دائرة المعارف غدیر جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدیر جلد 7

مشخصات کتاب

محمد انصارى زنجانى

سرشناسه : انصاری زنجانی خوئینی، محمد، 1354 -

عنوان و نام پديدآور : دائرة المعارف غدير: جامع ترين دائرة المعارف موضوعى غدير جلد 7/ محمد انصارى زنجانى خوئینی.

فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير (2)

مشخصات نشر دیجیتالی: اصفهان: محمد انصارى زنجانى، 1405 -

مشخصات ظاهری : ج7.

عنوان دیگر : جامع ترین دائرة المعارف موضوعى غدير.

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- دایره‌المعارف‌ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Encyclopedias

موضوع : غدیر خم -- دایره‌المعارف‌ها

Ghadir -- Encyclopedias

رده بندی کنگره : BP223/54

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : 58119110

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

معرفی مختصر دائرة المعارف بزرگ غدیر / A brief introduction to the Great Encyclopedia of Ghadir

به زبان فارسی

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

يك قرن است كه در فرهنگ مكتوب جهانى دائرة المعارف نويسى رايج شده است. دائرة المعارف يا همان «موسوعة» و به انگليسى « encyclopaedia » به معناى كتابى جامع در يك موضوع است؛ كه هر چه دربارة آن موضوع متصور است يك جا و در يك كتاب جمع آورى شود، تا متقاضيان آن موضوع به جاى مراجعه به كتاب‌هاى متعدد همة مطالب را يك جا و به صورت دسته بندى شده پيش رو داشته باشند.

در جهان امروز در موضوعات مختلفى دائرة المعارف تدوين شده، چرا كه تدوين دائرة المعارف به معناى اهميت آن موضوع نزد تدوين كنندگان است، و مى‌خواهند عظمت موضوع را به همگان بشناسانند كه چه مقدار عظمت علمى، تاريخى و... و جهانى دارد.

در سطح جهانى نيز بهترين تبليغ براى هر موضوع عرضة دائرة المعارف است. كتابى جامع و دسته بندى شده در مورد يك موضوع، كه آنچه مخاطب مى‌خواهد دربارة آن بداند يك جا جمع شده باشد.

غديرِ الهى و جهانى

اكنون موضوعى به نام غدير:

غدير يعنى قرآن.

غدير يعنى آخرين پيامِ آخرين پيامبر صلى الله عليه و آله.

غدير يعنى روايت فاطمة اطهر عليها السلام.

غدير يعنى خروش خاموش محسن عليه السلام در پشت در، و فدا شدن به دست بى‌وفايان.

غدير يعنى ريسمان بر گردن اميرالمؤمنين عليه السلام.

غدير يعنى صبر امام مجتبى عليه السلام.

غدير يعنى لب‌هاى تشنة كنار فرات و آفتاب بر نيزه.

غدير يعنى نالة سوزان امام زين‌العابدين عليه السلام.

غدير يعنى شكوفايى علم به دست امام باقر عليه السلام.

غدير يعنى مذهب جعفرى و كرسى درس آسمانى امام صادق عليه السلام.

غدير يعنى موسى بن جعفر عليه السلام و زندان بغداد.

غدير يعنى جلال خداوندى در امام هشتم عليه السلام.

غدير يعنى امامت در هفت سالگى جواد الائمه علیه السلام.

غدير يعنى جامعة كبيره امام هادى عليه السلام.

غدير يعنى خانه‌نشينى امام عسكرى عليه السلام.

و غدير يعنى عدالت، يعنى صلح، يعنى دين فراگيرىِ اسلام، يعنى سرنگونى ظلم، يعنى انتظار، يعنى فرج..

و غدير يعنى حضرت مهدى عجّل اللَّه تعالى فرجه الشريف.

تابلوى جهانى غدير جملة «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلِىٌّ مَولاهُ» است، كه خطبه‌اى بلند پشتوانة آن است. زمينة اين خطابة يك ساعته، واقعة سه روزه‌اى است كه در وادى غدير و كنار بركة خم اتفاق افتاده است. بازة زمانى اين ماجراى اعتقادى داستان سى روزه‌اى است كه از 25 ذى‌القعده تا 25 ذى‌الحجه سال دهم هجرى به وقوع پيوسته است.

سابقة اين وقايع سى روزه، بيست و سه سال زحمت پيامبر صلى الله عليه و آله از بعثت تا حجة الوداع است. گذشتة بلند مدت اين واقعه زحمات شش هزار سالة يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر عليهم السلام از آغاز حضور بشر بر كرة خاكى است، كه از طرف خداوند به عنوان حجت بر مردم فرستاده شدند.

با اين حلقه‌هاى وصل بين غدير و نبوت و توحيد، در مى‌يابيم كه غدير پرچم بلند خداوند در زمين است، كه ميليون‌ها واژه و هزاران جمله و ده‌ها واقعه با آن مرتبط است، و صدها فراز از عقائد ما در آن نهفته است. در واقع ما به گنج عظيمى به نام غدير دست يافته‌ايم كه بايد قدر آن را بدانيم، و به معدن بى‌انتهايى از دُرّ نجف رسيده‌ايم كه سرماية سعادت براى همة نسل‌ها تا قيامت است.

حضور سيصد آية قرآن در سراسر واقعة غدير ارتباط ديگرى است كه نشان از ابعاد گستردة اعتقادى در اين ماجرا دارد، و قرآن شناسىِ ما را در كنار ولايت شناسى بالا مى‌برد. شأن نزول و تفسير اين تعداد از آيات قرآن ما را با

معاد پيوند مى‌دهد؛ يعنى روزى كه قرآن با غدير تكليف آخرتمان را روشن خواهند كرد.

خطبة بلند و يك ساعتة پيامبر صلى الله عليه و آله در متن اين ماجرا و به عنوان گلِ سر سبدِ آن، پروندة مفصل ديگرى است كه درهايى از معارف را به روى ما باز مى‌كند، و فكر ما را با مسير ابدى كه خدا برايمان تعيين فرموده آشنا مى‌سازد.

بنابراين، تدوين کتابی جامع به عنوان «دائرة المعارف غدير» براى استخراج همة آن چيزى است كه مى‌توان از آخرين يادگار رسول اللَّه صلى الله عليه و آله براى دنيا و آخرت انسان‌ها به دست آورد، و سعادت را بر اساس غدير برايشان هموار كرد.

غدير در فرهنگ اسلام

كتاب و قلم سابقة هزار و چهارصد ساله با غدير دارند. از همان روز غدير سال دهم هجرى، كار حفظ و ثبت آن نيز آغاز شد و در هر زمانى حقايق آن انعكاس يافت.

از قرن اول هجرى و همگام با روايت سينه به سينة غدير، كتاب نيز نقش خود را در نقل آن براى نسل‌هاى بعد ايفا كرد و پروندة پرافتخار غدير را باز نگه داشت، و از قرن دوم كتاب و كتابت به طور جدى در مورد آن به كار گرفته شد. به طورى كه حتى مؤلفين بزرگى از غير شيعه هم دربارة غدير كتاب‌هايى نوشتند.

در اينجا گزارشى از سابقة كتاب و غدير تقديم مى‌شود، چرا كه اين دائرة المعارف و فرهنگ مكتوب غدير نتيجة زحمات خادمان غدير در طول چهارده قرن است. پس جا دارد سير تأليفى غدير در فرهنگ اسلام از ابتداى رخداد واقعة غدير تا كنون را قدم به قدم پيش آييم، تا به گنجینه ای به نام «دائرة المعارف غدير» برسيم.

از روز شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تا پايان قرن اول هجرى، ثبت و تدوين احاديث و تاريخ اسلام از طرف غاصبين خلافت ممنوع اعلام گرديد، و مجازات‌هاى سختى براى اقدام كنندگان به چنين مهمى در نظر گرفته شد. علت اصلى اين نقشه جلوگيرى از ثبت مطالبى چون واقعة غدير بود كه با اساس حكومت غاصبين منافات داشت.

اما با چنان دشمنان پرقدرتى كه غدير دارد و با چنان جاهلان فراموشكارى كه نخواستند غدير را به ياد آورند و از گواهى به يك كلمه دربارة آن ابا كردند، اينك ميلياردها كلمه در وصفش به رشتة تحرير درآمده، و نور آن در جهان معرّف بزرگ مذهب اهل بيت عليهم السلام است.

اولين كتاب‌ها در ثبت غدير

به عنوان اولين كتاب‌ها در ثبت غدير، مى‌توان چهار كتاب را نام برد:

1 . كتابُ علىّ عليه السلام

«کتابُ علىّ عليه السلام» نوشتة اميرالمؤمنين عليه السلام از املاى پيامبر صلى الله عليه و آله است، و اين كتاب از ودايع امامت است، كه جز معصومين عليهم السلام كسى به آن راه ندارد.

2 . مصحف فاطمة عليها السلام

اين كتاب پس از شهادت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله تدوين شد؛ بدين گونه كه جبرئيل از وقايع جهان خدمت حضرت زهرا عليها السلام عرضه مى‌داشت و اميرالمؤمنين عليه السلام آنها را از گفتار حضرت زهرا عليها السلام مى‌نوشت، تا آنكه به صورت كتاب بزرگى در آمد. اين كتاب نيز از ودايع امامت است، و در دست امامان عليهم السلام بوده تاكنون كه در دست حضرت مهدى عليه السلام است.

3 . كتاب سليم بن قيس الهلالى

اولين كتاب از تأليفات بشرى كه مسئلة غدير را در خود ثبت كرده «كتاب سليم بن قيس الهلالى» است. اين كتاب در سال‌هاى اوليه بعد از شهادت پيامبر صلى الله عليه و آله تأليف شده، و مؤلف آن - كه در سال 76 هجرى درگذشته - دور از چشم غاصبين خلافت در موارد مختلف كتاب خود مسئلة غدير را آورده، و حتى در يك حديث مستقل ماجراى غدير را به طور كامل منعكس نموده است.

4 . خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير

اولين كتاب مستقلى كه در موضوع غدير تأليف شده كتابى به نام «خطبة النبى صلى الله عليه و آله يوم الغدير» ، از عالم بزرگ ادبيات عرب خليل بن احمد فراهيدى، متوفاى سال 175 هجرى قمرى است؛ كه خطبة مفصل پيامبراکرم صلى الله عليه و آله در غدير را در آن آورده است.

l مراحل چهارگانة فرهنگ غدير در تاريخ

مسير فرهنگى غدير در طول چهارده قرن را در چهار مرحله مى‌توان ترسيم نمود:

مرحلة اول : روايت

در طول قرن اول هجرى تدوين معارف اسلام ممنوعيت رسمى داشت، و اگر هم كتابى نوشته مى‌شد مخفيانه بود، و يا اگر كتابى مجوز پيدا مى‌كرد فقط اراجيف غاصبين خلافت بود.

در چنان جوّى، بهترين ثبت و كتاب براى غدير سينه‌هاى امين و حافظه‌هاى قوى افراد بود كه به مثابة كتاب عمل كرد؛ و به خوبى توانست در راه صد سالة خود اين وديعة آل محمد عليهم السلام را حفظ كند؛ تا جايى كه بيش از صد و بيست نفر از صحابه و عدة بسيارى از تابعين واقعة غدير را نقل كرده‌اند.

از سوی دیگر، اميرالمؤمنين و حضرت زهرا و امام حسن و امام حسين و دیگر امامان معصوم عليهم السلام، هر كدام بارها غدير را يادآور شده و با آن احتجاج كرده‌اند.

اصحاب ائمه نيز حاملان پيام غدير بودند، و در حضور امامان عليهم السلام اقدام به حفظ و نشر غدير نمودند. شعر شاعران نيز نقش مهمى در حفظ غدير در طول تاريخ ظلمانى داشته است.

اينها شكل‌هاى مختلف فرهنگى بود كه غدير را در قرن اول هجرى حفظ كرد، و البته اين طُرق در قرن‌هاى بعد نيز ادامه يافت.

مرحلة دوم : از روايت به تأليف

از اوائل قرن دوم هجرى كه تدوين معارف دينى رسماً آزاد اعلام شد، تبليغ غدير از شكل روايت به صورت تأليف در آمد. در اواسط قرن دوم به اولين تأليف مستقل دربارة غدير بر مى‌خوريم كه از خلیل فراهيدى است.

اين مسير ادامه يافت و كتاب‌هاى مختلفى به صورت مستقل يا ضمنى تدوين شد، كه بيشتر در موضوع اسناد و نقل حديث و خطبة غدير بود. تا جايى كه در قرن پنجم كتابى سى جلدى در اسناد حديث غدير وجود داشته است!

اين روند در طول قرن‌هاى دوم و سوم و چهارم و پنجم هجرى اوج خاص داشته، و خادمان غدير حق آن به خوبى ادا كرده‌اند.

مرحلة سوم : تحقيق در سند و متن

از قرن چهارم تحقيق و بحث در متن و سند حديث غدير آغاز شده، و قطعة اصلى خطبة غدير - كه جملة «مَن كُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلىٌّ مَولاهُ» است - در مناظرات مطرح شده، و رجال اسناد و ناقلين حديث غدير به دقت مورد بررسى قرار گرفته است. كتب شيخ صدوق و سيد مرتضى و شيخ مفيد بهترين شاهد بر اين مدعا هستند.

اين تحقيقات در قرن‌هاى چهارم و پنجم و ششم اوج داشته و تا سال هزار و پس از هزار همچنان پيش رفته، به طورى كه آثار برجسته‌اى از اين قرون در دست است، حتى از بزرگان اهل‌سنت.

مرحلة چهارم : شكوفايى علمى غدير

از اوائل قرن يازدهم هجرى تا امروز با ايجاد ميدان باز علمى، محققين و انديشمندان اسلام تأليفات بسيار مهمى دربارة غدير تأليف كرده‌اند، و به

خوبى از زحمات هزار ساله نتيجه گيرى نمودند. در اين دوران تمام جوانب غدير مورد جمع و بررسى و تحقيق قرار گرفت، و در هر بُعدى از آن به طور جداگانه كتابى نوشته شد.

تحقيقات بزرگانى همچون قاضى شوشترى، علامه مجلسى، شيخ حرّ عاملى، شيخ عبداللَّه بحرانى، سيد هاشم بحرانى، مير حامد حسين هندى، علامه امينى و بسيارى ديگر از علماى بزرگ شيعه، بهترين شاهد اين مدعا و تلاش مقدس است.

آمارى در رابطه با تأليفات غديرى

در كنار تاريخچة كتاب و غدير، جا دارد اشاره‌اى به آمار تأليفات غدير داشته باشيم: كتب چاپى 1742 عنوان : بيش از 1500 كتاب در ايران و بقيه در عراق و لبنان و هند و پاكستان و سوريه و كويت و بحرين و عربستان و يمن و امارات و افغانستان و تركيه و مصر و آذربايجان و بنگلادش و سريلانكا و اندونزى و گرجستان و آلبانى و انگلستان و نروژ و آمريكا.

همچنين كتاب‌هاى خطى اعم از نسخ خطى و يا دست‌نويس نزد مؤلف و يا به صورت ديجيتالى و پى‌دى‌اف در اينترنت و فضاى مجازى، مجموعاً 230 كتاب است، كه در 55 محل نگهدارى مى‌شود. از اين تعداد كتاب، 200 كتاب دستنويس مؤلفان است، و الباقى در ايران و سوريه و يمن و هند و پاكستان و آلمان و انگلستان و عراق است.

از نظر زبان نيز، تأليفات مستقل دربارة غدير تاكنون به 24 زبان دنيا به دست آمده است. اكثريت كتاب‌هاى اين مجموعه به زبان‌هاى فارسى 1334 كتاب،

عربى 331 كتاب و اردو 130 كتاب هستند، و اين دقيقاً به علت گسترش مذهب تشيع در اهل اين زبان‌ها است.

همچنين 64 كتاب انگليسى، و الباقى به زبان‌هاى فرانسوى، روسى، آلمانى، اسپانيايى، ايتاليايى، آلبانيايى، اكراينى، نروژى، تركى استانبولى، تركى آذرى، تاجيكى، گرجستانى، هندى، بنگالى، تايلندى، سواحلى، هوسايى، مالايو، تاميلى و كردى است.

مقالاتى كه مستقلاً در موضوع غدير نوشته شده 579 مقاله است، كه در نشريات، مجلات، روزنامه‌ها و مجموعه‌هاى علمى و فرهنگی به چاپ رسيده است.

همچنين تعدادى بروشور و كتاب و كارت در مورد غدير تدوين و به چاپ رسيده و هر ساله به مناسبت عيد غدير منتشر شده است.

دائرة المعارف غدير

تا اينجا سه حقيقت بيان شد: اهميت تدوين دائرة المعارف، اهميت غدير در مكتب تشيع، تاريخچة غدير و كتاب و تأليف.

اكنون كه بيش از هزار و چهارصد سال از ماجراى غدير گذشته و ميوة درخت غدير در فرهنگ مكتوب به ثمر رسيده، نقطة عطف اين سه حقيقت: اهميت دائرة المعارف نويسى، و اهميت غدير در مكتب تشيع، و تلاش‌هاى فراوان در فرهنگ مكتوب غدير، تدوين و عرضة كتابى جامع و كامل در قالب موضوعى در مورد غدير به نام «دائرة المعارف غدير» است.

امروز كه غديرِ مقدس و سربلند به اين مرحله از تكامل رسيده، جا دارد زحمات هزار و چهار صد سالة خادمان غدير در قالب كتابى جامع و كامل و به شكل دائرة المعارف تدوين شده و به جهان عرضه شود. آنچه پيش روى شماست مى‌تواند فرهنگنامة غدير و يا موسوعة غدير باشد، كه در قالب كتابى جامع و كامل با نام «دائرة المعارف غدير» تدوين شده و پس از تلاش‌هاى فراوان عرضه شده است.

اهداف دائرة المعارف غدیر

تدوين مجموعه‌اى به عنوان «دائرة المعارف غدير» آسان‌ترين و سريع‌ترين واسطة فكرى ما با معارف غدير خواهد بود. هر كسى در هر سطح علمى مى‌تواند خواستة ذهنى خود را به راحتى در بخش مرتبط با آن در دائرة المعارف غدیر بيابد، و با جستجوى آن در آب‌هاى زلال غدير مطالب زيرمجموعة آن موضوع را در ارتباط با غدير پيدا كند.

طرح كلى دائرة المعارف غدیر

شيوة تدوين و فوايد و نتايج اين دائرة المعارف، بر اساس يك كارشناسى چند ساله شكل گرفته، كه ذيلاً به شرح ابعاد آن مى‌پردازيم:

1 . مطالعه و بررسى انواع دائرة المعارف‌هاى شيعى و اسلامى و مذهبى و غير دينى و انتخاب شيوة حاضر از بين همة آنها.

2 . مشورت با كارشناسان و سابقه دارانِ فن تأليف و آشنايان با دائرة المعارف‌هاى جهان.

3 . با در نظر گرفتن محتواى غدير از يك سو و نياز و روحيات مخاطبين غدير از سوى ديگر، اين سبك خاص انتخاب شد كه تفاوت‌ها و اصلاحاتى نسبت به برخى دائرة المعارف‌ها دارد.

منابع دائرة المعارف غدير

اکنون در عيد غدير سال 1446 قمرى مطابق 1404 شمسى كتابى با نام «دائرة المعارف غدیر» در 20 جلد وزيرى عرضه می شود، كه در آن تمام موارد مرتبط با غدير از تمام كتاب‌هاى تأليف شده در مورد غدير جمع آورى و در قالب موضوعی تدوين شده است.

راه طی شده برای آماده سازی جامع ترین دائرة المعارف غدیر، به سابقة بلند مدت تحقیق و تألیف دربارة واقعة غدیر در طول تاریخ باز می گردد. برای استفادة همه جانبه از این گذشة درخشان در جای جای این دائرة المعارف، در جمع آوری متون مربوط به غدیر - از اعتقادی و حدیثی و تاریخی تا جغرافیایی و ادبی و غیره - همة منابع اسلامی اعم از شیعه و سنی مورد مراجعه قرار گرفته و مطالب مربوط به غدیر از آنها استخراج شده است.

بر اين اساس همة منابع و تأليفات اسلامى از قرن اول تا كنون مطالعه شده و هزاران كتاب در اين باره جستجو شده؛ و در هر كتابى كوچك‌ترين مطلبى درباره غدير وجود داشته استخراج و با ذكر آدرس و حذف موارد تكرارى در جاى خود از این دائرة المعارف منعكس شده است.

بدین گونه کاربران دائرة المعارف غدیر از مراجعه به هر کتابی دربارة غدیر مستغنی گردیده، و اطمینان می یابند که همة محتملات جستجو شده است.

در همين راستا، 3 محور اساسى و اصلی براى جمع آورى مطالب در نظر گرفته شده است:

محور اول

اخوى معظم اينجانب و بزرگ‌ترين استاد بنده جناب استاد حاج شيخ محمدباقر انصارى، طى سه دهه تحقيق دربارة غدير، تأليفات متعدد در جوانب مختلف آن داشته‌اند، و كتاب‌هاى ايشان در ابعاد مختلف موضوع غدير شامل و جامع و طبق ادبيات روز است، و همه مستند بوده و آدرس هر مطلبى در ذيل آن آمده است.

با توجه به وجود این مجموعه علمی، دائرة المعارف غدیر توانست با استفاده از کتاب های ایشان مسیر طولانی که برای تحقیق در پیش داشت را بر سر این سفرة آماده بسیار سریع طی کند.

لذا با اجازه و نظارت ايشان بر كار دائرة المعارف، منبع اصلى تدوين و تأليف دائرة المعارف غدير را كتاب‌هاى ايشان قرار داديم. بر اين اساس آدرس كتاب‌هاى ايشان به اضافه منبع اصلى در ذيل هر مطلب آمده است.

مجموعة تألیفات ایشان دربارة غدیر که در این دائرة المعارف مورد استفاده قرار گرفته و جامع همة مطالب مربوط به غدیر اضافه بر تحلیل های لازم است، 10 کتاب به ترتیب الفبایی زیر است:

(3 جلد) 9. غدیر کجاست؟ 10. واقعة قرآنی غدیر.

محور دوم

بزرگ مدافع غدير علامه ميرحامد حسين هندى، طى ساليان متمادى در ده جلد از كتاب «عبقات الانوار» در ابعاد سندى و رجالى غدير تحقيقات گسترده‌اى به ثمر رسانده، كه از افتخارات غدير و غديريان است. چكيده‌اى از «عبقات» با عنوان «چكيدة عبقات الانوار» انجام گرفته و در ابحاث سندى و رجالى غدير در اين دائرة المعارف از آن استفاده شده است.

محور سوم

مجموعة نفيسى از همة كتب مستقل تأليف شده دربارة غدير توسط اينجانب (مؤلف دائرة المعارف غدير) به عنوان كتابخانة تخصصى غدير طى 30 سال جمع آورى شده ؛ كه حدود 1500 عنوان كتاب مستقل دربارة غدير است. همچنين فهرست علمى آنها به نام «غدير در آئينة كتاب» توسط بنده تأليف گرديده، كه معرفى حدود 2000 كتاب مستقل دربارة غدير از مؤلفين قرن دوم تا پانزدهم هجرى مى‌باشد، و بارها به چاپ رسيده است.

این کتابشناسی غدیر شامل کتاب های چاپی و خطی به 20 زبان است، که عبارت اند از: فارسی، عربی، اردو، ترکی اذری، ترکی استانبولی، گرجستانی، تاجیکی، کردی، مالایو، تایلندی، بنگالی، تامیلی، سواحلی، انگلیسی، آلمانی، فرانسوی، روسی، اسپانیایی، ایتالیایی و نروژی.

این کتاب های مستقل غدیر در ابعاد مختلف تحقیقی تأ لیف شده، و هر یک از زاویه ای واقعة غدیر را مورد بررسی قرار داده است. این جهات تحقیقی عبارت اند از:

اعتقادی و کلامی، تاریخی و جغرافیایی، حدیثی، نسخه شناسی و متن شناسی، رجالی و سندی، قرآنی، دشمن شناسی و احتجاجات و رد شبهات و جواب مخالفان، کتابشناسی، ترجمه و تلخیص، ادبیات و شعر و نثر.

استفاده از كتب اين مجموعه، اين توفيق را نصيب دائرة المعارف غدير نمود كه با آنچه همة صاحبان فكر و قلم دربارة غدير نوشته‌اند كامل شود، و در واقع همة غديرنويسان به نوعى در تدوين آن مشاركت داشته باشند و اين مجموعه انعكاس زحمات همة خدمتگزاران علمى غدير باشد.

براى اين هدف تك تك كتاب‌هاى غديرى در كتابخانة غدير مورد مطالعه و بررسى قرار گرفت، و آنچه دائرة المعارف غدير بدان نياز داشت از آنها استخراج گرديد و در جاى خود قرار داده شد، و آدرس مطلب مزبور در آن كتاب در پاورقى ذكر گرديد.

بدين صورت مى‌توان ادعا كرد مجموعة 20 جلدى «دائرة المعارف غدير» در بر گيرندة همة آن چيزى است كه مؤلفين غدير طى پانزده قرن از قرن اول اسلام تا كنون دربارة آن نوشته‌اند.

هر سه محور ذكر شده، از منابع دست اول اسلامى - اعم از شيعه و سنى - استفاده شده، و در ذيل هر مطلب آدرس آن را ذكر نموده‌اند.

تدوين دائرة المعارف غدير

در «دائرة المعارف غدير» تمام مطالب مرتبط با غدير در پنج بخش اصلى تقسيم شده است. در نگاه كلى مى‌توان الگوى معارف غديرى را بر اساس شاخه بندى زير ترسيم كرد، كه هر مطلبى در هر جنبه‌اى از غدير كه باشد زير مجموعة اين تقسيم بندى خواهد بود:

تقسيمات اصلى معارف غدير در 5 فصل:

فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير

فصل دوم : حديث غدير و خطبة غدير

فصل سوم : اعتقادات غدير

فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير

فصل پنجم: مسائل عملى غدير

و اما تفصيل اين پنج فصل :

فصل اول : تاريخ و ماجراى غدير

بخش اول: پيش درآمد

بخش دوم: ماجراهاى در مدينه قبل از حجة الوداع

بخش سوم: ماجراهاى از مدينه تا مكه

بخش چهارم: ماجراهاى در مكه و حج

قسمت اول: ماجراهاى مكه

قسمت دوم: ماجراهاى عرفات

قسمت سوم: ماجراهاى منى

قسمت چهارم: بازگشت به مكه و اعمال حج

بخش پنجم: ماجراهاى پس از مكه تا غدير

بخش ششم: ماجراهاى سه روزة غدير

قسمت اول: پيش درآمد

قسمت دوم: ماجراهاى پيش از خطبة غدير

قسمت سوم: ماجراهاى حين خطبة غدير

قسمت چهارم: ماجراهاى پس از خطبة غدير

اول: موارد كلى

دوم: عمامه گذارى

سوم: تبريك و تهنيت

چهارم: بيعت

پنجم: سند مكتوب غدير

ششم: غديرية حسّان بن ثابت

هفتم: منافقين پس از خطبة غدير

هشتم: شياطين پس از خطبة غدير

نهم: ماجراى حارث فهرى و سنگ آسمانى

بخش هفتم: ماجراهاى پس از غدير تا مدينه

بخش هشتم: ماجراهاى در مدينه تا شهادت پيامبر صلى الله عليه وآله

بخش نهم: ماجراهاى پس از شهادت پيامبر صلى الله عليه وآله

بخش دهم: بلندترين داستان غدير

بخش يازدهم: جغرافياى غدير

بخش دوازدهم: تاريخچة چهارده قرن بعد از غدير تا ظهور و قيامت

فصل دوم : حديث غدير و خطبة غدير

بخش اول: حديث غدير

قسمت اول: اسناد حديث غدير

اول: بحثى سلسه وار در اسناد حديث غدير

دوم: نكاتى در اسناد حديث غدير

قسمت دوم: منابع حديث غدير

اول: بحثى سلسه وار در منابع حديث غدير

دوم: نكاتى در منابع حديث غدير

قسمت سوم: دلالت حديث غدير

اول: بحثى سلسه وار در دلالت حديث غدير

دوم: شبهات حديث غدير

سوم: نكاتى در مورد «اولى» ، «ولى» ، «مولى» و «ولايت»

قسمت چهارم: نكاتى در مورد حديث غدير

بخش دوم: خطبة غدير

قسمت اول: اسناد و منابع خطبة غدير

اول: بحثى سلسه‌وار در اسناد خطبة غدير

دوم: نكاتى در اسناد و منابع خطبة غدير

قسمت دوم: متن كامل و مقابله شده خطبة غدير با ترجمة فارسى

قسمت سوم: گام‌هاى سخن در خطبة غدير

قسمت چهارم: محور و عصارة خطبة غدير: حديث غدير و امامت

قسمت پنجم: شرح خطبة غدير

قسمت ششم: نكاتى در مورد خطبة غدير

قسمت هفتم: آيات در خطبة غدير

اول: پيش درآمد

دوم: آيات در خطبة غدير

فصل سوم : اعتقادات غدير

بخش اول: غدير و اثبات امامت و حجت اللَّه

قسمت اول: غدير و امامت و حجت اللَّه

قسمت دوم: صاحب اختيار و غدير

قسمت سوم: خلافت و رهبرى جامعه و غدير

قسمت چهارم: انتصاب در امامت و خلافت

قسمت پنجم: امتحان الهى با غدير

قسمت ششم: حضرت مهدى عليه السلام و غدير

قسمت هفتم: ائمه اثنى‌عشر و غدير

بخش دوم: تحليل واقعة غدير

قسمت اول: تحليل‌هاى كلى غدير

قسمت دوم: تحليل‌هاى خط غدير

قسمت سوم: تحليل‌هاى خط ضد غدير

بخش سوم: اتمام حجت با غدير

قسمت اول: نكات كلى در مورد اتمام حجت با غدير

قسمت دوم: اتمام حجت خدا و معصومين عليهم السلام با غدير

قسمت سوم: اتمام حجت ملائكه، اصحاب، بانوان و علما با غدير و اقرار دشمنان

بخش چهارم: اگر غدير عملى مى‌شد

بخش پنجم: قرآن و غدير

قسمت اول: تفسير قرآن و آمارهاى قرآنىِ غدير

قسمت دوم: مراحل حضور قرآن در غدير

قسمت سوم: معرفى قرآنىِ غدير

قسمت چهارم: تحليل‌هاى قرآنى غدير

قسمت پنجم: موضوع بندى قرآنى غدير

قسمت ششم: در حاشية قرآن و غدير

قسمت هفتم: قرآن و غدير در يك نگاه

اول: سوره‌هاى مرتبط با غدير به ترتيب قرآنى

دوم: آيات مرتبط با غدير به ترتيب حروف الفبا

فصل چهارم : مسائل فرهنگى غدير

بخش اول: كتابشناسى غدير

قسمت اول: موارد كلى در مورد كتابشناسى غدير

قسمت دوم: معرفىِ موضوعى و كتب برگزيدة غدير

قسمت سوم: كتابنامة غدير

بخش دوم: ادبيات غدير

قسمت اول: موارد كلى ادبيات غدير

قسمت دوم: شعرِ غدير به زبان‌هاى مختلف

اول: عربى

دوم: فارسى

سوم: زبان‌هاى ديگر

بخش سوم: فرهنگنامه يا دانشنامة غدير

بخش چهارم: تبليغ غدير

قسمت اول: موارد كلى تبليغ غدير در سيرة معصومين عليهم السلام

قسمت دوم: تبليغ غدير توسط خداوند و معصومين عليهم السلام و...

قسمت سوم: شيوه‌هاى تبليغ غدير

قسمت چهارم: پشتوانه‌هاى تبليغ غدير

فصل پنجم: مسائل عملى غدير

بخش اول: اعمال غدير

قسمت اول: زيارت غديريه

قسمت دوم: دعاهاى شب و روز غدير

قسمت سوم: نمازهاى شب و روز غدير

قسمت چهارم: نماز جماعت غدير

قسمت پنجم: ساير اعمال غدير

بخش دوم: مسجد غدير

بخش سوم: عيد و جشن غدير

بخش چهارم: ايام غديريه

l

شيوه تدوين دائرة المعارف

تدوين و تأليف «دائرة المعارف غدير» بر اساس 3 اصل زير است:

در هر بخش يا قسمت، مطالب مربوطه در عناوين مشخص شده به طور سلسله وار و با علامت l آمده است، و سعى بر اين بوده تقسيم بندى‌ها زياد نباشد تا باعث سردرگمى مخاطب نشود.

روش نگارش دائرة المعارف

نگارش دائرة المعارف غدير بر اساس 2 ماده زير تنظيم شده است:

براى يك دست بودن دائرة المعارف، سر تا سر متن يك دست و با يك قلم است و از به كار بردن قلم سياه در مطالب مهم متن اجتناب شده است.

افتخار خدمتگزارى غدير

پس از گذشت چهارده قرن از غدير، به خدمتگزارى بر آستان حضرتش افتخار مى‌كنم، و اینک در پانزدهمین قرن غدیر، مژدة این دائرة المعارف را تقدیم نسل هایی می نمایم که در روزگار درخشش غدیر و اوج عظمت آن به دنیا می آیند. شیرینی غدیر به کامشان مبارک باد، که ازدوران اثبات غدیر گذشته اند و در زمان جوشش چشمة معارف آن بدون هیچ معارضی قدم در جهان گذاشته اند.

به امید آنکه نسل های بعد از ما قدر تلاش های گذشته غدیریان را بدانند، و به ترجمة این اثر به زبان های مختلف اقدام نمایند.

به اميد روزى كه آخرين وارث غدير حضرت مهدى عجل الله فرجه را ببينیم و بر توفيقِ اين خدمت بوسه بر دست مباركش زنیم، و دستان پر محبتش را بر سرمان احساس نمايیم.

قم، محمد انصارى زنجانى خوئينى

عيد غدير 1446 ق ، بهار 1404 ش

باللغة العربية

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

لقد مرّ قرنٌ كاملٌ على ظهور الكتابة الموسوعية في الأدب العالمي، حيث اُنشئت بهدف جمع المعلومات حول موضوعٍ معين في كتابٍ واحد؛ ليتمكن الباحث من الوصول إلى جميع ما يحتاجه حول ذلك الموضوع فى مكان واحد، دون الحاجة إلى مراجعة مصادر متفرقة.

وقد اُلّفت موسوعاتٌ كثيرة حول مواضيع متعددة في شتى أنحاء العالم، مما يُظهر أهمية هذا النهج ويجعله من أهم وسائل النشر والتبليغ العالمية لهذه المواضيع.

الغدير إلهيٌّ وعالميّ

وأما دائرة معارف الغدير، فلابدّ للاستطلاع على أهميتها من إدراك عظمة حادثة الغدير، فنقول:

إن الغدير هو ثمرة جميع الأديان الإلهية وخلاصة نبوّة مئة وأربعة وعشرين ألف نبي عليهم السلام. وهو يمثل ضمانة إلهية لنجاة البشرية في الدنيا والآخرة.

