نجات دهد. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى جلوگيرى از انحرافات اسلام، به فرمان خداوند كسى را كه روح و وجودش با روح تعاليم اسلام پرورش يافته و هيچ نوع سابقه‌اى در جاهليت نداشت براى اين امر خطير انتخاب فرمود و به امامت منصوب نمود.

پس، از نظر شيعه امام كارشناس دين از نظر بيان احكام الهى است. لذا همانطور كه نبى از طرف خداوند براى هدايت مردم فرستاده مى‌شود و بايد از خطا و اشتباه مصون باشد، به همان صورت امام نيز بايد چنين باشد و از خطا و اشتباه ايمن و محفوظ باشد.

اساسا اطاعت و فرمانبردارى از كسى كه احتمال خطا و گناه در او مى‌رود منطقى نيست. در نگرش شيعه، چون مصون بودن از خطا و اشتباه - كه به عصمت تعبير مى‌شود - موضوعى نيست كه تشخيص آن با مردم باشد، لذا بايد امام نيز همانند نبى از جانب خدا تعيين شود.

علاوه بر اين دلايل، دلايل قرآنى و شواهدى در سيره و سنت نبوى نيز وجود دارد كه اصل امامت را اثبات مى‌كند، لكن ما در اين كتاب تنها به حديث شريف غدير اشاره‌اى خواهيم كرد.

همچنين شيعه براى امام مفهومى بسيار مهم‌تر و اساسى‌تر نيز قايل است، و آن اين است كه كسى را امام مى‌داند كه انسان كامل است و حامل معنويت كلى انسانيت مى‌باشد، و هيچ عصر و زمانى از اين ولى كامل خالى نخواهد بود، و او بر تمامى ضماير تسلط و احاطه كامل دارد. بسط و توضيح اين معنى داراى مقدمات و توضيحات بيشترى است كه فرصتى ديگر مى‌طلبد.

به هر ترتيب، با توجه به مفاهيم بالا است كه شيعه امامت را جزو اصول دين خويش مى‌داند، و الا اگر صرف معنى اول؛ يعنى جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نحوه انتخاب

رهبرى سياسى اسلام بود، به اين اندازه قابل اهميت نبود، و حتى ديگر لزومى نداشت كه شيعه اوصياى پيامبر عليهم‌السلام را فقط دوازده نفر بداند. بلكه در هر زمان به هر ترتيب كسى به عنوان رهبرى جامعه انتخاب مى‌شد. حال طبق نظر شيعه يعنى با انتصاب وصى قبلى و يا طبق نظر عامه به روشى ديگر.

امامت به معنى حجت زمان بودن و رهبرى دينى است كه خط تمايز ميان خاصه و عامه است. اين امامت است كه اساس و ركن ايمان و از اصول دين است.

دو. ارتباط بحث غدير با ضرورت شناخت امام در هر عصر و عصر حاضر

در باب ضرورت شناخت امام پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمودند: مَن ماتَ وَ لَم يَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ ميتَةً جاهِليَّةً: هر كس بميرد در حالى كه امام عصر خود را نشناخته باشد به مرگ جاهليت مرده است.⁽¹⁾

به راستى، با توجه به خصوصيات و تعاريفى كه براى امام به اختصار ذكر شد، امام زمان ما كيست ؟ عامه در پاسخ به اين سؤال و اين روايت مهم چه جوابى مى‌دهند ؟ اهل‌تسنن براى جويندگان پاسخ اين سؤال و كسانى كه تازه مسلمان هستند و مى‌خواهند امام زمانشان را بشناسند چه پاسخى دارند ؟

البته شايد مفهوم امام را آنقدر پايين بياورند و در حد يك عالم دينى تنزل دهند تا بتوانند از اين روايت بگريزند و جواب سؤالات بى‌شمار پيروان خويش و جوانان تشنه حقيقت و يا افراد تازه مسلمان را بدهند. در حالى كه همانگونه كه گفته شد، از نظر شيعه - كه بر مبناى عقل و سنت و قرآن مى‌باشد - مفهوم و معناى امام چيزى فراتر از حكومت و رهبرى و زعامت دينى است.

امام از نظر شيعه، علاوه بر داشتن مراتب فوق از ولايت معنوى برخوردار است، كه امروز اين مقام را در وجود دوازدهمين امام، حضرت مهدى عليه‌السلام تجلى يافته مى‌داند.

2 - اهميت غدير از لحاظ تاريخى

اشاره

جاى هيچ ترديدى نيست كه شرافت و برترى هر چيزى به شرافت و برترى نتيجه آن مى‌باشد. بنا بر اين، در ميان موضوعات تاريخى، بهترين و پرفايده‌ترين مباحث موضوعى است كه دين الهى بر آن پايه‌گذارى شده و آئينى بر آن استوار گشته و پايه‌هاى اعتقادى و مذهبى بر اساس آن بنا گرديده است، و امت ها و دولت‌هايى از آن به وجود آمده و ذكر و ياد آنان جاودانه شده باشد.

در علوم تاريخى، فلسفه پيدايش امت‌ها و طرز تشكيل دولت‌ها و اصول و تعاليم آنها بسيار مهم است. به همين جهت، مورخان در ثبت و ضبط اينگونه اصول اعتقادى و مبانى دينى تلاش كرده، و با زحمت و مشقت فراوان تمامى وقايع و حوادث مربوط به آن را قيد مى‌نمايند.

ماجراى غدير از جمله مهم‌ترين موضوعات تاريخ اسلام است. چرا كه رويداد غدير با بسيارى از دلايل ريشه‌اى و سلسله مباحث مربوط به آن، مبنا و اساس جمع كثيرى از پيروان آثار پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شده است. از ميان پيروان ميليونى اين گروه، دانشمندان، حكما، اديبان، نوابغ، فرماندهان، پادشاهان و فضلاى بسيارى به وجود آمده‌اند و صاحب آثار و كتب فراوانى مى‌باشند. پس با توجه به اهميت و ضرورت بحث غدير، اگر مورخى در اين مورد كوتاهى كند قابل بخشش نيست.

به هر ترتيب، اگر مورخ خود از پيروان آل رسول عليهم‌السلام باشد يا از وجدانى بيدار و انصاف برخوردار باشد، بر او لازم و واجب است كه اخبار و مطالب مهم مربوط به دعوت نبوى را در روز غدير خم به گوش هم كيشان خويش و مردم حقيقت‌جو برساند.

اگر غير از اين باشد، باز هم ناچار است نسبت به چنين مطلب اساسى و مهم هر چند ساده و مختصر ذكرى بنمايد، يا اگر تحت تأثير عواطف و تعصب‌هاى قومى و قبيله‌اى و زير نفوذ فتنه جويان قرار گرفته، لااقل انتقاد خويش در مورد دلالت و مفهوم غدير ابراز دارد.

دانشمندان علوم حديث به هر جانب كه نظر كنند، دسته‌اى از روايات صحيح با سندهاى معتبر را خواهند ديد، كه آنها را راويان و رجال مورد اعتماد خويش نقل كردند، و مضمون آن احاديث بر افتخارات و فضائل اميرالمؤمنين حضرت على عليه‌السلام دلالت دارد.

از جمله اين دسته از روايات حديث متواتر غدير است. هيچ حديث پژوهى نمى‌تواند از اين حديث چشم‌پوشى و صرف نظر كند، چرا كه تواتر و صحت آن خدشه ناپذير است.

بر مفسران نيز لازم است كه شأن نزول و تفسير آياتى را كه درباره غدير در احاديث آمده به همراه روايات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين زمينه بيان كنند، چرا كه هيچ مفسرى حاضر نيست كارش ناتمام و نارسا باشد. در ميان دانشمندان علم كلام، بحث غدير و امامت اجتناب ناپذير است؛ همگى ناگزير اند اشاره‌اى به واقعه غدير داشته باشند، و براى رد مسئله امامت و يا لزوم آن برهانى بياورند.

بنا بر اين، بزرگان و فضلاى علوم مختلف اعم از تاريخ، كلام، حديث، تفسير و ... همگى ناگزير به طرح ماجراى غدير در آثار خود هستند و مسئله غدير چيزى نيست كه بتوانند از آن چشم پوشى كنند.

با چنين كيفيت و شأن، اگر هر يك از اين دانشمندان از ذكر چنين واقعه‌اى غفلت كنند، در حق اسلام كم‌فروشى و خيانت كرده و امت اسلامى را از بخش زيادى از حقايق نابى كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از گنجينه وسيع مواهب خويش به امت اسلامى ارزانى داشتند محروم ساخته، و جامعه اسلامى را از راهيابى به شاهراه هدايت و سعادت باز داشته است.

علامه بزرگوار امينى در كتاب گرانقدر «الغدير» اسامى علمايى از اهل تسنن را كه در آثار خود در علوم ذكر شده به بيان واقعه غدير پرداختند، گرد آورده است.⁽¹⁾

در اينجا به دو شبهه پاسخ كوتاهى مى‌دهيم:

شبهه اول

هر ملتى همواره سعى دارد زيبايى‌هاى تاريخى خويش را به تصوير بكشد، و از ذكر حوادث نامطلوب تاريخى خود دورى جويد. چرا كه ذكر حوادث نامطلوب تاريخ يك آيين، سبب ترديد در اصالت آن مى‌گردد. بحث در مورد خلافت و امامت و حوادث ناگوار صدر اسلام و تكرار آن - به خصوص در زمانى كه نسل جوان با بحران‌هاى روحى و اجتماعى مواجه است - از ايمان و شور آنها نسبت به اسلام مى‌كاهد و افكار آنان را متزلزل مى‌سازد. ديگران همواره در صدد كتمان زشتى‌هاى تاريخى خود هستند، ولى مسلمانان بر عكس؛ همه تلاش خويش را در بازگو كردن آن صرف مى‌كنند.

پاسخ اين است كه:

اگر نقد و نقل تاريخ تنها به صورت باز گو كردن و منعكس نمودن حوادث نامطلوب باشد، اثرش همانطور است كه در شبهه مطرح شد.

اولاً: اگر قرار باشد تنها به حوادث غرورآفرين و زيبايى‌ها بسنده كنيم، نمى‌توان آن را نقل تاريخ دانست، بلكه نوعى تحريف تاريخ است !

ثانيا: هيچ تاريخى از حوادث نامطلوب و زشت مبرّا نمى‌باشد، و حتى خلقت انسان نيز مجموعه‌اى از زشتى‌ها و زيبايى‌هاست. تفاوت آيين‌ها و قوم‌ها در سراسر زيبايى و يا سراسر زشتى آنان نيست، بلكه به نسبت و درصد زشتى و زيبايى ميان آنهاست. اما اين مايه افتخار ماست كه تاريخ اسلام از نظر زيبايى‌ها و جلوه‌هاى انسانى بى‌نظير و مملوّ از حماسه و لبريز از جمال و شكوه است، و هيچ كس نمى‌تواند ادعا كند كه زيبايى‌هاى تاريخش از زيبايى‌هاى تاريخ اسلام بيشتر باشد.

به هر حال، همانطور كه گفته شد، چشم‌پوشى در موردى كه با متن اسلام و اساسى ترين مسئله اسلام يعنى «امامت و رهبرى» مربوط است و سرنوشت جامعه

به آن وابسته است روا نمى‌باشد. بازگو نكردن اين حقايق تاريخى، چيزى جز همگامى با ظلم و ستم و همنوايى با ظالمان و ستمگران نيست !

شبهه دوم

امروزه در جامعه، شبهه ديگرى كه مطرح مى‌گردد و به آن دامن مى‌زنند اين است كه: با طرح اينگونه مسائل، اتحاد مسلمين تضعيف مى‌شود. آنچه بر سر مسلمين آمد و شوكت آنها را گرفت و آنها را زير دست قرار داد، همين اختلافات فرقه‌اى است. دستان پليد استعمار بهترين ابزارى كه مورد استفاده قرار مى‌دهد شعله‌ور ساختن اين مباحث است. آيا شايسته نيست كه از طرح اين مباحث اجتناب كنيم ؟

پاسخ اين است كه:

مفهومى كه امروزه از سوى بعضى مطرح مى‌شود، على فرض بى‌اشكال بودن آن، نبايد به گونه‌اى باشد كه فرقه‌هاى اسلامى به خاطر آن از اصول اعتقادى و يا غير اعتقادى خود صرف نظر كنند ! چه اين كار نه منطقى است و نه عملى. چگونه ممكن است با خواهش و تمنا و به نام مصلحت، از پيروان يك مذهب بخواهيم از برخى اصول اعتقادى خويش به خاطر مصالحى هر چند بر حق چشم‌پوشى كنند ؟

به هر حال طرفدارى از تز «وحدت اسلامى» نبايد اين لازمه را داشته باشد كه در گفتن حقايق كوتاهى شود ! بحث علمى سر و كارش با عقل و منطق است، نه عواطف و احساسات، كه خوشبختانه علماى شيعه هميشه همين شيوه را در پيش مى‌گرفتند.

حتى سيره عملى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در زمان خلفا نيز بر همين شيوه بود؛ حضرتش از اظهار و مطالبه حق خود و شكايت از ربايندگان آن خوددارى نكرد و با كمال صراحت ابراز داشت، و بهانه اتحاد اسلامى مانع آن نشد. خطبه‌هاى نهج‌البلاغه بهترين شاهد اين مدعى است.⁽¹⁾

متكلمين و غدير خم

متكلمين و غدير خم⁽¹⁾

بر هيچ خردمندى پوشيده نيست كه شرف و برترى هر چيزى بسته به فايده و نتيجه آن است. بنا بر اين، در ميان موضوعات تاريخى، نخستين امرى كه مهم‌ترين فوايد و نتايج را داراست، موضوعى است كه بر اساس آن دينى پايه‌گذارى شده، يا كيش و آئينى استوار گشته باشد، و نيز زيربناى مذهبى بوده است كه امت‌هايى بدان گرويده‌اند و دولت‌هايى به خاطر آن شكل گرفته‌اند، و سرانجام نامى جادوان از آن بر جاى مانده است.

اما علماى علم كلام، آنگاه كه در مسائل كلامى مربوط به امامت حجت و برهان مى‌آورند، براى چيرگى بر مدعى و يا به منظور نقل و دليل طرف مخالف ناگزير هستند كه متعرض واقعه غدير خم شوند. هر چند كه به زعم خود در چگونگى دلالت حديث مزبور به مناقشه پردازند.

اكنون تعدادى از متكلمان مشهور را كه در كتاب‌هاى خود به واقعه غدير خم اشاره كرده‌اند نام مى‌بريم:

5 . شمس‌الدين اصفهانى در مطالع الانظار.

6 . تفتازانى (م 792 ق) در شرح المقاصد.

عبارات متنى كه نامبردگان در آثار خود آورده‌اند اين چنين است:

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم هنگام بازگشت از حجة الوداع مردم را در محلى بين مكه و مدينه به نام جحفه گرد آورد. آن روز بسيار گرم و سوزان بود؛ به حدى كه مردم از شدت گرما قسمتى از رداى خود را زير پا مى گذاردند.

پس از گرد آمدن مردم، آن حضرت در جايگاه بلندى به ايراد خطبه پرداخت و فرمود: اين گروه مسلمانان، آيا من بر شما و امور شما سزاوارتر از خود شما نيستم ؟

گفتند: به خدا سوگند آرى.

آنگاه فرمود: هر كس كه من مولاى اويم پس از من على عليه‌السلام مولاى او است. خداوندا، دوست بدار آن كس را كه او دوست بدارد، و دشمن بدار آن كس را كه او را دشمن بدارد، و يارى كن ياران او را، و خوار كن خوار كنندگان او را.⁽¹⁾

برخى از متكلمانى كه اين واقعه را ذكر كرده‌اند عبارتند از: قاضى نجم محمد شافعى (م 876 ق) در «بديع المعانى» ، جلال‌الدين سيوطى در اربعين خود، مفتى شام حامد بن على عمادى در «الصلاة الفاخرة بالاحاديث المتواتره» و آلوسى بغدادى (م 1324 ق) در «نثر اللئالى» .

علماى علم لغت نيز هر گاه كه به لغاتى از قبيل «مولى» ، «خم» ، «غدير» و «ولىّ» برخورد كنند، ناچار به حديث غدير خم اشاره مى‌كنند. مانند: ابن‌دريد، محمد بن حسن (م 321 ق) در «الجمهرة»⁽²⁾، ابن‌اثير در «النهاية» ، حموى در «معجم البلدان» در بيان «خم» ، زبيدى حنفى در «تاج العروس» و نبهانى در «المجموعه النبهانية» .

مثال كعبه براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام

مثال كعبه براى اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

يكى از تأكيدات معصومين عليهم‌السلام، درست فكر كردن درباره غدير و اجتناب از قالب ريزى‌هاى غلط يا اشتباه است. از جمله پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من در روز غدير خم از مردم عهد و پيمان گرفته‌ام ... . مَثَل تو مثل بيت اللّه الحرام است؛ كه مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.⁽²⁾

اين بدان معناست كه مردم موظف به پيروى از امامند و بر امام دعوت مردم لازم نيست.

همخوانى غدير با فطرت

همخوانى غدير با فطرت⁽³⁾

طراح رسالتِ مُنذر، نه فقط به طرح پيامبرى و قوانين و لوازم آن پرداخت، كه براى وصايت و رهبرى بعد از پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز قانون گذاشت. خدايى كه مى‌گويد: «إنَّما أنتَ مُنذِرٌ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ»⁽⁴⁾، هم «منذرِ» منتخب دارد و هم «هادىِ» منصوب. هم به علت محدِثه نظر دارد و هم به علت مبقيه به خوبى مى‌پردازد. براى تشريح موضوع اين دو نكته مهم است:

يك. غدير كه طرح وصايت و علت مبقيه اسلام است، با فطرت همخوانى دارد و پاسخ منجى‌گرايى و سوالِ «اهدنا» ىِ بشريت محسوب مى‌گردد.

دو. عصر ظهور روز ظهور حقائق پنهان غدير است. غدير كه تدريس نظرى پيرامون بزرگى حكومت انسان كامل است، روز ظهور عملاً به نمايش در مى‌آيد. در آن روز «لِيُظهِرَهُ عَلَى الدينِ كُلِّهِ»⁽⁵⁾، و «وَ اللّه‌ُ مُتِمُّ نورِهِ»⁽⁶⁾اجرا مى‌گردد.

غدير و فضائل

اشاره

غدير و فضائل⁽¹⁾

فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام و احاديث و قضاياى مربوط به آنها، هر كدام به نوعى مرتبط با غدير است. چرا كه در نهايت به اين حقيقت ختم مى‌شود كه حضرتش افضل و اعلم و اشجع و اورع و ... از جميع امت است. پس مقام خلافت و ولايت و امامت امت منحصرا براى آن حضرت بايد باشد. ولى از آنجا كه مبحث فضائل از موضوع دائرة المعارف غدير خارج است و مجالى ديگر مى‌طلبد، فقط اشاره‌اى به آن مى‌كنيم:

1 - تكرار احاديث فضائل

در باب فضائل و مناقب اميرالمؤمنين عليه‌السلام، احاديث و روايات مشابه متعدد بسيار ديده مى‌شود. شايد سؤال شود: اين تكرار براى چيست ؟ جواب اين است كه اگر دقت شود:

يك. راويان احاديث فرق مى‌كنند؛ هر چه روايت يك حديث از افراد مورد قبول متعدد باشد اهميت و موثق بودن موضوع مسلّم‌تر مى‌شود وانكار آن سخيف‌تر است.

دو. با دقت در متن روايات، به اين نكته توجه مى‌شود كه در هر روايت به يك جهت حديث بيشتر توجه شده است.

سه. مكان‌ها و روش نگرش راويان به حديث متفاوت بوده است، و به همين جهت به اهميت حديث افزوده مى‌شود.

چهار. معاندين وقتى نتوانند از راه صحيح روايت را انكار كنند، فورا به راويان حديث خدشه وارد مى‌كنند، و از اين راه تصور انكار موضوع را مى‌كنند. اما وقتى حديثى از طرف راويان موثق متعدد بيان شده باشد، انكار آنها عناد و بى‌منطقى را مى‌رساند؛ چرا كه اينگونه انكار سبب انكار همه وقايع تاريخى و منجر به انكار اصل اسلام خواهد شد، چون به وسيله همين راويان به دست ما رسيده است.

پس اگر تكرارى هم در ذكر احاديث باشد، هر حديث در تأييد حديث ديگر است.

2 - دائره فضائل

آنچه مربوط به فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام است عمدتا در دو موضوع است:

اول. فضيلت‌هايى كه مربوط بود به شخصيت شخصى و سجاياى عالى انسانى است، كه در عالى‌ترين و آخرين درجه كمال آن حضرت مى‌باشد.

دوم. سفارش‌هايى است كه از طرف خداوند و رسول گرامى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره صلاحيت و شايستگى منحصر به فرد آن حضرت براى امامت و خلافت بعد از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد، كه اصلى‌ترين آن در واقعه غدير خم به وقوع پيوسته است. امتياز اين فضيلت اين است كه از طرف خداوند و رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به گوياترين وجه در سرزمين غدير خم به مردم ابلاغ شد. چون اين فضيلت از يك سو منصبى الهى بود، و از سوى ديگر مردم بايد پذيراى آن باشند.

3 - نمونه‌اى از فضائل

از جمله فضائل حضرت على عليه‌السلام بلكه ويژگى‌هاى آن حضرت براى خلافت، به عنوان نمونه مى‌توان به اين موارد اشاره كرد:

اولين مسلمان مرد و نماز خواندن آن حضرت با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

تربيت شده خانه وحى.

ليلة المبيت؛ خوابيدن حضرت على عليه‌السلام در بستر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جهت مهاجرت آن حضرت به مدينه.

ردّ امانت‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اهل مكه پس از هجرت حضرت به مدينه.

عقد اخوت با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه فرمود: يا على، تو در دنيا و آخرت برادر من هستى.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ساعتى از سحر را براى ملاقات حضرت على عليه‌السلام مقرر داشت كه با او مذاكره داشته باشد.

حضرت على عليه‌السلام هر روز دو ملاقات با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشت.

پس از نزول آيه «وَ أمُر أهلَكَ بِالصَلاةِ»⁽¹⁾، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هر روز صبح به در خانه على عليه‌السلام مى‌آمد و مى‌فرمود: «إنَّما يُريدُ اللّه‌ُ لِيُذهِبَ عَنكُمُ الرِجسَ أهلَ‌البَيتِ» .⁽²⁾

در جنگ خيبر پس از اينكه در دو روز ابوبكر و عمر با لشكر براى فتح خيبر كارى از پيش نبردند، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: فردا پرچم را به كسى خواهم داد كه او خدا و پيامبر او را دوست دارد، و خدا و پيامبر نيز او را دوست دارند. فردا حضرت على عليه‌السلام را - كه چشم درد داشت - احضار فرموده و چشمش را شفا داد و پرچم را به دستش داد. حضرت على عليه‌السلام هم با سپاه روانه به سوى خيبر شد و مرحب را كشت و خيبر را فتح كرد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سوره برائت را به ابوبكر - كه مأمور حج بود - داد و سپس به امر خدا حضرت على عليه‌السلام را فرستاد تا سوره را از ابوبكر بگيرد و خود آن را در مكه به مردم ابلاغ كند. اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را اجرا كرد، و ابوبكر سخت ناراحت شد و به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گله و اعتراض كرد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من امر شدم كه يا خود يا كسى كه از من است امر ابلاغ را انجام دهد.

در حجة الوداع پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فقط حضرت على عليه‌السلام را شريك قربانى‌هاى خود كرد.

تمام درب خانه‌هايى كه به طرف مسجد بود مسدود كرد، جز درب خانه حضرت على عليه‌السلام، و خانه خود.

هنگام وفات فرمود: حبيب مرا بياوريد. ابوبكر آمد نپذيرفت. عمر را حاضر كردند روى در هم كشيد. عايشه گفت: او على را مى‌خواهد، حضرت على عليه‌السلام آمد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را در بر كشيد تا از دنيا رفت.

در آخرين لحظه به حضرت على عليه‌السلام فرمود: در آخرين دم چون نفس من فيضان كرد، آن را با دست بگير و با آن صورت خود را لمس كن.

خطبه 197 «نهج البلاغه» حاوى همين مطلب است:

وَ لَقَد عَلِمَ المُستَحفِظونَ مِن أصحابِ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله إنّى لَم أرِد عَلَى اللّه‌ِ وَ لا عَلى رَسولِهِ ساعَةً قَطُّ، وَ لَقَد واسَيتُهُ بِنَفسى فِى المَواطِنِ الَتى تَنكُصُ فيهَا الإبطالُ وَ تَتَأخَّرُ فيهَا الأقدامُ، نَجَدَةً أكرَمَنىَ اللّه‌ُ بِها. وَ لَقَد قُبِضَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ إنَّ رَأسَهُ عَلى صَدرى، وَ لَقَد سالَت نَفسُهُ فى كَفّى، فأمرَرتُها عَلى وَجهى. وَ لَقَد ولَّيتُ غُسلَهُ - صَلَّى اللّه‌ُ عَلى وَ آلِهِ - وَ المَلائِكَةُ أعوانى.

فَضَجَّتِ الدارُ وَ الأفنيَةُ؛ مَلأٌ يَهبِطُ وَ ملأٌ يَعرُج. وَ ما فارَقَت سَمعى هَينَمَةٌ مِنهُم يُصَلُّونَ عَلَيهِ. حَتّى وارَيناهُ فى ضَريحِهِ. فَمَن ذا أحَقُّ بِهِ مِنّى حَيّا وَ مَيِّتا. فَأنفِذوا عَلى بَصائِرِكُم، وَ لتَصدُق نيّاتُكُم فى جِهادِ عَدُوِّكُم. فَوَ الَذى لا إلهَ إلاّ هُوَ إنّى لَعَلى جادَّةِ الحَقِّ، وَ إنَّهُم لَعَلى مَزَلَّةِ الباطِلِ. أقولُ ما تَسمَعونَ، وَ أستَغفِرُ اللّه‌َ لى وَ لَكُم:

به طور قطع اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله؛ آنها كه حافظ اسرار و گنجور كتاب و سنت هستند مى‌دانند كه من هرگز حتى براى يك لحظه نافرمانى خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را نكردم، و به نحوى قاطع با جان خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را يارى كردم. در موقعيت‌ها و صحنه‌هايى كه شجاعان نامدار به قهقرا فرار مى‌كردند، و قدم‌ها عقب عقب بر مى‌گشتند.

اين دلاورى و مردانگى را خداوند به من كرامت و ارزانى داشته است. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آخرين دم، در حالى كه سر او بر سينه من بود جان تسليم كرد، و نفس او در كف من جارى شد و آن را بر چهره خود عبور دادم و به صورتم كشيدم و آن را متبرك كردم. من غسل او را عهده‌دار بودم، و فرشتگان مرا در اين كار يارى مى‌كردند.

همه جا ضجّه و ناله بود، و فرشتگان گروهى مى‌رفتند و گروهى ديگر مى‌آمدند. گوش من از آواى آنان پر بود، كه نماز مى‌خواندند و بر او درود مى‌فرستادند. تا آنكه او را در ضريحش دفن كرديم. بنا بر اين، چه كسى در نزديكى با او از من سزاوارتر است، چه در حيات او و چه در رحلت او ؟ پس با چشم باز و دل بينا در راه جهاد با دشمن به

راه افتيد، و نيت خود را براى خدا خالص كنيد. سوگند به خدايى كه جز او خدايى نيست، من به راه حق مى‌روم و آنان به لغزش‌ها باطل. آنچه را مى‌گويم مى‌شنويد انشاءاللّه، و از خدا طلب آمرزش مى‌كنم براى خود و شما.

غدير، بزرگ‌ترين فضيلت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

غدير، بزرگ‌ترين فضيلت اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

فضائل و مقامات اميرالمؤمنين عليه‌السلام هم بى‌انتهاست و هم درك آنها مشكل. اما اينكه بالاترين آنها كدام است به قضاوت ما نمى‌تواند باشد، چرا كه از فكر ما بالاتر است. بايد گوش جان بسپاريم به صداى روحنواز علوى آنگاه كه از او خواستند بالاترين منقبت خود را از لسان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيان كند:

سليم مى‌گويد: مردى خدمت اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمد و در حالى كه من هم مى‌شنيدم عرض كرد: يا اميرالمؤمنين عليه‌السلام، بالاترين منقبت خود را از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرماييد. فرمود:

منصوب كردن آن حضرت مرا در غدير خم، كه به امر خداى تبارك و تعالى ولايت را از جانب او برايم اقامه نمود. و ديگر سخن او كه فرمود: تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى هستى.⁽²⁾

در همين باره سعد بن ابى‌وقاص - كه از سرلشكران سقيفه است و خدمات وافرى براى آنان انجام داده است - ، همانند ساير منافقين اقرار به فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام داشته است:

سعد مى‌گويد: بالاتر از همه فضائل على غدير خم است. پيامبر دست او را گرفت و دو بازوى او را بالا برد در حالى كه من به او نگاه مى‌كردم و فرمود: آيا من نسبت به شما از خودتان صاحب اختيارتر نيستم ؟ گفتند: آرى. فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ ... .⁽³⁾

همچنين سعد - كه پس از قتل عثمان با اميرالمؤمنين عليه‌السلام بيعت نكرد - در راه سفر مكه با دو نفر عراقى برخورد كرد. او پرسيد: على بن ابى‌طالب درباره من چه مى‌گويد ؟ سپس چهار فضيلت بزرگ از فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام را بر شمرد و گفت: اگر بخواهيد پنجمى را هم بگويم. دو نفر عراقى گفتند: مى‌خواهيم بگوئى. سعد گفت: با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع بوديم. در بازگشت در غدير خم پياده شد و دستور داد تا مناديش بين مردم ندا كند: مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَهُ وَ اخذُل مَن خَذَلَهُ.⁽¹⁾

امامت، ادامه غدير تا قيامت

امامت، ادامه غدير تا قيامت⁽²⁾

يكى از نكات مهم و حياتى غدير، مسئله باقى بودن غدير تا قيامت است. توضيح اينكه:

وقتى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين امرى را صادر فرمود كه هر كس اين ولايت را در مورد من قبول دارد بايد همين ولايت را هم در مورد على عليه‌السلام هم بپذيرد، وظيفه مردم اين شد كه به تبعيت از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين اعتقادى را نسبت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام داشته باشند و با آن حضرت بيعت كنند؛ به اين معنى كه بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مطيع و تسليم مطلق على عليه‌السلام باشند و اوامر و نواهى او را بدون چون و چرا و بدون تأمل و درنگ اطاعت كنند. حال سرّش را بفهمند يا نفهمند. بايد بدون قيد و شرط در مقابل حضرتش سر تسليم فرود بياورند و امتثال كنند.

آنچه در اينجا مهم است اينكه: اين رابطه مولويت و عبوديت بعد از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم بايد بر قرار باشد؛ يعنى همان وظيفه‌اى كه امت از اطاعت و بندگى در برابر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله داشتند، از لحظه‌اى كه فرمان «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » صادر شد، همان وظيفه را بدون ذره‌اى كم و زياد بايد نسبت به على عليه‌السلام داشته باشند. زيرا كه على عليه‌السلام نيز همانند

پيامبر، و دقيقا عين آن حضرت اولى به نفس ماست؛ خواسته او بر خواسته ما اولويت دارد و اراده او بر اراده ما مسلط است و تصميمات او بر تصميمات ما مسيطر است.

در بُعدى يگر، اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز مثل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با غيب و باطن اين عالم در ارتباط است. همچنين: عَلىٌّ عليه‌السلام مَعَ الحَقِّ وَ الحَقُّ مَعَ عَلىٍّ عليه‌السلام: على عليه‌السلام با حق است و حق با على عليه‌السلام است. اين دو از يكديگر جدا نيستند. نه اينكه دو چيز هستند اما با هم هستند ! بلكه يك چيز اند با دو لفظ؛ يك ماهيت است با دو عنوان. چنانچه قرآن حق است، على عليه‌السلام هم حق است و دو چيز نيستند. منتهى قرآن حق تدوينى، اما على عليه‌السلام حق تكوينى است.

اين نكته بسيار ظريفى است كه بسيارى را دچار اشتباه كرده است. آنچه از على عليه‌السلام جدا شود ناحق و باطل و محكوم به فنا و نابودى است. و لذا خود حضرت در صفين فرمود كه آن قرآن‌هايى را كه بر سر نيزه كرده‌اند بزنيد. قرآن ناطق منم.

پس به دليل اينكه على عليه‌السلام نفس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است، پس هر چه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دارد على عليه‌السلام هم دارد، جز مقام نبوت. به هر درجه‌اى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بالا رفت على عليه‌السلام را هم همراه خود ديد؛ از عرش تا فرش و از زمين تا معراج و از معراج تا قاب قوسين او ادنى، همه جا على عليه‌السلام با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود. به همين دليل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من كنت مولاه فهذا على عليه‌السلام مولاه.

اگر ما پيامبر خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به رسالت و نبوت پذيرفته‌ايم، ناگزيريم على عليه‌السلام را به خلافت بلافصل و جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مقام ولايت و خليفه‌اللهى بپذيريم. اگر غير از اين باشد در واقع نبوت را نپذيرفته‌ايم، و اگر نبوت را نپذيرفته باشيم خدا را نپذيرفته‌ايم.

تا اينجا مقدمه بود. و اما نكته اصلى و نتيجه كلام اينكه:

اين رابطه مولويت و عبوديت بعد از اميرالمؤمنين عليه‌السلام نيز بايد برقرار باشد و زمين تا قيامت نبايد از مولى و حجت و حق تكوينى خالى باشد. اين حكمت بالغه الهى

است كه پروردگار عالم چنين مقدر فرموده كه اگر لحظه‌اى زمين از مولى خالى شود «لَساخَتِ الأرضُ بِأهلِها» . آنگاه ديگر زمين و زمانى در كار نخواهد بود. لذا تا مولى و حجت بر روى زمين است، زمين و زمانى هم در كار است.

اولين مولى و حجت بالغه الهى وجود مقدس خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد كه امت مأمور به تبعيت مطلق از او است. به دنبال آن حضرت و بدون فاصله، اميرالمؤمنين عليه‌السلام، و پس از آن حضرت امام حسن عليه‌السلام و سپس امام حسين عليه‌السلام و يك يك ائمه عليهم‌السلام، يكى پس از ديگرى حجت خدا و مولى هستند. تا آخرين مولى و حجت بالغه الهى كه وجود مبارك حضرت بقية اللّه الاعظم ارواحنا لتراب مقدمه الفداء مى‌باشد.

اين حجج بالغه الهى، يكى پس از ديگرى به امر خداوند عالم و به واسطه حجت ماقبل معين و منصوب و خليفة اللّه و صاحب الزمان مى‌شوند. همه اين بزرگواران به تعيين و تصريح مولاى ما قبل خود، مولى و اولى بنفس ما هستند. لذا «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» نه فقط در مورد على عليه‌السلام است، بلكه به تنقيح مناط شامل تمامى ائمه معصومين عليهم‌السلام مى‌باشد. زيرا مناط، كليت اولى به انفس بودن در جميع مراتب وجود است، كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همين را به عنوان مقدمه «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » از مردم اقرار گرفت.

بنا بر اين، همانطور كه على عليه‌السلام به نصب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جانشين آن حضرت و اولى بانفس است، امام حسن عليه‌السلام نيز به نصب على عليه‌السلام جانشين على عليه‌السلام و اولى بانفس است. همچنين امام حسين عليه‌السلام، تا برسد به خاتم الاولياء حضرت بقيه‌اللّه الاعظم ارواحنا فداه؛ هر يك به نصب امام ماقبل جانشين و خليفه‌اللّه و اولى بانفس مى‌باشند.

به تعبير ديگر: اين سلسله مقدس، زنجيروار به هم متصل است: توحيد، نبوت، امامت، و لازم لاينفكّ يكديگر اند. اگر كسى يكى را كنار گذاشت يعنى همه را كنار گذاشته است.

پس همانطور كه امت اسلام در زمان پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله موظف بودند تسليم مطلق پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشند و اوامر و نواهى آن حضرت را بدون قيد و شرط اطاعت كنند،

همين حالت تسليم و انقياد را بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد در محضر مبارك على عليه‌السلام داشته باشند. پس از آن حضرت همين حالت تسليم را در برابر امام حسن مجتبى عليه‌السلام داشته باشند، و همين طور در برابر ساير ائمه معصومين عليهم‌السلام و هر كدام در زمان خودشان. تا برسد به امام‌زمان عليه‌السلام.

مسلمين موظف اند به عنوان يك تكليف الزامى شرعى، عقلى، وجدانى، بدون هيچ قيد و شرطى و چون و چرائى و تأمل و درنگى از امام زمان خودشان تبعيت كنند، و هر چه او فرمود بى‌درنگ سر تسليم فرود بياورند و اطاعت كنند. تمام نكته دين همين تسليم مطلق بودن است، و تعالى انسان فقط از همين تسليم بودن است.

در كنار آنچه گفته شد، نكته ديگر كه بسيار مهم است انحصار اين تسليم بودن براى چهارده معصوم عليهم‌السلام است. تسليم مطلق در برابر وجود مقدس معصومين عليهم‌السلام و لا غير، زيرا آنها هستند كه اولى به انفسيت دارند. آنها هستند كه تمام حق و نفس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و قرآن ناطق هستند.

به دنبال اين مطلب، تسليم در برابر غير معصوم هم تخطّى از پيام غدير است. مثل راهى كه عرفاى التقاطى مى‌روند؛ كه تسليم مطلق پير و قطب و استاد سير و سلوك مى‌شوند ! اينان پشت گوش خود را هم نمى‌بينند، چه رسد به اينكه اولى بانفسيّت داشته باشند !

تسليم شدن در برابر چنين بى‌مايه‌گان بى‌نوايى خنده‌آور است. اينهايى كه مانند شاگردانشان و ديگران خطا كار اند و بلكه بيشتر، چگونه عقل انسان مى‌پذيرد كه زمام دين و مذهب و جان و مال و عرض و ناموسش را به دست آنها بسپرد. تسليم مطلق شدن در برابر غير معصوم راهى به سوى فنا و نابودى است.

اگر اينها در طريق حق بودند، هرگز مسئله تسليم مطلق شدن را در مورد خودشان، آن هم به عنوان ركنى از اركان مسلك خود و واصل شدن به حق به ديگران القاء نمى‌كردند. امام صادق عليه‌السلام امت را از تسليم مطلق شدن در برابر غير معصوم بر حذر

فرموده و مى‌فرمايند: إيّاكَ أن تَنصِبَ رَجُلاً دونَ الحُجَّةِ، فَتُصَدِّقَهُ فى كُلِّ ما قالَ: مبادا در برابر غير حجت (و امام معصوم عليه‌السلام) سر تسليم فرود بياورى، و هر چه او گفت قبول كنى.⁽¹⁾

امام حسن عليه‌السلام به اينگونه افراد لعنت فرموده و مى‌فرمايد: لَعَنَ اللّه‌ُ مَن يَتَقَدَّمَ أو يُقَدِّمَ عَلَينا أحَدا: خدا لعنت كند كسى كه خودش را يا ديگرى را بر ما مقدّم مى‌دارد. پس اگر ما كسانى را كه تسليم مطلق شدن در برابر غير معصوم را قبول دارند و به آن عمل مى‌كنند لعنت كنيم به يك تكليف شرعى عمل كرده‌ايم، و از مولاى خودمان امام حسن عليه‌السلام در اين امر تبعيت كرده‌ايم.

پس بدانيم كه دين چيزى جز آنچه را كه معصومين عليهم‌السلام بيان كرده‌اند نيست، و غير از آن هر چه هست بى‌دينى و دكانى است در مقابل آن بزرگواران؛ مانند دكّان حسن بصرى‌ها و سفيان ثورى‌ها و حلاّج‌ها و ابن‌عربى‌ها و ... . عارف نمايان كه حداقل در در زمان خودمان مى‌بينيم كه هر از گاهى يكى از اين مدعيان رسوا شده و فسادهاى اخلاقى و جنسى آنها براى عالم و آدم بر ملا مى‌شود.

پيام‌هاى غدير در مورد امامت

اشاره

پيام‌هاى غدير در مورد امامت⁽²⁾

برخى در اين زمان با طرح «كاربردى كردن غدير» در صدد پياده كردن پيام‌هاى غدير در جامعه اسلامى هستند. اينك جا دارد اين موضوع به طور دقيق بررسى شود كه غدير خم چه پيام‌هايى داشته است ؟ آيا پيام‌هاى آن اختصاص به عصر رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و بعد از شهادت او داشته، يا قابل اجرا و پياده شدن تا روز قيامت است ؟

اينك به برخى نكته‌ها و پيام‌هاى غدير - كه برپايى جشن‌ها سبب يادآورى و ابلاغ آن به مردم مى‌شود - مى‌پردازيم:

پيام اول

بعد از هر پيامبرى احتياج به شخصى معصوم است كه در خط او بوده و ادامه دهنده راه و تبيين كننده مرام آن پيامبر است، و لااقل در حدّ حفظ كيان و مجموعه شريعت، نگهبان و پاسدار دين باشد. چنانچه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى بعد از خود در غدير جانشين را در اين امر معين نمود، و در اين زمان هم اين شخص امام مهدى عليه‌السلام است.

پيام دوم

جانشينان پيامبران بايد از جانب خداوند منصوب شده و توسط پيامبرش معيّن و معرفى گردند. همانگونه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خود جانشين معيّن كرد، زيرا مقام امامت مقامى الهى است، و هر امامى بايد از جانب خداوند به طور خاص و عام بر اين سمت منصوب گردد.

پيام سوم

يكى از پيام‌هاى غدير مسئله رهبرى و صفات و خصوصيات او است. اينكه هر كسى نمى‌تواند رهبر و جانشين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جامعه اسلامى باشد. رهبر بايد كسى همانند حضرت على عليه‌السلام باشد كه در خط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده و مجرى فرمان و دستورات او باشد، و گرنه بر مردم است كه با او بيعت نكنند. در نتيجه مسئله غدير با مسئله سياسى اسلام گره خورده است.

ما در كشور يمن مشاهده مى‌كنيم كه از اواسط قرن چهارم به بعد مسئله جشن‌هاى غدير مطرح بوده، و هر سال در روز غدير خم آن صحنه عظيم را به نمايش مى‌گذارند، و مردم در آن روز تجديد خاطره كرده و با وضعيت و شرايط رهبرى در جامعه نبوى آشنا مى‌شوند.

گر چه در سال‌هاى اخير حكومت وقت پى به آثار و پيام‌هاى مهم آن برده و شديدا با برپايى آن مقابله كرده است، و حتى هر سال تعدادى به جهت اصرار براى برپايى آن كشته مى‌شوند ! ولى مردم در برپايى آن مصمّم اند، و اين به جهت آثار و بركات و پيامدهاى اين قضيه در جامعه اسلامى است.

پيام چهارم

غدير يك پيام هميشگى دارد و آن اينكه الگوى جامعه اسلامى و رهبرى آن بعد از پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد حضرت على عليه‌السلام و امامان معصوم عليهم‌السلام باشند. آنان كسانى هستند كه بر ما ولايت و سلطه دارند، و ما بايد با تقرّب و نزديكى به آن بزرگواران تحت سلطه تكوين و تشريع آنان قرار گرفته، تا در همه زمينه‌ها از بركات فيض وجودشان بهره‌مند شويم.

پيام پنجم

غدير و برپايى جشن‌هاى آن نمادى از تشيع است. در حقيقت واقعه غدير اعلام اين پيام است كه بايد هميشه با حق - كه بر محوريت حضرت على عليه‌السلام و اولاد او است - پيمان بست تا به پيروزى نايل شد.

پيام ششم

نكته و پيام ديگرى كه از واقعه غدير استفاده مى‌شود اينكه انسان بايد در ابلاغ حق و حقيقت اصرار ورزيده و از بيان آن كوتاه نيايد. زيرا پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، گر چه مى‌دانست مردم بعد از شهادتش به سفارشات او عمل نخواهند كرد، ولى حجت را بر مردم تمام كرده و در هيچ موقعيت مناسب، خصوصا در حجة الوداع و در غدير خم از بيان حق و پا فشارى بر آن كوتاه نيامد.

پيام هفتم

يكى ديگر از پيام‌هاى غدير كه تا روز قيامت باقى است، مسئله مرجعيت دينى اهل‌بيت عليهم‌السلام است. و لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در همين ايام بود كه حديث ثقلين را بيان كرده و مردم را به رجوع به اهل‌بيت معصومش عليهم‌السلام براى اخذ شريعت خود رهنمون ساخت.

پيام هشتم

اكمال دين و اتمام نعمت و رضايت خداوند سبحان در بيان حق وحقيقت و اتمام حجت بر مردم است، همانگونه كه در آيه اكمال به آن اشاره شده است.

پيام نهم

براى تبليغ و بيان حق بايد اعلان عمومى كرده و مخفى كارى ننمود. همانگونه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع به جهت ابلاغ امر ولايت، اعلان عمومى مى‌نمود، و نيز قبل از پراكنده شدن مردم در ملأ عام ولايت را ابلاغ نمود.

پيام دهم

مسئله خلافت و جانشينى و رهبرى صحيح امت اسلامى در رأس امور است و هيچ گاه نبايد معطل گردد. همانگونه كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با وجود آنكه در مدينه مرض خطرناكى وارد شده و گروه زيادى را زمين‌گير ساخته بود، ولى به جهت ابلاغ امر ولايت به اين مشكل توجهى نكرده و سفر خود را انجام داد، و در آن سفر موضوع ولايت و جانشينى و رهبرى بعد از خود را به مردم ابلاغ نمود.

پيام يازدهم

موضوع رهبرى صحيح در جامعه اسلامى به منزله شالوده و روح اسلام و شريعت است، و در صورتى كه ابلاغ نگردد، ركن و ستون فقرات جامعه اسلامى از هم متلاشى خواهد شد. لذا قرآن در اين باره خطاب به پيامبرش مى‌فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ»⁽¹⁾: و اگر چنين نكنى رسالت پروردگارت را نرسانده‌اى.

پيش درآمد غدير با امامت

اشاره

پيش درآمد غدير با امامت⁽²⁾

امروزه برخى از مدعيان روشنفكرى دينى موضوع مهم و اعتقادى خلافت و امامت و ماجراى غدير را در حد مسئله‌اى تاريخى قلمداد مى‌كنند، و بحث و گفتگو درباره آن را سبب اختلاف بين مسلمانان تلقى مى‌كنند ! اما در اين موضوع، روى سخن آنان با شيعه است و به ساير فرق مسلمين كارى ندارند، و دانسته يا ندانسته (البته عمدتا دانسته و به عمد) از ديگر فرقه‌ها جانبدارى مى‌كنند !

در بررسى نظريه آنان به چند نكته اشاره كرده، و جايگاه مهم و اعتقادى امامت و غدير را در بيان قرآن كريم و احاديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اهل‌بيت عليهم‌السلام بازشناسى مى‌كنيم:

نكته اول

اين گروه معمولاً كسانى‌اند كه پيامبرى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در ارتباط با جهان غيب و عالم ديگر نمى‌دانند و تمامى مسائل مذهب را به نحوى توجيه مادى و زمينى مى‌كنند. پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را - كه پيام آور الهى است - مصلح و نابغه‌اى بيش نمى‌دانند، و در احكام دين باورشان اين است كه بايد با ملاك‌هاى مادى و زمينى سازگار باشد.

از اين رو، تاريخى دانستن امامت و كم اهميت جلوه دادن آن مربوط به تفكرات چنين افرادى است، كه دين داران - به خاطر الهى و غيبى و آسمانى دانستن دين - اين تفكرات را نمى‌پذيرند.

اما اين كه گمان مى‌كنند طرح چنين مسائلى موجب اختلاف ميان مسلمين است، در پاسخ آنان مى‌گوييم: اگر به راستى در پيشنهاد خود خير خواهيد، مسلمانان را وادار كنيد كه با پذيرش حقيقت بر محور آن چرخيده، و وحدت را بر پايه حق و حقيقت ايجاد كنند. نه اينكه بهانه ايجاد وحدت بسيارى از محورهاى آن را زير پا بگذارند، و وحدتى موقت و زودگذر به دست آورند !

نكته دوم

توجه به مفهوم و جايگاه امامت نشانگر اعتقادى بودن اين اصل است. در قرآن كريم درباره ابراهيم خليل عليه‌السلام و امامت او مى‌خوانيم: «وَ إذِ ابتَلى إبراهيمِ رِبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأتَمَّهَنَّ قالَ إنّى جاعِلُكَ لِلناسِ إماما قالَ وَ مِن ذُرّيَّتى قالَ لا يَنالُ عَهدِى الظالِمينَ»⁽¹⁾: «هنگامى كه پروردگار ابراهيم او را به حوادثى آزمود و او از عهده تمامى آنها به خوبى بر آمد خداوند فرمود اينك تو را براى مردمان امام قرار دادم ابراهيم پرسيد و از فرزندان من خداوند فرمود پيمان امامت من ستمكاران را نخواهد رسيد» .

بنا بر اين، امامت عهدى از سوى پروردگار و مقامى بس بلند است، كه عصمت لازمه آن است، و از اين رو به جعل و نصب خداوند تحقق مى‌پذيرد. از سوى ديگر، تعبيرات حديث مشهور ثقلين به گونه‌اى است كه نشان مى‌دهد امام به ضميمه قرآن كريم جانشين به حق پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تمامى ابعاد نبوت و رسالت است، به جز نبوت تشريعى در امام. اين دو هرگز از يكديگر جدا نمى‌شوند، و در كنار هم از آيين اسلام و آموزه‌هاى نبوت حكايت مى‌كنند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: إنّى مُخلِفٌ فيكُمُ الثَقَلَينِ؛ كِتابَ اللّه‌ِ وَ عِترَتى أهلَ‌بَيتى. أُنظُروا كَيفَ تُخلِفونى فيهِما.⁽¹⁾

واژه «مُخلف» نشانگر اين است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بايد از سوى خداوند جانشين معرفى كند⁽²⁾، و از ضميمه قرآن به اهل‌بيت عليهم‌السلام بر مى‌آيد كه جانشين او تنها جنبه حاكميت سياسى و زمامدارى اجتماعى ندارد، بلكه در تمامى شؤون و ابعاد شخصيت رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جانشينى دارد.

به جز نبوت تشريعى و قانون‌آورى كه خود بارها تذكر فرمود: يا عَلى، أنتَ مِنّى بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى. إلاّ أنَّهُ لا نَبىَّ بَعدى⁽³⁾: اى على، تو نسبت به من جايگاه هارون را دارى نسبت به موسى. به جز اينكه پس از من پيامبرى نخواهد بود (و پس از موسى پيامبرى ادامه يافت) .

