فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم السلام حرف ب

مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوان‌فر، احمد، ۱۳۴۳ -

عنوان و نام پدیدآور : فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم‌السلام/ احمد رضوان‌فر ؛ تهیه‌کننده مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

مشخصات نشر : قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۴ -

مشخصات ظاهری : ج.

فروست : مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما؛ ۸۹۷، ۸۹۸، ۱۲۸۹، ۱۷۲۴، ۱۹۰۳

شابک : ۱۴۰۰ ریال: ج. ۲. ق. ۱ 964-8606-99-4 : ؛ ۱۵۰۰۰ریال: ج.۲. ق.۲‌964-8606-53-6 : ؛ ۲۵۰۰۰ ریال: ج.۴‌978-600-5563-03-0 : ؛ ۵۵۰۰۰ ریال : ج.۵ : 978-964-2761-18-0 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال : ج.۶ : 978-964-514-232-0 ؛ ۱۴۲۰۰۰ ریال: ج.۷‌978-964-514-283-2 : ؛ ج.۸ 978-964-514-283-2 :

یادداشت : ج.؟ (چاپ اول: ۱۳۸۸).

یادداشت : ج.۵ (چاپ اول :۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۶ (چاپ اول : ۱۳۹۰).

یادداشت : ج.۷؟ (چاپ اول: ۱۳۹۲).

یادداشت : ج.۸ (چاپ اول: ۱۳۹۲) (فیپا).

یادداشت : ناشر جلد چهارم دفتر عقل است.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱. حرف آج. ۲. ق. ۱. حرف الف.-ج.۲.ق.۲.حرف الف.-ج.۳.حرف ب.-ج.۴. حرف پ.-ج.۵.حرف ت.-ج.۶ حرف ث-ج / سیده‌معصومه اسماعیل‌پور.- ج.۷. (حروف د - ذ).- ج.۸ (حرف ر).-ج.؟ . حرف س / محمدهادی فلاح.

موضوع : اخلاق اسلامی

موضوع : احادیث اخلاقی

موضوع : چهارده معصوم -- اخلاق

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۲۴۷/۸/ر۶۶ف۴ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۱

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۳۲۶۴

اشاره

فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم السلام «ب»

کد: 988  

نویسنده: احمد رضوان فر

ناشر و تهیه کننده: مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

لیتوگرافی: سروش مهر

چاپ: برهان

نوبت چاپ: اول / 1384

شمارگان: 1550

بها: 1400 تومان

حق چاپ برای ناشر محفوظ است

نشانی: قم، بلوار امین، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پست الکترونیکی: Email: IRC@IRIB.ir

تلفن: 2919670-0251 نمابر: 2915510

شابک:  4-040-514-964ISBN: 964-514-040-4  

دیباچه

آفریدگار جهان، آفریده خود را بر اساس عقل و فطرت آفریده و سراپای وجود او را با محبت سرشته و شریف‌ترین مظهر خود را نماینده خویش در روی زمین قرار داده است. دو یادگار پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله؛ یعنی قرآن و سنت، آموزه‌های شیرینی در بر دارند که دریچه رستگاری را به روی انسان می‌گشایند و آدمیان را به کمال مطلوب می‌رسانند. در سراسر متون ارزشمند دینی، برای تربیت این آفریده، برنامه‌هایی ارائه شده است، تا بدان‌جا که پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، غایت بعثت خود را به کمال رساندن انسان معرفی فرمود: «اِنَّما بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الأَخْلاقِ». پس سپاس خدایی را سزاست که فراخنای گیتی را چشم انداز انسان ساخت و وی را به زیور خرد آراست و هر آنچه را در زمین و آسمان است، رام او کرد تا وی به کاوش در این حقایق بپردازد و با دو بال عقل و دین، بر فراز گیتی، به جان جهان بنگرد و از بزرگ آموزگاران دین، عالی‌ترین سطح دانش و بینش را فرا گیرد.

این مجموعه، برگ سبزی است پیش‌کش به بوستان دانش و ادب تا دانش‌پژوهان با صرفه‌جویی در زمان، به دانستنی‌های دین دست یازند و از دریای بی‌کران قرآن و حدیث و کردار بزرگان دین، گوهرها بیابند. نگارنده محترم، جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین _احمد رضوان فر _با قلم شیوای خود، مجموعه الفبایی فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم‌السلام را با نظارت و ارزیابی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین محمد حسین درافشان، تحفه پژوهشگران  ساخته است.