إن الرسالة العالمية للغدير تتجلّى في قول النبي الأكرم صلى الله عليه و‌آله: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه». وقد اُلقيت هذه الكلمة ضمن خطبة مطوّلة ألقاها النبي محمد صلى الله عليه و‌آله خلال احتفال تاريخي دام ثلاثة أيام في غدير خم. وقد استغرق هذا الحدث الديني بكامله ثلاثين يوما، من الخامس والعشرين من ذي القعدة إلى الخامس والعشرين من ذي الحجة في السنة العاشرة للهجرة.

وترتبط هذه الوقائع ارتباطا وثيقا بالثلاثة والعشرين عاما من بعثة النبي الأكرم صلى الله عليه و‌آله من أوّل نزول الوحي وحتى حجة الوداع. غير أنّ أصل الغدير يمتد إلى أقدم من ذلك؛ إذ يرتبط بستة آلاف سنة من الرسالة النبوية، التي اُرسل فيها مئة وأربعة وعشرون ألف نبي كحجج إلهية للبشرية منذ بدء ظهور الإنسان على الأرض.

الغدير راية التوحيد على الأرض

وعند ما يتصل الغدير بالنبوّة والتوحيد يظهر أنه راية اللّه المرفوعة على الأرض، إذ يلتقي فيه ملايين الكلمات وآلاف الروايات وعشرات الأحداث العقائدية الأساسية. وفيه تتجذر مئات الأصول العقائدية لعقيدتنا. فالحق أننا نملك كنزا ثمينا اسمه الغدير لاينفد معدنه، وسيظل يفيض على الأجيال إلى يوم القيامة.

ومما يُميّز هذا الحدث العظيم أن أكثر من ثلاثمائة آية قرآنية ترتبط به من وجوه متعددة، مما

يدلّ على عمق الغدير العقائدي ويجعلنا نرتفع في فهمنا للقرآن ومعرفة الولاية معا. وهذه الآيات المرتبطة بالغدير توصلنا إلى معارف تُظهر لنا مصير الإنسان النهائي من خلال القرآن الكريم.

أما خطبة نبينا محمد صلى الله عليه و آله الطويلة فهي الذروة العقائدية لهذا الحدث، إذ تفتح آفاقا واسعة من المعرفة وترسم للبشرية الطريق الذي حدده اللّه تعالى لها. ولذلك فإن الغاية من تأليف هذه الموسوعة الغديرية هي جمع كل ما يمكن استخراجه من هذه الوديعة الأخيرة للنبي الأكرم صلى الله عليه و آله لكي يُفتح أمام البشرية طريق النجاة في الدنيا والآخرة.

الغدير في الثقافة الإسلامية

إنّ حادثة الغدير على مرّ أربعة عشر قرنا جرّبت ارتباطا وثيقا بالكتابة والتأليف. فمنذ يوم الغدير نفسه في السنة العاشرة للهجرة بُذلت مساعٍ كثيرة لحفظ هذه الحادثة وتدوينها مكتوبا.

وفي القرن الهجري الأول، وإلى جانب تناقل أحداث الغدير شفهيا، بدأت الكتابة تلعب دورا محوريا في نقل هذا التراث العظيم إلى الأجيال اللاحقة، وبفضل هذه المؤلفات حُفظت ذكرى الغدير المضيئة حيّة على مرّ العصور. وفي القرن الثاني من الهجرة أصبحت عملية الكتابة والتأليف بشأن الغدير أمرا مستقرا إلى درجة ألّف عدد من غير الشيعة كتبا حول الغدير.

نبذة تاريخية عن الأدب الغديري

إن تقديم نبذة تاريخية عن الأدب الغديري أمر ضروري، لأن هذه الموسوعة وكل ما كتب حول الغدير هو ثمرة جهود العلماء وخدّام الغدير عبر أربعة عشر قرنا. فمن اللائق استعراض المسار العلمي للغدير في الثقافة الإسلامية منذ يوم الغدير وحتى دائرة المعارف الحاضرة.

فمنذ استشهاد النبي الأكرم صلى الله عليه و آله حتى نهاية القرن الهجري الأول، كانت كتابة وتدوين الأحاديث الإسلامية محظورة رسميا من قبل الذين اغتصبوا الخلافة. وكان السبب الرئيسى لهذا المنع هو منع تدوين أحداثٍ كحادثة الغدير التي كان محتواها يتعارض جذريا مع شرعية الحاكمين آنذاك.

وعلى الرغم من شراسة الأعداء الذين سعوا لمحو الغدير، ورغم تجاهل البعض المتعمّدين بشأنه أو امتناعهم عن الحديث حوله، إلا أنّه في عصرنا هذا كُتبت مليارات الكلمات حول الغدير؛ وإن نور هذا الحدث العظيم أصبح اليوم أحد الشعارات اللامعة لمدرسة أهل البيت عليهم السلام في مختلف أنحاء العالم.

أوائل الكتب التي دوّنت الغدير

أربعة كتب أساسية تُعدّ من أقدم المصادر التاريخية التي دوّنت حديث و حادثة الغدير، و هي:

المراحل التاريخية الأربعة لثقافة الغدير

يمكن تقسيم المسار الثقافي للغدير خلال أربعه‌عشر قرنا الماضية إلى أربع مراحل:

المرحلة الأولى: الغدير في النقل الشفهي

في القرن الهجري الأول كانت كتابة العلوم الإسلامية وتدوينها محظورة رسميا. وكل ما يُكتب آنذاك كان سرّا، وإن سُمح به فلا يتعدّى نشر الأخبار التي حرّفها المغتصبون للخلافة.

وفي ظل هذا الواقع، كان أوثق كتاب حفظ الغدير هو صدر الإنسان وقلبه، أي ذاكرة المؤمنين المخلصين الذين حفظوا أحداث الغدير عن ظهر قلب وتناقلوها شفويا. وبفضل هذه السلسلة الشفوية اجتاز تراث الغدير القرن الأول، وظلّ محفوظا كأمانة حملها أهل البيت عليهم السلام.

وقد نقل حادثة الغدير أكثر من مائة وعشرين صحابيا، فضلاً عن كثير من التابعين. كما أنّ أميرالمؤمنين والسيدة فاطمة والإمام الحسن والإمام الحسين عليهم السلام وسائر أئمة أهل البيت عليهم السلام، كانوا يستندون الى حادثة الغدير في كلماتهم وخطبهم ومناظراتهم، ويُقيمون بها الحجة الإلهية على الناس.

وكذلك كان أصحاب الأئمة عليهم السلام يؤدّون دورا فعّالاً في حفظ ونشر رسالة الغدير. بل إنّ الشعراء أيضا أسهموا بدور كبير في حفظ الغدير خلال تلك الفترة العصيبة بعد حادثة السقيفة.

وكل هذه المظاهر الثقافية كانت سببا في بقاء الغدير حيا خلال القرن الأول للهجرة، واستمرّت ركائزها في العصور التالية.

المرحلة الثانية: الغدير من النقل إلى التدوين

منذ بداية القرن الثاني للهجرة، رُفع الحظر الرسمي عن تدوين العلوم الإسلامية، فتحوّلت حركة نشر الغدير تدريجيا من النقل الشفهي إلى الكتابة والتدوين. وفي منتصف هذا القرن ظهر أول كتاب مستقل خُصّص لحادثة الغدير بالكامل، ألّفه الخليل بن أحمد الفراهيدي و قد مر ذكره.

وتواصلت هذه الحركة العلمية حيث اُلفت كتبٌ كثيرة عن الغدير، اما بشكل مستقل أو ضمن مجاميع، تناولت أسانيد الغدير ونصوص رواياته.

وفي القرن الهجري الخامس، وُجد كتاب ضخم يتكوّن من ثلاثين مجلدا خُصص بالكامل لأسانيد حديث الغدير!⁽¹⁾

وقد شَهِدَت القرون الثاني والثالث والرابع والخامس للهجرة أوج النشاط العلمي والكتابي حول الغدير، وقد قام العلماء وخدّام الغدير فى هذه القرون بأداء واجبهم العلمي بأقصى طاقاتهم.

المرحلة الثالثة: الغدير فى التحقيق العلمي للنصوص والأسانيد⁽²⁾

منذ القرن الهجري الرابع بدأت حركة علمية متخصصة تهدف إلى دراسة نصّ حديث الغدير وأسانيده دراسة نقدية وتحقيقية.

وأصبحت الجملة المركزية في خطبة الغدير: «مَن كنتُ مولاه فهذا عليّ مولاه» محورا للنقاش والبحث بين العلماء. فصاروا يحققون تراجم رجال الحديث ويدرسون صحة أسانيد الروايات المتنوعة في ذلك.

وتشهد على ذلك مؤلّفات الشيخ الصدوق والسيد المرتضى والشيخ المفيد وغيرهم من كبار علماء الشيعة، التي تُعدّ دليلاً واضحا على هذا النشاط العلمي المكثّف.

وقد بلغ هذا التحقيق العلمي ذروته في القرون الرابع والخامس والسادس الهجرية، واستمر حتى ما بعد الألف الهجري. ووصلت إلينا كثير من هذه الكتب القيّمة، بما في ذلك إسهامات علماء أهل السنّة.

المرحلة الرابعة: ازدهار البحوث العلمية حول الغدير

منذ بداية القرن الهجري الحاديعشر وحتى يومنا هذا شهدت الساحة العلمية والفكرية الإسلامية حركة واسعة في البحث العلمي حول الغدير. فقد ألّف العلماء والمحققون المسلمون كتبا مهمة حول الغدير مستفيدين من حصيلة الجهود العلمية التي تراكمت على مدى ألف عام.

وفي هذه الفترة جُمعت كل أبعاد الغدير ودُرست ونُشرت، فظهرت كتب متخصصة تبحث في أبعاد الغدير من زوايا مختلفة؛ تاريخية وعقائدية ولغوية وغيرها. ومن آثار هذا الجهد العظيم مؤلّفات كبار العلماء مثل:

5 . القاضي الشوشتري

6 . مير حامد حسين الهندي

وغيرهم من كبار علماء الشيعة، وهي شواهد ناصعة على هذا المسعى العلمي الرفيع.

لمحة إحصائية عن مؤلفات الغدير⁽¹⁾

من المناسب هنا تقديم لمحة إحصائية موجزة عمّا اُلف حول الغدير:

بلغ عدد الكتب المطبوعة حول الغدير حتى اليوم 1742 كتابا، نُشر أكثر من 1500 منها في إيران، والبقية طُبعت في دول أخرى مثل العراق ولبنان والهند وباكستان وسوريا والبحرين وتركيا والسعودية واليمن والإمارات وأفغانستان وأذربيجان ومصر والكويت وكرجستان وإندونيسيا وسريلانكا وبنغلادش إنجلترا والنرويج وأمريكا وألبانيا وغيرها.

توجد 230 كتابا مخطوطا حول الغدير، إما بخط مؤلفيها أو محفوظة بنسخ يدوية أو مصورة بصيغة PDF ومنشورة إلكترونيا. من بين هذه المخطوطات يوجد 200 كتاب منها بخط مؤلفيها أنفسهم، بينما بقية المخطوطات محفوظة في المكتبات الخاصة بامخطوطات في دول مختلفة مثل إيران والعراق وسوريا واليمن والهند وباكستان وألمانيا وإنجلترا.

كُتبت مؤلفات مستقلة حول الغدير بلغات مختلفة بلغ عددها 24 لغة في العالم. وأكثر اللغات التي كُتبت بها هذه المؤلفات هي:

وهذا التوزيع اللغوي يعكس انتشار التشيع في أوساط الشعوب المتحدثة بهذه اللغات. كما توجد 64 كتابا باللغة الإنجليزية، بالإضافة إلى كتب أخرى بلغات مثل الفرنسية والروسية والألمانية والإسبانية والإيطالية والألبانية والأوكرانية والنرويجية والتركية الإسطنبولية و التركية الأذرية والطاجيكية والكورجية والهندية والبنغالية والتايلندية والسواحيلية والهوسا والماليزية، والتاميلية والكردية.

يوجد حتى الآن 579 مقالة علمية خُصصت حصريا بموضوع الغدير، وقد نُشرت في مجلات علمية وصحف وجرائد ومجموعات علمية. فضلاً عن ذلك، اُعِدَّت وطُبعت كُتَيبات ونشرات كثيرة خلال السنوات الماضية، خاصة بمناسبة الاحتفال السنوي بعيد الغدير.

الخطة العامة لدائرة المعارف

إن المنهج العلمي والفوائد والنتائج العلمية لهذا العمل الموسوعي، قد تمَّ وضعها بعد سنوات طويلة من الدراسات والبحوث العلمية المتخصصة. ويمكن تلخيص هيكلها العام كما يلي:

مصادر دائرة معارف الغدير

من أجل إنجاز هذا العمل الضخم، تم استقصاء جميع المصادر الإسلامية وجميع الأعمال العلمية من القرن الأول الهجري حتى اليوم. وتمت مراجعة آلاف الكتب بدقة، واستُخرجت كل إشارة مهما كانت صغيرة تتعلق بالغدير ودُوِّنت بدقة، وتم تنظيمها بحيث لاتتكرر المعلومات. ويعتمد جمع محتوى هذه الموسوعة الغديرية على ثلاث ركائز:

الأولى: مؤلفات العلامة الشيخ محمد باقر الأنصاري

لقد ألّف الشيخ محمد باقر الأنصاري خلال أكثر من ثلاثين سنة من البحث حول الغدير، العديد من الكتب النفيسة في مختلف أبعاد موضوع الغدير. وقد شكّلت هذه المؤلفات المحور الأساسي لدائرة معارف الغدير.

الثانية: بحوث العلامة المير حامد حسين الهندي

إن العلامة المدافع عن الغدير المير حامد حسين الهندي، قام بأبحاث واسعة حول أسانيد وناقلي حديث الغدير، وجمعها في عشرة مجلدات في كتابه المعروف ب- «عبقات الأنوار». وقد اُعدّ مختصر لهذا الكتاب باسم «خلاصة عبقات الأنوار»، وقد استُخدم في هذه الموسوعة الغديرية فيما يخص بدراسة الأسانيد والتراجم.

الثالثة: مكتبة الغديرالتخصصية التي أسسها مؤلف الدائرة المعارفية

لقد أسّس مؤلف دائرة معارف الغدير خلال عشرين سنة مكتبة تخصصية عظيمة تحتوي على حوالي 1500 كتاب مستقل حول الغدير. فضلاً عن ذلك، أعدّ فهرسا علميا باسم «الغدير في مرآة الكتب»، يضم أكثر من 2000 كتاب مستقل حول الغدير من تأليف مختلف العلماء منذ القرن الثاني حتى القرن الخامس عشر الهجري.

وقد أدت الاستفادة من هذه الموارد المتنوعة إلى أن تكون دائرة معارف الغدير أكبر مجموعة علمية حول موضوع الغدير. ويمكن القول بإنّ كل عالم كتب عن الغدير قد شارك - مباشرة أو غير مباشرة

وهكذا يمكن التأكيد بأن هذه الدائرة المعارفية الغديرية المؤلفة فى 20 مجلدا تتضمن كل ما كُتب حول الغدير خلال القرون الخمسة عشر الماضية. وطبعا فإن محتويات الكتب القديمة قد عُرضت هنا بأسلوب جديد ومنظم يتناسب مع شكل الموسوعات العلمية.

تجميع دائرة معارف الغدير

لقد جُمعت كل الموضوعات المتعلقة بالغدير في دائرة معارف الغدير، وتم تنظيمها في خمسة أقسام رئيسية شاملة، بحيث يمكن عرض هيكل المعارف المرتبطة بالغدير بصورة تجعل كل موضوع ذي صلة به يجد مكانه ضمن واحدة من هذه الأقسام الخمسة:

الفصل الأول : تاريخ وحادثة الغدير.

الفصل الثاني : حديث وخطبة الغدير.

الفصل الثالث : الأبعاد العقائدية للغدير.

الفصل الرابع : الأبعاد الثقافية للغدير.

الفصل الخامس : الأبعاد العملية للغدير.

الفصل الأول: تاريخ وحادثة الغدير

يتناول هذا القسم السرد التاريخي المفصل لحادثة الغدير، ويشمل: الأحداث التي سبقت حجة الوداع، والسفر إلى مكة، والأحداث الخاصة بالغدير، والعودة إلى المدينة، حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله وما تلا ذلك من أحداث. وينقسم هذا القسم إلى عشرة فصول فرعية:

الاول: الأحداث في المدينة قبل حجة الوداع.

الثانى: السفر من المدينة إلى مكة.

الثالث: الأحداث في مكة وعرفات ومِنى والعودة إلى مكة وبقية مناسك الحج.

الرابع: السفر من مكة إلى الغدير.

الخامس: أحداث الأيام الثلاثة في الغدير، الشاملة لأحداث ما قبل الخطبة وأثنائها وما بعدها كالتتويج والتهاني والشهادات والبيعة والولاء والتدوين الكتابي للغدير وقصيدة حسان بن ثابت وقضايا المنافقين والحركات الشيطانية بعد خطبة الغدير وقصة الحارث الفهري والحَجَر السماوي.

السادس: قضايا في مسير العودة إلى المدينة بعد الغدير.

السابع: أحداث المدينة حتى استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.

الثامن: الأحداث بعد استشهاد النبي صلى الله عليه و آله.

التاسع: جغرافية الغدير.

العاشر: أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير حتى الظهور وإلى يوم القيامة.

الفصل الثاني: حديث وخطبة الغدير

الاول: حديث الغدير:

الثانى: خطبة الغدير:

5 . التعليقات والشروح على الخطبة.

6 . الآيات القرآنية الواردة في الخطبة

الفصل الثالث: الأبعاد العقائدية للغدير

الاول: الغدير وإثبات الإمامة والولاية الإلهية، و هل تشمل:

2 . صاحب الأمر والاختيار.

5 . الامتحانات الإلهية.

6 . الإمام المهدي عليه السلام.

الثانى: الدراسات التحليلية حول الغدير:

الثالث: الغدير كحجة إلهية:

الرابع: ماذا لو طُبّق الغدير بالكامل؟

الخامس: القرآن والغدير

5 . التصنيف الموضوعي للغدير في القرآن.

6 . مواضيع متنوعة حول القرآن والغدير.

الفصل الرابع: الأبعاد الثقافية للغدير

الاول: ببليوغرافيا الغدير:

الثانى: الأدب الغديري:

الثالث: موسوعة الغدير، و هى هذه الدائرة االمعارفية عن الغدير.

الرابع: تبليغ ونشر الغدير:

الفصل الخامس: الأبعاد العملية للغدير

الاول: العبادات والسنن المرتبطة بالغدير:

الثانى: مسجد الغدير:

الثالث: الأفراح والاحتفالات بالغدير.

الرابع: الايام الغديرية.

منهجية تحرير دائرة معارف الغدير

إن أسلوب التحرير والإخراج الفني في دائرة معارف الغدير بُني على أربعة عشر أصلاً أساسيا:

الف. إضافة إلى عناوين الكتاب الأصلية، استُخدمت ثلاث أنواع من الخطوط:

ولأجل توحيد الشكل جرى كتابة النص كاملاً بخط موحّد دون أي خطوط إضافية داخل المتن، مما أضفى تنسيقا بصريا جميلاً للكتاب.

ب. في كل باب أو موضوع فرعي يُقدّم المضمون بشكل شامل وكامل. إلا أنّ القارئ يُحال عند الحاجة إلى مواضيع أخرى للحصول على شرح أوسع.

وأفتخر بخدمة الغدير

بعد أربعة عشر قرنا من تاريخ الغدير، اشكر اللّه تعالى على شرف الخدمة للغدير، وأعزو هذه التوفيقات إلى جهود ودعاء والدي الراحل الحاج إسماعيل الأنصاري خادم السيدة فاطمة الزهراء عليها السلام، الذي كان يشوقني ويشجعني إلى خدمة أهل البيت عليهم السلام دائما.

وأوجّه شكري الخاص إلى أستاذی و أخي الكريم الحاج الشيخ محمد باقر الأنصاري، الذي يدين له حياتي العلمية والأدبية.

وفي هذا القرن الخامس عشر من تاريخ الغدير، أهدي هذا العمل الموسوعي للأجيال القادمة التي ستولد في عصر نور الغدير وعظمته. وأبتهل إلى اللّه تعالى أن تملأ حياتهم من حلاوة الغدير ، وأن يقدّر لهم تقدير جهود العلماء السابقين، وأن يسعوا إلى ترجمة هذه الموسوعة إلى لغات متعددة.

وفي الختام أقدّم هذا العمل بتواضع إلى سيدتي فاطمة الزهراء عليهاالسلام، التي هي أول المدافعين وأول الشهداء في سبيل الغدير الاغر، وإلى ابنها الشهيد المحسن عليه السلام.

ثم إني أجدد بيعتي لسيد الغدير الإمام علي عليه السلام، وأخضع وأسلّم وأطيع بكل ما لَدَىَّ للأئمة المعصومين المنصوبين في الغدير؛ وأرجو أن يأتي اليوم الذي يلتقي فيه الوريث الأخير للغدير الإمام المهدي عليه السلام، فأقبّل يده المباركة، وأشعر بلمسة يده الرحيمة على رأسي.

قم المقدسة، محمد الأنصاري الزنجاني الخوئيني

عيد الغدير المبارك 1446 ق، 1404 ش، 2025 م

In English

In the Name of Allah

A century has passed since the emergence of encyclopedic writing in the global literary tradition, aiming to collect all conceivable information on a single subject in one comprehensive volume. This approach enables researchers and seekers of knowledge to find everything they need in one place, sparing them the effort of consulting multiple resources. It is for this reason that, in today’s world, encyclopedias have been compiled on numerous topics, serving both as a testament to their importance and as a powerful medium for promoting those subjects worldwide.

Ghadir: Divine and Universal

As for the Encyclopedia of Ghadir, to grasp its significance, one must first understand the foundational role of Ghadir itself: Ghadir is the culmination of all divine religions and the final fruit

of the prophethood of 124,000 prophets (peace be upon them all). It is a heavenly promise from God that ensures both the worldly and eternal salvation of all humankind.

The universal proclamation of Ghadir lies in the statement:

"Whoever I am his master, Ali is his master."

This sentence is supported by a comprehensive sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family), lasting for nearly an hour. The context of this sermon is a three-day event that took place in the Valley of Ghadir beside the pond of Khumm.

The event spanned 30 days—from the 25th of Dhu’l-Qa‘dah to the 25th of Dhu’l-Hijjah in the 10th year after Hijrah. These thirty days are rooted in the 23 years of tireless mission of the Noble Prophet (peace be upon him and his family), from the beginning of his prophethood until the Farewell Pilgrimage.

But the background of Ghadir stretches even further—it is rooted in the 6,000-year history of divine efforts, embodied in the mission of 124,000 prophets (peace be upon them), who were sent as divine proofs for mankind.

Ghadir: The Banner of Divine Unity on Earth

When we connect Ghadir to prophethood and monotheism, we realize that Ghadir is the exalted banner of God on earth. Millions of words, thousands of narrations, and dozens of theological events are linked to it, and hundreds of elements of our creed are embedded within it. Truly, Ghadir is a vast treasure, a divine mine

with no end—one that will continue to enlighten all generations until the Day of Resurrection.

One of the most astonishing features of this event is that over 300 Qur'anic verses are associated with various aspects of the Ghadir event. These connections highlight the doctrinal depth of Ghadir and elevate our understanding of both Qur'anic interpretation and the concept of Wilayah (divinely appointed leadership).

These verses, when interpreted alongside Ghadir, link us to the Day of Judgment and divine sustenance, revealing how the Qur'an guides us toward our ultimate destiny.

The lengthy sermon delivered by the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) stands at the core of this event. It opens a rich gateway of knowledge and acquaints our minds with the divinely ordained path for humanity.

Thus, the compilation of the Encyclopedia of Ghadir is a scholarly attempt to extract everything from this final legacy of the Messenger of Allah—a legacy that can guide humanity toward eternal success.

Ghadir in Islamic Culture

Books and the written word have maintained a profound connection with the event of Ghadir for over fourteen centuries. From the very day of Ghadir in the 10th year after Hijrah, efforts to preserve and record the event began.

By the first century Hijrah, alongside oral narrations of the Ghadir event, books also started playing a significant role in transmitting its legacy to future generations. These written works kept the illustrious record of Ghadir alive.

In the second century Hijrah, scholarly writing on Ghadir became established practice, to the extent that even prominent scholars from non-Shi‘a traditions authored works about Ghadir.

A Brief History of Ghadir in Literature

Providing a brief history of Ghadir in literature is crucial because the current encyclopedia and the entire written culture around Ghadir are the cumulative fruit of countless scholars and servants of Ghadir across fourteen centuries. It is therefore fitting to trace the scholarly journey of Ghadir in Islamic culture—from the day of the event until the present day.

From the martyrdom of the Prophet (peace be upon him and his family) until the end of the first century Hijrah, the recording and compilation of Islamic traditions and history were officially prohibited by those who had usurped the caliphate.

The primary reason for this ban was to prevent the documentation of events such as Ghadir, which fundamentally undermined the legitimacy of the usurpers’ rule.

Despite Suppression, Ghadir Survives

It is astonishing that, despite powerful enemies intent on erasing Ghadir and despite indifferent people who deliberately forgot or

refrained from even uttering a word about it, today billions of words have been written describing Ghadir. Its radiant light shines as one of the great banners of the Shi‘a school of thought across the world.

The Earliest Books Preserving Ghadir

There are four primary works regarded as the earliest sources documenting the event of Ghadir:

Kitab

‘Ali (The Book of Ali)

Authored by Amir al-Mu’minin, Imam Ali (peace be upon him) under

the dictation of the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family).

This book is among the treasures of the Imamate and is accessible

only to the infallible Imams.¹

Mushaf

Fatimah (The Scroll of Fatimah)

This text was revealed to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her)

by Angel Gabriel after the Prophet’s martyrdom, containing revelations about

future world events. Imam Ali (peace be upon him) recorded it based on

Lady Fatimah’s narration. This book, too, is preserved among the sacred

treasures of the Imams.²

The Book of Sulaym ibn Qays al-Hilali The earliest human-authored book recording the matter of Ghadir is the book of Sulaym ibn Qays al-Hilali. It was written in the years immediately following the Prophet’s martyrdom. The author, who passed away in 76 AH,

recorded

numerous references to Ghadir throughout his work and devoted an independent

narration entirely to the event of Ghadir.³

Khutbat

al-Nabi on the Day of Ghadir (The Prophet’s Sermon on Ghadir Day)

The first independent book exclusively dedicated to Ghadir was

authored by the eminent scholar of Arabic literature, Khalil ibn Ahmad

al-Farahidi (d. 175 AH). He included the complete sermon delivered by

the Prophet Muhammad (peace be upon him and his family) on the Day of

Ghadir. Although this book is lost today, its title and details have been

preserved in bibliographic records.⁴

The Four Historical Stages of Ghadir’s Cultural Legacy

The cultural journey of Ghadir over the past fourteen centuries can be divided into four distinct stages:

Stage One: Transmission through Narration

Throughout the first century Hijrah, the compilation of Islamic knowledge was officially prohibited. Any book that was written either had to be clandestine or, if it was publicly sanctioned, typically served only to propagate the distorted narratives of those who had usurped the caliphate.

In such an environment, the most reliable book preserving Ghadir was the human memory—the hearts and minds of devoted individuals who memorized and transmitted its details.

Through this oral tradition, Ghadir’s legacy traversed the century and preserved the trust of the Ahl al-Bayt (peace be upon them).

Indeed, over one hundred and twenty companions and numerous followers (Tabi‘un) narrated the event of Ghadir.

Furthermore, Amir al-Mu’minin (Imam Ali), Lady Fatimah, Imam Hasan, and Imam Husayn (peace be upon them all), as well as other Imams from the Ahl al-Bayt, frequently referenced Ghadir in their speeches and debates, using it as a firm proof for their divine leadership.

Likewise, the companions of the Imams actively preserved and disseminated the message of Ghadir. Even poets played a significant role in safeguarding Ghadir throughout the dark era following the events of Saqifah.

These various forms of cultural expression collectively ensured Ghadir’s preservation in the first century Hijrah, and they continued to play essential roles in subsequent centuries as well.

Stage Two: From Narration to Authorship

From the early second century Hijrah, the official prohibition on compiling Islamic knowledge was lifted, allowing the propagation of Ghadir to evolve from mere narration to the realm of authorship.

By the mid-second century Hijrah, we find the earliest independent written work focused exclusively on Ghadir, authored by al-Farahidi.

This scholarly movement continued, with numerous works being written—either as independent volumes or as sections within

broader works—primarily focused on the chains of transmission (isnads) and narrations of the Ghadir event.

By the fifth century Hijrah, there even existed a comprehensive thirty-volume work dedicated to the chains of transmission for the Hadith of Ghadir!⁵

Throughout the second, third, fourth, and fifth centuries Hijrah, the literary production surrounding Ghadir reached impressive heights, and scholars and servants of Ghadir fulfilled their scholarly duties with remarkable dedication.

Stage Three: Scholarly Examination of Texts and Chains of Transmission

Beginning in the fourth century Hijrah, scholars initiated systematic research and critical examination of both the text (matn) and the chains of transmission (isnad) of the Hadith of Ghadir.

The core phrase of the Ghadir sermon—“Whomever I am his Master, Ali is his Master”—became a frequent topic in scholarly debates. Scholars meticulously examined the biographical details of the narrators and the authenticity of various chains of transmission.

Key works by figures such as Shaykh al-Saduq, Sayyid al-Murtada, and Shaykh al-Mufid serve as powerful evidence of this scholarly movement.

These investigations reached significant heights during the fourth, fifth, and sixth centuries Hijrah and continued even beyond the year 1000 Hijrah. Numerous invaluable works from these centuries

remain preserved, including contributions from prominent Sunni scholars as well.⁶

Stage Four: The Scientific Flourishing of Ghadir Studies

From the early eleventh century Hijrah until the present day, the scientific and scholarly space surrounding Ghadir has flourished dramatically. Researchers and Islamic scholars have produced highly significant works on Ghadir, drawing extensively from the thousand-year legacy of previous scholarship.

In this era, scholars examined all dimensions of Ghadir, leading to dedicated books focused on specific aspects—historical, theological, linguistic, and more.

The works of prominent scholars such as Qadi Shushtari, Allamah al-Majlisi, Shaykh Hurr al-Amili, Shaykh Abdullah al-Bahrani, Sayyid Hashim al-Bahrani, Mir Hamid Husayn al-Hindi, AllamahAmini, and many other great Shi‘a scholars stand as magnificent testimonies to this sacred intellectual endeavor.

The Scientific Flourishing of Ghadir Studies

From the early eleventh century Hijrah until the present, with the rise of a more open scholarly atmosphere, Islamic researchers and intellectuals have produced significant works on Ghadir. They successfully consolidated the results of a thousand years of scholarly effort.

In this period, every dimension of Ghadir has been gathered, examined, and researched, leading to the publication of dedicated works on specific aspects of the event.

Research and publications by major scholars such as:

Qadi Shushtari

Allamah

al-Majlisi

Shaykh Hurr

al-Amili

Shaykh Abdullah

al-Bahrani

Sayyid Hashim

al-Bahrani

Mir Hamid

Husayn al-Hindi

AllamahAmini

…and many other distinguished Shi‘a scholars, serve as powerful evidence of this sacred and scholarly dedication.

Statistical Overview of Ghadir Publications⁷

It is fitting to provide a brief statistical summary of the literature on Ghadir:

Printed

Books: There

are 1,742 printed books about Ghadir. Of these, more than 1,500

were published in Iran, while the rest were printed in countries such

as Iraq, Lebanon, India, Pakistan, Syria, Bahrain, Turkey, Saudi Arabia,

Yemen, the United Arab Emirates, Afghanistan, Azerbaijan, Egypt, Kuwait,

Georgia, Indonesia, Sri Lanka, Bangladesh, England, Norway, America,

Albania, and others.

Manuscripts: There are 230 books in

manuscript form—either handwritten by the authors themselves, held

privately, or digitized in PDF form and shared online. Among these, 200

manuscripts are autographs written by their authors, while the rest are

preserved as manuscript copies in countries such as Iran, Iraq, Syria,

Yemen, India, Pakistan, Germany, and England.

Languages: To date, independent works on

Ghadir exist in 24 languages worldwide. The majority of Ghadir

books are written in:

Persian: 1334 books

Arabic:

331 books

Urdu:

130 books

This linguistic distribution reflects the spread of Shi‘a Islam among communities speaking these languages. Additionally, there are 64 books in English, and others in languages such as French, Russian, German, Spanish, Italian, Albanian, Ukrainian, Norwegian, Turkish (Istanbul dialect), Azeri Turkish, Tajik, Georgian, Hindi, Bengali, Thai, Swahili, Hausa, Malay, Tamil, and Kurdish.

Articles: There are 579 scholarly

articles written exclusively on Ghadir, published in journals,

magazines, newspapers, and academic compilations. Furthermore, several

brochures and booklet-style publications have been prepared and published

over the years, particularly for distribution during the annual

celebration of Eid al-Ghadir.

The Encyclopedia of Ghadir

So far, three fundamental truths have been established:

Given these truths, the logical culmination of scholarly efforts is the creation and presentation of a comprehensive and complete work on Ghadir entitled:

The Encyclopedia of Ghadir

Ghadir, with its sacred and noble standing, has now reached such a stage of intellectual maturity that the efforts of fourteen centuries of Ghadir’s devoted scholars deserve to be preserved in the form of an encyclopedia—an endeavor now achieved through this monumental work before you.

Objectives of the Encyclopedia

The compilation of a work like the “Encyclopedia of Ghadir” represents the easiest and fastest path to access the knowledge of Ghadir. It ensures that anyone, regardless of their scholarly level, can readily find the specific information they seek in the relevant section of the encyclopedia.

By searching within its pages, readers can trace any topic related to Ghadir and discover all interconnected subtopics and analyses.

General Plan of the Encyclopedia

The methodology, benefits, and scholarly outcomes of this encyclopedia have been shaped through years of expert study and research. Its framework can be summarized as follows:

Sources of the Encyclopedia of Ghadir

To accomplish this monumental work, all Islamic sources and scholarly works from the first century Hijrah up to the present have been examined. Thousands of books were meticulously searched, and every reference, no matter how small, related to Ghadir was extracted, documented with exact references, and organized to eliminate any repetition.

Three primary pillars form the backbone of the content collection:

Over more than two decades of dedicated research on Ghadir, Sheikh Mohammad Baqir Ansari has authored numerous valuable works on various dimensions of Ghadir. His scholarly works form the principal axis of the Encyclopedia of Ghadir.

The monumental defender of Ghadir, Allamah Mir Hamid Husayn al-Hindi, conducted extensive research on Ghadir’s chains of transmission and narrators, compiled in ten volumes of his celebrated work “Ubaqat al-Anwar.” A summarized version titled Summary of “Ubaqat al-Anwar” has been prepared and utilized in the encyclopedia for all discussions related to the chains of narration and biographical evaluation of transmitters.

The compiler of the Encyclopedia of Ghadir has assembled a prestigious collection over twenty years, including around 1500 independent books on Ghadir. Moreover, he has compiled a scholarly catalog titled “Ghadir in the Mirror of Books” introducing over 2000 independent works on Ghadir written by authors from the second to the fifteenth centuries Hijrah.