در حديث حضرت كاظم عليه‌السلام آمده است: الإمامَةُ هِىَ النورُ.⁽⁴⁾همچنين در روايت مشهور حضرت رضا عليه‌السلام مى‌خوانيم: إنَّ الإمامَةَ مَنزِلَةُ الأنبياءِ وَ إرثُ الأوصياءِ ... . إنَّ الإمامَةَ خِلافَةُ الرَسولِ وَ مَقامُ أميرِالمُؤمِنينَ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَينُ وَ ... . إنَّ الإمامَةَ زِمامُ الدينِ وَ نِظامُ المُسلِمينَ وَ صَلاحُ الدُنيا وَ عِزُّ المُؤمِنينَ وَ ... . إنَّ الإمامَةَ أُسُّ الإسلامِ النامىُّ وَ فَرعُهُ السامىُّ.⁽⁵⁾

خلاصه مضمون عبارت اين است:

امامت پايه بالنده اسلام و شاخه بلند آن است. امامت از جهت منزلت و شأن و موقعيت و ژرفايى، برتر از دسترسى خردهاى مردمان است، كه بتوانند با رأى و انتخاب خود امامى بر پا كنند.

از اين رو، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امام و امامت را جاى نشينى همه جانبه خود معرفى كرده، و آن را داراى مقامات والا دانست، و در طول بيست و اندى سال پيامبرى خود مقام امامت و برترى‌هاى على عليه‌السلام را گوشزد فرمود، و شؤون مهم او را همچون سرپرستى و ولايت در تكوين و تشريع، ابلاغ متن دين، تبيين و تفسير قرآن و احكام، زمامدارى و حكومت جامعه، علم غيب، عصمت، شجاعت و پهلوانى و ... تذكر فرمود.

نكته سوم

اهميت مسئله امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام تا بدان جاست كه در قرآن كريم آيات فراوان بر آن نزول يافته است. از جمله:

يك. «إنَّما وَليُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسولُهُ وَ الَذينَ آمَنوا الَذينَ يُقيمونَ الصَلاةَ وَ يُؤتونَ الزَكاةَ وَ هُم راكِعونَ»⁽¹⁾: «سرپرست و رهبر شما تنها خداوند است و پيامبر او و آنان كه ايمان آورده و نماز بر پا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌پردازند» . تمامى تفاسير شيعه و اكثر تفاسير اهل تسنن اتفاق دارند بر اين كه اين آيه درباره اميرالمؤمنين على عليه‌السلام است، آن هنگام كه در نماز و در حال ركوع زكات دارند.⁽²⁾

دو. «أطيعوا اللّه‌َ وَأطيعوا الرَسولَ وَأولِى الأمرِ مِنكُم» : «از خدا اطاعت كنيد و فرمان رسول وصاحبان امر را گردن نهيد» . طبق تفاسير، اولى‌الامرامامان معصوم عليهم‌السلام هستند.⁽³⁾

سه. «اليِومِ أكمَلتُ لَكُم دينكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا»⁽¹⁾: «امروز دين شما را كامل و نعمت را بر شما تمام كردم و خشنودم كه اسلام دين شما باشد» .⁽²⁾

مى‌بينيم كه آيات فوق و ده‌ها آيه ديگر، با ملاحظه شأن نزول آنها، درباره امامت و ولايت و سرپرستى امام اميرالمؤمنين عليه‌السلام است.

نكته چهارم

زمينه‌هاى پيشين وصايت و امامت اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در غدير است. نائب و منوب عنه بايستى با يكديگر سنخيت كامل و شباهت تام داشته باشند.

از اين رو، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از پيش او را در بستر مهر و محبت و در فضاى جان و خانه خويش تربيت و با روحيات و اخلاقيات خويش مأنوس كرد. در اين زمينه، خود على عليه‌السلام در خطبه قاصعه چنين حكايت مى‌كند⁽³⁾:

... شما مى‌دانيد كه مرا نزد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه مقام است و خويشاوندى‌ام با او در چه نسبت است ؟ آنگاه كه كودك بودم مرا در دامان خود مى‌نهاد و بر سينه خود مى‌فشرد، و در بستر خود مى‌خوابانيد و تنم را به تن خويش مى‌سود و بوى خوش خود را به من مى‌بويانيد، و گاه چيزى را مى‌جويد و سپس آن را به من مى‌خورانيد. از من فروغى در گفتار نديد و خطايى در كردار نيافت ... .

و من در پى او بودم - در سفر و حضر - چنانكه شتربچه در پى مادر. هر روز از اخلاق خود براى من نشانه‌اى بر پا مى‌داشت و مرا به پيروى آن مى‌گماشت. او هر

سال در غار حرا خلوت مى‌گزيد، و من او را مى‌ديدم و كسى جز من او نمى‌ديد. آن هنگام جز خانه‌اى كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خديجه در آن بودند، در هيچ خانه‌اى مسلمانى راه نيافته بود، و من سومين آنان بودم.

نور وحى نبوت را مى‌ديدم و بوى آن را مى‌شنودم، و هنگامى كه وحى براو فرود آمد ناله شيطان را شنيدم و گفتم: اى فرستاده خدا ! اين آوا چيست ؟ فرمود: اين شيطان است، و از آن كه او بپرستيد نوميد شده است. همانا تو مى‌شنوى آنچه را من مى‌شنوم و مى‌بينى آنچه را من مى‌بينم، جز اينكه تو پيامبر نيستى، بلكه وزيرى و به راه خير مى‌روى.

و نيز مى‌بينم در هنگام نزول آيه «وَ أنذِر عَشيرَتَكَ الأقرَبينَ»⁽¹⁾: « (اى پيامبر) خويشان نزديك خود را بترسان» ، پيامبر گرامى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سه بار اعلام فرمود: شما عشيره و خويشاوندان من هستيد و همانا خداوند پيامبرى برنيانگيخت مگر آنكه از خاندان او برادر و وزير و وارث و جانشين برايش برپا كرد. پس كدامتان با من بيعت مى‌كند كه برادر ووارث ووصى من باشد و نسبت به من همانند هارون نسبت به موسى گردد، گر چه بس پس از من پيامبرى نخواهد بود ؟

تمام خويشان سكوت كردند. آنگاه فرمود: يكى از شما به پا خيزد و الا از غير شما خواهد بود و شما پشيمان خواهيد شد. در اينجا على عليه‌السلام به پا خاست. حضرت فرمود: نزديك آى. حضرت نزديك آمد و او را مورد مهر ويژه خود قرار داد و فرمود: او را از حكمت و دانش سيراب نمودم.⁽²⁾

اين رويدادها و صدها مانند آن در طول پيامبرى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام نشان مراقبت و تربيت او است براى احراز مقام الهى امامت و خلافت.

نكته پنجم

از عصر حادثه غدير تا كنون، مسلمانان و به تبع آنان ديگران به اين واقعه عظيم و مسئله امامت و خلافت به ديد يك اصل اعتقادى نگريسته، و آن را در كتب عقائد نقل و بررسى كرده‌اند. گر چه در كتب تاريخى نيز آورده‌اند، و از نظر حديثى در كتب حديث، و از جهت معانى لغات در كتب لغت، و از لحاظ نزول آيات مربوطه در تقاسير، و از جهت ادبيات غدير در كتب ادبى نيز آورده‌اند. در اين باره به مدارك زير از اهل‌سنت دقت و توجه كنيد:

از مورخان: بلاذرى (م 279 ق) در «انساب الاشراف» ، ابن‌قتيبه (م 276 ق) در «المعارف» و «الامامة و السياسة» ، طبرى (م 310 ق) در كتابى مستقل در مورد حديث غدير، خطيب بغدادى (م 463 ق) در تاريخ خود.

از محدثان: محمد بن ادريس شافعى (م 204 ق) به نقل «النهايه» ابن‌اثير، احمد بن حنبل (م 241 ق) در مسند و مناقب، ابن‌ماجه (م 273 ق) در سنن، ترمذى (م 276 ق) در صحيح.

از مفسران: طبرى (م 310 ق) در تفسير خود، ثعلبى (م 427 يا 437 ق) در تفسير خود، واحدى (م 468 ق) در «اسباب النزول» ، فخر رازى (م 606 ق) در تفسير خود.

از متكلمان: قاضى ابوبكر باقلانى بصرى (م 403 ق) در «التمهيد» ، قاضى عبدالرحمن ايجى شافعى (م 756 ق) در «المواقف» ، شريف جرجانى (م 816 ق) در «شرح المواقف» ، قوشجى (م 879 ق) در «شرح تجريد» .

از لغت‌شناسان و صاحبان معاجم در ذيل كلمات «مولى» و «خم» و «غدير» و «ولى» و ... : ابن‌دريد (م 321 ق) در «جمهره»⁽¹⁾، ابن‌اثير در «النهايه» .⁽²⁾

اين نوع نقل‌ها نشان دهنده اين است كه مسئله امامت و غدير در نظر آنان صرفا مسئله‌اى تاريخى نيست.

نكته ششم: پاسخ به دو پرسش

پرسش يكم

اگر داستان غدير اين اندازه در ميان شيعه و سنى مشهور است، پس به چه دليل اهل‌تسنن ولايت و امامت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام را نمى‌پذيرند ؟

پاسخ:

پاسخ اينگونه پرسش‌ها اين است كه بشر مى‌تواند دچار خودخواهى و تعصب و كوردلى شده، از ديدن حقايق سرباز زند، و به تقليد از گذشتگان پرداخته در راه هواى نفس گام بردارد. البته پذيرفتن حق هم چندان ساده نيست و التزام و مقيد بودن به لوازم حق در عمل بسى دشوارتر مى‌نمايد. مخصوصا اگر لازمه پذيرش حق دست برداشتن از تعلقات بسيارى مى‌باشد.

پرسش دوم

آيا حديث و خطبه غدير گفتارى كوتاه بوده يا يك سخنرانى مفصل ؟

پاسخ:

آنچه اهل‌تسنن در كتب خود به تواتر آورده‌اند دو مورد است: يكى اصل حديث غدير كه كوتاه و مختصر نقل شده، و طولانى‌ترين آن در الغدير آمده است.⁽¹⁾و ديگر اينكه در بيشتر احاديث و نقل‌هاى اهل‌سنت مى‌بينيم كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايراد سخنرانى كرده‌اند، و با آن شرايط بايستى به تفصيل سخن گفته باشند:

كرده و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ ... .⁽⁴⁾

مى‌بينيم در اين سه نقل و صدها نقل ديگر، جمله «خَطَبَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» و «خَطَبَنا رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله» و امثال آن را آورده‌اند، كه به معناى نوعى سخنرانى است؛ سخنرانى كه در ابتدا با حمد و ثناى الهى آغاز مى‌شود و جنبه تفصيلى دارد، و با حديث كوتاه، آن هم در آن شرايط و با آن مقدمات ويژه و استثنايى سازگارى ندارد.

نكته هفتم: ضرورت شناخت امام

اشاره

يكى از نكات مهمى كه به عنوان پيش درآمد امامت و غدير بايد مطرح شود

ضرورت غدير به طبع ضرورت شناخت امام و امامت خواهد بود، و در ضرورت امام و امامت دلائل و شواهد بسيار است. اين مبحث از دو بُعد قابل بررسى است:

اول: بُعد تشريعى

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: مَن ماتَ وَ لَم يَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ ميتَةً جاهِليَّةً: هر كس بميرد در حالى كه امام زمان خودش را نشناخته باشد، مرگ او مرگ دوران جاهليت است؛ يعنى مانند مردمان دوران جاهليت از دنيا رفته و از اسلام بهره‌اى نبرده است. آن دينى كه توحيد و نبوت و معاد هم در آن باشد، اما ولايت در آن نباشد دين نبوده و گمراهى و ضلالت است.

مؤيد اين مطلب، جمله‌اى است كه در ابتداى دعاى در زمان غيبت امام‌عصر عليه‌السلام وارد شده است: اللّهُمَّ عَرِّفنى حُجَّتَكَ فَإنَّك إن لَم تُعَرِّفنى حُجَّتَكَ ضَلَلتُ عَن دينى.

شناخت امام به اندازه‌اى مهم و داراى اهميت است كه مى‌توان گفت: بدون معرفت امام شناخت كامل خداوند ممكن نيست.⁽¹⁾در حقيقت امام شناسى پايه و اساس خداشناسى است.

امام حسين عليه‌السلام نيز به اين مطلب تصريح دارند، هنگامى كه از آن حضرت پرسيدند: يابن رسول اللّه، ما معرفة اللّه ؟ اى فرزند رسول خدا، معرفت و شناخت خدا چيست و چگونه است ؟

فرمود: مَعرِفَةُ أهلِ كُلِّ زَمانٍ إمامَهُم، الَذى يَجِبُ عَلَيهِم طاعَتُهُ: معرفت خدا اين است كه مردم هر عصر و زمانى امام و پيشواى خود را بشناسند. آن امامى كه خداوند اطاعت او را بر همگان واجب كرده است.⁽²⁾همچنين رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ضمن حديثى فرمودند: مَن عَرَفَنا فَقَد عَرَفَ اللّه‌َ: هر كس ما را شناخت خدا شناخته است.⁽³⁾

از اينجا به ضرورت شناخت امام و لزوم وجود امام در جامعه پى مى‌بريم. اميرالمؤمنين عليه‌السلام به كميل بن زياد نخعى فرمود: اللّهُمَّ بَلى. لا تَخلوا الأرضَ مِن قائِمٍ للّه‌ِ بِحُجَجِهِ؛ إمّا ظاهِرا مَشهورا وَ إمّا خائِفا مَغمورا، لِئلاّ تَبطُلَ حُجَجُ اللّه‌ِ وَ بَيِّاتُهُ⁽¹⁾: زمين هيچ گاه از كسى كه با حجت و دليل دين خدا را بپا دارد خالى نمى‌ماند. آن كس يا آشكار و مشهود و يا پوشيده و پنهان است، تا حجت‌ها و دليل‌هاى روشن خداوند از ميان نرود.

و لذا امام صادق عليه‌السلام فرموده است: الحُجَّةُ قَبلَ الخَلقِ وَ مَعَ الخَلقِ وَ بَعدَ الخَلقِ⁽²⁾: حجت، پيش از هر مخلوقى و با هر مخلوقى و بعد از هر مخلوقى وجود دارد.

و فرموده است: لَو لم يَبقِ فِى الأرضِ إلاّ رَجُلانِ، لَكانَ أحدُهُما الحَجَّةَ⁽³⁾: اگر از اهل دنيا جز دو نفر باقى نماند، يكى از آن دو حتما حجت خواهد بود.

در حديث ديگر فرموده است: إنَّ آخَرَ مَن يَموتُ الإمامُ، لِئلاّ يَحتَجَّ أحدُهُم عَلَى اللّه‌ِ عزّ و جلّ تَركَهُ بِغَيرِ حُجَّةٍ⁽⁴⁾: آخرين كسى كه مى‌ميرد و از دنيا مى‌رود امام است، تا براى كسى عذرى باقى نماند و نگويد كه خداوند مرا بدون حجت و راهنما رها كرده است.

و در حديث ديگر فرموده است: إنَّ اللّه‌َ عَزَّ وَ جَلَّ لَم يَدَعِ الأرضَ إلاّ وَ فيها عالِمٌ يَعلَمُ الزيادَةَ وَ النُقصانَ فِى الأرضِ. وَ إذا زادَ المُؤمِنونَ شَيئا رَدَّهُم، وَ إذا نَقَصوا أكمَلَهُ لَهُم⁽⁵⁾: خداوند عزّ و جلّ زمين را رها نكرده مگر اينكه در آن عالمى قرار داده كه زيادى و نقصان را مى‌داند. هر گاه مؤمنان چيزى در دين بيفزايند آن را ردّ كند، و هر گاه چيزى از آن بكاهند آن را براى ايشان كامل گرداند. اگر اين چنين نبود، امور بر مسلمان‌ها مشتبه مى‌گرديد و ميان حق و باطل نمى‌توانستند فرق بگذارند.

دوم: بُعد تكوينى

يكى از اعتقادات مسلّم تشيع ولايت تكوينىِ چهارده معصوم عليهم‌السلام است. نمونه بارز ولايت تكوينى معجزات فراوان معصومين عليهم‌السلام است. از جمله در ماجراى تحركات منافقين پس از غدير و در مدينه است. در آن ماجرا معجزه‌اى بزرگ از اميرالمؤمنين عليه‌السلام ظاهر شد.

ولايت تكوينى يعنى نظام عالم بستگى كامل به وجود امام عليه‌السلام دارد. محمد بن فضيل گويد: به حضرت رضا عليه‌السلام عرض كردم: تَكونُ الأرضُ وَ لا إمامٌ فيها ؟ قالَ: إذا لَساخَت بِأهلِها !⁽¹⁾آيا مى‌شود زمين بدون امام برقرار باشد ؟ فرمود: در آن صورت اهلش را در خود فرو مى‌برد.

تمام آرامش زمين و سكون آن بگونه‌اى كه بشر بتواند بر روى آن زندگى كند و برقرارى آسمان و همه كرات عالم به خاطر وجود امام عليه‌السلام است‌و در زيارت حضرات هم آمده است: بِكُم يُمسِكُ السَماءَ أن تَقَعَ عَلَى الأرضِ إلاّ بِإذنِهِ.

امام، قطب عالم امكان و محور اصلى دائره وجود و سرّ آفرينش و علت غائى خلقت و واسطه فيض ربوبى و نور خداوند در آسمان‌ها و زمين است. شناخت او فراتر از درك بشر و برتر از بينش خردمندان است.

حضرت رضا عليه‌السلام مى‌فرمايد: إنَّ الإمامَةَ أجَلُّ قَدرا وَ أعظَمُ شَأنا وَ أعلى مَكانا وَ أمنَعُ جانِبا وَ أبعَدُ غَورا مِن أن يَبلُغَها الناسُ بِعُقولِهِم، أو يَنالوا بِآرائِهِم: امامت، قدر و عظمت و موقعيت و شأن آن بالاتر و برتر است از آن است كه مردم بتوانند با عقول ناقص خويش به آن برسند.

الإمامُ كَالشَمسُ الطالِعَةُ لِلعالَمِ، وَ هِىَ فِى الأُفُقِ؛ بِحَيثُ لا تَنالُهُ الأيدىُّ وَ الأبصارُ: امام همچون خورشيدى تابان است، كه به نور خود جهان هستى را روشنايى بخشيده،

و او در افقى است كه دست‌ها و ديدگان به او دسترسى ندارند. فكر و انديشه و خيال به حريم ملكوتى او راه ندارد، بلكه از وصف شأنى از شؤون او عاجز اند.

هَيهاتَ، ضَلَّتِ العُقولُ وَ تاهَتُ الحُلومُ وَ حارَتِ الألبابُ وَ حَسُرَتِ العُيونُ وَ تَصاغَرَتِ الحُلَماءُ وَ حَصُرَتِ الخُطَباءُ جَهِلَتِ الألِبّاءُ وَ كَلَّتِ الشُعَراءُ وَ عَجَزَتِ الأُدَباءُ وَ عَييَتِ البُلَغاءُ عَن وَصفِ شَأنٍ مِن شَأنِهِ أو فَضيلَةٍ مِن فَضائِلِهِ.

امام چون حجت خدا و هادى امت است، لازمه‌اش اين است كه عالم به جميع امور باشد و بتواند پاسخ مشكلات علمى مردم را بدهد. امام صادق عليه‌السلام فرموده است:

إنَّ اللّه‌َ أعظَمُ مِن أن يَحتَجَّ بِعَبدٍ مِن عِبادِهِ، ثُمَّ يُخفى عَنهُ شَيئا مِن أخبارِ السَماءِ وَ الأرضِ⁽¹⁾: شأن خداوند اجلّ و برتر از اين است كه بنده‌اى از بندگانش را حجت خويش قرار دهد، سپس اخبار آسمان و زمين را از او پنهان بدارد.

نكته هشتم: عصمت امام

از ديگر نكات مهم در پيش درآمد امامت و غدير مسئله عصمت امام است. چون امام مطاع مطلق است و اطاعت او بدون هيچ قيد و شرطى بر همگان واجب مى‌باشد. او «اولى الامر» است، و لازمه آيه شريفه «أطيعوا اللّه‌َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم»⁽²⁾اين است كه اولى الامر يا همان امام معصوم باشد، تا اطاعت او عين اطاعت خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد، و گرنه چه بسا اطاعت او معصيت خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد ! بهترين و واضح‌ترين دليل عصمت، آيه شريفه تطهير است، كه گواه صادقى بر طهارت امامان عليهم‌السلام است.

لذا رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در وصف ائمه عليهم‌السلام فرموده است: هُمُ المَعصومونَ مِن كُلِّ ذَنبٍ وَ خَطيئَةٍ:⁽³⁾: آنان از هر گناه و خطايى پاك و منزّه هستند.

امام صادق عليه‌السلام نيز فرموده است: الأنبياءُ وَ الأوصياءُ عليهم‌السلام لا ذُنوبَ لَهُم، لأنَّهُم مَعصومونَ مُطَهَّرونَ⁽¹⁾: پيامبران و اوصياء آنان عليهم‌السلام گناهى مرتكب نمى‌شوند، زيرا آنان معصومين و پاكان هستند؛ يعنى از نيروى عصمت برخوردارند و خدا آنان را از گناه و خطا و لغزش حفظ مى‌كند و مصون مى‌دارد.

سليم بن قيس گويد: از اميرالمؤمنين عليه‌السلام شنيدم كه فرمود: إنَّمَا الطاعَةَ للّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لِرَسولِهِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وَ لِوُلاةِ الأمرِ، وَ إنَّما أمَرَ بِطاعَةِ أولِى الأمرِ لأنَّهُم مَعصومونَ مُطَهَّرونَ، لا يَأمُرونَ بِمَعصيَتِهِ⁽²⁾: اطاعت مختص خداى عز و جل و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او و سرپرستان امور (يعنى ائمه طاهرين عليهم‌السلام) است، و همانا خدا به اطاعت از اولوالامر فرمان داده است، زيرا آنان معصوم و پاك هستند، و هيچ گاه به گناه فرمان نمى‌دهند. پس صد البته گرد هيچ گناهى هم نمى‌گردند و ساحت مقدس ايشان از هر نوع آلودگى مبرّاست.

از طرفى اين قطعى است كه عصمت چيزى نيست كه از ظاهر خلقت اشخاص فهميده شود، و مانند سياهى و سفيدى نيست كه ظاهر باشد و هر كس بتواند تشخيص دهد. پس لازمه‌اش اين است كه امام منصوص باشد و از طرف خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معرفى شود. امام سجاد عليه‌السلام فرموده است: الإمامُ مِنّا لا يَكونُ إلاّ مَعصوما، وَ لَيسَتِ العِصمَةُ فى ظاهِرِ الخِلقَةِ فَيُعرَفُ بِها. فَذلِكَ لا يَكونُ إلاّ مَنصوصا.⁽³⁾

اين همان كارى است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در صحراى غدير خم انجام داد، و در حضور هزاران نفر حضرت على عليه‌السلام را به امر و فرمان پروردگار به عنوان خليفه و جانشين خود معرفى فرمود. و لذا غدير بزرگ‌ترين سند حقانيت شيعه است.

غدير كه هيچ گونه شكّ و ترديدى در آن نيست و همچون آفتاب بر تارك تاريخ مى‌درخشد، روشن‌ترين دليل بر امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و خلافت بلافصل او است،

همچنين بزرگ‌ترين گواه بر مظلوميت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و مظلوميت شيعه در طول قرون و اعصار است.

امامت ثمره غدير

اشاره

امامت ثمره غدير⁽¹⁾

اگر گفته شود: اهل دسيسه كه بالاخره كار خود را كردند، چه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مراسم غدير را به انجام مى‌رساند و چه نمى‌رساند. پس چه فايده‌اى در اين برنامه بود ؟ اين سؤال را در دو مرحله مى‌توان پاسخ داد:

1 - پاسخ‌هاى اجمالى

سه پاسخ كوتاه و پرمحتوا براى اين سؤال گوشه‌اى از اسرار آن را روشن مى‌كند:

اولاً مكتب زير سؤال مى‌رفت كه چرا اين چنين ناقص رها شده است.

ثانيا غاصبين تا امروز محكوم‌اند، ولى در آن صورت حجتى مى‌يافتند كه بدان استناد كنند.

ثالثا نسل‌هاى آينده‌اى كه در عددهاى ميليونى پيرو على عليه‌السلام هستند و خط غدير را دنبال كرده‌اند مرهون همان اتمام حجتند.

2 - پاسخ تفصيلى

اگر غدير نبود اشكال معكوس آغاز مى‌شد ! به تعبير ديگر اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وصى خود را تعيين نمى‌فرمود، قطعا مردم از اين طرف اشكال تراشى مى‌كردند كه چرا بايد پيامبرِ يك دين جانشين خود را تعيين نكرده از دنيا برود ! چه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اصل مسئله نصب خليفه را در طول عمرش مهمل مى‌گذاشت، و چه فقط مسئله غدير پيش نمى‌آمد. در هر دو صورت مردم اشكال فوق را مى‌نمودند؛ چرا كه مسئله خلافت آنقدر مهم است كه گذشته از اعلانات مكرر مى‌بايست در يك شرايط خاص و به صورت رسمى نيز انجام گيرد.

ممكن بود اين نصب و تعيين در روزهاى آخر عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در حالى كه حضرت در بستر بيمارى بود انجام بگيرد، ولى در آن صورت هزاران بهانه به دست دشمن مى‌افتاد. يكى مى‌گفت: ما حاضر نبوديم ! يكى مى‌گفت: ما نشنيديم ! يكى مى‌گفت: إن الرجل ليهجر ! يكى مى‌گفت: ما حاضر بوديم و كلام حضرت را هم شنيديم ولى بعضى عبارات را نشنيديم ! يكى مى‌گفت: ما شنيديم ولى منظور حضرت چنين بود.

پس بهترين صورتِ ممكن، همان بود كه در اجتماعى عظيم كه حاضرينِ آن، مسلمانانى از همه مللِ اسلامِ آن روز بودند و در اجتماعى كه همه يك جا حاضر بودند و در آن زمان بى‌نظير و در حد غير ممكن بود، و در مجلسى رسمى و با صورتى عمومى و با لواحقى مثل بيعت در حال صحت كامل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعلام شود، تا راه هر گونه دسيسه بسته باشد.

ژرف نگرى در امامت غدير

اشاره

ژرف نگرى در امامت غدير⁽¹⁾

آنچه در مورد واقعه بى‌نظير غدير خم بايد بيشتر مورد توجه قرار گيرد اينكه مبادا با سطحى‌نگرى گفته يا نوشته شود. چرا كه دشمنان ما اصرار شديد در پنهان نگاه داشتن حقائق مى‌كنند و با هزار و يك بهانه و عذرتراشى و شيوه‌هاى گوناگون سعى در مطرح نشدن واقعيت‌هاى مسلّم تاريخى دارند.

پس بايد گويندگان ما با ژرف‌انديشى در حماسه غدير سخن گويند، و نويسندگان ما در حاشيه غدير قلم بزنند و در عمق حقائق به شناگرى بپردازند.

هر چند اينكه در شعر و سخن و مرثيه و غديريه، بايد ابلاغ ولايت روز غدير بيان شود، ولى مهم‌تر اين است كه ژرفاى نورانى غدير شكافته شود و ضرورت ژرف‌انديشى در حماسه غدير بيان شود.

همان گونه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از همان آغاز بعثت، ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را ابلاغ كرد، و پس از آن بارها و بارها بر منبر مدينه ولايت على و يازده نفر از فرزندان پاكش عليهم‌السلام را به گوش مردم رساند.

همان گونه كه نام على و امامان پس از آن بزرگ عليهم‌السلام در كتاب‌هاى تورات و انجيل آمده است.

همان گونه كه در آستانه نبرد خيبر و احد و تبوك، ده‌ها حديث و روايت از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سراسر بلاد اسلامى پخش شد؛ كه على عليه‌السلام را به عنوان «ولىّ» و «وصى» پس از خود معرفى فرمود.

و نيز حديث منزلت: أنتَ مِنّى بِمَنزِلَةِ هارونَ مِن موسى، كه پيش از غدير مطرح شده بود.

اگر پيش از غدير رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در ده‌ها سخنرانى و صدها حديث و روايت مطرح فرمود، پس «ابلاغ ولايت» پيش از غدير خم نيز تحقق يافته بود. پس بايد ديد:

در غدير خم كدام حقيقت آشكارا مطرح شد ؟

چه وظيفه مهمى را رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سامان داد ؟

اوج خشم و كينه‌توزى منافقين و سران احزاب براى چه بود ؟

چه گذشت كه ديگر تحمل خود را از دست دادند و قصد جان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را كردند ؟

اگر تنها ابلاغ ولايت بود كه آن همه ماجراهاى تلخ را دامن نمى‌زدند، زيرا در مدينه بارها ولايت حضرت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را شنيدند و اعتراض نكردند، و به آينده بدون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چشم دوخته بودند.

آيا در غدر چه گذشت كه عاشقان ولايت خشنود و منتظران فرصت نا اميد شدند و همه آرزوهاى شيطانى خود را بر باد رفته ديدند ؟ تا جايى كه شمشير كشيدند و در

تاريكى شب راه را بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بستند، و تنها خدا نخواست تا توطئه شوم آنها شكل گيرد. درست است كه ظاهر آيه «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ»⁽¹⁾ابلاغ ولايت را مى‌رساند، اما بايد ديد «ما اُنزل» چيست.

در يك كلمه: سزاست كه با ژرف‌نگرى شايسته‌اى در مورد حماسه غدير باشد، چرا كه روز غدير روز تحقق ولايت دوازده امام؛ از حضرت اميرالمؤمنين تا حضرت مهدى عليهم‌السلام است، كه با ابلاغ ظاهرى آغاز شد و با بيعت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رنگ جاودانه گرفت، و با بيعت 120 هزار حاجى از سراسر بلاد اسلامى پشتوانه مردمى و اجرائى يافت.

با ثبت اين حقيقت در تاريخ، و نيز سرودن اشعار غدير - كه در حضور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز شد - و شهادت هزاران شاهد صادق از مهاجر و انصار، منافقانِ منتظرِ فرصت را تاب تحمل نماند. تا جايى كه هجوم آوردند، و البته تا هميشه تاريخ رسوا شدند و چهره زشتشان پديدار گشت.

در اينجا سيرى از ولايت و امامت پيش از غدير را مرور مى‌كنيم:

1 - امامتِ تعيين شده

در ديدگاه شيعه، امامت امام على و يازده نفر از فرزندان او عليهم‌السلام پيش از غدير تعيين شده بود. آن روز كه حتى ارواح پيامبران عليهم‌السلام هم آفريده نشده بود، ارواح رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و چهار تن ديگر از پنج تن آل‌عبا عليهم‌السلام آفريده شد. چنانچه تمام پيامبران عليهم‌السلام در مشكلات مهم خدا را به نام‌هاى محمد، على، فاطمه، حسن و حسين عليهم‌السلام سوگند مى‌دادند و نجات ميافتند، يا به بركت آنان توبه مى‌كردند و عفو و بخشش مى‌طلبيدند.

حضرت آدم عليه‌السلام اين نام‌ها را بر پيكر عرش الهى ديد و از نورانيت آن چشمان او خيره شد و با خدا با اين نام‌ها سخن گفت.

حضرت نوح عليه‌السلام اين نام‌ها را بر تخته‌هاى كشتى خود نوشت و در طوفان‌هاى سخت با اين نام‌ها خدار ا به يارى مى‌طلبيد.

پيامبران عليهم‌السلام مى‌دانستند كه پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خواهد آمد و راه آنان را به كمال خواهد رساند، و مى‌دانستند كه امامان پس از او چه كسانى هستند، و نيز اينكه دشمنان چه حوادث تلخى را براى كمال بشريت و تكامل دين خواهند كشيد.

پس براى مظلوميت امام على عليه‌السلام گريستند. به ياد كربلاى امام حسين عليه‌السلام اشك‌ها ريختند. نام و ياد چهارده معصوم عليهم‌السلام را به پيروان خود آموختند. حتى عالم يهودى تا قنداقه امام حسين عليه‌السلام را ديد، به ياد نشانه‌هاى حضرت افتاد و مسلمان شد و حضرتش را بوسه باران كرد.

پس تنها روز غدير روز «تعيين امام» نبود.

در آغاز بعثت نيز، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امام را تعيين فرمود. همچنين آنگاه كه قنداقه حضرت على عليه‌السلام را به دست رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دادند، حضرتش بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سلام كرد و آياتى از قرآن را خواند، كه هنوز به صورت ظاهر نازل نشده بود.

يا وقتى حضرت زهرا عليه‌السلام به امام حسين عليه‌السلام حامله بود، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به او خبر داد كه فرزند تو پسر و نام او «حسين» ، كه در كتاب‌هاى آسمانى و اديان گذشته آمده، و حتى از ماجراى شهادت حضرت و كربلا خبر داد.

رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در طول زندگانى خود، هر جا و هر گاه كه ضرورت داشت امامت دوزاده امام عليهم‌السلام را يك به يك بازگو كرده و امام پس از خود را به شكل‌هاى مختلف و با عبارات گوناگون تعيين مى‌فرمود. بارها بر منبر مدينه نام امامان و تعدادشان و كيفيت زندگى آنان و حتى حاكمان استبدادگر عصرشان و قاتلان بى‌پروا و كافرشان را معرفى كرد.

حتى از دوران غيبت حضرت مهدى عليه‌السلام بارها و بارها سخن به ميان آورد و به فتنه‌ها و مشكلات دوران غيبت اشاره فرمود. آنقدر از حكومت جهانى حضرت مهدى عليه‌السلام

و قيام گسترده حضرت صحبت كرد كه برخى در دوران حكومت بنى‌اميه و بنى‌العباس، به خيال اينكه مى‌توانند مهدى امت اسلامى باشند قيام كردند، تا مردم را كه در انتظار آن حضرت بودند را اغفال كنند.

پس امامت بخشى از طرح جامع پروردگار هستى براى رهبرى و راهنمايى انسان‌ها در طول قرون و اعصار است. اگر هدايت انسان يك ضرورت است، تداوم امامت نيز ضرورت دارد.

از سوى ديگر، تنها خدا مى‌تواند پيامبران و امامان عليهم‌السلام را تعيين و انتخاب كند كه: «اللّه‌ُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسالَتَهُ»⁽¹⁾: «خداوند از همه آگاه‌تر است كه رسالت خود را در كدام خاندان به وديعه گذارد» . زيرا انسان‌ها انسان‌شناس نيستند و نمى‌توانند اسرار درونى يكديگر را باز شناسند.

پس به همان دليلى كه پيامبران عليهم‌السلام از طرف پروردگار انتخاب و گزينش مى‌شوند، امامان معصوم عليهم‌السلام نيز از طرف خدا گزينش شده و تعيين گرديدند، و توسط فرشته وحى به رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ابلاغ شدند.

پس حقيقت «تعيين امام» منحصر به روز غدير نيست و پيش از بعثت نيز مطرح بوده، و در تداوم هجرت و مبارزات رهائى‌بخش بارها و بارها از زبان رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تعيين و معرفى گرديد.

2 - مردم و انتخاب

درست است كه امامان شيعه از قبل توسط خداوند گزينش و انتخاب شدند و در دوران مهم پس از بعثت از سوى رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معرفى شدند، ولى هنوز كار به پايان نرسيده است. زيرا اگر مردم امام را انتخاب نكنند و امامت امامان معصوم عليهم‌السلام را با انحراف فكرى و اغفال شدن نپذيرند، بين مردم و فرهنگ اصيل اسلام و امامت فاصله مى‌افتد.

اگر عموم مردم با امام على و ديگر امامان الهى عليهم‌السلام بيعت نكنند، عملاً و در ظاهر امر ره آورد رسالت در خطر است و رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با آن همه تلاش و زحمت و ايثارگرى‌ها ناتمام مى‌ماند. رسالتى كه خداوند نيز هشدارگونه مى‌فرمايد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ» .⁽¹⁾

به تعبير ديگر:

اگر مردم با امام به حق بيعت نكنند و امام پشتوانه مردمى نداشته باشد، در ظاهر و واقعيت خارجى نمى‌تواند قدرت را به دست گيرد و به عنوان امام و حاكم جامعه فرمان دهد و كارگزان حكومتى اعزام نمايد. قرار هم نيست فعلاً خداوند با معجزه و قهر و غلبه الهى‌اش كارها را پيش برد.

و لذا اينكه مى‌بينيم سران منافقين و دست اندركاران كودتاى سقيفه تا روز غدير سكوت كردند و دست به اقدامات خطرناكى نزدند به همين جهت بود كه بحث رهبرى امت در نوشته‌ها و گفته‌ها خلاصه مى‌شد، و ولايت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در سخنرانى‌هاى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مطرح مى‌گرديد، و لذا منافقين هم تحمل مى‌كردند.

اما در روز غدير و در آن اجتماع بى‌نظير و با آن ويژگى‌هاى شگفت‌آور، همه ديدند كه رسول گرامى اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به رهنمود و تذكر و هشدار راضى نشد، بلكه در عمل نيز دست على عليه‌السلام را بالا برد و حتى خود حضرت با على عليه‌السلام بيعت كرد. پس از آن همه حاضران را نيز براى بيعت با على عليه‌السلام بسيج نمود و سرانجام «بيعت عمومى» با آن شكوه و زيبايى تحقق يافت. مهم‌تر اينكه مخالفان و منافقان هم در شرايطى قرار گرفتند كه چاره‌اى جز بيعت كردن نداشتند.

اينجا بود كه رشته افكار آنان از هم گسسته شد و همه آرزوها و اميدهاى شيطانى خود را بر باد رفته ديدند. ديگر جايگاهى براى خود و ديگر تشنگان قدرت نمى‌يافتند، چرا كه هم على عليه‌السلام از طرف خدا تعيين شد، و هم پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با او بيعت كرد،

و هم عموم مسلمانان بيعت كردند. ديدند كه امامت و ولايت هم پشتوانه فكرى و عقيدتى دارد، و هم پشتوانه مردمى خارجى و اجتماعى. هم فرشته وحى او را تعيين كرد، و هم بيعت عمومى براى على عليه‌السلام شكل گرفت.

پس همه راه‌ها و روزنه‌ها براى به دست گرفتن قدرت پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را بسته ديدند، و چاره‌اى جز ترور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نوشتن طومار لعنت شده و كودتاى صد در صد نظامى و قتل عام مخالفان باقى نمانده بود. اگر بيعت عمومى در روز غدير تحقق نمى‌يافت، سران منافقينِ نفوذى آنقدر خشمگين نمى‌شدند و مسلّحانه با رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برخورد نمى‌كردند.

در واقع روز غدير تنها روز تعيين امام نيست، بلكه روز غدير:

روز تحقق ولايت امام و عترت عليهم‌السلام است.

روز تحقق «بيعت عمومى» مسلمانان با امام على عليه‌السلام و امامت ديگر امامان عليهم‌السلام تا «رجعت» و «قيامت» است.

روزى است كه رهبرى پس از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سامان يافت.

روزى است كه رهبرى يازده امام از خاندان امام على عليهم‌السلام تا روز قيامت معرفى و براى آن بيعت گرفته شد.

و روزى است كه به غاصبين خلافت لعن و نفرين شد.

3 - مراحل تحقق غدير

اشاره

شيعه مى‌گويد: امام را خداوند گزينش و تعيين فرمود، و رسول گرامى اسلام عليه‌السلام هم ابلاغ كرده است. امام معصوم عليه‌السلام - از امام على بن ابى‌طالب عليه‌السلام تا حضرت مهدى عليهم‌السلام - امام و رهبر و پيشواى انسان‌ها هستند و از طرف خدا منصوب اند و امامان واقعى و راستين ملت اسلام هستند، چه مردم آنها را انتخاب كنند يا نه، خلافت ظاهرى داشته باشند يا نه، بتوانند قدرت را به دست گيرند يا نه، بتوانند احكام و قوانين اسلامى را در جامعه اسلامى اجرا كنند يا نه. حال مردم آن بزرگان و رهبران راستين را بشناسند يا معرفتى نسبت به آنان نداشته باشند فرقى نمى‌كند.

ولى سؤالى كه اينجا مطرح مى‌شود اينكه: اگر بناست حضرت على عليه‌السلام در انزوا و غربت بماند و قدرت اجرائى جامعه به دست نگيرد، چه فايده‌اى از نظر اجتماعى دارد، و چه ارزشى از نظر اجرائى خواهد داشت ؟

همانند طبيب حاذق و جراح بسيار قابلى كه در گوشه‌اى از شهر غريبانه و تنها و ناشناخته زندگى كند، و هزاران بيمار و مبتلاى به امراض گوناگون و نيازمند از طبابت و قدرت تشخيص و درمان او محروم باشند. آنچه كه مهم است حضور امام عليه‌السلام در صحنه اجتماعى كشور اسلامى و به دست گرفتن قدرت و اجراى احكام دين و گسترش و تحقق عدالت اجتماعى است.

اگر امام عليه‌السلام حاكم نباشد:

چه كسى بايد احكام الهى را تبيين و تفسير كند ؟

چه كسى بايد ارزش‌هاى اسلامى را در جامعه اسلامى حاكم گرداند ؟

چه كسى بايد حدود الهى را محترم بشمارد و در جامعه اسلامى پياده كند ؟

چه كسى قصاص كند، حد شرعى اجراء نمايد، ماليات‌ها را جمع‌آورى كند ؟

چه كسى جنگ و صلح را رهبرى نمايد ؟

چرا كه خدا و فرشتگان كه قدرت اجتماعى و اجرائى مسلمين را از نظر كاربردى به دست نمى‌گيرند. پس بايد برگزيدگان الهى وارد صحنه شوند.

اما چگونه ؟ !

اينجاست كه انتخاب مردم نقش دارد و پذيرش مردم در قدرت اجتماعى و اجرايى امام مؤثر است.

بنا بر اين، تحقق امامت داراى چند مرحله حساس و مهم است، مانند:

يك. انتخاب الهى

از آنجايى كه مردم انسان‌شناس نيستند و از دورن و اسرار ديگران آگاهى ندارند و باطن يكديگر را نمى‌خوانند، امام به حق را خداوند انسان آفرين و انسان شناس بايد

انتخاب كند. چنانچه خود فرموده است: «اللّه‌ُ أعلَمُ حَيثُ يَجعَلُ رِسالَتَهُ» .⁽¹⁾ولذا خداوند نيز براى تمام ملت‌ها و در طول تاريخ انبياء و اوصياء عليهم‌السلام را انتخاب و معرفى فرموده است.

دو. ابلاغ پيامبران عليهم‌السلام

پس از انتخاب و گزينش الهى، بايد رهبران آسمانى و امامان معصوم عليهم‌السلام توسط پيامبران آسمانى عليهم‌السلام معرفى شده و ويژگى‌هاى اخلاقى آنان شناسانده شود. قدرت اجرائى و مديريت امامان عليهم‌السلام مطرح گردد تا بتوانند رهبرى امت را پس از پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا رجعت و قيامت بر عهده داشته و احكام الهى را اجرا كنند.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: وَ خَلَّفَ فيكُم ما خَلَّفَتِ الأنبياءُ عليهم‌السلام فى أُمَمِها، إذ لَم يَترُكوهُم هملاً، بِغَيرِ طَريقٍ واضِحٍ وَ لا عِلمٍ قائِمٍ⁽²⁾: (رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ميان شما مردم جانشينانى برگزيد كه تمام پيامبران عليهم‌السلام گذشته براى امت‌هاى خود برگزيدند، زيرا آنها هرگز انسان‌ها را سرگردان رها نكردند و بدون معرفى راهى روشن و نشانه‌هاى استوار از ميان مردم نرفتند.

اما هنوز ولايت امامان عليهم‌السلام گزينش شده از نظر كاربردى و اجرايى نا تمام است، زيرا اگر خداوند رهبران معصوم را گزينش كند و پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنها را ابلاغ كند و به مردم بشناساند ولى در مرحله عمل و در صحنه زندگى مردم نپذيرند، تحقق ولايت و امامت در عينيت جامعه ناتمام است. از اين رو بايد عامل سومى بنام انتخاب يا فبول مردم مطرح باشد.

سه. بيعت عمومى مردم

زمانى امامت تحقق خارجى مى‌يابد و امام قدرت اجرايى پيدا مى‌كند كه:

مردم پس از انتخاب الهى و ابلاغ پيامبر آسمانى راه را بشناسند.

امام بر حق را برگزينند.

بال و پر اجرائى امام شوند.

امام را از جان و دل انتخاب كنند.

براى تحقق ارزش‌هاى اسلامى از جان و سر دست شويند، و با شهادت‌طلبى فرمان جهاد و پيكار امام را به جان خرند.

هم در اعتقاد و باور و هم در عمل و در صحنه‌هاى كاربردى زندگى به امام ايمان آورند.

آن زمان دين خدا و تمام راستى و درستى در صحنه زندگى انسان‌ها حضور مى‌يابد كه امام عليه‌السلام فرمود:

أما وَ الَذى فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرِأ النَسِمَةَ، لَو لا حُضورُ الحاضِرِ وَ قيامُ الحجَّةِ بِوُجودِ الناصِرِ وَ ما أخَذَ اللّه‌ُ عَلَى العُلَماءِ إلاّ يُقاروا عَلى كِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ، لألقَيتُ حَبلَها عَلى غارِبِها وَ لَسَقَيتُ آخِرَها بِكَأسِ أوَّلِها. وَ لألفَيتُم دُنياكُم هذِهِ أزهَدُ عِندى مِن عَفطَةِ عَنزٍ⁽¹⁾:

سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و جان را آفريد، اگر حضور فراوان بيعت كنندگان نبود و ياران حجت را بر من تمام نمى‌كردند، و اگر خداوند از علما عهد و پيمان نگرفته بود كه برابر شكم‌بارگى ستمگران و گرسنگى مظلومان سكوت نكنند، مهار شتر خلافت را بر كوهان آن انداخته و رها مى‌نمودم و آخر خلافت را به كاسه اول آن سيراب مى‌كردم. آنگاه مى ديديد كه دنياى شما نزد من از آب‌بينى گوسفندى بى‌ارزش‌تر است.

اما اگر پس از انتخاب و گزينش الهى و ابلاغ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مردم راه ارتداد را بپيمايند و به كودتاى نظامى روى آورند، يا انواع قدرت طلبى‌ها و رهبرى امام معصوم را نپذيرند و امام بحق معرفى شده را تنها مظلوم و غريب بگذارند يا به قتل برسانند، امامت و ولايت تحقق نمى‌يابد و نقش كاربردى ندارد.

اين واضح است كه امام مظلوم نمى‌تواند در صحنه سياسى حاضر شود. ديگر كسى گوش به امر و نهى او نمى‌دهد. اگر فرمانى هم صادر كند كسى اطاعت نمى‌كند و فرمان نمى‌برد. اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود:

دَعونى وَ التَمِسوا غَيرى. فَإنّا مُستَقبِلونَ أمرا لَهُ وُجوهٌ وَ ألوانٌ؛ لا تَقومُ لَهُ القُلوبُ، وَ لا تَثبُتُ عَلَيهِ العُقولُ. وَ إنَّ الآفاقَ قَد أغامَت وَ المَحَجَّةَ قَد تَنَكَّرَت. وَ اعلَموا إنّى إن أجَبتُكُم رَكِبتُ بِكُم ما أعلَمُ وَ لَم أُصغِ إلى قَولِ القائِلِ وَ عَتَبِ العاتِبِ، وَ إن تَرَكتُمونى فَأنا كَأحدِكُم وَ لَعَلّى أسمَعُكُم وَ أطوَعُكُم لِمَن وَلَّيتُموهُ أمرَكُم. وَ أنا لَكُم وَزيرا خَيرٌ لَكُم مِنّى أميرا⁽¹⁾:

مرا واگذاريد و ديگرى را به دست آريد⁽¹⁾، زيرا ما به استقبال حوادث و امورى مى‌رويم كه رنگارنگ و فتنه‌آميز است و چهره‌هاى گوناگون دارد، و دل‌ها بر اين بيعت ثابت و عقل‌ها بر اين پيمان استوار نمى‌ماند.

چهره افق حقيقت را (در دوران خلافت سه خليفه) ابرهاى تيره فساد گرفته، و راه مستقيم حق ناشناخته ماند. آگاه باشيد، اگر دعوت شما را بپذيرم، بر اساس آنچه كه مى‌دانم با شما رفتار مى‌كنم و به گفتار اين و آن و سرزنش سرزنش كنندگان گوش فرا نمى‌دهم. اگر مرا رها كنيد چون يكى از شما هستم كه شايد شنواتر، و مطيع‌تر از شما نسبت به رئيس حكومت باشم. در حالى كه من وزير و مشاورتان باشم بهتر است كه امير و رهبر شما گردم.

همچنين اميرالمؤمنين عليه‌السلام در يك سخنرانىِ افشاگرانه كه كوفيان سست عنصر را نكوهش مى‌كرد، به اين اصل اساسى اشاراه فرمود؛ كه اگر مردم از امام اطاعت نكنند، امام از نظر كاربردى در جامعه نمى‌تواند فعاليت‌هاى سازنده داشته باشد:

يا أشباهَ الرِجالِ وَ لا رِجالَ؛ حُلومُ الأطفالِ وَ عُقولُ رَبّاتِ الحِجالِ ! لَوَدَدتُ أنّى لَم أرَكُم وَ لَم أعرِفكُم مَعرِفَةً. وَ اللّه‌ِ جَرَّت نَدَما وَ أعقَبَت سَدَما. قاتَلَكُم اللّه‌ُ، لَقَد مَلأتُم قَلبى قيحا، وَ شَحِنتُم صَدرى غَيظا، وَ جَرَّعتُمونى نُغَب التَهمامِ أنفاسا، وَ أفسَدتُم عَلىَّ رَأيى بِالعِصيانِ وَ الخِذلانِ حَتّى قالَت قُرَيشُ: إنَّ ابنَ‌ابى‌طالبٍ رَجُلٌ شُجاعٌ وَ لكِن لا عِلمَ لَهُ بِالحَربِ. للّه‌ِ أبوهُم ! وَ هَل أحَدٌ مِنهُم أشَدُّ لَها مِراسا وَ أقدَمُ فيها مَقاما مِنّى ؟ لَقَد نَهَضتُ فيها وَ ما بَلَغتُ العِشرينَ، وَ ها أنا ذا قَد ذَرَّفتُ عَلَى السِتّينِ. وَ لكِن لا رَأىَ لِمَن لا يُطاعُ⁽²⁾:

اى مرد نمايانِ نامرد، اى كودك صفتان بى‌خرد؛ كه عقل‌هاى شما به عروسان پرده‌نشين شباهت دارد ! چقدر دوست داشتم هرگز شما را نمى‌ديدم و هرگز نمى‌شناختم. شناسايى شما - سوگند به خدا - كه جز پشيمانى حاصلى نداشت، و اندوهى غم بار سرانجام آن شد.

خدا شما را بكشد. دل من از دست شما پر خون و سينه‌ام از خشم شما مالامال است. كاسه‌هاى غم و اندوه را جرعه جرعه به من نوشانديد، و با نافرمانى و ذلّت پذيرى رأى و تدبير مرا تباه كرديد. تا آنجا كه قريش در حق من گفت: بى‌ترديد پسر ابوطالب مردى دلير است ولى دانش نظامى ندارد ! خدا پدرشان را مزد دهد.