پس از بیان مقدمه‌ای درباره عنوان هر یک از موضوع‌ها و بررسی اهمیت و ضرورت آن، «گلبانگ حدیث»، با احادیثی درباره موضوع یاد شده آمده است. از آنجا که مسائل اخلاقی تنها در قالب ارائه نمونه‌های رفتاری بسیار زیبا، تأثیر به‌سزایی بر خواننده خواهد داشت، نمونه‌های رفتاری نیز آورده شده است. افزون بر آن، شیرازه هر موضوع با اشاره‌ای به پی‌آمدها و آموزه‌های مورد نظر تکمیل گشته است تا خواننده به نتیجه مطلوب برسد.

اکنون خرسندیم که جلد چهارم از فرهنگ اخلاقی معصومین علیهم‌السلام(بخش اول حرف ب) را به حضور شما خوبان که اهل اندیشه و ایمان و انتخابید، پیشکش می‌کنیم. امید است رهاورد این اثر، گشایش افق‌های تازه‌ای در چشم‌انداز زندگی همه باشد. آری، اگر می‌خواهیم زندگی‌مان معنادار و هدف‌مند و حرکتمان جهت‌دار باشد، باید از فرهنگ اخلاقی و تربیتی پیشوایان معصوم خویش الگو بگیریم و تنها از آنها پیروی کنیم.

در اینجا شایسته است از جناب آقای _محمد صادق دهقان _نیز سپاس‌گزاری کنیم که از نخستین مجموعه تاکنون، ویرایش اثر را بر عهده داشته‌اند. از همکاران ارجمندمان در بخش نمونه‌خوانی و رایانه نیز سپاس‌گزاریم.

در پایان، از همه خوانندگان محترم خواهانیم تا هرگونه کاستی در این

مجموعه را به آگاهی ما برسانند تا در جلدهای بعدی، از کاستی‌های احتمالی، پیش‌گیری و در پرتو به‌کار بستن نظرهای ارزشمند اهل قلم بر غنای مجموعه افزوده شود.

انّه ولیّ التوفیق

 اداره کل پژوهش

مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما

پیش‌گفتار

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

انّی تارِکٌ فِیکُمُ الثِّقْلَیْن ما إنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا بَعْدیِ کِتابَ اللّه ِ وَ عِتْرتِی اَهلَ بَیتی وَ إنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا حتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا کیْفَ تَخْلُفُونیِ فِیهِما ...⁽¹⁾

به درستی که من دو چیز گران‌مایه میان شما می‌گذارم که هر گاه به آن تمسک جویید، پس از من گمراه نمی‌شوید. (آن دو عبارتند از:) کتاب خدا (قرآن مجید) و عترتم، اهل بیتم. همانا آن دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض (بهشت) بر من وارد شوند پس بنگرید پس از من در مورد این دو چگونه رفتار می‌کنید.

قرآن و اهل بیت پیامبر، سفارش خدا و رسول اوست.

و این سفارش عظیم بی‌حکمت نیست.

قرآن تنها نوشته‌ای است که سزاوار است او را کتاب نامید. قرآن را قرآن نامیده‌اند زیرا در حقیقت این کتاب «خواندنی» است.

کتاب است که «تردید» در آن راه ندارد و مایه «هدایت» است.

کتابی است که باید در برار او فقط «گوش» بود، باید حرف او را شنید (فَاسْتَمِعوُا لَهُ،  اعراف: 204)، آن مبین است و عظیم حکیم است و مجید (حجر، 87 و 91، یس، 2، ق 1) او به محکم‌ترین راه هدایت می‌کند (إِنَّ هذا الْقُرآنَ یَهْدی

لِلَّتِی هِیَ اَقْوَمُ، إسراء، 9)، آن مایه شفا و رحمت است (ما هُوَ شِفاءٌ و رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ اسراء، 82) و آن...