The utilization of these diverse resources has enabled the Encyclopedia of Ghadir to become the most comprehensive scholarly collection on the topic. In truth, every scholar who has ever written about Ghadir has indirectly contributed to the creation of this encyclopedia, making it a true reflection of the collective scholarly efforts devoted to Ghadir across centuries.

Hence, it is fair to claim that this 20-volume Encyclopedia of Ghadir encompasses everything ever written about Ghadir by scholars over the past fifteen centuries. Naturally, the content of earlier works is represented here in a new, systematically organized format suitable for encyclopedic reference.

Compilation of the Encyclopedia of Ghadir

Within the Encyclopedia of Ghadir, all topics related to Ghadir have been organized into five main sections. From a comprehensive perspective, the structure of Ghadir-related knowledge can be depicted as follows, ensuring that any subject related to Ghadir finds its proper place under one of these categories:

The Five Main Divisions of Ghadir Studies:

Section One: History and Narrative of Ghadir

This section covers both the narrative and documented accounts of the Ghadir event, including:

Events preceding the Farewell Pilgrimage, the journey to Mecca, the events of Ghadir itself, and the subsequent

return

to Medina, extending to the Prophet’s martyrdom and events thereafter.

This section comprises eleven subsections, covering:

o In Mecca

o In Arafat

o In Mina

o Return to Mecca and pilgrimage rites

o Introduction

o Events preceding the Ghadir sermon

o Events during the sermon

o Events following the sermon, including:

General matters

The ceremony of turban placement (crowning)

Congratulations and felicitations

Allegiance and pledges

Written documentation of Ghadir

Poem of Hassan ibn Thabit

Hypocrites after Ghadir

Satanic activities after Ghadir

The story of Harith al-Fihri and the heavenly stone

Hadith

of Ghadir

o Chains of narration of the Hadith

A systematic study of chains of narration

Notes on the chains of narration

o Sources of the Hadith

A systematic study of sources

Observations about the sources

o Implications of the Hadith

Systematic discussion of implications

Doubts and misconceptions regarding the Hadith

Notes on terms like “Awla,” “Wali,” “Mawla,” and “Wilayah”

o Additional notes on the Hadith of Ghadir

Sermon

of Ghadir

o Chains of transmission and sources of the sermon

Systematic study of the sermon’s chains

Observations about the sermon’s sources

o Complete, verified Arabic text of the sermon with Persian translation

o The rhetorical structure of the sermon

o The central message and essence of the sermon:

Hadith of Ghadir and the doctrine of Imamate

o Commentary on the sermon

o Notes on the sermon

o Verses of the Qur’an found within the sermon

Introduction

Specific verses within the sermon

o Ghadir and Imamate

o The “possessor of authority”

o Leadership and governance

o Appointment by divine decree

o Divine tests

o Imam Mahdi (peace be upon him)

The

Twelve Imams

o General analyses of Ghadir

o Analytical views aligned with Ghadir

Analyses

opposing Ghadir

o General notes on Ghadir as proof

o Ghadir as proof from God and the Infallibles

o Ghadir as proof for angels, companions, women, scholars, and even confessed enemies

Hypothetical

Scenario: If Ghadir Had Been Fully Implemented

o Qur’anic interpretations and statistical analyses related to Ghadir

o The stages of the Qur’an’s involvement in Ghadir

o Qur’anic depictions of Ghadir

o Analytical approaches to Ghadir in the Qur’an

o Thematic classification of Ghadir in the Qur’an

o Miscellaneous topics on the Qur’an and Ghadir

Verses

revealed in relation to Ghadir

o General observations about Ghadir’s bibliography

o Selected noteworthy works

o Comprehensive bibliographic listings

Literary

Expressions of Ghadir

General

observations about Ghadir’s literary heritage

o Poetry about Ghadir in various languages:

⁽¹⁾Persian Other

languages

Lexicon of Ghadir

Preaching and

Dissemination of Ghadir

General

overview of preaching Ghadir in the traditions of the Infallibles

Preaching

efforts by God and each of the Infallibles individually

Various

methods of propagating Ghadir

Foundations

and supports for Ghadir’s propagation

*Section Five: Practical Aspects of Ghadir

Rituals

of Ghadir

o The GhadirZiyarah (pilgrimage recitation)

o Supplications specific to Ghadir

o Prayers associated with Ghadir and congregational Ghadir prayers

Individual Ghadir prayers

Congregational Ghadir prayers

o Other practical rituals and acts related to Ghadir

The

Ghadir Mosque

Celebrations

and Festivals of Ghadir

The

Ghadir Calendar

Methodology for Compiling the Encyclopedia

The editorial and typesetting methodology for the Encyclopedia of Ghadir has been established according to two key principles:

o Bold font for main titles

o Another bold font for sub-titles

Standard

thin font for body text

For consistency, the entire body text uses a uniform font, avoiding bold

emphasis within the main text to ensure a cohesive visual presentation.

In

every section or sub-topic, content is presented comprehensively and

thoroughly. However, where necessary, readers are directed to other

entries for further explanation.

A Personal Note of Devotion

After fourteen centuries of Ghadir’s history, the author expresses profound gratitude for the honor of serving in the path of Ghadir. He attributes this opportunity to the efforts and prayers of his late revered father, Haj Isma‘il Ansari, a lifelong servant of Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her) and a model of encouragement.

He also offers special thanks to his respected brother, Haj Sheikh Mohammad Baqir Ansari, to whom he owes his scholarly and literary life.

In the fifteenth century of Ghadir’s history, the author dedicates this encyclopedia to the new generations who will be born during the era of Ghadir’s brilliance and ascendancy. He prays that the

sweetness of Ghadir may forever enrich their lives and that they may appreciate the scholarly efforts of previous generations and work to translate this encyclopedia into various languages.

Finally, he humbly dedicates this labor of devotion to Lady Fatimah al-Zahra (peace be upon her), the first defender and the first martyr of Ghadir, as well as to her martyred son, al-Muhsin (peace be upon him). The author renews his allegiance to the Master of Ghadir, Imam Ali (peace be upon him), and bows in humility and obedience before all the infallible Imams connected to Ghadir.

He prays for the day when he may see the final inheritor of Ghadir, Imam Mahdi (peace be upon him), kiss his blessed hand, fall at his feet, and feel his compassionate touch upon his head.

Qom, Muhammad Ansari Zanjani Khueini Eid al-Ghadir, 1446 AH / 1404 SH / 2025 AD

اردو میں

بسم اللہ الرحمن الرحیم

دنیاوی علمی ادب میں دائرۃ المعارف نویسی کو قائم ہوئے ایک صدی سے زائد کا عرصہ گزر چکا ہے۔ اس کا مقصد یہ تھا کہ کسی مخصوص موضوع سے متعلق تمام ممکنہ معلومات کو ایک ہی کتاب میں جمع کیا جائے۔

یہ طریقہ قارئین اور محققین کو اس قابل بناتا ہے کہ وہ کسی موضوع کے بارے میں درکار تمام معلومات ایک ہی جگہ سے حاصل کر سکیں، بغیر اس کے کہ انہیں متفرق منابع کی طرف رجوع کرنا پڑے۔

اسی وجہ سے دنیا کے مختلف حصوں میں مختلف موضوعات پر دائرۃ المعارف تالیف کی گئی ہیں، جو اس طرز تحریر کی اہمیت کو ظاہر کرتی ہیں اور انہیں کسی موضوع کے عالمی سطح پر فروغ کے اہم ترین ذرائع میں سے ایک بناتی ہیں۔

غدیر: الٰہی اورعالمی

دائرۃ المعارف الغدیر کے بارے میں گفتگو سے پہلے لازم ہے کہ اس واقعہ کی عظمت کو سمجھا جائے:

غدیر، تمام الٰہی ادیان کا حاصل اور ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کی نبوتوں کا نچوڑ ہے۔

یہ واقعہ انسانی معاشرے کے لیے دنیا اور آخرت کی نجات کا الٰہی ضامن ہے۔

غدیر کی عالمگیریت اس مشہور جملے میں جلوہ گر ہے جو پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے ارشاد فرمایا:

«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ»

(جس کا میں مولا ہوں، اس کا علی بھی مولا ہے)

یہ جملہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) نے اپنی طویل خطبہ کے دوران ارشاد فرمایا، جو غدیر خم کے مقام پر ایک تاریخی اور تین دن پر محیط تقریب کے دوران ہوا۔

یہ دینی واقعہ مجموعی طور پر تیس دن پر محیط تھا، یعنی 25 ذیقعدہ سے 25 ذی الحجہ دہم ہجری تک۔ اس کے واقعات پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی تئیس سالہ بعثت کے مختلف مراحل سے مربوط ہیں، جو پہلی وحی کے نزول سے حجۃ الوداع تک پھیلے ہوئے ہیں۔

تاہم، غدیر کی روحانی جڑیں اس سے بھی قدیم ہیں اور وہ چھ ہزار سالہ نبوتی سلسلہ سے مربوط ہیں، جس میں ایک لاکھ چوبیس ہزار انبیاء (علیہم السلام) کو انسانیت کے لیے الٰہی حجت کے طور پر مبعوث کیا گیا۔

غدیر: زمین پرتوحید کا علم

جب غدیر کو نبوت اور توحید کے ساتھ جوڑا جائے تو معلوم ہوتا ہے کہ غدیر زمین پر خدا کا بلند کیا ہوا علم ہے۔ اس واقعہ میں لاکھوں الفاظ، ہزاروں روایات اور درجنوں بنیادی عقائدی واقعات جمع ہیں۔

ہماری عقیدے کی سینکڑوں اصول اس واقعہ سے مربوط ہیں۔ درحقیقت، ہمارے پاس غدیر کے نام سے ایک بے پایاں خزانہ موجود ہے، جس کے فیوضات قیامت تک نسلوں پر جاری رہیں گے۔

اس عظیم واقعہ کی خصوصیات میں سے یہ بھی ہے کہ تین سو سے زائد آیات قرآنی اس کے مختلف پہلوؤں سے مربوط ہیں، جو غدیر کی عقائدی گہرائی کو ثابت کرتی ہیں اور قرآن کی تفسیر اور ولایت کے مفہوم کے فہم میں وسعت پیدا کرتی ہیں۔

یہ آیات غدیر کے زاویہ سے تفسیر کی جائیں تو وہ قیامت اور رزق الٰہی جیسے اہم مسائل تک پہنچاتی ہیں اور قرآنی وحی کے ذریعے انسان کے حتمی مقدر کو واضح کرتی ہیں۔

پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کا طویل خطبہ اس واقعہ کی عقائدی چوٹی ہے، جو وسیع علمی افق کھولتا ہے اور انسانیت کے لیے وہ راستہ متعین کرتا ہے جو خدا نے اس کے لیے منتخب کیا ہے۔

اسی لیے دائرۃ المعارف الغدیر کی تالیف کا مقصد یہ ہے کہ پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے اس آخری علمی ورثے سے جو کچھ حاصل کیا جا سکتا ہے، اسے جمع کیا جائے، تاکہ انسانیت کے سامنے دنیا و آخرت میں نجات کی راہ کھولی جا سکے۔

اسلامی ثقافت میں غدیر

کتاب نویسی اور تحریری کام گزشتہ چودہ صدیوں سے واقعہ غدیر کے ساتھ گہرا تعلق رکھتا ہے۔ خود واقعہ غدیر کے دن یعنی دہم ہجری میں

یہ کوششیں شروع ہو گئی تھیں کہ اس واقعہ کو تحریری صورت میں محفوظ کیا جائے۔

پہلی صدی ہجری میں غدیر کے واقعات کو زبانی طور پر نقل کرنے کے ساتھ ساتھ، تحریر بھی اس مقدس امانت کے آئندہ نسلوں تک منتقل ہونے کا ذریعہ بنی۔ انہی تحریروں کی بدولت غدیر کی درخشاں یاد زندہ رہی۔

اور دوسری صدی ہجری میں غدیر پر علمی کتابت ایک مستحکم صورت اختیار کر گئی، یہاں تک کہ بعض اہل سنت علماء نے بھی غدیر پر مستقل کتابیں تحریر کیں۔

غدیرکی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ

غدیر کی ادبی تاریخ کا مختصر جائزہ پیش کرنا ضروری ہے، کیونکہ موجودہ دائرۃ المعارف اور غدیر پر لکھی گئی تمام کتابیں علماء اور غدیر کے خادمین کی چودہ صدیوں پر محیط کاوشوں کا نتیجہ ہیں۔ لہٰذا مناسب ہے کہ غدیر کے علمی سفر کا اجمالی خاکہ پیش کیا جائے جو غدیر کے دن سے شروع ہو کر آج کی دائرۃ المعارف تک پہنچا ہے۔

پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد پہلی صدی ہجری کے آخر تک، اسلامی روایات کو تحریری طور پر جمع کرنا اور لکھنا سرکاری طور پر ممنوع تھا۔ یہ پابندی ان لوگوں نے لگائی تھی جنہوں نے خلافت پر قبضہ کیا تھا۔

اس پابندی کی سب سے بڑی وجہ یہ تھی کہ غدیر جیسے واقعات کو تحریری صورت میں محفوظ ہونے سے روکا جائے، کیونکہ ان کے مضامین حکمرانوں کی قانونی حیثیت کو بنیادوں سے ہلا دیتے تھے۔

دشمنوں کے باوجود غدیر محفوظ رہا

یہ بات قابل ذکر ہے کہ دشمنوں کی شدید مخالفت کے باوجود جو غدیر کو مٹانا چاہتے تھے، اور بعض لوگوں کی غفلت یا دانستہ خاموشی کے باوجود، آج غدیر پر اربوں الفاظ تحریر کیے جا چکے ہیں۔

اور آج یہ واقعہ شیعہ مکتب فکر کا ایک روشن نشان بن کر دنیا کے کونے کونے میں جگمگا رہا ہے۔

غدیر کو محفوظ کرنے والی ابتدائی کتابیں

یہ کہا جا سکتا ہے کہ چار کتابیں ایسی ہیں جو سب سے قدیم مصادر ہیں جن میں غدیر کا واقعہ محفوظ ہوا:

یہ کتاب امیر المؤمنین حضرت علی (علیہ السلام) نے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کے املاء سے تحریر فرمائی۔ یہ کتاب خزائن امامت میں شمار ہوتی ہے اور آج تک معصوم آئمہ (علیہم السلام) کے پاس محفوظ ہے۔

یہ مصحف حضرت فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) پر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد فرشتہ جبرائیل کے ذریعے نازل ہوا۔ اس میں دنیا میں قیامت تک پیش آنے والے واقعات درج ہیں۔ حضرت علی (علیہ السلام) نے اسے فاطمہ (سلام اللہ علیہا) کے املاء پر تحریر فرمایا۔ یہ مصحف بھی خزائن امامت میں شمار ہوتا ہے۔

غدیر پر انسان کے ہاتھ سے لکھی جانے والی سب سے پہلی کتاب سلیم بن قیس ہلالی کی کتاب ہے۔ انہوں نے اسے پیغمبر اکرم (صلى الله عليه

وآله)کی شہادت کے کچھ سال بعد تحریر کیا۔ مصنف سن 76 ہجری میں وفات پا گئے۔ انہوں نے اپنی کتاب میں غدیر کے متعلق متعدد احادیث درج کیں اور غدیر پر ایک مستقل روایت بھی نقل کی۔

غدیر پر سب سے پہلی آزاد اور مستقل کتاب، جو مکمل طور پر غدیر کے واقعہ پر لکھی گئی، مشہور لغت نویس اور عالم نحو خلیل بن احمد الفراہیدی (وفات 175 ہجری) نے تحریر کی۔ اس میں پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی خطبت غدیر کا مکمل متن درج تھا۔ اگرچہ یہ کتاب آج مفقود ہے، لیکن اس کا نام اور اس کی تفصیل کتب فہارس میں محفوظ ہے۔

غدیر کی ثقافت کی چار تاریخی مراحل

غدیر کی ثقافت کی تاریخ کو گزشتہ چودہ صدیوں کے دوران چار نمایاں ادوار میں تقسیم کیا جا سکتا ہے:

پہلا مرحلہ: زبانی نقل و اشاعت

پہلی صدی ہجری میں اسلامی علوم کی تحریر اور تدوین سرکاری طور پر ممنوع تھی۔ جو کچھ بھی لکھا جاتا، وہ یا تو خفیہ طور پر لکھا جاتا یا اگر سرکاری طور پر اجازت ملتی تو وہ صرف ان خبروں کے اشاعت تک محدود رہتا جو غاصب خلفاء کی پالیسیوں کے مطابق ہوتی تھیں۔

اس صورتحال میں غدیر کو محفوظ کرنے والی سب سے مضبوط کتاب انسانی سینہ اور دل تھا، یعنی مومنین کے حافظے، جنہوں نے غدیر کے واقعات کو زبانی یاد رکھا اور دوسروں تک منتقل کیا۔

اسی زبانی روایت کے باعث غدیر کا علمی خزانہ پہلی صدی ہجری سے محفوظ رہا اور اہل بیت (علیہم السلام) کی طرف سے ایک امانت کے طور پر محفوظ کیا گیا۔

غدیر کے واقعہ کو 120سے زائد صحابہ کرام اور کثیر تعداد میں تابعین نے روایت کیا۔

اسی طرح امیر المؤمنین (علیہ السلام)، حضرت فاطمہ زہرا، امام حسن، امام حسین (علیہم السلام) اور دیگر آئمہ اہل بیت (علیہم السلام) اپنی تقریروں اور مناظروں میں غدیر کا ذکر کرتے تھے اور غدیر کے ذریعے الٰہی حجت قائم کرتے تھے۔

اسی طرح ائمہ (علیہم السلام) کے اصحاب بھی غدیر کی تبلیغ اور اس کی حفاظت میں بھرپور کردار ادا کرتے رہے۔ یہاں تک کہ شعراء نے بھی سقيفہ کے بعد کے تاریک دور میں اپنے اشعار کے ذریعے غدیر کو زندہ رکھا۔

یہ تمام ثقافتی مظاہر اس بات کا سبب بنے کہ غدیر پہلی صدی ہجری میں محفوظ رہا، اور اس کے اثرات اگلی صدیوں میں بھی نمایاں رہے۔

دوسرا مرحلہ: زبانی روایت سے تحریر تک

دوسری صدی ہجری کے آغاز سے اسلامی علوم کی تحریر پر عائد پابندی ختم ہو گئی۔ اس کے بعد غدیر کے پیغام کی اشاعت زبانی روایت سے تحریری صورت میں منتقل ہونا شروع ہو گئی۔

دوسری صدی کے وسط میں غدیر پر پہلا مستقل کتابی کام سامنے آیا جسے الخلیل بن احمد الفراہیدی نے تحریر کیا۔

یہ علمی تحریک جاری رہی اور متعدد کتابیں تالیف ہوئیں، بعض تو مستقل کتابوں کی صورت میں اور بعض وسیع علمی مجموعوں کے ابواب کے طور پر، جن میں غدیر کی اسناد اور روایات کو موضوع بحث بنایا گیا۔

پانچویں صدی ہجری میں تو ایک ایسا ضخیم مجموعہ تالیف ہوا جو تیس جلدوں پر مشتمل تھا اور صرف غدیر کی اسناد پر مبنی تھا!

دوسری، تیسری، چوتھی اور پانچویں صدی ہجری کے دوران غدیر پر علمی اور ادبی کام اپنی انتہاء کو پہنچا۔ اور علماء اور خدام غدیر نے اپنی علمی ذمہ داریوں کو پورا کرنے میں کوئی کسر باقی نہ چھوڑی۔

تیسرا مرحلہ: اسناد اور متون کی علمی تحقیق

چوتھی صدی ہجری سے غدیر کے حدیثی متون (متن) اور اسناد (اسناد) پر تحقیقی اور تنقیدی کام شروع ہوا۔

غدیر کے خطبے کا وہ مرکزی جملہ:

«من کنت مولاہ فہٰذا علی مولاہ »

علماء کے درمیان تحقیق اور بحث کا مرکز بن گیا۔ محدثین نے روات کی سوانح اور اسناد کی صحت کو باریک بینی سے پرکھا۔

اس بات کی گواہی شیخ صدوق، سید مرتضی، شیخ مفید اور دیگر شیعہ علماء کی کتب سے ملتی ہے، جو اس علمی سرگرمی کا واضح ثبوت ہیں۔

یہ علمی تحقیقات چوتھی، پانچویں اور چھٹی صدی ہجری میں اپنی انتہاء کو پہنچ گئیں اور یہ سلسلہ ہزار ہجری کے بعد بھی جاری رہا۔ اور اس زمانے کی متعدد قیمتی کتابیں ہمارے پاس موجود ہیں، جن میں اہل سنت علماء کے کام بھی شامل ہیں۔

چوتھا مرحلہ: غدیر پر علمی تحقیق کا عروج

گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے لے کر آج تک غدیر پر وسیع علمی اور تحقیقی سرگرمیاں دیکھنے میں آئی ہیں۔ محققین اور اسلامی علماء نے غدیر پر ایسی عظیم کتابیں تحریر کیں جو ہزار سالہ علمی ذخیرے کا نچوڑ ہیں۔

اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور ان پر مختلف پہلوؤں سے تخصصی کتابیں منظرعام پر آئیں، چاہے وہ تاریخی پہلو ہوں، عقائدی، لسانی یا دیگر۔

ان محققین میں شامل ہیں:

قاضی شوشتری

علامہ مجلسی

شیخ حر عاملی

شیخ عبد اللہ بحرانی

سید ہاشم بحرانی

میر حمید حسین ہندی

علامہ امینی

اور دیگر جلیل القدر شیعہ علماء جن کی تحریریں اس مقدس علمی خدمت کی درخشاں مثال ہیں۔

غدیر پر علمی تحقیق کا عروج

گیارہویں صدی ہجری کے آغاز سے آج تک اسلامی علمی اور فکری میدان میں غدیر کے بارے میں وسیع پیمانے پر تحقیق اور مطالعہ ہوا ہے۔ اسلامی محققین اور علماء نے غدیر پر ایسی بلند پایہ کتب تالیف کیں جو ہزار سالہ علمی کوششوں کا نتیجہ ہیں۔

اس دور میں غدیر کے تمام پہلو جمع کیے گئے، ان پر تحقیق کی گئی اور خصوصی کتب منظر عام پر آئیں جو غدیر کے مختلف علمی اور فکری جہتوں جیسے تاریخ، عقائد، زبان وغیرہ پر مبنی تھیں۔

ان محققین میں شامل ہیں:

قاضی شوشتری

علامہ مجلسی

شیخ حر عاملی

شیخ عبد اللہ بحرانی

سید ہاشم بحرانی

میر حمید حسین ہندی

علامہ امینی

اور دیگر عظیم شیعہ علماء، جن کی تصانیف اس عظیم علمی خدمت کی درخشاں مثالیں ہیں۔

غدیر پر شائع شدہ کتب کا مختصر شماریاتی جائزہ

یہاں غدیر پر تحریر ہونے والی کتب کے بارے میں ایک مختصر شماریاتی جائزہ پیش کیا جا رہا ہے:

شائع شدہ کتب:

اب تک غدیر پر 1742شائع شدہ کتابیں موجود ہیں۔ ان میں سے 1500سے زائد ایران میں شائع ہوئیں، جبکہ باقی عراق، لبنان، ہندوستان، پاکستان، شام، بحرین، ترکی، سعودی عرب، یمن، متحدہ عرب امارات، افغانستان، آذربائیجان، مصر، کویت، جارجیا، انڈونیشیا، سری لنکا، بنگلہ دیش، انگلینڈ، ناروے، امریکہ، البانیا اور دیگر ممالک میں شائع ہوئیں۔

مخطوطات:

غدیر پر 230کتابیں مخطوطہ صورت میں موجود ہیں۔ ان میں سے بعض

مصنفین کے اپنے ہاتھ کے قلمی نسخے ہیں، کچھ ذاتی کتب خانوں میں محفوظ ہیں، اور کچھ PDF شکل میں ڈیجیٹل صورت میں دستیاب ہیں۔ ان میں 200کے قریب کتابیں مصنفین کے اپنے ہاتھ کی تحریر میں ہیں، جبکہ باقی مختلف ممالک جیسے ایران، عراق، شام، یمن، ہندوستان، پاکستان، جرمنی اور انگلینڈ میں محفوظ ہیں۔

زبانیں:

اب تک غدیر پر آزادانہ طور پر لکھی جانے والی کتابیں دنیا کی 24 زبانوں میں موجود ہیں۔ غدیر پر زیادہ تر کتابیں مندرجہ ذیل زبانوں میں تحریر ہوئیں:

فارسی:1334کتابیں

عربی:331کتابیں

اردو:130کتابیں

یہ لسانی تقسیم شیعہ مکتب فکر کے پھیلاؤ کو ظاہر کرتی ہے۔ علاوہ ازیں 64کتابیں انگریزی زبان میں اور دیگر کتب فرانسیسی، روسی، جرمن، ہسپانوی، اطالوی، البانی، یوکرینی، نارویجین، ترکی (استنبولی لہجہ)، ترکی آذری، تاجک، جارجیائی، ہندی، بنگالی، تھائی، سواحیلی، ہاؤسا، ملیالم، تمل اور کردی زبانوں میں بھی تحریر کی گئی ہیں۔

مضامین:

اب تک 579تحقیقی مضامین صرف غدیر کے موضوع پر تحریر ہوئے ہیں، جو مختلف سائنسی جرائد، مجلّات، اخبارات اور علمی مجموعوں میں شائع ہوئے ہیں۔ اس کے علاوہ غدیر پر چھوٹے رسالے اور بروشرز بھی مختلف مواقع پر خصوصاً عید غدیر کے موقع پر شائع کیے گئے ہیں۔

دائرۃالمعارف الغدیر

اب تک تین بنیادی حقیقتیں سامنے آ چکی ہیں:

عمومی سطح پر دائرۃ المعارف نویسی کی اہمیت۔

غدیر کی شیعہ فکر میں گہری معنویت۔

اسلامی ثقافت میں غدیر کی ادبی اور علمی تاریخ۔

ان حقائق کو مدنظر رکھتے ہوئے، اہل علم اور محققین کی محنت کا فطری نتیجہ یہ ہے کہ غدیر پر ایک جامع اور مکمل علمی اثر تیار کیا جائے، جسے کہا جاتا ہے:

«دائرۃ المعارف الغدیر»

غدیر کی عظیم اور مقدس حیثیت کے پیش نظر، آج یہ علمی طور پر اتنے بالغ مرحلے تک پہنچ چکا ہے کہ چودہ صدیوں میں علماء اور خادمین غدیر کی تمام محنتیں ایک دائرۃ المعارف کی شکل میں محفوظ کی جا سکیں۔ اور یہی عظیم کام اس موجودہ علمی اثر میں پایہ تکمیل تک پہنچا ہے۔

دائرۃالمعارف الغدیر کے مقاصد

»دائرۃ المعارف الغدیر«جیسا علمی مجموعہ تالیف کرنا غدیر کے موضوع پر سب سے آسان اور تیز ترین ذریعہ ہے، جس کے ذریعے کوئی بھی قاری، چاہے اس کا علمی معیار کچھ بھی ہو، آسانی سے اپنی مطلوبہ معلومات متعلقہ باب میں تلاش کر سکتا ہے۔

اس دائرۃ المعارف کے صفحات کو دیکھ کر قاری غدیر کے موضوع اور اس سے متعلق تمام ذیلی مباحث اور تجزیے کو جان سکتا ہے۔

دائرۃالمعارف کا عمومی خاکہ

اس علمی اثر کی تالیف کا طریقہ کار، اس کے فوائد اور علمی نتائج کئی سال کی تخصصی علمی تحقیق کے بعد مرتب کیے گئے۔ اس کا خلاصہ یوں بیان کیا جا سکتا ہے:

شیعہ، اسلامی، دینی اور غیر دینی دائرۃ المعارفوں کا مطالعہ اور تجزیہ تاکہ موجودہ دائرۃ المعارف کے لیے مناسب اسلوب منتخب کیا جا سکے۔

ماہرین اور تجربہ کار علماء کی رہنمائی حاصل کرنا، جو علمی کتابوں کی تالیف میں ماہر اور بین الاقوامی دائرۃ المعارفوں کے معیارات سے واقف ہیں۔

غدیر کے خاص مواد اور قارئین کی فکری ضروریات کو مدنظر رکھتے ہوئے، اس دائرۃ المعارف میں ایسا مخصوص اسلوب اختیار کیا گیا جو بعض سابقہ دائرۃ المعارفوں سے مختلف اور کئی لحاظ سے بہتر ہے۔

دائرۃالمعارف الغدیر کے مصادر

اس عظیم کام کی تکمیل کے لیے اسلامی منابع اور علمی آثار کو پہلی صدی ہجری سے لے کر آج تک مکمل طور پر چھان پھٹک کر دیکھا گیا۔ ہزاروں کتابیں بغور دیکھی گئیں، غدیر سے متعلق چھوٹی سے چھوٹی بات بھی الگ کر کے محفوظ کی گئی، اسے ثبت کیا گیا اور ترتیب دیا گیا تاکہ تکرار نہ ہو۔

دائرۃ المعارف کے مواد کو جمع کرنے کی تین اہم بنیادیں ہیں:

پہلی بنیاد: علامہ شیخ محمد باقر انصاری کی تالیفات

شیخ محمد باقر انصاری نے غدیر پر بیس سال سے زائد عرصے کی تحقیق کے دوران غدیر کے مختلف پہلوؤں پر قیمتی کتابیں تحریر کیں۔ ان کی تحریریں دائرۃ المعارف الغدیر کا بنیادی محور ہیں۔

دوسری بنیاد: علامہ میر حامدحسین ہندی کی تحقیقات

غدیر کے عظیم مدافع علامہ میر حامدحسین ہندی نے غدیر کی اسناد اور راویوں پر وسیع تحقیق کی اور انہیں اپنے مشہور کتاب «عبقات الأنوار»کی دس جلدوں میں محفوظ کیا۔ اس کتاب کا اختصار «خلاصہ عبقات الأنوار»کے نام سے تیار ہوا، جسے دائرۃ المعارف میں اسناد اور رجال کی تحقیقات کے حوالے سے استعمال کیا گیا۔

تیسری بنیاد: مؤلف دائرۃ المعارف کی تخصصی غدیر لائبریری

مؤلف دائرۃ المعارف الغدیر نے بیس سال کی مدت میں ایک تخصصی لائبریری قائم کی جس میں تقریباً 1500 آزاد کتابیں غدیر کے موضوع پر موجود ہیں۔ علاوہ ازیں، انہوں نے «غدیر آئینہ کتب میں»کے نام سے ایک علمی فہرست بھی تیار کی، جس میں دوسری سے پندرہویں صدی ہجری تک 2000سے زیادہ آزاد کتابیں غدیر پر لکھی ہوئی درج ہیں۔

ان متنوع منابع کے استعمال سے دائرۃ المعارف الغدیر کو غدیر کے موضوع پر سب سے وسیع علمی مجموعہ بنانے کا موقع ملا۔ حقیقت میں یہ کہا جا سکتا ہے کہ غدیر پر لکھنے والا ہر عالم براہِ راست یا بالواسطہ اس دائرۃ المعارف کی تالیف میں شریک ہے، کیونکہ یہ علمی مجموعہ صدیوں کی علمی محنت کا عکس ہے۔

یوں کہا جا سکتا ہے کہ یہ 20جلدوں پر مشتمل دائرۃ المعارف الغدیر دراصل وہ مجموعہ ہے جس میں پچھلے پندرہ صدیوں میں غدیر پر جو کچھ لکھا گیا ہے، سب موجود ہے۔ البتہ سابقہ کتابوں کے مضامین

کو یہاں ایک نئے اور منظم دائرۃ المعارف کے اسلوب میں پیش کیا گیا ہے۔

دائرۃالمعارف الغدیر کی تدوین

دائرۃ المعارف الغدیر میں غدیر سے متعلق تمام موضوعات کو پانچ بنیادی حصوں میں تقسیم کیا گیا ہے۔ ایک جامع نگاہ سے دیکھا جائے تو غدیر سے متعلق ہر موضوع انہی پانچ شعبوں میں سے کسی ایک میں اپنی جگہ پاتا ہے:

غدیر کے علمی مطالعے کے پانچ بڑے شعبے

پہلا شعبہ: غدیر کی تاریخ اور واقعہ

یہ شعبہ غدیر کے واقعے کی تفصیلی تاریخی روایات پر مشتمل ہے، جس میں شامل ہیں:

حجة الوداع سے قبل کے واقعات، مدینہ سے مکہ کا سفر، خود غدیر کا واقعہ، مدینہ واپسی تک اور پھر پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات۔

یہ شعبہ گیارہ ذیلی ابواب پر مشتمل ہے:

مقدمہ

حجة الوداع سے قبل مدینہ کے حالات

مدینہ سے مکہ کا سفر

مکہ اور حج کے دوران کے واقعات

مکہ میں

عرفات میں

منی میں

مکہ واپسی اور حج کے مناسک

مکہ سے غدیر تک کا سفر

غدیر کے تین دن کے واقعات

مقدمہ

خطبہ سے قبل کے واقعات

خطبہ کے دوران کے واقعات

خطبہ کے بعد کے واقعات، جیسے:

عمومی نکات

دستار بندی (تتویج) کی رسم

مبارک باد اور گواہی دینا

بیعت اور وفاداری کے اعلانات

غدیر کا تحریری دستاویز بنانا

حسان بن ثابت کی نظم

غدیر کے بعد کے منافقین

غدیر کے بعد شیطانی سرگرمیاں

حارث فہری اور آسمانی پتھر کا واقعہ

غدیر کے بعد مدینہ واپسی

پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت تک مدینہ کے حالات

پیغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله) کی شہادت کے بعد کے حالات

غدیر کی بلند داستان

غدیر کی جغرافیہ

غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ، ظہور اور قیامت تک

دوسرا شعبہ: حدیث اور خطبہ غدیر

حدیث غدیر

حدیث غدیر کی اسناد

اسناد کا منظم مطالعہ

اسناد کے بارے میں نوٹ

حدیث کے مصادر

مصادر کا منظم مطالعہ

مصادر کے بارے میں نوٹ

حدیث کے اعتقادی مفاہیم

مفاہیم کا منظم تجزیہ

حدیث کے متعلق شبہات کا جواب

«اَوْلى»، «وَلى»، «مَوْلى» اور «وِلایت» جیسے الفاظ پر نوٹ

حدیث غدیر کے بارے میں دیگر نوٹ

خطبہ غدیر

خطبہ کے اسناد اور مصادر

خطبہ کے اسناد کا منظم مطالعہ

خطبہ کے مصادر پر نوٹ

خطبہ کا مکمل عربی متن تحقیق کے ساتھ اور فارسی ترجمہ

خطبہ کی بلاغی ساخت

خطبہ کا بنیادی پیغام اور اس کا جوہر:

حدیث غدیر اور امامت کا عقیدہ

خطبہ پر شروح اور تبصرے

خطبہ کے بارے میں دیگر نوٹ

خطبہ میں شامل قرآنی آیات

مقدمہ

خطبہ میں مذکور مخصوص آیات کی فہرست

تیسرا شعبہ: غدیر کے اعتقادی ابعاد

غدیر، امامت اور الٰہی ولایت کا ثبوت

غدیر اور امامت

ولی الامر (صاحب حکومت)