آيا يكى از آنها تجربه‌هاى جنگى سخت و دشوار مرا دارد، يا در پيكار توانست از من پيشى بگيرد ؟ هنوز بيست سال نداشتم كه در ميدان نبرد حاضر بودم، هم اكنون كه از شصت سال گذشته‌ام. اما دريغ، آن كس كه فرمانش را اجرا نكنند رأيى نخواهد داشت.

اينجاست كه پس از گزينش الهى و ابلاغ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بيعت عمومى مردم و انتخاب امت نقش تعيين كننده در اجراى احكام الهى دارد، و زمينه‌هاى كاربردى حكومت امام را فراهم مى‌سازد.

در روز غدير خم اين سه مرحله به زيبايى شكل گرفت. و لذا خشم تشنگان قدرت را برانگيخت، و هر چه خواستند كردند و خود را براى هميشه تاريخ بى‌آبرو كردند. زيرا هم انتخاب و گزينش الهى توسط فرشته وحى با نزول آيات «بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ ... »⁽¹⁾و «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم ... »⁽²⁾تحقق يافت، و هم ابلاغ وحى الهى توسط

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آن اجتماع عظيم به انجام رسيد، و هم بيعت عمومى مردم از زن و مرد تا صبحگاهان پس از روز غدير تداوم داشته و بخوبى سامان يافت. چون امامت و رهبرى در جايگاه اصلى خويش شناسانده شد، و بيعت عمومى مردم نيز پشتوانه انتخاب الهى گرديد. انتخاب مردم با گزينش الهى گره خورد، و با ابلاغ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رنگ جاودانه گرفت.

اين شد كه همه منافقان و منتظران فرصت را به خشم آورد؛ تا جايى كه يكى طلب مرگ كند و سنگى از آسمان او را نابود سازد. گروه‌هايى به ترور رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيانديشند، كه امداد الهى آنان را ناكام و بى‌آبرو كند. برخى ديگر طومار نفرين شده براى اغفال مردم بنويسند.

ولى فعلاً چاره‌اى جز تداوم سكوت و نفاق و انتظار شيطانى نداشتند، تا پس از شهادت رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، همه كينه‌ها را يك جا فرو ريختند و هر چه خواستند در يك كودتاى نظامى انجام دادند.

بنا بر اين، روز غدير تنها روز «تعيين امام» نبود، زيرا امام مسلمين پيش از حادثه غدير بارها تعيين شده بود. امامان پس از حضرت على عليه‌السلام نيز به مسلمانان معرفى شده بودند و كسى نسبت به امامت و نام امامان شك و ترديدى نداشت. ولى در روز غدير بيعت عمومى مسلمانان و شخص رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با امام على عليه‌السلام سامان يافت، كه راه هر گونه بهانه‌جويى و تشكيك را بر منكران ولايت بست كه نتوانند آفتاب ولايت را به انكار نشينند.

غدير ماجرايى براى پيشوايىِ كلّ بشريت

غدير ماجرايى براى پيشوايىِ كلّ بشريت⁽¹⁾

خطابه غدير، منشور راهبردى تشيع است. تشيع نه به عنوان يك فرقه و اقليت، بلكه به عنوان شيوع انسانى و همگرايى كلى. خطابه غدير، ريزبرنامه و ريز پردازنده

عملكرد آدمى است، در اينجا و آنجا، دنيا و آخرت. خطابه غدير رژيم است؛ يك برنامه سلوك، رژيم فربهى روح و صيقل خوردگى جان، سلوك انسان است به سمت خودش، آدم شدنش، خدايى شدنش.

از واقعه غدير و خطابه غدير بسيار گفته‌اند. حجم فراوانى از نگارش‌ها و گزارش‌هاى مكتوب و غير مكتوب موجود درباره غدير است. غدير، مقوله‌اى نبود كه اهل خرد و دغدغه از آن بگذرند و حفارى‌اش نكنند.

از دريچه‌هاى گوناگونى بر غدير و خطابه غدير نگريسته شده است: تاريخ غدير، سند خطبه غدير، راويان حديث غدير، محتواى خطبه غدير و بسيارى ديگر. خدايشان بيامرزد و خير دهد؛ خيرى دريايى. آنانى را كه از غدير گفتند و نوشتند و پخشش كردند و مى‌كنند. از غدير گفتن، بى اذن و اجازه صاحب غدير ممكن نيست. غديربانى، شريف‌ترين منصب و جايگاه در پناه شريعت است. غديربانان، عزيزترين كسانند كه چشم در چشم نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به تبليغ على عليه‌السلام قيام مى‌كنند.

گمان مى‌رود كه كارى هنوز باقى است. بخشى از خطابه غدير دست ناخورده باقى مانده است. منظورم از بخش، قسمت يا پاراگراف نيست، افق و سمت و سو است. بُعد و منظرى از خطابه غدير چندان مورد توجه قرار نگرفته است، با آنكه از مهم‌ترين بخش‌هاست.

غدير براى آدمى است؛ همه آدمى، همه آدميان. كاربرد و كاركرد غدير براى هر كه انسان است و يا در پى اين است كه انسان باشد. محدود كردن غدير به يك مكتب، مذهب يا زاويه خاص خلاف مبنا و ديدگاه خود غدير است. پيام غدير، حقوق شهروندى است؛ حقوق تمام شهروندانى كه در شهر خدا زندگى مى‌كنند.

خطابه غدير آدميان را به انسان برتر و انسان بربر تقسيم نكرده است. تقسيم غديرانه تقسيمى اين چنين است: انسان و غير انسان. مخاطب غدير همه انسان‌هايند، حتى نامسلمانان.

روز غدير روز انسان‌هاست، روز انسانيت. روز غدير عيد است، عيدى براى تمام آدميان، براى برگشت و بازسازى آدميت. محدود كردن غدير به رنگ و نژاد و زبان و آئين، به كنار كشيدن و ميراندن بركه غدير است. غدير نامش بركه است، اما وسعتش به فراخناى تعدد و تلوّن گونه‌هاى آدمى است.

غدير مدرسه است، با شاگردانى به گستردگى عالم، براى ساختن انسان. انسانى براى اين دنيا، انسانى براى آن دنيا، انسانى براى دو دنيايى، پركشيده تا جاودانگى.

رسول غدير، در تمام گفتگوى خودش با مردم در روز غدير، سخن از مسلمانان يا مؤمنان نمى‌راند، سخن از انسان مى‌گويد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با آنكه حجم مشخصى (120 هزار نفر) را در مقابل دارد، اما خطابه غدير را براى تمام تاريخ مى‌خواند؛ پيش و پس و سپس تاريخ.

پيام غدير خورشيدى است كه تاريخ را در مى‌نوردد و عبور مى‌كند؛ عبور نور از زمان و مكان، و جا گذاردن زمان و مكان. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را منزّه از هوى و هوس مى‌دانيم و فكر و سخنش را بارش وحى.⁽¹⁾پيامبرى كه نمى‌انديشد و نمى‌گويد جز از وحى و جز به وحى.

پيامبرى اين چنينى، انتخاب واژگانش هم از سليقه و عادت نيست، از وحى است.

بر اساس اين مبنى، بايد متد «فقه الحديث» را در حديث غدير - كه آن را خطابه غدير مى‌خوانيم - به كار ببنديم. بايد بدانيم واژگانى كه معصوم در كلامش استفاده مى‌كند انتخاب و گزينش شده است. خودش مصطفى است و واژگان را اصطفاء مى‌كند. چنين است كه بايد بر واژه‌ها و تركيب‌هاى استفاده شده در خطابه غدير حساس باشيم و آنها را عادى و خنثى نبينيم. در سر تا سر اين خطبه، رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با مخاطبان به شكل: «معاشر الناس» و «ايها الناس» سخن مى‌گويد. اين دو تركيب توسط رسول خداوند صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - كه «ما ينطق عن الهوى» است - انتخاب و چيده شده است.

چرا معاشِرَ الناسِ، و نه معاشِرَ المُؤمِنينَ ؟

چرا مَعاشِرَ الناسِ، و نه مَعاشِرَ المُسلِمينَ ؟

چرا يا أيُّهَا الناسِ، و نه يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا ؟

چون غدير براى انسان‌هاست؛ تمام انسان‌ها. پس خطابش هم به انسان‌هاست؛ تمام انسان‌ها. همه سخنان رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير برا اين مبنى و در اين معنى آمده است. به پاره‌اى از فرازهاى خطبه غدير توجه كنيد و رويكرد بى‌رنگى و تمام انسانى آن را ببينيد:

اى انسان‌ها، خداوند على عليه‌السلام را صاحب اختيار و امام بر شما قرار داده است. پيروى او را بر مهاجران و انصار و آنان كه به نيكى از ايشان پيروى مى‌كنند، و بر صحرانشينان و شهروندان، و بر عجم و عرب و آزاد و برده، و بر كوچك و بزرگ و سفيد و سياه، و بر هر يكتاپرست لازم شمرده است.⁽¹⁾

اى انسان‌ها... ، جبرئيل سه مرتبه بر من از سوى خداوند فرود آمد و فرمانى آورد كه در اين مكان به پا خيزم و به هر سفيد و سياهى اعلام كنم كه على بن ابى‌طالب عليه‌السلام برادر، وصى و جانشين من و امام پس از من است.⁽²⁾

اى انسان‌ها، من مأموريت تبليغ جانشينى خودم را انجام دادم، تا برهانى باشد بر هر شاهد و هر غايب، و بر آنانى كه زاده شده‌اند يا نشده‌اند.⁽³⁾

اى انسان‌ها... ، پس بايسته است كه اين پيام را حاضران به غائبان و پدران (والدين و مربيان) به فرزندان تا برپايى رستاخيز برسانند.⁽¹⁾

چنانكه مى‌بينيد، در تمام اين فرازها تأكيد و عنايت بر تمام آدميان است. سخن غدير در ديروز بود، اما فردا و فردائيان را هم در بر مى‌گيرد و بايد هم بگيرد. حقوق، تكليف و رسالت در پيام غدير گسترده است و مرزى نمى‌شناسد.

انسان مدارى و فراشهرى و رنگ‌زدايى غدير و خطبه غدير است كه آن را ويژه و بى‌مانند ساخته است.

به اين مثلث كبرى توجه كنيد:

اميرالمؤمنين عليه‌السلام آيت اكبر خداست⁽²⁾

روز غدير اكبرين تبليغ ولايت على عليه‌السلام توسط نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است و عيد غدير «عيد اللّه الاكبر» است⁽³⁾

تبليغ ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير، به جهت كثرت و تعداد افراد و صراحت و نوع تبليغ بى‌نظير بود. چون آدميانِ بسيارى از مكان‌هاى بسيارى در آنجا حاضر بودند، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از انسان سخن گفت، از معلم انسان.

عيد غدير هم اكبر عيدهاست، براى آدم‌ها در عالم‌ها. غدير عيد است براى تمام كسانى كه مى‌خواهند عيد كنند، عودت كنند، برگردند به خودشان، به آدم بودن و انسان شدنشان.

عيد غدير بازگشت به مدرسه و نشستن در كلاس معلم است؛ معلم الهى، معصوم. براى آموختن درس معاش، زندگى، درس معاد و زندگى هميشه.

عيد غدير تلنگرى عظيم است بر روح و هويت انسان، براى جلوگيرى از پرسه زدن بشريت در كوچه پس كوچه‌هاى هرزگى، آلودگى و درماندگى.

عيد غدير شنيدن درس است و آموختن رسم؛ درس زندگى، رسم بندگى.

عيد غدير راهبرد و استراتژى است؛ استراتژى براى معاش، استراتژيى براى معاد.

و مهدى عليه‌السلام تحقق حقيقى غدير است، و ظهورش تمدن حقيقى خطابه غدير. مهدويت تفصيل اجمال غدير است. مهدويت بازگشايى و بازيابى قوانين و برنامه غدير است. خطاب عصر ظهور هم به تمامى انسان‌ها، و بلكه تمام خلائق است؛ اعم از انسان‌ها.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: مهدى در تمام خلائق محبوب است.⁽¹⁾امام مهدى عليه‌السلام براعت استهلال و آغازين سرود منظومه ظهورش چنين است: (اى زمينيان) من اندوخته خدايم در زمين.⁽²⁾

بر عهده ماست كه غدير و مهدويت را جهانى كنيم؛ يعنى جهانى معرفى‌اش كنيم براى جهانيان. اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير فرمود: پيام غدير را حاضران به غايبان برسانند، غايب بودن به معنى غيبت در حضور و جسم نيست، غيبت در شعور و فهم است. آنكس كه على عليه‌السلام را نمى‌شناسد و غدير را نمى‌شناسد، بايد با آن آشنا شود.

پيام غدير، پيامى گلوبال و همه جايى است. نبايد آن را در زمان و مكان و رنگ و نژاد و آئين حبسش كنيم.

يكى از راه‌هاى همگانى كردن پيام غدير، شناساندن على عليه‌السلام و سيره و رويكرد او به جهان است به انسان. رفتار حكومتى اميرالمؤمنين عليه‌السلام با آدميان ومردمانش، رفتار او با كارگزاران و حاكمنشان، رفتار على عليه‌السلام با غيرمسلمانان و حتى دشمنانش مى‌تواند

شناخت ما را از او - كه امام غدير است - بيشتر كند، و نيز آدميان بيشترى را در پهناى آسمانى فرهنگستان غدير به شاگردى و بهره‌ورى بنشاند.

نيك مى‌دانيم كه امام غدير عليه‌السلام داراى دو بعد و جنبه بود: ملك و ملكوت. اعتقاد به ملكوتى بودن اميرالمؤمنين عليه‌السلام از انديشه‌ها و باورهاى ماست. خلقت نورى او، عظمت و طهارت وجودى او، غيب‌دانى او و امثال اين. اين و هزار، اما هيچ كدام از اينها براى ما قابل تأسى و اقتدا نيست. جنبه‌ها و تراوشات ملكى امام است كه عقل و دل آدميان را مى‌برد و با خود مى‌كشاند. رفتار آسمانى على در زمين، روح عرشى او در فرش و برخوردها و مواجهه‌هاى او با مردم - همين مردم عادى - است كه شكوهمندى و كران ناپيدايى شخصيت او را نمايان مى‌كند.

در درياى وجود على عليه‌السلام براى همگان جا هست. با شناخت امير عليه‌السلام در همين مقوله‌هاست كه مى‌يابيم چرا على عليه‌السلام بايد امام باشد و نه غير او. و اصولاً چرا امامت و خلافت امرى الهى است و نه بشرى.

جستجو و تلاوت سيره و عملكرد اميرمؤمنان عليه‌السلام در كوچه كوچه‌هاى كوفه، گاه در مسجد، گاه در نبرد، گاه در سخن، گاه در بازار، گاه در قضا، گاه در حكومت و گاه با يتيم و گاه با همه و گاه با هيچ كس جز خودش، به يقين برايمان اثبات مى‌كند كه در غدير، كسى غير او نمى‌توانست معرفى و تبليغ شود. رفتار ملكى و فرشى اميرالمؤمنين عليه‌السلام، دليل و برهان است بر اينكه وى متصل به ملكوت و عرش است.

جا دارد همگان اين سؤالات را از خود بپرسند:

علت انتخاب على عليه‌السلام براى جانشينى رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چه بود ؟

چرا على عليه‌السلام و نه غير او ؟

چرا روز غدير عيد است ؟ و چرا عيد اللّه الاكبر است ؟

چرا غدير روز انسان‌هاست و عيد انسانيت است ؟

پيوند غدير با مهدويت از چه رو است ؟

اين كتاب پيرامون پرسش‌هاى پيشگفته است. سيره رفتار حضرت بهترين پاسخ است و بهترين برهان. با رفتارشناسى اميرمؤمنان عليه‌السلام، اسلام غدير على عليه‌السلام - كه همان اسلام محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و همان اسلام قرآن است - از اسلام سقيفه و ديگر اسلام‌هايى كه از جانب مشاطگان ابليس بزك شده بود را باز مى‌شناسيم.

با شناخت على عليه‌السلام، و مواجهه‌اش با انسان، تمام انسان، انسان بى‌رنگ، انسان بى‌نژاد، انسان بى‌زبان و انسانِ انسان، مى‌يابيم كه چرا غدير روز انسانيت است.

به تعبير ديگر:

همانطور كه براى فهم و دريافت بسيارى از مسايل به پيشنياز و پيش فهم محتاجيم، شناخت سيره و رفتار امام غدير، پيشنيازِ فهم و نيل به پيام و آموزه‌هاى غدير و خطبه غدير است؛ رفتار امام عليه‌السلام با آدميان، مسلمان و نامسلمان، دوست و دشمن. سيره على عليه‌السلام را نبايد فقط قرائت كنيم، بلكه بايد تلاوت كنيم، تدبر كنيم، بخوانيم و باز بخوانيم و درنگ كنيم.

آنكه فطرت دارد، عقل دارد و سنگ نشده است و در قبلش هنوز روزنه‌اى براى ورود نسيم هدايت موجود است، بهانه پيدا مى‌كند براى راه يافتن، بار يافتن و رسيدن. چرا كه براى هدايت معجزه لازم نيست. شترى هم مى‌تواند بهانه و دليل هدايت باشد. آنكه طبعش سالم است، با نگريستن در شتر به هدايت مى‌رسد. خداوند طالبان هدايت را به شترپژوهى فراخوانده است: «چرا درشتر نمى‌نگرند كه آفرينش چگونه است» .⁽¹⁾

ولى آنكه نمى‌خواهد هدايت يابد و نمى‌خواهد آدم شود و درونش طهارت پيدا كند، شتر كه هيچ، شقّ القمر رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم او را تكان نمى‌دهد. چشم در چشم نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌دوزد، شقّ القمر را مى‌بيند ولى ايمان كه نمى‌آورد هيچ، رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را هم مجنون

مى‌خواند !

يك رفتار اميرالمؤمنين عليه‌السلام در كوچه‌اى فرعى از كوچه‌هاى كوفه، آنكه طالب هدايت است را كفايت مى‌كند و بسنده است. يك سكوت على عليه‌السلام و يك كلام على عليه‌السلام، ستاره است در شب تاريخ و بيابان پرظلمت. اما براى آنكه در پى هدايت است و براى آنكه با چراغ گرد شهر مى‌گرديد و انسان آرزو مى‌كرد.

سيره امام على عليه‌السلام بسان قرآن است كه «لا يَزيدُ الظالِمينَ إلاّ خَسارا»⁽¹⁾: «

(قرآن) براى ستمكاران هيچ ندارد جز زيان و خسران» . ما مكلف به تبليغ غديريم. سيره على عليه‌السلام را تلاوت مى‌كنيم تا على عليه‌السلام را بشناسيم، و تا غدير را بشناسيم و به درستى تبليغش كنيم و به ديگران برسانيمش؛ به همه، به تمام انسان‌ها.

نتايج اعتقادى غدير

نتايج اعتقادى غدير⁽²⁾

اگر مجموع مفاهيم در نظر گرفته شده در غدير را به صورت فشرده‌اى تقديم كنيم نتيجه زير براى آينده مسلمين به دست مى‌آيد:

5 . بيعت و تعهد بر ولايت هم چون بيعت بر نبوت.

6 . عصمت امامان عليهم‌السلام به امضاى خدا و رسول.

نكات برجسته در امامت غديرى

نكات برجسته در امامت غديرى⁽³⁾

مشهورترين و متقن‌ترين براهين حقانيت و امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام واقعه غدير

است؛ كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از اداى مراسم حج در سفر تاريخى حجة الوداع، دست على عليه‌السلام را گرفته و به مردمان معرفى نمود، و آيه تبليغ بهترين شاهد آن است. همچنين احاديث متواترِ واقعه غدير و متن خطبه آن بيانگر اهميت فوق‌العاده و اصالت اعتقادى آن است.

به علاوه نكات برجسته ذيل:

1 - اعلان حجة الوداع و آخرين سال عمر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

2 - دعوت براى انجام مناسك حج از مسلمانان شهر مدينه و تمامى مناطق مسلمان نشين.

3 - حركت جمعيت 120 هزار نفرى از مدينه و ديگر مناطق براى انجام حج.

4 - احضار اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و همراهان او از يمن براى شركت در مراسم حجة الوداع.

5 - ايراد سخنرانى و خطبه در منا و مسجد حنيف و آماده‌سازى مردم براى واقعه غدير خم توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

6 - اقامت در كنار جاده (محل غدير خم) و باز گرداندن پيش رفتگان وتوقف پس آمدگان.

7 - توقف سه روزه براى انجام مراسم اعلان ولايت و سرپرستى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام از روز غدير، يعنى دوشنبه 18 ذى‌الحجه تا چهارشنبه 120 ذى‌الحجه.

8 - سخنرانى مفصل رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و تأكيد بر امامت و خلافت و وصايت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و اولاد او تا امام عصر قائم آل‌محمد عجّل اللّه تعالى فرجه.

9 - درخواست بيعت توسط رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مردم؛ بيعتى با زبان و دست از حاضران و اقرار گرفتن از تمامى آنان.

10 - بيعت گرفتن از مردان توسط دست دادن و از زنان به وسيله دست زدن در تشت آب.

11 - بيعت گرفتن براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين على و امام حسن و امام حسين و ساير امامان عليهم‌السلام.

12 - درخواست تبريك گويى از مردم به رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين على عليه‌السلام به مناسبت مقام امامت و امارت و خلافت على عليه‌السلام.

13 - فرمان ابدى و جاودانه براى تمامى مسلمانان اعصار و قرن‌ها؛ كه بايستى اين خبر را حاضران به غايبان و فرزندداران به فرزندان برسانند: فَليُبَلِّغِ الحاضِرُ الغائِبَ وَ الوالِدُ الوَلَدَ، إلى يَومِ القيامَةِ.

14 - اعلان اينكه ابلاغ داستان غدير برترين و بالاترين نقطه امر به معروف است: ألا وَ إنَّ رَأسَ الأمرِ بِالمَعروفِ أن تَنتَهوا إلى قَولى وَ تُبَلِّغوهُ مَن لَم يَحضَر ... .

15 - معرفى شخص على عليه‌السلام در بالاى منبر در تمامى مدت خطابه غدير، و ارائه و نشان دادن ايشان به مردم.

16 - شمارش فضائل و مناقب و ابعاد شخصيت او با حدود 200 فضيلت.

17 - سفارش بيعت و سلام بر على عليه‌السلام با لقب «اميرالمؤمنين» .

18 - تأكيد بر اين لقب و اختصاصى كردن آن در مورد شخص على عليه‌السلام.

19 - هم تراز كردن قرآن و على عليه‌السلام و ساير امامان عليهم‌السلام و اينكه آن دوازدهم جدايى پذير نيستند.

20 - ملاك قرار دادن مهر و خشم على عليه‌السلام براى ايمان و كفر افراد.

نكته‌هاى فوق و ده‌ها نكته ديگر، نشان از اهميت غدير در معرفى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام به عنوان جانشين و امام پس از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

غدير، يوم الولاية

غدير، يوم الولاية⁽¹⁾

بر فراز غدير تابلوى بلندى با عنوان «يوم الولاية» نصب شده، و يادآور روزى است كه اسلام در واقع «اسلام» شد. خداوند در آن روز اين نام زيبا را براى اين دين خاتَم پسنديد و جمله «رَضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا»⁽²⁾را در كتاب وحى به ثبت رسانيد.

على عليه‌السلام به عنوان صاحب غدير به اين مرحله اسلام افتخار مى‌كند و مى‌فرمايد:

خداوند با ولايت من دين اين امت را كامل نمود و نعمت‌ها را بر آنان تمام كرد، و اسلامشان را مورد رضايت قرار داد؛ هنگامى كه در يوم الولاية (روز غدير) به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا محمد، به مردم خبر ده كه امروز دينشان را كامل كردم و نعمتم را بر آنان تمام نمودم و اسلام را به عنوان دينشان راضى شدم.⁽³⁾

حديث امامتِ امام رضا

حديث امامتِ امام رضا⁽⁴⁾

در كنار آيات غدير، مى‌توان همه احاديث وارد شده در ارتباط غدير با قرآن را به نوعى اتمام حجت غديرى - قرآنى به حساب آورد.

به خصوص استشهاد به آيات قرآن در بسيارى از مواضع خطابه غدير - آن هم از لسان پيامبر معظم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - بُعد ديگرى از جنبه قرآنى غدير را بيان مى‌كند. آياتى كه در خطابه غدير به عنوان شاهد يا تفسير قرآن آمده 50 مورد است كه اهميت اين سند دائمى غدير را با پشتوانه قرآنى جلوه‌گر مى‌سازد.

با توجه به همين استناد ريشه‌اى غدير به قرآن، اتمام حجت‌ها و دفاع از حريم غدير با تكيه بر آيات قرآنى در طول چهارده از سوى پيامبر و ائمه عليهم‌السلام و اصحابشان صورت گرفته، كه از جمله آنها اتمام حجت قرآنىِ امام رضا عليه‌السلام است:

«أَكْمَلْتُ لَكُمْ» يعنى بدون دخالت مردم دين كامل است !⁽¹⁾

در شرايطى كه صاحبان اديان و عقايد و افكار مختلف به راحتى اباطيل خود را در جامعه مطرح مى‌كردند و به عنوان آزادى بيان خراسان را مركز علمى معرفى مى‌نمودند، مقام عصمت حضرت على بن موسى الرضا عليه‌السلام با مطرح كردن سه آيه از قرآن كمال دين را با معرفى امامى كه پاسخگوى همه نيازهاى مردم است بيان داشت، و اين اتمام حجتى بود بر همه كسانى كه با آراء ناقص خود درباره دين خدا سخن مى‌گفتند و در واقع سخن از كامل نبودن دين خدا بر زبان مى‌راندند.

آن حضرت با اشاره به دو آيه قرآن كه انتخاب مردم را نفى مى‌كند و انتخاب كننده را خدا مى‌داند و ارتباط آن به «أَكْمَلْتُ لَكُمْ» كه خدا مسئله كمال را به خود نسبت مى‌دهد، بيان فرمود كه بدون كوچك‌ترين نيازى به دخالت مردم در امر امامت، با آنچه در غدير اعلام شد دين خدا كامل گشت، در حدى كه هر گونه ادعاى نقصى درباره دين كفر و ضديت با كلام خداوند در قرآن است.

عبدالعزيز از دوران تبعيد آن حضرت به خراسان چنين مى‌گويد: در روزهاى اول ورود حضرت به مَرو، در روز جمعه مردم در مسجد جامع جمع شده بودند و درباره مسئله امامت و اختلافاتى كه درباره آن مطرح است سخن مى‌گفتند. من خدمت آقايم امام رضا عليه‌السلام رفتم و گفتگوهاى مردم در مسجد را به حضرت گزارش دادم.

حضرت تبسمى كرد و فرمود: اين مردم نمى‌دانند و در آرائى كه مى‌گويند مورد مكر و حيله قرار گرفته‌اند. خداوند تبارك و تعالى پيامبرش را از اين جهان نبُرد مگر بعد از آنكه دين را برايش كامل فرمود. از يك سو قرآن را بر او نازل كرد ... ، و از سوى ديگر در حجة الوداع كه آخر عمر او بود اين آيه را فرستاد كه «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا» .⁽²⁾

مسئله امامت كمال دين است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين جهان نرفت مگر آنكه براى امتش معارف دينشان را روشن ساخت و راهشان را مشخص فرمود و آنان را به قول حق سپرد و على عليه‌السلام را عَلَم و امام براى آنان منصوب كرد، و هر چه امت بدان نياز دارند بيان فرمود. هر كس گمان كند كه خداوند دينش را كامل نكرده كتاب خدا را رد نموده و هر كس كتاب خدا را رد كند كافر است ... .

عقل‌هاى مردم كجا و مقام بلند امامت ! ؟ كجا مى‌توان صاحب چنين مقامى را پيدا كرد ؟ ... مى‌خواهند امامت را با عقل‌هاى حيران و بى‌ثمر و ناقص و رأى‌هاى گمراه برپا كنند ... .

انتخاب خدا و پيامبر و اهل‌بيتش را كنار گذارده و به انتخاب خود روى آورده‌اند، در حالى كه قرآن ندا داده است: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ»⁽¹⁾: «پروردگارت آنچه بخداهد مى‌آفريند و انتخاب مى‌نمايد براى مردم (حق انتخاب و) اختيارى نيست» ، و همچنين فرموده: «وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ أَمْرا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ»⁽²⁾: «وقتى خدا و رسولش در مسئله‌اى حكم كنند براى هيچ زن و مرد مؤمنى حق اختيار نمى‌ماند» ... .

اميرالمؤمنين عليه‌السلام، قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلين

اميرالمؤمنين عليه‌السلام، قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلين⁽³⁾

در غدير كتاب الهى با حيات مردم عجين گرديد، به صورت جزء لا ينفكّى كه تا حوض كوثر عضو جدايى ناپذير زندگى مسلمانان خواهد بود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم در خطبه غدير اين مفهوم را به شكل‌هاى مختلف از جمله حديث حديث رايات در روز قيامت بيان فرمود.

آنچه در اينجا قابل ذكر است اشاره حضرت به حشر اميرالمؤمنين عليه‌السلام به عنوان قائِدُ الغُرِّ المُحَجَّلين (پيشواى پيشانى‌سفيدان) در حديث رايات است:

امت من بر سر حوض كوثر در پنج گروه و با پنج پرچم وارد مى‌شوند:

اول آنان رايت گوساله امت من است ... . سپس رايت فرعون امتم بر سر حوض وارد مى‌شوند كه اكثر مردم اينانند كه توسط او از راه راست منحرف شده‌اند ... . سپس رايت هامان امتم كه امام پنجاه هزار نفر از آنان است نزد من مى‌آيند ... . سپس رايت مِخْدَج نزد من مى‌آيد كه امام هفتاد هزار نفر از امت من است و من دست او را مى‌گيرم ... .

سپس رايت اميرالمؤمنين و قائدِ پيشانى‌سفيدان نزد من وارد مى‌شود. من بپا مى‌خيزم و دست او را مى‌گيرم، و در اين حال روى او و اصحابش سفيد مى‌شود. مى‌گويم: بعد از من درباره ثِقلين چه رفتارى داشتيد ؟ مى‌گويند: ثقل اكبر را تابع شديم و آن را تصديق نموديم، و ثقل اصغر را كمك كرديم و يارى نموديم و همراه او به شهادت رسيديم. من مى‌گويم: سيراب و آب نوشيده باز گرديد. آنان جرعه‌اى مى‌نوشند كه بعد از آن هرگز تشنه نمى‌شوند. روى امامشان همچون خورشيد طالع است، و روى آنان مانند ماه چهارده‌شبه و همچون نورانى‌ترين ستاره در آسمان است ... .

امامت صاحب شمشير

امامت صاحب شمشير⁽¹⁾

اگر على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نبأ عظيم است چگونه درباره آن اختلاف كرده‌اند ؟ نكته اينجاست كه معناى ولايت او مورد اختلاف نبود، بلكه براى به چنگ آوردن منصب او دندان به هم نشان دادند، و در حالى كه جنازه مقدس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روى زمين بود از هيچ جدال و نزاعى در غصب مقام او كوتاه نيامدند.

ولايت پذيرفته شده على عليه‌السلام را كنار گذاشتند و صاحب ولايت را - كه هميشه اسلام مديون او بود - كنار زدند. آرى اين نبأ عظيمى بود كه خبرهاى عظيمى را به دنبال داشت و دامنه اختلاف آن طولانى شد و ادامه يافت.

مظلوم‌ترين مرد جهان با نگاهى به آنچه بر سر غدير آمد فرمود: به خدا قسم منم نبأ عظيم كه بر سر آن اختلاف دارند. بر سر ولايت من نزاع كرديد و از ولايت من بازگشتيد پس از آنكه آن را پذيرفتيد، و پس از آنكه به شمشير من نجات يافتيد با ظلم خود هلاك شديد. در روز غدير دانستيد و روز قيامت خواهيد دانست كه چه كرديد.⁽¹⁾

ضابطه دين و دنيا: اميرالمؤمنين عليه‌السلام

ضابطه دين و دنيا: اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽²⁾

پس از معرفى اميرالمؤمنين عليه‌السلام توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير و بيعت همگانى، همگان شاهد معجزه‌اى بزرگ از اميرالمؤمنين عليه‌السلام بودند. ابوبكر همراه ديگر سران منافقين - كه از اين همه بزرگى و فضيلت به غيظ آمده بودند - رسما دست به كار شدند و به فكر عملى كردن نقشه‌هايشان افتادند. خداوند هم در حديثى طولانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را از اين اقدامات آنان با خبر نمود.⁽³⁾

آنچه در اينجا قابل ذكر است اينكه: واژه «ولايت» معناى بسيار دقيقى دارد كه از يك سو حامل جزئيات بسيارى است و از سوى ديگر با اندكى بى‌توجهى از معناى اصلى خارج مى‌شود. اين است كه در احاديث ما بيانات متعددى براى روشن كردن اين كلمه آسمانى وارد شده است.

عبارتى كه در دو مورد از اين داستان بلند به چشم مى‌خورد يكى از كوتاه‌ترين و پر محتواترين جملات در معناى «ولايت مطلقه اميرالمؤمنين عليه‌السلام» است:

1 - عَلِىٌّ الَّذى اوْقَفَهُ مَوْقِفَهُ وَ اقامَهُ مَقامَهُ وَ اناطَ مَصالِحَ الدّينِ وَ الدُّنْيا كُلَّها بِهِ⁽¹⁾: على عليه‌السلام كه او را در جاى خود قرار داد و مقام خود را به او سپرد و در همه مصالح دين و دنيا او را ضابطه و ملاك قرار داد.

2 - لَمْ يَنْظُرُوا فى امْرِ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حَقَّ النَّظَرِ فَيَعْرِفُوا نُبُوَّتَهُ وَ يَعْرِفُوا بِهِ صِحَّةَ ما اناطَهُ بِعَلِىٍّ مِنْ امْرِ الدّينِ وَ الدُّنْيا⁽²⁾: منافقين آنگونه كه بايد در پيامبرى محمد فكر نكردند تا به نبوت او معرفت پيدا كنند، و بدين وسيله صحت اين مسئله را دريابند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضابطه امر دين و دنيا را على عليه‌السلام قرار داد.

خلاصه اين دو عبارت اين مفهوم مى‌شود: براى اطمينان كامل بشر به هر اقدامى كه در امور دنيا يا دين خود مى‌نمايد، خدا يك ضابطه قطعى قرار داده كه بايد تنها ملاك قرار گيرد؛ و آن مقام عصمت است كه پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در دوازده امام عليهم‌السلام است.

اينجاست كه معناى: «عَلِىٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِىٍّ»⁽³⁾روشن مى‌شود كه بايد حق را با على عليه‌السلام شناخت نه على عليه‌السلام را با حق. او ضابطه و مناط و ميزان و كاشف و مبيِّن حق است. بايد به دو لب مبارك او چشم دوخت كه در تعيين حق چه مى‌فرمايد و بايد منتظر بود كه او به كدام سو اشارت مى‌نمايد.

معجزات غديرىِ اميرالمؤمنين عليه‌السلام

اشاره

معجزات غديرىِ اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽⁴⁾

معجزات اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بيش از حد شمارش و بيان است. ولى در اينجا به مناسبت سه نمونه از معجزاتى كه با غدير مرتبط است را يادآور مى‌شويم:

1 - سنگ آسمانى بر منكر غدير

يكى از معجزات باهره خداوند در حق اميرالمؤمنين عليه‌السلام ماجراى سنگ آسمانى

و حارث فهرى است. ماجراى حارث و سنگ آسمانى در محل خود در بخش: تاريخ و ماجراى غدير، عنوان: ماجراهاى پس از خطبه، آمده است.

2 - معجزه پس از غدير در مدينه

پس از بازگشت از غدير، در حالى كه مسافرين مدينه بعد از سفر يك ماهه خود در فكر استراحت و آرامش بودند، منافقين ورود به مدينه را آغازى براى زمينه‌سازى اهداف خود مى‌دانستند. كسانى كه صحيفه ملعونه را امضا كرده بودند و نقشه‌هاى پى در پى كشيده بودند و بسيارى از نقشه‌هاى خود را به اجرا در آورده بودند، با برخوردهاى دوگانه و ظاهرسازى‌هاى فريبكارانه نقشه‌هاى جدى بر ضد غدير را به مرحله عمل نزديك مى‌كردند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در صدد اين بود كه به آنان بفهماند هم از نفاق آنان آگاه است و هم از نقشه‌هاى آنان خبر دارد و هم قادر بر خنثى كردن تمام توطئه‌هاى آنان در چشم بر هم زدنى است و در برابر آنان عاجز نيست. همچنين مى‌خواست به آنان بفهماند آنچه از مدارا و آزاد گذاشتن آنان به چشم مى‌خورد فقط براى امتحان مردم و مقدرى است كه پروردگار امر فرموده است.

اينجا بود كه خداوند عز و جل آيات 8 تا 15 سوره بقره را نازل كرد و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مورد آنان افشاگرى نمود. منافقين هم براى توجيح رفتار و گفتار ناشايست خود عذرهايى آودرند.

اما جبرئيل بر آن حضرت نازل شد و گفت: يا محمد، خداوندِ علىّ اعلى به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: اين متمرّدان را - كه درباره بيعت شكنى‌شان نسبت به على و آمادگى آنان براى مخالفت با او به تو خبرهايى رسيده - به خارج شهر مدينه ببر، در جايى كه عجايب آنچه خداوند بر على كرامت كرده را به آنان نشان دهى.

به آنان بفهمانى اين على كه اكنون او را در جاى تو قرار داده و جانشينت نموده در زمين و كوه‌ها و آسمان و ساير آنچه خدا خلق كرده چه اطاعت كنندگانى براى او قرار

داده است، و بدانند كه ولىّ خدا از آنان بى‌نياز است، و انتقام خود را از آنان باز نمى‌دارد مگر به امر خدايى كه درباره او و آنان برنامه‌اى دارد كه آن را به انجام مى‌رساند، و حكمتى دارد كه به آن عمل مى‌كند و به موجب آن اراده خود را پيش مى‌برد.

با اين دستور الهى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن جماعتى كه درباره آنان خبرهايى از مخالفت با على عليه‌السلام رسيده بود، دستور حركت به بيرون شهر مدينه را داد. آنان همراه حضرت آمدند تا در دامنه يكى از كوه‌هاى مدينه مستقر شدند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: يا على، خداوند عز و جل اينان را به نصرت و يارى تو و آمادگى در خدمتت و جديت در اطاعتت امر فرموده است. اگر از تو اطاعت كنند براى آنان خير است و در بهشت خدا پادشاهان دائمى و غرق در نعمت خواهند بود، ولى اگر با تو مخالفت كنند براى آنان شر است و به جهنم خواهند رفت و در آنجا دائمى و معذب خواهند بود.

سپس حضرت رو به آن گروه منافق كرد و فرمود: بدانيد كه اگر شما از على اطاعت كنيد سعادتمند مى‌شويد، و اگر با او مخالفت كنيد شقاوتمند مى‌گرديد. خداوند او را از شما بى‌نياز ساخته با كسانى و چيزهايى كه به شما نشان خواهد داد.

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، از پروردگارت بخواه به جاه محمد و آل طيبين او - كه تو بعد از محمد سيد آنان هستى - كه اين كوه‌ها را براى تو به آنچه مى‌خواهى تبديل كند !

اميرالمؤمنين عليه‌السلام از پروردگار درخواست نمود كه آن كوه‌ها نقره شوند، و آن كوه‌ها تبديل به نقره شدند و آن حضرت را صدا زدند: اى على، اى وصى رسول رب العالمين، خداوند ما را براى تو آماده كرده كه اگر خواستى در امر خلافت خود خرج كنى. هر گاه ما را بخوانى ما با پاسخ مثبت در اختيار تو هستيم تا حكم خود را درباره ما اجرا فرمايى و امر خود را درباره ما به انجام رسانى.

سپس به درخواست اميرالمؤمنين عليه‌السلام همه آن كوه‌ها به طلاى سرخ تبديل شدند و همان سخنان را تكرار كردند. بعد از آن به مُشك و عنبر و عبير و جواهر و ياقوت تبديل شدند، و به هر كدام كه تبديل مى‌شدند اميرالمؤمنين عليه‌السلام را چنين صدا مى‌زدند: يا اباالحسن، اى برادر پيامبر، ما مُسخَّر فرمان توايم. هرگاه خواستى ما را در هر موردى مصرف كنى صدايمان بزن تا به تو پاسخ مثبت بدهيم و به هر چيزى كه تو مى‌خواهى تبديل شويم ! !

در اينجا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همه آنان فرمود: متوجه شديد كه خداوند عز و جل چگونه على عليه‌السلام را با آنچه كه مى‌بينيد، از اموال شما مستغنى كرده است. سپس فرمود: يا على، از خداوند به جاه محمد و آل طيبين او - كه تو بعد از محمد آقاى آنان هستى - بخواه كه درختان اين زمين را به مردانى غرق در اسلحه، و صخره‌هاى آن را به شيرها و پلنگ‌ها و افعى‌ها تبديل نمايد.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام از خدا اين درخواست را نمود، و آن كوه‌ها و تپه‌ها و روى زمين از مردان غرق در اسلحه پر شد كه در برابر يكى از آنان ده هزار نفر از آن منافقين تاب مقاومت نداشتند. همچنين از شيران و پلنگان و افعى‌ها پر شد به گونه‌اى كه در آن كوه‌ها و زمين‌ها و تپه‌ها جاى خالى باقى نماند.

همه آنان صدا مى‌زدند: يا على، اى وصى رسول اللّه، ما آمده‌ايم و خدا ما را در اختيار تو قرار داده و به ما دستور داده تو را اجابت كنيم هرگاه كه ما را فرا خوانى براى تسليم هر كس كه ما را بر او مسلط گردانى. پس هرگاه خواستى ما را صدا بزن تا تو را اجابت كنيم، و به هر چه مى‌خواهى ما را امر كن تا تو را اطاعت نماييم.

يا على، اى وصى رسول اللّه ! براى تو نزد خداوند آن مقام عظيمى است كه اگر از او درخواست كنى همه زمين و جوانب آن را مانند كيسه‌اى در بسته در اختيار تو قرار دهد مى‌پذيرد، و يا اگر درخواست كنى آسمان را براى تو به زمين بياورد مى‌آورد، و يا بخواهى زمين را به آسمان ببرد انجام مى‌دهد.

اگر بخواهى درياهاى شور آن را به آب گوارا يا روغن ياسمن و يا روغن خوشبوى ديگر و يا هر كدام از نوشيدنى‌ها يا روغن‌ها كه بخواهى تبديل كند، اين كار انجام خواهد داد. اگر بخواهى درياها را منجمد كند و بقيه جاهاى زمين را دريا قرار دهد اين خواسته‌ات را به انجام مى‌رساند.

بنا بر اين، از تمرد اين سركشان و مخالفت اين مخالفين محزون مباش. آنگاه كه دنياى اينان به پايان رسد به گونه‌اى خواهد شد كه گويى در اين دنيا نبوده‌اند، و هنگامى كه آخرت به سراغ آنان مى‌آيد به گونه‌اى خواهد بود كه گويى از اول آنجا بوده‌اند.

يا على، آنچه اينان را با كفر و فسق و تمردشان از اطاعت تو، مهلت داده همان است كه فرعون صاحب ميخ‌ها و نمرود بن كنعان و ادعا كنندگان الوهيت از طاغيان و نيز طاغى‌ترين طاغيان يعنى ابليس رئيس همه گمراهى‌ها را مهلت داد. نه تو و نه آنان براى دار فنا خلق نشده‌ايد، بلكه همگى براى دار بقا خلق شده‌ايد و از خانه‌اى به خانه‌اى منتقل مى‌گرديد.

پروردگار تو هم نيازى نمى‌بيند كه كسى سياست اين منافقين و تنظيم امورشان را بر عهده بگيرد. خدا مى‌خواست شرافت تو را بر اينان ثابت كند و اينكه تو با فضل خود از آنان جدا هستى، و اگر بخواهد آنان را هدايت مى‌كند.⁽¹⁾

3 - معجزه بزرگ اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير

آنگاه كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را در آن مقام مشهور و معروف بر پاداشت و معرفى كرد قبل از همه از نُه نفر بيعت گرفت و به آنان دستور داد برخيزند و با على عليه‌السلام بيعت كنند كه اول آنان ابوبكر و عمر بودند. سپس به سران مهاجرين و انصار دستور بيعت داد و همه آنان بيعت كردند.

پس از بيعت، منافقين سخنانى گفتند و خداوند هم اين آيات را نازل كرد:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللّه وَ بِالْيَوْمِ الاْخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ. يُخادِعُونَ اللّه وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ. فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللّه مَرَضا وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ. وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ. أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لكِنْ لا يَشْعُرُونَ. وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَ نُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لكِنْ لا يَعْلَمُونَ. وَ إِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ. اللّه يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ فِى طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ»⁽¹⁾:

«از مردم كسانى هستند كه مى‌گويند ما ايمان آورديم به خداوند ولى آنان ايمان ندارند. با خدا مكر و حيله مى‌كنند و با آنان كه ايمان آوردند حيله مى‌كنند ولى جز خودشان كسى را گول نمى‌زنند اما خودشان درك نمى‌كنند. در قلوب آنان مرض است خداوند هم اين مرض را بيشتر كرده و براى آنان عذاب دردناكى است به خاطر آنچه دروغ مى‌گويند. آنگاه كه به آنان گفته مى‌شود در زمين فساد نكنيد مى‌گويند ما اصلاح كنندگانيم. بدانيد كه آنان فساد كننده هستند ولى خودشان نمى‌فهمند. هنگامى كه به آنان گفته مى‌شود شما هم مانند بقيه مردم ايمان آوريد مى‌گويند آيا مانند سفيهان ايمان بياوريم بدانيد كه آنان سفيهانند ولى خودشان نمى‌دانند. هنگامى كه ايمان آورندگان را ملاقات كنند مى‌گويند ايمان آورديم ولى وقتى با شياطينشان خلوت كنند مى‌گويند ما با شماييم و ما مؤمنين را استهزاء مى‌كرديم. خداوند آنان را به مسخره مى‌گيرد و به آنان مهلت مى‌دهد كه در طغيان خود متحير بمانند» .

هنگامى كه منافقين با چنين عذرها و كلماتى با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رو به رو شدند، آن حضرت با بزرگوارى خود ظاهر سخن آنان را پذيرفت و باطن آنان را به خدا واگذار كرد. اما جبرئيل بر آن حضرت نازل شد و گفت: يا محمد، خداوند علىّ اعلى به تو سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد:

اين متمرّدان را - كه درباره بيعت شكنى آنان نسبت به على و آمادگى آنان براى مخالفت با او به تو خبرهايى رسيده - به خارج شهر مدينه ببر، جايى كه عجايب آنچه خداوند بر على كرامت كرده را به آنان نشان دهى كه اكنون او را در جاى تو قرار داده و جانشين تو كرده در زمين و كوه‌ها و آسمان و ساير آنچه خدا خلق كرده چه اطاعت كنندگانى براى او قرار داده است، تا بدانند كه ولى خدا از آنان بى‌نياز است، و انتقام خود را از آنان باز نمى‌دارد مگر به امر خدايى كه درباره او و آنان برنامه‌اى دارد كه آن را به انجام مى‌رساند، و حكمتى دارد كه به آن عمل مى‌كند و به موجب آن اراده خود را پيش مى‌برد.

با اين دستور الهى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به آن جماعتى كه درباره آنان خبرهايى از مخالفت با على عليه‌السلام رسيده بود، دستور حركت به بيرون شهر مدينه را داد. آنان همراه حضرت آمدند تا در دامنه يكى از كوه‌هاى اطراف مدينه مستقر شدند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: يا على، خداوند عزّ و جلّ اينان را به نصرت و يارى تو و آمادگى در خدمتت و جديت در اطاعت تو امر فرموده است. اگر از تو اطاعت كنند براى آنان خير است و در بهشت خدا پادشاهان دائمى و غرق در نعمت خواهند بود، ولى اگر با تو مخالفت كنند براى آنان شرّ است و به جهنم خواهند رفت و در آنجا دائمى و معذب خواهند بود.

سپس حضرت رو به آن گروه منافق كرد و فرمود: بدانيد كه اگر شما از على اطاعت كنيد سعادتمند مى‌شويد، و اگر با او مخالفت كنيد شقاوتمند مى‌گرديد. خداوند هم او را از شما بى‌نياز ساخته با كسانى كه به شما نشان خواهد داد و با چيزهايى كه به شما نشان خواهد داد.

سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، از پروردگارت بخواه به جاه محمد و آل طيبين او - كه تو بعد از محمد سيد آنان هستى - كه اين كوه‌ها را براى تو به آنچه مى‌خواهى تبديل كند !

اميرالمؤمنين عليه‌السلام از پروردگار اين درخواست را نمود، و آن كوه‌ها تبديل به نُقره شدند و آن حضرت را صدا زدند: اى على، اى وصى رسول رب العالمين، خداوند ما را براى تو آماده كرده كه اگر خواستى در امر خلافت خود خرج كنى. هر گاه ما را بخوانى ما با پاسخ مثبت در اختيار تو هستيم تا حكم خود را درباره ما اجرا فرمايى و امر خود را درباره ما به انجام رسانى.

سپس همه آن كوه‌ها به طلاى سرخ تبديل شدند و همان سخنان را تكرار كردند.

بعد از آن به مُشك و عنبر و عبير و جواهر و ياقوت تبديل شدند، و به هر كدام كه تبديل مى‌شدند اميرالمؤمنين عليه‌السلام را چنين صدا مى‌زدند: يا ابا الحسن، اى برادر پيامبر، ما مُسخَّر فرمان توايم. هرگاه خواستى ما را در هر موردى خرج كنى صدايمان بزن تا پاسخ مثبت به تو دهيم و به هر چيزى كه تو مى‌خواهى تبديل شويم ! !

در اينجا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همه آنان فرمود: متوجه شديد كه خداوند عز و جل چگونه على عليه‌السلام را با آنچه كه مى‌بينيد، از اموال شما مستغنى كرده است ؟

سپس فرمود: يا على، از خداوند به جاه محمد و آل طيبين او - كه تو بعد از محمد آقاى آنان هستى - بخواه كه درختان اين زمين را به مردانى غرق در اسلحه، و صخره‌هاى آن را به شيرها و پلنگ‌ها و افعى‌ها تبديل نمايد.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام از خدا اين درخواست را نمود، و آن كوه‌ها و تپه‌ها و روى زمين از مردان غرق در اسلحه پر شد كه در برابر يكى از آنان ده هزار نفر از آن منافقين تاب مقاومت نداشتند.

همچنين از شيران و پلنگان و افعى‌ها پر شد به گونه‌اى كه در آن كوه‌ها و زمين‌ها و تپه‌ها جاى خالى باقى نماند.