امّا با همه این عظمت، رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی النجم، 3) فرمود هر گاه به قرآن و اهل بیت من تمسک جویید، پس از من گمراه نمی‌شوید بنابراین می‌بایست در کنار قرآن، بدون شک به در خانه اهل بیت علیهم‌السلام رفت این تمسک با شناخت آن بزرگواران و شنیدن کلام آنان و عمل نمودن و توسل جستن به آن‌ها میسور است، بنابراین به عنوان یک مسلمان همان‌گونه که قرآن می‌خوانیم می‌بایست با سخنان آن بزرگواران آشنا باشیم. این مجموعه با همه نقص و کوتاهی خود، مفتخر است که مزیّن به کلام اهل بیت علیهم‌السلام است. امید است، اوراق این کتاب پنجره‌ای کوچک برای آشنایی بیشتر دوستداران اهل‌بیت علیهم‌السلام به سخنان آن بزرگواران باشد.

بازی

اشاره

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

دَعْ اِبْنَکَ یَلْعَبُ سَبْعَ سِنینَ... .⁽¹⁾

فرزند خود را تا هفت سالگی برای بازی کردن آزاد بگذار... .

اسلام دربردارنده آخرین برنامه‌های هدایت و پرورش انسان است. ازاین‌رو، به تمام جنبه‌های زندگی انسان توجه دارد و پیروان خود را برای رسیدن به کمال حقیقی راهنمایی می‌کند.

هر مسلمانی اگر خود اهل فن باشد؛ یعنی مجتهد باشد، با مراجعه به قرآن و سنت، وظیفه خود را در اجرای احکام تشخیص می‌دهد، ولی اگر این توانایی را نداشته باشد؛ یعنی مجتهد نباشد، به مجتهد جامع‌الشرایط مراجعه می‌کند.

بازی از جمله کارهای روزانه آدمیان است. یک مسلمان حق دارد بپرسد که از نظر اسلام، بازی چه حکمی دارد؟ آیا اسلام، بازی را برای کودکان سودمند می‌داند یا خیر؟ برای جوانان و بزرگسالان چه طور؟ آیا اسلام در این زمینه نظری دارد؟

بازی چیست؟

اشاره

در فرهنگ‌های فارسی، بازی را چنین معنا کرده‌اند: بازی یعنی سرگرمی، مشغولیت، تفریح، لعب. بازی کردن؛ یعنی مشغول شدن به چیزی، سرگرم شدن 

به چیزی برای گذراندن وقت.⁽¹⁾در زبان عربی، «لعب» معادل واژه «بازی» است که در قرآن کریم و روایات، بارها به کار رفته است. «لعب» در زبان عربی با «بازی» در زبان فارسی کمی تفاوت دارد.

برای روشن شدن معنای «لعب» و مقایسه آن با واژه «بازی» باید به فرهنگ‌های لغت عرب مراجعه کرد. در فرهنگ لغت لسان العرب چنین آمده است:

لَعِبْ و لَعْب ضدُّ الجِدّ... یُقال لِکُلِّ مَنْ عَمِلَ عَمَلاً لا یُجْدی عَلَیْهِ نَفْعاً: اِنَّما اَنْتَ لاعبٌ.⁽²⁾

لَعِب و لَعْب ضد جدّ است؛ (یعنی کار غیر جدی را لَعْب و لَعِب می‌نامند) و به کسی که کاری را انجام دهد که هیچ گونه سودی برای او دربرندارد، می‌گویند: تو بازی کننده هستی.

در _مفردات الفاظ قرآن _درباره «لعب» چنین آمده است: اصل و ریشه این کلمه، واژه «لُعاب» است و «لعاب»، بزاق دهان است که روان باشد. «لَعِبَ فلانٌ»، هنگامی گفته می‌شود که شخصی یک کار را بدون هیچ‌گونه غرض و هدف صحیحی انجام داده باشد.⁽³⁾

مجمع البحرین در جایی اشاره می‌کند که واژه لِعْب در عرف، واژه شناخته شده‌ای است و مردم، مفهوم لعب را به خوبی می‌شناسند و به تعریف و توضیح نیاز ندارد.

به طور کلی، «لعب» در معانی زیر به کار می‌رود:

1. شوخ و شوخی

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

الْمُؤمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ وَ المُنافِقُ قَطِبٌ وَ غَضِبٌ.⁽¹⁾

مؤمن، شوخ طبع و اهل مزاح است و منافق، عبوس و خشمناک است.

در حدیث آمده است:

لا یَأْخُذَنَّ اَحَدُکُمْ مَتاعَ اَخیهِ لاعِباً جادّاً.⁽²⁾

هیچ کس وسایل برادر دینی خود را به شوخی و جدّی برندارد.