حکومت اور قیادت

الٰہی تقرری

الٰہی آزمائشیں

امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف)

بارہ آئمہ (علیہم السلام)

غدیر پر اعتقادی تحقیقات

غدیر پر عمومی تحقیقی جائزے

غدیر کے موافق تجزیے

غدیر کے مخالف تجزیے

غدیر بطور الٰہی حجت

غدیر بطور الٰہی حجت پر عمومی نوٹ

خدا اور معصومین کے نزدیک غدیر بطور حجت

فرشتوں، صحابہ، خواتین، علماء اور یہاں تک کہ غدیر کو ماننے والے مخالفین پر غدیر بطور حجت

مفروضہ: اگر غدیر مکمل طور پر نافذ ہو جاتا تو کیا ہوتا؟

قرآن اور غدیر

قرآن کے تفسیری اور شماریاتی پہلو غدیر کے تعلق سے

قرآن کی نزولی مراحل اور غدیر سے اس کا ربط

قرآن میں غدیر کا تذکرہ

غدیر پر قرآنی تجزیاتی نقطہ نظر

قرآن میں غدیر کے موضوعاتی ابواب

قرآن اور غدیر پر مختلف مباحث

غدیر کے بارے میں نازل ہونے والی آیات

چوتھا شعبہ: غدیر کے ثقافتی ابعاد

غدیر کی ببلیوگرافی

غدیر کی ببلیوگرافی پر عمومی نوٹ

منتخب اہم کتب

مکمل فہرستیں

غدیر کا ادبی ورثہ

غدیر کے ادبی ورثے پر عمومی نوٹ

غدیر پر مختلف زبانوں میں شاعری:

عربی

فارسی

دیگر زبانیں

غدیر کا لغت نامہ

غدیر کی تبلیغ اور اشاعت

معصومین (علیہم السلام) کی روایات میں غدیر کی تبلیغ پر عمومی جائزہ

اللہ تعالیٰ اور ہر معصوم کی انفرادی کوششیں غدیر کی تبلیغ کے لیے

غدیر کے پھیلاؤ کے مختلف طریقے

غدیر کی تبلیغ کے اصول اور اس کی تائیدات

پانچواں شعبہ: غدیر کے عملی پہلو

غدیر سے متعلق عبادات اور اعمال

غدیر کی زیارت

غدیر کے مخصوص دعائیں

غدیر کی انفرادی اور اجتماعی نمازیں

انفرادی غدیر نمازیں

اجتماعی غدیر نمازیں

غدیر کے متعلق دیگر عملی عبادات

مسجد غدیر

غدیر کی خوشیاں اور تقریبات

غدیر کا تقویم (کیلنڈر)

دائرۃالمعارف کی تدوینی روش

دائرۃ المعارف الغدیر کی ادبی اور فنی تدوین چودہ بنیادی اصولوں پر مبنی ہے:

اصل عناوین کے علاوہ تین قسم کے فونٹس استعمال ہوئے ہیں:

مرکزی عناوین کے لیے موٹا فونٹ

ذیلی عناوین کے لیے الگ موٹا فونٹ

متن کے لیے سادہ فونٹ

پورے متن کو ایک ہی فونٹ میں رکھا گیا ہے تاکہ بصری حسن اور ہم آہنگی برقرار رہے۔

ہر باب یا ذیلی موضوع میں مضمون کو مکمل اور جامع طور پر پیش کیا گیا ہے۔ تاہم قاری کو مزید تفصیل کے لیے دوسرے مقالات کی طرف بھی رہنمائی کی گئی ہے۔

دائرۃ المعارف کے پانچویں جلد میں (پہلے شعبے میں "غدیر کی جغرافیہ" کے تحت) غدیر کے جغرافیائی مقامات کے نقشے اور تصویریں شامل کی گئی ہیں۔

ذاتی ہدیہ اور اخلاص

غدیر کی چودہ صدیوں کی تاریخ کے بعد، مصنف اللہ تعالیٰ کا شکریہ ادا کرتے ہیں کہ انہیں غدیر کی خدمت کی سعادت نصیب ہوئی۔ وہ یہ سعادت اپنے مرحوم والد حاج اسماعیل انصاری کی دعاؤں اور کوششوں کا نتیجہ سمجھتے ہیں، جو سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کے خادم اور تشویق کا نہ ختم ہونے والا سرچشمہ تھے۔

مصنف اپنے محترم بھائی حاج شیخ محمد باقر انصاری کا بھی خاص شکریہ ادا کرتے ہیں، جن کی بدولت انہیں علمی اور ادبی زندگی ملی۔

غدیر کی پندرہویں صدی میں مصنف یہ دائرۃ المعارف آنے والی نسلوں کے نام ہدیہ کرتے ہیں، جو غدیر کے نور اور عظمت کے دور میں پیدا ہوں گی۔ وہ دعا کرتے ہیں کہ غدیر کی مٹھاس ہمیشہ ان کی زندگیوں کو لبریز رکھے، اور وہ پچھلی نسلوں کی علمی محنت کی قدر کریں اور اس دائرۃ المعارف کے مختلف زبانوں میں ترجمے میں حصہ لیں۔

آخر میں مصنف یہ علمی کام سیدہ فاطمہ زہرا (سلام اللہ علیہا) کو جو غدیر کی پہلی مدافع اور اس کی راہ میں پہلی شہید ہیں، اور ان کے مظلوم شہید فرزند محسن (علیہ السلام) کے نام معنون کرتے ہیں۔ مصنف اپنے دل و جان سے سید الغدیر امام علی (علیہ السلام) کی بیعت کی تجدید کرتے ہیں اور غدیر سے وابستہ سب معصومین (علیہم السلام) کے سامنے سر تسلیم خم کرتے ہیں۔

مصنف دل کی گہرائیوں سے دعا کرتے ہیں کہ وہ دن جلد آئے جب وہ غدیر کے آخری وارث امام مہدی (عجل اللہ فرجہ الشریف) سے ملاقات

کریں، ان کے دست مبارک کو چومیں، ان کے قدموں میں سجدہ کریں اور ان کے دست مبارک کی لمس اپنے سر پر محسوس کریں۔

قم مقدسہ ، محمد انصاری زنجانی خوئینی

عید غدیر1446 ہجری قمری / 1404 ہجری شمسی / 2025 میلادی

شماره تماس نویسنده:

شماره تماس نویسنده: 9124524736 - 0098 - ايران ، قم

Phone no. : 0098 - 9124524736 - IRAN , QOM

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

فهرست جلد هفتم:

ادامه فصل دوم: حديث غدير و خطبه غدير، ادامه بخش اول: حديث غدير:

قسمت سوم: دلالت حديث غدير··· ج 7 و 8

اول: بحثى سلسله وار در دلالت حديث غدير··· 9 - 503

قسمت سوم : دلالت حديث غدير

اشاره

از جمله موضوعات غدير كه به طور مفصل و جامع مورد تحقيق و تأليف قرار گرفته و تحقيقات ارزشمندى ارائه شده، تحقيق در مورد دلالت حديث غدير بر امامت و خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام، به خصوص معناى كلمه «مولى» است.

علماى بزرگ بحث‌هاى كافى و وافى در اين دو زمينه نموده‌اند، كه به طور كامل و مفصل به آنها خواهيم پرداخت. البته شكى نيست كه مهم‌ترين بحث در حديث غدير معناى واژه «مولى» است.

بحث درباره معناى كلمه مولى از آنجا شروع شده كه اكثر راويانِ مخالفِ شيعه، فقط همين يك فقره از حديث را نقل كرده‌اند، و متكلمين آنها براى دفاع از خود همه قرائن و مطالب تاريخ را رها كرده‌اند و از همه خطبه كلمه «مولى» را انتخاب كرده‌اند و به بحث درباره معناى لغوى و عرفى آن پرداخته‌اند !

طبيعى است كه در مقابل آنان علماى شيعه هم بر سر همين موضوع بحث نموده و به آنان جواب لازم را داده‌اند و به طور ناخواسته همه جوانب سخن بر سر همين يك كلمه مرتكز شده است.

به عنوان مثال در كتاب «عوالم العلوم» بحث مفصلى درباره معناى مولى آورده، و در بخشى ديگر تعدادى از كتب تفسير عامه را ذكر كرده كه كلمه «مولى» را به معناى «اولى» دانسته‌اند.⁽¹⁾

پيش از آن هم فهرستى از راويان حديث و بزرگان از شعرا و اهل لغت كه معنى «أولى» را معناى اصلى كلمه مولى دانسته‌اند آورده است⁽²⁾، كه ذيلاً نام آنان ذكر مى‌شود:

محمد بن سائب كلبى (م 146 ق) ، سعيد بن اوس انصارى لغوى (م 215 ق) .

معمر بن مثنى نحوى (م 209 ق) ، ابوالحسن اخفش نحوى (م 215 ق) ، احمد بن يحيى ثعلب (م 291 ق) ، ابوالعباس مبرّد نحوى (م 286 ق) ، ابو اسحاق زجاج لغوى نحوى (م 311 ق) ، ابوبكر بن انبارى (م 328 ق) ، سجستانى عزيزى (م 330 ق) ، ابوالحسن رمانى (م 384 ق) ، ابونصر فارابى (م 393 ق) ، ابواسحاق ثعلبى (م 427 ق) ، ابوالحسن واحدى (م 468 ق) ، ابوالحجاج شمنترى (م 476 ق) ، قاضى زوزنى (م 486 ق) ، ابوزكريا شيبانى (م 502 ق) ، حسين فرّاء بغوى (م 510 ق) ، جاراللّه زمخشرى (م 538 ق) ، ابن‌جوزى بغدادى (م 597 ق) ، نظام‌الدين قمى (م 728 ق) ، سبط بن جوزى (م 654 ق) ، قاضى بيضاوى (م 685 ق) ، ابن‌سمين حلبى (م 756 ق) ، تاج‌الدين خجندى نحوى (م 700 ق) ، عبداللّه نسفى (م 710 ق) ، ابن‌صباغ مالكى (م 755 ق) ، واعظ كاشفى (م 910 ق) ، ابوالسعود مفسّر (م 982 ق) ، شهاب‌الدين خفاجى (م 1069 ق) ، ابن‌حجر عسقلانى، فخر رازى، ابن‌كثير دمشقى، ابن‌ادريس شافعى، جلال‌الدين سيوطى، بدرالدين عينى.

و اما در اين جلد، ابتدا تحقيقى مفصل و جامع در مورد دلالت حديث غدير از كتاب «عبقات الانوار» مرحوم مير حامد حسين، بخش حديث غدير آورده مى‌شود. در كتاب عبقات، در قالب پاسخ به شبهات دهلوى و فخر رازى و ديگران، بحث در

مورد دلالت حديث غدير و لفظ مولى و استفاده امامت و ولايت و اولوالامر و ... را از تمام جهات تمام كرده است. و لذا مطالب اين جلد سلسله وار و به هم متصل بوده، و روند بحث استدلالى و علمى در آن حفظ شده است.⁽¹⁾

و در چندين مورد معدود: بر ساحل غدير: ص 143 - 192. غديرشناسى (بيستونى) : ص 76 - 77. مدرسه سبز غدير (حيدرى‌فر) : ص 52 - 63 . آخرين سفر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (ياورى) : ص 144 - 146. پاسخ به دو شبهه پيرامون غدير (طبسى - امينى‌پور) : كلّ كتاب. راه سبز آسمان (بلتستانى - موسوى) : ص 45 - 58 . اسرار غدير: ص 104، 113. چهارده قرن با غدير: ص 127، 153 - 157.

در ادامه و در جلد بعد شبهات پراكنده‌اى كه در مورد حديث غدير و كلمه مولى مطرح شده بيان مى‌شود. و سپس به نكاتى در مورد «أولى» ، «ولىّ» ، «مولى» و «ولايت» اشاره مى‌شود.

اول: بحثى سلسله وار در دلالت حديث غدير

شبهه دهلوى در دلالت حديث غدير

اشاره

شبهه دهلوى در دلالت حديث غدير⁽¹⁾

در ابتدا لازم است كلام دهلوى در ردّ دلالت حديث غدير به طور كامل آورده شود و پاسخ اجمالى به آن داده شود، و سپس به طور مفصل، تك تك شبهات او پاسخ داده خواهد شد. اينك شبهه و ردّ تك تك مناقشات دهلوى و اشكال‌هاى او در پاسخ به دلالت اين حديث شريف را آغاز مى‌كنيم:

1 - سخن عبدالعزيز دهلوى

اشاره

دهلوى گفته است: همه احاديثى كه شيعيان براى اثبات مدّعايشان به آنها استدلال مى‌كنند دوازده حديث است. نخستينِ اين احاديث، حديث غدير است، كه آن را با هياهوى بسيار در كتاب‌هايشان آورده‌اند و نصّ قطعى بر مدّعايشان مى‌دانند. خلاصه اين حديث چنين است:

بُرَيدَة بن حُصَيب اَسلمى⁽²⁾روايت مى‌كند كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در بازگشت از حجّه‌الوَداع، آنگاه كه به غدير خم - جايى ميان مكه و مدينه - رسيد، مسلمانانى را كه همراهش بودند، گرد آورد و به ايشان فرمود: يا مَعشَرَ المُسلِمينَ، أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم:

اى گروه مسلمانان، آيا من از شما به خودتان سزاوارتر نيستم ؟ مسلمانان در پاسخ گفتند: چرا هستى. حضرت فرمود: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ. اللّهُمَّ وَالِ مَن وَالاهُ وَ عَادِ مَن عَاداهُ: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى كند دشمنى كن.

شيعيان مى‌گويند: «مَولى» به معناى «اَولى بالتصرّف» است، و اَولى به تصرّف بودن عين امامت است.

شبهه اول

نخستين غلط در اين استدلال اين است كه عربى‌دانان، همگى آمدن «مَولى» به معناى «اَولى» را انكار مى‌كنند. آنان مى‌گويند: صيغه «مَفْعَل» در هيچ مادّه‌اى از مواد به معناى «أفْعَل» نيامده است، چه رسد به اين مادّه. البته ابوزيد لغوى⁽¹⁾كاربرد مَولى را در معناى «اَولى» قبول كرده است. دليل وى سخن ابوعُبَيده⁽²⁾در تفسير «هِىَ مَولاكُم»⁽³⁾است كه در اين آيه «مَولاكُم» را «اَولى بِكُم» معنى كرده است. ولى جمهور عربى‌دانان اين سخن و اين تمسّك را خطا دانسته و گفته‌اند: اگر اين سخن درست باشد، رواست كه به جاى: فُلانٌ اَولى مِنكَ، گفته شود: فُلانٌ مَولى مِنكَ. و اين گفتارى است كه همگان در ناروايى و ناپسندى آن همداستان اند.

همچنين تفسير ابوعبيده به حاصل معناى آيه اشاره دارد؛ يعنى آتش جايگاه و بازگشتگاه و جايى است كه سزاى شما همان است، نه اينكه واژه مَولى به معناى «اَولى» باشد.

شبهه دوم

ديگر آنكه اگر پذيرفته شود كه مَولى به معناى «اَولى» است، به چه دليل لغوى صله‌اش (آنچه در پى آن مى‌آيد) «بالتصرّف» است ؟ چرا كه محتمل است مراد «اَولى بالمحبّة» و «اَولى بالتعظيم» باشد، و چه ضرورتى دارد كه در همه جا لفظ «اَولى» بر اولويّت به تصرّف حمل شود ؟ خدا مى‌فرمايد: «إنَّ اَولَى الناسِ بِإبراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَبىُّ وَ الَذينَ آمَنُوا»⁽¹⁾: «بى‌گمان نزديك‌ترين مردم به ابراهيم كسانى‌اند كه از او پيروى كردند و آنان اين پيامبر و مؤمنان‌اند» . روشن است كه پيروان ابراهيم اَولى به تصرّف در وى نبوده‌اند.

شبهه سوم

اشكال ديگر آنكه قرينه‌اى كه پس از عبارت «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» آمده، به روشنى نشان مى‌دهد كه مراد از ولايت در واژه «مَولى» يا «أوْلى» (هر كدام كه باشد) دوستى است. آن قرينه جمله «اللهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ» است. اگر مَولى به معناى متصرّف در امر مى‌بود يا آنكه مراد از اَولى «اولى به تصرّف» بود، قطعا مناسب بود كه گفته شود: بار خدايا، دوست بدار كسى را كه در تصرّف او باشد، و دشمن بدار كسى را كه در تصرّف او نباشد. بنا بر اين، بيان دوستى و دشمنى او دليل آشكارى است بر اينكه مقصود واجب گرداندن دوستى و تحذير از دشمنى او است، نه تصرّف و عدم تصرّف.

شبهه چهارم

همچنين، روشن است كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كوچك‌ترين واجبات، بلكه سنن و حتى آداب ايستادن و نشستن و خوردن و آشاميدن را به گونه‌اى رسانده كه همگان؛ چه حاضر و چه غايب، پس از آشنايى با زبان عرب، بى‌هيچ زحمتى معانى و مقصود او را از واژگان متوجه مى‌شوند.

در حقيقت، كمال بلاغت در همين و مقتضاى منصب ارشاد و راهنمايى نيز همين است. بنا بر اين، در چنين امر خطيرى بسنده كردن به چنين سخنى - كه قواعد زبان عربى هم آن را بر نمى‌تابد - كوتاهى در بيان و بلاغت، و حتى سهل‌انگارى در امر تبليغ و هدايت را در پى دارد. پناه بر خدا از اين سخن !

پس معلوم شد كه هدف آن حضرت رساندن همين معنى بوده، كه بى‌تكلّف از اين سخن دانسته مى‌شود؛ يعنى محبت على عليه‌السلام همچون محبت نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله واجب، و دشمنى با وى بسان دشمنى با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حرام است. مذهب اهل‌سنت و جماعت نيز همين است، و همين معنى با فهم اهل بيت عليهم‌السلام سازگار است.

شبهه پنجم

ابونُعَيم آورده است كه از حسن مثنّى - فرزند امام حسن عليه‌السلام و نوه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله -

پرسيدند: آيا حديث «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » نصّ بر خلافت على عليه‌السلام است ؟ وى پاسخ داد: اگر پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين سخن خلافت را اراده مى‌كرد، بى‌ترديد مقصود خود را براى آنان آشكارا مى‌فرمود، چرا كه وى فصيح‌ترين مردم بود. اگر چنين چيزى مى‌خواست، اينگونه مى‌فرمود: يا أيُّهَا الناسُ، هذا والى أمركُم وَ القائِمُ عَلَيكُم بَعدى. فَاسمَعُوا لَهُ وَ أطيعُوا: اى مردم، اين كاردار امر شماست و پس از من عهده‌دار امور شماست. پس سخنش را بشنويد و فرمانش را گردن نهيد.

سوگند به خدا، اگر خداوند بزرگ و بلند مرتبه و فرستاده‌اش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را براى اين كار و عهده‌دارىِ امور مسلمانان پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله برگزيده بودند، بى‌گمان وى خطاكارترين و بزه‌كارترين مردم بود، چرا كه او فرمان پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را در به اقدام به اين امر و بريدن عذر مردم رها كرد.

به او گفتند: آيا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نفرموده است: مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ: هر كس من مولاى او هستم على مولاى اوست ؟ فرمود: آگاه باش ! به خدا سوگند اگر رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اين سخن خلافت و فرمانروايى را اراده مى‌كرد، همانگونه كه در نماز و روزه به‌روشنى پيامش را رساند، آشكارا مى‌گفت: يا أيُّهَا الناسُ، إنَّ عَليّا والى

أمرِكُم مِن بَعدى وَ القائِمُ فِى الناسِ: اى مردم، بى‌گمان پس از من على كاردار امر شما و عهده‌دار امور مردم است.

شبهه ششم

همچنين در حديث دلالت صريحى است به جمع شدن دو ولايت در يك زمان، زيرا حديث به واژه «بَعدى» مقيّد نشده و سياق سخن نشان دهنده برابرىِ اين دو ولايت در جميع جهات و در همه زمان‌هاست.

همچنين روشن و هويداست كه امير عليه‌السلام نمى‌توانست در وقت حيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، در هر آنچه حضرتش شايستگى تصرّف در آن را داشت شريك ايشان شود. اين استوارترين دليل است كه مراد از سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله وجوب محبت است، چرا كه مانعى در وجوب دو محبت در يك زمان نيست. بلكه هر يك از اين دو محبت، ديگرى را در پى دارد.

شبهه هفتم

اما در اجتماع دو حق تصرّف موانع فراوانى هست. اگر سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را مقيّد به قيدى كنيم كه به امامت على عليه‌السلام در آينده دلالت كند نه در زمان حال (و زمان صدور حديث) . پس آفرين به اين سازگارى ! زيرا اهل‌سنت به حق تصرّف او در زمان امامتش قائل‌اند.

وجه تخصيص مرتضى عليه‌السلام به اين حديث⁽¹⁾آن است كه نبىّ اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از طريق وحى مى‌دانست كه در زمان امامت حضرت مرتضى عليه‌السلام شورش و گردنكشى و تبهكارى پيش خواهد آمد، و شمارى از مردم امامت او را بر نخواهند تابيد.

شبهه هشتم

طُرفه آنكه برخى از دانشمندان شيعه براى آنكه اثبات كنند مراد از مَولى «اَولى بالتصرّف» است، عبارت صدر حديث - يعنى: أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم ؟ - را دستاويز كرده‌اند. ولى اشكال به جاى خود باقى است، زيرا باز هم ايشان واژه «اَولى» را به «اَولى بالتصرّف» حمل كرده‌اند (هر گاه كه «اَولى» مى‌شنوند، مى‌پندارند كه مراد «اَولى بالتصرّف» است) .

چه دليلى وجود دارد كه در اين مورد «اَولى» به «أولى بالتصرّف» حمل شود ؟ بلكه در اينجا نيز مراد آن است: أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم فِى المَحَبَّةِ: آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان به دوست داشتن سزاوارتر نيستم ؟ بلكه «اَولى» در اينجا از ولايت به معناى محبت مشتقّ شده است.

پس معناى سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اين است: أ لَستُ أحَبَّ بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم: آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان دوست داشتنى‌تر نيستم ؟ تا ميان اجزاى سخن و جمله‌هاى آن هماهنگى و تناسب برقرار شود.

بنا بر اين، حاصل معناى اين خطبه چنين مى‌شود: اى مسلمانان، بر شما واجب است كه مرا از جان خود بيشتر دوست بداريد، و هر كس مرا دوست دارد على عليه‌السلام را دوست دارد. خدايا، هر كس او را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس دشمنش بدارد دشمن بدار. انسان خردمند بايد در اين سخن نيك بنگرد و چينش زيباى آن را در يابد.

شبهه نهم

همچنين، اين واژه در قرآن در جايى آمده است كه هرگز نمى‌تواند معنايش «أولى بالتصرّف» باشد: «النَّبىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم وَ أزواجُهُ أُمَّهاتُهُم وَ أُولُوا الأرحامِ بَعضُهُم أولى بِبَعضٍ فى كِتابِ اللّه‌ِ ... »⁽¹⁾: «پيامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر و نزديك‌تر است و همسرانش مادران ايشان‌اند و در كتاب خدا خويشاوندان برخى نسبت به برخى ديگر سزاوارترند ... » .

سياق اين كلام براى نفى نسبت پسرخوانده از پدرخوانده و بيان آن است كه نبايد زيد بن حارثه را زيد بن محمد خواند، چرا كه نسبت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به همه مسلمانان نسبت پدر مهربان و دلسوز به فرزندانش و بلكه بالاتر از اين است. همسران پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز مادران اهل اسلام‌اند، و خويشاوندان از غير خويشاوندان در انتساب سزاوارتر و نزديك‌ترند، هر چند كه دلسوزى و بزرگداشت آنان بيشتر باشد.

بنا بر اين، ملاكِ نسبت بر همان خويشاوندى و فاميلى است كه ميان پسرخوانده و پدر خوانده وجود ندارد، نه بر دلسوزى و بزرگداشت، و اين حكم كتاب خداست. اما معناى «أولى بالتصرّف» در اينجا ربطى به مقصود ندارد. امر در حديث غدير نيز چنين است و مراد از «أولى» در آيه با مراد از «أولى» در حديث يكى است.

شبهه دهم

اگر بپذيريم كه مراد از اَولى در صدر حديث «أولى بالتصرّف» باشد، بى‌گمان هيچ دليلى وجود ندارد كه مَولى را نيز بر «أولى بالتصرّف» حمل كنيم، چرا كه حديث تنها به آن سبب با اين عبارت آغاز شده تا هشدارى براى شنوندگان باشد، تا اين سخن را به جان بنيوشند و نيك در آن دقت كنند و وجوب اطاعت از اين امر ارشادى را دريابند. همانگونه كه پدر در مقام پند و اندرز به پسرش مى‌گويد: آيا من پدر تو نيستم ؟ و چون پسر به سخن پدر اقرار كند، پدر هر آنچه خواهد به او فرمان دهد تا پسر دستور پدر را به حكم پدرى و پسرى بپذيرد و گردن نهد.

پس سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در اين مقام (أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ ... ) نظير آن است كه آن حضرت بگويد: آيا من فرستاده خدا به سوى شما نيستم ؟ آيا من پيامبرتان نيستم ؟

بنا بر اين، يك واژه از حديث را گرفتن و آن را به تنهايى با آنچه در آغاز حديث آمده مرتبط ساختن از كمال بى‌خردى است، بلكه بايد به ارتباط تمام سخن با اين عبارت توجه كرد.

شبهه يازدهم

شگفت‌تر از اين آنكه گروهى از محققان شيعه بر عدم اراده محبت در حديث،

دليل آورده‌اند كه وجوب دوستى امير عليه‌السلام امرى است كه پيشتر آيه «وَ المُؤْمِنُونَ وَ المُؤمِناتُ بَعضُهُم أولِياءُ بَعضٍ»⁽¹⁾: «مردان و زنان مؤمن اولياى يكديگر اند به آن دلالت كرده و اثباتش كرده بود» .

لذا اگر حديث غدير نيز همين معنى را برساند، لغو خواهد بود. ولى نفهميده‌اند كه دلالت به دوستى شخصى ضمن فرمانى عامّ سخنى است، و واجب گرداندن دوستى او با دليلى خاصّ سخنى ديگر.

از همين رو است كه اگر انسانى به همه پيامبران و فرستادگان ايمان آورد، ولى جمله «محمد رسول اللّه» را بر زبان نياورد مسلمان به شمار نمى‌آيد.

پس مراد از حديث ايجاب دوستى على عليه‌السلام به طور خاص است، هر چند كه پيشتر آيه‌اى بر وجوب دوستى او به وصف عام و همراه با ديگر مؤمنان آمده باشد.

شبهه دوازدهم

همچنين چه قبحى در اين است كه مضمون آيه و حديث يكى باشد ؟ زيرا كار پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پافشارى بر مضامين آيات و يادآورى آنهاست. به ويژه آنگاه كه از سوى مكلّفان در عمل به واجبى از واجبات قرآن سستى ببيند.

خدا مى‌فرمايد: «وَ ذَكِّر فَإنَّ الذِكرى تَنفَعُ المُؤمِنينَ»⁽²⁾: «و يادآورى كن كه يادآورى مؤمنان را سود بخشد» . هيچ معنايى نيست كه آيه‌اى از قرآن بر آن دلالت كند، مگر آنكه آيات ديگر و احاديث نبى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله آن را تأكيد كرده، تا نعمت و حجّت تمام شده باشد.

بى‌گمان، هر كس در قرآن و احاديث بنگرد چنين سخنان پوچى نخواهد گفت. چرا كه بنا بر اين، سخن، تأكيدات و تقريرات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در باب روزه و نماز و زكات و تلاوت قرآن همه لغو خواهد شد، و نزد خود شيعه تنصيص مكرر به امامت امير عليه‌السلام و پافشارى بر آن لغو و باطل خواهد گشت. پناه بر خدا از اين سخن.

شبهه سيزدهم

فرجامين سخن آنكه، آنگونه كه تاريخ‌نگاران و سيره‌نويسان گفته‌اند، سبب ايراد اين خطبه به‌روشنى نشان مى‌دهد كه هدف پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دوستى امير عليه‌السلام بوده است. چرا كه گروهى از اصحاب مانند: بُرَيده اَسلمى و خالد بن وليد و ديگر نامداران - كه در يمن با امير عليه‌السلام بودند - پس از بازگشت از نزد او و در حضور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله، با شكايت‌هاى بى‌جا از وى شكوه‌گرى كردند.

وقتى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پراكنده شدن اين سخنان را در ميان مردم ديد و دانست كه اگر برخى از اينان را از اين سخنان باز دارد كار وى را بر شدّت علاقه او به امير عليه‌السلام حمل خواهند كرد و از كار خود باز نخواهند ايستاد، براى همگان خطبه‌اى خواند و سخنش را با آيتى از آيات قرآن آغاز كرد و فرمود: أ لَستُ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم ؟ مقصود آن حضرت اين بود كه هر چه من مى‌گويم برخاسته از دلسوزى و مهربانى به شماست و هدفم پشتيبانى از كسى يا ناشى از شدت علاقه به او نيست.

محمد بن اسحاق و ديگر سيره‌نويسان به تفصيل اين داستان را نقل كرده‌اند.⁽¹⁾

2 - پاسخ سخنان دهلوى

نخستين اشكال در سخن دهلوى اين است كه احاديث شريف نبوى را - كه به جانشينى و ولايت مطلق اميرمؤمنان عليه‌السلام دلالت مى‌كنند - در دوازده حديث منحصر كرده است. اين خود انكار حقيقتى آشكار است.

ما نمى‌دانيم كه آيا اين حصرى عقلى است يا استقرايى ؟ اما عقل، كه در مانند اين قضايا و مباحث راهى به حكم و داورى ندارد. و اما اگر اين حصر استقرايى است، واقعيت خلاف كلام دهلوى است، چرا كه نصوص وارد شده در اين موضوع چندين برابر عددى است كه دهلوى گفته است. اين حقيقت بر فرد آگاه و منصف روشن است.

اما احاديثى كه نشان‌دهنده برترى و افضليت سرورمان اميرالمؤمنين عليه‌السلام از ديگر صحابه است، فوق حدّ حصر و شمارش است. ما از دانشمندان شيعه و از مخالفانى كه از دروغ و خيانت پرهيز مى‌كنند، كسى را نيافته‌ايم كه به استقصاى اينگونه احاديث اقدام كند و بپردازد.

مرورى اجمالى به كتاب‌هاى آنان - كه در همه جا موجود است - به وضوح اين واقعيت را آشكار مى‌سازد. دانشمندان شيعه در بحث پيرامون اين موضوع و اثبات برترى اميرالمؤمنين عليه‌السلام به احاديث چندى بسنده كرده‌اند، كه آن احاديث اندكى از بسيار و دانه‌اى از خروار است.

با نگرش به اين حقيقتِ راستين است كه مى‌بينيم نصراللّه كابلى، با وجود تعصّب شديدش، به صراحت ادعا نكرده كه احاديث مورد استدلال در باب امامت در عدد خاصى منحصر است.

هر چند كه سخن او در اين باره به تصريح مى‌ماند؛ آنجا كه در كتاب «الصواقع»⁽¹⁾مى‌نويسد:

مطلب چهارم: در ابطال استدلال رافضه به اينكه امامِ پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام است، به احاديث اهل‌سنت كه شمارش دوازده حديث است. نخست: حديثى است كه بُرَيدة بن حُصَيب و ديگران روايت كرده‌اند ... .

ولى دهلوى از شدت امانتدارى‌اش ! اين احاديث را به تصريح در عددى كه ياد كرده منحصر كرده است. آرى، روش او در ديگر قضاياى روشن و مسائل آشكار چنين است.

افزون بر اين، در اين باره احاديثى هست كه شيعيان در اثبات مطلوبشان به آنها متمسّك مى‌شوند، و از حيث سند قوى‌تر، و در دلالت رساتر و روشن‌تر از احاديث دوازده‌گانه‌اى است كه دهلوى به پيروى از كابلى ياد كرده است. پس علاوه بر اينكه

ادعاى حصر اين احاديث در عدد ياد شده باطل است، ناديده گرفتن احاديث اقوى از حيث سند و دلالت - كه به امامت و خلافت عظمى دلالت مى‌كنند - جاى سؤال دارد.

اين آغاز ردّ گفتار دهلوى و ديگران، و بيان نادرستى سخنان آنان پيرامون حديث غدير است. و اما تفصيل مطلب و رسيدگى به جزئيات شبهات آنان در ادامه خواهد آمد.

سخنان بى‌اساس و شبهات دهلوى را اينگونه نيز مى‌توان پاسخ داد:

دهلوى مى‌نويسد: حديث غدير كه به طمطراق بسيار در كتاب‌هايشان مى‌آورند و آن را نصّ قطعى بر اين ادعا مى‌انگارند.

ما بزرگوارانه از اين سخن مى‌گذريم و تنها به اين كلام بسنده مى‌كنيم كه اماميه پس از اثبات تواتر و قطعيّت صدور حديث غدير، در وجه دلالت اين حديث شريف به سخنان پيشوايان عربيّت و تصريحات اركان زبان و ادب اعتماد مى‌كنند، و براى دلالت حديث به مدّعايشان، ادله استوار و آثار قطعى را شاهد مى‌آوردند. چنانچه همه اينها به تفصيل در آينده روشن خواهد گشت. به گونه‌اى كه زبان منكران بريده و شبهات شكّاكان ريشه‌كن گردد.

آيا تنها راوى حديث غدير بُرَيدَة بن حُصَيب اسلمى است ؟

دهلوى حديث غدير را تنها به بريدة بن حصيب اسلمى نسبت مى‌دهد و درباره آن مى‌نويسد: حاصلش آن است كه بريدة بن حصيب اسلمى روايت مى‌كند ... .

از آنچه پيشتر گذشت، دانسته شد كه بريدة بن حصيب اسلمى در روايت حديث غدير منفرد نيست، بلكه شمار بسيار و عده فراوانى از صحابه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله - كه تعدادشان از صد تن بيشتر است - آن را روايت كرده‌اند.

بنا بر اين، نسبت دادن نقل اين حديث تنها به بريده - چنانكه ظاهر عبارت دهلوى نشان مى‌دهد - بسيار غريب است !

همچنين، پيشتر دانسته شد كه اين حديث شريف با الفاظ ديگرى نيز نقل شده كه در بردارنده فوائد و مطالب مهمى است، كه در دلالت حديث و ثبوت مقصود نقش به سزايى دارند. از اين رو، اكتفا به الفاظ منقول از بريده نيز شگفت است !

«مولى» به معناى «أولى بالتصرف»

دهلوى مى‌نويسد: اماميه مى‌گويند: «مَولى» به معناى «أولى بالتصرّف» است و اولى بالتصرّف بودن عين امامت است.

بى‌گمان محققان اماميه در وجه دلالت حديث غدير بر امامت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بحث‌هاى طولانى و استدلال‌هاى مفصلى دارند. اى كاش دهلوى چگونگى استدلال به حديث غدير را از يكى از دانشمندان امامى نقل مى‌كرد، و سپس به گمان خود آن را پاسخ مى‌گفت و تنها به اين جمله كوتاه اكتفا نمى‌كرد !