همه آنان صدا مى‌زدند: يا على، اى وصى رسول اللّه، ما آماده‌ايم و خدا ما را در اختيار تو قرار داده و به ما دستور داده تو را اجابت كنيم هر گاه كه ما را فرا خوانى براى

تسليم هر كس كه ما را بر او مسلط گردانى. پس هر گاه خواستى ما را صدا بزن تا تو را اجابت كنيم، و به هر چه مى‌خواهى ما را امر كن تا تو را اطاعت نماييم.

يا على، اى وصى رسول اللّه ! براى تو نزد خداوند آن مقام عظيمى است كه اگر از او درخواست كنى همه زمين و جوانب آن را مانند كيسه‌اى در بسته در اختيار تو قرار دهد مى‌پذيرد، و يا اگر درخواست كنى آسمان را براى تو به زمين بياورد مى‌آورد، و يا بخواهى زمين را به آسمان ببرد انجام مى‌دهد.

اگر بخواهى درياهاى شور آن را به آب گوارا يا روغن ياسمن و يا روغن خوشبوى بان⁽¹⁾و يا هر كدام از نوشيدنى‌ها يا روغن‌ها كه بخواهى تبديل كند، اين كار را مى‌كند. اگر بخواهى درياها را منجمد كند و بقيه جاهاى زمين را دريا قرار دهد مى‌كند.

بنا بر اين، از تمرد اين سركشان و مخالفت اين مخالفين محزون مباش. آنگاه كه دنياى اينان به پايان رسد به گونه‌اى خواهد شد كه گويى در اين دنيا نبوده‌اند، و هنگامى كه آخرت به سراغ آنان مى‌آيد به گونه‌اى خواهد بود كه گويى از اول آنجا بوده‌اند.

يا على، آنچه اينان را با كفر و فسق و تمردشان از اطاعت تو، مهلت داده همان است كه فرعون صاحب ميخ‌ها و نمرود بن كنعان و ادعا كنندگان الوهيت از طاغيان و نيز طاغى‌ترين طاغيان يعنى ابليس رئيس همه گمراهى‌ها را مهلت داده است. نه تو و نه آنان براى دار فنا خلق نشده‌ايد، بلكه همگى براى دار بقا خلق شده‌ايد و از خانه‌اى به خانه‌اى منتقل مى‌گرديد. خداى تو هم نيازى نمى‌بيند كه كسى سياست اين منافقين و تنظيم امورشان را بر عهده بگيرد. خدا مى‌خواست شرافت تو را بر اينان ثابت كند و اينكه تو با فضل خود از آنان جدا هستى، و اگر بخواهد آنان را هدايت مى‌كند.⁽²⁾

امامت غديرى از مَفاخر اميرالمؤمنين عليه‌السلام

امامت غديرى از مَفاخر اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽¹⁾

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: من هفتاد فضيلت و منقبت دارم كه احدى از اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آنها با من شريك نيستند. سپس حضرت به طور مفصل آن فضايل را برشمرد تا آنكه در پنجاه و يكم فرمود: و اما پنجاه و يكم، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم مرا براى همه مردم منصوب نمود و فرمود: «من كنت مولاه فعلى مولاه» . پس ظالمين دور از رحمت خدا باشند و عذاب خدا بر آنان باد.⁽²⁾

در جايى ديگر، سليم مى‌گويد: ابوذر و سلمان و مقداد برايم نقل كردند، و سپس از على عليه‌السلام شنيدم: مردى بر على بن ابى‌طالب عليه‌السلام فخر نمود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به على عليه‌السلام فرمود:

اى على، تو بر همه عرب فخر كن⁽³⁾، كه تو از نظر پسر عمو و پدر و برادر از همه بزرگوارتر هستى. تو خودت و نَسَبَت و همسرت و فرزندانت و عمويت از همه بزرگوارتريد. تو در تقديم جان و مالت از همه بالاتر، و در بردبارى از همه كامل‌تر، و در اسلام از همه پيشتر و از نظر علم از همه بيشتر هستى.⁽⁴⁾

غدير در مفاخره اميرالمؤمنين با امام حسين عليهماالسلام

غدير در مفاخره اميرالمؤمنين با امام حسين عليهماالسلام⁽⁵⁾

مفاخره بين معصومين عليهم‌السلام براى بيان فضايل ايشان به صورت زيبايى است كه در تاريخ به خوبى ثبت مى‌شود. روزى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اميرالمؤمنين عليه‌السلام نشسته بودند كه امام حسين عليه‌السلام وارد شد، در حالى كه شش سال از عمر او مى‌گذشت.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام پرسيد: يا رسول اللّه، كداميك از ما دو نفر نزد شما محبوب‌تر هستيم ؟ امام حسين عليه‌السلام عرض كرد: پدرجان، هر كدام از ما شرافت و فضيلتش بالاتر باشد نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله محبوب‌تر و مقرب‌تر است. اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: اى حسين،

حاضرى افتخارات خود را در برابر هم بگوييم ؟ عرض كرد: پدرجان، اگر شما مايل باشيد، من حاضرم !

اميرالمؤمنين عليه‌السلام فرمود: يا حسين، من اميرالمؤمنينم، من لسان صادقينم، من وزير مصطفايم ... ، من آن نعمت خداى تعالى هستم كه بر خلقش ارزانى داشته است. منم آن كسى كه خداوند تعالى در حق من فرموده: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُم الإسلامَ دينا» ، پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمان مؤمن است و دينش كامل است ... ، من نبأ عظيمى هستم كه خدا در روز غدير خم دين را با او كامل نمود. منم آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره‌ام فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ ... .

امام حسين عليه‌السلام هم مطالبى فرمود و در پايان عرضه داشت: شما نزد خداوند از من افضل هستى، ولى من از نظر پدران و مادران و اجداد بر شما فخر مى‌نمايم ! سپس امام حسين عليه‌السلام با پدر هم‌آغوش شدند و يكديگر را بوسيدند ... .⁽¹⁾

وصيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام در دوران غربت غدير

وصيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اميرالمؤمنين عليه‌السلام در دوران غربت غدير⁽²⁾

پيش‌بينى و آينده‌نگرى مُبلِّغ اعظم غدير آن قدر دقيق بود كه حتى وظيفه جانشينش را در زمانى كه مردم غدير را تنها بگذارند تعيين فرمود. اين به معناى محوريت تمام عيار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى غدير حتى در دورانى است كه خودش حضور نداشته باشد. اميرالمؤمنين عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من وصيت كرد و فرمود: يا على، اگر گروهى يافتى كه به كمك آنان بجنگى حق خود را طلب كن، و گرنه در خانه‌ات بنشين؛ چرا كه من پيمان تو را در روز غدير خم گرفته‌ام كه تو وصى و خليفه من و صاحب اختيار مردم نسبت به خودشان هستى. مَثَل تو مثل بيت‌اللّه الحرام است. مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.⁽³⁾

سنت الهى و قانون عقلى در غدير

سنت الهى و قانون عقلى در غدير⁽¹⁾

اگر كسى اهداف و مقاصد اديان آسمانى - به ويژه اسلام - را مرور كند، و نيز سيره و زندگى انبياء گذشته را مطالعه نمايد، و بدون تعصب در خصوص رابطه ميان امام معصوم و بشرِ نيازمند خوب تأمل كند، بى‌ترديد نصب و معرفى جانشين از طرف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را عاقلانه‌ترين و ضرورى‌ترين كار خواهد شمرد.

آيا مى‌دانيد همه انبياء بزرگ جانشين و خليفه داشتند ؟ در روايات آمده است:

اوصياء انبيا عليهم‌السلام: وصى آدم عليه‌السلام: پسرش شيث عليه‌السلام، وصى و جانشين نوح عليه‌السلام: سام عليه‌السلام، وصى ابراهيم عليه‌السلام: اسماعيل عليه‌السلام، وصى موسى عليه‌السلام: يوشع بن نون عليه‌السلام، وصى داوود عليه‌السلام: سليمان نبى عليه‌السلام، وصى عيسى عليه‌السلام: شمعون عليه‌السلام.⁽²⁾

آيا اين سنت و قانون الهى و طبيعى وقتى به پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رسيد به يكباره نسخ شده و كار مديريت و رهبرى و تعيين آن به مردم سپرده شد ؟ ! اين است كه شيعه بر اساس تعاليم الهى و نصوص فراوان مى‌گويد: خاتم الانبياء صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم قطعا وصى و جانشين دارد كه او خاتم اوصياء عليهم‌السلام است، و آن شخص به تصريح نبوى اميرمؤمنان على عليه‌السلام مى‌باشد.

عالم اهل‌سنت شيخ محمد عبدالعال - كه پس از مدت‌ها تحقيق مذهب تشيع را برگزيد - در مصاحبه‌اى مى‌گويد: ... از مهم‌ترين كتاب‌هايى كه خوانده‌ام كتاب «المراجعات» است، كه چيزى بر ايمان من نيافزود و تنها بر معلوماتم اضافه شد. تنها حادثه‌اى كه مرا به ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام رهنمون ساخت اين بود كه:

روزى در پياده‌رو رو به روى مغازهى يكى از اقوامم نشسته بودم. مغازه‌اى كوچك بود. شنيدم صاحب مغازه به يكى از نوه‌هاى خود امر مى‌كند كه به جاى او در مغازه بنشيند تا نماز عصر را به جا آورد.

من به فكر فرو رفتم كه چگونه يك نفر صاحب مغازه مغازه خود را رها نمى‌كند تا به نماز برود، مگر آنكه كسى را به جاى خود قرار دهد تا بتواند حافظ اموالش باشد. حال چگونه ممكن است كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امتى را بدون امام و جانشين رها كند ؟ ! به خدا سوگند كه هرگز چنين نخواهد بود.⁽¹⁾

به بيانى ديگر:

از سنن علمى بشر كه از سنن الهى سرچشمه گرفته اين است كه هر حكيم و فيلسوف و عالم و صانع و مربى و صاحب نظرى شاگردانى تربيت مى‌كند، تا حافظ ميراث علمى و نگهبان سنن فكرى و مربى تربيت مخصوص آنها باشند. و نيز در حيات خودشان، در مراجعات اشخاص، پاسخ مسائل و حل مشكلات را به وى ارجاع داده و تلويحا او را معرفى مى‌نمودند.

لذا ابوعلى سينا در مقاله وهم الهيات شفا مى‌گويد: ناگزير پيامبر بايد براى ابقاى سنن و شريعتى كه به منظور مصالح امور انسانى آورده است تدبيرى عظيم مى‌انديشيد. پس جانشين قرار دادن با نص صريح به نظر درست نزديك‌تر است، و بر سنت گزار واجب است اطاعت كسى را كه به جانشينى خود معرفى مى‌نمايد بر پيروان خود واجب گرداند.

اين سنت علمى و عقلى و تشريعى را قرآن با نص صريح در بيش از 190 آيه بيان فرموده، و از قصص گذشتگان انبيا و رسولان عليهم‌السلام، بر حسب تمثيل نشانه‌ها داده است، مانند: نقيب و سبط و امام و وصى، كه همگى منصوب و منصوص بوده‌اند.

در اسلام نيز مقام شامخ نبوت و پيامبرى موهبت الهى است كه از پيام دهنده به اقتضاى حكمت به شايسته‌ترين پرورش يافته مكتب ربوبى سپرده شده است. مقام و منصب عالى خلافت هم بايد با متناسب با مقام نبوت باشد.

لذا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اميرالمؤمنين عليه‌السلام را نفس خود خواند، و به فرمان آسمانى به خلافت منصوص منصوب فرمود، و تمام جزييات متصور امورات احتمالى در آخرين پيام خود بيان فرموده است.

حكمت امامت

حكمت امامت⁽¹⁾

سواى اينكه اصل اعتقاد شيعه در مسئله امامت و غدير «نَصبٌ مِنَ اللّه‌ِ» است و عقول بشر در اين مسئله هيچ راهى ندارد، ولى از باب حجت بر خصم و استدلال بر مخالفين، پرسش اساسى اين است كه چرا حضرت على عليه‌السلام از طرف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله معرفى شد و اساسا حكمت و فلسفه تحقق غدير چيست ؟

آيا پديد آوردن غدير خم و در واقع تعيين جانشين از طرف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، امرى معقول و ضرورى بود ؟

يا سخن اهل‌سنت صحيح است؛ كه مى‌گويند: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى خود جانشين مشخص نكرد و خلافت و مديريت پس از خود را به مردم سپرد تا آنان خود جانشين را انتخاب كنند ؟⁽²⁾

از ديدگاه شيعه⁽³⁾

پيامبر اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله محال است كه براى دين و دنياى مردم جانشين تعيين نكرده باشد. چرا ؟ چون اگر رئيس قومى و بزرگى بخواهد از ميان قومش برود، عقلا ميگويند: بايد آن قوم را بى‌سرپرست نگذارد. چه رسد به اينكه سفر آخرت باشد و ديگر به ميان قومش برنخواهد گشت. به ويژه اگر آن بزرگ و سرور، دلسوز و مهربان باشد. در اين صورت حتما كسى را معين ميكند، تا در نبود او كارها، مسائل پيش آمده و ... معطل نماند.

انسان با نهاد خداداى خود درك مى‌كند كه هرگز جامعه‌اى مانند يك كشور يا يك شهر يا ده يا قبيله و حتى يك خانه كه از چند تن انسان تشكيل شده، بدون سرپرست و زمامدارى كه چرخ جامعه را به كار اندازد و هر يك از اعضاى جامعه را به وظيفه اجتماعى خود وادارد، نمى‌تواند به بقاى خود ادامه دهد و در كمترين زمانى متلاشى شده وضع عموميش به هرج و مرج گرفتار خواهد شد.

به همين دليل كسى كه زمامدار و فرمانرواى جامعه‌اى است (اعم از جامعه بزرگ يا كوچك) و به جايگاه خود و بقاى جامعه عنايت دارد، اگر بخواهد به طور موقت يا غير موقت از سر كار خود غيبت كند، حتما جانشيتى به جاى خود مى‌گذارد، و هرگز حاضر نمى‌شود كه قلمرو فرمانروايى و زمامدارى خود را سر خود رها كرده و از بقا و زوال آن چشم پوشد.

رئيس خانواده‌اى كه براى سفر چند روزه يا چند ماهه مى‌خواهد خانه و اهل خانه را وداع كند، يكى از آنان يا كسى ديگر را براى خود جانشين معرفى مى‌كند و امور منزل را به وى مى‌سپارد.

رئيس مؤسسه يا مدير مدرسه يا صاحب مغازه‌اى كه كارمندان يا شاگردان چندى زيردست دارد، حتى براى چند ساعت غيبت نيز يكى از آنان را به جاى خود مى‌نشاند و ديگران را به وى ارجاع مى‌كند.

اسلام دينى است كه به نص كتاب و سنت بر اساس فطرت استوار است. اسلام آئينى اجتماعى است كه هر آشنا و بيگانه اين نشانى را از سيماى آن مشاهده مى‌كند، و عنايتى كه خدا و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اجتماعى بودن اين دين مبذول داشته‌اند هرگز قابل انكار نبوده و با هيچ چيز ديگر قابل مقايسه نيست.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز مسئله تشكيل اجتماع را در هر جايى كه اسلام در آن نفوذ پيدا مى‌كرد، ترك نمى‌فرمود. هر شهر يا دهكده‌اى كه به دست مسلمين ميافتاد، در اولين فرصت والى و عاملى در آنجا نصب و زمام اداره امور مسلمين را به دست وى

مى‌سپرد. حتى در لشگرهايى كه به جهاد اعزام مى‌فرمود، گاهى براى اهميت مورد بيش از يك رئيس و فرمانده به نحو ترتب براى ايشان نصب مى‌نمود. حتى در جنگ موته چهار نفر رئيس تعيين فرمود، كه اگر اولى شهيد شد دومى و اگر دومى شهيد شد سومى را و همچنين ... به رياست و فرماندهى بشناسد.

همچنين به مسئله جانشينى عنايت كامل داشت و هرگز در موارد لزوم از نصب جانشين فروگذارى نمى‌كرد، و هر وقت از مدينه غيبت مى‌فرمود مسئول و متولى به جاى خود معين مى‌كرد. حتى در موقعى كه از مكه به مدينه هجرت مى‌كرد، براى اداره چند روزه امور شخصى خود در مكه و پس دادن امانت‌هايى كه از مردم نزد حضرت بود، على عليه‌السلام را جانشين خود قرار داد. همچنين پس از شهادت نسبت به بدهى‌ها و كارهاى شخصى خود على عليه‌السلام را جانشين نمود.

شيعه مى‌گويد: به همين دليل هرگز متصور نيست كه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رحلت كند و كسى را جانشين خود قرار ندهد و سرپرستى براى اداره امور مسلمين و گرداندن چرخ جامعه اسلامى نشان ندهد.⁽¹⁾

به راستى چه كسى مى‌تواند از پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عاقل‌تر و مهربان‌تر باشد ؟ رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اندازه‌اى نسبت به امت دلسوز و مهربان بود كه حتى در سفر چند روزه‌اى كه مى‌رفت، فرد يا افرادى را به جاى خويش معين مى‌نمود.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فتنه‌ها و گرفتارى‌هايى كه پس از رحلتش دامنگير جامعه اسلامى شد و فسادهايى كه در پيكره اسلام رخنه كرد، مانند حكومت آل‌مروان و غير ايشان - كه آيين پاك را فداى ناپاكى‌ها و بى بند و بارى‌هاى خود ساختند - به تفصيل خبر داده است.⁽²⁾پيامبرى كه از جزئيات حوادث و گرفتارى‌هاى سال‌ها و هزاران سال پس از خود غفلت نكند و سخن گويد، چگونه ممكن است از مهم‌ترين وضعى كه در اولين لحظات پس از شهادتش به وجود مى‌آيد غفلت كرده و يا كوتاهى كند ؟ !

آيا ممكن است رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به طبيعى‌ترين و عادى‌ترين كارها مانند خوردن و نوشيدن و خوابيدن صدها دستور و سفارش صادر كند، ولى از چنين مسئله با ارزشى به كلى سكوت ورزيده و كسى را به جاى خود تعيين نفرمايد و همه چيز را در اين امر خطير و جنجال براگيز به مردم بسپارد ؟ !

شيعه طبق آنچه از تعاليم اسلامى به دست آورده معتقد بوده و هست كه آنچه براى جامعه در درجه اول اهميت دارد روشن شدن تعاليم اسلام و فرهنگ دينى، و در درجه دوم جارى شدن كامل آنها در ميان جامعه است.

قطعا اين دو مقصود به دست كسى بايد انجام شود كه عصمت و مصونيت خدايى داشته باشد، و گرنه ممكن است كسانى مصدر حكم يا مرجع علم قرار گيرند كه در زمينه وظايف محوّله خود، از انحراف فكر يا خيانت سالم نباشند و تدريجا ولايت عادلانه الهى و اسلامى به سلطنت استبدادى و ملك‌كسرايى و قيصرى تبديل شود، و معارف پاك دينى مانند اديان ديگر دستخوش تحريف و تغيير دانشمندان بوالهوس و خودخواه گردد.

و تنها كسى كه به تصديق پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تمام اعمال و اقوال خود مُصيب و روش او با كتاب خدا و سنت تطابق كامل داشت اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بود.⁽¹⁾

اگر كسى كه در مسائل اعتقادى يا احكام شرعى كه توضيح آن در قرآن و كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيامده پرسش يا انتقاد و شبهه‌اى داشت، به چه كسى بايد مراجعه و اعتماد كند ؟ چرا كه مى‌دانيم زمانى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت:

از يك سو بسيارى از جزئيات احكام براى توده مردم بيان نشده بود و با پيش آمدهاى تازه حكم شرعى آن بايد مشخص مى‌شد.

از سوى ديگر، افراد تازه مسلمان در امور اعتقادى و معرفتى كه تفصيل آن در كتاب و سنت نبوى نبود پرسش‌هاى فراوانى داشتند.

از جهت سوم، اشخاصى انديشمند و گروه‌هاى بسيارى از ديگر مناطق، براى تحقيق در مورد دين اسلام و يا نقد و انتقاد از آن به مكه و مدينه مى‌آمدند.

از جهت چهارم، هنوز چند سال از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نگذشته بود كه در موضوعات روشنى مانند احكام نماز و تيمم و ده‌ها موضوع اعتقادى ديگر، اختلافات شديدى پديد آمد.

آيا براى اين همه نياز و ضرورت، خداى متعال و رسول او علاج و چاره‌اى تدارك نديده بودند ؟ ! آيا ضرورت ندارد براى آئينى كه هنوز بسيار نوپاست و از هر جهت نياز به حفاظت و حمايت و دفاع دارد، نگهبان و حافظ و سرپرست معين شود ؟

پرسش مهم ديگر اينكه: چرا و به چه دليل برخى از مسلمانان در امور دينى، به افرادى مانند: ابوحنيفه، شافعى، احمد بن حنبل و ... مراجعه نموده و ايشان را در مسائل دينى به امامت برگزيدند ؟ ! به كدام دليل سخن و حُكم افرادى مانند ابن‌حنبل و شافعى و ابوحنيفه حجت است و مورد رضاى خدا و رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌باشد ؟ واقعا به چه دليل و مدرك و با كدام روايت ؟

شيعه اماميه براى پيروى از امام على عليه‌السلام و ديگر اهل‌بيت عليهم‌السلام در امور دينى و دنيوى، ده‌ها سند و مدرك محكم و قطعى دارد. مانند: آيه تطهير، حديث غدير، حديث ثقلين، حديث سفينه و ... ، كه برخى از روايت‌ها را اكثريت متفكران اسلامى (از هر فرقه) گزارش نموده‌اند.

و از منظر ديگر:

امت بى‌امام همانند كشتى بى‌ناخدا و راه بى‌علامت و شب بى‌چراغ است. اگر غدير و رهبرى الهى نباشد، استعدادها شكوفا نمى‌شود. در كنار پيشرفت امروز دنيا، هر روزه مى‌بينيم كه فساد و جنايت نيز پيشرفت مى‌كند. يعنى بال علم و تكنولوژى حركت مى‌كند، ولى بال معنويت شكسته است. آرى، اين است سيماى انسانِ بدون غدير ! يعنى بدون رهبرى الهى در جهان !

خيلى تعجب است از كسانى كه مى‌گويند: پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت و كسى را به جانشينى تعيين نكرد ! مگر در تاريخ پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌خوانيم: هر گاه قبيله‌اى مسلمان مى‌شدند، فورا براى آنان حاكم و پيشوا تعيين مى‌فرمود. هر گاه لشكرى اعزام مى‌كرد براى آنها فرمانده تعيين مى‌فرمود، و همين كه به مدينه هجرت كرد در مكه براى خود جانشين مشخص نمود.

ابوعلى سينا مى‌گويد: چگونه باور كنيم خداى حكيمى كه از مژه چشم و گودى كف پا غفلت نكرده، از رهبرى مردم غافل شده است ؟ مگر قرآنى كه هر كس مى‌تواند آيه‌اى - آيات كلى، مطلق و يا متشابه - از آن را دستاويز اهداف خود كند، بدون مفسّر معصوم - مانند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - قابل تكيه است ؟ از همين رو پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سفارش نمود تا همگان به هر دو ثقل - كتاب خدا و اهل‌بيت عليهم‌السلام - تمسك جويند تا گمراه نشوند.

تعيين امام معصوم

تعيين امام معصوم⁽¹⁾

بشر هميشه در جستجوى راهى است كه او را قطعا به هدف برساند، و اين دست يافتنى نيست مگر در سايه مصونيت از خطاهاى عمدى و سهوى. بين تمام اديان جهان تنها مذهب شيعه است كه مى‌تواند اين ادعا را با ضمانت الهى داشته باشد.

يعنى امامان معصوم عليهم‌السلام رهبران و مقتدايان دينى ما هستند كه از طرف خداوند عصمتشان از هر خطايى تضمين شده است. در سايه عصمت، شيعه مطمئن است راهى كه در پيش گرفته درست بوده و همان است كه خداوند از بندگانش طلب كرده است. اين پايه‌اى بود كه در غدير با عبارات مختلف از آن ياد شد.

ضمانت الهىِ امامتِ غدير با عصمت

ضمانت الهىِ امامتِ غدير با عصمت⁽²⁾

در آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... »⁽³⁾- كه پيش از سفر حجة الوداع و در

مدينه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد - خط ارتباط غدير با قرآن و نيز مسئله عصمت بسيار زيبا به تصوير كشيده شده است، و جا دارد آن را اينگونه به خاطر بسپاريم:

قرآن ولايت نبوى را اثبات مى‌كند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان آيه را در غدير به عنوان شاهد بر ولايت خود ذكر مى‌كند. آنگاه ولايت اميرالمؤمنين و امامان عليهم‌السلام را به عنوان تفريع و ادامه ولايت خود بيان مى‌كند. سپس اين ولايت را به معناى تصميم گيرندگان در همه امور مردم توضيح مى‌دهد. آنگاه با ذكر ولايت سه امام، استمرار آن را از بقيه فرازهاى غدير به ما مى‌فهماند.

تأكيد خاص اين حديث بر جمله «لَيسَ لَهُم مَعَهُ أمرٌ» است، يعنى با وجود آنان براى مردم امرى و اختيارى نيست. بايد گفت: قوام ولايت مطلقه امامان عليهم‌السلام به همين نكته است، يعنى اگر آنان صاحب فرمان على الاطلاق باشند هيچ كس ديگرى - حتى خود كسى كه درباره‌اش تصميم گيرى مى‌شود - نبايد حق دخالت و رأى و نظر در آن موضوع داشته باشد.

ضمانت چنين فرمان قاطعى عصمت الهى است كه فقط درباره امامان عليهم‌السلام وجود دارد؛ و هر كسى را متقاعد مى‌كند كه در برابر دستور و نظر مبارك معصوم عليهم‌السلام خود را تخطئه نمايد و فرمان او را مقدم بداند، كه در واقع فرمان خدا را مقدم داشته است.

اطاعت خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و صادقين

اطاعت خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و صادقين⁽¹⁾

پس از انجام حجة الوداع و پيش از غدير، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وارد مكه شد و يك روز در آن اقامت گزيد. اينجا بود كه جبرئيل آيات اول سوره عنكبوت را آورد و فرمود: اى محمد، بخوان: «أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا يُفْتَنُونَ ... »⁽²⁾: «آيا مردم گمان كرده‌اند كه رها مى‌شوند با همين كه بگويند ايمان آورديم، بدون آنكه امتحان شوند ... » .

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيد: اى جبرئيل، اين فتنه كدام است ؟ جبرئيل گفت: اى محمد، خداوند سلامت مى‌رساند و مى‌فرمايد: من قبل از تو پيامبرى نفرستاده‌ام مگر آنكه هنگام سر آمدن روزگارش به او امر كرده‌ام كسى را بر امتش خليفه قرار دهد كه قائم مقام او باشد و سنت و احكامش را براى آنان احيا كند.

كسانى كه مطيع خدا باشند در آنچه پيامبر به آنان امر مى‌كند صادقين و راستگويانند، و كسانى كه مخالف امر او (و بر ضد او) باشند كاذبين و دروغگويانند ... .⁽¹⁾

اين آيات به مردم در دو جبهه ايمان و عمل وعده امتحان داد، تا به ظاهرِ آراسته با نام اسلام دل خوش نكنند؛ و براى هضم آسان‌تر مطلب خبر داد كه همه امت‌هاى قبل نيز مورد امتحان قرار گرفته‌اند؛ و هدف را در كوتاه‌ترين عبارت بيان كرد كه شناخته شدن واقع گرايانه مردم است.

يعنى صادقين در ادعاى ايمان بايد از كاذبين به طور علنى شناخته شوند، به طورى كه ابهام نفاق و دورويى نتواند آن را بپوشاند. و حقا اين امتحان در پذيرش ولايت على عليه‌السلام تحقق يافت كه كاذبين بى‌پروا آن را انكار كردند و بر گفته خود پافشارى كردند.

ارزش دادن به انتخاب مردم در مقابل انتخاب خدا

ارزش دادن به انتخاب مردم در مقابل انتخاب خدا⁽²⁾

پيداست كه بشر خوب مى‌داند انتخاب صاحب نظرانش به انتخاب خداوند نمى‌رسد. اين چيزى بود كه در تاريخ خلفاى منتخب سقيفه عملاً بر همه معلوم گرديد؛ كه خلفاى غاصب در جهات ظلم و جهل و بى‌لياقتى و گناه، سرآمد روزگار خود بودند.

مى‌بينيم براى التيام اين نقص بشرى، در صحيفه ملعونه دوم - كه پس از غدير در مدينه و در خانه ابوبكر توسط رؤساى منافقين نوشته شد - وصله‌اى بى‌مايه به سخنان خود افزوده‌اند كه «بر اهل هر زمانى، كسى كه صلاحيت خلافت را دارد مخفى نمى‌ماند» ، ولى تاريخ به خوبى نشان مى‌دهد كه بر اهل هر زمانى آنكه صلاحيت خلافت را داشته مخفى مانده است ! چنانكه به جاى على بن ابى‌طالب عليه‌السلام كه از هر جهت صلاحيت خلافت داشت، نالايق‌ترين افراد جاى او را گرفتند. عبارت صحيفه را بنگريد:

بر مسلمين واجب است كه پس از رحلت هر خليفه‌اى، صاحب نظران جمع شوند و مشورت كنند و هر كس را كه مستحق خلافت ديدند امير خود نمايند و او را صاحب اختيار مسلمين قرار دهند؛ چرا كه بر اهل هر زمانى كسى كه صلاحيت خلافت را دارد مخفى نمى‌ماند.

غدير روز معرفى اولو الامر

غدير روز معرفى اولو الامر⁽¹⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز معرفى اولو الامر» و «روز معرفى اولى به نفس» است:

غدير روز تبيين پر عمق‌ترين واژه رسالت انبياء عليهم‌السلام بود و بايد معناى «اولو الامر» در چهارچوبى واضح و بى‌نقاب روشن مى‌شد. ولايت على عليه‌السلام در سايه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»⁽²⁾، و ولايت امامان با استناد به «أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ»⁽³⁾چنان تبيين گرديد،

كه ولايت و صاحب اختيارى مطلق اهل‌بيت عليهم‌السلام تا ابد از متن قرآن درخشيد و به ابديت قرآن پيوست.

همچنين غدير روزى بود كه ولايت از متن قرآن ترجمه شد و لغت نامه‌ها از تبيين آن عاجز ماندند. آن روز كلمه فشرده «مَوْلى» با آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»⁽¹⁾تفسير شد، كه هم صاحب اختيارى مطلق را رساند و هم قِرانِ نبوت و ولايت را ثابت كرد.

بلافصل بودن امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام

بلافصل بودن امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽²⁾

نام على بن ابى‌طالب عليه‌السلام به عنوان امام بلافصل بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و اولين شخص در خط امامت به طور شاخص ذكر شده، تا پس از تثبيت امامتِ او اين رشته ادامه يابد و يازده امام بعد هم يكى پس از ديگرى آن را به سر منزل قيامت برسانند.

در مواضع مختلف خطبه پس از ذكر نام اميرالمؤمنين عليه‌السلام بلافاصله به امامان پس از او اشاره شده، و نكته‌اش اين است كه خداوند به عنوان نائب خود، اين صاحب اختياران را تا روز قيامت - به طور متصل - براى مردم تعيين كرده است، و چنان حجتش را بر مردم تمام كرده كه به راحتى بتوان شاهراه مستقيم را از بيراهه تشخيص داد و براى كسى هم عذرى باقى نماند.

پيش بينى‌هاى امامت در خطبه غدير

اشاره

پيش بينى‌هاى امامت در خطبه غدير⁽³⁾

محور غدير امامت بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه با ژرف نگرى و آينده بينى دقيق - كه در هيچ يك از اديان و ملل جهان نظير ندارد - پيش‌بينى شده است. اين پيش‌بينى‌ها در جهات زير قابل توجه است:

1 - انتخاب بهترين مولى

يافتن فردى مناسب براى يك مقام تا وقتى در اختيار بشر باشد احتمال خطا در آن راه دارد. وقتى مسئله به عظمت جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد كوچك‌ترين اشتباه بزرگ‌ترين ضررها را به دنبال خواهد داشت. در اين مرحله خدا بر مسلمانان منت گذاشت و اين انتخاب را خود بر عهده گرفت. بر همه واضح است كه انتخاب خداوند نه تنها احتمال اشتباه ندارد، بلكه قطعا بهترين انتخابى خواهد بود كه فوق آن تصور نمى‌شود.

2 - معرفى دوازده امام عليهم‌السلام تا آخر دنيا

نكته بسيار مهم و قابل توجه در غدير، يكسره كردن مسئله جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا آخرين روز دنيا بود. در غدير فقط اميرالمؤمنين عليه‌السلام معرفى نشد، بلكه دوازده امام معصوم عليهم‌السلام به عنوان سلسله لا ينقطع امامت تعيين شدند.

البته بايد هم چنين مى‌شد، زيرا آنچه درباره تعيين جانشين اول پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ضرورت داشت دقيقا در مراحل بعد نيز تا آخر دنيا مورد توجه بود، و به همان دليل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رشته جانشينى خود تا روز قيامت را در غدير بيان كردند و دوازده امام عليهم‌السلام را يكجا به مردم معرفى نمودند، و بر حضور آنان به عنوان امام در همه اعصار تأكيد كردند و امامت هركس ديگرى را به هر دليلى و در هر مقامى و با هر نسبتى به صراحت نفى كردند.

3 - تعيين امام معصوم

بشر هميشه در جستجوى راهى است كه او را قطعا به هدف برساند، و اين دست يافتنى نيست مگر در سايه مصونيت از خطاهاى عمدى و سهوى. بين تمام اديان و مذاهب جهان تنها مذهب شيعه است كه مى‌تواند اين ادعا را با ضمانت الهى داشته باشد.

يعنى امامان معصوم عليهم‌السلام رهبران و مقتدايان دينى ما هستند كه از طرف خداوند عصمتشان از هر خطايى تضمين شده است. در سايه عصمت، شيعه مطمئن است

راهى كه در پيش گرفته درست بوده و همان است كه خداوند از بندگانش طلب كرده است. اين پايه‌اى بود كه در غدير با عبارات مختلف از آن ياد شد.

4 - معدن علم

تأكيدى كه در غدير براى مقام امامت بود اطمينان دادن به مردم درباره اتصال علم اهل‌بيت عليهم‌السلام به علم الهى بود. پيداست نيازهاى علمى مردم گستره‌اى به وسعت زمان‌ها و مكان‌ها و موضوعات مختلف دارد، و با توجه به بى‌نهايت بودن علم جا دارد سؤالات علمى را هم نامتناهى تعبير كنيم.

در برابر چنين نيازى جز درياى بيكران علم كه سرچشمه آن علم خداوند باشد و هم از سوى او به عنوان علم لدنّى به ايشان عطا شده باشد راه ديگرى نيست، چرا كه بشر عادى محدود و گنجايش علمش معين است. در غدير پاسخى بلند به اين نياز عظيم داده شد و خداوند با ضمانت خويش، پيامبر و دوازده امام عليهم‌السلام را معادن علم خود توصيف كرد و تأكيد نمود كه در هر باره‌اى نياز داشتيد از ايشان سؤال كنيد، و آنان هيچ نيازى به علم و عالم ندارند.

5 - ولايت مطلقه الهيه

امامت و ولايت در هر حدى محدود باشد در ماوراى آن حد زير سؤال مى‌رود، و مشكلاتى كه در صورت عدم تعيين امام قابل پيش‌بينى است در همان محدوده مطرح مى‌شود. لذا در غدير پس از ضمانتهاى مختلفى مانند افضليت، عصمت و علم كه از طرف پروردگار درباره دوازده امام عليهم‌السلام داده شد، اختيار مطلق در امور دين و دنياى مردم از جهات مختلف به دست مقام عصمت سپرده شد كه به عنوان نايبان خداوند در زمين عمل مى‌كنند.

6 - حضرت مهدى عليه‌السلام

اشاره

پيداست كه با حضور منافقان و مسلمانان ضعيف العقيده، جنبه عملى امامت غدير به آسانى قابل تحقق نيست. لذا در غدير - يعنى روزى كه اصل امامت مطرح شد - اين پيش‌بينى به صراحت اعلام شد تا يك مسلمان پس از اعتقاد به امامت، بداند كه اين

اعتقاد - طبق وعده خداوند - روزى محقق خواهد شد اگر چه آن روز دير باشد؛ و آن روزى است كه حضرت مهدى عليه‌السلام ظهور كند. اين مسئله دو جهت مهم اعتقادى را تأمين مى‌كند:

جهت اول

اعتقاد يك مؤمن بر مبنايى استوار و ريشه‌دار قرار دارد، و محقق نشدن اعتقاد او در اجتماع ضررى به اصل آن نمى‌زند. قلب او مطمئن است كه مى‌تواند پاسخگوى عقيده‌اى باشد كه در دل دارد و طبق آن در محدوده‌اى كه امكان دارد عمل مى‌كند.

جهت دوم

با انتظار تحقق عينى اين اعتقاد و وقوع آن در زمان ظهور حضرت مهدى عليه‌السلام، مقايسه‌اى روشن بين عقيده خود و ديگران خواهد يافت و لذت آن را چند برابر خواهد چشيد.

غدير روز تبيين و آغاز امامت

غدير روز تبيين و آغاز امامت⁽¹⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز تبيين امامت» است:

غدير روزى است كه در مفصل‌ترين خطبه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مقام امامت و ابعاد مختلف آن با استناد به بيش از پنجاه آيه قرآن به طور كامل تبيين گرديد، به گونه‌اى كه هيچ نقطه ابهامى درباره آن باقى نماند.

و لذا يكى از تأكيدات معصومين عليهم‌السلام درست فكر كردن درباره غدير و اجتناب از قالب ريزى‌هاى غلط يا اشتباه است. از جمله فرموده‌اند: «غدير پايان رسالت و آغاز

امامت است»⁽¹⁾و اين بدان معناست كه با ختم نبوت راه خدا پايان نيافته؛ بلكه ولايت بايد آغاز مى‌شود.

وفورِ نعمت با امامتِ غدير

وفورِ نعمت با امامتِ غدير⁽²⁾

يكى از نكته‌هاى قابل توجه و مهم آيه اكمال اين است كه خداوند اتمام نعمت خويش بر خلق را مرهون و معلول ولايت معرفى كرده، و آن دو را به هم ربط داده است. يعنى همان گونه كه كمال دين با ولايت تحقق يافت، اتمام نعمت او نيز به اعلان ولايت از سوى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و قبول آن توسط مردم منوط گرديد.

مراد از نعمت هم، تمام نعمت‌هاست؛ اعم از ظاهرى و باطنى. مانند عدالت و مساوات و اتحاد و برادرى و علم و اخلاق و امنيت روحى و روانى و رفاه و آزادى و امنيت، و خلاصه انواع برخوردارى‌هاى اخلاقى و اجتماعى.

بنا بر اين، كسانى كه كوشيده‌اند نعمت را بر اصل شريعت و ولايت حمل كرده و صرفا آن را امرى معنوى بدانند محل تأمل است، زيرا در اين آيه سخن از اصل نعمت نيست، بلكه كلام در «اتمام نعمت» است. در قرآن وقتى سخن از اتمام نعمت به ميان آمده، مراد نعمت‌هايى است كه در دنيا نصيب انسان مى‌شود.⁽³⁾

در نتيجه بايد بگوييم: ميان ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و برخوردارى از نعمت‌هاى دنيوى، ارتباط مستقيمى وجود دارد، و يكى از شرائط مهم و اصلى رسيدن به جامعه‌اى آزاد و آباد و توأم با عدالت و اخلاق و حاكميت ارزش‌ها و فضايل معنوى و انسانى، آن است كه ما به آنچه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير ابلاغ فرمود گردن نهيم و ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در عمل بپذيريم.

به عبارت ديگر: پذيرش ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام اثرى تكوينى دارد، و باعث مى‌شود زمين و آسمان نيز بركات و خيرات خود را بر مردم فرو ببارند. خداوند مى‌فرمايد: «و لَو أنَّهُم أقامُوا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم لأكَلوا مِن فَوقِهِم وَ مِن تَحتِ أرجُلِهِم»⁽¹⁾: «و اگر آنان به تورات و انجيل و آنچه از جانب پروردگارشان به سويشان نازل شده است عمل مى‌كردند قطعا از بالاى سرشان (بركات آسمانى) و از زير پاهايشان (بركات زمينى) برخوردار مى‌شدند» .

اگر بخواهيم در عبارتى كوتاه غدير را تعريف كنيم بايد بگوييم: غدير آن است كه تمام اسلام را در دامن، و كليه فداكارى‌ها و تلاش‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در آغوش دارد، و سينه‌اش مخزن احكام و آداب و برنامه‌هايى است كه از سوى خدا بر پيامبرش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شده است. و اين همان مفهوم آيه تبليغ است.

به واقع غدير گنجينه فضائل و اخلاق و مكارم و محاسن، بلكه عين آن است، و كليه پيشرفت‌هاى تمدنى و معنوى وام‌دار آن مى‌باشد. غدير مهم‌ترين عامل حفظ دين است، و انكار آن به معنى انكار كليه مضامين پيشرفته اسلامى مندرج در سرزمين پهناورش مى‌باشد. بنا بر اين، هر خطى كه به غدير منتهى نگشته و به آن وصل نباشد، در حكم رد اهل‌بيت عليهم‌السلام و رد رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و رد خداوند است.

غدير به معنى واقعى كلمه، همان خط اميرالمؤمنين عليه‌السلام است كه بر كل تاريخ حكم مى‌راند و بر تمام بشريت و انسانيت حاكم است.

على عليه‌السلام بزرگ‌ترين آيت خداست، و هيچ نشانه ديگرى به پاى او نمى‌رسد.

بر اين اساس، امام باقر عليه‌السلام به كسى كه بدون اميرالمؤمنين عليه‌السلام به دنبال معرفت خدا و اسلام بود فرمود: فَليُشَرِّق وَ ليُغَرِّب⁽²⁾

... فليشرّق الحكم و اليغرّب، اما و اللّه لا يصيب العلم الا من اهل‌بيت نزل عليهم جبرئيل. الكافى: ج 1 ص 400.

او اگر شرق و غرب را هم به زير پا بگذارد به مطلوب نمى‌رسد.

اين از بيچارگى و شوربختى انسان است كه از راهى غير از راه على و آل على عليهم‌السلام بخواهد به علم و معرفت دست يابد. اين نوع علم و معرفت به فرض هم كه حاصل شود، به دليل آن كه فاقد جوهر اخلاقى و روحى بوده و تهى از معنويت و شريعت مى‌باشد، علم و معرفتى غير مفيد و ناصحيح است.

كمال دين و رضايت خداوند با قبول ولايتِ غديرى

كمال دين و رضايت خداوند با قبول ولايتِ غديرى⁽¹⁾

بدون شك هر كس در پى كمال است و كامل را مى‌طلبد تا به وسيله آن زودتر به قله كمال دست يابد. خداوند اين كمال را با آدرس دقيق در متن قرآنش به همه نشان داده و با كلمه «اليوم» به روز غدير اشاره نموده، و دين كامل و نعمت تمام را به همه معرفى كرده، و امضاى رضايت خود را به همه خاطرنشان فرموده است.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام درباره حجتى كه اينگونه بر همه مردم تمام شده مى‌فرمايد: «خداوند در آن روز (غدير) اين آيه را نازل كرد كه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .⁽²⁾پس ولايت من كمال دين و رضايت پروردگار تبارك و تعالى است» .⁽³⁾

كامل شدن دين خداوند و بالاترين نعمت پروردگار كه با آمدن آن نعمت‌ها كامل شد، ولايت ائمه عليهم‌السلام و صاحب اختيار شدن آنان بر مردم بود، و آن هنگامى بود كه دين اسلام به عنوان يك دين كامل مورد قبول خداوند قرار گرفت. در اين باره دو جمله در خطبه غدير فرموده‌اند:

و نعمت خود را بر شما به آخرين درجه رساندم و اسلام را به عنوان دين شما پسنديدم» ، و اين آيه را نازل كردى كه «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دينا ... »⁽¹⁾: «هر كس جز اسلام دينى را بپذيرد هرگز از او قبول نخواهد شد و در آخرت از زيانكاران است» .

ولايت، مفهوم اتمام نعمت

ولايت، مفهوم اتمام نعمت⁽²⁾

يكى از نكات مهمى كه در آيه اكمال قابل توجه است اينكه خداى متعال اتمام نعمت بر خلق با ولايت را از پيوندى تنگاتنگ برخوردار فرموده است. در واقع، همان طور كه كمال يافتگى دين در گرو ولايت محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و خاندان پاك او عليهم‌السلام است، چنين ولايتى مسلمانان را از تماميت نعمت‌ها برخوردار مى‌كند.

البته نعمت مورد نظر آيه كريمه، تمام گونه‌هاى ظاهرى و باطنى آن را در بر مى‌گيرد، مانند: عدالت، مساوات، همبستگى، برادرى، اخلاق، دانش، آرامش روحى و آزادى و ... ، و خلاصه تمام گونه‌هاى نعمت‌ها را شامل مى‌شود.

از همين رو، نظريه آنان كه مى‌كوشند نعمت مورد اشاره قرآن را تنها به «شريعت» و نعمت‌هاى معنوى تفسير كنند قابل تأمل و نظر است، چه اينكه آيه مورد نظر به اصل نعمت نپرداخته، بلكه صريح آيه اتمام نعمت را بيان مى‌كند كه شامل تمام گونه‌هاى نعمت است. نه تنها در اين آيه، كه هر جايى از قرآن كريم سخن از اتمام نعمت به ميان آمده، مراد تمام نعمت‌هايى است كه انسان در اين جهان از آن برخوردار مى‌شود.⁽³⁾

اين تفصيل، رابطه مستقيم و تنگاتنگ ولايت اميرالمؤمنين على عليه‌السلام و برخوردارى از نعمت‌هاى مشروع مادى را روشن مى‌كند، چرا كه ولايت محورى علوى از اركان اساسى و مهم رسيدن به جامعه مبتنى بر آزادى، عدالت و ارزش‌ها و فضائل اخلاقى و انسانى مى‌باشد. از همين رو مى‌بايست به آخرين رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم تن دهيم و در عمل ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام را بپذيريم.

به ديگر سخن، پذيرفتن ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام با تمام لوازم آن كه خداوند در غدير خم آن را بر مسلمانان واجب گرداند، اثر تكوينى داشته و مردم را از خيرات و بركات بى‌شمار آسمان و زمين بهره‌مند مى‌كند.

خداى متعال درباره تأثيرپذيرى از فرمان حضرتش مى‌فرمايد: «وَ لَو أنَّهُم أقاموا التَوراةَ وَ الإنجيلَ وَ ما أُنزِلَ إلَيهِم مِن رَبِّهِم لأكَلوا مِن فَوقِهِم وَ مِن تَحتِ أرجُلِهِم ... »⁽¹⁾: و اگر آنان به تورات و انجيل و آنچه از جانب پروردگارشان به سويشان نازل شده است عمل مى‌كردند قطعا از بالاى سرشان (بركات آسمانى) و از زير پاهايشان (بركات زمينى) برخوردار مى‌شدند.

روز كمال دين و تمام نعمت با ولايت

روز كمال دين و تمام نعمت با ولايت⁽²⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز كمال دين» و «روز نعمت تمام» است:

غدير آن روز با عظمتى است كه خداوند ختم تمام اديان را با «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»⁽¹⁾اعلام فرمود، و اوج كمال دين الهى را بر بلندترين قله‌ها با اين چهار كلمه كنار هم چيده شده نشان داد كه «الْيَوْمَ» يعنى اين كمال در روز اعلان ولايت است، و «أَكْمَلْتُ» يعنى كامل كننده دين خداست و به اراده او دين به كمال خود رسيده، و «لَكُمْ» يعنى اين كمال در راه مصلحت بشريت انجام گرفته، و «دِينِكُمْ» يعنى آن دينى كه خدا از شما مى‌خواهد اين است.

همچنين غدير روزى بود كه خداوند با آن همه نعمت كه به بشريت ارزانى داشته، بزرگ‌ترين نعمت خود را بر بشر نازل فرمود، و اين كمالِ نعمت را با «الْيَوْمَ ... أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى» اعلام فرمود، تا ولايت سرآمد همه نعمت‌هاى الهى شناخته شود.

و لذا يكى از تأكيدات معصومين عليهم‌السلام درست فكر كردن درباره غدير و اجتناب از قالب ريزى‌هاى غلط يا اشتباه است. از جمله فرموده‌اند: غدير يعنى كمال دين با صاحب غدير⁽²⁾و اين بدان معناست كه با اعتقاد به كمالِ دين با غدير نوبت به اين همه تشكيك نمى‌رسد.

كمال اسلام با امامت در غدير

كمال اسلام با امامت در غدير⁽³⁾

پس از اتمام بخش چهارم خطبه غدير و بيان حديث غدير و آيه اكمال دين، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدون كوچك‌ترين وقفه‌اى سخنان خود را ادامه داده وارد بخش پنجم خطابه شد و به تبيين بيشتر آيه اكمال پرداخت.

آن حضرت از يك سو كمال دين را با امامت همه دوازده امام عليهم‌السلام اعلام فرمود، و از سوى ديگر هر گونه انكار امامت آنان را مساوى با سقوط اعمال و خلود در آتش اعلام

كرد. همچنين راه هر تخفيفى را در عذاب چنين كسانى منتفى دانست و در اين باره آيه 217 سوره بقره: «فَاُولئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ» ، و آيه 88 سوره آل عمران: «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» را در ضمن كلام خود آورد، و منكرين امامت را مستحق چنين عذابى دانست.

مَعاشِرَ النّاسِ، اِنَّما اَكْمَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ دينَكُمْ بِاِمامَتِهِ. فَمَنْ لَمْ يَأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ يَقُومُ مَقامَهُ مِنْ وُلْدى مِنْ صُلْبِهِ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاوُلئِكَ الَّذينَ حَبِطَتْ اَعْمالُهُمْ فِى الدُّنْيا وَ الاْخِرَةِ وَ فِى النّارِ هُمْ خالِدُونَ، «لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْظَرُونَ» :

اى مردم، خداوند دين شما را با امامت او كامل نمود، پس هر كس اقتدا نكند به او و به كسانى كه جانشين او از فرزندان من و از نسل او هستند تا روز قيامت و روز رفتن به پيشگاه خداوند عز و جل، چنين كسانى اعمالشان در دنيا و آخرت از بين رفته و در آتش دائمى خواهند بود. «عذاب از آنان تخفيف نمى‌يابد و به آنها مهلت داده نمى‌شود» .

اراده خداوند بر ولايت در غدير

اراده خداوند بر ولايت در غدير⁽¹⁾

با اينكه كوردلان هميشه در صدد فرار از فرامين الهى و هدايت‌هاى ذوالجلالى هستند، ولى مؤمنين حقيقى در صدد يافتن راه دقيق خدايى هستند كه قبولى آن نزد پروردگار صد در صد باشد و جاى شبهه‌اى نداشته باشد.