به شوخی برندارد؛ یعنی قصد سرقت ندارد، ولی جدّی است، به این معنا که با این عمل جداً می‌خواهد برادر دینی خود را ناراحت کند. بنابراین، فرموده است: «لاعبا جادّاً»؛ وسایل برادر دینی خود را برندارید.

2. کاری که هدف عقلانی ندارد

واژه لعب در کاربرد قرآن کریم، به این معنا نزدیک‌تر است:

اَوَ اَمِنَ اَهلُ الْقُری اَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا ضُحیً وَ هُمْ یَلْعَبُونَ. (اعراف: 98)

و آیا ساکنان شهرها ایمن شده‌اند از اینکه عذاب ما نیم روز ـ در حالی که به بازی سرگرمند ـ به ایشان در رسد؟

3. بازی و تفریح

«لعب» به معنای بازی و تفریح فقط در یک  جای قرآن کریم آمده است. آن‌گاه که داستان حضرت یوسف و برادرانش را نقل می‌کند، می‌فرماید: برادران یوسف علیه‌السلام به پدر خویش، حضرت یعقوب، عرضه داشتند: پدر جان، ما خیرخواه یوسف هستیم. فردا او را با ما بفرست تا (در چمن) بگردد و بازی کند و ما به خوبی نگهبان او خواهیم بود. (یوسف: 120)

 در این نوشتار، «لعب» به همین معنای (بازی و تفریح) است.

گاهی در روایات، واژه دیگری هم به معنای بازی و تفریح آمده که همان

«لهو» است.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

أَحَبُّ اللَّهْوِ اِلیَ اللّه ِ تَعالی اِجراءُ الْخَیْلِ وَ الرَّمْیِ.⁽¹⁾

محبوب‌ترین سرگرمی (بندگان) نزد خدای متعال، اسب سواری و تیراندازی است.

همچنین فرمود:

عَلَیْکُم بِالرَّمیِ فَإِنَّهُ مِن خَیرِ لَهوِکُم.⁽²⁾

بر شما باد به تیراندازی که آن یکی از بهترین سرگرمی‌های شماست.

اسلام و بازی

انسان به طور طبیعی از کودکی به بازی تمایل دارد. اسلام نیز که دینی سازگار با فطرت و نهاد آدمی است، بازی را مباح و جایز می‌داند. اسلام، تفریح و بازی را برای بزرگسالان نیز مناسب و خوب می‌داند و در مواردی، به صراحت به پیروانش دستور داده است که حتماً تفریح را در برنامه زندگی خود بگنجانند. البته در مواردی با بعضی بازی‌ها مخالفت کرده است.

بازی با توجه به متعلق خود، احکام متفاوتی دارد. هر چند اصل بازی، مباح و جایز است، ممکن است یک بازی از نظر اسلام، حرام یا مکروه یا حتی واجب و  مستحب باشد. برای نمونه، اسلام، آن بازی را که قمار و برد و باخت در آن باشد، حرام می‌داند و یا آن بازی را که با وسایل قماربازی صورت گیرد، هر چند برد و باخت در آن نباشد، حرام می‌شمارد.

بازی حرام

بازی در دو صورت حرام است:

باید دانست بیان ظرافت‌های فقهی یک مسئله بر عهده فقیه است. بنابراین، مکلفان در موارد جزئی باید به مجتهد خویش مراجعه کنند.

در این مقام، به چند نمونه از فتواهای امام خمینی رحمه‌الله اشاره می‌کنیم.

_پرسش _ـ بازی‌های سرگرم کننده، ولی بدون شرط بندی مانند شطرنج و تخته نرد و غیره چگونه است؟

_پاسخ _ـ بازی با آلات قمار مطلقاً حرام است.⁽²⁾

نکته: بازی شطرنج بحث جداگانه‌ای دارد که اشاره خواهد شد.

پرسش ـ در خیابان‌ها و جلو مغازه‌ها که جوان‌ها و بچه‌ها فوتبال دستی بازی می‌کنند و یک نوشابه یا یک بستنی می‌برند، چه حکمی دارد، آیا قمار محسوب می‌شود یا نه؟

_پاسخ _ـ در فرض مسئله، جایز نیست و قمار محسوب است.⁽³⁾

### بازی مکروه

ممکن است یک بازی حرام نباشد، ولی اگر آن بازی صورت نگیرد، بهتر است و به عبارت دیگر، حکم آن، کراهت باشد.