دهلوى در ادامه مى‌نويسد: نخستين غلط در اين استدلال آن است كه همه اهل عربيّت آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را انكار كرده‌اند.

نخستين اشكال در اين سخن آن است كه دهلوى ادعا مى‌كند كه همه اهل عربيّت آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را انكار كرده‌اند ! ! اما اين دروغى بيش نيست؛ زيرا نه تنها همه اهل عربيّت اين مطلب را انكار نكرده‌اند، بلكه انكار يك تن از ايشان نيز ثابت نيست، تا چه رسد به انكار جميع آنان ! اما توضيح و تفصيل اين حقيقت:

آمدن «مَولى» به معناى «أولى»

اشاره

آمدن «مَولى» به معناى «أولى»⁽¹⁾

بى‌گمان، استعمال «مَولى» به معناى «أولى» در كتاب و سنّت و اشعار عرب شايع است، و بسيارى از پيشوايان لغت و ادب و تفسير به آن تصريح كرده‌اند. ما نام گروهى از آنان را مى‌آوريم، و سپس عين سخن ايشان را نقل مى‌كنيم تا حجّت تمام و زبان دشمنان ستيزه‌جو بسته شود:

گروه اول: كسانى كه به آمدن «مَولى» به معناى «أولى» تصريح كرده‌اند

اشاره

در اينجا نام شمارى از بزرگان اهل‌سنت، به خصوص اهل ادبيات كه به معناى «أولى» براى «مولى» تصريح كرده‌اند را مى‌آوريم⁽¹⁾

فَغَدَت كِلاَ الفَرجَينِ تَحسَبُ أنَّهُ *** مَولَى الَمخافَةِ خَلفُها وَ أمامُها

هر دو جانب گاو ماده؛ پشت سر و پيش رويش چنان گشت كه او آنها را به موضع ترسيدن سزاوارتر مى‌پنداشت.

5 . سعيد بن مَسعَده اخفش مُجاشِعى، ابوالحسن

6 . احمد بن يحيى بن سيّار، ابوعباس، ثعلب

8 . ابراهيم بن محمد زَجّاج، ابواسحاق

و اما تصريح تك تك اين افراد و نيز توثيق بزرگان در مورد ايشان:

1 - محمد بن سائب بن بشر كلبى، ابونضر (م 146 ق)

ابوحيّان محمد بن يوسف⁽¹⁾در «البحر المحيط» در تفسير آيه «قُل لَن يُصيبَنا إلاّ ما كَتَبَ اللّه‌ُ لَنا هُوَ مَولانا وَ عَلَى اللّه‌ِ فَليَتَوَكَّلِ المُؤمِنُونَ»⁽²⁾گفته كه «هُوَ مَولانا» يعنى ناصر و حافظ ماست. ولى كلبى مى‌گويد: اين آيه يعنى در مرگ و زندگى نسبت به ما از خود ما سزاوارتر است. همچنين در معناى اين آيه گفته شده است: خداوندگار و سرور ماست، و از همين رو هر گونه كه بخواهد در امور ما تصرّف مى‌كند.

بنا بر اين، واجب است كه نسبت به آنچه از سوى او صادر مى‌شود خشنود بود. و خود فرموده است: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه‌َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم»⁽³⁾: «اين بدان سبب است كه خدا مولاى مؤمنان است و كافران مولايى ندارند» . پس او مولاى ما و متولّى امور ماست و ما نيز او را ولىّ خود مى‌دانيم.⁽⁴⁾همچنين در ادامه خواهد آمد كه قمولى نيز تفسير «مَولى» به «أولى» را از كلبى نقل كرده است.

حافظ ابن‌عدى و ذهبى و ابواسحاق احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى و ابن‌جَزله و قاضى ابوعبداللّه محمد بن على عامرى و ابن‌قُتَيبه و بَغَوى و صدّيق حسن قَنّوجى

و على بن محمد بَزدَوى و علاءالدين عبدالعزيز بن احمد بخارى⁽¹⁾: او را بسيار توثيق كرده و به خصوص در تفسير بسيار ستوده‌اند.

او از ابوصالح روايت كرده، و شعبه، ثورى، ابن‌عُيَينه، حمّاد بن سَلَمة، هشيم، ابوسعيد احمد بن محمد شريحى و محمد بن اسحاق و راويان ثقه از كلبى حديث نقل كرده و او را در تفسير ستوده و از وى دفاع كرده‌اند. ابواسحاق ابراهيم بن محمد اسفراينى نيز تفسير او را تعريف كرده است.

2 - يحيى بن زياد بن عبداللّه بن منظور اسلمى ديلمى كوفى، فرّاء (م 207 ق)

فخر رازى در تفسيرش در تفسير آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم وَ بِئسَ المَصيرُ»⁽²⁾، به نظر كلبى و زجّاج و ابوزكريا فرّاء و ابوعُبَيده اشاره كرده كه «مَولاكُم» به معنى «أولى بِكُم» است.⁽³⁾ابن‌خَلِّكان و يافعى و ذهبى و ابن‌وردى⁽⁴⁾: او را توثيق كرده و در ادبيات ستوده و كتبش را تعريف كرده‌اند.

وى نحو را از ابوالحسن كِسائى آموخته و خود از اصحاب او بوده است. همچنين در فقه و نجوم و طب و تاريخ عرب و اشعار متبحر بوده است. ابوالعباس ثعلب و سَلَمة بن عاصم او را در ادبيات ستوده‌اند.

خطيب بغدادى در تاريخ بغداد وى را در قرائت و علوم قرآن و فقه ستوده و گفته كه عمر بن بكير يكى از اصحاب فرّاء است.

3 - سعيد بن اوس انصارى لغوى، ابوزيد (ت 120 - م 207 يا 210 يا 211 ق)

دهلوى در «تحفه اثناعشريه» گفته كه همه اهل عربيّت انكار كرده‌اند كه «مَولى» به معنى «أولى» آمده باشد ... ، الا ابوزيد لغوى كه اين معنى را تجويز نموده، و مستمسك ابوزيد قول ابوعُبَيده است در تفسير «هِىَ مَولاكُم» است كه به معناى «أولى بِكُم» مى‌داند. شرح حال ابوزيد لغوى در ادامه كتاب خواهد آمد.

4 - مَعمَر بن مثنّى تَيمى بصرى، ابوعُبَيده (م 209 يا 210 يا 211 ق)

فخر رازى در «نِهاية العقول» و نيز در تفسيرش و ابن‌جوزى در «زاد المسير» و دهلوى و اسلمى در «الترجمة العبقريّة» ، همگى تصريح كرده‌اند كه مَعمَر بن مثنّى «مَولى» را به معنى «أولى» مى‌داند. ذهبى و ابن‌اثير و سيوطى⁽¹⁾: او را توثيق كرده و در علم لغت و ادبيات و تاريخ و حديث و قرائت و نيز تصانيف او و به خصوص كتاب او در فنّ غريب الحديث را بسيار ستوده‌اند.

وى از هشام بن عُروه و ابوعمرو بن شَيبه و ابوعمر بن علا روايت كرده است، و ابوعثمان مازِنى و ابوعيناء و عده‌اى ديگر از وى روايت كرده‌اند. جاحظ، ابن‌مبارك و ابوالطيب لغوى علم او را ستوده‌اند. همگان لغت و نحو و شعر را از او فرا گرفته و قرائت را از او روايت كرده‌اند. ابوحاتم از ابوزيد: سيبويه لغت را از ابوعبيده فرا گرفته است.

5 - سعيد بن مسعدة مُجاشِعى بلخى نحوى، اخفش اوسط (م 215 يا 221 ق)

فخر رازى در «نِهاية العقول» مى‌نويسد: ابوعُبَيده در معناى آيه «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم»⁽²⁾گفته است: يعنى «أولى بِكُم» . اين مطلب را ابوالحسن اخفش و زجّاج و على بن عيسى نيز آورده و به بيت لبيد استشهاد كرده‌اند.⁽³⁾ابن خَلِّكان و يافعى

و سيوطى⁽¹⁾: او از نحويان بصره و از پيشوايان عربيت بوده، و نحو را از سيبويه فرا گرفته است. مُبَرَّد نيز همين را گفته و او را داناترين مردم به كلام و چيره‌دست‌ترين در مناظره مى‌داند.

6 - احمد بن يحيى شيبانى بغدادى، ابوالعباس ثعلب (ت 200 - م 291 ق)

حسين بن احمد زوزنى در شرح معلّقات سبع شعر لبيد را آورده و مى‌نويسد: «فرج» موضع ترس و كنايه است از آنچه ميان دست و پاى جنبندگان است. پس آنچه ميان دو دست و نيز ميان دو پاست «فرج» مى‌باشد. جمع فرج «فروج» است. ثعلب گويد: بى‌گمان «مَولى» در اين بيت به معنى «أولى بِالشَى‌ء» است. مانند آيه «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم»⁽²⁾، يعنى آن به شما سزاوارتر است.⁽³⁾

شرح حال ابوالعباس با ستايش و بزرگداشت كامل در مصادر معتبر اهل‌سنت آمده⁽⁴⁾، كه پيشتر نيز به آن اشاره شد. به عنوان نمونه: ذهبى⁽⁵⁾: او را توثيق كرده و در حديث و لغت و زبان عربى بسيار ستوده است. وى از قواريرى صدهزار حديث شنيد، و نفطويه، محمد بن عباس يزيدى، على اخفش، محمد بن اعرابى، احمد بن كامل، ابوعمر زاهد، محمد بن مقسم و ديگران از او روايت كرده‌اند. خطيب و مُبَرَّد او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند.

7 - محمد بن يزيد مُبَرَّد، ابوالعباس

سيد مرتضى علم‌الهدى در «الشافى» مى‌نويسد: ابوالعباس مُبَرَّد در كتابش پيرامون صفات خداى تعالى گفته است: «ولىّ» يعنى كسى كه «أولى» و «احقّ» است، و «مولى»

نيز مانند آن است.⁽¹⁾شرح حال مُبَرَّد با ستايش و بزرگداشت كامل در بسيارى از كتاب‌هاى تاريخ و ادب آمده⁽²⁾، كه پيشتر نيز به آن اشاره شد. جلال‌الدين سيوطى⁽³⁾: او را توثيق كرده و فصيح، بليغ، زبان‌آور، تاريخ‌دان، علامه و صاحب نوادر و ظرافت معرفى كرده است.

8 - ابراهيم بن سرى بن سهلِ بصرى نحوى زجّاج، ابواسحاق (م 311 ق)

چنانچه پيشتر گذشت، فخر رازى در «نهاية العقول» تصريح كرده كه ابواسحاق زجّاج «مَولى» را به معنى «أولى» دانسته است. سمعانى و نَوَوى و ابن‌خَلِّكان و يافعى⁽⁴⁾: او را توثيق كرده و در علم ادبيات ستوده‌اند.

وى صاحب كتاب «معانى القرآن» است. خطيب در «تاريخ بغداد» او را توثيق كرده و در ادبيات ستوده است. على بن عبداللّه بن مغيره و ديگران از او روايت كرده‌اند.

9 - محمد بن قاسم بن محمد انبارى، ابوبكر، ابن‌انبارى (ت 271 - م 328 ق)

سيد مرتضى كلام محمد بن قاسم بن محمد بن بشّار بن حسن بن بيان بن سَماعة بن فَروة بن قَطَن بن دِعامه انبارى نحوى (ابوبكر، ابن‌انبارى) در كتابش درباره قرآن معروف به «المشكل» را آورده كه «مَولى» در لغت هشت قسم است. چهارمين قسم را به معناى أولى بالشى‌ء و صاحب اختيار بيان كرده است. براى اين معنى آيه «هِىَ مَولاكُم» و شعر لبيد را شاهد آورده است.⁽⁵⁾

سمعانى و ابن‌اثير و ابن‌خَلِّكان و ذهبى و صفدى و ابن‌جَزَرى و سيوطى⁽¹⁾: او را توثيق كرده و در به خصوص در ادبيات بسيار ستوده‌اند.

وى صاحب تصانيف در علم قرآن و غريب الحديث است. ابوالحسن دارقطنى، ابوعمر بن حَيّويه خزّاز، ابوالحسين بن بوّاب و طبقه ايشان از او روايت كرده‌اند. خطيب، ابوعلى قالى، حمزة بن محمد بن ماهر، دانى، ابوعلى تَنوخى، محمد بن جعفر تميمى و زبيدى او را توثيق كرده و در علم ادبيات بسيار ستوده و از پيشوايان مى‌دانند. وى شاگرد ثعلب بوده است.

10 - محمد بن عزيز عزيزى (عُزَيرى) سِجِستانى، ابوبكر (م 303 ق)

محمد بن عزيز سِجِستانى در «نُزهَة القلوب» - كتابى كه در تفسير غرايب قرآن تأليف كرده - مى‌نويسد: «مَولانا» يعنى وَليُّنا، و مولى بر هشت وجه است: مُعتِق، مُعتَق، ولى، اَولى بالشى‌ء، پسرعمو، داماد، پناه دهنده و هم پيمان.⁽²⁾سيوطى و سمعانى⁽³⁾: او را توثيق كرده و بسيار ستوده‌اند.

دارقطنى، ابن‌ماكولا و بعضى ديگر نام او را «عزيزى» و بعضى «عزيرى» ثبت كرده‌اند. وى شاگرد ابوبكر انبارى بود. ابن‌سحنون، ابوعبداللّه عبيداللّه بن محمد بن محمد بن حمدان معروف به ابن‌بَطّه عُكبَرى، ابوعمرو عثمان بن احمد بن سمعان وزّان، ابواحمد عبداللّه بن حَسنون مقرى و ديگران از او روايت كرده‌اند. ابن‌نجّار او را ستوده است.

11 - على بن عيسى بن على بن عبداللّه رُمّانى، ابوالحسن (م 384 ق)

چنانچه در نام اخفش گذشت، به تصريح فخر رازى على بن عيسى رُمّانى نيز «مَولى» را به «أولى» تفسير كرده است. سمعانى و ابن‌خَلِّكان و ذهبى و سيوطى⁽¹⁾: او را توثيق كرده و به خصوص در ادبيات و كلام و فقه و علوم قرآن ستوده‌اند، و اينكه نزديك به صد كتاب نوشته است.

وى از ابوبكر بن دُرَيد و ابوبكر سراج و ديگران روايت كرده، و ابوالقاسم تَنوخى و ابومحمد جوهرى از او روايت كرده‌اند. او شاگرد ابن‌دريد و ابوبكر ابن‌سراج بوده است. ابوحيّان توحيدى علم او را ستوده است.

12 - اسماعيل بن حمّاد جوهرى فارابى، ابونصر

ابونصر جوهرى در خطبه‌اش كتابش «صحاح اللغة» تصريح كرده مطالبى را در آن آورده كه نزد او از لغت عربى صحيح به شمار مى‌رفته است. وى شعر لبيد را آورده و گفته كه مراد وى از «مَولَى المَخافَةِ» موضعى است كه ترس در آن اولى است. ابومنصور ثعالبى و ذهبى و سيوطى⁽²⁾: او را به شدت توثيق كرده و از پيشوايان علم لغت مى‌دانند.

ياقوت حَمَوى وى را در ادب و لغت پيشوا و در كلام و اصول متبحّر معرفى كرده است. جوهرى در كتاب صحاح، تنها به نقل آنچه در معانى لغات صحيح است ملتزم شده، و از اين رو «الصحاح» در ميان كتاب‌هاى لغت همچون صحيح بخارى در ميان كتب حديث است.

13 - احمد بن محمد بن ابراهيم ثعلبى، ابواسحاق

ابواسحاق ثعلبى در تفسيرش، ذيل آيه «أنتَ مَولانا»⁽³⁾و در معناى «مَولانا»

مى‌نويسد: يار ما، حافظ ما، ولىّ ما و أولى بِنا: سزاوارتر به ما.⁽¹⁾ثعلبى ذيل آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم» همچنين در معناى مَولاكُم نوشته است: همراه شما و آنچه به شما سزاوارتر است و شايسته است كه مسكن شما باشد. سپس شعر لبيد را به عنوان شاهد آورده است.

14 - على بن احمد واحدى، ابوالحسن

ابوالحسن واحدى در «التفسير الوسيط» ذيل آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾مى‌نويسد: يعنى به سبب گناهانى كه از پيش فرستاده‌ايد آتش به شما سزاوارتر است. اين همان است كه به امر شما مى‌پردازد، چرا كه كار شما را به او سپرده‌اند. از اين رو او به شما از هر چيزى سزاوارتر است.⁽³⁾

15 - يوسف بن سليمان اعلم شَنتَمَرى، ابوالحجّاج (م 476 ق)

اعلم شنتمرى در شرح ابيات «الكتاب» سيبويه - كه آن را در سال 456 بر المعتضد باللّه ابوعمرو عباد بن محمد بن عباد املا كرده - در شرح بيت لبيد مى‌نويسد: شاهد در اين بيت، رفع «خَلفُها» و «أمامُها» توسّعا و مجازا است؛ مستعمل در اين دو ظرف است و رفعشان به اين سبب است كه بدل از «كِلا» هستند.

بنا بر اين، تقدير بيت چنين است: فَغَدَت خَلفُها وَ أمامُها تَحسَبُهُما مَولَى المَخافَةِ. «كِلا» به سبب ابتدا در موضع رفع است و «تَحسَبُ» و ما بعد آن در موضع خبر. ضمير «هاء» در «أنَّهُ» به «كِلا» باز مى‌گردد، زيرا «كِلا» اسم مفرد در معناى تثنيه بوده، و لذا ضمير مفرد برايش آمده است. «مَولَى المَخافَةِ» خبر است، چرا كه به معناى موضع و جايگاه ترس است.

اين برگرفته از سخن خداى عزوجل است كه فرمود: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾، يعنى جايگاهى كه به شما سزاوارتر است. لبيد در اين شعر گاو ماده‌اى را وصف نموده كه فرزندش را گم كرده يا احساس كرده كه شكارچى‌اى در كمين او است. از همين رو ترسان است و مى‌پندارد هر راهى كه در پيش روى او است؛ از پشت سر و پيش رو كمين‌گاه شكارچى است و آن شكارچى از آنجا درصدد شكار او است. «الفَرج» در اينجا موضع ترس و به معناى درّه فراخ است. و آن را تثنيه آورده، زيرا مراد او آن چيزى است كه او از پشت و از پس از آن مى‌ترسد. ابن‌خَلّكان⁽²⁾: وى را در علم ادبيات بسيار ستوده‌اند.

16 - حسين بن احمد زوزنى، ابوعبداللّه قاضى (م 486 ق)

زوزنى در شرح معلّقات، در شرح بيت مذكور از لبيد مى‌نويسد: ثعلب گفته است: مولى در اين بيت به معناى «أولى بالشى‌ء» است، مانند آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽³⁾، يعنى آن به شما سزاوارتر است. شاعر مى‌گويد: گاو ماده برفت، در حالى كه مى‌پنداشت هر دو فرجش مولاى ترس است؛ يعنى مكان ترس. يا مى‌پنداشت كه هر فرجى از دو فرجش به ترسيدن سزاوارتر است.⁽⁴⁾

سيوطى⁽⁵⁾: عبدالغافر گفته كه زوزنى در نحو و لغت و ادبيات عرب پيشواى عصر خود بود.

17 - يحيى بن على شيبانى تبريزى، ابوزكريا خطيب (م 502 ق)

يحيى بن على بن محمد بن حسن بن بسطام شيبانى تبريزى، پسر خطيب تبريزى

(م 502 ق)، معروف به ابوزكريا خطيب در «شرح ديوان الحماسة» ذيل بيت زير مى‌نويسد:

أ لَهفى بِقُرى سَحبل حينَ أحلَبَت [ أجلَبَت *** ]عَلَينا الوَلايا وَ العَدُوُّ المُباسِل

مولى بر هشت وجه است: بنده و آقا و پسرعمو و داماد و پناه دهنده و هم پيمان و ولىّ و أولى بالشى‌ء.⁽¹⁾سمعانى و ذهبى⁽²⁾: او را از پيشوايان لغت و ادبيات مى‌دانند. وى شاگرد ابوالعلاء احمد بن عبداللّه بن سليمان معرّى و ديگر شاميان بود. در صور از سليم بن ايّوب سماع كرد، و ابوبكر احمد بن على بن ثابت خطيب و ديگران از او حديث روايت كردند.

18 - حسين بن مسعود بن محمد بَغَوى، ابومحمد فرّاء (م 510 ق)

فرّاء بغوى در «معالم التنزيل» در تفسير آيه مباركه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽³⁾گفته است: به سبب گناهانى كه از پيش فرستاده‌ايد، آتش ملازم شما و به شما سزاوارتر است.⁽⁴⁾ابن‌خَلِّكان⁽⁵⁾: علم او را بسيار ستوده و وى را فقيه و محدّث و مفسّر معرفى كرده است. او فقه را از قاضى حسين بن محمد فرا گرفت.

19 - محمود بن عمر بن مجدالدين زَمخشرى خوارزمى (ت 467 - م 538 ق)

ابوالقاسم، جاراللّه زمخشرى در «اساس البلاغة» مى‌نويسد: «مولاى» يعنى آقاى من، بنده من. مولى بيّن الولاية: مولايى كه ولايتش آشكار است، به معنى يار و ياور است. و او كسى است كه به او سزاوارتر است (و هو أولى به) .⁽⁶⁾

همچنين زمخشرى در «الكشّاف» ذيل آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾مى‌گويد: گفته‌اند كه «هِىَ مَولاكُم» يعنى «هِىَ أولى بِكُم» ، و بيت لبيد را در اين باره شاهد آورده‌اند. حقيقت «مَولاكُم» يعنى «سزاوار و شايسته شما» است؛ يعنى جايى كه در آن به شما گفته مى‌شود: اين به شما سزاوارتر است. چنانكه گفته مى‌شود: مَئِنَّةٌ لِلكَرَمِ، يعنى جايى براى اين سخن گوينده كه: إنَّهُ لَكَريمٌ. همچنين ممكن است مَولاكُم به معنى يار شما باشد؛ يعنى جز آتش يارى نداريد.

و مراد از آن نفى يار به طور مطلق باشد، چنانكه مى‌گويند: قَد أُصيبَ فُلانٌ بِكَذا فَاستَنصَرَ الجَزَعَ: فلانى دچار فلان مصيبت شد و از زارى و ناشكيبايى يارى خواست.

نمونه ديگر اين آيه است: «يُغاثُوا بِماءٍ كَالمُهلِ»⁽²⁾: با آبى همچون مس گداخته به فريادشان رسند.

همچنين گفته‌اند: «هِىَ مَولاكُم» يعنى آتش به كار شما رسيدگى مى‌كند، همانگونه كه شما در دنيا كارگزار اعمال دوزخيان بوديد.⁽³⁾كفوى و ابن‌اثير و يافعى⁽⁴⁾: وى را پيشواى بلامنازع عصر خود در فقه، مناظره، كلام، حديث و تفسير و صاحب تصانيف بسيار مى‌دانند.

20 - عبدالرحمن بن على بغدادى حنبلى، ابوالفرج، ابن‌جوزى (م 597 ق)

عبدالرحمن بن على بن محمد بن على تَيمى بكرى بغدادى حنبلى، ابوالفرج، جمال‌الدين، ابن‌جوزى (م 597 ق) در «زاد المسير» در تفسير آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽⁵⁾مى‌نويسد: ابوعبيده گفته است: يعنى «أولى بِكُم» .⁽⁶⁾

ابن‌خَلِّكان و ذهبى و سيوطى⁽¹⁾: او را بسيار ستوده‌اند. وى واعظ، علامه و صاحب تصانيف بسيار پرآوازه در انواع علوم، از تفسير و حديث و فقه و زهد است.

21 - احمد بن حسن بن احمد درواجكى، ابونصر زاهد، فخر الاسلام

درواجكى در تفسيرش مشهور به تفسير زاهدى، ذيل آيه «بَلِ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽²⁾مى‌نويسد: يعنى خدا به فرمانبردارى سزاوارتر است.⁽³⁾عبدالقادر قرشى و چلپى⁽⁴⁾: قرشى او را ستوده است. وى استاد عقيلى بوده، و زاهد علائى در كتابش «ترغيب الصلاة» به تفسير زاهدى اعتماد كرده است.

22 - حسن بن محمد نيشابورى، نظام‌الدين

نظام‌الدين نيشابورى در تفسيرش ذيل آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽⁵⁾مى‌نويسد: گفته‌اند كه مراد اين است كه آتش به كار شما رسيدگى مى‌كند، همانگونه كه شما در دنيا كارگزار اعمال دوزخيان بوديد. همچنين گفته شده كه مراد آن است كه هِىَ أولى بِكُم: آن به شما سزاوارتر است.

جاراللّه زمخشرى گفته است: حقيقت «مَولاكُم» اين است كه «سزاوار و شايسته شما» است، يعنى جايى كه در آن به شما گفته مى‌شود: اين به شما سزاوارتر است. چنانكه گفته مى‌شود: مَئِنَّةٌ لِلكَرَمِ، يعنى جايى براى اين سخن گوينده كه: إنَّهُ لَكَريمٌ.⁽⁶⁾

نيشابورى ذيل آيه «وَ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽⁷⁾نيز مى‌نويسد: يعنى خدا متولّى امور شماست و كارهاى شما به دست او است. گفته شده كه مَولاكُم يعنى او به شما سزاوارتر است،

و «أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» يعنى خيرخواهى او براى شما سودمندتر است از خيرخواهى شما براى خودتان.⁽¹⁾

23 - محمد بن طلحه قرشى نصيبى، ابوسالم، ابن‌طلحه

ابن‌طلحه قرشى در «مطالب السئول» مى‌گويد: حديث غدير دربردارنده واژه «مَولى» است. اين واژه‌اى است كه در معانى متعدد به كار رفته و قرآن كريم آنها را آورده است.

مولى گاه به معناى «أولى» است. خداى تعالى درباره منافقان گفته است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾يعنى أولى بِكُم.⁽³⁾شرح حال ابن‌طلحه خواهد آمد.

24 - يوسف بن قِزُغلى، شمس‌الدين ابوالمظفر، سبط بن جوزى

سبط ابن‌جوزى در «تذكرة الخواص» در معانى «مَولى» مى‌نويسد: معناى دهم «أولى» است. خداى تعالى گفته است: «فَاليَومَ لا يُؤخَذُ مِنكُم فِديَةٌ وَ لا مِنَ الَذينَ كَفَرُوا مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽⁴⁾يعنى أولى بِكُم.⁽⁵⁾در ادامه شرح حال سبط بن جوزى خواهد آمد.

25 - عبداللّه بن عمر بَيضاوى، قاضى ناصرالدين (م 692 ق)

قاضى ناصرالدين بيضاوى در تفسيرش، ذيل «مَولاكُم»⁽⁶⁾مى‌نويسد: يعنى او به شما سزاوارتر است، مانند شعر لبيد. حقيقت آن مكانى است كه سزاوار شماست؛ يعنى جايى كه در آن به شما گفته مى‌شود: اين به شما سزاوارتر است.⁽⁷⁾يافعى و

سيالكوتى⁽¹⁾: او را بسيار ستوده و از تفسيرش تعريف كرده‌اند. در ادامه نيز شرح حال بيضاوى خواهد آمد.

26 - احمد بن يوسف بن عبدالدائم بن محمد حلبى مقرى نحوى، (م 756 ق)

شِهاب‌الدين ابن‌سمين حلبى در «الدرّ المصون» نوشته كه مَولى در «هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾مى‌تواند مصدر باشد؛ يعنى صاحب ولايت شما. همچنين مى‌تواند اسم مكان باشد؛ يعنى مكان ولايت شما. همچنين مى‌تواند به معناى أولى بِكُم: به شما سزاوارتر است باشد. چنانكه مى‌گويى: او مولاى او است.⁽³⁾

عسقلانى و ابوبكر تقى‌الدين ابن‌قاضى شُهبه و سيوطى و تاج‌الدين دهّان⁽⁴⁾: او را در تفسير و فقه و اصول و ادبيات و قرائات بسيار ستوده‌اند. وى با ابوحيّان ملازمت كرد و قرائات را از تقى صائغ آموخت. از يونس دبوسى و ديگران حديث شنيد. ابن‌حجر و اِسنَوى وى را ستوده‌اند.

27 - محمد بن ابى‌بكر رازى

محمد بن ابى‌بكر رازى در «غريب القرآن» مى‌نويسد: مولايى كه به معناى «أولى بالشى‌ء» است، مانند آيه «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم»⁽⁵⁾يعنى او به شما سزاوارتر است. «مَولى» در لغت بر هشت وجه است: معتق و پسرعمو و يار و پناه دهنده و حليف (هم‌قسم) يا عقيد (هم پيمان) و داماد و أولى بالشى‌ء.⁽⁶⁾

لازم به ذكر است كه محمد بن ابى‌بكر رازى در آغاز كتاب «غريب القرآن» مى‌گويد: ... جميع آنچه را در اين كتاب آوردم تنها از پيشوايانى نقل كردم كه همگان

در درايت و صحت روايت آنان همداستان‌اند ... . كاتب چَلَبى⁽¹⁾: نام محمد بن ابى‌بكر رازى را در شمار مصنفان غريب القرآن آورده است.

28 - احمد خُجَندى، جلال‌الدين

شهاب‌الدين احمد در «توضيح الدلائل» از جلال‌الدين خُجَندى نقل كرده كه مَولى بر چند معنى اطلاق مى‌شود، از جمله: يار، پناه دهنده و أولى. و مَولى در آيه «هىَ مَولاكُم»⁽²⁾يعنى أولى بِكُم.⁽³⁾شرح حال خجندى در ادامه خواهد آمد.

29 - عبداللّه بن احمد بن محمود نَسَفى، ابوالبركات حافظ‌الدين (م 701 يا 710 ق)

نَسَفى در تفسيرش «مدارك التنزيل» ذيل آيه مباركه «هِىَ مَولاكُم»⁽⁴⁾گفته كه يعنى هِىَ أولى بِكُم. حقيقت مَولاكُم در جايى است كه سزاوار شماست؛ يعنى جايى كه در آن به شما گفته مى‌شود: اين به شما سزاوارتر است.⁽⁵⁾قرشى و كفوى و چلپى⁽⁶⁾: او و تفسيرش را ستوده‌اند و در فقه و اصول و تفسير بسيار تعريف كرده‌اند.

30 - عمر بن عبدالرحمن فارسى قزوينى (م 745 ق)

عمر فارسى در «كشف الكشّاف» پس از شعر لبيد مى‌نويسد: شاعر گاو ماده وحشى‌اى را وصف مى‌كند كه از بيم نيزه زدن شكارچى، ترسان مى‌گريزد و نمى‌داند كه شكارچى پيش روى او است يا پشت سرش. شاعر مى‌گويد كه گاو ماده مى‌پنداشت سزاوارتر و شايسته‌تر است كه پشت سر و پيش رويش مكان ترس باشد.⁽⁷⁾

در «كشف الظنون» ضمن معرفى حواشى «الكشّاف» ، كتاب «كشف الكشّاف» عمر فارسى قزوينى را معرفى كرده است.⁽¹⁾

31 - نورالدين على، ابن‌صبّاغ مالكى

ابن‌صبّاغ مالكى در «الفصول المهمّة» نوشته كه علما گفته‌اند واژه «مَولى» براى معانى متعددى به كار رفته و قرآن آنها را آورده است. گاه به معناى «أولى» است. خداى تعالى درباره منافقان فرموده است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾يعنى آتش به شما سزاوارتر است.⁽³⁾شرح حال ابن‌صبّاغ در ادامه خواهد آمد.

32 - محمد بن احمد مَحَلّى (ت 791 - م 864 ق)

محمد بن احمد بن محمد بن ابراهيم بن احمد بن هاشم مَحَلّى، ابوعبداللّه جلال‌الدين اخبارى مَحَلّى در «تفسير جلالين» گفته است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽⁴⁾يعنى أولى بِكُم.⁽⁵⁾شمس‌الدين سخاوى و تاج‌الدين دهّان⁽⁶⁾: از او تعريف كرده و به خصوص در علوم قرآن و تفسير و نيز تفسير او را بسيار ستوده‌اند. همچنين كتاب «تفسير جلالين» - كه جلال‌الدين سيوطى و جلال‌الدين مَحَلّى در تأليف آن شريك يكديگرند - از تفاسير مشهور و معتبر است.

33 - حسين بن على كاشفى، واعظ (م حدود 900 ق)

واعظ كاشفى در تفسيرش «مواهب عليّة» - كه به تفسير حسينى مشهور است - در تفسير آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽⁷⁾مَولى را به «سزاوارتر است به شما» تفسير كرده

است.⁽¹⁾كتاب «تفسير حسينى» اثر واعظ كاشفى از تفاسير معتبر به شمار مى‌رود و دانشمندان به اين كتاب اعتماد كرده و مؤلف آن را ستوده‌اند، از جمله:

شيخ احمد بن ابى‌سعيد بن عبداللّه بن عبدالرزاق حنفى صالحى معروف به ملا جيوَن در تفسيرش معروف به «تفسير احمدى» ، مولوى تراب على در پايان كتابش «التدقيقات الراسخات فى شرح التحقيقات الشامخات الملقّب بسبيل النجاح فى تحصيل الفلاح» ، شيخ محبوب عالم در تفسيرش به نام «تفسير شاهى» و چلپى در «كشف الظنون» .⁽²⁾

34 - ابوالسعود بن محمد عمادى

ابوالسعود عمادى در «ارشاد العقل السليم الى مزايا القرآن الكريم» مى‌نويسد: «مَأواكُمُ النارُ»⁽³⁾يعنى هرگز از آن بيرون نرويد. «هِىَ مَولاكُم» يعنى به شما سزاوارتر است. حقيقت مَولاكُم در جايى است كه در آن به شما گفته مى‌شود: اين به شما سزاوارتر است. چنانچه گفته مى‌شود: مَئِنَّةٌ لِلكَرَمِ، يعنى جايى براى اين سخن گوينده كه: إنَّهُ لَكَريمٌ.

يا مراد از مَولاكُم اين است كه آنجا به زودى مكان شما خواهد بود. در اين صورت «مَولى» مشتقّ از «وَلى» به معناى نزديكى است. يا يعنى به زودى ياور شما خواهد بود.

از «وَلْى» به معناى نزديكى. يا اينكه مَولاكُم به معناى يار شماست؛ چنانچه گفته مى‌شود: تَحِيَّةُ بَينِهِم ضَربٌ وَجيعٌ: درود گفتن بين كسانى كه با هم مى‌جنگند ضربت دردآور است. يا يعنى آتش متولّى شماست و كار شما را به عهده خواهد گرفت. چنانچه شما عهده‌دار انجام موجبات آن بوديد.⁽⁴⁾

محمود بن سليمان كفوى⁽¹⁾: وى را متبحّر در معقول و منقول دانسته و به خصوص در تفسير بسيار ستوده است.

35 - سعيد چَلَبى (م 945 ق)

سعيد چَلَبى در حاشيه تفسير بَيضاوى مى‌گويد: شاعر در بيت: فَغَدَت كِلا الفَرجَينِ ... ، گاو ماده وحشى‌اى را وصف مى‌كند كه از صداى شكارچى گريخته و ترسان گشته و نمى‌داند كه شكارچى پيش روى او است يا پشت سرش. يعنى هر دو جانب او؛ پشت و رويش، چنان گشت كه او آن را به اينكه موضع ترس باشد سزاوارتر و شايسته‌تر مى‌پندارد.