از اينجاست كه وقتى مؤمنين، اراده پروردگار درباره انتخاب شدگان او را در غدير دانستند، آن را مهم‌ترين جشن خود در بزرگ‌ترين عيدشان تلقى كردند و قلوبشان نور باران شد. اميرالمؤمنين عليه‌السلام اين برخورد زيباى مؤمنين با غدير را در عبارتى دل‌انگيز چنين فرموده است:

خداوند دينى را قبول نمى‌كند مگر با ولايت آنكه به ولايتش دستور داده، و اسباب اطاعتش با تمسك به دستاويزهاى او و اهل ولايتش نظام مى‌يابد.

اين است كه خدا در روز غدير بر پيامبرش فرستاد آنچه بيانگر اراده‌اش درباره انتخاب شدگانش بود و به او دستور ابلاغش را داد ... ، و براى او حفظ از منافقين را ضمانت نمود. خداوند دينش را كامل نمود و چشم پيامبرش و مؤمنين و تابعين را روشن ساخت.⁽¹⁾

اسلام بدون ولايت قبول نيست

اسلام بدون ولايت قبول نيست⁽²⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش چهارم خطبه غدير و پس از بيان حديث غدير و نزول آيه اكمال دين، براى اينكه ثابت كند دينى جز با ولايت على عليه‌السلام پذيرفته نيست، دو آيه ديگر از قرآن را شاهد گرفت:

يكى آيه 19 سوره آل عمران: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ» : «دين نزد خدا فقط اسلام است» .

ديگرى آيه 85 سوره آل عمران: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ» : «هر كس دينى غير از اسلام برگزيند هرگز خدا از او قبول نخواهد كرد و او در آخرت از زيانكاران است» .

انضمام اين دو آيه به آيه اكمال بدان معنى بود كه دين فقط اسلام است و غير اسلام مورد قبول خدا نيست، و آن دينى كه خدا به نام اسلام پذيرفته، آن است كه غدير و ولايت در آن است و جانشينان پيامبرش تا روز قيامت دوازده امام عليهم‌السلام هستند. اينجا بود كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نفس راحتى كشيد و خطاب به خداوند عرضه داشت: «خدايا تو را شاهد مى‌گيرم كه من ابلاغ نمودم» .

اللّهُمَّ اِنَّكَ اَنْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ اِيّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: «الْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسْلامَ دينا»⁽¹⁾، وَ قُلْتَ: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ»⁽²⁾، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ» .⁽³⁾

اللّهُمَّ اِنّى اُشْهِدُكَ اَنّى قَدْ بَلَّغْتُ:

پروردگارا، تو هنگام روشن شدن اين مطلب و منصوب نمودن على در اين روز اين آيه را درباره او نازل كردى: «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لكُمُ الاْءِسْلامَ دينا»⁽⁴⁾: «امروز دين شما را برايتان كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» .

و فرمودى: «اِنَّ الدّينَ عِنْدَ اللّه‌ِ اْلاِسْلامُ» : «دين نزد خداوند اسلام است» .

و فرمودى: «وَ مَنَ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرينَ» : «هر كس دينى غير از اسلام انتخاب كند هرگز از او قبول نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران خواهد بود» . پروردگارا، تو را شاهد مى‌گيرم كه من ابلاغ نمودم.

اهميت ولايت نزد خداوند

اهميت ولايت نزد خداوند⁽⁵⁾

از آنجا كه اهل‌بيت عليهم‌السلام عصاره خلقت‌اند، به همان اندازه كه محبت و ولايت آنان نزد پروردگار ارزش و اهميت دارد بغض و عداوت با اين والاترين مخلوقاتِ خداوند نيز نزد او گناهى نابخشودنى است و بى ارزش كننده همه خوبى‌هاست.

مسلمين در مقابل اهل‌بيت عليهم‌السلام هميشه بر سر دو راهى قرار دارند: يا حبّ و يا بغض، و راه سومى برايشان وجود ندارد. نداشتن محبت ايشان - در صورت شناخت آنان - جرم است و كسى نمى‌تواند در اين باره بى‌تفاوت باشد.

به همين خاطر، تفكيك مراسم حج از برنامه اعلان ولايت مسئله ديگرى بود كه به آمادگى فكرى مردم كمك كرد. اگر ولايت در بين مناسك حج اعلام مى‌شد جلب توجه نمى‌كرد و شايد به عنوان جزئى از حج جلوه خاصى نداشت.

اما اعلان پايان مراسم حج و آغاز برنامه ولايت و جداسازى اين دو برنامه از يكديگر، به همه نشان داد كه بايد در انتظار برنامه‌اى مستقل با پرونده‌اى جداگانه باشند و در اعتقادشان پنجره تازه‌اى به روى اين بُعد فكرى و عملى دينشان باز كنند.

قبولى اعمال با ولايت

قبولى اعمال با ولايت⁽¹⁾

عظمت غدير اقتضا مى‌كند به بلنداى آن برنامه‌ريزى داشته باشيم، و گمان نكنيم پيامى با آن عظمت را در گونه‌هاى كم ابهت تبليغ مى‌توان جلوه‌گر ساخت. احترام به مقام با عظمت غدير به ما فرمان مى‌دهد كه آن را در جذاب‌ترين و ارزشمندترين گونه‌هاى رسانه‌اى جلوه‌گر سازيم، و هر گونه تبليغى در رابطه با غدير را لايق شأن آن و به عظمت ساحت مقدس اولين مبلِّغ آن يعنى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به انجام رسانيم.

يكى از اين راهكارهاى تبليغ غدير، بيان فضايل اهل‌بيت عليهم‌السلام براى باور غدير، و نيز معرفى ولايت به عنوان شرط قبولى اعمال است:

اگر در غدير يادآورى فرموده‌هاى گذشته خدا و رسول - مانند حديث ثقلين خاطر نشان خوبى براى «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» بود، امروز نيز يادآورى صدها فراز از آيات و فرمايشات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام مى‌تواند باور غدير را در ذهن مسلمانان آسان نمايد، و به راحتى آن را هضم كنند و بپذيرند، و بدانند كه غدير تثبيت حقيقت ولايت است و مسئله تازه‌اى در دين ما نيست.

همچنين اگر در غدير پيام آمد كه هيچ حكم واجبى را بدون ولايت قبول نمى‌كنيم، ما نيز بايد اين تابلوى غدير را به همه نشان دهيم تا بدانند غديريان از مسئله‌اى بنيادين سخن مى‌گويند و در واقع مى‌خواهند نماز و روزه و زكات و حج را آنگونه كه خدا مى‌خواهد بپا دارند.

تبيين وظايف مردم در برابر ولايت

تبيين وظايف مردم در برابر ولايت⁽¹⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز تبيين وظايف مردم» است:

غدير روزى است كه وظيفه مردم در برابر نماينده تام الاختيار پروردگار با استناد به قرآن بيان شد، به گونه‌اى كه تا روز قيامت هيچ كس عذرى در برابر صاحب اختيار مطلق خود نخواهد داشت؛ چرا كه پشتوانه قرآنى هميشه زنده و در كنار مقام ولايت است.

تولد رسمى امامت و ولايت در غدير

تولد رسمى امامت و ولايت در غدير⁽²⁾

با مراجعه به تاريخ در مى‌يابيم تنها روزى كه در آن ايام حائز چنين رخداد عظيمى بوده روز غدير خم است، كه در آن روز امامت و ولايت تولدى رسمى پيدا كرد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از تمامى مؤمنين در همه اعصار و امصار نسبت به آن ميثاق گرفت و ارزشمندترين رسالت الهى خويش را ابلاغ فرمود.

رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم به فرمان الهى و آيه تبليغ، عهده‌دار ابلاغ امر مهم و سرنوشت ساز و حياتى امامت و ولايت به مسلمانان گرديد، و طى تشريفات

باشكوه و بى‌بديلى كه در ابلاغ هيچ تنزيلى چنين سابقه و نظيرى نداشت، امر ابلاغ را انجام داد، و با ابلاغ رسمى آن دستور الهى و اخذ ميثاق حصنى عظيم براى صيانت از تنها دين منتخب الهى ايجاد گرديد.

اگر اينگونه نمى‌شد، اسلام بدون سرپرست الهى بعد از رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - همچون ديگر اديان ابراهيمى كه دست خوش تحريف گرديدند - اثرى از اسلام نبوى باقى نمى‌ماند، و راه براى رهجويان حقيقى هميشه بسته مى‌ماند.

اهميت غدير در اعتقادات اسلامى

اهميت غدير در اعتقادات اسلامى⁽¹⁾

نبوت در فرهنگ غدير سزاوار پيامبرى معصوم و منزّه است، كه در تمام فرامين الهى تسليم او است. سقيفه اما خطا و حتى اشتباه عمدى را بر پيامبرش جايز مى‌داند ! حتى اصحابش مى‌توانند او را متوجه خطا كنند و توبيخش نمايند، ولى غدير از چنين رسولى بيزار است.

پايه‌هايى كه بدون غدير و بى‌ضمانت الهى بنيانگذارى شود، در تمام جزئيات اعتقادى - خواسته يا ناخواسته - دچار انحراف خواهد شد، و جز ادامه راهى غلط معناى ديگرى نخواهد داشت؛ و اين فرقى است كه خليفه الهى با خليفه منتخب مردم دارد.

پايگاه ريشه‌دار غدير در اعتقادات از جهات اهميت آن معلوم مى‌شود، و به عبارت ديگر اين كنجكاوى‌ها باعث شده تا غدير پرونده مبسوط خود را در اعتقادات باز كند، و از يك واقعه تاريخى تبديل به يك پايه اعتقادى شود.

اين مسئله دقيقا به جانشينى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بازمى‌گردد، كه از روز اول رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تاكنون مسئله اصلى مسلمانان است. توحيد و نبوت بين مسلمانان از موارد اتفاقى و مسلّمات است، و فقط مسئله امامت سر رشته تمام اختلافات مسلمين شده است.

اعترافات و اقرارها و اتمام حجت‌ها و اسناد قوى در مسئله غدير، در حدى است كه سندى قاطع براى امامت و ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام است؛ و همين يك دليل به تنهايى براى اثبات بسيارى از پايه‌هاى اعتقادى كافى است.

برنامه غدير كه بسيار با عظمت و به صورتى غيرعادى برگزار شد، نشان مى‌داد كه بايد از اجراى آن اهدافى فوق‌العاده بلند در نظر گرفته شده باشد. برخى از اين اهداف در ضمن برنامه و يا قبل و بعد از آن به صراحت بيان شد، و بعضى از آنها در آنجا نبايد گفته مى‌شد تا مبادا دست‌هاى توطئه اقدامى كنند.

البته تحليل اصل واقعه و خطبه غدير و نيز آثار به دست آمده از آن در طول زمان، موارد تصريح نشده را براى ما روشن مى‌كند.

ثمرات غدير سه گونه است كه هر سه در موقعيت خود ضرورى است: مقايسه‌هاى اعتقادى، آثار كوتاه مدت، و آثار بلند مدت، و آثار بلند مدت. اين سه مورد در همين عنوان (غدير) در محل خود آمده است.

مفهوم ولايت در غدير

اشاره

مفهوم ولايت در غدير⁽¹⁾

تعابير مختلف ادبى و اجتماعى و علمى در كلام معصومين عليهم‌السلام به چشم مى‌خورد كه براى اثبات روشن بودن چيزى است كه در غدير به عنوان ولايت مطرح شده است. به پنج مورد از اين كلمات قصار غديرى اشاره مى‌كنيم:

مورد اول

در اين باره گاهى مى‌فرمايند: غدير يعنى على عليه‌السلام⁽²⁾و اشاره به اين نكته است كه غدير براى اعلان هيچ موضوع ديگرى جز نشان دادن مقام خاص على بن ابى‌طالب عليه‌السلام در مسئله امامت نبود.

مورد دوم

گاهى مى‌فرمايند: غدير يعنى امامتِ على عليه‌السلام⁽¹⁾و اشاره به اين نكته كه غدير براى اعلان هيچ موضوع ديگرى جز امامت نبود.

مورد سوم

گاهى مى‌فرمايند: غدير يعنى صاحب اختيارىِ مطلقِ امام⁽²⁾و اشاره به اين نكته است كه اگر امام معصوم عليه‌السلام را خانه‌نشين كنند در واقع غدير را كنار گذاشته‌اند.

مورد چهارم

گاهى مى‌فرمايند: به حكم غدير يارى على عليه‌السلام واجب است⁽³⁾و اشاره به اين نكته است كه خدا امام را براى مردم منصوب فرموده، و اگر مردم بى‌اعتنا باشند در واقع به وظيفه خود عمل نكرده‌اند.

مورد پنجم

گاهى فرموده‌اند: على عليه‌السلام مثل پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است⁽⁴⁾و اشاره به اين است كه اگر كسى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را قبول دارد نمى‌تواند بعد از او بدون امام بماند، و دقيقا به همين دليل امام جايگزين تمام عيار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است.

جايگاه ولايت در دين

اشاره

جايگاه ولايت در دين⁽⁵⁾

كلماتى از ائمه عليهم‌السلام اين نقطه را نشانه گرفته است كه به مردم بفهماند مسئله ولايت آن قدر عظيم است كه جا دارد مراسمى به بزرگى غدير براى آن برپا گردد. به چهار مورد از اين كلمات دُرَربار اشاره مى‌كنيم:

مورد اول

گاهى فرموده‌اند: امامت منزلتى بالاتر از آن دارد كه مردم با عقل‌هاى خود بدان برسند ؟ !⁽¹⁾يعنى تشكيك در معناى كلمه «مولى» در غدير به معناى بازى گرفتن بزرگ‌ترين واژه الهى است.

مورد دوم

گاهى فرموده‌اند: ولايت همه خلايق با ماست⁽²⁾يعنى ولايت انسان‌ها جزء كوچكى از ولايتى است كه در غدير اعلام شد، و مردم بايد بدانند كه ولايت همه موجودات با ماست.

مورد سوم

گاهى فرموده‌اند: قرآن موافقِ غدير و غدير موافقِ قرآن است⁽³⁾يعنى مسئله‌اى كه پشتوانه قرآنى دارد بزرگ‌تر از آن است كه در آن تشكيك شود و يا كوچك شمرده شود و با مفهوم آن بازى شود.

مورد چهارم

گاهى در يك زيارتنامه مفصل با عنوان غدير اسرارى از آن را روشن ساخته‌اند⁽⁴⁾تا همه بدانند غدير عميق‌تر از آن چيزى است كه مى‌پندارند همه آن را فهميده‌اند.

جلوه‌هاى ولايت در كلمه «مولى»

اشاره

جلوه‌هاى ولايت در كلمه «مولى»⁽⁵⁾

با آنكه خطبه غدير منشور دائمى اسلام تلقى مى‌شود و داراى محتوايى فراگير نسبت به همه جوانب اسلام به صورت كلى است، ولى بحث‌هاى علمى در متن حديثِ غدير عموما در كلمه «مولى» و معانى عرفى و لغوى آن مرتكز است.

اين بدان جهت است كه قطب اصلى حديث جمله «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» است، و هرگاه به صورت اختصار به حديث غدير اشاره شود همين جمله مدّ نظر قرار مى‌گيرد، و راويان و محدثين نيز در هنگام اختصار به همين جمله اكتفا نموده‌اند و قرائن همراه آن را حذف كرده‌اند.

نكته قابل توجه در اين مقطع آن است كه با توجه به متن خطبه مفصل و دقت در ساير مطالبى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه خود فرموده‌اند، معناى «مولى» و مراد از «ولايت» هم براى مخاطبين در غدير بسيار واضح و روشن بوده، و هم براى هر مُنصفى كه متن را مطالعه كند و شرايط خطبه را به طور كامل در نظر بگيرد واضح‌تر از آن خواهد بود كه جاى بحث و احتجاج باشد.

به كارگرفتن كلمه «مولى» براى آن است كه هيچ لفظى از قبيل «امامت» ، «خلافت» ، «وصايت» و امثال اينها نمى‌تواند حامل معناى دقيقى باشد كه در «ولايت» نهفته و فوق همه معانى الفاظ مذكور است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌خواهد فقط امامت يا خلافت يا وصايت حضرت را بيان كند، بلكه مى‌خواهد اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عرض و دين مردم بودن و به عبارت واضح‌تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف پروردگار است بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح‌تر و گوياتر از «مولى» پيدا نمى‌شود.

دشمنان غدير هم اگر كلمه ديگرى در اينجا به كار رفته بود خيلى آسان‌تر آن را مى‌پذيرفتند و يا در مقام رد آن چنين تلاش نمى‌كردند، و اگر بنا به تعدد معانى بود در الفاظ ديگر بسيار آسان‌تر بود. آنان با تشكيك در معناى اين كلمه مى‌خواهند آن را از محتواى مهم و كارساز عقيدتى و اجتماعى آن جدا كنند و آن را در حد بيان يك موضوع عاطفى و اخلاقى پايين بياورند.

مخالفان غدير از معناى وسيع «اولى بنفس» وحشت دارند و معناى آن را خوب مى‌فهمند كه اينچنين به مبارزه با آنان برخاسته‌اند. ما هم بايد بر سر همين معنى

پافشارى كنيم، و از خدا و رسول تشكر كنيم كه با به كار بردن چنين كلمه‌اى در تركيب خاص جمله، بنيادى محكم در فرهنگ اعتقادى ما بر جاى گذاشته‌اند كه از آن نتايج زير گرفته مى‌شود:

امامت و ولايت دوازده امام معصوم عليهم‌السلام بلافاصله پس از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

اطلاق و عموميت ولايت و اختيار ايشان بر همه انسان‌ها و در همه زمان‌ها و مكان‌ها و در هر شرايطى.

استناد ولايت ايشان به امضاى پروردگار اينكه امامت يك منصب الهى است.

عصمت صاحبان ولايت به امضاى خدا و رسول.

تعهد مردم در مقابل ولايت ائمه عليهم‌السلام دقيقا مانند تعهدشان در مقابل ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله.

از همه مهم‌تر اينكه لازمه اثبات چنين محتواى بلندى، عدم مشروعيت هر ولايتى بدون اذن پروردگار و با انتخاب غير خداوند است كه خط بطلان بر هر دين و مذهبى مى‌كشد كه غير از ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام را پذيرفته باشند.

به بيانى ديگر:

يك مطالعه كامل عيار در جوانب مختلف ماجراى غدير و دقت در متن خطابه، جلوه‌هاى بسيار جالبى از واضح بودن معناى كلمه «مولى» را نشان خواهد داد:

جلوه اول

اگر در سراسر خطبه غدير دقت كنيم خواهيم ديد كه اكثر مطالب آن تفسير و توضيحى براى روشن كردن كامل معنى «مولى» و مصداق آن، و ارزش الهى «ولايت» در اجتماع و ارتباط آن با توحيد و نبوت و وحى است.

بنا بر اين، در حالى كه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مقصود و مراد از «مولى» را روشن كرده، و همه حاضرين در غدير - كه شاعر بزرگ عرب حسّان هم در ميان آنان بوده - معناى

صاحب اختيارى را از آن فهميدند و بر سر همين بيعت نمودند، معنى ندارد براى فهميدن منظور آن حضرت به لغت‌ها و لغت‌نامه‌ها و معانى عرفى اين كلمه مراجعه كنيم، چه آنها با تفسير خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد !

جلوه دوم

مسلم است كه مقصد اصلى از اجتماع و سخنرانى غدير بيان مسئله ولايت بوده است، و اين در حالى بوده كه مردم اجمالاً مطالبى در اين باره از خود آن حضرت شنيده بودند. با توجه به اين نكات معلوم است كه اجتماع عظيم غدير براى رفع هرگونه ابهام باقيمانده در مسئله ولايت و معناى مولا است.

بنا بر اين، بسيار خنده‌آور خواهد بود كه در چنان جمعى و در آن شرايط حساس، درباره «مولى» مطالبى گفته شود كه نه تنها موضوع را روشن نكند بلكه ابهام را بيشتر نمايد و احتياج به كتاب‌هاى لغت و امثال آن براى رفع ابهام باشد، به طورى كه هر عاقلى قضاوت كند كه اصلاً چه نيازى به تشكيل اين مجلس بزرگ بود ! ! ؟

جلوه سوم

اجتماع آن روز براى رفع هر ابهامى در مسئله ولايت بوده، و اگر بنا باشد همان مجلس آغاز ابهامى بزرگ در مسئله باشد، آن هم با به كار بردن يك كلمه عجيب كه اين همه پيچيدگى دارد، در اين صورت بايد گفت: اگر چنين مجلسى نبود مسئله ولايت بسيار واضح‌تر بود ! ! !

اينجاست كه آيه قرآن «وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ»⁽¹⁾محقق مى‌شود. يعنى اگر ابلاغ پيامى به اين صورت تحقق يابد كه مفهوم آن با گذشت چهارده قرن روشن نيست، پس در واقع ابلاغى نشده است ! !

جلوه چهارم

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه فصيح‌ترين مردم در سخن گفتن بودند، آن هم در مهم‌ترين سخنرانى

خود در طول حيات، اگر بنا باشد مطلبى گفته باشند كه مسلمانان فقط در فهم معناى تحت‌اللفظى آن پس از هزار و چهارصد سال بحث هنوز به نتيجه روشنى نرسيده باشند، اين برخلاف فصاحت است و هيچ پيامبرى پيام الهى را چنين نرسانده است ! !

جلوه پنجم

جا دارد كسى بپرسد: چطور وقتى همين غاصبين خلافت در حالى كه خود حقى نداشتند، خليفه بعد از خود را هم تعيين مى‌كردند و كلمه «ولىّ» را به كار مى‌بردند هيچ كس نگفت: اين كلمه هفتاد معنى دارد ؟ چطور وقتى ابوبكر درباره عمر نوشت: «ولَّيْتُكم بعدى عمر بن الخطاب» ابهامى درباره معناى ولايت نبود، و فقط در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير اين بحث‌ها پيش آمد ؟ ! ! ! پيداست كه مسئله بر سر معناى لغوى و ابهام كلمه نيست، بلكه وزنه غدير به قدرى سنگين و كامل عيار است كه دشمن را به اين تلاش‌هاى مذبوحانه واداشته است ؟

جلوه ششم

همچنين جا دارد سؤال شود: حديث غدير به اقرار عامه و خاصه متواتر است و كمتر حديثى داريم كه در طول چهارده قرن اين همه روايت كننده داشته باشد. اگر معناى آن به قدرى مبهم است كه هنوز كسى معناى واقعى آن را نيافته و بين چندين احتمال نامتناسب مانده، چه داعى بر نقل آن بوده و اين راويان بزرگ كه بسيارى از آنان از علما و مؤلفين بوده‌اند چه داعى در نقل داشته‌اند ؟ !

حديث مبهم كه نقل كردن ندارد ! حديث مبهم كه احتياج به جمع آورى اسناد بيشتر ندارد ! پس بايد گفت: به خاطر معناى مهمى كه از «مولى» براى همه واضح بوده اين همه بدان اهتمام ورزيده‌اند.

جلوه هفتم

جا دارد كسى بگويد: اينكه ابوبكر و عمر و حارث فهرى و چند نفر ديگر پرسيدند: آيا اين مسئله از جانب خداست يا از جانب خودت است ؟ به خاطر همين بود كه معناى بسيار سنگينى را از كلمه «مولى» دريافتند كه همان صاحب اختيارى بود

و براى زير سؤال بردن آن حاضر به اين جسارت نسبت به ساحت مقدس آن حضرت شدند، وگرنه همه مى‌دانند كه تمام گفته‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله طبق آيه «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى»⁽¹⁾چيزى جز وحى و كلام خداوند نيست.

امامت راه نجات

امامت راه نجات⁽²⁾

ولايت اميرالمؤمنين و اولاد طاهرينش عليهم‌السلام تنها راه نجات بشريت است. يكى از احاديث زيبايى كه مى‌توان در حاشيه غدير به آن اشاره نمود و عمق غدير را در آن يافت كلام خداوند تبارك و تعالى است كه مى‌فرمايد: لَو اجْتَمَعَ النَّاسُ كُلُّهُمْ عَلى وِلايَةِ عَلِىٍّ ما خَلَقْتُ النَّارَ: اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى‌كردم.⁽³⁾

ولايت الهى اساس ولايت علوى

ولايت الهى اساس ولايت علوى⁽⁴⁾

انسان‌هايى كه سر تسليم در برابر خدا فرود آورند و خود را تحت فرمان و ولايت او ببينند، با تسليم و اطاعت از نماينده خدا اين اعتقاد را نشان خواهند داد. مخالفت و دشمنى با كسى كه خدا او را تعيين كرده جز سركشى و عناد نسبت به ساحت خدا معناى ديگرى نخواهد داشت. اين حقيقت در كلام على عليه‌السلام چنين آمده است:

در غدير شبيه منبرى براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ساخته شد و آن حضرت بر فراز آن رفت و بازوى مرا گرفت و بلند كرد به حدى كه سفيدى زير بغلش ديده شد. در آن مجلس با صداى بلند فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ. پس اساس ولايت من ولايت الهى است، و عداوت با من برابر دشمنى با خداست.⁽⁵⁾

سنگينىِ ولايت

سنگينىِ ولايت⁽¹⁾

اصبغ بن نباته از اميرالمؤمنين عليه‌السلام اين حديث را شنيد كه: تحمل امر ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام بر مردم سنگين است و آن را نمى‌پذيرد جز انبياى مرسل و ملائكه مقرب و مؤمنى كه خدا قلب او را از جهت ايمان امتحان كرده باشد. اصبغ اين مطلب را براى ميثم تمار نقل كرد. ميثم نزد آن حضرت آمد و با تعجب درباره اين حديث سؤال كرد.

حضرت فرمود: اما مؤمن، پيامبر ما صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم دست مرا گرفت و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. آيا مؤمنين - بجز آنان كه خداوند آنان را از لغزش و گمراهى حفظ كرد - اين مطلب را پذيرفتند ؟ پس آگاه باشيد ! بشارت باد شما را، بشارتتان باد كه خداوند شما را اختصاص داده به آنچه ملائكه و پيامبران و مؤمنين را اختصاص نداده، و آن پذيرفتن امر ولايت ماست.⁽²⁾

سؤال از معناى ولايت در حديث غدير

سؤال از معناى ولايت در حديث غدير⁽³⁾

هر حكمى كه از سوى خدا نازل شود نياز به تفسير دارد و بايد جوانب آن كاملاً روشن شود. اگر نماز و روزه و زكات و حج بايد تبيين شود، ولايت - كه از همه آنها بالاتر است - امكان ندارد بدون تبيين بماند. اين تفسير ولايت در غدير صورت گرفت؛ كه هم صاحب آن معرفى شد، و هم معناى آن بيان گرديد، و هم اهميت آن روشن شد.

جا دارد اين تفسير را از خود صاحب غدير بشنويم. اميرالمؤمنين عليه‌السلام مى‌فرمايد:

خداوند به پيامبرش دستور داد تا واليان امرشان را معرفى كند و ولايت را مانند نماز و زكات و روزه و حج تفسير نمايد. اين بود كه در غدير خم مرا منصوب نمود و در خطابه‌اى فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.

در آنجا سلمان پرسيد: ولايت او چگونه است ؟ فرمود: ولايت او همچون ولايت من است. هر كس من نسبت به او صاحب اختيار بوده‌ام على هم نسبت به او صاحب اختيار است. و خداوند عز و جل اين آيه را نازل فرمود: «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .⁽¹⁾پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تكبير گفت و فرمود: اللّه اكبر، تمام نبوتم و كمال دين خدا، ولايت على بعد از من است.⁽²⁾

صَعبٌ و مُستَصعَب

صَعبٌ و مُستَصعَب⁽³⁾

يكى از موارد تبليغ غدير توسط اميرالمؤمنين عليه‌السلام بعد از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، جايى است كه حضرت در حضور دو صحابى بزرگِ خود اصبغ و ميثم حديث «اَمرُنا صَعبٌ مُستَصعَب» را بيان فرمود، و شاهد آن را غدير ذكر كرد كه پس از آن اتمام حجت بزرگ، باز هم پذيرندگان غدير اندك هستند.⁽⁴⁾

قبول ولايت در غدير همانند سجده بر آدم عليه‌السلام

قبول ولايت در غدير همانند سجده بر آدم عليه‌السلام⁽⁵⁾

پيامبر مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با در نظر گرفتن آينده دين الهى كه تا آخرين روز دنيا ادامه آن است، و با توجه به دامنه وسيع مسلمين در حد جهانى، جانشينان خود تا روز قيامت - يعنى دوازده امام معصوم عليهم‌السلام - را در يك خطابه رسمى به جهانيان معرفى فرمودند.

بنا بر اين، اگر اكثريت اجتماع آن روزِ مسلمين، كلام پيامبرِ دلسوز خود را كنار گذاردند وخلافتِ بلا فصل اميرالمؤمنين عليه‌السلام را قبول نكردند، ولى بسيارى از افراد نسل‌هاى بعدى مسلمانان وصى واقعى پيامبرشان را شناختند كه اين بالاترين هدف از «غدير» بود.

اگر چه منافقين به تصميمات خود جامه عمل پوشاندند، ولى همان نورِ «غدير» است كه پس از پانزده قرن، رقم ميلياردىِ شيعيان و محبين اهل‌بيت عليهم‌السلام را در طول تاريخ و در پهنه جهان در هر زمانى باقى گذارده است، و نور ولايت را همچنان در مناطق مختلف دنيا درخشنده و تابناك حفظ كرده است.

همچنين اگر گروه‌هايى از مسلمين در طول زمان‌ها همچنان در مقابل جانشينان حقيقى پيامبرشان سر تعظيم فرود نياورده و نمى‌آورند، ولى جمع عظيم شيعيان در طول تاريخ فقط على بن ابى‌طالب عليه‌السلام و يازده فرزند او را جانشينان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌دانند.

با اين مقدمه پيداست كه خطبه غدير براى عده‌اى محدود و زمانى معين بيان نشده است، بلكه همانطور كه خود پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير فرموده بايد حاضران به غائبان، شهرنشينان به روستائيان، پدران به فرزندان تا روز قيامت اين خبر را برسانند و همه در ابلاغ اين پيام انجام وظيفه كنند.

وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حجت را بر مردم تمام كرد، اين مردم‌اند كه راه بهشت يا دوزخ را انتخاب مى‌كنند، و پذيرفتن يا نپذيرفتن آنان امتحان الهى است.

امام رضا عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد: مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فى قَبُولِهِمْ وِلاءَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ‌السَّلامُ فى يَوْمِ غَديرِ خُمٍّ كَمَثَلِ الْمَلائِكَةِ فى سُجُودِهِمْ لاِدَمَ، وَ مَثَلُ مَنْ أَبى وِلايَةَ أَميرِالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ‌السَّلامُ يَوْمَ الْغَديرِ مَثَلُ إِبْليسَ:

مَثل مؤمنين در قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير خم مَثَل ملائكه در سجودشان مقابل حضرت آدم عليه‌السلام است، و مَثل كسانى كه در روز غدير از ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام سرباز زدند مَثل شيطان است.⁽¹⁾

با اين مختصر، تصويرى از جو حاكم بر جامعه اسلامى و شرايطى كه واقعه «غدير» در آن صورت گرفت و اهدافى كه از آن در نظر بود، روشن گرديد.

آيه اكمال و لياقت براى ولايت

آيه اكمال و لياقت براى ولايت⁽¹⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با بيان «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم ... »⁽²⁾فهماند كه دين بدون ولايت كامل نيست. بنا بر اين، مردمى كه دين بدون ولايت و امامت را پذيرفتند در واقع خواستند بگويند: دين ناقص هم براى ما كافى است و ما دين كامل را نمى‌خواهيم ! در نتيجه 1400 سال است كه مردم با دين ناقص مى‌گذرانند و شايد هم لايق دين كامل نيستند.

اين زمينه گوياى آن است كه همه مردم لايق دين كامل نبودند، و دين كامل انسان‌هايى كامل مى‌طلبد كه از عهده عمل به آن برآيند و حقش را ادا كنند. البته اين بدان معنى نيست كه مردم مقصر نيستند، بلكه تقصيرها و گناه‌ها به جاى خود باقى است، و در عين حال سكّه ولايت هم قميت خود را حفظ كرده و به دست هر نااهلى نيفتاده است !

از همين نگاه مى‌توان گفت: پنج سال حكومت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، نمونه بارزى از اين مسئله است؛ و آن پنج سال نشان داد كه مردم پس از 25 سال ظلم و جور كه على عليه‌السلام را با التماس به خلافت خواندند، با آن حضرت چه كردند. اگر در روز اول كه دل‌ها پر از كينه بود، على عليه‌السلام حكومت را به دست مى‌گرفت مردم چه مى‌كردند و چه مخالفت‌هايى بپا مى‌شد.

محكم‌ترين دستور الهى

محكم‌ترين دستور الهى⁽³⁾

عناوين بر گرفته از آيات غدير در معرفى فرهنگ غدير در ماجرا و خطبه غدير و كلمات معصومين عليهم‌السلام، 22 عنوان است كه به ترتيب از كليات آغاز مى‌شود و با در نظر گرفتن مراحل وقوع ماجراى غدير به دنبال يكديگر اتفاق افتاده است. يكى از آنها «روز محكم‌ترين دستور الهى» است:

غدير آن روزى است كه بى‌نظيرترين شكل دستور الهى به ميان آمد، و براى رسولِ حق از هر سو براى ابلاغ مهم‌ترين فرمان پروردگار آمادگى ايجاد شد و پشتيبانى از او قدم به قدم از سوى خداوند اعلام گرديد.

از يك سو با سؤال گونه «فَلَعَلَّكَ تارِكٌ بَعْضَ ما يُوحى إِلَيْكَ وَ ضائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ»⁽¹⁾از مبلّغ غدير رفع نگرانى شد. از سوى ديگر با خطاب «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ، إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ»⁽²⁾دستور اكيد بر ابلاغ اين فرمان و بى‌توجهى به دشمنان صادر شد.

در مرحله حساس ماجرا، فرمان اصلىِ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ»⁽³⁾آمد؛ و با يك ضمانت همه جانبه تكليف را روشن كرد.

سپس در برابر هر گونه تغيير و تبديلى در اين دستور الهى، خطابِ «قُلْ ما يَكُونُ لِى أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِى إِنْ أَتَّبِعُ إِلا ما يُوحى إِلَىَّ» نازل شد؛ و در پى آن با جمله «إِنِّى أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّى عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ»⁽⁴⁾راه هر گونه تحريف و تغيير در دين مسدود گرديد.

آنگاه در مقابل تقاضاى مشاركت ديگران در خلافت، كلمه قاطعِ «لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وَ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ»⁽⁵⁾نازل شد؛ و اينگونه غدير در بى‌سابقه‌ترين شكلِ همه دستورات الهى در تاريخ انبيا عليهم‌السلام به بشريت ابلاغ گرديد.

محوريت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تعيين مصاديق ولايت

محوريت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در تعيين مصاديق ولايت⁽¹⁾

خدا در قرآن كلياتى را گفته و تفسير آنها را بر عهده پيامبرش قرار داده است. غدير يكى از موضوعاتى است كه خدا بيان همه جانبه آن را به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سپرده است.

امام باقر عليه‌السلام با تأكيد بر اين محوريت مقام نبوت در تبيين ولايت، آيه «أولو الأمر» را مطرح مى‌فرمايد كه عهده دار تفسيرش پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير بود؛ و اگر اقدامات آن حضرت در اين راستا نبود گذشته از غاصبين سقيفه، گروه‌هاى ديگرى هم در آن طمع مى‌كردند و آيات را به نفع خود تفسير مى‌نمودند. حضرت در اين باره فرمود:

به مردم بگوييد: خداوند نماز را بر پيامبرش نازل كرده و سه و چهار ركعت بودن آن را ذكر نكرده تا آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را براى مردم تفسير نموده است. (و همچنين زكات و حج را) ، و نيز نازل كرده «اَطيعوا اللّه‌َ وَ اَطيعوا الرَّسولَ وَ اولِى الاَمرِ مِنكُم»⁽²⁾كه درباره على و حسن و حسين عليهم‌السلام است. (در بيان كلمه «اولى الامر» ) پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره على عليه‌السلام فرموده: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ، و نيز فرموده: شما را به كتاب خدا و اهل‌بيتم وصيت مى‌كنم ... .

اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سكوت مى‌كرد و اهل آيه «اولى الامر» را معرفى نمى‌كرد آل عباس و آل عقيل و ديگران آن را ادعا مى‌كردند ! ! ... وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت على عليه‌السلام صاحب اختيار مردم بود ... ، چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولايت او را به مردم ابلاغ فرموده و او را منصوب نموده بود.⁽³⁾

مستند ولايت، كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

مستند ولايت، كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽⁴⁾

هارون كه خود را در قله خلافت سقيفه نشانده و به آفتاب مى‌گويد: هر جا سير

كنى از مملكت من خارج نيستى، امام كاظم عليه‌السلام را كه امام غدير است فرا مى‌خواند و در همين زمينه از آن حضرت سؤال مى‌كند.

زمينه بسيار حساسى براى تبليغ غدير است، و جا دارد عصاره و چكيده غدير بر زبان آورده شود. حضرت در پاسخ تمام عرض و طول حكومت هارون را گوشه‌اى از حكومت الهى خود اعلام كرد.

از سوى ديگر، هر كس هر ادعايى درباره غدير و ولايت دارد، بر هيچ محورى جز پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نمى‌تواند پايبند باشد. امامان ما هم بر اين پايه اصلى امامت - حتى در مقابل دشمنان سرسخت غدير - تأكيد فرموده‌اند.

از جمله ايامى است كه امام كاظم عليه‌السلام در زندان بود، و هارون حضرت را احضار نمود و درباره ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام بر مردم از آن آن حضرت سؤال كرد. حضرت فراتر از خيالِ هارون به او پاسخ داد و دليل آن را كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ذكر كرده فرمود:

ما مى‌گوييم ولايت همه خلايق با ماست، كه ولايت دين است و اين جاهلان آن را پادشاهى مى‌پندارند ... ، و ما اين ادعا را از كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خم مى‌نماييم كه فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ.⁽¹⁾

نور غدير، حافظ ولايت

نور غدير، حافظ ولايت⁽²⁾

بر هر شيعه‌اى لازم است دو مسئله را مورد دقت قرار دهد: اقدامات منافقين همزمان با غدير، و اقدامات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مقابل آنان و براى خنثى كردن توطئه‌هايشان و براى حفظ زحمات بيست و سه ساله خود و هدايتگرى براى قرن‌ها و نسل‌هاى آينده مسلمين.

آنگاه مى‌يابد كه توطئه‌هاى خود را عملى كردند، و بعد از رحلت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مسلمين را وادار به عقبگرد نمودند، و زحمات او و واقعه غدير را ناديده گرفتند

و مردم را به سوى جاهليت سوق دادند، و در اين باره آنقدر عجله داشتند كه براى غسل و دفن پيامبرشان هم صبر نكردند ! !

از امام صادق عليه‌السلام درباره اين آيه سؤال شد كه: «يَعْرِفُوْنَ نِعْمَةَ اللّه‌َ ثُمَّ يُنْكِرُونَها» ، فرمود: در روز غدير آن را مى‌شناسند، و در روز سقيفه آن را انكار مى‌كنند.⁽¹⁾

با توجه به اقدامات منافقين آن روز و رهروانشان در طول تاريخ در مقابل اهل ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، عمق كلام خداوند تبارك و تعالى را مى‌توان دريافت كه مى‌فرمايد: لَو اجْتَمَعَ النّاسُ كُلُّهُمْ عَلى وِلايَةِ عَلِىٍّ ما خَلَقْتُ النارَ: اگر همه مردم بر ولايت على متفق بودند آتش جهنم را خلق نمى‌كردم.⁽²⁾

ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽³⁾

مطرح كردن ولايت و صاحب اختيارى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و سؤال مكرر حضرت از مردم كه: مَنْ اَوْلى بِكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ: چه كسى بر شما از خودتان صاحب اختيارتر است ؟ و نزول «النَّبِىُّ اَوْلى بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ اَنْفُسِهِمْ»⁽⁴⁾: «پيامبر بر مؤمنين از خودشان صاحب اختيارتر است» مقارن خروج از مدينه، جهت ديگرى از اين آماده سازى فكرى بود.

اشارات و تصريحات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در سخنرانى‌هايش در عرفات و مِنا و مكه به مسئله ثقلين - كه كتاب خدا و اهل‌بيت عليهم‌السلام هستند - و نيز سوابق درخشان على عليه‌السلام و نيابت او از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در امور مختلف - جلوه ديگرى از اين آمادگى بود كه افكار مردم را به سوى اعلان ولايت سوق مى‌داد.⁽⁵⁾

ولايتِ غدير يعنى ولاية اللّه‌

اشاره

ولايتِ غدير يعنى ولاية اللّه‌⁽¹⁾

طبيعى است كسى مى‌تواند صاحب اختيار مطلق مردم باشد كه نه تنها گناه نكند و شيطان و هواى نفس در او راه نداشته باشد، بلكه اشتباه هم نكند تا باعث هلاكت جمعيتى نشود.

خداوند كسانى را صاحب اختيار مردم قرار داده كه داراى عصمت مطلق‌اند و از هرگونه بدى و پليدى به هر معنى كه باشد پاك‌اند. گذشته از آن عِلمشان را به منبع بى‌پايان علم خود متصل كرده است تا جوابگوى انواع احتياجات مردم باشند.

تعيين و تخصيص چهارده معصوم عليهم‌السلام به عنوان صاحب اختيار مردم و كسانى كه امرشان بر هر موجودى نافذ است فقط بايد از جانب حق تعالى باشد، زيرا اوست كه به وجود آورنده مخلوقات است و بهترين‌ها را او خلق كرده و فقط اوست كه مى‌تواند سپردن اختيار تام مردم به دست كسى را ضمانت كند، و اين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه از جانب خداوند به عنوان پُشتوانه و ضامِن اين مقام درباره امامان عليهم‌السلام ايشان را به مردم معرفى كرده است.

پروردگارِ مهربان در نظامِ خلقت به اين هم اكتفا نكرده است، بلكه صاحبان اختيار مردم را كسانى قرار داده كه از نور خلق شده‌اند و آنان را در قالب انسان قرار داده است. معصومين عليهم‌السلام كسانى‌اند كه قبل از خلقتِ عالم خلق شده‌اند و همه جهان به بركت وجود آنان خلق شده است. اين نورانيت در خطابه غدير به صراحت ذكر شده است:

النُّورُ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْلُوكٌ فِىَّ ثُمَّ فى عَلِىِّ بْنِ أَبى‌طالِبٍ، ثُمَّ فِى النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقائِمِ الْمَهْدِىِّ:

نور از جانب خداوند عز و جل در من، و سپس در على و بعد در نسل او تا مهدى قائم قرار داده شده است.

خداوند مردم را به چنين وجودهاى نورانى سپرده و خواسته است كه مردم او را از اين طريق عبادت كنند و هدايت را از ايشان بگيرند، و لذا از هر طريق ديگرى باشد در پيشگاه خداوند مردود است.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام در بيان واقعه غدير مى‌فرمايد: ... وَ كانَتْ عَلى وِلايَتى وِلايَةُ اللّه‌ِ، وَ عَلى عَداوَتى عَداوَةُ اللّه‌ِ ... . فَكانَتْ وِلايَتى كَمالُ الدّينِ وَ رِضَى الرَّبِّ تَبارَكَ وَ تَعالى: ولايت خداوند از طريق ولايت من شناخته مى‌شود و عداوت با خداوند نيز از راه عداوت با من شناخته مى‌شود ... . لذا ولايت من كمال دين و رضايت خداوند تبارك و تعالى خوانده شد.⁽¹⁾

همچنين امام عسكرى عليه‌السلام در اين باره مى‌فرمايد: آنگاه كه خداوند با منصوب كردن اولياى خود بعد از پيامبرش بر شما منت گذاشت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خطاب كرد: «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِسْلامَ دينا»⁽²⁾، و براى اوليائش حقوقى را بر شما واجب كرد و به شما دستور داد تا آن حقوق را نسبت به ايشان ادا كنيد تا آنچه نزد شما از همسران و اموال و خوراك داريد بر شما حلال شود و نمو و بركت و ثروت را به شما نشان دهد، و تا معلوم شود كه چه كسى از خداوند اطاعت مى‌كند ... .⁽³⁾

اين مفهوم به خصوص در مورد اميرالمؤمنين عليه‌السلام تأكيد شده؛ كه ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام همان ولاية اللّه است. با اين توضيح كه:

انسان‌هايى كه سر تسليم در برابر خدا فرود آورند و خود را تحت فرمان و ولايت او ببينند، با تسليم و اطاعت از نماينده خدا اين اعتقاد را نشان خواهند داد. بنا بر اين، مخالفت و دشمنى با كسى كه خدا او را تعيين كرده جز سركشى و عناد نسبت به ساحت پروردگار معناى ديگرى نخواهد داشت.

اين حقيقت در كلام على عليه‌السلام چنين آمده است:

هفت روز پس از شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، بعد از آنكه اميرالمؤمنين عليه‌السلام از جمع قرآن فراغت يافت، در حالى كه غاصبين خلافت و بقيه مردم در مسجد بودند از خانه بيرون آمده و به عنوان اولين اتمام حجت خود با غدير در سخنان مفصلى فرمود:

خداوند تعالى به وسيله من بندگانش را آزمايش فرمود ... ، و مرا به وصايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اختصاص داد و به خلافت او در امتش برگزيد ... . پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به حجة الوداع رفت و سپس به غدير خم آمد. در آنجا شبيه منبرى براى او ساخته شد و بر فراز آن رفت و بازوى مرا گرفت و بلند كرد به حدى كه سفيدى زير بغلش ديده شد و در آن مجلس با صداى بلند فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.

پس بر اساس ولايت من ولايت الهى است، و عداوت با من برابر با دشمنى خداست. خداوند در آن روز اين آيه را نازل كرد كه «اليَومَ أكمَلتُ لَكُم دينَكُم وَ أتمَمتُ عَلَيكُم نِعمَتى وَ رَضيتُ لَكُمُ الإسلامَ دينا» .⁽¹⁾پس ولايت من كمال دين و رضايت پروردگار تبارك و تعالى است ... .⁽²⁾

با در نظر گرفتن آنچه بيان شد، در اينجا با روش مرورى - تحليلى و استنباطى سعى مى‌شود تا ارتباط بين حقيقت غدير و ولايت پروردگار روشن گردد. سؤالات اصلى عبارتند از:

آيا واقعه غدير تنها يك واقعه دينى است كه در تاريخ دفن شده، يا حقيقتى فراتر دارد ؟

اگر داراى حقيقى فراتر است، آن حقيقت چيست ؟

انكار اين حقيقت چه تبعات و لطمات اعتقادى را به دنبال خواهد داشت ؟

بنا بر آنچه كه مسلم است، حقيقت غدير حقيقتى است به قدمت ولايت پروردگار و متعلق به دوره‌اى از تاريخ نمى‌باشد. تا خداوند بوده است ولايت او نيز بوده، و او هميشه بوده و خواهد بود. پس ولايت او نيز هميشه بوده و خواهد بود، و غدير نمايشى از اين سريان ولايت در عالم است.

امام هر زمان به كامل‌ترين صورت ولايت پروردگار را به ظهور مى‌رساند و امت را به سوى هدايت فرا مى‌خواند. انكار اين حقيقت والا به انكار ربوبيت فراگير پروردگار و حاكميت مطلقه او بر عالم منجر مى‌شود.

براى روشن شدن اين حقيقت و پاسخ سه سؤال بالا مطالب زير ارائه مى‌شود:

1 - غدير حقيقى است كه در تاريخ سريان دارد

براى شناخت حقيقت غدير بايد به حركت انبياء عليهم‌السلام نگريست. حركت انبياء عليهم‌السلام در تاريخ جريان هدايت انسان است. خداوند كه هادى مطلق است، انسان را بى حجّت نمى‌گذارد⁽¹⁾و تا حجت را تمام نفرمايد از او سؤال نخواهد كرد.

با اين مقدمه مى‌گوييم: غدير جريانى نيست كه در يك مقطع زمانى اتفاق افتاده و در آنجا مدفون شده باشد. غدير حقيقتى است كه تاريخ سريان دارد. جريان غدير،

جريان ولايت اللّه، و واقعه غدير بيانگر سريان ولايت در عالم است. ولايت قدمتش به اندازه «فَاللّه‌ُ هُوَ الوَلىّ»⁽¹⁾است و به قدمت آفرينش باز مى‌گردد. مادامى كه خداوند بوده ولايت نيز بوده، و چون خدا هميشه بوده⁽²⁾پس ولايت نيز هميشه بوده و هميشه خواهد بود. تا آفرينش بوده، او كه ولى مطلق است سرپرست عالم بوده و ميان او مخلوقاتش فاصله نبوده است.

خداوند از همان ابتدا براى هدايت امور انسان‌ها ميان خودشان كسى را برگزيده است، تا انسان‌ها را با حقيقت آشنا سازد و ولايت عالم را معنى كند.⁽³⁾در حقيقت ولىّ خدا، يعنى پيامبران و اوصياء ايشان هستند كه ولايت پروردگار را در عالم معنى مى‌كنند. اگر انسانى با اسم ولىّ پروردگار آشنا نباشد، چگونه مى‌تواند تربيت كننده انسان‌هاى ديگر و هادى باشد ؟ ! هادى امت بايد با اسم «ولى» آشنا باشد.

خداوند كه «هُوَ الوَلىّ» است، در هيچ لحظه‌اى آفريدگانش را بدون سرپرست نگذارده، و بنا بر حكمت و تدبيرش از نوع انسان، بهترين و كامل‌ترين آنان را برگزيده⁽⁴⁾، تا امر هدايت عالميان را بر عهده گيرد. اين مسئله عين ولايت مطلقه پرورگار است، زيرا كسى را كه برگزيده است مخلوق او است، و مخلوق هر آنچه دارد از خالقش است. پس اگر اين انسان برتر و كامل عهده‌دار مقام ولايت در عالم است، از آن رو است كه پروردگارش چنين است، و براى او نيز چنين خواسته است.

حتى اين مسئله تنها در غدير خم اتفاق نيفتاد. تا پيش از اين واقعه نيز خداوند از ميان انسان‌ها انبياء عليهم‌السلام را برانگيخت، و ايشان ريسمان نبوت خود را به وصى پس از خود سپردند تا عهده‌دار هدايت آدميان باشند.

اين سنت خدا بوده كه براى هدايت انبياء عليهم‌السلام فرستاده، كه هميشه هادى امت و در اوج قرب به خدا بوده‌اند.⁽¹⁾ايشان هم اوصيائشان را براى از خود معرفى كرده‌اند.

اين سنت پروردگار است كه هيچ گاه ريسمان هدايت گسسته نشود. يك سرِ اين ريسمان هميشه به دست هادى و ولىّ مطلق آن زمان است، و سرِ ديگرش به دست پروردگار. اين خداوند است كه هدايت مى‌كند، و اين ولىّ مطلق در هر زمان است كه هدايت پروردگار را در عالم نقش مى‌زند.

حال چگونه است كه اين سنت هميشگى و غير قابل تغيير الهى از نظر برخى ناديده انگاشته مى‌شود ؟ !

آنچه در غدير خم اتفاق افتاد تنها بروز و ظهور و نمايش اين حقيقت است. همچنان كه در برهه‌اى از تاريخ اين حقيقت به صورت ديگر جلوه‌گر شد؛ آن هنگام كه آدم عليه‌السلام به نبوت برگزيده شد، او نيز ولايت پروردگار را نشان داد. البته به اين نكته نيز بايد توجه كرد كه انبياء عليهم‌السلام در نمايش ولايت پروردگار گوى سبقت را از ديگران ربوده‌اند، و در ميان انبياء عليهم‌السلام هم، انبياء الوالعزم به رتبه بالاترى در بروز و ظهور اين حقيقت دست يافته‌اند.

پس تا زمينه بوده و زمينيان بوده‌اند و تا تكليف بوده و انسان مخاطب تكليف الهى قرار گرفته است، ولايت پروردگار هدايتگر انسان‌ها بوده، و انبياء عليهم‌السلام به واسطه اين ولايت والايى كه داشتند انسان‌ها را در مسير هدايت رهنمون شدند.

از اين منظر، پس در غدير مسئله جديدى اتفاق نيفتاد. بلكه هادى مطلقِ عالم يعنى ذات اقدس اله به نبى خود پيامبر ختمى مرتبت حضرت محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سفارش كرد كه پس از خود سرِ ديگر ريسمان هدايت را به دست على عليه‌السلام بسپارد.⁽¹⁾چرا كه اين ريسمان نبايد قطع شود، زيرا بر خلاف سنت هدايت است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم همه را فراخواند و در مكانى به نام «غدير خم» گرد هم آمدند. از حج برگشته بودند كه پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيام هدايت را رساند و وظيفه خود را انجام داد.⁽²⁾حضرتش نگذاشت تا امتش پس از او بى ولىّ و سرپرست بماند.

اما عده‌اى از اين حقيقت ناب غافل اند، و تنها عرصه ولايت را در ماجراى غدير خم مى‌بينند و جريان و سريان آن را در عالم شاهد نيستند.

2 - شوراى سقيفه انكار ولايت پروردگار است !

اشاره

خرده بينان غدير را در برهه‌اى از تاريخ محبوس مى‌بينند ! گويى خداوند در آن زمان تصميم به امر گرفته و پيش از آن امر ولايت پروردگار تعطيل بوده است ! اگر اصل اين خرده‌بينى تحليل شود، روشن مى‌گردد كه اساس اين نگاه نادرست به نشناختن ولايت پروردگار بر مى‌گردد. در حقيقت انكار ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام در غدير انكار اين حقيقت والا است.⁽³⁾

شوراى سقيفه انكار ولايت پروردگار است. چگونه ممكن است خداوندى كه انسان را براى هدايت آفريده است⁽¹⁾پيام هدايت را تمام نكند و ريسمان هدايت را به دست هادى و ولى زمان نسپارد، اين بر خلاف سنت الهى است.

چگونه ممكن است رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه رسالت ختمى دارد و دينش عهده‌دار هدايت تا قيام قيامت است بدون انديشيدن براى امر هدايت امت ايشان را ترك كند ؟ !

اينها همه بر خلاف آن چيزى است كه انبياء عليهم‌السلام عمل كردند. در اينجا نمونه‌هايى از وصايت در پيامبران عليهم‌السلام را از كتاب «معالم المدرستين» يادآور مى‌شويم⁽²⁾:

وصى حضرت آدم هبه‌اللّه بود، كه به عبرى شيث ناميده مى‌شود. وصى ابراهيم اسماعيل، و وصى يعقوب يوسف، و وصى موسى يوشع بن نون و او پسر افرائيم و او پسر يوسف بود و صفورا زن موسى بر او خروج كرد. وصى عيسى شمعون، سلام اللّه عليهم اجمعين. و در آخر وصى خاتم پيامبران محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب و پس از او يازده فرزندش عليهم‌السلام بودند.

در اينجا به اخبار سه تن از اين اوصيا اشاره مى‌كنيم:

يك. خبر وصيت آدم بر شيث عليهماالسلام

يعقوبى مى‌نويسد: چون مرگ آدم فرا رسيد ... ، شيث را وصى خود قرار داد. طبرى گويد: هبة اللّه - كه به عبرى شيث ناميده مى‌شودكسى است كه آدم او را وصى خود كرد ... ، و وصيت خود را نوشت و شيث در آن وصى پدرش آدم بود.

مسعودى در خبر وصيت آدم به شيث عليهماالسلام و درگذشت او نوشته است:

آنگاه كه آدم عليه‌السلام وصيت خود را به شيث عليه‌السلام ادا كرد، پشت سر خود را رها كرد و آن راز را نگاه داشت تا كه وفاتش فرا رسد ... . ابن‌اثير گفته است: و تفسير شيث عليه‌السلام هبه‌اللّه است، و او وصى آدم بود، و هنگامى كه وفات آدم فرا رسيد به او وصيت كرد و با او پيمان بست. ابن‌كثير در ذكر درگذشت آدم و وصيت او به فرزندش شيث گفته است: و معناى شيث هبه‌اللّه است ... . و هنگامى كه وفات حضرت آدم فرا رسيد شيث را تعيين كرد ... .

دو. خبر يوشع فرزند نون وصى موسى عليهماالسلام

در قاموس كتاب مقدس به نقل از قرآن آمده است كه يوشع بن نون در كوه سينا با موسى بود و به پرستش گوساله در عهد هارون آلوده نشده بود.

و در پايان اصحاح بيست و هفتم از سفر عدد، خبر تعيين او از جانب خدا به مقام وصى موسى چنين آمده است:

موسى با خدا چنين گفت . پروردگارى كه آفريدگار روان همه آدميان است مردى را تعيين فرمايد . كه در پيشاپيش آنها حركت كند و در پيش آنها قرار گيرد و آنها را ببرد و بياورد تا مخلوقات خدا مانند گله‌اى كه بى چوپان است نباشد . پس پروردگار به موسى گفت يوشع بن نون را به عنوان مردى كه روحى دارد برگزين و دست خود را به روى او بگذار . و او در برابر عازارِ كاهن نگهدار و در برابر همه مردم او را قرار بده تا همه مردم بنى‌اسرائيل بشنوند . پس او نيز در برابر عازار كاهن بايستاد و از او بخواهد كه اداى اوريم بكند در برابر پروردگار . بر طبق گفتار او همه بروند و همه بيايند و همه بنى‌اسرائيل با او باشند . پس موسى آنگونه كه پروردگار فرمود بود رفتار كرد يوشع را گرفت و در برابر عازار كاهن و در برابر همه مردم قرار داد . و دست بر روى او گذاشت و او آن سان كه پروردگار از دست موسى سخن گفته بود وصى خود گردانيد ... .

خبر قيام او به بنى‌اسرائيل و جنگ‌هاى او در بيست و سه اصحاح از سفر يوشع بن نون آمده است.

در تاريخ يعقوبى: ص 461 آمده است: موسى عليه‌السلام را كه مرگ فرا رسيد، خداوند عزّ و جلّ فرمان داد كه يوشع بن نون را به قبه رمان آورد و او را تقديس كند و دست بر پيكر او نهد تا بركت او در وى منتقل شود، و وصيت كند كه پس از او در ميان بنى‌اسرائيل جانشين او باشد. وجه تشابه و همانندى بين وصى خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با وصى موسى عليه‌السلام يوشع بن نون عليه‌السلام در كوه سينا با موسى عليه‌السلام بود، و هرگز گوساله را نبپرستيد، و خدا به پيامبرش موسى عليه‌السلام فرمان داد كه او را پس از خود جانشين سازد تا مردم مانند گله‌اى بى‌چوپان نباشند. و امام على عليه‌السلام نيز در غار حرا همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بود، و هرگز بتى نپرستيد، و خدا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود در مراجعت از حجة الوداع مأمور كرد كه در برابر حاجيان پيشواى مردم را پس از خود تعيين كند و امت خود را بى‌سرپرست نگذارد. رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هم اين مأموريت را در غدير خم آشكار كرد، و على عليه‌السلام را وليعهد بعد از خود تعيين كرد. و چه راست فرمود پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنجا كه فرمود:

درست (طابَقَ النَعل بالنَعل) بر امت من همان مى‌رسد كه بر بنى‌اسرائيل آمد.

اولاً: شمعون در انجيل: در قاموس كتاب مقدس نام ده تن به اين اسم آمده است، كه از آن جمله شمعون بطرس است. و شمعون در تورات سمعون آمده، و خبرش در انجيل متى اصحاح دهم چنين آمده است: سپس عيسى دوازده تن شاگردان خود را خواند و بر آنها سلطنت و فرمانروايى بر ارواح ناپاك بخشيد تا آنها را بيرون كنند و هر گونه بيمارى و ناتوانى در درمان كنند و اين است نام دوازده پيام‌آور: اول سمعان كه را بطرس گفته‌اند ... .

در انجيل يوحنا، اصحاح 21 شماره 15 - 18 آمده است كه عيسى عليه‌السلام بر او وصيت كرد و گفت: گله مرا چوپانى كن. كه كنايه از راهنمايى و اداره كسانى است كه به او ايمان آورده‌اند.

و در قاموس كتاب مقدس نيز چنين آمده است:

مسيح او را هدايت كنيسى تعبير فرموده. ثانيا: شمعون در منابع تحقيقات اسلامى: يعقوبى اخبار او را آورده و او را سمعان صفا ناميده است. مسعودى در ج 1 ص 343 چنين گويد: در روميه بطرس به قتل رسيد، و نامش به يونانى شمعون است و عرب او را سمعان گويند.

و در ماده «دير سمعان» از معجم البلدان آمده است:

دير سمعان در نواحى دمشق قرار دارد، و سمعان همان كسى است كه اين دير به نام او است، كه يكى از بزرگان نصارى بوده و او را همچنين شمعون صفا گويند.

بخشى از اخبار اين وصى‌هاى سه گانه را به عنوان نمونه اخبار ديگر جانشينان پيامبران در امت‌هاى گذشته آورديم. بنا بر اين، خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اولين پيامبرى نبوده كه بدون تعيين جانشين امت خود را ترك نكرده‌اند و او كسى بوده كه از مدينه - كه جامعه كوچك مسلمانان آن روز را در برگرفته بود - در جنگ‌ها حتى يك ساعت هم خارج نمى‌شد مگر آنكه جانشينى تعيين مى‌فرمود. مسلّما خاتم پيامبران صلى‌الله‌عليه‌و‌آله جامعه اسلامى را بدون تعيين ولىّ‌امر آن هم براى ابد رها نكرده است.

با بيان نمونه‌هايى از وصايت در امت‌هاى گذشته، چگونه است كه تنها در مورد پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اعتراض به وصايت پديد آمده و ديگر امت ولى و هادى نمى‌خواهد ؟ ! چه شد كه كتاب خدا به تنهايى كافى شد ؟ مگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خود مفسّر و مبّين كتاب خدا نبود ؟ وصى او نيز چنين مى‌كند و مفسر و مبّين قرآن است.⁽¹⁾معمولاً انسان‌ها به خاطر منافع خويش حقايق را انكار و يا تحريف مى‌كنند. كم اند انسان‌هايى كه حقيقت را ببينند و آن را كتمان و يا تحريف نكنند و تسليم آن شوند.

3 - غدير نقشه هدايت پروردگار

خداوند منّان - كه رب العالمين است - برنامه هدايت عالم را در دست دارد.⁽¹⁾

50 .

اين نقشه هدايت پروردگار بى‌نقص است و بسيار مدبّرانه و حكيمانه طراحى شده، و غدير قسمتى از اين نقشه هدايت است. از سوى ديگر، دين خاتم آخرين دين است كه رب العالمين براى هدايت انسان‌ها فرستاده و اين دين قابليت جاودانگى دارد.

پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در جريان غدير سرّ اين جاودانگى مطرح نمودند؛ ثقلين⁽²⁾

قال رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: على عليه‌السلام يعلم الناس بعدى من تأويل القرآن ما لا يعلمون. او قال: يخبرهم: على عليه‌السلام پس از من تأويل آنچه را مردم از قرآن نمى‌دانند به آنها مى‌آموزد. يا فرمود: آگاهشان مى‌كند. شواهد التنزيل: ج 1 ص 28، 39، عن انس.

، دو گوهر جدايى ناپذير قرآن و عترت كه ريسمان هدايت پروردگار را همچنان حفظ مى‌كنند. قرآن كه كلام خداست، و ائمه معصومين عليهم‌السلام كه مفسّر و مترجم كلام خدا هستند.

اوصياى پيامبر همان امامان معصوم عليهم‌السلام هستند كه از غدير نقش هدايتگرى خود را بنا بر نقشه هدايت پروردگار آغاز كردند. از غدير، ولايت على عليه‌السلام مشخصا اعلام شد و فعليّت يافت⁽³⁾و حضرتش ولىّ و هادى پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شد، چرا كه خداوند منّان چنين خواست و اراده فرمود. در واقع، در اين نقشه هدايت چهارده معصوم عليهم‌السلام قرار دارند؛ از محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آغاز مى‌شود و به او نيز ختم مى‌گردد.

قرار بود بر اساس اين نقشه هدايتِ الهى، اولاد زهرا عليهاالسلام هاديان هر دوره باشند، تا قيام قيامت. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - كه به نقشه هدايت پروردگار آشنا بودند - به صورت‌هاى مختلف آن را بيان فرموده، و در مكان‌هاى مختلف بر اين حقيقت تأكيد نمودند. لذا در ضمن آيات گوناگون از نقش‌هاى هاديان امت‌هاى گوناگون و رفتارهاى ايشان با پيامبرانشان براى مردم سخن گفتند. از باب نمونه:

قالَ رَسولُ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: لِكُلِّ نَبىٍّ وَصىٌّ وَ وارِثٌ، وَ إنَّ عَليّا وَصيّى وَ وارِثى: هر پيامبرى وصى و وارثى دارد، و على عليه‌السلام وصى و وارث من است.⁽¹⁾

عَن جابِرِ بنِ سَمُرَةَ، قالَ: سَمِعتُ رَسولَ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يَقولُ: لا يَزال هذَا الدينُ عَزيزٌ إلى إثنى‌عَشَرَ خَليفَةٍ. قالَ: فَكَبَّرَ الناسُ وَ ضَجُّوا. ثُمَّ قالَ كَلِمَةً خَفيَّةً. قُلتُ لأبى: يا أبَه، ما قالَ ؟ كُلُّهُم مِن قُرَيش.⁽²⁾

جابر بن عبداللّه انصارى: لَمّا أنزَلَ اللّه‌ُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلى نَبيِّهِ مُحَمَّدٍ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: «يا أيُّهَا الَذينَ آمَنوا أطيعوا اللّه‌َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولو الأمرِ مِنكُم»⁽³⁾قُلتُ: يا رَسولَ اللّه‌ِ، عَرَفنَا اللّه‌َ وَ رَسولَهُ، فَمَن أولو الأمرِ الَذينَ قَرَنَ اللّه‌ُ طاعَتَهُم بِطاعَتِكَ ؟ فَقالَ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله: هُم خُلَفائى يا جابِر، وَ أئِمَّةٌ مُسلِمينَ (مِن) بَعدى؛ أوَّلُهُم عَلىٌّ بنِ أبى‌طالِبٍ عليه‌السلام، ثُمَّ الحَسَنُ وَ الحُسَينُ عليهماالسلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ الحُسَينِ عليه‌السلام، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلىٍّ عليه‌السلام المَعروفُ فِى التَوراةِ بِالباقِرِ وَ سَتُدرِكُهُ يا جابِرُ. فإذا لِقيتُهُ فاقرِأهُ مِنِّى السَلامَ. ثُمَّ الصادِقُ جَعفَرُ بنُ مُحَمَّدٍ عليه‌السلام، ثُمَّ موسَى بنُ جَعفَرٍ عليه‌السلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ موسى عليه‌السلام، ثُمَّ مُحَمَّدُ بنُ عَلىٍّ عليه‌السلام، ثُمَّ عَلىُّ بنُ مُحَمَّدٍ عليه‌السلام، ثُمَّ الحَسَنُ بنُ عَلىٍّ عليه‌السلام، ثُمَّ سَميّى وَ كَنيّى حُجَّةُ اللّه‌ِ فى أرضِهِ وَ بَقيَّتُهُ فى عِبادِهِ، إبنُ الحُسَينِ

بنِ عَلىٍّ عليه‌السلام. ذاكَ الَذى يَفتَحِ اللّه‌ُ تَعالى ذِكرُهُ عَلى يَدَيهِ مَشارِقَ الأرضِ وَ مَغارِبَها. ذاكَ الَذى يَغيبُ عَن شيعَتِهِ وَ أوليائِهِ غَيبَةً لا يُثبتُ فيها عَلَى القَولِ بِإمامَتِهِ إلاّ مَنِ امتَحَنَ اللّه‌ُ قَلبُهُ للإيمان⁽¹⁾:

چون خداوند بر پيامبرش محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آيه: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ... » را نازل فرمود، عرض كردم: يا رسول اللّه، ما خدا و رسول را شناختيم، اولوالامرى كه خداوند فرمانبرى از ايشان را در كنار فرمانبرى از شما آورده كيان اند ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود:

اى جابر ! آنها پس از من جانشينان من و امامان مسلمان هستند. نخستين ايشان على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است، و سپس حسن و حسين عليهماالسلام، و پس از او على بن الحسين عليه‌السلام، و سپس محمد بن على عليه‌السلام كه در تورات به باقر شهرت دارد. اى جابر، او را درك خواهى كرد. هر گاه او را ديدى سلام مرا به او برسان. سپس صادق جعفربن محمد عليه‌السلام، سپس موسى بن جعفر عليه‌السلام، سپس على بن موسى عليه‌السلام، سپس على بن محمد عليه‌السلام، سپس حسن بن على عليه‌السلام، سپس حسن بن على عليه‌السلام.

سپس همنام و هم كنيه من، حجت خدا در زمين و باقيمانده او در ميان بندگانش، فرزند حسين بن على عليه‌السلام خواهد بود. همان كه خداوند والا نام به دست او خاور و باختر زمين را بگشايد، و همان كه از ديدگان شيعيان و اوليايش پنهان خواهد شد. در آن زمان جز كسى كه خداوند دلش را براى ايمان خالص كرده، كسى در اعتقاد به امامت او پايدار نخواهد ماند.

عَن سَلمانِ الفارسىِّ، قالَ: دَخَلتُ عَلَى النَبىِّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فَإذا الحُسِينُ عليه‌السلام عَلى فَخِذَيهِ، وَ يُقَبِّلُ عَينَيهِ وَ يُقَبِّلُ فاهُ وَ يَقولُ: أنتَ سَيِّدٌ إبنُ سَيِّدٍ، وَ أنتَ إمامٌ إبنُ إمامٍ، وَ أنت حُجَّةٌ إبنُ حُجَّةٍ، وَ أنتَ أبو حُجَجٍ تِسعَةٍ، تاسِعُهُم قائِمُهُم عليه‌السلام.⁽²⁾

چرا كوته نگران توجه نمى‌كنند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بارها و بارها از حضرت موسى و عيسى و هارون و الياس و ... سخن گفتند ؟ از سخنان هدايت آميز ايشان و از رفتار قومشان و ... . به عنوان نمونه:

«وَ إذ قالَ موسى لِقَومِهِ يا قَومِ لِمَ تُؤذونَنى وَ قَد تَعلَمونَ إنّى رَسولُ اللّه‌ِ إلَيكُم فَلمّا زاغوا أزاغَ اللّه‌ُ قُلوبَهُم وَ اللّه‌ُ لا يَهدِى القَومَ الفاسِقينَ»⁽¹⁾: « (به يادآور) هنگامى را كه موسى به قومش گفت اى قوم من چرا مرا آزار مى‌دهيد با اينكه مى‌دانيد من فرستاده خدا به سوى شما هستم هنگامى كه آنها از حق منحرف شدند خداوند قلوبشان را منحرف ساخت و خدا فاسقان را هدايت نمى كند» .

«وَ لَقَد آتَينا موسَى الكِتابَ وَ جَعَلنا مَعَهُ أخاهُ هارونَ وَزيرا»⁽²⁾: «ما به موسى كتاب (آسمانى) داديم و برادرش هارون را ياور او قرار داديم» .

«وَ قالَ موسى لأخيهِ هارونَ اخلُفنى فى قَومى وَ أصلِح ... »⁽³⁾: «و موسى به برادرش هارون گفت جانشين من در ميان قومم باش و (آنها را) اصلاح كن» .

«وَ نوحا إذ نادى مِن قَبلِ فَاستَجَبنا لَهُ فَنَجَّيناهُ وَ أهلَهُ مِنَ الكَربِ العَظيمِ وَ نَصَرناهُ مِنَ القَومِ الَذينَ كَذَّبوا بِآياتِنا إنَّهُم كانوا قَومَ سوءٍ فَأغرَقناهُم أجمَعينَ»⁽⁴⁾: «و نوح را (به يادآور) هنگامى كه پيش از آن (زمان پروردگار خود را) خواند ما دعاى او را مستجاب كرديم و او و خاندانش را از اندوه بزرگ نجات داديم و او در برابر جمعيتى كه آيات ما را تكذيب كرده بودند يارى داديم چرا كه قوم بدى بودند از اين رو همه آنها را غرق كرديم» .

چرا از اين مسائل پند نمى‌گيرند ؟ آيا از اين همه تأكيد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تعجب نمى‌كنند ؟ ! آيا هيچ گاه دليل اين همه اصرار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در مورد تعيين اهل‌بيت عليهم‌السلام و بر زبان آوردن نام ايشان را از خود نپرسيده‌اند ؟ !

گويا ايشان چشمان خود را بر حقيقت بسته‌اند ! غافل از اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اين كار قسمت ديگرى از نقشه هدايت پروردگار را به زيبايى بيان مى‌كند.

4 - زهرا عليهاالسلام ترجمان غدير است

دختر پيامبر عليهاالسلام نيز در زمره معصومان است. او معصومه‌اى است كه براى احقاق حق امام زمانش بسيار كوشيد. معصومى براى دفاع از معصوم ديگر به پا خاست.

سرّ عصمت حضرت زهرا عليهاالسلام سرّ عظيمى است.⁽¹⁾حضرتش پاره تن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و محبوبه خدا بر روى زمين و ام الائمه عليهم‌السلام است. غدير بيانگر پاره‌اى از نقشه هدايت و زهرا عليهاالسلام ترجمان اين واقعه عميق و مدافع اين نقشه هدايت است. آن حضرت مى‌داند كه اگر بر خلاف اين برنامه الهى عمل شود، آدميان به انحراف مى‌روند و راه شيطان باز مى‌شود. حضرت مى‌داند جدايى قرآن و عترت نقشه شيطان است، زيرا امر هدايت را غير ممكن مى‌سازد. او از اين بى‌توجهىِ بى‌خردان دردمند است، و سعى مى‌كند آنچه را فراموش كرده‌اند به يادشان آورد.

زهرا عليهاالسلام بسيار كوشيد تا راه را روشن كند و انسان‌ها را از گمراهى نجات بخشد. اما حيف كه همه پيام هدايت او را نشنيدند، و آنها هم كه شنيدند خوب عمل نكردند. كم هستند انسان‌هايى كه حقيقتا پيرو على و زهرا و اولاد ايشان عليهم‌السلام باشند و پيروان حقيقى انگشت شمار اند !

صديقه طاهره عليهاالسلام بسيار كوشيد تا خطرات جدايى ثقلين را بيان كند. ولى گويا كوس شيطان گوش‌هاى ايشان را كر كرده بود و غفلت وجودشان را فرا گرفته بود.

چه نزديك است انكار ولايت اينان و انكار ربوبيت پروردگار !

چه نزديك است انكار عصمت اينان و انكار حكمت پرودگار !

چه نزديك است انكار برگزيدگى ايشان توسط خدا و انكار هادى بودن پرودگار !

چه نزديك است انكار فضيلت ايشان و انكار عدل پروردگار !

باشد كه انسان‌ها حكيمانه بينديشند و سرّ غدير را دريابند.

در همين رابطه، آيه و تفسير آن را يادآود مى‌شويم:

«وَ لَقَد صَدَّقَ عَلَيهِم إبليسُ ظَنَّهُ فَاتَّبعُوهُ إلاّ فَريقا مِنَ المُؤمِنينَ»⁽¹⁾: «همانا ابليس پندار خويش را در نظر آنان راست و درست جلوه داد پس او را تبعيت كردند مگر گروهى از مؤمنان» .

محمد خزاعى از امام صادق عليه‌السلام روايت كرده است كه آيه فوق درباره غدير خم آمده است. چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره على عليه‌السلام آنچه را كه بايد بگويد گفت و او را براى مردم (به عنوان امام و جانشين) نصب فرمود. ابليس فريادى كشيد تا ياران و شياطين را به دور خود جمع كند. وقتى آنها جمع شدند، گفتند: اى بزرگ ما ! اين فرياد چه بود ؟ ! گفت: واى بر شما ! امروز (روز غدير) همانند روز عيسى است (كه مردم را نسبت به آن حضرت به گمراهى افكندم) . به خدا قسم كه درباره واقعه امروز نيز مردمان را به گمراهى خواهم انداخت.

اينجا بود كه اين آيه از سوره سبأ نازل شد: «وَ لَقَد صَدَّق عَليهِم إبليسُ ... » . دوباره ابليس فرياد كشيد. شياطين مجددا به سوى او بازگشتند و گفتند: اى سيد ما ! اين فرياد دوم براى چه بود ؟ ابليس گفت: واى بر شما ! خداوند كلام مرا شنيد و آن را در قرآن حكايت كرد: «وَ لَقَد صَدَّقَ عَلَيهِم ... » . در اينجا ابليس سر خود را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: به عزت و جلالت سوگند كه اين گروه مؤمنان را نيز به ديگران ملحق خواهم كرد.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: بِسمِ اللّه‌ِ الرَحمنِ الرَحيمِ (و اين آيه را تلاوت فرمود) : «إنَّ عِبادى لَيسَ لَكَ عَلَيهِم سُلطانٌ»⁽¹⁾: «همانا تو را بر بندگان راستين من سلطه و نفوذى نخواهد بود» .

ابليس براى بار سوم فرياد كشيد. شياطين به سوى او بازگشتند و گفتند: اى بزرگ ما ! اين فرياد سوم از چيست ؟ گفت: به خدا قسم از دوستداران و پيروان على است. اما پروردگارا ! به عزت و جلالت سوگند، معاصى و گناهان را چنان مزيّن سازم كه مورد خشم و غضب تو قرار گيرند.

امام صادق عليه‌السلام فرمود: قسم به خدايى كه محمد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به حق برانگيخت، همانا شياطين بر سر مؤمنان هجوم آورند، بيشتر و فراوان‌تر از زنبورهايى كه بر (يك قطعه) گوشت باشند (تا او را به معصيت افكنند و از ولايت دور سازند) . اما مؤمن هرگز از دين و اعتقادش كاسته نشود.⁽²⁾

نتيجه

جريان غدير، جريانى است جاودان، به قدمت «اللّه هو الولى» . ذات مقدسى كه هميشه بوده و هميشه خواهد بود. به عبارت ديگر: او هميشه ولىّ است و ولايت پروردگار هيچ گاه تعطيل نبوده و هيچ گاه تعطيل نخواهد شد. ولايت انبياء و اهل‌بيت عليهم‌السلام - كه اولياء خدا هستند - نمايش ولايت پروردگار در روى زمين است.

خداى سبحان - كه مهربان و حكيم است - نقشه هدايت انسان را بسيار زيبا طراحى نموده است. در اين نقشه هدايت، انبيا عليهم‌السلام هاديان امت هستند، و پس از ايشان اوصيائشان عهده‌دار هدايت امت اند. پس هر نبى وصى پس از خود را معرفى مى‌كند، و پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز در غدير چنين نموده است.

پس سرّ غدير همان ولايتى است كه از ابتداى تاريخ تا قيامت ادامه دارد، و سرّ ولايت هدايت است كه دليل آفرينش انسان است.

ولايت مطلقه الهيه

ولايت مطلقه الهيه⁽¹⁾

امامت و ولايت در هر حدى محدود باشد در ماوراى آن حد زير سؤال مى‌رود، و مشكلاتى كه در صورت عدم تعيين امام قابل پيش‌بينى است در همان محدوده مطرح مى‌شود. لذا در غدير پس از ضمانتهاى مختلفى مانند افضليت، عصمت و علم كه از طرف پروردگار درباره دوازده امام عليهم‌السلام داده شد، اختيار مطلق در امور دين و دنياى مردم از جهات مختلف به دست مقام عصمت سپرده شد كه به عنوان نايبان خداوند در زمين عمل مى‌كنند.

در كنار اين حقيقت، يكى از مفاهيمى كه در كلمه «صاحب اختيار» - كه در خطبه غدير آمده - نهفته است مفهوم حكومت و ولايتِ مطلق بر مردم به عنوان صاحب امر و واجب الاطاعة است. اين مفهوم در اين تعابير به چشم مى‌خورد: اميرالمؤمنين، امام، ولىّ مردم، خليفه، وصى، مفروض‌الطاعة، نافذ الامر.

همچنين در آيه «النَّبِىُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ... »⁽²⁾- كه پيش از سفر حجة الوداع و در مدينه بر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نازل شد - خط ارتباط غدير با قرآن بسيار زيبا به تصوير كشيده شده است، و جا دارد آن را اينگونه به خاطر بسپاريم:

قرآن ولايت نبوى را اثبات مى‌كند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همان آيه را در غدير به عنوان شاهد بر ولايت خود ذكر مى‌كند. آنگاه ولايت اميرالمؤمنين و امامان عليهم‌السلام را به عنوان تفريع و ادامه ولايت خود بيان مى‌كند. سپس اين ولايت را به معناى تصميم گيرندگان در همه امور مردم توضيح مى‌دهد. آنگاه با ذكر ولايت سه امام، استمرار آن را از بقيه فرازهاى غدير به ما مى‌فهماند.

تأكيد خاص اين حديث بر جمله «لَيْسَ لَهُمْ مَعَهُ امْرٌ» است، يعنى با وجود آنان براى مردم امرى و اختيارى نيست. بايد گفت: قوام ولايت مطلقه امامان عليهم‌السلام به همين

نكته است، يعنى اگر آنان صاحب فرمان على الاطلاق باشند هيچ كس ديگرى - حتى خود كسى كه درباره‌اش تصميم گيرى مى‌شود - نبايد حق دخالت و رأى و نظر در آن موضوع داشته باشد.

ضمانت چنين فرمان قاطعى به معناى عصمت الهى فقط درباره امامان عليهم‌السلام وجود دارد، و هر كسى را متقاعد مى‌كند كه در برابر دستور و نظر مبارك معصوم عليه‌السلام، خود را تخطئه نمايد و فرمان او را مقدم بداند، كه در واقع فرمان خدا را مقدم داشته است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز در خطبه غدير نمى‌خواست فقط امامت يا خلافت يا وصايت حضرت را بيان كند، بلكه مى‌خواست اولى به نفس بودن و صاحب اختيار تام بر جان و مال و عرض و دين مردم بودن و به عبارت واضح‌تر «ولايت مطلقه الهيه» را كه به معناى نيابت تامه از طرف پروردگار است بيان كند، و براى اين منظور هيچ لفظى فصيح‌تر و گوياتر از «مولى» پيدا نمى‌شود.

آنچه در كلمه مولى نهفته است اطلاق و عموميت ولايت و اختيار ايشان بر همه انسان‌ها و در همه زمان‌ها و مكان‌ها و در هر شرايطى است.

و لذا در سومين بخش خطبه غدير، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله امامت دوازده امام بعد از خود را تا آخرين روز دنيا اعلام فرمودند تا همه طمع‌ها يكباره قطع شود. از نكات مهم در سخنرانى حضرت، اشاره به عموميت ولايت آنان بر همه انسان‌ها و در طول زمان‌ها و در همه مكان‌ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور بود، و نيابت تام ائمه عليهم‌السلام را از خدا و رسول در حلال و حرام و جميع اختيارات اعلام فرمودند.

ولايتِ غدير، نتيجه گيرى ولايت مطلقه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله

ولايتِ غدير، نتيجه گيرى ولايت مطلقه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله⁽¹⁾

عظمت غدير اقتضا مى‌كند به بلنداى آن برنامه‌ريزى داشته باشيم، و گمان نكنيم پيامى با آن عظمت را در گونه‌هاى كم ابهت تبليغ مى‌توان جلوه‌گر ساخت. احترام به مقام با عظمت غدير به ما فرمان مى‌دهد كه آن را در جذاب‌ترين و ارزشمندترين

گونه‌هاى رسانه‌اى جلوه‌گر سازيم، و هر گونه تبليغى در رابطه با غدير را لايق شأن آن و به عظمت ساحت مقدس اولين مبلِّغ آن يعنى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به انجام رسانيم.

يكى از اين راهكارهاى تبليغ غدير، ولايت مطلقه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان مقدمه غدير است:

اگر در غدير يادآورى صاحب اختيارى خدا و رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مقدمه مناسبى براى ولايت صاحب غدير بود، امروز نيز اقرار همه موحدين به ولايت مطلقه الهى و اقرار مسلمانان به ولايت مطلقه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مى‌تواند بهترين مقدمه براى درك صحيح صاحب اختيارى دوازده امام معصوم عليهم‌السلام باشد، كه ولايتشان در غدير به صراحت و براى هميشه دنيا تا روز قيامت اعلام شد.

به تعبير ديگر: غدير نتيجه‌گيرى از رسالتى بود كه پيامبر مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بيست و سه سال در راه آن زحمت كشيد. پس غدير براى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله براى غدير، و هر دو بر محور خدا بودند. امام صادق عليه‌السلام مراحل رسالت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ابلاغ پيام غدير را چنين بيان مى‌فرمايد:

خداوند عزّ و جلّ به پيامبرش فرمود: «فَاِذا فَرَغتَ فَانصَب. وَ اِلى رَبِّكَ فَارغَب»⁽¹⁾: «آنگاه كه فراغت يافتى منصوب كن. و به سوى پروردگارت رغبت نما» ؛ منظور اين است: آنگاه كه فراغت يافتى عَلَم و علامت خود را نصب كن و وصيتت را معرفى نما و فضيلت او علنا بيان كن.

آنگاه كه از حجة الوداع باز مى‌گشت آيه «يا اَيُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ ما اُنزِلَ اِلَيكَ مِن رَبِّكَ ... »⁽²⁾نازل شد. حضرت مردم را ندا داد تا جمع شدند و فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ.⁽³⁾

و به بيانى ديگر: صاحب اختيارى خدا مُسلَّم است، و صاحب اختيارى رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر گرفته از ولايت اللّه بر مردم است. صاحب اختيارى امام عليه‌السلام نيز ادامه ولايت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. در واقع براى اثبات ولايت الهى براى امام عليه‌السلام، صاحب اختيارى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله محوريت دارد. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با ظرافتِ تمام ارتباط اين مراحل سه گانه ولايت را تشريح نموده مى‌فرمايد:

خدا صاحب اختيار من است و به من از خودم صاحب اختيارتر است و در برابر دستورات او مرا امرى نيست؛ و من صاحب اختيار مؤمنينم و نسبت به آنان صاحب اختيارترم و در برابر من آنان را امرى نيست؛ و هر كس من صاحب اختيار اويم و نسبت به از او خودش صاحب اختيارترم على بن ابى‌طالب صاحب اختيار اوست و نسبت به او از خودش صاحب اختيارتر است و در برابر او برايش امرى نيست.⁽¹⁾

تفكر بايسته درباره غدير

تفكر بايسته درباره غدير⁽²⁾

يكى از تأكيدات اهل‌بيت عصمت و طهارت عليهم‌السلام درست فكر كردن درباره غدير و اجتناب از قالب ريزى‌هاى غلط يا اشتباه است. در اين باره شش عبارت از كلمات ايشان را مى‌آوريم:

5 . گاهى آمده است: غدير پايان رسالت و آغاز امامت است⁽³⁾و اين بدان معناست كه با شهادت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و ختم نبوت راه خدا پايان نيافته است؛ بلكه ولايت بايد آغاز مى‌شود.

6 . گاهى آمده است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من در روز غدير خم از مردم عهد و پيمان گرفته‌ام ... . مَثَل تو مثل بيت‌اللّه الحرام است كه مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.⁽⁴⁾و اين بدان معناست كه مردم موظف به پيروى از امامند و بر امام دعوت مردم لازم نيست.

شيعيان در آيه اكمال

شيعيان در آيه اكمال⁽⁵⁾

مسئله «حبّ و بغض» اصل دين است، و با كنار گذاشتن آن يا نيافتن مناط آن نه تنها دين كامل نيست، بلكه جسمى بى‌روح خواهد بود. تعيين جانشينان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در واقع حفظ روح اين جسم و كمال آن از اين جهت است.

اميرالمؤمنين عليه‌السلام همين نتيجه را از آيه اكمال بيان كرد و فرمود: منم كه خداوند درباره من و در حق من چنين نازل كرده است: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ... »⁽¹⁾، پس هر كس مرا دوست بدارد مسلمانِ مؤمن و با دينِ كامل خواهد بود.⁽²⁾

ارتباط ولايت با حبّ و بغض

اشاره

ارتباط ولايت با حبّ و بغض⁽³⁾

حديث «هَل الدّينُ إلاّ الحُبّ وَ الْبُغض»⁽⁴⁾از مهم‌ترين اركان اعتقادى ماست. ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام كه به معناى صاحب اختيار بودن آنان و اطاعت كامل مردم از ايشان است، لازمه‌اش محبت داشتن نسبت به آنان و بغض و كينه نسبت به دشمنان ايشان است. در اين باره سه جنبه در خطبه غدير بيان شده است:

1 - اهميت حبّ و بغض اهل‌بيت عليهم‌السلام نزد خداوند

اشاره

سه نكته در اين باره فرموده‌اند:

نكته اول

هر كس على عليه‌السلام را دوست بدارد خدا او را دوست مى‌دارد، و هر كس على عليه‌السلام را دشمن بدارد خدا او را دشمن مى‌دارد. در واقع مسئله حب و بغض ايشان به حب وبغض نسبت به خود خداوند برمى‌گردد.

نكته دوم

دشمن اهل‌بيت عليهم‌السلام مورد ذمّ و لعن خداوند است، و دوست ايشان مورد مدح خداوند است، و خدا او را دوست دارد.

نكته سوم

خداوند در يك وحى و خطاب خاص فرموده است: «هر كس با على دشمنى كند و ولايت او را نپذيرد لعنت و غضبم بر او باد» .

2 - حب اهل‌بيت عليهم‌السلام ضابطه و ترازوى سنجش اعمال

اشاره

در اين باره فرموده است: «پس هر يك از شما، طبق آنچه در قلبش از حب و بغض نسبت به على مى‌يابد عمل كند» ، يعنى هر كس قبل از عمل، بايد ببيند چه اندازه محبت يا بغض نسبت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام دارد و طبق آن عمل كند. از اين مطلب سه موضوع استفاده مى‌شود:

موضوع اول

آنان كه حب اهل‌بيت عليهم‌السلام را دارند قدرِ اين نعمت را بدانند، و به اقتضاى داشتن اين نعمت در اعمال حسنه كوشا باشند.

موضوع دوم

محبّان و شيعيان در راهِ محبت اهل‌بيت عليهم‌السلام بيشتر كار كنند و عيار محبت خويش را بالا ببرند، و در راه ايشان و احياى امرشان فداكارى نمايند.

موضوع سوم

دشمنانِ اهل‌بيت عليهم‌السلام بدانند كه تا ريشه و پايه را كه همان محبت ايشان است درست نكرده‌اند بيهوده خود را به اعمالى مشغول داشته‌اند كه نزد خداوند بدون محبت آنان ارزشى ندارد. پس بهتر است اگر در فكر خودسازى و حركت در راه خدا هستند، اصلاح خود را از اين مرحله شروع كنند. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حديثى مى‌فرمايد: اِنَّما يَكْتَفى أحَدكُم بِما يَجِدُ لِعَلىٍّ فى قَلْبِه: هر يك از شما فقط به آنچه نسبت به على در قلب خود مى‌يابد اكتفا مى‌كند.⁽¹⁾

3 - حب اهل‌بيت عليهم‌السلام درّ گرانمايه

حب اهل‌بيت عليهم‌السلام درّ گرانمايه‌اى است كه به هر كس نمى‌دهند. اگر كسى آن را پذيرفت نشانه سعادت و تقواى اوست، و اگر كسى نپذيرفت نشانگرِ شقاوت اوست، و سزاوار نيست انسانهاى شقى به اين گوهر ناب دست يابند.

نياز به غدير و امامت

نياز به غدير و امامت⁽¹⁾

خداوند تبارك وتعالى فرموده است: «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرى آمَنوا وَ اتَقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَكاتٍ مِنَ السَماءِ وَ الأرضِ»⁽²⁾: «و اگر اهلى شهرها و آبادى‌ها ايمان مى‌آوردند يقينا بركاتى از آسمان و زمين بر آنان مى‌گشوديم» .

در سوره جنّ مى‌فرمايد: «وِ أن لَوِ استَقاموا عَلَى الطَريقَةِ لأسقَيناهُم ماءا غَدَقا»⁽³⁾: «و اگر در طريقه حق پايدارى كنند حتما آنان را ار آب فراوانى سيراب خواهيم كرد» . پس مردم بايد اين قابليت را در خود احساس كنند كه نياز به امام معصوم عليه‌السلام دارند و به او ايمان مستحكم آورند.

امام باقر عليه‌السلام در تفسير اين آيه فرمودند: يَعنى «لَوِ استَقاموا» عَلى وِلايَةِ عَلىِّ بنِ أبى‌طالِبٍ أميرِالمُؤمِنينَ وَ الأوصياءِ مِن وُلدِهِ وَ قَبِلوا طاعَتَهُم فى أمرِهِم وَ نَهيِهِم «لأسقَيناهُم ماءا غَدَقا» .⁽⁴⁾

حضرت صديقه طاهره فاطمه زهرا عليهاالسلام فرمودند: أما وَ اللّه‌ِ لَو تَرَكوا الحَقَّ عَلى أهلِهِ وَ اتَّبَعوا عِترَةَ نَبيِّهِم، لَمَا اختَلَفَ فِى اللّه‌ِ تَعالى إثنانَ، وَ لَوَرِثَها خَلَفٌ عَن سَلَفٍ وَ خَلَفٌ بَعدَ خَلَفٍ:

به خدا قسم اگر حق را براى اهلش رها مى‌كردند و از عترت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تبعيت مى‌نمودند، (يكتاپرستى در جهان تحقق مى‌يافت و) دو نفر با هم در توحيد اختلاف پيدا نمى‌كردند، و پيوسته در طول دوران اين يكتاپرستى را براى همديگر به ارث مى‌گذاشتند.

سپس فرمود: وَ لكِن قَدَّموا مَن أخَّرَهُ اللّه‌ُ وَ أخَّروا مَن قَدَّمَهُ اللّه‌ُ⁽¹⁾: ولى مقدم كردند كسى را كه خدا او را مؤخّر كرده، و مؤخّر كردند كسى را كه خدا او را مقدم كرده بود.

ارتباط غدير با هدف خلقت بشر

ارتباط غدير با هدف خلقت بشر⁽²⁾

غدير ارتباط مستقيم با هدف خلقت دارد، چرا كه غدير ترسيم كننده خط سير اساسى يك مسلمان، بلكه يك انسان است، كه اصل آن جهت اعتقادى و فكرى است و جهات تشريعى و اخلاقى و عاطفى از آن منشعب مى‌شود. لذا بيان ابعاد و دلالت‌هاى ماجراى غدير مى‌تواند جوانب مختلف زندگى مارا يك جا و به صورت پايه‌اى حل كند.

كسى كه موازينش در روز قيامت سنگين است، او اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است. يعنى كسى كه ولايت على عليه‌السلام را بپذيرد ميزانش سنگين است و هم پسنديده است. و اما كسى كه موازينش سبك شد و ولايت على عليه‌السلام را انكار نمود، مادرش هاويه - طبقه‌اى از جهنم - است، و آن آتشى است كه خداوند آن را مادر و مأواى منكر ولايت قرار مى‌دهد.⁽³⁾

پس آن امر عظيم كه سبب تحقق هدف خلقت است، مى‌بايست به تمام مردم ابلاغ شود. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اول بعثت مكررا به اين مسئله اشاره مى‌فرمود، ولى در روز غدير اعلام همگانى گذاشته و مردم را فراخوان عمومى كردند كه: من كنت مولاه فهذا على مولاه؛ يعنى قبول ولايت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در گرو قبول ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام است.

پايه گذارى هدف غدير از آغاز خلقت

پايه گذارى هدف غدير از آغاز خلقت⁽⁴⁾

انسان به فكر فرو مى‌رود كه اين جهان هستى و اين مخلوقات از كجا آمده و به كجا

ختم مى‌شود، و اصلاً همه اين موجودات بالاخص انسان براى چه آفريده شده و پا به عرصه وجود گذاشته‌اند ؟ ولى كسى نمى‌تواند پاسخگوى اين سؤال باشد مگر خداى تبارك و تعالى، چرا كه او خالق و آفريدگار همه هستى است.

با مراجعه به متون كتب آسمانى و نصوص وارده از جانب حجج الهى به اين جواب خواهيم رسيد كه: «وَ ما خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلاّ لِيَعبُدونَ»⁽¹⁾: «جنّ و انس را نيافريدم جز براى اين كه عبادتم كنند» ؛ يعنى از اين راه تكامل يابند و به من نزديك شوند. پس مهم‌ترين هدف خلقت يكتاپرستى و توحيد و بندگى خداى متعال است.

خداوند بشر را با عقل و فطرتى كه به آنها بخشيده تنبيه داده، و با قرار دادن پيامبران الهى عليهم‌السلام آنها را به سوى كمال و يكتاپرستى راهنمايى مى‌فرمايد: «لَقَد أرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَ أنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ الميزانَ لِيَقومَ الناسُ بِالقِسطِ»⁽²⁾: «ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنها كتاب (آسمانى) و ميزان (شناسايى حق از باطل و قوانين عادلانه) نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند» .

يكى از خواص فرستادن پيامبران عليهم‌السلام اين است كه براى كسى عذر باقى نمانده و حجت بر ايشان تمام مى‌شود: «مُبَشِّرينَ وُ مُنذِرينَ لِئلاّ يَكونَ لِلناسِ عَلَى اللّه‌ِ حُجَّةً»⁽³⁾: « (پيامبرانى كه) بشارت دهنده و بيم دهنده بودند تا بعد (از اين پيامبران) حجتى براى مردم بر خدا باقى نمان» .

وظايف مردم نسبت به على عليه‌السلام در خطبه غدير

اشاره

وظايف مردم نسبت به على عليه‌السلام در خطبه غدير⁽⁴⁾

رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير، تكليف و وظيفه مردم را نسبت به ولايت حضرت على عليه‌السلام چنين تعيين نمودند:

وظيفه اول

نسبت به على عليه‌السلام گمراه نشويد و از او فاصله نگيريد و از ولايت او سرپيچى نكنيد. او كسى است كه به حق هدايت مى‌كند و به حق عمل مى‌كند و باطل را نابود و نهى مى‌كند.

وظيفه دوم

على عليه‌السلام را بر ديگران برترى دهيد كه خدا او را برترى داده، و امامت او را بپذيريد كه خدا او را امام شما قرار داده است.

وظيفه سوم

از مخالفت با على عليه‌السلام بپرهيزيد، زيرا خداوند توبه كسى را كه ولايت او را انكار كند نخواهد پذيرفت، و سزاى آن آتشى است كه مردم و سنگ‌ها هيزم آن خواهند بود. آتشى كه براى كافران آماده شده است.

وظيفه چهارم

در سخنان من شك و ترديد به خود راه ندهيد. هر كسى در رسالت من ترديد كند كافرى همانند كافران جاهليت است، و هر كسى در برخى از سخنان من شك كند در همه گفتارم شك كرده، و شك كننده در گفتارم در آتش جهنم (و عذاب) خواهد بود.

مبانى خطبه غدير در مسائل مرتبط با ولايت

اشاره

مبانى خطبه غدير در مسائل مرتبط با ولايت⁽¹⁾

در مسائلى كه با ولايت مرتبط است و در دو بُعد اعتقاد و عمل جلوه مى‌كند، در خطبه غدير مبانى مستحكمى ارائه شده كه قابل جمع بندى در عناوين زير است:

مورد اول

جايگاه عظيم قرآن، كه در اين باره چهار موضوع مطرح شده است: منزلت قرآن، مطالعه قرآن، تفسير قرآن، رابطه قرآن با اهل‌بيت عليهم‌السلام.

مورد دوم

پاسخگويى امام عليه‌السلام به نيازهاى علمى بشر، كه در اين باره از دو جهت مهم ياد شده است: يكى كيفيت و ارزش علم ايشان، و ديگرى نتيجه وسعت علم ايشان.

مورد سوم

ضوابط كلى درباره حلال و حرام، كه در اين باره دو ضابطه كلى مطرح شده است. درباره احكامى كه تا آن روز بيان شده بود حضرت اعلام كرد كه هرگز از آنها برنمى‌گردد و هيچ تغييرى در آنها ايجاد نخواهد شد. درباره احكام باقيمانده مردم را به على و يازده امام عليهم‌السلام بعد از او تا روز قيامت ارجاع داد.

مورد چهارم

كلياتى درباره امر به معروف و تبليغ، كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره دو جهت مهم را يادآور شد: يكى اينكه مصدر و مرجع براى شناخت معروف‌ها و منكرها امامان معصوم عليهم‌السلام هستند، و ديگر اينكه آموختن و به خاطر سپردن و تغيير ندادن شرط ابلاغ است. وسعتِ دائره تبليغ را نيز تا آنجا اعلام كرد كه هر كس اطلاع پيدا كرد بايد ديگرى را متذكر شود.

در اين باره براى پدران نسبت به فرزندان و فاميل نسبت به يكديگر وظيفه خاصى تعيين كردند. سپس به طور عام اعلام كردند كه حاضران براى غايبان و دور و نزديك بايد در راه تبليغ انجام وظيفه كنند.

مورد پنجم

نكاتى مهم درباره نماز و زكات و حج، كه در اين باره ضمن تأكيد بر اين اركان مهم دين، هر سؤالى درباره آنها را به امامان بعد از خود ارجاع دادند.