و فرج به معناى ترس است؛ يعنى هر دو موضع آن كه فى الجمله از آن دو مى‌ترسد. يا به معناى آنچه ميان دست و پاى چارپايان است، زيرا آنچه ميان دست‌هاى چارپا و آنچه ميان پاهاى او است فرج است ... .

ضمير «هاء» در «أنّه» به «كِلا» باز مى‌گردد، زيرا «كِلا» لفظا مفرد است. اما «خَلفُها» و «أمامُها» يا بدل از «كِلا» هستند، يا خبر مبتداى محذوف‌اند؛ يعنى هُما خَلفُها وَ أمامُها: آن دو پشت او و پيش روى اويند. در الكشف چنين آمده است. اينكه گفته حقيقت مَولاكُم «مَحراكُم» است، مَحراكُم از «الحَرى» است. پس «مَولى» از «أولى» مشتقّ شده است، با حذف زوائد.⁽²⁾

36 - احمد بن محمد بن عمر خَفاجى مصرى حنفى، شِهاب‌الدين

شِهاب‌الدين خَفاجى در «عناية القاضى حاشيه تفسير بَيضاوى» ، در شرح سخنان بَيضاوى ذيل آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽³⁾مى‌گويد كه «هِىَ أولى بِكُم» يعنى سوختن به آتش از

نجات يافتن براى شما سزاوارتر است. سپس شعر لبيد عامرى را مثال زده كه شاهد در عبارت مَولى المَخافَةِ است، زيرا به معناى مكانى است كه به ترسيدن سزاوارتر و شايسته‌تر است. به تعبير ديگر حقيقت مَولاكُم در اينجا مَحراكُم است، يعنى مواردى كه آن به شما سزاوارتر و شايسته‌تر است. چنانچه در عربى مى‌گويند: هُوَ حَرىٌّ بِكَذا، يعنى برازنده‌تر و سزاوارتر و شايسته‌تر به آن است.

مراد اين نيست كه «مَولى» اسم مكان است از «أولى» به حذف زوائد، چنانچه برخى پنداشته‌اند. كَقَولِكَ: هُوَ مَئِنَّةُ الكَرَمِ، يعنى مَولاكُم اسم مكان است، اما نه مانند ديگر اسماء مكان، زيرا ديگر اسم مكان‌ها مكان حدوث فعل‌اند قطع نظر از اينكه فعل از چه كسى سر زده است، ولى اين اسم مكان محلّى است براى كسى كه كرم صفت او است و به ديگرى كرم كرده است.

بنا بر اين، در «مَولى» معناى «أولى» لحاظ شده، نه اينكه «مَولى» از «أولى» مشتق شده باشد. چنانچه «مَئِنَّة» از «إنّ» تحقيقيّه گرفته شده ولى مشتقّ از آن نيست، زيرا هيچ يك از نحويان قائل نيست كه اشتقاق از اسم تفضيل ممكن است.

همانگونه كه احدى قائل به اشتقاق از حرف نيست. و «مَئِنَّةُ الكَرَمِ» وصف كريم است به طريق كنايه رمزى، مانند اينكه مى‌گويند: الكَرَمُ بَينَ بُردَيهِ: كرم ميان دو بُرد او است. در شروح الكشّاف چنين آمده است.⁽¹⁾

محمدامين محبّى و عبدالعزيز دهلوى⁽²⁾: او و تأليفاتش را بسيار ستوده است. وى از اساتيد شاه ولى‌اللّه دهلوى (پدر عبدالعزيز دهلوى) است.

37 - سليمان جمل

شيخ سليمان جمل در حاشيه‌اش بر تفسير جلالين مى‌گويد: درست اين است كه «مَولاكُم در آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽³⁾مصدر باشد؛ يعنى ولايت شما يا همان صاحب ولايت

شما. يا اينكه اسم مكان باشد؛ يعنى مكان ولايت شما. همچنين به معناى أولى است، مانند اينكه گفته مى‌شود: هُوَ مَولاهُ، يعنى به او سزاوارتر است.

در تفسير ابوالسعود نيز در مورد «هِىَ مَولاكُم» معناى سزاوارتر آمده است. حقيقت مَولاكُم مكان شماست كه در آن به شما گفته مى‌شود. چنانچه گفته مى‌شود: مَئِنَّةٌ لِلكَرَمِ، به معنى إنَّهُ لَكَريمٌ. يا اينكه مراد از مَولاكُم اين است كه آنجا به زودى مكان شما خواهد بود. در اين صورت مَولى مشتقّ از «وَلىْ» به معناى نزديكى است. يا اينكه مَولاكُم به معناى يار شماست، چنانچه گفته مى‌شود: تَحيَّةُ بَينِهِم ضَربٌ وَجيعٌ: درود گفتن بين كسانى كه با هم مى‌جنگند ضربت دردآور است.

شِهاب‌الدين خفاجى نيز گفته «مَئِنَّةُ الكَرَمِ» يعنى مَولاكُم اسم مكان است. اما نه مانند ديگر اسماء مكان، زيرا ديگر اسم مكان‌ها مكان حدوث فعل‌اند و قطع نظر از اينكه فعل از چه كسى سر زده است. ولى اين اسم مكان محلّى است براى كسى كه كرم صفت او است و به ديگرى كرم كرده است.

بنا بر اين، در «مَولى» معناى أولى لحاظ شده، نه اينكه مَولى از أولى مشتق شده باشد. چنانچه «مَئِنَّة» از «إنّ» تحقيقيّه گرفته شده ولى مشتقّ از آن نيست. مراد ابوالسعود از اينكه مَولاكُم يعنى يار شما، اين است كه شما يارى جز آتش نداريد. چنانچه معنى بيت ««تَحِيَّةُ بَينِهِم ضَربٌ وَجيعٌ» اين است كه درودى بر آنان نيست مگر ضربت دردناك. و اين به عنوان ريشخند است و مراد نفى ياور و تحيّت است.⁽¹⁾

38 - جاراللّه اله‌آبادى

ملا جاراللّه اله‌آبادى در حاشيه‌اش بر تفسير بَيضاوى و در تفسير آيه پانزدهم سوره حديد، از آمدن «مَولى» به معناى «أولى» نوشته كه بَيضاوى مى‌گويد: حقيقت مَولاكُم مَحراكُم است و مَحراكُم از «حَرى» گرفته شده است. پس «مَولى» يعنى «حَرىّ» به معناى شايسته و سزاوار. «مَولى» مشتقّ از «أولى» است به حذف زوائد.⁽²⁾

39 - محب‌الدين افندى (م 1014 ق)

محب‌الدين افندى در «تنزيل الآيات فى شرح شواهد الكشّاف» در شرح بيت لبيد - كه زمخشرى در «الكشّاف» به آن استهشاد كرده - «مَولى» را به «أولى» تفسير كرده است.⁽¹⁾

40 - محمد بن اسماعيل بن صلاح يمانى صنعانى، امير

محمد امير يمانى در «الروضة النديّة» آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را ضمن بيان معانى «مَولى» ، از فقيه حميد نقل كرده و نوشته است: از معانى «مَولى» أولى است. خداى تعالى فرموده است: «هِىَ مَولاكُم» يعنى: سزاوارتر به شما و به عذاب شما.⁽²⁾در ادامه نيز شرح حال محمد بن اسماعيل امير خواهد آمد.

41 - عبدالرحيم بن عبدالكريم

عبدالرحيم بن عبدالكريم در «شرح معلّقات سبع» در شرح بيت لبيد عامرى گفته است: شاعر از «مَولى» أولى را اراده كرده است ... ، و معناى شعرش اين است: مقصود گاو ماده درباره دو فرجش - يعنى آنچه در پيش و پشت او است - اين است كه هر يك از آنها به ترسيدن سزاوارتر است.⁽³⁾

42 - رشيد نبى

رشيد نبى نيز در «شرح معلّقات سبع» در شرح بيت مذكور از لبيد «مَولى» را به «أولى» تفسير كرده است.⁽⁴⁾

43 - سيد مؤمن بن حسن شِبلَنجى

وى در «نور الابصار» در نقل معانى «مَولى» از علما، «أولى» را نيز آورده است.⁽⁵⁾

آيا ممكن است بگوييم دهلوى از اين سخنانى كه از بزرگان و نام‌آوران لغت و تفسير و حديث و ادب ذكر كرديم اطلاع نداشته است ؟ ! و آيا ممكن است وى به هيچ تفسيرى مراجعه نكرده باشد و بر سخنان مفسران آگاه نشده باشد ؟ ! حتى تفاسير متداولى مانند «الكشّاف» و «معالم التنزيل» و «تفسير جلالين» و «انوار التنزيل» !

گروه دوم: اعتراف دانشمندان علم كلام به آمدن مَولى به معناى أولى

اشاره

اضافه بر آنچه گذشت، بعضى از مشاهير متكلمان اهل‌سنت، در حالى كه به پيروى از فخر رازى تواتر حديث غدير و دلالتش را انكار مى‌كنند ! به شيوع استعمال «مَولى» در معناى «أولى بالتصرّف» اعتراف كرده‌اند. و اين دليل ديگرى است بر شدت تعصّب دهلوى كه اين جهت را نيز انكار كرده است ! اينك نصّ سخنان دو تن از آن دانشمندان:

1 - مسعود بن عمر بن عبداللّه تَفتازانى شافعى، سعدالدين (ت 712 - م 791 ق)

تفتازانى در «شرح مقاصد» مى‌نويسد: از واژه «مَولى» گاه معناى معتق و هم پيمان و پناه دهنده و پسرعمو و ياور و أولى بالتصرف اراده مى‌شود. خداى تعالى فرموده است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾يعنى أولى بِكُم. ابوعبيده معناى «أولى بِكُم» را براى مَولاكُم ذكر كرده است. همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: هر زنى كه بى‌اذن مولايش ازدواج كند ... ؛ يعنى بدون اذن كسى كه به او سزاوارتر (أولى بِها) است و مالك تدبير امر او است. مثال اين معنى در شعر بسيار است.

بارى، استعمال «مَولى» به معناى عهده‌دار و سرپرست و مالك امر و أولى بالتصرف در كلام عرب شايع و از بسيارى از پيشوايان لغت نقل شده است. مراد از اين سخن آن است كه «مَولى» اسم است براى اين معنى، نه اينكه مانند «أولى» صفت باشد تا اعتراض شود كه اين واژه صيغه افعل تفضيل نيست و همچون آن به كار نمى‌رود.⁽²⁾

سيوطى و كفوى⁽¹⁾: وى را در اصول اعتقاد و اصول فقه و به خصوص در علم ادبيات بسيار ستوده‌اند. ابن‌حجر گفته كه او شاگرد قطب‌الدين رازى و عضدالدين ايجى بوده است.

2 - على بن محمد قوشچى، علاءالدين (م 879 ق)

اشاره

قوشچى در «شرح تجريد» مى‌گويد: از واژه «مَولى» گاه معناى مُعتِق و مُعتَق و هم پيمان و پناه دهنده و پسرعمو و ياور و أولى بالتصرف اراده مى‌شود. خداى تعالى فرموده است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾يعنى أولى بِكُم. ابوعبيده معناى «أولى بِكُم» را براى مَولاكُم ذكر كرده است.

همچنين پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است: «هر زنى كه بى اذن مولايش ازدواج كند ... » ، يعنى بدون اذن كسى كه به او سزاوارتر - أولى بِها - است و مالك تدبير امر او است. مثال اين معنى در شعر بسيار است.⁽³⁾قوشچى از دانشمندان بزرگ اهل‌سنت است. چلپى در «كشف الظنون» در معرفى شروح تجريد كتاب او را معرفى كرده و وى را ستوده است.⁽⁴⁾

شبهه و پاسخ آن

در آخر شبهه‌اى كه مربوط به اين بخش است را مطرح كرده و پاسخ مى‌دهيم:

شبهه:

سخنان تفتازانى و قوشچى نقل قولى از شيعه در دلالت حديث غدير بر امامت و ولايت است، و به پذيرش معناى «أولى» براى «مَولى» از جانب اين دو نفر دلالت نمى‌كند.

و اما پاسخ اين شبهه:

اين دو در مقام پاسخ به استدلال اماميه به حديث غدير، از اين جهت سكوت كرده و به سند حديث غدير پرداخته‌اند. در ادامه، ذيل حديث: اللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ: خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى كند دشمنى كن، را قرينه اين دانسته‌اند كه مراد از «مَولى» ناصر و محبّ است.

اين نشان مى‌دهد كه تَفتازانى و قوشچى شيوع استعمال «مَولى» در معناى «أولى بالتصرف» را پذيرفته‌اند. پس اين سخن و اقرار اين دو نفر است و از جانب شيعه نيست. اين واقعيت با مراجعه به نصّ سخنان ايشان كاملاً واضح است.

عبدالوهاب قنّوجى از «المواقف» قاضى ايجى و شرح آن اثر شريف جرجانى نقل مى‌كند كه آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را انكار كرده‌اند. سپس در ردّ اينان اعتراف قوشچى شارح تجريد به آمدن مَولى به معناى أولى را نقل كرده است. ملخّص كلام عبدالوهاب قنّوجى ضمن گفتار او در مقام پاسخ به حديث غدير چنين است:

اين حديث صحيح نيست ... ، چرا كه على عليه‌السلام روز غدير نه همراه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بلكه در يمن بود. در ردّ اين كلام گفته‌اند كه غيبت على عليه‌السلام منافى صحت حديث نيست. ولى اين سخن درستى نيست، زيرا حديث اينگونه روايت شده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله على عليه‌السلام را فرا خواند و دستش را گرفت و چنين و چنان فرمود ... .

اضافه بر اين، هيچ كس نگفته كه مَفعَل به معناى أفعَل مى‌آيد، چرا كه گفته مى‌شود: «أولى مِن كَذا» نه «مَولى مِن كَذا» ، و همچنين «أولى الرَجُلَينِ وَ الرِجالِ» نه «مَولى الرجُلَينِ وَ الرِجالِ» . در «المواقف» و شرح آن چنين آمده است.

اما در اين كلام اشكالى هست كه شارح تجريد آن را ياد كرده و نوشته است: گاه از واژه «مَولى» أولى بالتصرّف اراده مى‌شود. خداى تعالى فرموده است: «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾يعنى أولى بِكُم.

ابوعبيده معناى أولى بِكُم را براى مَولاكُم ذكر كرده است. چنانچه در حديث پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است: «هر زنى كه بى اذن مولايش ازدواج كند ... » ، يعنى بدون اذن كسى كه به او سزاوارتر (أولى بِها) است و مالك تدبير امر او است. همچنين مثال اين معنى در شعر بسيار است.

در مجموع، استعمال «مَولى» به معناى عهده‌دار و سرپرست و مالك امر و أولى بالتصرّف در كلام عرب شايع و از بسيارى از پيشوايان لغت نقل شده است. البته مراد از اين سخن آن است كه «مَولى» اسم است براى اين معنى، نه اينكه مانند «أولى» صفت باشد تا اعتراض شود كه اين واژه صيغه افعل تفضيل نيست و همچون آن به كار نمى‌رود.

با اين همه، اگر پذيرفته شود كه مراد از «مَولى» أولى است، به چه دليل مراد از آن اولى به تصرّف و تدبير باشد ؟ بلكه رواست كه مراد از آن اولى در اختصاص و نزديكى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله باشد.

گروه سوم: ابوبكر و عمر از «مَولى» ، «أولى» فهميده‌اند

اشاره

دليل ديگر اينكه ابوبكر و عمر بالخصوص، در روز غدير از واژه «مَولى» معناى «أولى» را فهميده‌اند. در اين باره شبهه‌اى گفته شده، كه آن را همراه با جوابش بيان مى‌كنيم:

شبهه

نفر اول: ابن‌حجر مكى در وجوه پاسخ به استدلال به حديث غدير نوشته است:

وجه سوم: قبول كرديم كه «مَولى» به معناى «أولى» است، ولى نمى‌پذيريم كه مراد از آن اولى به امامت باشد، بلكه مراد اولى به پيروى از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نزديكى به او است. چنانكه در سخن خداى تعالى آمده است: «إنَّ أولَى الناسِ بِإبراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوه»⁽¹⁾: بى‌گمان نزديك‌ترين مردم به ابراهيم كسانى‌اند كه از او پيروى كردند.

نه دليل قطعى بر نفى اين احتمال هست و نه دليل ظاهر، بلكه واقع امر همين است، چرا كه اين همان معنايى است كه ابوبكر و عمر از آن فهميده‌اند - و اين دو تن تو را در فهم حديث كافى هستند - زيرا وقتى حديث را شنيدند به على عليه‌السلام گفتند: اى پسر ابوطالب، مولاى مردان و زنان مؤمن گشتى. اين خبر را دارقطنى نقل كرده است.

دارقطنى همچنين آورده است كه به عمر گفته شد: تو با على به گونه‌اى رفتار مى‌كنى كه با هيچ يك از اصحاب پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چنين رفتار نمى‌كنى ! عمر گفت: زيرا او مولاى من است.⁽¹⁾

نفر دوم: شيخ عبدالحق دهلوى در «اللّمعات فى شرح المشكاة» اين كلام را از ابن‌حجر مكّى نقل كرده و آن را پسنديده است.

نفر سوم: شهاب‌الدين احمد عجيلى گفته كه من اهل تولاّى امام على بن ابى‌طالب عليه‌السلام هستم، كه لقبش مرتضى است و در كردار و گفتار نيز پسنديده است. مراد از تولّى ولايت است، و مراد از آن (ولىّ) صديق و ناصر يا سزاوارتر به پيروى كردن و نزديكى است.

چنانكه در قرآن آمده است: «إنَّ أولَى الناسِ بِإبراهيمَ لَلَّذينَ اتَّبَعُوه»⁽²⁾: بى‌گمان نزديك‌ترين مردم به ابراهيم كسانى‌اند كه از او پيروى كردند. اين معنايى است كه عمر از حديث فهميده است، زيرا وقتى حديث را شنيد، گفت: گوارايت باد اى پسر ابوطالب كه اكنون ولىّ هر مرد و زن مؤمنى گشتى.⁽³⁾

پاسخ شبهه

اول. جالب اينجاست كه ابن‌حجر كلام خود را نقض كرده و آمدن مَولى به معناى «أولى» را به طور مطلق انكار كرده است ! با اينكه در وجه سوم تصريح نموده كه آمدن

«مَولى» به معنى «اولى به پيروى كردن از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و نزديكى به او» واقعيت است، زيرا ابوبكر و عمر همين معنى را از اين واژه دريافته‌اند. ولى در وجه دوم از وجوه ردّ بر تمسّك شيعه به حديث غدير مى‌نويسد:

وجه دوم: ما نمى‌پذيريم كه معناى «مَولى» آن باشد كه ايشان گفته‌اند، بلكه معناى «مَولى» ناصر است، چرا كه اين معنى بين معانى‌اى نظير معتِق (آزادكننده) و عتيق (آزادشده) و متصرّف در امر و ناصر و محبوب، مشترك و در همه آنها حقيقت است. پس تعيين يكى از معانى مشترك بدون دليل نادرست و غير قابل اعتناست.

تعميم آن نيز در همه مفاهيمش جايز نيست، زيرا اينكه «مَولى» مشترك لفظى باشد و اينكه به حسب تعدّد معانى وضع‌هاى متعدد داشته باشد مورد اختلاف است، و رأى جمهور اصوليان و علماى علم بيان و اقتضاى استعمالات لفظ مشترك از سوى فصحاء اين است كه لفظ مشترك همه معانى‌اش را در بر نمى‌گيرد.

اضافه بر اين، اگر قول ديگر را اخذ كنيم و به تعميم آن قائل شويم يا بنا را بر اين بگذاريم كه «مَولى» مشترك معنوى است؛ اينگونه كه داراى يك وضع براى قدر مشترك يعنى قرب معنوى از «وَلْى» است، در اين صورت لفظ «مَولى» مى‌تواند بر هر يك از معانى گذشته صدق كند. پس تعميمش به اينجا نمى‌انجامد، چرا كه نمى‌توان از واژه «مَولى» هر دو مفهوم معتق (آزادكننده) و عتيق (آزادشده) را اراده كرد. بنا بر اين، اراده يك معنى متعيّن مى‌شود.

ما و اماميه در صحت اراده معناى «حُبّ» (دوست داشتن) همداستانيم و على عليه‌السلام سيّد و حبيب ماست. حق آن است كه بودن «مَولى» به معناى «امام» در لغت و شرع معهود نيست: در شرع كه واضح است، و در لغت هم هيچ يك از بزرگان زبان عربى نگفته است كه مَفعَل به معناى اَفعَل مى‌آيد. و مَولاكُم در آيه «مَأواكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾يعنى مقرّ شما يا ياور شما، كه مبالغه در نفى نصرت و يارى است. چنانچه گويند: گرسنگى توشه كسى است كه توشه‌اى ندارد.

همچنين استعمال مانع از اين است كه مَفعَل به معناى اَفعَل باشد، چرا كه گفته مى‌شود: «هُوَ أولى مِن كَذا» نه «مَولى مِن كَذا» ، و «أولى الرَجُلَينِ وَ الرِجالِ» نه «مَولَى الرَجُلَينِ» . بنا بر اين، تنها با نظر به روايت آتى - يعنى من كنت وليّه ... - متصرّف در امور را يكى از معانى «مَولى» قرار داديم.

هدف از تنصيص بر موالات على عليه‌السلام اجتناب از دشمنى با او است، زيرا تنصيص بر اين مطلب سبب افزونى شرف او است. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخن خود را با «أ لَستُ أولى بِكُم مِن أنفُسِكُم» آغاز و آن را سه بار تكرار كرد، تا در جهت قبول كردن آنان تحريك بيشترى داشته باشد. دعايى كه در انتهاى سخن حضرت آمده نيز همين حكم را دارد.⁽¹⁾

مى‌بينيم كه ابن‌حجر چگونه اينجا و در وجه دوم بر نفى احتمال اراده «أولى» از «مَولى» به طور مطلق پافشارى مى‌كند، و سپس در وجه سوم ادّعا مى‌كند كه معناى واقعى «مَولى» در حديث «أولى به اتّباع و پيروى» است !

وى در اين باره به فهم ابوبكر و عمر استناد مى‌كند كه آن دو اين معنى را از حديث فهميده‌اند و خود سخنان طولانى و بيهوده‌اش را ابطال مى‌كند ! آيا اين گفتار طولانى ردّ ابوبكر و عمر و ابطال فهم آن دو نيست ؟ ! آيا حتما بايد شيعه را ردّ كرد، هر چند به ردّ ابوبكر و عمر بيانجامد ؟ !

دوم. و اما عبدالحق دهلوى ! او نيز در اين تناقض‌گويى همانند ابن‌حجر بوده و در كتاب «اللّمعات» گفتار وى را عينا نقل كرده و دوگانه‌گويى او را متوجه نشده است ! البته در ترجمه فارسى «المشكاة» كلام ابن‌حجر در وجه سوم را آورده و جمله «بلكه واقع امر همين است، چرا كه اين همان معنايى است كه ابوبكر و عمر از آن فهميده‌اند» را جا انداخته است ! واقعا اين است امانت در نقل ؟ !

گروه چهارم: حديث غدير به لفظ: «مَن كُنتُ أولى بِهِ ... »

اشاره

از جمله ادله قاطع بر آمدن «مَولى» به معناى «أولى» و اينكه مراد از حديث غدير

همين معنى است، ورود اين حديث به لفظ «مَن كُنتُ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ ... » در بعضى از طرق، و به لفظ «مَن كُنتُ وَليُّهُ وَ أولى بِنَفسِهِ» در ديگر طرق آن است:

اول. مواردى كه «مَن كُنتُ أولى بِنَفسِه ... » آمده

نمونه‌هايى از نقل حديث غدير به تعبير «مَن كُنتُ وَليُّهُ وَ أولى بِنَفسِهِ» :

2 و 3. ميرزا محمد بن معتمدخان بدخشانى در دو كتابش، روايت طبرانى را نقل كرده است.⁽²⁾

5 . سبط ابن‌جوزى پس از بيان عدم جواز معانى ديگر براى «مَولى» در حديث غدير مى‌نويسد: معناى حديث اين است: مَن كُنتُ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ فَعَلىٌّ أولى بِهِ: هر كس من نسبت به او از خودش سزاوارترم على عليه‌السلام نسبت به او از خودش سزاوارتر است.

6 . حافظ ابوالفرج يحيى بن سعيد ثقفى اصفهانى نيز در كتاب خود به نام «مرج البحرين» به اين معنى تصريح كرده است. وى اين حديث را با اِسناد خود به

مشايخش چنين نقل كرده است: پس رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على را گرفت و گفت: مَن كُنتُ وَليُّهُ وَ أولى بِهِ مِن نَفسِهِ فَعَلىٌّ وَليُّهُ: هر كس من ولىّ اويم و نسبت به او از خودش سزاوارترم على ولىّ او است.⁽¹⁾

دوم. استدلال به تعبير «مَن كُنتُ أولى بِنَفسِه ... »

جمع‌بندى آنچه گفته شد اين است كه: از قضاياى پذيرفته شده نزد دانشمندان اين است كه بخش‌هايى از هر حديث بخش‌هاى ديگر آن را تفسير مى‌كند. اين قضيه‌اى است كه محققان در توضيح مشكلات اخبار و رفع اشكالات آن به آن استناد مى‌كنند. از جمله ابن‌حجر عسقلانى در شرح حديثى كه عايشه نقل كرده، از اين قضيه استفاده كرده است.

در اين حديث آمده است: هاله دختر خُويلد و خواهر خديجه از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اذن خواست. پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به ياد اذن خواستن خديجه افتاد و مسرور گشت و فرمود: خدايا اين هاله است. عايشه مى‌گويد: هاله از اين سخن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مغرور گشت. من به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتم: چيست كه پيرزنى از پيرزنان قريش را كه همه دندان‌هايش ريخته و در گذشت روزگار نابود شده ياد مى‌كنى ؟ خدا بهتر از او را براى تو جايگزين ساخته است.

ابن‌حجر در شرح اين حديث مى‌نويسد: ابن‌تين درباره عبارت «خدا بهتر از او را براى تو جايگزين ساخته است» مى‌گويد: سكوت پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در برابر اين سخن دليل برترى عايشه بر خديجه است. مگر اينكه مراد از «بهتر بودن» در حديث، زيبايى صورت و كم‌سالى باشد.

از اينكه در اين طريقِ نقلِ حديث مذكور نيامده كه رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سخن عايشه را ردّ كرد، عدم آن (يعنى: ردّ نكردن سخن عايشه از سوى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) لازم نمى‌آيد، بلكه واقع اين است كه ردّ سخن عايشه از جانب رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله صادر شده است.

احمد و طبرانى نقل كرده‌اند كه ابونجيح اين قصه را از عايشه چنين نقل كرده است: عايشه مى‌گويد كه من به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفتم: خدا به جاى آن زن كهنسال زن جوانى به تو داده است. پس رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله خشمگين شد تا جايى كه من گفتم: سوگند به آن كس كه تو را به حق بر انگيخت از اين پس جز به نيكى از او ياد نخواهم كرد. اين مؤيّد تأويل سخن ابن‌تين در بهتر بودن ياد شده است، زيرا بخش‌هايى از حديث بخش‌هاى ديگر آن را تفسير مى‌كند.⁽¹⁾

پس در اينجا نيز به مقتضاى «بخش‌هايى از حديث بخش‌هاى ديگر آن را تفسير مى‌كند» مى‌گوييم كه روايت طبرانى و اصفهانى، حديث غدير را تفسير مى‌كند و روشن مى‌سازد كه مراد از «مَولى» أولى است.

گروه پنجم: آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر» و «ولىّ‌امر» و «پادشاه» و...

اشاره

از ديگر ادله قاطع بر آمدن «مَولى» به معناى «أولى» ، معانى است كه براى اين واژه گفته‌اند و هم‌معناى معناى «أولى» است، كه در چند عنوان بيان مى‌كنيم:

اول. آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر»

جماعتى از بزرگان اهل‌سنت تصريح كرده‌اند كه يكى از معانى حقيقى واژه مَولى «متصرّف در امر» است. اين نيز براى شيعه و استدلال ايشان به حديث غدير كافى است، چرا كه حاصل مفاهيم «اَولى بالتصرّف» و «متصرّف در امر» يكى است. در اينجا از دو بُعد به كلام بزرگان اهل‌سنت استناد مى‌شود: اول: تصريح ايشان به معناى متصرف در امر براى «مولى» . دوم: عدم انكارشان نسبت به اين معنى از سوى شيعه.

مورد اول: كسانى كه به آمدن «مَولى» به اين معنى تصريح كرده‌اند

5 . فاضل رشيدالدين خان دهلوى. آنجا كه سخن ابن‌حجر در «ايضاح لطافة المقال» را آورده و آن را پذيرفته است.

پس آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر» به اعتراف علماى اهل‌سنت ثابت شد. از اين رو، انكار آمدن اين لفظ به معناى «أولى» سودى براى آنان ندارد، چرا كه هدف شيعه از استدلال به حديث غدير اثبات دلالت آن به امامت است، و اين دلالت به هر تقدير تامّ است.

بنا بر اين، جاى تعجب است كه ابن‌حجر و جهرمى و بَرزَنجى آمدن مَولى به معناى «أولى» را انكار و همزمان آمدن آن به معناى «متصرّف در امر» را اثبات مى‌كنند !

مورد دوم: كسانى كه به آمدن «مَولى» به اين معنى را انكار نكرده‌اند

دانشمدان عامه و اهل‌سنت سخن شيعه كه «مَولى» به معناى «متصرّف در امر» است را انكار نكرده‌اند. اين به روشنى نشان مى‌دهد كه كاربرد اين لفظ در اين معنى حقيقى است.

البته اينان استدلال شيعه را به آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر» براى اثبات امامت جواب داده‌اند:

مى‌گويم: روا نيست كه ولايت بر امامتى حمل شود كه تصرّف در امور مؤمنان است، زيرا در زمان حيات پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله متصرّف مستقل تنها او بود و بس. از اين رو، ولايت در اين حديث بايد بر محبت و وِلاى اسلام و مانند اين دو حمل شود.⁽¹⁾

مى‌بينيم كه طيبى آمدن «مَولى» به معناى «متصرّف در امر» را انكار نمى‌كند. چنانكه سخن او ظاهر است در اينكه تصرّف در امور مؤمنان همان امامت است.

خداى تعالى در اين آيه خود را به دو نام ناميده است كه يكى از آن دو «مَولى» است. پيشتر دانستى كه واژگان «مَولى» و «ولىّ» از «وَلْى» به معناى نزديكى مشتق شده‌اند.

خداى سبحانه قريب و بعيد و ظاهر و باطن است ... . معناى «مَولاهُمُ الحَقِّ» اين است كه آنان در دنيا تحت تصرّفات موالى باطل، يعنى نفس و شهوت و غضب بودند. چنانكه خداى تعالى فرموده است: «أ فَرَأيتَ مَنِ اتَّخَذَ إلهَهُ هَواهُ»⁽⁴⁾: «آيا ديدى آن كس را كه هواى نفسش را خداى خود گرفته بود» . هنگامى كه انسان بميرد از تصرّفات موالى باطل رها مى‌شود و تحت تصرّفات مولاى حق قرار مى‌گيرد.⁽⁵⁾

قفّال در معناى «اعتَصِمُوا بِاللّه‌ِ» گويد: در آنچه بيمناك هستيد خداى را پناهگاه خود سازيد. «هُوَ مَولاكُمْ» يعنى سرور شما و متصرّف در شما او است. «فَنِعمَ المَولى» يعنى آقا و سرور خوبى است. «وَ نِعمَ النَصيرُ» يعنى ياور خوبى است. گويا خداى سبحانه مى‌گويد: من مولاى تو بلكه ياور و كفايت‌كننده تو هستم.⁽¹⁾

5 . نيشابورى هم همان كلام فخر رازى در تفسير آيه نخست را گفته است.⁽²⁾

6 . ابن‌كثير در تفسير همين آيه گويد: يعنى همه امور به خدا باز گردانده مى‌شود و او داورِ دادگر است كه درباره آنها داورى مى‌كند؛ بهشتيان را به بهشت و دوزخيان را به دوزخ مى‌بَرد.⁽³⁾

پس ابن‌كثير «مَولى» را به حَكَم و داور تفسير كرده است. اگر ما نيز «مَولى» را در حديث غدير به همين معنى تفسير كنيم، باز هم امامت ثابت خواهد شد.

دوم. آمدن «مَولى» به معناى «متولّى امر»

آمدن مَولى به معناى «متولّى امر» نيز از سخنان عالمان عربيّت و مفسّران ثابت مى‌شود. اين معنى نيز - مانند معناى پيشين - امامت و خلافت را مى‌رساند، زيرا واضح است كه متولّى همان متصرّف است. و خواهد آمد كه سعيد چَلَبى و شِهاب خَفاجى در حاشيه‌هايشان بر تفسير بَيضاوى به اين مطلب تصريح كرده‌اند.

از سخنان جماعتى از بزرگان و سرشناسان محقّق در علوم گوناگون ثابت مى‌شود كه «مَولى» به معناى «متولّى امر» است. اينك شمارى از كسانى كه به اين مطلب تصريح كرده‌اند:

5 . محمود بن عمر زَمخشرى، جاراللّه

6 . مبارك بن محمّد جَزَرى، ابوالسعادات

8 . عبداللّه بن عمر بَيضاوى، ناصرالدين

و اما تفصيل اين موارد:

سيد مرتضى از مُبَرَّد نقل كرده كه او پس از تأويل آيه «ذلِكَ بِأنَّ اللّه‌َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا»⁽¹⁾: «اين بدان سبب است كه خدا مولاى مؤمنان است» ، گفته است: ولىّ و مَولى هم معنى هستند، و خدا سزاوار به آفريدگانش و متولّى امور آنهاست.⁽²⁾

سيوطى در معرفى كتب غريب القرآن مى‌نويسد: از بهترين آنها «المفردات» راغب است. راغب اصفهانى در همين كتاب مى‌گويد: وِلاء و توالى آن است كه دو يا چند شى‌ء چنان پديد آيند كه بين آنها چيزى كه از آنها نيست، نباشد.

اين معنى به طور استعاره، براى نزديكى از حيث مكان يا نسبت يا دين يا دوستى و يارى و اعتقاد به كار مى‌رود. ولايت به عهده گرفتن امر است و «ولىّ» و «مَولى» در همه اينها استعمال مى‌شوند؛ هم در معناى فاعلى يعنى مُوالى، و هم در معناى مفعولى يعنى مُوالى. به مؤمن مى‌گويند: او ولىّ خداست، اما مراد اين نيست كه او مولاى خداست.⁽¹⁾

ابوالحسن واحدى مى‌نويسد: «ثُمَّ رُدُّوا» يعنى بندگان به سبب مرگ باز مى‌گردند. «إلَى اللّه‌ِ مَولاهُمُ الحَقِّ»⁽²⁾يعنى به سوى خدا مولاى راستين‌شان كه عهده‌دار امور آنان است.⁽³⁾

زاهد درواجكى در تفسير آيه «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم وَ بِئسَ المَصيرُ»⁽⁴⁾مى‌نويسد: مَولى در لغت: هر كس كه عهده‌دار مصالح تو شود مولاى تو است. او به امور تو مى‌پردازد و تو را در برابر دشمنانت يارى مى‌كند. از همين رو است كه پسرعمو و آزادكننده بنده را مَولى ناميده‌اند. سپس اين واژه اسم گشته براى كسى كه ملازم چيزى شود، چنانكه مى‌گويند: أخ الفُقَراءِ، أخُ المالِ.⁽⁵⁾

5 . جاراللّه زَمخشرى

زَمخشرى در تفسير آيه «أنتَ مَولانا فَانصُرنا»⁽¹⁾: «تو مولاى مايى پس ما را يارى كن» ، مى‌نويسد: «مَولانا» تو آقا و سرور مايى و ما بندگان توييم، يا يعنى ياور ما، يا متولّى امور ما. «فَانصُرنا» از حقوق مَولى اين است كه بندگانش را يارى كند، چرا كه عادت تو اين است. يا اينكه يارى ما از جمله امور ماست كه عهده‌دارى‌اش بر تو است.⁽²⁾

6 . ابوالسعادات ابن‌اثير

مبارك بن محمد بن اثير جَزَرى گويد: «مَولى» در حديث بسيار به كار رفته است، و آن اسمى است كه بر جماعت كثيرى واقع مى‌شود ... . هر كس كه عهده‌دار امرى شود يا به آن بپردازد مولا و ولىّ آن امر است ... .

اين حديث در همين معنى است: هر زنى كه بى‌اذن مولايش ازدواج كند ازدواجش باطل است. در روايت ديگرى به جاى «مولايش» ، «وليّش» آمده است، يعنى متولّى امر آن زن.⁽³⁾

احمد بن يوسف كواشى ذيل آيه «أنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ»⁽⁴⁾مى‌نويسد: به سبب وجود «فاء» در «فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ» نبايد بر سر «أنتَ مَولانا» وقف كرد. مَولانا يعنى سرور ما و متولّى امور ما، زيرا جمله فَانصُرنا نتيجه «أنتَ مَولانا» است؛ يعنى بى‌گمان تو سرور ما هستى و سرور بندگانش را يارى مى‌كند.⁽⁵⁾

8 . ناصرالدين بَيضاوى

ناصرالدين بَيضاوى در تفسير آيه «مَأواكُمُ النارُ هىَ مَولاكُم»⁽¹⁾مى‌نويسد: يعنى آن به شما سزاوارتر است. مانند شعر لبيد:

فَغَدَت كِلا الفَرجَينِ تَحسَبُ أنَّهُ *** مَولَى المَخافَةِ خَلفُها وَ أمامُها

پس هر دو جانب گاو ماده؛ پشت سر و پيش رويش چنان گشت كه او آنها را به موضع ترسيدن سزاوارتر مى‌پنداشت.

يا اينكه مَولاكُم يعنى متولّى شما؛ يعنى آتش متولّى شماست و كار شما را به عهده خواهد گرفت. چنانكه شما در دنيا عهده‌دار انجام موجبات آن بوديد. و آتش بد بازگشتگاهى است.⁽²⁾

نَسَفى گويد: «أنتَ مَولانا» يعنى تو سرور ما هستى و ما بندگان تو هستيم. يا يعنى ياور ما و متولّى امور ما.⁽³⁾

ابوحيّان در تفسير آيه «هُوَ مَولانا»⁽⁴⁾مى‌نويسد: «هُوَ مَولانا» يعنى ناصر و حافظ ما. اين قول جمهور است. كلبى گويد: يعنى: در مرگ و زندگى نسبت به ما از خود ما سزاوارتر است. همچنين گفته شده است: يعنى خداوندگار و سرور ماست، و از همين رو هر گونه كه بخواهد در امور ما تصرّف مى‌كند.

بنا بر اين، واجب است كه نسبت به آنچه از سوى او صادر مى‌شود خشنود باشيم. و خود فرموده است: «ذلِكَ بِأنَّ اللّه‌َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولى لَهُم»⁽⁵⁾: «اين

بدان سبب است كه خدا مولاى مؤمنان است و كافران مولايى ندارند» . پس او مولاى ماست كه متولّى امور ماست و ما نيز او را ولىّ خود قرار داده‌ايم.⁽¹⁾

همچنين ابوحيّان در تفسير آيه «ثُمَّ رُدُّوا إلَى اللّه‌ِ مَولاهُمُ الحَقِّ»⁽²⁾: «سپس به سوى خدا مولاى حقيقى‌شان بازگردانده شوند» ، مى‌گويد: «إلَى اللّه‌ِ» يعنى به سوى عذاب خدا، و گفته‌اند: به سوى جايگاه كيفر و پاداش خدا. «مَولاهُمُ الحَقِّ» : مولاى راستين ايشان، بر خلاف پندار آنان كه بت‌هايشان را مولاى خود مى‌دانستند، زيرا اين خداست كه عهده‌دار حساب آنهاست. پس او در پادشاهى و احاطه مولاى آنان است، نه در يارى و رحمت.⁽³⁾

نظام‌الدين نيشابورى ذيل آيه «أنتَ مَولانا» مى‌نويسد: در اين آيه اعتراف شده كه اين خداى سبحانه است كه متولّى هر نعمتى است كه آفريدگان آن را به دست مى‌آورند، و او بخشنده هر مكرمتى است كه ايشان به آن دست مى‌يابند.

آنان مانند كودكى‌اند كه مصلحتش جز به تدبير سرپرستش انجام نمى‌پذيرد، و همچون بنده‌اى‌اند كه جمع مهمّاتش به سامان نمى‌آيد جز به اصلاح مولايش. با اين اعتراف است كه بنده سزاوار وصول به حق مى‌گردد. هر كس خود را به امكان و نقصان بشناسد، خداوندش را به وجوب و كمال خواهد شناخت.⁽⁴⁾

همچنين وى ذيل آيه «فَاعلَمُوا أنَّ اللّه‌َ مَولاكُم»⁽⁵⁾: «بدانيد كه خدا مولاى شماست» ، مى‌نويسد: يعنى يار و متولّى امور شماست و شما را حفظ مى‌كند و شرّ كافران را از

شما مى‌راند، زيرا او «نِعمَ المَولى وَ نِعمَ النَصيرُ» : «مولاى خوب و ياور خوبى است» . پس به ولايت و يارى او اطمينان داشته باشيد.⁽¹⁾

نيز نيشابورى در تفسير آيه «هُوَ مَولانا»⁽²⁾گويد: جز او كسى متولّى امور ما نيست. هر چه بخواهد از اسباب شادى و غم در ما پديد مى‌آورد، و كسى را نرسد كه به او اعتراض كند.⁽³⁾

و در تفسير آيه «وَ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽⁴⁾مى‌نويسد: يعنى متولّى امور شما. و گفته‌اند: يعنى نسبت به شما از خودتان سزاوارتر است و خيرخواهى او از خيرخواهى‌هاى شما در حق خودتان نافع‌تر است.⁽⁵⁾و در تفسير آيه «وَ اعتَصِمُوا بِحَبلِ اللّه‌ِ»⁽⁶⁾: «و به ريسمان خدا چنگ زنيد» ، مى‌نويسد: تا اينكه به او ملحق شويد. او متولّى فانى كردن شما از خودتان است، و در از ميان بردن هستى شما مولاى خوبى است، و ياورى نيكو است در اينكه شما را به وجود خداوندتان باقى بدارد.⁽⁷⁾

جلال‌الدين سيوطى در معناى آيه «أنتَ مَولانا» مى‌نويسد: سرور ما و متولّى امور ما. همچنين وى در ذيل آيه «فَاعلَمُوا أنَّ اللّه‌َ مَولاكُم»⁽⁸⁾مى‌گويد: ياور شما و متولّى امور شما، و در تفسير آيه «لَن يُصيبَنا إلاّ ما كَتَبَ اللّه‌ُ لَنا»⁽⁹⁾: «جز آنچه خدا براى ما مقدّر كرده

كه به ما برسد به ما نخواهد رسيد» ، و آيه «هُوَ مَولانَا»⁽¹⁾: او مولاى ماست، مى‌گويد: يعنى يار ما و متولّى امور ما.⁽²⁾

گُجَراتى در اين باره كلام ابن‌اثير در «نهايه» - كه در بالا گذشت - را آورده است.⁽³⁾

ابوالسعود ذيل آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽⁴⁾مى‌نويسد: متولّى شماست و كار شما را به عهده خواهد گرفت، چنانكه شما عهده‌دار انجام موجبات آن بوديد.⁽⁵⁾

سعيد چلبى در تفسير آيه «هِىَ مَولاكُم» گويد: متولّى شما، يعنى متصرّف در كار شما.⁽⁶⁾

خفاجى در شرح سخن بَيضاوى مى‌نويسد: متولّى شماست يعنى خدا در شما تصرّف مى‌كند. چنانكه شما در امورى از دنيا كه او واجب ساخته و مقتضى‌اش را فراهم كرده تصرّف مى‌كنيد.⁽⁷⁾

آمدن «مَولى» به معناى «متولّى امر» به قدرى واضح است كه فخر رازى - كه مى‌كوشد تا آمدن اين واژه به معناى «أولى» را انكار كند - در تفسير آيه «أنتَ مَولانا

فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ»⁽¹⁾: «تو مولاى مايى پس ما را در برابر كافران يارى كن» ، مى‌نويسد:

در سخن خداى تعالى يعنى «أنتَ مَولانا» فايده ديگرى نيز هست و آن اينكه اين واژه به نهايت فروتنى و خاكسارى دلالت مى‌كند، و اعتراف است به اينكه خداى سبحانه متولّى هر نعمتى است كه بندگان به آن مى‌رسند و او بخشنده هر مكرمتى است كه ايشان به آن دست مى‌يابند.

پس بندگان ناگزير در هنگام دعا اظهار مى‌كنند كه به فضل و احسان خدا دلگرم‌اند. همچون كودكى كه مصلحتش جز به تدبير سرپرستش انجام نمى‌پذيرد، و مانند بنده‌اى كه جمع مهمّاتش جز به اصلاح مولايش به سامان نمى‌آيد. زيرا خداى سبحانه بر پاى دارنده آسمان‌ها و زمين است و به اصلاح مهمّات همگان به دست او است و در حقيقت متولّى امور همه است. چنانكه خود فرموده است: «نِعمَ المَولى وَ نِعمَ النَّصيرُ»⁽²⁾: «مولاى خوب و ياور خوبى است» .

سوم. آمدن «مَولى» به معناى «وارث» يا «أولى»

در بعضى موارد واژه مَولى به معناى «وارث» يا «أولى» يعنى سزاوارتر آمده است:

با اينكه فخر رازى با شبهه‌هاى واهى سعى در انكارِ آمدن «مَولى» به معناى «أولى» دارد و عده‌اى سست عقيده را هم گمراه كرده است، اما در تفسير آيه «وَ لِكُلٍّ جَعَلنا مَوالىَ مِمّا تَرَكَ الوالِدانِ وَ الأقرَبُونَ وَ الَذينَ عَقَدَت أيمانُكُم فَآتُوهُم نَصيبَهُم»⁽³⁾، تفسير «مَولى» به «وارث سزاوارتر» را از ابوعلى جبائى نقل كند و آن را مانند ديگر وجوه مذكور در تفسير اين آيه نيكو مى‌شمارد. اينك نصّ كلام وى:

مسئله سوم: بعضى مى‌گويند اين آيه منسوخ است، و بعضى مى‌گويند منسوخ نيست. قائلان به نسخ كسانى‌اند كه آيه را به يكى از وجوهى كه پيشتر ياد كرديم تفسير كرده‌اند ... . كسانى هم كه مى‌گويند آيه منسوخ نيست، در تأويل آيه وجوهى ذكر كرده‌اند.

نخست اينكه تقدير آيه چنين است: و براى هر چيزى كه پدر و مادر و نزديكان و كسانى كه با آنان پيمان بسته‌ايد بر جاى نهاده‌اند موالى و ورثه‌اى قرار داده‌ايم كه بهره آنان را به ايشان بدهيد؛ يعنى بهره موالى و ورثه را بدهيد.

بنا بر اين، «كسانى كه با آنان پيمان بسته‌ايد» به «پدر و مادر و نزديكان» عطف شده؛ به اين معنى كه آنچه كسانى كه با آنان پيمان بسته‌ايد بر جاى نهاده‌اند وارثى دارد كه او به آن سزاوارتر است. خداى تعالى وارث را مَولى ناميده است؛ يعنى مال را به هم پيمان ندهيد، بلكه به مولى و وارث بپردازيد. پس نسخى در آيه وجود ندارد. اين تأويل ابوعلى جبائى است ... . فخر رازى پس از بيان وجوهى ديگر مى‌گويد: همه اين وجوه نيكو و محتمل است، و خدا به مراد خود داناتر است.⁽¹⁾

همچنين فخر رازى در «نِهاية العقول» به حكم ابوعبيده و ابن‌انبارى به اينكه واژه «مَولى» به معناى «أولى» نيز مى‌آيد اعتراف كرده است. وى مى‌نويسد:

ما نمى‌پذيريم كه هر كس بگويد مَولى به معناى «أولى» است، به دلالت حديث غدير به امامت على عليه‌السلام قائل است. آيا ابوعُبَيده و ابن‌انبارى حكم نكرده‌اند كه واژه «مَولى» در معناى «أولى» به كار مى‌رود ؟ با اينكه اين دو به امامت ابوبكر قائل‌اند.⁽²⁾

پس سخن فخر رازى كه آمدن «مَولى» به معناى «أولى» را انكار كرده بود، با كلام خود او در تفسيرش و «نِهاية العقول» رد مى‌شود. چنانچه پيشتر بر اساس سخن او در همين دو كتاب، اثبات كرديم كه انكار او نسبت به صدور حديث غدير نيز باطل است.

دلالت «مَولى» به اولويّت در تصرّف به روشنى از حديثى كه بخارى و مسلم از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نقل كرده‌اند ثابت مى‌شود:

بخارى: هيچ مؤمنى نيست مگر اينكه من در دنيا و آخرت نسبت به او از خودش سزاوارترم. اگر دليل مى‌خواهيد، بخوانيد: «النَبىُّ أولى بِالمُؤمِنينَ مِن أنفُسِهِم» .⁽¹⁾پس هر مؤمنى كه بميرد و مالى بر جاى نهد، خويشاوندان پدرى‌اش، هر كه باشند، آن مال را از او ارث مى‌برند. و هر كس وامى يا عيالى بر جاى نهد، عيال يا بستانكارش نزد من آيد كه من مولاى اويم.⁽²⁾

مسلم بن حجّاج: سوگند به آن كه جان محمد در دست او است، هيچ مؤمنى در زمين نيست مگر اينكه من سزاوارترين مردم نسبت به او هستم. پس هر كس از شما وام يا عيالى بر جاى نهد من مولاى او خواهم بود، و هر كس از شما مالى بر جاى نهد آن مال به خويشان پدرى مى‌رسد، هر كس مى‌خواهند باشند.⁽³⁾

اين حديث ظاهر در اين است كه مَولى به معناى «أولى بالتصرّف» است، زيرا پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نخست فرموده: هيچ مؤمنى نيست مگر اينكه من نسبت به او از خودش سزاوارترم. و سپس ادامه كلامش، يعنى: «پس هر مؤمنى ... » را فرع بر آن قرار داده است.

بنا بر اين، روشن مى‌شود كه مراد آن حضرت از دنباله كلامش؛ يعنى «من مولاى او خواهم بود» اولويّتى است كه به آن تصريح كرده، و با آيه كريمه قرآن به آن استدلال نموده است.

در شرح قَسطَلانى بر صحيح بخارى، در «كتاب التفسير» در شرح «من مولاى او خواهم بود» آمده است: يعنى من ولىّ كسى هستم كه از دنيا رفته و از جانب او كارهايش را به عهده خواهم گرفت.⁽¹⁾

ظاهر اين كلام نشان مى‌دهد كه مراد از «مَولى» در اين حديث «متولّى امر» است.

بعضى از شارحان نيز «مَولى» در اين حديث را به معنى ولىّ‌امر دانسته‌اند و كسى كه به مصالح امور قيام مى‌كند. در شرح شمس‌الدين كرمانى آمده است: اداى قرض فقرا از ويژگى‌هاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. البته اين كار از مال خالص او يا بنا بر قول ديگر از بيت المال پرداخت مى‌شود. بى‌گمان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حال حيات و ممات افراد امت به مصالح ايشان قيام مى‌كند و در هر دو حال به امور ايشان مى‌پردازد.⁽²⁾

نَوَوى مى‌نويسد: معناى حديث اين است: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفته است: من در زمان زندگى و مرگ هر يك از شما به مصالح او قيام مى‌كنم، و در هر دو حال ولىّ او هستم. از اين رو اگر وامى بر گردن وى باشد و خُلف وعده نكرده باشد، از نزد خود آن را ادا مى‌كنم.

و اگر او مالى داشته باشد، آن مال از آن وارثان او است و من چيزى از آن را نمى‌گيرم.

و اگر خانواده فقيرى به جا نهاده باشد، بايد نزد من آيند كه پرداخت خرجى آنان به عهده من است.⁽³⁾

بنا بر اين، «مَولى» يعنى ولىّ امر و متولّى امر و كسى كه به مصالح متولّى عليه قيام مى‌كند. در شرح ابن‌حجر عسقلانى آمده است: «من مولاى او هستم» يعنى ولىّ او هستم.⁽⁴⁾پس مراد او قطعا ولىّ‌امر است.

چهارم. آمدن «مَولى» به معناى «ولىّ امر»

گروهى از مفسّران بزرگ و نيز گروهى از دانشمندان نامدار علم لغت واژه مَولى را به «ولىّ امر» تفسير و معنى كرده‌اند:

مورد اول: مفسّرين

جلال‌الدين مَحَلّى در تفسير آيه: «وَ هُوَ كَلٌّ عَلى مَولاهُ»⁽¹⁾مى‌نويسد: يعنى او بر ولىّ‌امر خود گران است.⁽²⁾

واحدى ذيل آيه «أنتَ مَولانا»⁽³⁾مى‌گويد: يعنى يار ما و كسى كه امور ما به دست او است و به كارهاى ما مى‌پردازد.⁽⁴⁾

نيشابورى در تفسير آيه «وَ هُوَ كَلٌّ عَلى مَولاهُ»⁽⁵⁾مى‌نويسد: معناى اصلى «كَلَّ» كُندى در مقابل تيزى است. هر گاه چاقو كند شود گويند: «كَلَّ السِكّينُ» ، و هر گاه زبان كند شود و قادر به تكلّم نباشد گويند: «كَلَّ اللِسانُ» ، و هر گاه سخن گفتن بر كسى سنگين شود و نتواند روان سخن گويد گويند: «كَلَّ فُلانٌ عَنِ الكَلامِ» . جمله «فُلانٌ كَلٌّ عَلى مَولاهُ» يعنى بر كسى كه به كار او مى‌پردازد و ما يحتاج او را تأمين مى‌كند گران گشت و عيال او شد. همچنين نيشابورى در ذيل آيه «أنتَ مَولانا»⁽⁶⁾مى‌گويد: يعنى ولىّ ما در رفع وجود ما و ياور ما در رسيدن به مقصود ما.⁽⁷⁾

روشن است كه «ولىّ امر» و «متولّى امر» هر دو به معناى «امام» و «حاكم» و «رئيس» است. پس اگر «مَولى» در حديث غدير به معناى «ولىّ امر» باشد، استدلال شيعيان بر معتقدشان تامّ خواهد بود.

آمدن «مَولى» به معناى «ولىّ‌امر» در ثبوت و شهرت به حدّى رسيده كه فخر رازى با همه تعصّبش نتوانسته آن را انكار كند، بلكه خود نيز آن را اثبات نموده است. وى در «نِهاية العقول» مى‌نويسد: مراد از مَولى و مَوالى در اين اشعار، اولياست: اخطل: فَأصبَحتَ مَولاها مِنَ الناسِ بَعدهُ: پس از او تو از ميان مردم مولاى قريش گشتى.

شعر ديگرى نيز از او خطاب به بنى‌اميّه است: لَم يَأشِرُوا فيهِ إذا كانُوا مَواليهِ: و در آن تكبّر نكنند هر گاه كه آنان از موالى ايشان باشند. شاعرى ديگر: كانُوا مَوالىَ حَقٍّ يَطلُبُونَ بِهِ: آنان موالى حقّ بودند و آن را مى‌طلبيدند. مانند اينكه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: مُزَينه و جُهَينه و اَسلَم و غِفار: موالى خدا و فرستاده‌اش هستند، يعنى اولياى خدا و فرستاده‌اش.

اما «مَولى» در سخن ديگر حضرتش: «هر زنى كه بى اذن مولايش ازدواج كند ... » در روايت مشهور ديگرى كه در آن به جاى «مولايش» ، «وليّش» آمده تفسير شده است. و اما آيه «ذلِكَ بِأنَّ اللّه‌َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا» ، يعنى ولىّ و ياور آنان. «وَ أنَّ الكافِرينَ لا مَولَى لَهُم»⁽¹⁾، يعنى ياورى ندارند. از ابن‌عباس و مجاهد و عموم مفسّران چنين روايت شده است.

روشن است كه مراد از ولىّ در اين مقام ولىّ امر است. بنا بر اين، آشكار شد كه شاه ولى‌اللّه دهلوى از فخر رازى كه به عناد و تعصّب نامور است، تعصّب بيشتر و عناد سخت‌ترى دارد.

مورد دوم: لغويّين

مَولى در لغت، به هشت معنى است. نخستين آنها آزادكننده بنده و سپس آزادشده و ولىّ و أولى بالشى‌ء و ... است.⁽¹⁾ابن‌بطريق يحيى بن حسن حلى (م 600 ق) ، سخن انبارى را نقل كرده و نوشته است: ابوبكر محمد بن قاسم انبارى در كتابش معروف به «تفسير المشكل فى القرآن» در يادكرد اقسام مَولى مى‌نويسد: مَولى به معناى ولىّ و اولى بالشى‌ء است. وى در اين باره به آيه «هِىَ مَولاكُم»⁽²⁾و شعر لبيد - كه پيشتر مكرر گذشت - و غير آن استشهاد كرده است.

«مَولانا»⁽³⁾يعنى ولىّ ما. مولى بر هشت وجه است: مُعتِق و مُعتَق و ولىّ و اولى بالشى‌ء و پسرعمو و داماد و پناه دهنده و هم پيمان.⁽⁴⁾

مولى نزد بسيارى از مردم تنها به معناى پسرعمو است. حال كه چنين نيست، بلكه مولى به معناى ولى است و هر كس ولى انسان باشد مولاى او است، مانند: پدر و برادر و پسر برادر و عمو و پسرعمو و ديگر خويشاوندان پدرى.

مولى در آيه «إنّى خِفتُ المَوالىَ مِن وَرائى»⁽⁵⁾: «من از موالى‌ام از پس مرگ خويش بيمناكم» ، به همين معانى است.

حديث «هر زنى كس بى‌اذن مولايش ازدواج كند ازدواجش باطل است» روشن مى‌كند كه هر ولىّ‌اى را مولى گويند و مراد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از مولى ولى است. خداى

عزوجل گويد: «يَومَ لا يُغنى مَولىً عَن مَولىً شَيئا»⁽¹⁾: «روزى كه هيچ مولايى سودى براى مولايى ندارد» ، آيا مراد خدا در اين آيه از مولاى آدمى تنها پسرعموى او است ؟ ! به هم پيمان نيز مولى گفته مى‌شود ... .⁽²⁾

مولى يعنى مالك، عبد، مُعتِق، مُعتَق، همراه و مصاحب، نزديكان مثل پسرعمو و مانند آن، پناه دهنده، هم پيمان، پسر، عمو، مهمان، شريك، پسر خواهر، ولىّ، خداوندگار، ياور، نعمت دهنده، نعمت گيرنده، دوستدار، تابع، داماد.⁽³⁾

5 . ابواللّيث سمرقندى:

«أنتَ مَولانا»⁽⁴⁾يعنى ولىّ و حافظ ما. «بَلِ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽⁵⁾يعنى خداى تعالى را در اوامرش اطاعت كنيد كه او مولاى شماست؛ يعنى ولىّ و ياور شما.⁽⁶⁾

6 . ثعلبى:

«أنتَ مَولانا»⁽⁷⁾يعنى ياور و حافظ و ولىّ ما و كسى كه به ما سزاوارتر است.⁽⁸⁾

«بَلِ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽⁹⁾يعنى يار و ياور شماست، پس از موالات كافران بى‌نيازى جوييد و از آنان يارى نخواهيد كه من ولىّ و يار شما هستم.⁽¹⁰⁾

8 و 9 و 10. بَغَوى و ابن‌جوزى و قمولى:

«أنتَ مَولانا»⁽¹⁾يعنى ياور و حافظ و ولىّ ما.⁽²⁾

او مى‌گويد: «اللّه‌ُ وَلىُّ الَذينَ آمَنُوا»⁽³⁾يعنى متولّى امور و سرپرست مصالح آنان. «ولىّ» بر وزن «فعيل» و در معناى فاعلى است، و اين تركيب به نزديكى دلالت مى‌كند. از اين رو «محبّ» ولىّ است، چرا كه با دوستى و يارى به تو نزديك مى‌شود. «والى» نيز از همين معنى است، زيرا او با اداره قوم به ايشان نزديك مى‌گردد.⁽⁴⁾نيشابورى در جاى ديگر گويد: «بِأنَّ اللّه‌َ مَولَى الَذينَ آمَنُوا»⁽⁵⁾يعنى ولىّ و ياور آنان.⁽⁶⁾

فخر رازى ذيل آيه «اللّه‌ُ وَلىُّ الَذينَ آمَنُوا»⁽⁷⁾مى‌نويسد: در اين آيه دو مسئله مطرح است: مسئله اول: «ولىّ» بر وزن «فعيل» در معناى فاعلى و برگرفته از اين كلام عرب است: او عهده‌دار فلان امر شد، پس او والى و ولىّ است. اصل اين واژه از «وَلْى» به معناى نزديكى است. هُذَلى گويد: «وَ عَدَت عَوادٍ دُونَ وَليِكَ تَشغَبُ» .

از همين معنى است كه گويند: دَارى تَلى دارَها، يعنى خانه من نزديك خانه او است. به اين سبب به دوستِ كمك‌كار «ولىّ» مى‌گويند، زيرا او با دوستى و يارى به انسان نزديك مى‌شود و تو را رها نمى‌كند. «والى» نيز از همين معنى است، زيرا او با تدبير و امر و نهى به قوم نزديك مى‌شود. «مَولى» هم از همين معنى است.⁽⁸⁾

اينان و غير اينان مولى را به ولىّ تفسير مى‌كنند، و از آنجا كه ولىّ را به ولىّ‌امر و متولّى امر تفسير مى‌نمايند، پس قطعا معنا و مفهوم مولى ولىّ‌امر و متولّى امر خواهد بود.

در آخر بد نيست اشاره كنيم كه شاه ولى‌اللّه دهلوى آمدن «مَولى» به معناى «ولىّ امر» را انكار كرده است.⁽¹⁾البته اين انكار دهلوى از روشن‌ترين شواهد دلالت حديث غدير به امامت است و اينكه «مَولى» به معناى «ولىّ امر» باشد؛ چرا كه شكى نيست كه انكار ولى‌اللّه دهلوى ستيزه‌جويى آشكار و تعصّب دشمنانه است. و آنچه از سخنان دانشمندان عامه نقل كرديم براى ابطال اين انكار بسنده است.

پنجم. آمدن «مَولى» به معناى پادشاه

بخارى در كتاب التفسير مى‌نويسد: باب «وَ لِكُلٍّ جَعَلنا مَوالىَ مِمّا تَرَكَ الوالِدانِ وَ الأقرَبُونَ وَ الَذينَ عاقَدَت أيمانُكُم فَآتُوهُم نَصيبَهُم إنَّ اللّه‌َ كانَ عَلى كُلِّ شَى‌ءٍ شَهيدا»⁽²⁾: «براى آنچه پدر و مادر و خويشان و هم‌پيمانان شما بر جاى نهاده‌اند وارثانى كه به ارث بردن أولى هستند قرار داده‌ايم پس بهره آنان را به آنان بدهيد كه خدا بر هر چيزى گواه است» . مَعمَر گويد: مراد از «موالى» اولياى ورثه‌اى‌اند كه با شما پيمان بسته‌اند.

موالى در اينجا جمع «مَولى» به معناى هم پيمان و كسى است كه ميان او و شما پيمان بسته شده است. «مَولى» همچنين به معانى: پسرعمو، آزادكننده بنده، آزادشده، پادشاه و همدين است.⁽³⁾

بى‌گمان، آمدن «مَولى» به معناى پادشاه نيز براى ثابت شدن مطلوب شيعه از حديث غدير كافى است، زيرا پادشاه و ولىّ‌امر يك معنى دارند. اگر كسى در اين هم معنايى بودن ترديد كند، برايش سخنان شارحان صحيح بخارى را نقل مى‌كنيم:

بدرالدين عَينى مى‌نويسد: لفظ «مَولى» براى معانى بسيارى مى‌آيد ... . چهارم: به پادشاه مَولى مى‌گويند، چرا كه او رسيدگى به امور مردم را به عهده مى‌گيرد.⁽¹⁾

شِهاب‌الدين قَسطَلانى مى‌گويد: يكى از معانى «مَولى» پادشاه است، زيرا او رسيدگى به امور مردم را به عهده مى‌گيرد.⁽²⁾

بنا بر اين، به پادشاه «مَولى» گفته مى‌شود، چرا كه او رسيدگى به امور مردم را به عهده مى‌گيرد. پس قطعا «مَولى» به معناى ولىّ امر و متولّى امر نيز به كار مى‌رود. افزون بر اينها، اين معنى به روشنى از سخنان لغويان به دست مى‌آيد. جوهرى مى‌نويسد: مَلَكوت از ريشه مُلك است، مانند رَهَبوت از ريشه رَهبَة؛ مى‌گويند: مَلَكوت عِراق از آن او است. مَلْكُوَه - بر وزن تَرْقُوَه - عراق نيز گفته مى‌شود. معناى اين واژه پادشاهى و عزّت است.

پس او مليك و مَلِك و مَلْك است، مثل فَخِذ و فَخْذ. گويا مَلْك مخفّف مَلِك و مَلِك مقصورِ مالك يا مليك است. جمع مَلِك و مَلْك، ملوك و املاك است. اسم اين مصدر مُلك و اسم مكان آن مملكت است. تَمَلَّكَهُ يعنى به زور آن را مالك شد. و «مليك النحل» ملكه زنبورهاى عسل است.⁽³⁾

همچنين لغويانى كه لغات عربى را به فارسى ترجمه كرده‌اند، مانند صاحب «صراح اللغة» و «منتهى الأرب فى لغات العرب» واژه «ملك» را به شاه و پادشاه ترجمه كرده‌اند.

مراد از «مَعمَر» در كلام بخارى، ابوعبيده مَعمَر بن مثنّى لغوى است. ابن‌حجر عسقلانى به اين نكته تصريح كرده و نوشته كه اين سخن مذكور را در «مجاز القرآن» ابوعبيده مَعمَر بن راشد ديده است.

عبدالرزّاق از او نقل كرده كه وى ذيل آيه «لِكُلٍّ جَعلنا مَوالِىَ»⁽¹⁾گفته است: موالى اولياى پدر و برادر و پسر و غير آنان از خويشاوندان پدرى هستند. قاضى اسماعيل نيز در «الأحكام» اين سخن را از طريق محمد بن ثور از مَعمَر نقل كرده است.

ابوعبيده گويد: «وَ لِكُلٍّ جَعَلنا مَوالِىَ» يعنى اوليا و ورثه. «و كسانى كه با آنان پيمان بسته‌ايد» پس «مَولى» در معناى ابن‌عمّ و ... به كار مى‌رود.

و سخنش را تا آنجا كه بخارى آورده ادامه داده است. وى در مولايى كه به معناى پسرعمو است اين شعر را شاهد آورده است: «مَهلاً بَنى عَمِّنا مَهلاً مَوالينا» . از ديگر معانى «مَولى» كه ابوعبيده آنها را ذكر نكرده ولى ديگر لغويان آنها را ذكر كرده‌اند اين است: محبّ، پناه دهنده، ياور، داماد، تابع و ولىّ.⁽²⁾

همچنين ابن‌حجر آمدن «مَولى» به معناى «ولىّ» را از لغويان نقل كرده است.

ششم. آمدن «مَولى» به معناى «رئيس»

فخر رازى ذيل آيه «لَبِئسَ المَولى وَ لَبِئسَ العَشيرُ»⁽³⁾مى‌نويسد: «مَولى» يعنى ولىّ و ناصر، و «عشير» يعنى همراه و معاشر. بدان كه اين وصف بيشتر سزاوار رئيسان است، زيرا درباره بت‌ها اين اوصاف به كار نمى‌رود.

بنا بر اين، خداى تعالى در قرآن بيان مى‌كند كه آنان از پرستش او كه خير دنيا و آخرت را برايشان فراهم مى‌كند، به پرستش بت‌ها و فرمانبرىِ رؤساء رويگردان مى‌شوند.

سپس رئيسان را مى‌نكوهد و مى‌گويد: «مولاى بدى هستند» . مراد از آنان كسانى‌اند كه مردم از آنان يارى مى‌خواهند و به آنان پناه مى‌برند.⁽⁴⁾

پس روشن شد كه «مَولى» در معناى «رئيس» به كار مى‌رود، و پنهان نيست كه «رئيس» و «ولىّ امر» و «متولىّ امر» به يك معنى هستند.

گروه ششم: حديث غدير به لفظ «مَن كُنتُ وَليُّهُ فَعَلىٌّ وَليُّهُ»

اشاره

در بسيارى از موارد نقل حديث غدير، به جاى «مَن كُنتُ مَولاهُ فَعَلىٌّ مَولاهُ» چنين آمده است: مَن كُنتُ وَليُّهُ فَعَلىٌّ وَليُّهُ. و اين دليل است بر آمدن مولى به معناى ولىّ و مَفعَل به معناى فعيل. اينك نصوص شمارى از اخبار مشتمل بر اين لفظ:

اول. روايت احمد بن حنبل

اول. روايت احمد بن حنبل⁽¹⁾

سرم را بالا آوردم، ناگاه ديدم كه چهره پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از خشم سرخ شده است و مى‌گويد: هر كس من ولىّ او هستم على ولىّ او است.

چون به نزد پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بازگشتيم، من آنچه را رخ داده بود بازگو كردم و گفتم: على از خمس كنيزى را براى خود گرفته است. من كه عادت داشتم سرم را پايين نگاه دارم، چون سرم را بالا آوردم ديدم كه چهره رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دگرگون گشته است. حضرت فرمود: هر كس من ولىّ او هستم على ولىّ او است.