با توجه به فصاحت و بلاغت و كارهاى استثنائى در سخنرانى غدير و دقت در محورهاى سخن در اين خطابه عظيم، درمى‌يابيم كه فرمايشات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير با آمادگى و پيش بينى فوق العاده‌اى براى متن آن ايراد شده، به گونه‌اى كه بتواند ابديت

آن را تضمين نمايد، و در طول قرن‌هاى پس از غدير همواره از طراوت و جذابيت لازم براى همه نسل‌ها برخوردار باشد.

پيامى جاودانى و همگانى

اشاره

پيامى جاودانى و همگانى⁽¹⁾

يكى از روش‌هاى تحليل و بررسى يك واقعه، نگاه جريان‌وار به آن واقعه است. يعنى ارتباط آن با گذشته يا ارتباط آن با آينده. اينكه خود نتيجه چه جرياناتى است و در پى آن چه جرياناتى خواهد بود، و اينكه نقاط مختلف در يك روند آيا با هم مرتبط هستند يا نه ؟

در يك منحنى اگر چند نقطه آن در دست باشد، مى‌توان با تخمين مناسب منحنى را ترسيم و معادله آن را جست، و بالعكس. در اين صورت ارتباط عمقى بين نقاط از زبان قاعده منحنى - يا همان معادله - بيشتر معلوم مى‌گردد.

در نگاه شيعيان، روزهاى مهمى خط تاريخ هدايت آسمانى را تشكيل مى‌دهند؛ از حضور و ظهور پيامبران عليهم‌السلام تا ظهور پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله. و اما از بعثت پيامبر خاتم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تا انتهاى اين مقطع از تاريخ بشرى، چند نقطه حساس و مهم شمرده مى‌شود. نظير: بعثت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، غدير، عاشورا، ظهور منجى نهائى و جهانى يعنى حضرت قائم عليه‌السلام.

مثلاً اگر در زيارات امام حسين عليه‌السلام دقت كنيم، مضمون اين ارتباط را پى مى‌بريم. در اين زيارات از سويى يادى از نقاط و اشخاص عمده خط هدايت پيش از ايشان مى‌شود، و از سوى ديگر تاريخ تا عاشورا پايان يافته و نافرجام تلقى نمى‌شود، بلكه اشاره به آينده خط هدايت آسمانى شده است. تا جايى كه در همين جا، تقاضاى حضور در آن صحنه مى‌شود: ان يرزقنى طلب ثاركم مع امام منصور من اهل‌بيت محمد عليهم‌السلام: از خدا مى‌خواهم كه پيگيرى خون شما را همراه با امام معصوم از اهل‌بيت پيامبر عليهم‌السلام نصيبم كند.

نظير اين عبارت در زيارات مختلف مكررا ديده مى‌شود. در يكى از زيارات امام حسين عليه‌السلام - كه منسوب به حضرت صادق عليه‌السلام مى‌باشد - حضرت به خدا عرضه مى‌دارد: وَ اجعَل لَهُم إماما مَشهورا، توشَكُ فَرَجَهُم وَ توجِبُ تَمَكُنَّهُم وَ نُصرَتَهُم، كَما ضَمِنتَ لأوليائِكَ فى كِتابِكَ: «وَعَدَ اللّه‌ُ الَذينَ آمَنوا وَ عَمِلوا الصالِحاتِ لَيَستَخلِفَنَّهُم فِى الأرضِ كَمَا استَخلَفَ الَذينَ مِن قَبلِهِم وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُم دينَهُمُ الَذِى ارتَضى لَهُم⁽¹⁾:

و خدايا قرار ده براى ايشان روزگاران مشهور (آشكار) ى كه فرج آنها نزديك باشد و موجب تمكّن و نصرت ايشان باشد چنانچه در كتابت براى اولياء خود تضمين كرده‌اى و فرموده‌اى: «خداوند به كسانى از شما كه ايمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند وعده داده كه حتما و حتما ايشان را در زمين جانشين نموده و دين مورد رضايت خود را تمكين نمايد» .

و نيز در استجابت زيارت امام حسين عليه‌السلام در زمان‌هاى ويژه قدسى مثل عيد فطر و عيد قربان و شب قدر و عيد غدير و ... ، اين ارتباط بيشتر درك مى‌شود.⁽²⁾

با اين مقدمه مى‌گوييم:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آخرين سال عمر خود، همه مسلمين را به حج به همراه خودشان فراخواندند تا مناسك حج را با حضور شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خوبى فراگيرند. از گوشه و كنار سرزمين‌هايى كه مسلمين در آنجا حضور داشتند. مسلمانان گرد آمدند و ده‌ها هزار نفر در اين مراسم شركت داشتند. در بعضى روايات تعداد هفتاد هزار نفر - به

تعداد افرادى كه حضرت موسى عليه‌السلام هنگام غيبت كوتاه خود هارون عليه‌السلام را به جانشينى برايشان معرفى نمود - ذكر شده است.⁽¹⁾

افراد همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مدينه و برخى از شهرهاى ديگر به سمت مكه گسيل شدند. حضرت على عليه‌السلام هم كه در آن زمان از طرف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به يمن رفته بود به همراه عده‌اى خود را به مكه رساند، و از ميقات يلملم محرم شده و به جمع حجاج پيوستند.

اعمال لازم انجام شده و چنانچه مى‌دانيم در روز عرفه همه در صحراى عرفات وقوف داشتند.⁽²⁾روز نهم ذيحجه عرفه، و روز دهم عيد قربان است، و تا روز 12 و 13 حجاج در منى هستند. اين ايام را ايام تشريق گويند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در ايام تشريق و گويا در عرفات و پس از نزول آياتى از قرآن، از جمله ابتداى آيه 67 سوره مائده: «يا أيُّهَا الرَسولُ بَلِّغ ما أُنزِلَ إلَيكَ مِن رَبِّكَ» : اى پيامبر آنچه را كه از طرف پروردگارت به سويت نازل شده تبليغ كن، مردم را گرد مى‌آورند و براى ايشان سخنرانى مى‌كنند.

در اين سخنرانى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با اشاره به نزديك شدن زمان رحلت خود بعضى از اصول اجتماعى، اقتصادى و حقوقى را براى مردم بيان مى‌كنند. از جمله نفى ربا، رعايت ماه‌هاى حرام، رعايت حقوق زنان و همسران و رعايت حقوق خون و آبروى مسلمانان و ... ، و در پايان به صراحت اعلام مى‌دارند: اللّهُمَّ اشهَد إنّى بَلَّغتُ.⁽³⁾

در اين سخنرانى حضرت مردم را به تمسك به قرآن توصيه مى‌كنند، و نسبت به مواردى كه تذكر دادند به همه تكليف مى‌كنند كه حاضران به غائبان مطالب را برسانند: ألا فَليُبَلِّغ شاهِدُكُم غائِبَكُم.

در بعضى از گزارشات آمده است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عرفات به طور غير عمومى فرمايشاتى در وصف مقام حضرت على عليه‌السلام مى‌فرمايند و تأكيد بر پيروى از ايشان پس از حيات خود مى‌كنند.⁽¹⁾

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آخرين لحظات خروج از منى سخنرانى كوتاهى براى مردم مى‌كنند، و ضمن برشمردن نكاتى در مورد اسلام و دين مى‌فرمايند: اساس اسلام محبت ما اهل‌بيت عليهم‌السلام است.⁽²⁾

در بعضى متون ذكر شده در روز چهاردهم ذيحجه، جبرئيل بدون اينكه ديده شود به حضرت على عليه‌السلام به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام مى‌كند، و در پى آن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به تعدادى از اصحاب نيز دستور مى‌دهند كه ايشان نيز به حضرت على عليه‌السلام به عنوان اميرالمؤمنين سلام كنند. سپس به بلال مى‌فرمايند: در مردم ندا كن فردا كسى به جز معلولان و ناتوانان باقى نمانند و همه به سمت غدير خم حركت كنند.⁽³⁾

و نيز در برخى گزارشات آمده كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز پانزدهم ذيحجه و قبل از ترك مكه، سخنرانى مفصلى در مورد آينده مسلمين و چالش‌هاى پيش رو ايراد كردند. در اين سخنرانى مواردى را كه مسلمين به آنها مبتلا مى‌شوند به عنوان علائم و حوادث پيش از قيامت يا قيام نهايى ذكر مى‌فرمايند. از جمله:

تضييع نماز، پيروى از شهوات، فروختن دين به دنيا، حكومت امراى ظالم، جريان امور به دست خيانتكاران، رواج دروغ، جفا به پدر و مادر، رواج روابط نامشروع، برقرارى نماز جماعت با دل‌هاى پركينه، رواج طلاق و ربا و غنا، برگزارى مناسك حج و غيره براى ريا و تفاخر و تفريح، به سخن آمدن افراد كوته‌فكر و ... .⁽⁴⁾

همانطور كه ملاحظه مى‌كنيد، با در نظر گرفتن اين گزارش‌ها پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌خواهند مردم را براى يك برنامه دراز مدت و مهم و فراگير آماده كنند. نگاه به آينده و راه حل برون رفت از بحران‌هاى آتى تا روز قيام يا قيامت، بلكه توصيه‌ها و الزام‌ها براى اين كه در آينده به اين بحران‌ها دچار نشوند.

با مطالعه و دقت و تأمل در متن مفصل سخنرانى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير به اين نتيجه خواهيم رسيد كه موضوع يك امر مقطعى نيست، بلكه مطلبى است همه جانبه و دراز مدت.

به هر حال، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله روز هجده ذى‌حجه در محل غدير خم دستور توقف و الصلاة جامعة مى‌دهند، و اينكه پيك‌هاى سريع رفتگان را باز گردانند و منتظر جاماندگان مى‌شوند تا همه حاضر باشند.

در اينجا سخنرانى مفصلى ايراد مى‌فرمايند، كه چند نكته در اين سخنرانى و خطبه عظيم قابل توجه است:

نكته اول

نكته‌اى كه قابل تأمل و تقريبا منحصر به فرد اين سخنرانى است، تكرار قابل توجه عبارت «معاشِرَ الناسِ» يعنى اى گروه مردم مى‌باشد. شايد به سنجه كنونى، اين سخنرانى حدود يك ساعت و كمى بيشتر به طول انجاميد. در اين مدت، حضرت 54 مرتبه در ابتداى هر فراز تأكيد مى‌كنند «مَعاشِرَ الناسِ» . يعنى به طور ميانگين كمتر از هر 2 دقيقه يكبار توجه مردم را به مطلب جلب مى‌كنند.

قابل توجه اينكه نفرمودند: أيُّهَا المُؤمِنونَ، أيُّهَا المُسلِمونَ يا ... ، يعنى مخاطب را با عنوان مؤمنين يا مسلمين در نظر نگرفته‌اند، بلكه هر كس كه جزء انسان‌هاست و هر كس كه از «مردم» است مخاطب در نظر گرفته شده، كه گوياى فراگير بودن مطلب براى همه مردم مى‌باشد. به نظر مى‌رسد اين تأكيد مكرر مى‌تواند به دلائل زير باشد:

يك. مطلب به همه مردم مربوط مى‌شود و نه عده‌اى خاص، و كسى نبايد خود را فارغ و بى‌ارتباط با موضوع بداند.

دو. خطاب اختصاص به مسلمين حاضر در صحراى غدير ندارد، بلكه به همه انسان‌ها مربوط است.

سه. چه بسا عواملى براى كم توجه شدن برخى به موضوع و سخنرانى باعث مى‌شد، كه حضرت با اين خطاب توجه‌ها را مجددا جلب فرمايد. اين مراقبت در برابر پرت شدن حواس مخاطبين فقط مربوط به آن جمع و زمان خاص نبوده و حضرت احتمال اين حواس‌پرتى را براى زمان‌هاى بعد هم مى‌دانند.

چهار. زمينه تفكر و تأمل هر كس را ايجاد نموده و هر كس را به تنهائى مسئول قرار دهند. يعنى اگر احيانا جوّ جامعه به نحوى ديگر پيش رفت، هر يك به تنهايى در برابر اين سخنان و اين موضوعات مستقلاً مسئول است.

نكته دوم

در اين سخنرانى و چند سخنرانى ديگر نزديك به همين موضوع ملاحظه مى‌شود، اين است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حاضرين مى‌خواهند كه مطالب را به غائبين برسانند؛ فَليُبَلِّغِ الشاهِدُ الغائِبَ. حضرت اين وظيفه را براى هميشه تاريخ بر دوش همگان مى‌گذارند كه آنهايى كه اين مطلب را فرا گرفتند بايستى به ديگران برسانند.

نكته سوم

در جاى جاى سخنرانى، مردم را با مطلب پيوند مى‌دهند. به صورت اقرار گرفتن از ايشان و نيز و به ويژه اينكه از همگان بيعت مى‌گيرند و عبارت جالبى را براى مردم مى‌گويند تا ايشان تكرار كنند: نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلوبِنا وَ أنفُسِنا وَ ألسِنَتِنا وَ أيدينا: با تو بر قبول اين موضوع بيعت مى‌كنيم، با قلوبمان، جان‌هايمان، زبان‌هايمان و دستانمان.

نكته چهارم

توجه داريم كه اين آخرين سخنرانى حضرت مى‌باشد، و خود ايشان لازم مى‌دانند كه اين امر را تذكر و توجه دهند. لذا مى‌فرمايند: مَعاشِرَ الناسِ، إنَّهُ آخِرُ مَقامٍ أقومُهُ فى

هذَا المَشهَدِ. فَاسمَعوا وَ أطيعوا وَ انقادوا لأمرِ رَبِّكُم: اى مردم، اين آخرين مقامى است كه در اينجا ايستاده‌ام. پس گوش كنيد و اطاعت كنيد و فرمانبر امر پروردگارتان باشيد.

يعنى گويا عصاره يك عمر ابلاغ رسالت و راهگشائى براى يك تاريخ را در اين جلسه ابلاغ نموده‌اند. در يك تشبيه نازل، مثل استادى كه پس از يك ترم دانشجويان را در جلسه آخر براى آمادگى به امتحانى كه در پيش دارند دعوت مى‌نمايد، آنچه او در آن جلسه مى‌گويد خلاصه و اصل مطلب است، و توجه ويژه به مطالب آن جلسه ضامن موفقيت دانشجويان است.

خصوصا كه از نظر احساسى، حضرت اشاره به رحلت خود مى‌كنند. پيغمبرى كه عمرى به گونه‌اى با مردم زندگى كرده كه همه مديون و مرهون اويند، و اينك مى‌خواهد از مردم خداحافظى‌كند؛ نه موقت كه براى هميشه.

نكته پنجم

در اين سخنرانى و موارد مشابه اين سخنرانى، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خدا را شاهد و گواه مى‌گيرد؛ يعنى غير از اينكه از مردم اقرار به ابلاغ مى‌گيرد، خدا را به شهادت مى‌طلبد و عرض مى كند: خدايا شاهد باش كه من ابلاغ كردم. آيا همين عبارت حكايت از يك پيش‌بينى تاريخى ندارد ؟

در حالى كه همه مى‌دانيم خدا هميشه شاهد اعمال ماست. اما اينكه مى‌فرمايد: اللّهُمَّ فَاشهَد، چه پيامى دارد ؟

به هرحال اين نكات ضمن توجه دادن به اهميت موضوع، جاودانگى و فراگيرى و همه جانبگى موضوع را مى‌رساند.

هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند

هم پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند⁽¹⁾

از برجستگى‌هاى گفتمان غدير، هم‌پيوندى تكوين غدير و اراده تكوينى خداوند

است. مفاد آيه 68 سوره مائده دليل روشن بر اراده الهى بر تحقق و تكوين غدير است. گفتمان صورت گرفته در آيه و درخواست جدى و محكم خداوند از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به گونه‌اى است كه عدم تحقق را غير متصور مى‌سازد، و به تبع اراده الهى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عنان سخن را متوجه موضوع اصلى كرده، كه همان خواست الهى است. خداوند صريحا فرموده كه فرمان قاطعى از سوى خداوند آمده تا مطلب مهمى را درباره على بن ابى‌طالب عليه‌السلام بيان كنم، و گر نه رسالت خود را نرسانده‌ام و از عقاب خداوند بيم دارم !⁽¹⁾

بى‌ترديد بايد تصديق نمود «خواست خداوند» از جمله دلائل و عوامل مؤثر در جاودانگى گفتمان غدير است، كه بايد آن در احياء و هدايت انديشه‌هاى متعالى همواره بايد جاودانه بماند.

غدير در سايه تهديدات الهى

اشاره

غدير در سايه تهديدات الهى⁽²⁾

يكى از جوانب زيباى غدير، تأييدات خداوند در غدير به شكل‌ها مختلف است:

1 - قريش و خلافت بنى‌هاشم

آنچه در تاريخ و به نقل شيعه و اهل‌سنت به وضوح مى‌بينيم اينكه قريش و هم فكرانشان همان كسانى بودند كه براى دور كردن امر خلافت و امامت از بنى‌هاشم و به ويژه اميرالمؤمنين على بن ابى‌طالب عليه‌السلام ترفندهاى گوناگون به كار مى‌بستند، و در برابر پيروى و دنباله‌روى از آن حضرت در تمام موضوعات كوچك و بزرگ ايستادگى مى‌كردند.

آنها مى‌ديدند رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در هر موضع و موقعيتى از او نام مى‌برد و بر امامت او صحه گذارده و حتى پافشارى مى‌كند، تا آنجا كه اين مسئله منتهى شد به واقعه غدير. از جانب ديگر، به مصلحت ايشان نبود كه اين موضوع در مقابل ديدگان جمعيت

انبوهى - از همه نقاط و سرزمين‌ها براى اداى مناسك حج گرد آمده بودند - اعلام شود. از اين رو، به اخلال و اغتشاش در ميان سخنان حضرت مبادرت ورزيدند !

همين قريش اندكى پس از اين حادثه، مستقيما وارد عمل شدند؛ به منزل آن حضرت رفتند و از او خواستند توضيح دهد بعد از اين امامان چه خواهد شد ؟ جواب اين بود: سپس فتنه و آشوب خواهد بود. يا به روايت صحيح‌تر: فرج و گشايش خواهد بود. چنانكه خزّار نيز اينگونه روايت كرده است.⁽¹⁾

در اين ميان، پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌ديدند كه تنها اشاره‌اى به اين موضوع آنها را به اين درجه از تندروى و ستيزه با خواست خداوند متعال و شخص پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله واداشته است، بدون آنكه شرافت مكان و خصوصيت زمان و قداست گوينده و مقام و منزلت او ذره‌اى مانع آنها شده باشد !

با اين حال، اگر آشكارا از آن حضرت نام برده و اين موضوع را بيان كند چه خواهد شد ؟ چه بسا واكنشى از آنها سر زند كه تلخ‌تر و ناگوارتر و زشت‌تر و پرمخاطره‌تر از امور گذشته، نسبت به اسلام و آينده آن باشد.

2 - مداخله الهى

در چنين موقعيتى بود كه تهديد الهى بر ايشان نازل شد و مسئله را تمام كرد و پايه كار را محكم نمود، و بر آنان آشكار شد كه از ايستادگى در برابر خواست خداوند براى اقامه حجت به صورتى كه او اراده فرموده و بر آن خشنود مى‌گردد، عاجز و ناتوان اند. همچنين دريافتند كه ادامه برخورد علنى و آشكار با اين موضوع آنها را به نبردى واقعى و رو در رو با خدا و پيامبر او مى‌كشاند. پس چاره‌اى جز پذيرش و تسليم نيافتند.

خصوصا بعد از آنكه خداوند متعال به آنها فهماند كه عدم ابلاغ و نرساندن اين موضوع در حكم نرساندن اصل و اساس دين و رسالت است: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ

رِسالَتَهُ» .⁽¹⁾اين آيه براى آنان به معناى بازگشت به نقطه اول و مكان آغازين و شروعى دوباره بود. حتى‌اگر بار ديگر به جنگ‌هايى مثل بدر و احد و خندق و نبردهايى اين چنين كه مسلمانان در مقابل مشركان و براى تحكيم و استوارسازى پايه‌هاى دين و ابلاغ آن در آنها غوطه‌ور شدند، منجر شود.

البته براى آنان روشن بود كه ادامه اين كار در اندك زمانى به ناكامى و رسوايى آن و بر باد رفتن تمام فرصت‌ها و آرزوهايشان براى دست‌يابى به امتيازى كه به آن اشاره كرديم مى‌انجاميد، و بدون آن امتياز نيز مصيبت و بلاى قطعى و نابودى حتمى در انتظارشان بود. از اين رو، با سياستى خائنانه و فريبكارانه در مقابل آنچه واقع شده بود تسليم شده، و در برابر اين تندباد سر فرود آوردند.

پس از آن نيز با بيعتى كه براى اميرالمؤمنين على عليه‌السلام در روز غدير از آنان گرفته شد، حجت برايشان تمام گشت. و نه فقط بر آنها بلكه بر تمامى امت اقامه حجت شد، و البته هدف نيز جز اين نبود.

اما اين تعهدشان ديرى نپاييد و اندكى بعد، پس از آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به شهادت رسيد و آنان احساس امنيت و قدرت كردند، اين بيعت را شكستند:

«فَمَن نَكَثَ فَإنَّما يَنكُثُ عَلى نَفسِهِ»⁽²⁾: «هر كس پيمان شكست بر خود شكسته است» .

«وَ ليَحمِلَنَّ أثقالَهُم وَ أثقالاً مَعَ أثقالِهِم وَ لَيُسألُنَّ يَومَ القيامَةِ عَمّا كانوا يَفتَرونَ» .⁽³⁾

3 - نكته‌اى ضرورى: ورع و تقوى !

گاه اين سؤال به ذهن بعضى خطور مى‌كند كه: چگونه مى‌توان پذيرفت كه ده‌ها هزار نفر از اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر خلاف مسيرى كه آن حضرت در مسئله خلافت

و امامت ترسيم نموده گام بردارند ؟ در حالى كه آنان همنشينان آن بزرگوار بوده، با ورع و تقواى ايشان تربيت شده بودند و خداوند عزّ و جلّ نيز آنها را در كتاب خويش ستوده و به فضل آنها اشاره نموده است. همچنين آنها بودند كه در راه دين ايثار نموده، با جان و مالشان در راه آن جهاد كردند.

پاسخ اين است: آنچه گروهى در مورد صحابه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفته‌اند تا حدى اغراق آميز به نظر مى‌رسد، زيرا آن عده كه در حجة الوداع و اندك زمانى قبل از وفات نبى اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همراه آن حضرت مناسك حج را به جا آوردند، گر چه بالغ بر ده‌ها هزار نفر بوده‌اند، اما همه آنان در شهر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يعنى مدينه ساكن نبوده، مدت مديدى با ايشان زندگى نكرده بودند تا آن حضرت فرصت يافته باشد آنها را تربيت و تزكيه نمايد و با احكام و معارف اسلام آشنا كرده و تعليمشان دهد.

بلكه بيشتر آنان از سرزمين‌ها و نقاط دور و نزديك مدينه آمده بودند و نخستين بار بود كه به فوز ديدار رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نايل مى‌شدند. البته برخى از آنان پيش از اين و بعضى نيز بعد از آن مراسم حضرت را در فرصت‌هايى كوتاه زيارت كرده، و گروهى نيز پس از ماجراى غدير پراكنده شده و به نزد قبيله و سرزمين خود رفتند و ديگر حضرتش را زيارت نكردند.

علاوه بر اين شايد بتوان گفت - بلكه قطعا اين چنين بوده - كه بيشتر آن جماعت پس از فتح مكه يعنى در سال نهم هجرى اسلام آورده بودند و از اسلام جز اسمى و از دين جز رسمى، آن هم در حد پاره‌اى امور ظاهرى و اندك، مطلب ديگرى نمى‌شناختند.

اما آنان كه بعد از واقعه غدير همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ماندند، تنها عده اندكى بودند كه در مدينه سكنى داشتند؛ شايد دو هزار نفر يا كمى بيشتر يا كمتر از اين. تعدادى از اين جمع نيز خادمان و كنيزان و وابستگان غيرمسلمان بوده و گروهى را نيز منافقين و كسانى كه به نفاق و دورويى خو كرده بودند تشكيل مى‌دادند، و خداوند از وجود

آنها در جمع مسلمانان خبر داده بود. اينان هم در مدينه و هم در اطراف آن ساكن بودند و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آنها را به صورتى واضح مشخص نكرده، خداوند بايد آنها را معرفى مى‌فرمود.

علاوه بر اينها، گروه ديگرى از مردم مدينه نيز در اين جمع بودند كه ميزان لازم از درك و شعور دينى و احكام و معارف و سياست‌هاى آن را نداشته و تنها به زندگى روزمره و تجارب و خوش‌گذرانى خود مشغول بودند، و هر گاه سود و منفعت يا سرگرمى مى‌يافتند پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را رها نموده و به سراغ آن مى‌رفتند.

همچنين جمع بسيارى از آنان در معرض تهديد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، مبنى بر آتش زدن خانه‌هايشان قرار داشتند، زيرا نماز جماعتى را كه آن حضرت شخصا اقامه مى‌فرمود تحريم كرده بودند، و از اين ميان دسته‌اى نيز براى خود مسجدى ساخته و در آنجا جمع شده و جماعت مسلمانان را ترك كرده بودند ! اين مسجد - همانطور كه مشهور و معروف است - مسجد ضرار نام گرفت كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را تخريب نمود.

نتيجه سخن اينكه در عرصه منازعات و فعاليت‌هاى سياسى، غير از جاه‌طلبان و متنفذّين قريش - كه از قدرت و مكنت در تمام منطقه برخوردار بودند - و گروه اندكى از غير قريشيان كسى باقى نماند. آنان نيز امور را به سمت و سوى مصالح خويش و تثبيت استيلاى خودشان طرح‌ريزى كردند و مردم را با شگردهاى مختلف تحريك نموده، منافع خود را در اين ميان با ترفندهاى سياسى - كه دير زمانى نزد آنها بود - استحكام مى‌بخشيدند.

همچنين آنان از نقاط ضعف ساده‌لوحان و ساده‌انديشان يا كسانى كه هنوز ايمان در قلب‌هايشان محكم نشده، عِرق قبيله‌اى آنها را رهبرى كرده و بر تفكرات و روحياتشان رسوبات جاهليت سيطره داشت. آنان كه از اسلام لطمه خورده بودند و دين امتيازاتى را كه استحقاق آن را نداشته و به ظلم و ستم صاحب آن شده بودند از آنان گرفته بود بهره مى‌جستند.

اينان براى به انجام رساندن آنچه كه با حقدها و كينه‌هايشان تناسب داشت، با احساسات و عواطف خونخواهانه آنان بر عليه حق و دين و اسلام سازگارى داشت، از هيچ تلاش و كوششى فروگذار نبودند.

و اين همان موضوعى است كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين سخن خويش بدان اشاره فرمودند كه سبب تأخير در ابلاغ مسئله امامت بيم و هراس من از قوم خويش بوده است، زيرا آنان به تازگى و با كراهت و ناخرسندى از دوران جاهليت بيرون آمده و هنوز بسيارى از آنها با همان آموخته‌هاى جاهلى زندگى مى‌كنند، و همچنان برخى از مطالب آن دوران بر آنان چيره و مسلط است.

به اين ترتيب پر واضح است كه گر چه بعضا اصحاب بيدار و آگاه بودند، اما اكثرا به سبب اوضاع و شرايطى كه برايشان مهيا شده بود، جريانات و تحركات سياسى را در دست داشته و آن را رهبرى مى‌كردند.

در نتيجه در مدينه‌اى كه تنها چند هزار نفر، آن هم با روحياتى كه با پاره‌اى از آن آشنا شديم زندگى مى‌كردند، آنان توانستند امر خلافت را پس از وفات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از ياران شريعتمدار آن حضرت منحرف نموده و به سوى ديگران راهى كنند. همانگونه كه در كتب تاريخ و حديث بدان اشاره شده و آمده است.

خلاصه سخن

به اين ترتيب از آنچه تا كنون تقديم شد، روشن و واضح است كه رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با طوفانى از ستيزه‌جويى براى ناكام گذاردن برنامه‌هاى الهى به هر قيمت و وسيله ممكن مواجه بود. بنا بر اين، مداخله الهى و تهديد قرآنىِ نازل شده متوجه عناصرى بود كه اين تندبادها را بر پا كرده بودند، تا به آنان بفهماند كه اصرار برا اين ستيزه و ايجاد بحران و تلاش براى دستيابى به نتايجى پوچ به معناى ايستادگى و رويارويى در برابر تمامى دعوت الهى است !

اينگونه بود كه مداخله الهى موجب تثبيت موقعيت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و مهار جريان مخالف شد. به خصوص پس از آنكه آيات فرود آمده آشكارا كفر هر كس كه مانع

اقدام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شده و به مقابله با آن برخيزد را اعلام نموده و بر حمايت و محافظت از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متعهد شد: «وَ إن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعصِمُكَ مِنَ الناسِ إنَّ اللّه‌َ لا يَهدِى القَومَ الكافِرينَ» .⁽¹⁾

و آن هنگامى كه خداوند عزّ و جلّ سدّ راه مخالفان و منكران شود، پر واضح است كسى را ياراى آن نيست تا به رويارويى با اراده الهى برخيزد، و چاره‌اى ندارد جز آنكه از ميدان مبارزه عقب نشيند. تا پروردگار متعال حجت خود را به پا دارد و پيامبرش دين و رسالت او را برساند. در اين شرايط دشمنان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز به ناچار بايد به مكر و سركشى پناه آورده، گناه عهدشكنى و خيانت را بر دوش كشند ! «وَ اللّه‌ُ لا يَهدى كَيدَ الخائِنينَ» .⁽²⁾

«الَّذِينَ آمَنُوا» در قرآن

اشاره

«الَّذِينَ آمَنُوا» در قرآن⁽³⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش چهارم خطبه غدير بيش از 90 مورد خطاب «يا اَيُّهَا الّذينَ آمَنُوا» را كه در قرآن آمده مطرح كرد و على عليه‌السلام را سر دسته ايمان آورندگان و امير مؤمنان دانست و فرمود: خداوند در قرآن «الَّذينَ آمَنُوا» را مورد خطاب قرار نداده مگر آنكه با او آغاز كرده است.

حضرت در مورد تفسير «الَّذِينَ آمَنُوا» به اميرالمؤمنين عليه‌السلام در خطبه غدير مى‌فرمايد:

وَ لا خاطَبَ اللّه الَّذينَ آمَنُوا الاّ بَدَأَ بِهِ: خداوند در قرآن مؤمنين را مورد خطاب قرار نداده مگر آنكه با او آغاز نموده است.

اين كلام رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

در لحظات اوليه پس از بلند كردن على عليه‌السلام و معرفى آن حضرت توسط پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، در ادامه معرفى او همچنان جملاتى عظيم بر لسان آن حضرت جارى بود كه از جمله تفسير موارد «الَّذينَ آمَنُوا» در سراسر قرآن را مطرح فرمود.

2 - تحليل اعتقادى

در قرآن بيش از 90 بار خطاب «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» به كار رفته است. غير از اين عبارت، مخاطبين در گونه‌هاى مختلف ديگرى نيز مورد خطاب خداوند قرار گرفته‌اند. در همه اين موارد صف بلند مؤمنان را كه در نظر آوريم اول آنان و رئيسشان على عليه‌السلام است.

از همين جاست كه لقب «اميرالمؤمنين» اختصاص به على بن ابى طالب عليه‌السلام دارد.⁽¹⁾اين بدان معنى است كه سر دسته مؤمنان و رئيس آنان در ظاهر و باطن على عليه‌السلام است. اولين كسى كه به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان و اسلام را اظهار كرد اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بود⁽²⁾، اگر چه از روز اول خلقت محمد و على عليهماالسلام نورى بودند كنار هم و تمام جهان به بركت آنان خلق شد.

در باطن هم بالاترين درجه ايمان را على عليه‌السلام داشت كه فرمود: لَوْ كُشِفَ الْغِطاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقينا: اگر پرده كنار رود يقين من بيشتر نخواهد شد⁽³⁾، و همو بود كه آنگونه با خدايش مناجات مى‌كرد و اشك مى‌ريخت و بيهوش مى‌شد، و آنگونه به استقبال مرگ مى‌رفت، و آنگونه مظاهرِ ايمان در صبر او جلوه مى‌كرد.

اگر چه همه اينها مظاهر بسيار كوچكى از ايمان على عليه‌السلام است و آنگونه كه بوده قابل درك ما نيست، ولى براى اينكه امثال ابوبكر بن ابى‌قحافه و عمر بن خطاب در يك

كلمه ساده نگويند: انْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ انَا اميرُكُمْ: شما مؤمنانيد و من امير شمايم⁽¹⁾، بايد اين مظاهر ايمان را كه از على عليه‌السلام به ظهور رسيده باز گوييم تا اختصاص امارت مؤمنان به آن حضرت روشن شود.

همان طور كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا عَلِىُّ، أنْتَ أميرُ الْمُؤْمِنينَ، وَ شيعَتُك الْمُؤْمِنُونَ⁽²⁾: يا على، تو اميرالمؤمنين هستى و شيعيانت مؤمنين هستند، و يا فرمود: أنْتَ يا عَلِىُّ أميرُ مَنْ فِى السَّماءِ وَ أميرُ مَنْ فِى الأرْضِ ... ، وَ إنَّ أهْلَ السَّماواتِ يُسَمُّونَكَ أميرَ الْمُؤْمِنينَ: يا على، تو امير اهل آسمان و اهل زمين هستى ... ، و اهل آسمان‌ها تو را اميرالمؤمنين صدا مى‌زنند.⁽³⁾

و اين امامت و امارت مؤمنان اختصاص به دنيا ندارد كه دامنه‌اش تا بهشت امتداد مى‌يابد، آنگاه كه منادى ندا دهد: هذا عَلِىُّ بْنُ أبى‌طالِبٍ، أميرُ الْمُؤْمِنينَ وَ إمامُ الْمُتَّقينَ وَ قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلينَ إلى جَنّاتِ النَّعيمِ: اين على بن ابى‌طالب است، كه امير مؤمنان و امام متقيان و راهبر پيشانى سفيدان نشانه‌دار به سوى بهشت برين است.⁽⁴⁾

اينجاست كه معناى بلند اين فراز غدير را در احاديث ديگرى با بيانى ديگر مى‌يابيم. اگر در غدير مى‌فرمايد: خداوند هر جا مؤمنين را مخاطب قرار داده با على آغاز نموده است. در بيانى ديگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: ما انْزَلَ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ آيَةً فيها «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» الاّ وَ عَلِىٌّ رَأْسُها وَ اميرُها: خداوند آيه‌اى نازل نكرده كه در آن «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد» باشد مگر آنكه على سر دسته آنان و اميرشان است.⁽⁵⁾

آيات ولايت در سراسر قرآن

اشاره

آيات ولايت در سراسر قرآن⁽¹⁾

از جمله افتخارات بزرگ مكتب اهل‌بيت عليهم‌السلام اين است كه بسيارى از آيات قرآن كريم در مورد آنان و مسئله امامت و ولايت نازل، و يا در موارد متعدد تفسير شده است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره مى‌فرمايد:

إنَّ اللّه امَرَكُمْ فى كِتابِهِ بِالصَّلاةِ فَقَدْ بَيَّنْتُها لَكُمْ، وَ بِالزَّكاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ فَبَيَّنْتُها لَكُمْ وَ فَسَّرْتُها. وَ امَرَكُمْ بِالْوِلايَةِ، وَ انّى اشْهِدُكُمْ انَّها لِهذا خاصَّة - وَ وَضَعَ يَدَهُ عَلى عَلِىِّ بْنِ ابى‌طالِبٍ عليه‌السلام - ثُمَّ لاِبْنَيْهِ بَعْدَهُ، ثُمَّ لِلاوْصِياءِ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ وُلْدِهِمْ، لا يُفارِقُونَ الْقُرْآنَ وَ لا يُفارِقُهُمُ الْقُرْآنُ حَتّى يَرِدُوا عَلَىَّ حَوْضى⁽²⁾:

خداوند در كتابش شما را به نماز امر فرموده كه آن را برايتان بيان داشتم، و به زكات و روزه و حج دستور داده كه براى شما تبيين كرده و تفسير نمودم، و به ولايت امر كرده، و من شما را شاهد مى‌گيرم كه ولايت مخصوص اين شخص است - و حضرت در اين حال دست مبارك را بر على عليه‌السلام گذاشت - ، سپس به دو پسرش بعد از او اختصاص دارد، و بعد از آن دو مخصوص جانشينان از فرزندان آنان است. آنان از قرآن جدا نمى‌شوند و قرآن هم از آنان جدا نمى‌شود تا بر سر حوضم بر من وارد شوند.

اين كلام رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دو بُعد قابل بررسى است:

1 - موقعيت تاريخى

بيان انگيزه مراسم غدير بايد از فراز منبر غدير بيان مى‌شد تا ابهامى نماند. اين بيان در عبارات فوق به تصوير كشيده شد كه در واقع تفسير همه موارد «ولايت» در قرآن

است، مانند آيه «أَطِيعُوا اللّه وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ ... »⁽¹⁾، و آيه «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»⁽²⁾، و ساير آياتى كه صريحا يا تلويحا درباره مسئله ولايت و صاحب اختيارى مردم دستور و برنامه‌اى براى مردم دارد.

2 - تحليل اعتقادى

محور مراسم غدير همين مسئله ولايت است، كه در اين عبارات به جامع‌ترين شكل بيان شده و اتمام حجتى تمام عيار صورت گرفته است:

يك. از يك سو همه دستوراتى كه در قرآن به هر عبارتى و هر جهت گيرى باشد تفسير شده است.

دو. از سوى ديگر از كلمه «اختصاص» استفاده شده و انحصار آن در معصومين عليهم‌السلام بيان گرديده، و اين اختصاص به صورت عملى با اشاره دست به على بن ابى‌طالب عليه‌السلام محكم‌تر گرديده است.

سه. از جهت ديگر به معرفى شخص اول ولايت يعنى اميرالمؤمنين عليه‌السلام اكتفا نگرديده، بلكه با تعيين كامل جانشينان تا آخرين فرد آن بيان شده كه در اين فراز به عنوان فرزندان على عليه‌السلام است، و در فرازهاى ديگرِ خطبه نام حضرت مهدى عليه‌السلام به عنوان ختم ولايت برده شده است.

ضمانت ابدى اين صاحبان ولايت نيز در محكم‌ترين صورت با اين تعبير بيان شده كه تا روز قيامت از قرآن جدا نمى‌شوند و قرآن از آنان جدا نمى‌شود.

اين ضمانت در واقع قرار دادن سندى در كنار سند ديگر از اسلام است.

دعوت همه انبياء عليهم‌السلام به اسلام و ولايت

دعوت همه انبياء عليهم‌السلام به اسلام و ولايت⁽¹⁾

با در نظر گرفتن اينكه غدير مراسم مفصلى در سه روز بوده، گذشته از آياتى كه مستقيما در آن ايام نازل شده و در قسمت آيات نازل شده در غدير ذكر شد، آياتى هم در ضمن كلام به صورت اشاره آمده و منظور از آنها بيان شده است.

اين موارد در تفسير 18 آيه است، كه از جمله اين آيات، آيه 19 و 85 سوره آل عمران است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در دو فراز از خطبه غدير فرمود:

اللّهمَّ انَّكَ انْزَلْتَ الاْيَةَ فى عَلِىٍّ وَلِيِّكَ عِنْدَ تَبْيينِ ذلِكَ وَ نَصْبِكَ ايّاهُ لِهذَا الْيَوْمِ: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَ رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»⁽²⁾، وَ قُلْتَ: «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ»⁽³⁾، وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ»⁽⁴⁾:

خدايا، هنگام تبيين ولايت على و نصب او به امامت در اين روز، اين آيه را نازل كردى: «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان دين شما راضى شدم» ، و فرمودى: «تنها دين نزد خدا اسلام است» ، و فرمودى: «هر كس دينى غير از اسلام طلب كند هرگز از او قبول نمى‌شود و در آخرت از زيانكاران است» .⁽⁵⁾

اللّهمَّ انَّكَ انْزَلْتَ عَلَىَّ انَّ الامامَةَ لِعَلِىٍّ، وَ انَّكَ عِنْدَ بَيانى ذلِكَ وَ نَصْبى ايّاهُ - لِما اكْمَلْتَ لَهُمْ دينَهُمْ وَ اتْمَمْتَ عَلَيْهِمْ نِعْمَتَكَ وَ رَضِيتَ لَهُمُ الإسْلامَ دينا - قُلْتَ: «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّه الاْءِسْلامُ» وَ قُلْتَ: «وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الاْءِسْلامِ دِينا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِى‌الاْخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ» :

خدايا، تو بر من اين مطلب را نازل فرمودى كه امامت براى على است. و هنگامى كه اين مطلب را بيان كردم و او را منصوب نمودم، آنگاه كه دين آنان را كامل نمودى و نعمت خود را بر آنان تمام كردى و اسلام را به عنوان دين آنان راضى شدى، فرمودى: «دين نزد خدا فقط اسلام است» و فرمودى: «هر كس دينى غير از اسلام طلب كند هرگز از او قبول نمى‌شود و در آخرت از زيانكاران است» .

آنچه در اينجا قابل ذكر است دعوت همه انبياء عليهم‌السلام به اسلام و ولايت با اين توضيح است كه دين خدا يكى است و انبياى الهى حامل يك پيام از سوى خداوند بوده‌اند. اين پايه اعتقادى را از همين آيات سوره آل عمران با تفسير غديرىِ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خوبى مى‌توان دريافت، همان گونه كه احاديث بسيارى در اين زمينه وارد شده است.

در آيه 18 مى‌فرمايد: «اصلاً دين نزد خدا يكى بيشتر نيست» . به دنبال اين صراحت، علتِ اختلاف اديان الهى و اعتقاداتِ متفاوت و متباين آنها را ساخته و پرداخته سردمداران جاهلى مى‌داند كه دست به چنين جنايتى زده‌اند، حتى خود حضرت موسى و عيسى عليهماالسلام در حيات خود آثار كفر را در قوم خود ديدند، چنانكه در آيه 52 بدان اشاره مى‌كند.

آيه 67 در يك عبارت پرمحتوا به صراحت نزديك‌تر مى‌شود و با استفاده از اين نكته كه همه اديان حضرت ابراهيم عليه‌السلام را قبول دارند اعلام مى‌فرمايد كه اگر همه او را قبول دارند بايد بدانند كه آن حضرت نه يهودى بوده و نه مسيحى، بلكه دين او اسلام بوده است.

در آيه 81 تصريح به اينكه دين همه پيامبران عليهم‌السلام اسلام است بيشتر مى‌شود تا اين درجه كه از انبياء عليهم‌السلام پيمان گرفته شده كه پيامبرى خواهد آمد كه گفته‌هاى او با شما مطابق و «مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ» است، و نتيجه گرفته كه به او ايمان آوريد و او را يارى كنيد، و از آنان بر اين مهم اقرار گرفته و آنان پيمان را پذيرفته‌اند و خدا بر اين پيمان شاهد گرفته است.

آنگاه در آيه 84 انبياء عليهم‌السلام را با نامشان به ميان مى‌آورد و اسلام را چنين معنى مى‌كند كه «به آنچه بر پيامبر ما نازل شده و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و فرزندانشان و موسى و عيسى و همه پيامبران از سوى پروردگارشان نازل شده ايمان مى‌آوريم» .

به اين اكتفا نكرده و تصريح كرده كه «لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ» يعنى: «بين هيچ يك از پيامبران فرقى قائل نمى‌شويم و اختلافى بين آنان نمى‌دانيم» ، و در نهايت امضاى «مسلمان بودن» را بر چنين دينى داده و فرموده: «وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» .

مسير اين آيات كه اتحاد همه پيامبران عليهم‌السلام بر اسلام را به صراحت اعلام كرده، وقتى مى‌رسد به آيه 85 كه غير اسلام را نزد خدا مردود مى‌داند، و پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير اسلامِ مورد قبول دينى را معرفى مى‌كند كه ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام اصل آن است و بدون آن «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»⁽¹⁾تحقق نيافته است. از اين مجموعه نتيجه گرفته مى‌شود كه همه انبياء عليهم‌السلام به ولايت على عليه‌السلام دعوت كرده و همه آن را بر امت‌هاى خود عرضه كرده‌اند.

اعتقادى كه خداوند در روز «اَلَست» از مردم پيمان گرفت و آن دينى كه فطرت دست نخورده و پاك بشر بدان سو مى‌رود، اسلام با ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام است، و براى همين دين نزد خدا فقط اسلام است و همه انبياء عليهم‌السلام چنين دينى را بر مردم عرضه كرده‌اند.

امام صادق عليه‌السلام درباره آيه «فِطْرَتَ اللّه الَّتِى فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها»⁽²⁾مى‌فرمايد: آن فطرتى كه خداوند مردم را بر آن خلق فرموده اين است: توحيد، محمد رسول اللّه، على اميرالمؤمنين.⁽³⁾

امام باقر عليه‌السلام درباره آيه «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى»⁽¹⁾مى‌فرمايد: آنگاه كه خداى عزّ و جلّ از بنى آدم پيمان گرفت و آنان را شاهد بر خود قرار داد، فرمود: آيا من خداى شما نيستم ؟ و آيا محمد پيامبر من نيست ؟ و آيا على اميرالمؤمنين نيست ؟⁽²⁾

درباره اينكه همه انبياء عليهم‌السلام بر سر ولايت اهل بيت عليهم‌السلام با خدا پيمان بسته‌اند و در آرزوى نصرت آنان بوده‌اند، احاديث بسيارى وارد شده است، كه ذيلاً به چند آيه اشاره مى‌گردد:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: هيچ پيامبرى به نبوت نرسيد مگر با معرفت او و اقرارش به ولايت، و هيچ خلقى سزاوار نظر رحمت خداوند نشد مگر با بندگى در برابر او و اقرار به ولايت على بعد از من.⁽³⁾

امام صادق عليه‌السلام مى‌فرمايد: خداوند هيچ نبى و رسولى را نفرستاد مگر آنكه از آنان براى نبوت محمد و امامت على پيمان گرفت.⁽⁴⁾

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: يا على، خداوند هيچ پيامبرى را مبعوث نفرموده مگر آنكه او را به ولايت تو فرا خوانده است ... .⁽⁵⁾

امام باقر عليه‌السلام فرمود: خداوند هر پيامبرى را - از آدم تا آخر پيامبران - مبعوث فرموده، به دنيا بازخواهند گشت و پيامبر و اميرالمؤمنين عليهماالسلام را يارى خواهند نمود.⁽⁶⁾

در شب معراج خداوند به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد از انبيا عليهم‌السلام بپرسد كه به چه چيزى شهادت مى‌دهند ؟ پيامبران در پاسخ حضرت گفتند: شهادت مى‌دهيم كه خدايى جز اللّه نيست، يكتاست و شريك ندارد؛ و تو رسول خدايى، و على اميرالمؤمنين و وصى

توست ... . و شهادت مى‌دهيم كه تو پيامبر خدا و سيد انبيايى و على بن ابى‌طالب سيد وصيين است. بر اين شهادت از ما پيمان گرفته شده است.⁽¹⁾

در پى اين پيمان، روايات بسيارى داريم كه انبيا عليهم‌السلام امت‌هاى خود را به ولايت اهل‌بيت عليهم‌السلام دعوت كرده‌اند:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: خداوند دائما در امت‌هايى كه پيامبرى بر آنان فرستاده شد با على اتمام حجت مى‌كرد، و هر كس در آن امت‌ها نسبت به على معرفت بيشترى داشت صاحب درجه والاترى نزد خداوند بود.⁽²⁾

امام صادق عليه‌السلام فرمود: ولايت ما ولايت خداى عز و جل است، كه هيچ پيامبرى جز با آن مبعوث نشده است.⁽³⁾

امام باقر عليه‌السلام فرمود: خداوند هيچ پيامبرى مبعوث نفرموده مگر براى ولايت ما و بيزارى و برائت از دشمنان ما.⁽⁴⁾

امام هادى عليه‌السلام فرمود: خداوند مبعوث نفرموده محمد و پيامبران قبل از او را مگر به دين حنيف ... ، و ولايت.⁽⁵⁾

امام حسن عسكرى عليه‌السلام فرمود: اگر خداوند نمى‌خواست حق ما را ظاهر كند پيامبران را به عنوان مبشر و منذر براى مردم نمى‌فرستاد.⁽⁶⁾

امام صادق عليه‌السلام فرمود: هيچ نبيّى به نبوت نرسيد و هيچ پيامبرى فرستاده نشد مگر براى ولايت ما و فضيلت ما بر غير ما.⁽⁷⁾

امام رضا عليه‌السلام فرمود: ولايت على در كتاب‌هاى همه پيامبران آمده است، و خداوند پيامبرى را مبعوث نكرده مگر با نبوت محمد و وصايت على.⁽¹⁾

از اين مجموعه نتيجه گرفته مى‌شود كه همه انبياء عليهم‌السلام به ولايت على عليه‌السلام دعوت كرده‌اند و همه اين پيمان را بر امت‌هاى خويش عرضه كرده‌اند.

اهل‌بيت عليهم‌السلام در قرآن

اهل‌بيت عليهم‌السلام در قرآن⁽²⁾

امام باقر عليه‌السلام به ابوبصير فرمود: آيه «أطيعوا اللّه‌َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم»⁽³⁾درباره على بن ابى‌طالب عليه‌السلام نازل شده است.

ابوبصير عرض كرد: مردم به ما مى‌گويند: چرا خداوند نام على و اهل‌بيتش را در كتابش ذكر نكرده است ؟

حضرت فرمود: به مردم بگوييد: خداوند نماز را بر پيامبرش نازل كرده و سه و چهار ركعت بودن آن را ذكر نكرده تا آنكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را براى مردم تفسير نموده است. (و همچنين زكات و حج را) ، و نيز نازل كرده «أطيعوا اللّه‌َ وَ أطيعوا الرَسولَ وَ أولِى الأمرِ مِنكُم» كه درباره على و حسن و حسين عليهم‌السلام است.

(در بيان كلمه «اولى الامر» ) پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره على عليه‌السلام فرموده: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ، و نيز فرموده: شمارا به كتاب خدا و اهل‌بيتم وصيت مى‌كنم ... . اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سكوت مى‌كرد و اهل آيه «اولى الامر» را معرفى نمى‌كرد آل عباس و آل عقيل و ديگران آن را ادعا مى‌كردند ! ! ... وقتى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از دنيا رفت على عليه‌السلام صاحب اختيار مردم بود ... . چون پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ولايت او را به مردم ابلاغ فرموده و او را منصوب نموده بود.⁽⁴⁾

امر به معروف و ولايت و امامت

اشاره

امر به معروف و ولايت و امامت⁽¹⁾

گر چه محوريت خطبه غدير امر امامت و ولايت بود، ولى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير جملاتى هم در مورد امر به معروف بيان داشتند. از جمله فرمودند:

سخن خود را تكرار مى‌كنم: امر به معروف و نهى از منكر نمائيد.