دوم. روايت نَسايى

دوم. روايت نَسايى⁽¹⁾

نَسايى تحت عنوان «سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله كه فرمود: مَن كُنتُ وَليُّهُ فَعَلىٌّ وَليُّهُ» ، چند حديث آورده است:

سپس فرمود: ... بى‌گمان خدا مولاى من است و من ولى هر مؤمنى هستم. سپس دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: هر كس من ولىّ او هستم اين ولىّ او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى كن. ابوالطُّفَيل مى‌گويد: به زيد گفتم: اين را از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى ؟ گفت: هر كس زير آن درختان بزرگ بود اين را به چشمش ديد و با گوشش شنيد.

با هر كس با او دوستى كند دوستى مى‌كند، و با هر كس با وى دشمنى كند دشمنى مى‌كند.

وقتى مردم جمع شدند فرمود: اى مردم، ولىّ شما كيست ؟ مردم گفتند: خدا و رسولش. اين پرسش و پاسخ سه بار تكرار شد. سپس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دست على عليه‌السلام را گرفت و او را ايستاند و فرمود: هر كس خدا و رسولش ولىّ او هستند، اين ولىّ او است. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با او دشمنى كند دشمنى كن.

5 و 6 . با دو سند از سعيد بن وَهْب روايت كرده است: على عليه‌السلام در رَحبه كوفه خطاب به مردم گفت: شما را به خدا سوگند مى‌دهم، چه كسانى شنيده‌اند كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خم فرمود: هر آينه خدا ولىّ من و من ولىّ مؤمنان هستم، و هر كس من ولىّ اويم اين (على عليه‌السلام) ولىّ او است. خدايا، با هر كس با وى دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى كن، و هر كس او را يارى كند يارى كن ؟

سعيد مى‌گويد: در كنار من شش تن برخاستند. زيد بن يثيع نيز گفته است: پيش روى من شش تن از جاى برخاستند. عمرو ذى‌مر مى‌گويد كه اين جملات نيز در دعاى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است: خدايا، هر كس او را دوست بدارد دوست بدار، و هر كس به وى كينه ورزد دشمن بدار.

سوم. روايت ابن‌ماجه

سوم. روايت ابن‌ماجه⁽¹⁾

براء بن عازب مى‌گويد: در حجّى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جاى آورد، همراه او بوديم كه

در ميانه راه از مركب فرود آمد و فرمود: بشتابيد به نماز جماعت. پس از آن، دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: آيا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نيستم ؟ مردم گفتند: چرا هستى. سپس حضرتش پرسيد: آيا من نسبت به هر مؤمنى از خودش سزاوارتر نيستم ؟ مسلمانان پاسخ دادند: چرا هستى. آنگاه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: پس اين ولىّ هر كسى است كه من ولىّ اويم. خدايا، با هر كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى كن.

چهارم. روايت طبرى

چهارم. روايت طبرى⁽¹⁾

گويا مرا فرا مى‌خوانند و من اجابت خواهم كرد (زمان مرگ من نزديك شده است) . من دو يادگار گرانبها را كه يكى از ديگرى بزرگ‌تر است در ميان شما مى‌نهم: كتاب خدا كه ريسمانى است كه از آسمان به سوى زمين كشيده شده است و عترتم؛ يعنى اهل‌بيتم. پس بنگريد كه پس از من چگونه با آنها رفتار مى‌كنيد، چرا كه آن دو از يكديگر جدا نمى‌شوند تا در كنار حوض نزد من آيند.

سپس افزود: بى‌گمان خدا مولاى من است و من ولىّ هر مؤمنى هستم. و دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: هر كس من ولىّ او هستم، على ولىّ او است. خدايا، با هر كس با وى دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى فرما. ابوالطُّفَيل مى‌گويد: به زيد بن ارقم گفتم: تو خود اين را از رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى ؟ گفت: هر كس زير آن درختان بزرگ بود اين را به چشمش ديد و با دو گوشش شنيد.

پنجم. روايت حاكم نيشابورى

پنجم. روايت حاكم نيشابورى⁽¹⁾

زيد بن ارقم نقل كرده است: هنگامى كه رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از حجة الوداع بازگشت و در غدير خم فرود آمد، دستور داد كه زير درختان بزرگ آنجا را بروبند. سپس فرمود:

گويا مرا فرا مى‌خوانند و من اجابت خواهم كرد (زمان مرگ من نزديك شده است) . هر آينه من دو چيز گرانبها را - كه يكى از ديگرى بزرگ‌تر است - در ميان شما مى‌نهم: كتاب خدا و عترتم؛ يعنى اهل‌بيتم. بنگريد كه پس از من چگونه با آنها رفتار مى‌كنيد، چرا كه آن دو از يكديگر جدا نمى‌شوند تا در كنار حوض نزد من آيند. سپس فرمود: خداى عزوجل مولاى من است و من ولىّ هر مؤمنى هستم.

پس از آن، دست على عليه‌السلام را گرفت و فرمود: هر كس من ولىّ او هستم على عليه‌السلام ولىّ او است. خدايا، با هر كس با وى دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى ورزد دشمنى كن.

ششم. روايت خطيب خوارزمى

ششم. روايت خطيب خوارزمى⁽²⁾

موفّق بن احمد معروف به اخطب خوارزم، حديث غدير را مانند آنچه گذشت به سند خود از حاكم نيشابورى نقل كرده است. در نقل خوارزمى اين مطلب نيز آمده

است: ابوالطُفيل مى‌گويد: به زيد گفتم: اين را از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدى ؟ گفت: هر كس زير آن درختان بزرگ بود اين را به چشمش ديد و با گوشش شنيد.

هفتم. روايت ابن‌مَغازلى

هفتم. روايت ابن‌مَغازلى⁽¹⁾

على بن محمد جُلاّبى معروف به ابن‌مَغازلى از همسر زيد بن ارقم نقل كرده كه گفت: پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در حجة الوداع از مكه باز مى‌گشت كه بين مكه و مدينه، در غدير جُحفه فرود آمد و فرمان داد تا خاشاك زير درختان بزرگ آنجا را بروبند. سپس ندا داد: بشتابيد به نماز جماعت.

ما به سوى رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله رفتيم تا به حضرتش رسيدم، در روزى كه بسيار گرم بود و برخى از ما ردايش را بر سرش نهاده و به سبب حرارت زياد سنگريزه‌هاى زمين و برخى آن را بر پاهايشان افكنده بودند. آن حضرت نماز ظهر را اقامه كرد و ما به وى اقتدا كرديم. سپس روى به سوى ما گردانيد و فرمود:

خداى را سپاس، او را مى‌ستاييم و از او يارى مى‌خواهيم و به او ايمان مى‌آوريم و بر او توكّل مى‌كنيم و از شرور نفس‌هايمان و بدى كارهايمان به او پناه مى‌بريم، كه هر كس را كه او وانهد راهنمايى نيست، و هر كس را كه او هدايت كند گمراه‌كننده‌اى نخواهد بود. گواهى مى‌دهم كه معبودى جز خداى يكتا نيست و اينكه محمد بنده و فرستاده او است. اما بعد، اى مردم، هر پيامبرى نصف زمانى كه پيامبر پيش از او در امتش بوده در بين امتش خواهد بود. عيسى بن مريم عليه‌السلام چهل سال در ميان قومش بود و من با شتاب به بيست سال رسيدم. بدانيد كه نزديك است كه من از شما جدا شوم. آگاه باشيد كه من و شما را به پرسش خواهند گرفت. آيا من پيام الهى را به شما رساندم ؟ شما در اين باره چه مى‌گوييد ؟

از هر گوشه‌اى پاسخ دهندگانى برخاستند و گفتند: شهادت مى‌دهيم كه تو بنده و فرستاده خدايى و پيامش را رساندى و در راهش بسيار كوشيدى و امرش را آشكار

ساختى و او را تا گاه مرگ خواهى پرستيد. خدا از جانب ما بهترين پاداشى را كه از سوى امت‌ها به پيامبران مى‌دهد به تو عطا فرمايد.

پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: آيا شما شهادت نمى‌دهيد كه معبودى جز اللّه نيست و او شريكى ندارد و اينكه محمد بنده و فرستاده او است و اينكه بهشت و دوزخ حقّ‌اند و شما به همه كتاب خدا ايمان داريد ؟ مردم گفتند: چرا شهادت مى‌دهيم.

رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: من نيز شهادت مى‌دهم كه شما را تصديق كردم و شما نيز مرا تصديق كرديد. بدانيد كه من پيشتاز شمايم و شما پيروان من هستيد. نزديك است كه كنار حوض نزد من آييد و آنگاه كه مرا ديدار كنيد، از شما خواهم پرسيد كه: پس از من با دو چيز گرانبهاى من چگونه رفتار كرديد ؟ فهم سخن پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر ما دشوار گشت و ما درنيافتيم كه دو چيز گرانبها چيست ؟ تا اينكه مردى از مهاجران برخاست و گفت: اى پيامبرخدا، پدر و مادرم به فدايت، دو چيز گرانبها چيستند ؟

حضرت فرمود: بزرگ‌ترين آن دو كتاب خداى تعالى است؛ ريسمانى كه يك سرش به دست خدا و سر ديگرش به دستان شماست. به آن چنگ زنيد و از آن منحرف نشويد. كوچك‌ترين آن دو خاندان من است؛ همان‌ها كه به قبله من روى كردند و دعوت مرا اجابت نمودند.

ايشان را نكشيد و مقهورشان نگردانيد و رهايشان نكنيد، زيرا من از خداى داناى آگاه براى آنان هر خيرى را خواستم و او آنچه را خواستم به من بخشيد. يارى‌كننده اين دو چيز گرانبها يارى‌كننده من است، و هر كس ايشان را وانهد مرا وانهاده است. دوست اين دو دوست من و دشمن اين دو دشمن من است.

آگاه باشيد كه امت‌هاى پيش از شما هلاك نگشتند مگر وقتى كه خواسته‌هاى خود را دين خويش گرداندند و در ضدّيت با آموزه‌هاى پيامبرشان پشتيبان هم گشتند و كسى را كه براى دادگسترى برخاست كشتند.

سپس دست على بن ابى‌طالب عليه‌السلام را گرفت و بلند كرد و فرمود: هر كس من مولاى او هستم اين مولاى او است، و هر كس من ولىّ او هستم اين ولىّ او است. خدايا، با هر

كس با او دوستى كند دوستى كن، و با هر كس با وى دشمنى كند دشمنى نما. اين سخن را سه بار فرمود. اين پايان خطبه است.

هشتم. روايت حموينى

هشتم. روايت حموينى⁽¹⁾

ابراهيم بن محمد بن حَمّويه نيز حديث غدير را با لفظ «ولىّ» به سند خود از سعد بن ابى‌وقاص روايت كرده است.

نهم. روايت ابن‌كثير

نهم. روايت ابن‌كثير⁽²⁾

اسماعيل بن عمر معروف به ابن‌كثير دمشقى نيز حديث غدير را با لفظ «ولىّ» از نَسايى در سننش روايت كرده، و سپس گفته است: نَسايى در نقل اين حديث از اين طريق متفرّد است. شيخ ما ابوعبداللّه ذهبى گفته است: اين حديث صحيحى است. ابن‌ماجه گويد ... . عبدالرزّاق نيز اين حديث را از مَعمَر، از على بن جُدعان، از عدى، از براء روايت كرده است.

دهم. روايت ولى‌اللّه دهلوى

دهم. روايت ولى‌اللّه دهلوى⁽³⁾

شاه ولى‌اللّه دهلوى نيز اين حديث را از حاكم نيشابورى از زيد بن ارقم روايت كرده است.

تا اينجا روشن شد:

اولاً: «مَفعَل» به معناى «فعيل» مى‌آيد.

ثانيا: «مَولى» به معناى «ولىّ» مى‌آيد.

ثالثا: اين احاديث، به ويژه حديث سعد، به روشنى بر امامت دلالت مى‌كنند، زيرا امام «ولىّ امر» و «متصرّف در امر» است و مراد از «ولىّ» در اين احاديث قطعا همين است، چرا كه پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از اصحاب پرسيده: «ولىّ شما كيست ؟ » و آنان پاسخ گفته‌اند:

«خدا و رسولش» . از اين رو، اگر مراد از «ولىّ» ، «محبّ» بود، حصرِ ولايت در خدا و رسولش معنايى نداشت.

در تمام اين روايات، پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله پس از آن، اين ولايت را براى خدا و رسولش صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ثابت كرد، و مردم هم به آن شهادت دادند. آنجا كه رسول مكرم اسلام صلى‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «هر كس خدا و رسول ولىّ او هستند، بى‌گمان اين (على عليه‌السلام) ولىّ او است» ؛ يعنى هر كس خدا و رسولش متصرّف در امر او هستند، بى‌گمان على عليه‌السلام متصرّف در امر او است.

گروه هفتم: آمدن «مَولى» به معناى «سيّد» (سرور و مهتر قوم)

اشاره

آمدن «مَولى» به معناى «سيّد» ، از سخنان گروهى از مشاهير عامه ثابت مى‌شود:

اول. احمد بن حسن زاهد

وى در تفسير آيه «حَتّى إذا جاءَ أحَدَكُمُ المَوتُ تَوَفَّتهُ رُسُلُنا وَ هُم لا يُفَرِّطُونَ . ثُمَّ رُدُّوا إلَى اللّه‌ِ مَولاهُمُ الحَقِّ»⁽¹⁾: «تا هنگامى كه يكى از شما را مرگ فرا رسد فرستادگان ما جان او را مى‌ستانند و در كار خود كوتاهى نمى‌كنند. سپس به سوى خدا مولاى راستين‌شان بازگردانده شوند» .

دوم. زَمخشرى

دوم. زَمخشرى⁽²⁾

او در تفسير آيه «أنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ»⁽³⁾: «تو مولاى مايى پس ما را در برابر كافران يارى كن» .

سوم. ابن‌اثير

سوم. ابن‌اثير⁽⁴⁾

وى مى‌نويسد: «مَولى» در حديث بسيار به كار رفته است. و آن اسمى است كه بر جماعت كثيرى واقع مى‌شود، از جمله: ربّ و مالك و سيّد.

چهارم. نَوَوى

چهارم. نَوَوى⁽¹⁾

كلام ابن‌اثير را آورده است.

پنجم تا هفتم. احمد كواشى و بَيضاوى و نَسَفى

در تفسير «أنتَ مَولانا» .

هشتم. طيّبى

هشتم. طيّبى⁽²⁾

ذيل حديث نبوى «مَن كُنتُ مَولاهُ ... » : در «النِهاية» آمده است: «مَولى» بر جماعت كثيرى واقع مى‌شود، از جمله: مالك و سيّد.

نهم. ابن‌كثير

نهم. ابن‌كثير⁽³⁾

در تفسير آيه «وَ إن تَوَلَّوا فَاعلَمُوا أنَّ اللّه‌َ مَولاكُم نِعمَ المَولَى وَ نِعمَ النَصيرُ»⁽⁴⁾: «اگر رويگردان شوند بدانيد كه خدا مولاى شماست مولاى خوب و ياور خوب است» .

دهم. جلال‌الدين سيوطى

در «الدرّ النثير فى خلاصة نِهاية ابن‌الاثير» و «تفسير الجلالين» .

يازدهم. على بن سلطان قارى

يازدهم. على بن سلطان قارى⁽⁵⁾

در «شرح المشكاة» .

دوازدهم. فاضل رشيدالدين خان دهلوى (شاگرد دهلوى)

در «إيضاح لطافة المقال» .

نتيجه

پس ثابت شد كه مَولى به معناى «سيّد» مى‌آيد، و «سيّد» به معناى «امام» و «رئيس»

است، چنانچه إن شاء اللّه در ادامه خواهد آمد. بنا بر اين، استدلال به حديث غدير براى اثبات امامت على عليه‌السلام از اين وجه نيز تامّ است.

از همين رو سيد مرتضى مى‌گويد: روزى در محضر شيخ مفيد - كه عزّتش مستدام باد - سخن شيخ ابوجعفر محمد بن عبدالرحمن بن قِبه رازى در كتاب «الانصاف» را ياد كردم. وى در اين كتاب نوشته است: شيخى از معتزله انكار كرد كه «مَولى» نزد عرب به معناى «سيّد» و «امام» باشد. من در برابر او اشعار اخطل⁽¹⁾را خواندم:

فَما وَجَدَت فيها قُرَيشٌ لأمرها *** أعَفَّ وَ أوفى مِن أبيكَ وَ أمجَدا

وَ أورى بِزَندَيهِ وَ لَو كانَ غَيرَهُ *** غَداةً اختِلافُ الناسِ أكدى وَ أصلَدا

فَأصبَحتَ مَولاها مِنَ الناسِ كَلَّهُمُ *** وَ أحرى قُرَيشٍ أن تُهابَ وَ تُحمَدا

قريش براى امر خود كسى را پاكدامن‌تر و وفادارتر و بزرگوارتر و بخشنده‌تر از پدرت نيافت. اگر كسى غير او خليفه مى‌شد چند دسته‌گى مردم در بامداد آن روز شديدتر و سخت‌تر مى‌گشت. تو از ميان همه مردم مولاى قريش شدى و شايسته‌ترين كسى گشتى كه از تو بترسند و تو را بستايند.

شيخ معتزلى را چنان ساكت كردم كه گويى سنگى را در دهان او فرو كرده‌اند. من شروع به نيكو شمردن سخن ابن‌قِبه كردم.⁽²⁾

بنا بر همه اينها، تمام اين معانى كه دانشمندان عامه براى واژه «مَولى» آورده و به آن اعتراف كرده‌اند مفيد امامت و رياست است. اين معانى متقارب و متلازم‌اند و تنها يكى از آنها براى استدلال به حديث غدير در اثبات امامت كافى است، چه رسد به اينكه همه آنها در نظر گرفته شود. بنا بر اين، آنچه ياد كرديم براى دفع شبهات متعصّبان و منكران كافى است.

معناى «اولى» براى «مولى» به بيانى ديگر

اشاره

بحث در معناى «مولى» و اراده «اولى» از اين واژه را با بيانى ديگر و به طور فهرستوار نيز مى‌توان دنبال نمود:

اينكه از واژه مولى معناى اَولى يا همان «سزاوارتر» اراده شده يا اينكه اين مفهوم يكى از معانى مولى است، كسى از علماى لغت آن را انكار نكرده است. بلكه در فرهنگ‌هاى لغت و غير آن، اولى را از معانى مولى به شمار آورده‌اند. به طورى كه برخى از آنان مولى را در تفسير آيه‌هاى قرآن كريم به «اَولى» تعبير كرده، و برخى از آنان به طور مطلق گفته‌اند كه مولى به معناى اولى مى‌آيد. بعضى نيز اين معنى را در شرح برخى از شعرهاى عرب آورده‌اند. اينك به بررسى هر يك از اين موارد به طور مبسوط مى پردازيم:

گروه اول

اشاره

كسانى كه در تفسير برخى آيات قرآن حكيم به تطبيق معنى «اَولى» براى كلمه «مولى» تصريح كرده‌اند:

آيه اول

شاهد سخن گفتار خداى تعالى است كه مى‌فرمايد: «فَاليَومَ لا يُؤخَذُ مِنكُم فِديَةٌ وَ لا مِنَ الَذينَ كَفَروا مَأويكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم وَ بِئسَ المَصيرُ»⁽¹⁾: «پس امروز براى نجات از هيچ يك از شما و كافران فديه نپذيرند منزلگاهتان آتش و آن آتش شما را سزاوارتر است و چه بد سرانجامى است» .

فَغَدَت كِلاَ الفَرجَينِ تَحسَبُ أنَّهُ *** مَولَى المَخافَةِ خَلفَها وَ أمامَها

گاو وحشى صبح كرد در حالى كه گمان مى‌كند پشت سر و پيش رويش سزاوارتر براى ترسيدن از صياد است.⁽¹⁾

5 . زجّاج، كه رازى و آلوسى و عسقلانى از او نقل كرده‌اند.

6 . اخفش اوسط ابوالحسن سعيد بن سعد نحوى (م 215 ق) ، كه رازى در «نهاية العقول» از او نقل كرده است.

8 . ابوبكر انبارى محمد بن قاسم لغوى نحوى (م 328 ق) همين مطلب را در «مشكل القرآن» گفته، و علامه ابن‌بطريق نيز در «العمدة» از او حكايت كرده است.⁽⁸⁾

البته در برخى نسخه‌ها اين معنى به صورت «هُوَ أولى بِكُم» ذكر شده، و در سخن ابوعبيده همين گونه آمده است. مذكر آوردن ضمير نيز به اعتبار مكان است.⁽²⁾

50 . سيد اميرمحمد صنعانى آن را در «الروضة الندية» چاپ دهلى به نقل از فقيه حميد محلى آورده است.⁽⁴⁾

51 . شيخ حسن عدوى مالكى درباره «مولاكم» گفته است: يعنى اولى به شماست از هر جايگاه ديگرى، به خاطر كفر و شكى كه داشتيد.⁽⁵⁾

52 . نظام‌الدين نيشابورى در «غرائب القرآن» همين مطلب را گفته است.⁽⁶⁾

53 . ابواسحاق احمد ثعلبى (م 427 ق) در «الكشف و البيان» گفته است: «مَأويكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽⁷⁾يعنى همراه شما و سزاوارتر و داراى استحقاق بيشترى است كه مسكن شما باشد. سپس بيت لبيد را شاهد آورده است.

54 . ابوالسعود محمد بن محمد حنفى (م 982 ق) آن را در تفسير خود آورده است.⁽⁸⁾

55 . المولى جاراللّه اللّه آبادى در حاشيه تفسير بيضاوى گويد: مولى مشتق از اولى است، با حذف حروف زائده.

آيه دوم

دومين شاهد گفتار، كلام خداى تعالى در سوره تحريم است. آنجا كه خداوند مى‌فرمايد: «قَد فَرَضَ اللّه‌ُ لَكُم تَحِلَّةَ أيمانِكُم وَ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽¹⁾: «به راستى كه خداوند شكستن سوگندهاتان را (با پرداخت كفاره) بر شما روا داشته و خداوند سرور شماست» .

56 . جاراللّه زمخشرى گفته است: «واللّه مولاكم» يعنى خداوند سرور و متولّى امور شماست. و گفته است: «مولاكم» يعنى خداوند سزاوارتر از شما به خودتان است. پس خيرخواهى او سودمندتر است براى شما از خيرخواهى شما براى خودتان.⁽²⁾

57 . صديق بن حسن قنوجى بخارى نيز گفتار زمخشرى را در تفسير خود تكرار كرده است.⁽³⁾

58 . نظام‌الدين نيشابورى در «غرائب القرآن» مانند سخن زمخشرى را گفته است.⁽⁴⁾

59 . ابوالبركات عبداللّه بن احمد بن محمود نسفى در تفسير خود گويد: «وَ اللّه‌ُ مَولاكُم»⁽⁵⁾يعنى خداوند سرور و متولى امور شماست. و گفته شده است: «مولاكم» يعنى كسى كه سزاورتر از خود شما به شماست. پس خيرخواهى او سودمندتر است براى شما از خير خواهى شما نسبت به خودتان.⁽⁶⁾

آيه سوم

سومين آيه مورد استناد ما كلام خداى تعالى در آخرين آيه سوره بقره است كه مى‌فرمايد: «أنتَ مَولانا فَانصُرنا عَلَى القَومِ الكافِرينَ»⁽¹⁾: «يگانه سلطان و ياور ما تويى پس ما را در چيرگى بر گروه كافران يارى فرما» .

60 . ثعلبى در «الكشف و البيان» گفته است: «انت مولانا» يعنى ياور و حافظ ما و تو به ما سزاوارترى. اين مطلب در «الغدير» علامه امينى نيز آمده است.

آيه چهارم

كلام خداى تعالى در سوره آل‌عمران است كه شاهد ديگرى در اين بحث است. آنجا كه مى‌فرمايد: «بَلِ اللّه‌ُ مَوليكُم وَ هُوَ خَيرُ الناصِرينَ»⁽²⁾: «بلكه خدا مولاى شماست و او بهترين ياوران است» .

61 . احمد بن حسن درواجكى در تفسير خود مشهور به «تفسير زاهدى» گفته است: خدا سزاوارتر است به اينكه اطاعت شود.

آيه پنجم

و سرانجام آيه 51 سوره توبه شاهدى ديگرى بر بحث ماست كه مى‌فرمايد: «قُل لَن يُصيبَنا إلاّ ما كَتَبَ اللّه‌ُ لَنا هُوَ مَولانا وَ عَلَى اللّه‌ِ فَليَتَوَكَّلِ المُؤمِنونَ» : «بگو اى رسول ما هرگز جز آنچه خدا مقدر فرموده به ما نخواهد رسيد او است مولاى ما و البته اهل ايمان در هر حال بر خدا توكل خواهند كرد» .

62 . ابوحيان اندلسى در تفسير خود ج 5 ، ص 52 گويد: كلبى گفته است: يعنى خداوند سزاوارتر از ما نسبت به خود ما در زندگانى و مرگ است.⁽³⁾

گروه دوم

دومين گروه، دانشورانى مى‌باشند كه در آثار خود بر اطلاق كلمه مولى به معناى «اولى» تصريح كرده‌اند:

63 . ابوبكر انبارى محمد بن قاسم لغوى (م 328 ق) گفته است: مولى از اضداد است؛ يعنى هم شخص نعمت دهنده‌اى است كه برده را آزاد مى‌كند، و هم كسى است كه نعمت آزادى به او داده شود.

اين لفظ جز اين دو معنى، شش معناى ديگر نيز دارد كه يكى از آن معانى «اولى به شما» است. چنانچه خداى تعالى فرمود: «مَأويكُمُ النارُ هِىَ مَولاكُم»⁽¹⁾، كه معناى آن سزاوارتر به شما مى‌باشد.⁽²⁾لبيد نيز در بيتى چنين سروده است: پس گاو وحشى صبح كرد در حالى كه گمان مى‌كرد پشت سر و پيش رويش براى ترس از صياد سزاوارتر است.

64 . ابوالطيب عبدالواحد بن على لغوى حلبى (م 351 ق) همين مطلب را در كتاب «الاضداد فى كلام العرب» گفته است.⁽³⁾

65 . ابوبكر محمد بن عزيز سجستانى در «نزهة القلوب فى تفسير غريب القرآن» - چاپ شده در حاشيه «تبصير الرحمن» - چنين گفته است: معنى مولى به هشت وجه است: مُعتِق: آزاد كننده برده، مُعتَق: برده آزاد شده، ولىّ، و بلاخره سزاوارتر به يك شى‌ء ... .⁽⁴⁾

66 . ابوحيّان اندلسى در «تحفة الاريب» مى‌گويد: مولى آزادكننده يا سزاوارتر به يك شى‌ء است.⁽⁵⁾

67 . ابوالحجاج يوسف بن محمد بلوى در كتاب خود «الف باء» گفته است: ابن عزيز على گفته است كه معنى مولى بر هشت وجه است: آزادكننده، آزادشده، ولىّ، سزاوارتر به شى‌ء و ... .⁽¹⁾

68 . جلال‌الدين احمد خجندى در «توضيح الدلائل» گويد: مولى بر چند معنى گفته مى‌شود. از جمله آنها سزاوارتر (اولى) است. او سپس گفته خداى تعالى «هى مولاكم» را شاهد مى‌آورد.

69 . شيخ ابوبكر زكريا يحيى بن على بن محمد بن حسن خطيب تبريزى (م 502 ق) درباره كلام جعفر بن علبه حارثى گويد: مفهوم مولى بر چند وجه است: بنده، آقا، پسرعمو، داماد، همسايه، ولىّ، هم‌قسم و سرانجام «اولى بر شما» .⁽²⁾

گروه سوم

اين گروه مشتمل بر كسانى است كه به كار برد لفظ مولى به معناى «اولى» در اشعار عرب تصريح كرده‌اند. از اين زمره‌اند:

80 . اسماعيل حماد جوهرى در «صحاح» گويد: و اما سخن لبيد كه مى‌گويد: صبح كرد آنگاه ... ، او مى‌خواهد بگويد كه آن سزاوارترين مكانى است كه خطر (درگيرى) در آن باشد.⁽¹⁾

81 . جمال‌الدين محمد بن مكرم بن منظور افريقى انصارى (م 711 ق) معنى مذكور را در «لسان العرب» ذكر كرده است.⁽²⁾

82 . سيد مرتضى زبيدى (م 1205 ق) در «تاج العروس» گفته است: و سروده شاعر كه گفته است: پس صبح كرده ... ، همانا او موضعى را اراده كرده است كه ترس در آن سزاوارتر مى‌باشد.⁽³⁾

83 . قاضى ابوعبداللّه زوزنى در «شرح المعلقات السبع» در توضيح شعر لبيد گويد: پس صبح كرده گاو وحشى در حالى كه گمان مى‌كند هر دو سوى او شايسته ترس است؛ يعنى هر دو سوى او جايگاه و ملازم ترس مى‌باشند، يا گمان مى‌كند كه هر يك از آن دو به ترس سزاوارتر است؛ يعنى سزاوارتر است كه از آن بيم ورزد.⁽⁴⁾

84 . دكتر بدوى طبانه استاد نقد عربى در «معلقات العرب» در تبيين گفته لبيد آورده است: مولى المخافة يعنى سزاوارتر به ترس است.⁽⁵⁾

85 . عمرو بن عبدالرحمن فارسى قزوينى در «كشف الكشاف» درباره بيت لبيد مى‌گويد: مولى المخافة يعنى سزاوارتر و شايسته‌تر است به اينكه ترس در آنها باشد.

86 . عبدالرحيم بن عبدالكريم معنى مزبور را در «شرح المعلقات السبع» آورده است.

87 . رشيد النبى همين معنى را در كتاب «شرح المعلقات السبع» خود ذكر كرده است.

88 . ابن‌تمجيد معنى مذكور را در حاشيه خود بر «تفسير بيضاوى» گفته است.⁽¹⁾

89 . احمد بن محمدشهاب قاضى در حاشيه خود بر «تفسير بيضاوى» گفته است: صبح كرد ... ، يعنى گاو وحشى هنگامى كه به خاطر ترس از صياد رميد، نمى‌داند آن صياد پشت سر او يا پيش رويش مى‌باشد. پس گمان مى‌كند هر دو سوى پشت سر و پيش رويش سزاوارتر و شايسته‌تر اند به اينكه از آنها بيمناك باشد.⁽²⁾

اينان سران زبان عربى و آگاه به واقعيت زبان و حافظان علم و ادب و راويان شعر هستند كه اعتراف كرده‌اند، و براى معنايى كه ما در صدد اثبات آن مى‌باشيم تسليم شده‌اند. اگر ايشان كه بزرگان ادب عرب هستند نبودند، اين معنى از معانى اين واژه مورد شناسايى زبان شناسانه واقع نمى‌شد، و صحيح نبود كه بر آن نص آورد. در حالى كه اجماع آنان بر اين معنى دانسته شد.

به اين ترتيب و با اين سخنان متواتر و پى در پى و امثال آن، بى پايگى آنچه كه صاحب «تحفه اثنى‌عشريه» نسبت به انكار استعمال مولى به جاى اولى در زبان عرب به آن استناد كرده واضح مى‌شود !

شبهات و اشكالات بر معناى «مَولى»

اشاره

شبهات و اشكالات بر معناى «مَولى»⁽³⁾

در مورد استدلال به حديث غدير و لفظ «مَولى» شبهات و اشكالاتى مطرح شده است. در اينجا اين شبهات را يك به يك مطرح كرده و از وجوه مختلف پاسخ مى‌گوييم:

شبهه اول: نيامدن «مَفعَل» به معناى «أفعَل»

اشاره

دهلوى مى‌نويسد: علماى عربيّت گفته‌اند كه «مَفْعَل» در هيچ ماده‌اى به معناى «أفْعَل» نيامده، در مادّه «ولى» و كلمه مولى كه على الخصوص نيامده است.

اين ادعا نيز دروغِ ديگرى است. سخنان صريح دانشمندان عربيّت كه مَولى را به «أولى» تفسير كرده‌اند، دلالت مى‌كند كه «مَفعَل» به معناى «أفعَل» مى‌آيد. بنا بر اين، آمدن مَفعَل به معناى أفعَل در خصوص اين ماده نيز ثابت است.

جالب اينجاست كه هر چند دهلوى مطالب كتاب خود را از كتاب «الصواقع» كابلى گرفته است، اما ميان اين سخن دهلوى و سخن كابلى در اين باره فرق بسيارى ديده مى‌شود. كابلى در كتابش مى‌نويسد: سخن شيعه باطل است، چرا كه مَولى به معناى «أولى» نيامده و هيچ يك از اهل عربيّت بر آمدن «مَفعَل» به معناى «أفعَل» تصريح نكرده است.

پس كابلى ادّعا نكرده كه دانشمندان زبان عربى تصريح كرده‌اند كه «مَفعَل» مطلقا در هيچ ماده‌اى به معناى «أفعَل» نيامده است، چه رسد به خصوص اين مادّه ! اين روشن مى‌كند كه آنچه دهلوى به دانشمندان زبان عربى نسبت داده دروغ و افتراى محض است.

لازم به ذكر است كه فخر رازى در انكار آمدن مَولى به معناى «أولى» سعى بسيار و كوشش فراوان كرده، و دهلوى چكيده سخن فخر رازى را آورده و مواردى را كه وى در آنها به حق و حقيقت اعتراف كرده حذف كرده است !

از جمله تفسير زجّاج و اخفش و رُمّانى، كه لفظ مَولى را به «أولى» و استشهاد به شعر لبيد و تصريح او به حكم ابن‌انبارى به اينكه مَولى همان «أولى» است را آورده‌اند.

ولى دهلوى دروغ‌ها و افتراءهايى را به سخن فخر رازى افزوده كه وى هرگز آنها را بر زبان نياورده است !

اول. دروغ‌هاى دهلوى در اين ادعا

دهلوى در اين ادعاى باطلش چندين دروغ گفته است:

5 . «دانشمندان زبان عربى اعتماد ابوزيد به ابوعبيده در تفسير مَولاكُم به أولى در آيه شريفه⁽¹⁾را خطا دانسته‌اند» . اين نيز سخنى است كه فخر رازى نگفته است.

6 . «جمهور دانشمندان زبان عربى گفته‌اند كه اگر مَولى به معناى أولى بود، جايز بود كه به جاى أولى مِنكَ گفته شود: مَولى مِنكَ» . اين شبهه از فخر رازى است و او آن را ذكر كرده، ولى به هيچ يك از دانشمندان زبان عربى نسبت نداده است، چه رسد به جمهور آنان !

8 . «جمهور دانشمندان زبان عربى گفته‌اند كه تفسير ابوعبيده بيان حاصل معنى است» . اين شبهه را نيز فخر رازى ذكر كرده ولى به هيچ كس نسبت نداده است، چه رسد به جمهور دانشمندان زبان عربى !

9 . «جمهور دانشمندان زبان عربى در مقام تخطئه تفسير ابوعبيده گفته‌اند كه حاصل معناى آيه اين است كه آتش قرارگاه و بازگشتگاه و جايگاه لايق به شماست» . اما هر كس در سخنان دانشمندان زبان عربى بنگرد، مى‌بيند كه آنان اين معانى را ضمن ديگر معانى محتمل براى آيه آورده‌اند، نه اينكه در صدد تخطئه ابوعبيده باشند.

مشخص شد كه دهلوى در اين گفتار كوتاهش ده دروغ گفته، كه فخر رازى در سخن‌هاى طولانى‌اش حتى يكى از آنها را نگفته است ! !