بالاترين امر به معروف و نهى از منكر آن است كه سخن مرا تحويل بگيريد و به آنان كه حاضر نيستند برسانيد، و آنان را به قبول آن امر نمائيد و از مخالفت آن نهى‌كنيد، چرا كه اين يك امر از طرف خداوند عزّ و جلّ و از جانب من است.

هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نيست مگر با (راهنمايى) امام معصوم.

ارتباط امر به معروف به عنوان ولايت و امامت از دو جهت قابل بررسى است:

1 - ارتباط امر به معروف و ولايت

در مسائلى كه به نوعى با ولايت مرتبط است و در دو بُعد اعتقاد و عمل جلوه مى‌كند، در خطبه غدير مبانى مستحكمى ارائه شده كه يكى از آنها كلياتى درباره امر به معروف و تبليغ است.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره دو جهت مهم را يادآور شد: يكى اينكه مصدر و مرجع براى شناخت معروف‌ها و منكرها امامان معصوم عليهم‌السلام هستند، و ديگر اينكه آموختن و به خاطر سپردن و تغيير ندادن شرط ابلاغ است. وسعتِ دائره تبليغ را نيز تا آنجا اعلام كرد كه هر كس اطلاع پيدا كرد بايد ديگرى را متذكر شود.

در اين باره براى پدران نسبت به فرزندان و فاميل نسبت به يكديگر وظيفه خاصى تعيين كردند. سپس به طور عام اعلام كردند كه حاضران براى غايبان و دور و نزديك بايد در راه تبليغ انجام وظيفه كنند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش دهم خطبه غدير ضمن دستور به امر به معروف و نهى از منكر، دو نكته بسيار مهم درباره امر به معروف و نهى از منكر يادآور شد كه اگر آن حضرت نفرموده بود به ذهن كسى خطور نمى‌كرد.

يكى اينكه بالاترين امر به معروف رساندن مسئله امامت امامان و نهى از مخالفت با ايشان است. ديگر اينكه امر به معروف و نهى از منكر بايد طبق دستور مقام عصمت باشد، و گرنه معروف و منكر شناخته نمى‌شود تا كسى بخواهد امر و نهى كند. به تعبير ديگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بالاترين امر به معروف و نهى از منكر را تبليغ پيام غدير درباره امامان عليهم‌السلام و امر به اطاعت از ايشان و نهى از مخالفتشان بيان داشت:

اَلا وَ اِنّى اُجَدِّدُ الْقَوْلَ: اَلا فَاَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ. اَلا وَ اِنَّ رَأْسَ الاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ اَنْ تَنْتَهُوا اِلى قَوْلى وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ يَحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ عَنّى وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخالَفَتِهِ، فَإِنَّهُ اَمْرٌ مِنَ اللّه‌ِ عَزَّ وَجَلَّ وَ مِنّى. وَ لا اَمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْىَ عَنْ مُنْكَرٍ اِلاَّ مَعَ اِمامٍ مَعْصُومٍ:

من سخن خود را تكرار مى‌كنم: نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد و به كار نيك امر كنيد و از منكرات نهى نماييد. بدانيد كه بالاترين امر به معروف آن است كه سخن مرا بفهميد و آن را به كسانى كه حاضر نيستند برسانيد و او را از طرف من به قبولش امر كنيد و از مخالفتش نهى نماييد، چرا كه اين دستورى از جانب خداوند عز و جل و از نزد من است، و هيچ امر به معروف و نهى از منكرى نمى‌شود مگر با امام معصوم.

2 - خطبه غدير و امر به معروف

اشاره

در فرازى از بخش دهم خطبه غدير، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دو نكته بسيار مهم درباره امر به معروف و نهى از منكر يادآور شد كه اگر آن حضرت نفرموده بود به ذهن كسى خطور نمى‌كرد:

نكته اول

بالاترين امر به معروف رساندن امامت امامان عليهم‌السلام و نهى از مخالفت با ايشان است.

نكته دوم

اشاره

امر به معروف و نهى از منكر بايد طبق دستور مقام عصمت باشد، و گرنه معروف و منكر شناخته نمى‌شود تا كسى بخواهد امر و نهى كند.

در اينجا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تأكيد خاصى داشت كه امامتِ فرزندان معصوم على عليه‌السلام در متن قرآن است و آيه 28 سوره زخرف «وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فى عَقِبِهِ» را شاهد آن قرار داده و فرمود: آنجا كه خدا مى‌فرمايد: «و آن (امامت) را مطلبى باقى در نسل او قرار داد» ، و سپس به حديث ثقلين اشاره كردند كه: لَنْ تَضِلُّوا ما اِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِما.

به بيان ديگر:

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در خطبه غدير، مسئله امر به معروف و نهى از منكر را با موضوع ابلاغ و تبليغ به صورت آميخته فرمودند. به عبارت ديگر يك مسلمان هنگام امر به معروف و نهى از منكر وظيفه بازگويى از جانب خدا و رسول و امامان عليهم‌السلام را انجام مى‌دهد، و به عنوان مأمورِ خداوند و خدمتگزار پيامبر و ائمه عليهم‌السلام عمل مى‌كند.

با در نظر گرفتن اين مقدمه، حضرت سه جهت اساسى در امر به معروف و نهى از منكر را پايه‌گذارى فرمودند:

جهت اول

براى آنكه بدانيم معروف چيست و منكر كدام است فقط يك راه وجود دارد و آن بيان امام معصوم است. اگر مطلبى از غير طريق ايشان به عنوان معروف يا منكر معرفى شود نه تنها اعتبار ندارد بلكه بدعت و انحراف است. به همين جهت حضرت فرمودند:

بالاترين امر به معروف و نهى از منكر آن است كه ولايت و امامت ائمه عليهم‌السلام را به مردم برسانيد، تا بدين وسيله مصدر و مرجع براى شناخت معروف‌ها و منكرها را به آنان معرفى نموده باشيد.

جهت دوم

قبل از امر به معروف و نهى از منكر سه نكته مهم بايد در نظر گرفته شود:

خوب ياد گرفتن، و در فهم اصل مطلب اشتباه نكردن.

خوب به خاطر سپردن و درست حفظ كردنِ مطلب.

تغيير و تبديل ندادن در مطلب و درست رساندن.

جهت سوم

وسعتِ دائره تبليغ و رساندن احكام الهى و مراحل آن را چنين ترسيم فرموده‌اند:

آنان كه مى‌دانند به يكديگر توصيه كنند و متذكر شوند.

پدران وظيفه خاصى در رساندن دين به فرزندانشان دارند.

رساندن به فاميل و نزديكان بسيار مهم است.

حاضران بايد به غائبان برسانند.

بايد به دور و نزديك تبليغ نمود و مطالب را رساند.

بايد هر كس را ديديم تبليغ كنيم و حكم خدا را برسانيم.

البته لزوم مراعات شرائط زمان و مكان و افراد در همه اين موارد واضح است.

ايمان و ولايت و امامت

اشاره

ايمان و ولايت و امامت⁽¹⁾

يكى از معارف غدير ايمان به عنوان ولايت و امامت است:

1 - پايه‌هاى ايمان

ابان بن ابى‌عيّاش از سليم بن قيس نقل مى‌كند كه گفت: از على بن ابى‌طالب عليه‌السلام شنيدم در حالى كه مردى از آن حضرت درباره ايمان سؤال كرد و گفت: يا

اميرالمؤمنين عليه‌السلام، مرا از ايمان خبر ده به طورى كه از غير تو و بعد از تو از كسى در اين باره سؤال نكنم.

حضرت پايه‌هاى ايمان را بيان كرد و سپس فرمود:

كم‌ترين چيزى كه شخص با آن گمراه مى‌شود آن است كه حجت خدا در زمين و شاهد او بر خلقش را كه امر به اطاعت او نموده و ولايتش را واجب كرده، نشناسد.

آن مرد عرض كرد: يا اميرالمؤمنين، آنان را برايم نام ببر. فرمود: كسانى كه خداوند ايشان را با خود و پيامبرش قرين نموده و فرموده است: «اَطيعُوا اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسوُلَ وَ اُولِى الاَمْرِ مِنْكُمْ»⁽¹⁾: «از خدا و پيامبر و اولى الامرتان پيروى كنيد» .

عرض كرد: برايم روشن نماييد.

فرمود: آنان كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در آخرين خطبه‌اى كه خواند و همان روز از دنيا رفت، چنين فرمود:

من در ميان شما دو چيز باقى گذاردم كه تا به آن دو تمسك كرده‌ايد هرگز گمراه نخواهيد شد: كتاب خداوند و اهل‌بيتم. خداوند لطيف خبير با من عهد كرده است كه آن دو از يكديگر جدا نمى‌شوند تا بر سر حوض كوثر بر من وارد شوند، مانند اين دو - و حضرت به دو انگشت سبابه خود اشاره فرمودند - و نمى‌گويم مثل اين دو - و حضرت به دو انگشت سبابه و وسط اشاره كردند - زيرا يكى از اين دو جلوتر از ديگرى است.⁽²⁾پس به اين دو تمسك كنيد تا گمراه نشويد، و از آنان پيشى نگيريد كه هلاك مى‌شويد، و از آنان عقب نمانيد كه متفرق مى‌شويد، و به آنان چيزى ياد ندهيد كه از شما عالم‌ترند.

عرض كرد: يا اميرالمؤمنين، او را برايم نام ببر. فرمود: كسى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله او را در غدير خم نصب كرد، و به آنان خبر داد كه او نسبت به آنان صاحب اختيارتر از خودشان است، و سپس به آنان دستور داد تا حاضران غايبان را آگاه نمايند.

عرض كرد: يا اميرالمؤمنين، آن شما هستيد ؟ فرمود: من اول و افضل آنها هستم. سپس پسرم حسن بعد از من نسبت به مؤمنين صاحب اختيارتر از خودشان است. سپس پسرم حسين بعد از او نسبت به مؤمنين صاحب اختيارتر از خودشان است. و سپس جانشينان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله هستند تا بر سر حوض كوثر يكى پس از ديگرى خدمت او وارد شوند.

آن مرد نزد على عليه‌السلام رفت و سر حضرت را بوسيد و سپس عرض كرد: برايم روشن كردى و مشكلم را حل كردى و هر مشكلى در قلبم بود از بين بردى.⁽¹⁾

2 - محبت اهل‌بيت عليهم‌السلام و ايمان

يكى از مقامات شيعيان و محبّين ائمه عليهم‌السلام نزد خداوند كه در خطبه غدير به آن اشاره شده اين است كه چون محبت حاكى از ايمان واقعى است آنان صاحبان ايمان خالص و متقيان‌اند و ايمان در قلبشان نوشته شده است. از خداوند بالغيب مى‌ترسند و هدايت يافته‌اند و از گمراهى در امانند.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش هفتم خطبه غدير، مستقيما آيه 22 سوره مجادله را در وصف آنان قرائت كرد كه مى‌فرمايد: «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ ... » و مفهوم آن چنين بود كه دوستى خدا با دوستى دشمنان خدا جمع نمى‌شود.

حضرت با اين آيه شرط برائت از دشمنان را براى قبول ولايت قرار داد، و متقابلاً پاداش و نشان بزرگترى را به اولياى اهل‌بيت عليهم‌السلام عطا فرمود.

اَلا اِنَّ اَوْلِياءَهُمُ الَّذينَ ذَكَرَهُمُ اللّه‌ُ فى كِتابِهِ، فَقالَ عَزَّ وَ جَلَّ: «لا تَجِدُ قَوْما يُؤْمِنُونَ بِاللّه‌ِ وَ الْيَومِ الاْخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّه‌َ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ كانُوا آبائَهُمْ اَوْ اَبْنائَهُمْ اَوْ اِخْوانَهُمْ اَوْ

عَشيرَتَهُمْ اوُلئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الايمانَ وَ اَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ يُدْخِلُهُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَنْهارُ خالِدينَ فيها رَضِىَ اللّه‌ُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ اوُلئِكَ حِزْبُ اللّه‌ِ اَلا اِنَّ حِزْبَ اللّه‌ِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»⁽¹⁾:

بدانيد كه دوستان اهل‌بيت كسانى‌اند كه خداوند در كتابش آنان را ياد كرده و فرموده است: «نمى‌يابى قومى را كه به خدا و روز قيامت ايمان آورده باشند و در عين حال با كسانى كه با خدا و رسولش ضدّيت دارند روى دوستى داشته باشند اگر چه پدرانشان يا فرزندانشان يا برادرانشان يا فاميلشان باشند آنان‌اند كه ايمان در قلوبشان نوشته شده و خداوند آنان را با روحى از خود تأييد فرموده و ايشان را به بهشتى وارد مى‌كند كه از پايين آن نهرها جارى است و در آن دائمى خواهند بود خدا از آنان راضى است و آنان از خدا راضى هستند آنان حزب خداوند هستند بدانيد كه حزب خدا رستگارند» .

3 - ولايت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و ايمان

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در فرازى از بخش چهارم خطبه غدير، تقوى و ايمان و اخلاص را مظهر ولاى على عليه‌السلام و شقاوت را از آنِ مبغضين على عليه‌السلام دانست. در فراز بعد با قرائت سوره عصر قسم ياد كرد كه مصداق «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ» در آخر اين سوره على بن ابى‌طالب عليه‌السلام است.

اَلا وَ اِنَّهُ لا يُبْغِضُ عَلِيّا اِلاّ شَقِىٌّ، وَ لا يُوالى عَلِيّا اِلاّ تَقِىٌّ، وَ لا يُؤمِنُ بِهِ اِلاّ مُؤمِنٌ مُخْلِصٌ. وَ فى عَلِىٍّ وَ اللّه‌ِ نَزَلَتْ سُورَةُ الْعَصْرِ: «بِسْمِ اللّه‌ِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. وَ الْعَصْرِ. اِنَّ الاِنْسانَ لَفى خُسْرٍ» اِلاّ عَلِىٌّ الَّذى آمَنَ وَ رَضِىَ بِالْحَقِّ وَ الصَّبْرِ:

بدانيد كه با على دشمنى نمى‌كند مگر شقى و با على دوستى نمى‌كند مگر با تقوى، و به او ايمان نمى‌آورد مگر مؤمن مخلص. به خدا قسم درباره على سوره و العصر نازل شده است: «... قسم به عصر. همانا انسان در زيان است» مگر على كه ايمان آورد و به حق و صبر راضى شد.

عدالت و غدير

اشاره

عدالت و غدير⁽¹⁾

سقيفه خدا را عادل نمى‌داند و لزومى هم براى اين اعتقاد نمى‌بيند، و تحقق ظلم از سوى حق تعالى را جايز مى‌شمارد. اما غدير خداى عادل را پذيرفته است، كه هيچ احتمالى از ظلم درباره او روا نيست. در خطبه غدير نيز، بيان شده كه از جمله شئون امامت ائمه عليهم‌السلام اين است كه به حق هدايت مى‌كنند و به حق و عدالت رفتار مى‌نمايند.

و لذا از جمله افتخارات مكتب شيعه، عدل علوى و عدالت غديرى است:

1 - عدل علوى در غدير

قرآن كريم به هنگام سخن از هدف از بعثت انبياء عليهم‌السلام عدالت و دادگرى را مطرح مى‌كند و مى‌فرمايد: «لَقَد أرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَ أنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ الميزانَ لِيَقومَ الناسُ بِالقِسطِ»⁽²⁾: «ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم و با آنها كتاب آسمانى و ميزان شناسايى حق از باطل فرو فرستاديم تا مردم به عدالت قيام كنند» .

برنامه پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز كه سرآمد و خاتم پيامبران الهى عليهم‌السلام است، اجرا و پياده كردن قسط و عدل در بين مردم بود. تا با تحقق گلواژه عدالت و دادگرى در بُعد فردى و اجتماعى، انسان گمشده خود در تمام قرون و اعصار را به دست مى‌آورد.

عدالت نبوى با همه ابعادش به وسيله خداوند متعال توسط رسول اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به نفسِ نفيس حضرت على عليه‌السلام واگذار شد و به طور عملى و نظرى با همه ابعادش به دست جانشينان معصوم عليهم‌السلام - هر چند محدود - استمرار يافت. تا در عصر ظهور با دست تواناى حضرت امام مهدى عليه‌السلام عدالت و دادگرى به طور كامل در پهناى گيتى اجرا و پياده شود، و زمين و زمان از عدالت و دادگرى لبريز گردد، و انسان آن عصر با تمام وجود عدالت حقيقى را - كه هماره در زلال فطرت خود با آن آشنا بوده اما در هيچ دورانى آن را نديده بود - احساس و ادراك كند.

عملكرد حكومت‌هاى باطل پس از پيامبر رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و عدم پيروى از سنّت و روش آن حضرت، جامعه مسلمانان را به مسيرى سوق داده بود كه دست عدل الهى اميرالمؤمنين عليه‌السلام را بسته بود، و به جهت عدم كشش جامعه حضرتش از اين روند گله و شكوه مى‌نمودند. شيخ كلينى در اين زمينه سخنرانى بسيار جانسوزى را از اميرالمؤمنين عليه‌السلام نقل مى‌كند.⁽¹⁾

اما با اين وصف در سخنى زيبا، پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله عدل علوى را چنين بازگو مى‌كند و خطاب به جانشين خود مى‌فرمايد: أنتَ أوَّلُهُم إيمانا وَ أوفاهُم بِعَهدِ اللّه‌ِ وَ أقوَمُهُم بِأمرِ اللّه‌ِ وَ أقسَمُهُم بِالسَويَّةِ وَ أعدَلُهُم فِى الرَعيَّةِ⁽²⁾: تو نخستين كسى بودى از آنان كه ايمان آوردى و به عهد الهى از همه آنان باوفاتر و در انجام دستورات الهى از همه پايدارترى و در تقسيم بيت‌المال از همه بيشتر مساوات را در نظر مى‌گيرى و نسبت به رعيّت عادل‌تر هستى.

عدالت و دادگرى اميرالمؤمنين عليه‌السلام در دوران چند ساله حكومت ظاهرى خود ضرب‌المثلى براى نسل‌هاى بعد شد. اما خط سقيفه و باطل گرايان تا روز ظهور راه عدل و داد را مسدود كردند، و در سايه ظلم و جور و بيداد چيزى جز تباهى انسان و انحراف او از صراط مستقيم و دگرگونى هويت راستين انسان به جهان ارائه ندادند.

غافل از آنكه خط راستين غدير كه در پى عدل الهى است، رستگارى و كمال را براى انسان‌ها رقم مى‌زند، و پايان آن نيز مرحله‌اى زيبا و شيرين و ديدنى خواهد بود.

از اين رو خلف صالح اميرالمؤمنين عليه‌السلام - آن ذخيره الهى و معرفى شده در روز غدير - با پرچم عدل و داد علوى ظهور خواهد كرد، و عدالت فراگير و همه جانبه را در جهان هستى برقرار خواهد كرد. در اين زمينه روايات و دعاهاى فراوانى رسيده كه مهدويت و عدالت قرين يكديگرند.

2 - عصر ظهور و جلوه‌هايى از سيره علوى

مهدى عليه‌السلام يعنى عدالت، و عدالت همه جانبه و فراگير يعنى مهدى عليه‌السلام. امام مهدى عليه‌السلام همان حاكم معصوم و دادگر در پهنه گيتى و آخرين پناه انسان در جهانى لبريز از ظلم و ستم است، كه مردم خسته از اين دوران به او پناه مى‌آورند.

پيامبر گرامى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در توصيف عدالت در زمان فرزندش حضرت امام مهدى عليه‌السلام مى‌فرمايد: تَأوى إليه أمَّتُهُ كَما يَأوِى النَحلُ إلى يَعسوبِها. يَملأُ الأرضَ عَدلاً كَما مُلِئَت جَورا، حَتّى يَكونُ الناسُ عَلى مِثلِ أمرِهِمُ الأوَّلِ. لا يوقَظُ نائِما وَ لا يُهرِقُ دَمَا⁽¹⁾: مردم به مهدى عليه‌السلام مهر مى‌ورزند و به او پناه مى‌برند، آن سان كه زنبوران عسل به ملكه خود پناه مى‌برند. او عدالت را در سراسر گيتى مى‌گستراند، چنانكه از ستم پر شده باشد؛ به گونه‌اى كه صفا و صميميت دوران آغاز اسلام را به آنها باز مى‌گردد. هيچ خفته‌اى را بى‌جهت بيدار نمى‌كنند و هيچ خونى به ناحق ريخته نمى‌شود.

به راستى روزگار رهايى و درخشان ظهور حضرت امام مهدى عليه‌السلام ديدنى است. اميرالمؤمنين عليه‌السلام در توصيف آن روزگار با شكوه و تقابل آن با روزگار ناهمگون مدّعيان عدالت و باطل‌گرايان به ناحق، درباره دادگرى فرزندش مى‌فرمايد:

يَعطِفُ الهَوى عَلَى الهُدى إذا عَطَفوا الهُدى عَلَى الهَوى، وَ يَعطِفُ الرَأىَ عَلَى القُرآنِ إذا عَطَفوا القُرآنَ عَلَى الرَأىِ ... . فَيُريكُم كَيفَ عَدَلَ السيرَةِ، وَ يُحيى مَيِّتَ الكِتابِ وَ السُنَّةِ⁽²⁾:

آنگاه كه ديگران هواى نفس را بر هدايت مقدم بدارند او اميال نفسانى را به هدايت بر مى‌گرداند، و هنگامى كه ديگران قرآن را با رأى خود تفسير كنند او آراء و افكار را به قرآن باز مى‌گرداند، و به شما مردم نشان مى‌دهد كه چه نيكو مى‌توان به عدالت رفتار نمود. او آموزه‌هاى فراموش شده قرآن و سنت را زنده مى‌نمايد.

در سخن ديگر امام باقر عليه‌السلام در توصيف دادگرى مهدى اهل‌بيت عليه‌السلام مى‌فرمايد: إذا قامَ قائِمُ أهلِ‌البَيتِ قَسَّمَ بِالسَويَّةِ، وَ عَدَلَ فِى الرَعيَّةِ. فَمَن أطاعَهُ فَقَد أطاعَ اللّه‌َ، وَ مَن عَصاهُ فَقَد عَصَى اللّه‌َ ... ⁽¹⁾: هنگامى كه قائم اهل‌بيت عليه‌السلام قيام كند مال را به طور مساوى تقسيم مى‌كند، و عدالت را ميان رعيّت و مردم اجرا مى‌نمايد. هر كس از او اطاعت كند در واقع از خدا اطاعت كرده، و هر كس از او نافرمانى كند در واقع از خدا نافرمانى كرده است.

روشن است كه سخن درباره عدالت حضرت امام مهدى عليه‌السلام و جلوه آن در عصر شكوهمند امام مهربانى‌ها فراوان است، كه در جاى خود به تفصيل بايستى در عرصه نظرى از نظر ماهيت، مبانى، ابعاد، شاخص‌ها، آثار و ... ، و در عرصه عملى از نظر شيوه‌هاى اجرا، نمونه‌ها و مصاديق آن مورد پژوهش و بررسى قرار گيرد.

ترديدى نيست كه دوران ظهور حضرت امام مهدى عليه‌السلام در واقع استمرار حركت پيامبران و امامان عليهم‌السلام و اهداف و آرمان‌هاى آنان، همان اهداف و آرمان‌هاى پيامبران الهى و پيشوايان معصوم عليهم‌السلام است.

حضرت مهدى عليه‌السلام ادامه دهنده راه حضرت محمد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، على مرتضى، فاطمه زهرا و ديگر ائمه اطهار عليهم‌السلام است، و در يك سخن استمرار نبوت و امامت است. از اين رو است كه در روايات فراوانى از سيره و روش هدايتگرى حضرت مهدى عليه‌السلام سخن به ميان آمده، و سيره آن حضرت همان سيره رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على مرتضى عليه‌السلام بيان شده است.

در روايتى بسيار زيبا امام صادق عليه‌السلام در ضمن حديثى مى‌فرمايد: إنَّ المَهدىُّ يَسيرُ فيهِم بِسيرَةِ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، وَ يَعمَلُ فيهِم بِعَمَلِهِ ... ⁽²⁾: مهدى عليه‌السلام در ميان آنان به سيره پيامبرخدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رفتار مى‌كند، و راه و روش او را انجام مى‌دهد.

در سخن ديگرى حمّاد بن عثمان مى‌گويد: پيشواى ششم حضرت امام صادق عليه‌السلام در ضمن حديثى فرمود: إنَّ قائِمَنا أهلِ‌البَيتِ عليهم‌السلام إذا قامَ لَبِسَ ثيابَ عَلىٍّ عليه‌السلام وَ سارَ بِسيرَةِ عَلىٍّ عليه‌السلام⁽¹⁾: هنگامى كه قائم ما اهل‌بيت عليهم‌السلام قيام كند، همچون على عليه‌السلام لباس خواهد پوشيد و به سيره و روش على عليه‌السلام رفتار خواهد كرد.

بنا بر روايت ديگر، حتى شيوه زندگى حضرت على عليه‌السلام در عصر ظهور در زندگى حضرت امام مهدى عليه‌السلام جلوه مى‌كند. در حديثى آمده است: يَسيرُ بِسيرَةِ رَسولِ اللّه‌ِ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، وَ لا يَعيشُ إلاّ عَيشَ أميرِالمُؤمِنينَ عليه‌السلام⁽²⁾: او از سيره جدش رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پيروى مى‌كند، ولى شيوه زندگى او همچون شيوه زندگى اميرالمؤمنين عليه‌السلام است.

3 - رفاه همگانى و نزول بركات آسمانى

به راستى اگر همه مردم دنيا با اختيار خود غدير را مى‌پذيرفتند و از اميرالمؤمنين و يازده فرزند آن بزرگوار عليهم‌السلام پيروى مى‌كردند، جهان هستى امروزه جلوه ديگرى داشت. مردم در يك مسير مستقيم الهى به سوى كمال و سعادت دنيا و آخرت حركت مى‌كردند و خير و نيكى زندگى آنان را فرا مى‌گرفت.

چرا كه در زيارت جامعه كبيره مى‌خوانيم: إن ذُكِرَ الخَيرُ كُنتُم أوَّلَهُ وَ أصلَهُ وَ فَرعَهُ وَ مَعدِنَهُ وَ مَأواهُ وَ مُنتَهاهُ⁽³⁾: آنگاه كه سخن از خير و نيكى شود، شما آغاز آن و اصل و فرع و معدن و جايگاه و پايان آن هستيد.

در آن دوران، از فقر و گناه و ستم و جور و ذلت و سركشى خبرى نخواهد بود. چرا كه مردم هر زمان با امام در ارتباط بوده، و بركات از آسمان بر آنان فرو خواهد ريخت و زمين بركات خود را بر مردم آشكار خواهد ساخت. حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام در اين زمينه در سخن گهربارى مى‌فرمايند:

وَ تَاللّه‌ِ لَو مالوا عَنِ المَحَجَّةِ اللائِحَةِ وَ زالوا عَن قَبولِ الحُجَّةِ الواضِحَةِ لَرَدَّهُم إلَيها وَ حَمَلَهُم عَلَيها وَ لَسارَ بِهِم سَيرا سُجحا ... ، وَ لَبانَ لَهُمُ الزاهِدَ مِنَ الراغِبِ، وَ الصادِقَ مِنَ الكاذِبِ ؛ «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرى آمَنوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَكاتٍ مِنَ السَماءِ وَ الأرضِ وَ لكِن كَذَّبوا فَأخَذناهُم بِما كانوا يَكسِبونَ»⁽¹⁾: ⁽²⁾

به خدا سوگند ! اگر تمام امت از راه سعادت منحرف شده و از پذيرش راه روشن خوددارى مى‌كردند، اميرالمؤمنين عليه‌السلام همه آنان را به راه مى‌آورد و به آرامى و صحيح و سالم به سعادت و خوشبختى مى‌كشاند؛ به گونه‌اى كه نه خود خسته شود و نه آنان ملول گردند. در نهايت آنان را به سرچشمه آبى گوارا و مطلوب و عارى از هر خس و خاشاك مى‌رساند و سيراب باز مى‌گرداند و در پنهان و آشكارا آنها را نصيحت مى‌نمود ... .

در آن هنگام زاهد از دنيا طلب و راستگو از دروغگو تميز داده و شناخته مى‌شد؛ (خداوند مى‌فرمايد: ) «اگر مردم شهرها و آبادى‌ها ايمان مى‌آوردند و پرهيزكارى پيشه مى‌كردند البته بركاتى از آسمان و زمين بزاى آنان مى‌گشوديم ولى مردم تكذيب كردند پس ما نيز آنان را به كردارشان مجازات كرديم» .

اَسفا كه مردم - جز اندكى - غدير را نپذيرفتند و از فرمان پيامبر مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله درباره اميرالمؤمنين و هدايتگران پس از او عليهم‌السلام اطاعت نكردند، و دروازه شهر علم نبوى را بستند و جهان هستى را با ايجاد ابرهاى سياه در برابر آفتاب امامت به تاريكى‌نشاندند.

هدايتگران را پس از پيامبرِ رحمت صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خانه‌نشين نمودند، و جوامع بشرى را به صورت آشكار از بهره‌گيرى از اين انوار محروم ساختند، و دوران آخرالزمان را تشكيل دادند، كه در آن دوران مردم به علت قطع ارتباط با امام‌زمانشان به انواع

و اقسام گناهان و آلودگى‌ها مبتلا هستند، و در زندگى خويش گناهان را با فقر و بيمارى و سختى تاوان مى‌دهند.

اما در عصر ظهور اين ايده اميرالمؤمنين عليه‌السلام و اين آرمان غديرى به منصه ظهور و بروز مى‌رسد، و به دست با كفايت فرزند برومندش امام مهدى عليه‌السلام رفاه همگانى سراسر جهان را فرا مى‌گيرد. جهان آباد مى‌گردد و مردم از همه مواهب الهى برخوردار مى‌شوند، و در سايه آن به كمالات عالى مى‌رسند.

امام باقر عليه‌السلام در سخن زيبايى از امام حسين عليه‌السلام در وصف آن عصر چنين نقل مى‌كند:

وَ لا يَبقى عَلى وَجهِ الأرضِ أعمى وَ لا مُقعَد وَ لا مُبتلى إلاّ كَشَفَ اللّه‌ُ عَنهُ بَلاءَهُ بِنا أهلِ‌البَيتِ وَ لَيُنزِلَنَّ البَرَكَةَ مِنَ السَماءِ إلَى الأرضِ حَتّى أنَّ الشَجَرَةَ لَتَقصِفُ بِما يُريدُ اللّه‌ُ فيها مِنَ الثَمَرَةِ ... . وَ ذلِكَ قَولُهُ تَعالى: «وَ لَو أنَّ أهلَ القُرى آمَنوا وَ اتَقَوا لَفَتَحنا عَلَيهِم بَرَكاتٍ مِنَ السَماءِ وَ الأرضِ وَ لكِن كَذَّبوا فَأخذناهُم بِما كانوا يَكسِبونَ»⁽¹⁾: ⁽²⁾

در آن دوران در روى زمين نابينا و زمين‌گير و مبتلايى نخواهد بود، مگر اينكه خداوند به وسيله ما اهل‌بيت بلا را از او بر طرف مى‌كند، و چنان بركت از آسمان به زمين نازل مى‌شود كه شاخه درخت از زيادى ميوه مى‌شكند ... . و اين است معناى گفتار خداوند متعال كه مى‌فرمايد: «اگر مردم شهرها و آبادى‌ها ايمان مى‌آوردند و پرهيزكارى پيشه مى‌كردند درهاى بركات آسمان و زمين را به روى آنان مى‌گشوديم و ولى مردم آيات الهى را تكذيب كردند و ما نيز آنان را به كردارشان مجازات كرديم» .

در سخن ديگرى پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌فرمايد: يَرضى عَنهُ ساكِنُ السَماءِ وَ ساكِنُ الأرضِ. لا يَدَعُ السَماءُ مِن قَطرِها شَيئا إلاّ صَبَّهُ مِدرارا، وَ لا يَدَعُ الأرضُ مِن نَباتِها شَيئا إلاّ أخرَجَتهُ حَتّى يَتَمَنَّى الأحياءُ الأمواتَ لِيُرَوا العَدلَ ... ⁽³⁾:

ساكنان زمين و آسمان به او خشنود مى‌شوند. آسمان بارانش را فرو مى‌فرستد، زمين گياهان خود را مى‌روياند، تا جايى كه زنده‌ها آرزو مى‌كنند كه اى كاش مردگان آنها زنده بودند و عدالت را مشاهده مى‌كردند.

رابطه صبر و ولايت و امامت

اشاره

رابطه صبر و ولايت و امامت⁽¹⁾

يكى مفاهيم غديرى، رابطه صبر و بردربارى در اين دنيا با مسئله امامت و ولايت است:

1 - امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به صبر اميرالمؤمنين عليه‌السلام

1 - امر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به صبر اميرالمؤمنين عليه‌السلام⁽²⁾

در غدير حجت بر مردم تمام شد و همه جوانب ولايت روشن شد؛ و نه تنها حجت تمام شد كه بر سر ولايت از مردم عهد و پيمان هم گرفته شد؛ و نه تنها ميثاق بسته شد كه اين پيمان با اقرار زبان و بيعت دست محكم شد.

اكنون كه ولايت على عليه‌السلام اينگونه به دست مبارك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پى‌ريزى شده، مردم نبايد هنوز خود را از خداوند طلبكار بدانند و منتظر بمانند تا كِى مقام عظماى ولايت، فاطمه عليهاالسلام را با خود همراه نمايد و دست حسن و حسين عليهماالسلام را گرفته و نيمه شب بر در خانه‌هاى آنان كمك بخواهد.

اگر چه صاحب غدير اين كار را كرد تا حجتى بر اتمام حجت‌هاى قبلى باشد، ولى كعبه مقصودِ مردم معرفى شده و وظيفه آنان است كه با پاى خود به سراغ او روند و از وى ارشاد و هدايت بخواهند. اگر چنين نكنند - كه نكردند - در يارى خدا و حجت او كوتاهى كرده‌اند.

صاحب پيمان غدير مى‌فرمايد: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به من وصيت كرد و فرمود: يا على، اگر گروهى يافتى كه با آنان بجنگى حق خود را طلب كن، وگرنه در خانه‌ات بنشين چرا كه

من پيمان تو را در روز غديرخم گرفته‌ام كه تو وصى و خليفه من و صاحب اختيار مردم نسبت به خودشان هستى. مَثَل تو مثل بيت‌اللّه الحرام است، كه مردم بايد سراغ تو بيايند و تو نبايد سراغ مردم بروى.⁽¹⁾

و لذا در ماجراى غصب خلافت و بيعت اجبارى اميرالمؤمنين عليه‌السلام با ابوبكر، وقتى حضرت در مورد صحيفه ملعونه افشاگرى نمود، از سلمان و ابوذر و مقداد و زبير خواست تا بر اين مطلب شهادت دهند، و آنها هم شهادت دادند.

سپس آنان اضافه كردند كه تو از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پرسيدى كه اگر نقشه اينان اجرا شد به من امر مى‌فرمايى چه كنم ؟ پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اگر يارانى يافتى با آنان جهاد كن و در مقابل آنان مقاوت كن، و اگر يارانى نيافتى دست نگهدار و خون خود را هدر مده.⁽²⁾

2 - بهشت جزاى صبر ائمه عليهم‌السلام و شيعيان

2 - بهشت جزاى صبر ائمه عليهم‌السلام و شيعيان⁽³⁾

در پى اعتراض حارث فهرى پس از برنامه سه روزه غدير و ماجراى سنگ آسمانى، چندين آيه نازل شد كه يكى از آنها آيه 23 و 24 سوره رعد است:

«جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيَّاتِهِمْ وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ. سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ»⁽⁴⁾:

«بهشت‌هاى عدن كه آنان و هركس از پدران و همسران و فرزندانشان كه صلاحيت داشته باشند داخل آن مى‌گردند و ملائكه از هر درى بر آنان وارد مى‌شوند. سلام بر شما به خاطر آنچه صبر كرديد و خانه عاقبت خوبى است» .

نزول و تفسير اين آيات در متن روايت چنين بيان شده است:

لَمَّا اعْتَرَضَ الْحارِثُ الْفِهْرىُّ وَ طَلِبَ الْعَذابَ مِنَ اللّه انْ كانَ مُحَمَّدٌ صادِقا وَ قُتِلَ بِعَذابٍ مِنَ السَّماءِ وَ نَزَلَتْ «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... »⁽¹⁾، قالَ النَّبِىُّ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله لاصْحابِهِ: رَأَيْتُمْ ؟ قالُوا: نَعَمْ.

قالَ: وَ سَمِعْتُمْ ؟ قالُوا: نَعَمْ. قالَ: طوبى لِمَنْ والاهُ وَ الْوَيْلُ لِمَنْ عاداهُ. كَأَنّى انْظُرُ الى عَلِىٍّ وَ شيعَتِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُزَفُّونَ عَلى نُوقٍ مِنْ رياضِ الْجَنَّةِ شَبابٌ مُتَوَّجُونَ مُكَحَّلُونَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ قَدْ ايِّدُوا بِرِضْوانٍ مِنَ اللّه اكْبَرُ، ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ؛ حَتّى سَكَنُوا حَظيرَةَ الْقُدْسِ مِنْ جِوارِ رَبِّ الْعالَمينَ، لَهُمْ فيها ما تَشْتَهِى الانْفُسُ وَ تَلَذُّ الاعْيُنُ وَ هُمْ فيها خالِدُونَ؛ وَ يَقُولُ لَهُمُ الْمَلائِكَةُ: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ»⁽²⁾:

آنگاه كه حارث فهرى اعتراض كرد و گفت: اگر محمد راست مى‌گويد عذاب بر من نازل شود، و عذاب نازل شد و او را كشت و آيه «سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نازل شد، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به اصحابش فرمود: ديديد ؟ گفتند: آرى. فرمود: و شنيديد ؟ گفتند: آرى.

فرمود: خوشا به حال كسى كه ولايت او را بپذيرد و واى بر كسى كه با او دشمنى كند. گويا على و شيعيانش را مى‌بينم كه روز قيامت سوار بر شترها بين باغ‌هاى بهشت با جلالت برده مى‌شوند در حالى كه جوان سال و خوش سيما هستند و تاج بر سر با چشمان سرمه كشيده‌اند. نه ترسى بر آنان است و نه محزون مى‌شوند؛ و با رضايت پروردگار كه مهم‌تر و بزرگ‌تر است تأييد مى‌شوند و آن است رستگارى عظيم، تا آنكه در پناهگاه قدس از جوار پروردگار عالم ساكن شوند كه در آنجا آنچه دل بخواهد و ديده لذت ببرد برايشان آماده است و در آن دائمى خواهند بود. ملائكه به آنان مى‌گويند: «سلام بر شما به خاطر صبرى كه نموديد و خوب خانه نهايى براى خود به دست آورديد» .⁽³⁾

در چنين شرايطى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با استفاده از فرصت پيش آمده، فضيلتِ پذيرندگان ولايت علوى در بهشت را با اقتباس از چهار آيه قرآن در كلامى مختصر بيان فرمود و آيات را به گونه‌اى با كلام خويش تركيب فرمود كه مظهرى از فصاحت محمدى را جلوه‌گر ساخت.

آيه 35 سوره اعراف (لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ) 12 بار در قرآن با تفاوتى مختصر آمده است و همه اين موارد در توصيف اهل بهشت است.

آيه 72 سوره توبه (رِضْوانٌ مِنَ اللّه أَكْبَرُ) پس از آنكه نعمت‌هاى بهشتى را مى‌شمارد، نعمت بالاترى را به ميان مى‌آورد كه رضايت پروردگار است.

آيه 24 سوره رعد (سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ) تحيّت و تهنيت الهى به اهل بهشت هنگام ورود به آن است.

آيه 71 سوره زخرف (فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ) بيانگر نعمت نامتناهى و متنوع و دلخواه بهشت است كه شامل تمام خواسته‌هاى لذت بخش بشر است.

مى‌بينيم كه اين چهار آيه جوانب مختلف نعمت‌هاى بهشتى را بيان كرده و اينك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله همه اين جوانب را درباره پذيرندگان «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلاهُ» كنار هم چيده به آنان هديه مى‌كند.

در تحليل اين موقعيت قرآنى در غدير بايد گفت: منظره ايجاد شده پس از مرگ حارث فهرى با بلاى آسمانى، يادآور بهشت و جهنم براى آن جمعيت يكصد و بيست هزار نفرى و همه نسل‌هاى تاريخ بود، چرا كه عذاب دنيا نمونه‌اى از عذاب آخرت است آنگاه كه در پاسخ به عصيان در برابر اوامر الهى باشد.

در آنجا مردم جهنمِ دشمنان على عليه‌السلام را به چشم خود ديدند چنانكه حضرت فرمود: شنيديد ؟ ديديد ؟ ! اكنون بهترين موقعيت براى گريزى به بهشت بود تا آن سوى قضيه را نيز در نظر خود مجسم كنند.

عظمتى كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از كيفيت حضور شيعيان على عليه‌السلام ترسيم فرموده روح تازه در جان‌هاى خسته آنان كه از جنايت‌هاى سقيفه جراحت‌ها بر تن دارند مى‌دمد. ابتدا مى‌فرمايد: «خوشا به حالشان» . سپس به «يُزَفُّونَ» اشاره مى‌كند؛ كه با عظمت و جلال آنان را مى‌برند. آنگاه «مُتَوَّجُونَ» را مى‌فرمايد؛ كه تاجِ كرامت و شرف بر سر دارند.

در دنباله اين توصيف اشارات قرآنى آغاز مى‌شود: خوف و حزنى ندارند، بالاتر از نعمت‌هاى بهشت، خداى بزرگ از آنان راضى است چرا كه «رَضِيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ دِينا»⁽¹⁾، و چه سعادتى از اين بالاتر كه فوز عظيم نصيبشان شده است.

آنگاه مقام بهشتى آنان را فراتر از ساير اهل بهشت در جوار پروردگار و در حظيرة القدس ذكر مى‌نمايد، جايى كه خداوند والاترين بهشتيان را در آن جاى داده و اختيار مطلق لذات را به آنان سپرده و در واقع بهشت را به آنان ارزانى داشته است.

و اين همه آنگاه مضاعف مى‌شود كه بدانند پايانى بر آن نيست و خالدون هست. از زيباترين فرازهاى قرآنى سلام خداوند است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اينجا به اولياى على عليه‌السلام بشارت داده است. «سلام بر شما به خاطر آنچه صبر كرديد» . خوشامدگويى ملائكه از طرف خداوند بر نقطه صبر متمركز است.

صبرى بزرگ، در سايه صبر على عليه‌السلام ! تحملى به سياهى طنابى كه بر گردن صاحب ولايت انداختند ! بردبارى با محتواىِ: اوَ تُضْرَبُ الزَّهْراءُ نَهْرا ؟⁽²⁾دندان روى جگر گذاشتن به سختىِ: صَبَرْتُ وَ فِى الْعَيْنِ قَذى وَ فِى الْحَلْقِ شَجى.⁽³⁾عرقِ شرمسارى با حرارتِ: فَلَقَدْ عَزَّ عَلَى ابْنِ ابى‌طالِبٍ انْ يَسْوَدَّ مَتْنَ فاطِمَةَ ضَرْبا فَلا يَثُورَ الى عَقيلَتِهِ وَ لا يَصِرَّ دُونَ حَليلَتِهِ.⁽⁴⁾

صبرى تلخ‌تر از زهر، كه صداى سيلى بر چهره ماه و غلاف شمشير بر پهلو و ميخ در بر سينه و تازيانه بر بازو همراه آن باشد ! كمر خم شده از تحملى كه با گذشت 75 شبِ تاريك از يك روزِ پر قساوت، هنگامِ غسل خونِ تازه از پهلو، خونِ كبود شده بر بازو و كتف، صداى اشك على عليه‌السلام را به گوش عالم برساند.

صبرى فراتر از صبر كه بر پاى منبر صاحب غدير به جاى ذكر فضيلت او، لعن بر او شنيدن و اين همه خون جگر را با پاره‌هاى جگر به خواهر سپردن !

صبرى كه صبر از شنيدنش اشكريز است، آنگاه كه غدير را با جوانمردان و شير خوارانش در كربلا پيش چشم كودكان و خواهرانش سر بريدند و بوسه خواهر را بر حلقوم بريده رساندند، و ديده دخترانش را بر سر بريده حسرتناك گذاشتند.

صبرى بزرگ‌تر از صبر، كه مادر صبر آن را آفريد و از كربلا تا شام با خود برد و با موى سپيد به كربلا باز گردانيد.

صبرى كه امامان غدير را جام زهر نوشانيد و كاسه اشك گرفت. صبرى كه دوازدهمين نور صابرش با ناله‌اى بلند مى‌فرمايد: لاَنْدُبَنَّكَ صَباحا وَ مَساءً وَ لاَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَما، و به عظمت آن بانو قسم ياد مى‌كند كه: لا تَرانِى اتَّخَذْتُ لا وَ عُلاها، بَعْدَ بَيْتِ الاحْزانِ بَيْتَ سُرُورٍ.

سلام بر صبرى كه چهارده قرن سيلاب اشك به همراه آورده، و درود بر شيعيان على عليه‌السلام كه كاسه چشمشان پر از خونِ دل است.

سلام بر شيعيان صابرى كه در هر كجاى جهان به پاى صاحب غدير و خشنودى مبلِّغ اعظم غدير اهانت‌ها مى‌شنوند، و مورد حمله قرار مى‌گيرند و آنان را به مسخره مى‌گيرند. اما هرگز دست از ريسمان الهىِ محمد و على و فاطمه عليهم‌السلام بر نمى‌دارند.

ملائكه در انتظارتان درب بهشت را گلباران مى‌كنند تا با قدوم شما تحيّتى بزرگ تقديمتان نمايند: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» !⁽¹⁾

آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ ... »

اشاره

آيه «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ ... »⁽¹⁾

غدير همان اندازه كه يك اعتقاد بود يك دستور نيز بود. دستورى به گستردگى جوانب مختلف آن، كه مجموعه‌اى از ايمان و اطاعت و پيمان در يك سو و حمد و سپاس و تشكر از اين نعمت در سوى ديگرِ آن به چشم مى‌خورد.

اين فرامين خاص كه در غدير به مردم داده شد وظايف آنان را در آن مقطع خاص به عنوان مقدمه‌اى براى آينده‌ها تعيين كرد.

بسيار جالب است كه آيات قرآن پشتيبانِ اين اوامر غديرى است كه مستقيما در كلام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بدانها استشهاد شده است. آياتى كه به اين عنوان در غدير به صورت تركيب و تضمين در كلام حضرت ديده مى‌شود 10 آيه است، كه يكى از آنها آيه 285 سوره بقره است:

«آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّه وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ» :

«پيامبر ايمان آورد به آنچه از پروردگارش بر او نازل شده و همه مؤمنين ايمان آورده‌اند به خدا و ملائكه و كتاب‌ها و پيامبرانش بين احدى از پيامبرانش فرقى قائل نمى‌شويم و گفتند شنيديم و اطاعت كرديم پروردگارا مغفرت تو را مى‌خواهيم و بازگشت به سوى توست» .

اين آيه از چهار بُعد قابل بررسى است:

1 - متن خطبه غدير

مَعاشِرَ النّاسِ، قُولُوا الَّذى قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلى عَلِىٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنينَ، وَ قُولُوا: «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ» :

اى مردم، آنچه به شما گفتم بگوييد (تكرار كنيد) ، و به على به عنوان «اميرالمؤمنين» سلام كنيد و بگوييد: «شنيديم و اطاعت كرديم پروردگارا مغفرت تو را مى‌خواهيم و بازگشت به سوى توست» .

2 - موقعيت تاريخى

در آخرين فرازهاى خطبه غدير، به عنوان اقرار نهايى دستور مى‌دهد كه بگويند: «شنيديم و اطاعت كرديم» ، و اين در حالى است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متن بلندى را قرائت فرموده تا مردم تكرار كنند. لذا يك بار ديگر مى‌فرمايد: آنچه گفتم تكرار كنيد؛ و براى آنكه اين اقرار حاكى از ايمان قلبى باشد قسمت اخير آيه 285 سوره بقره را عينا در كلام خود تضمين مى‌نمايد كه در قرآن با تعبير «قالُوا» آمده، و در اينجا حضرت به مردم امر مى‌كند كه «قُولُوا» .

3 - موقعيت قرآنى

اين آيه در آخر بلندترين سوره قرآن يعنى بقره واقع شده كه پس از ذكر اصل ايمان كه پذيرفتن كامل آنچه از سوى خدا نازل شده است و اينكه هيچ فرقى بين فرستادگان خدا نيست، ايمان را از قول مؤمنان خلاصه مى‌كند كه در سمع و طاعت نهفته و امضاى نهايى آن دست يافتن به همين نكته است، لذا مى‌فرمايد: مؤمنين مى‌گويند: «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» .

4 - تحليل تاريخى: سمع و طاعت در امامت دوازده امام عليهم‌السلام

استشهاد به اين آيه در موقعيتى از خطبه غدير انجام گرفته كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از آغاز بخش 11 خطبه - كه آخرين بخش خطبه است - تقريبا تمام خطبه را تلخيص فرموده و درباره همه آن از مردم اقرار مى‌گيرد.

اين اقرار با عبارات مختلف از مردم خواسته شده كه آغاز آن: انّا سامِعُونَ مُطيعُونَ راضُونَ مُنْقادُونَ ... ، است. سپس با جمله: نُبايِعُكَ عَلى ذلِكَ بِقُلُوبِنا وَ انْفُسِنا وَ الْسِنَتِنا وَ ايْدينا، مؤكّد شده است. آنگاه با جمله: وَ لا نُغَيِّرُ وَ لا نُبَدِّلُ، وَ لا نَشُكُّ وَ لا نَجْحَدُ وَ لا

نَرْتابُ، وَ لا نَرْجِعُ عَنِ الْعَهْدِ وَ لا نَنْقُضُ الْميثاقَ، محكم كارى بيشترى پيرامون آن صورت گرفته است.

در فراز بعدى كلمات دقيق‌ترى درباره اين اقرار به ميان آمده: فَالْعَهْدُ وَ الْميثاقُ لَهُمْ مَأْخُوذٌ مِنّا، مِنْ قُلُوبِنا وَ انْفُسِنا وَ الْسِنَتِنا وَ ضَمائِرِنا وَ ايْدينا. و در پى آن جمله: وَ لا نَبْتَغى بِذلِكَ بَدَلاً وَ لا يَرَى اللّه مِنْ انْفُسِنا حِوَلاً، آن را مضبوط‌تر كرده است. آخرين اقرار شاهد گرفتن خدا و رسول است كه: نُشْهِدُ اللّه بِذلِكَ ... ، وَ انْتَ عَلَيْنا بِهِ شَهيدٌ.

پس از اين همه تأكيد آيه قرآن به ميان مى‌آيد و اينگونه است كه كلمه: سَمِعْنا وَ أَطَعْنا، در آن باز مى‌گردد به سمع و طاعت در ولايت و صاحب اختيارى دوازده امام معصوم پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان دستورى كه از جانب خداوند براى مردم و: ما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ، است.