به استفتای زیر  توجه کنید:

_پرسش _ـ آیا این پاسورهایی که چاپ شده و در دسترس بچه‌ها قرار گرفته است و نام اینها را پاسور اسلامی گذاشته‌اند که بعضی‌ها می‌گویند این پاسورها خوب است و بعضی می‌گویند این همان پاسورهای سابق است که با شکل و ظاهر ناپسند بود ولی شکل آن را عوض کرده‌اند، بازی کردن با اینها چه حکمی دارد؟

_پاسخ _ـ اگر با پول، برد و باخت شود، حرام است و اگر بدون پول است و محرز نیست که از آلات قمار است، مانع ندارد؛ اگر چه احتیاط مطلوب است.⁽¹⁾

بازی واجب و مستحب

آیا ممکن است بازی از نظر اسلام مستحب یا واجب باشد؟

در پاسخ باید گفت اسلام به انجام بعضی بازی‌ها سفارش فراوان کرده است و از همین سفارش‌ها درمی‌یابیم که این بازی‌ها مطلوب اسلام است و می‌پسندد که یک مسلمان در این زمینه به تفریح بپردازد، مثل: اسب دوانی، شنا و تیراندازی.

ممکن است در مواردی، یک بازی از نظر شرع اسلام، حکم وجوب به خود بگیرد، مثلاً اگر فرض شود که یک بازی جنبه ورزش دارد و پزشک آن بازی را برای سلامتی فرد لازم و ضروری می‌داند، اسلام نیز به وجوب آن بازی حکم می‌کند.

بازی و کودک

 از نظر اسلام، بازی برای کودکان، ضروری است. بر همین اساس،

پیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام به پیروان خود دستور داده‌اند که کودکان خود را تا هفت سالگی برای بازی کردن آزاد بگذارید. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهبا کودکان به ویژه با دو کودک امام علی علیه‌السلام؛ یعنی حسن و حسین بازی می‌کرد. حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلامنیز با کودکانی که پدرانشان در جهاد به شهادت رسیده بودند، هم‌بازی می‌شد. تأکید ائمه اطهار علیهم‌السلامبر آزاد گذاشتن فرزندان تا هفت سالگی برای بازی کردن، نقش بازی را در رشد شخصیتی کودکان گوشزد می‌کند.

بازی در دوران کودکی می‌تواند زمینه ساز شکل‌گیری شخصیت کودک باشد و سلامت جسم و روان او را تضمین کند. کودک با بازی کردن می‌تواند همکاری، گذشت، خیرخواهی، تلاش، اراده، شجاعت و چالاکی را تجربه کند. در بعضی روایات اشاره شده است که بازی‌گوشی در کودکی می‌تواند آثار مطلوبی در آینده کودک داشته باشد. بنابراین، بازی کردن، حق کودک است و پدر و مادر نه تنها حق ندارند فرزندان خود را از بازی کردن محروم کنند، بلکه باید بکوشند زمینه بازی‌های مختلف و سالم را برای فرزندان خود مهیا سازند.

خانه وسیع که در روایت‌ها از آن به عنوان نعمت یاد شده، زمینه‌ای است برای تربیت فرزندان؛ زیرا آنان در چنین خانه‌ای می‌توانند دوران کودکی خود را با بازی‌های کودکانه به بهترین صورت سپری کنند.

حلیمه، مادر رضاعی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مورد آن حضرت چنین می‌گوید:

محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ... تا نه سالگی با کودکان بازی می‌کرد و در ده سالگی از من خواست که برای چراندن گوسفندان به صحرا برود.⁽¹⁾

بازی برای کودک مثل غذا خوردن و نفس کشیدن ضروری است. بر همین اساس پدر و مادر، جامعه و مدرسه حق ندارند این حق را از کودک بگیرند. محروم ساختن کودک از بازی؛ یعنی محروم کردن او از زندگی که پی‌آمدهای جبران‌ناپذیری خواهد داشت.

بازی و تربیت

اشاره

اسلام به کوچک‌ترین مسائل تربیتی انسان توجه دارد و این، نشان‌دهنده حقانیت این دین مبین است. در نظر گرفتن حق بازی برای کودک و همچنین سفارش به والدین برای آزاد گذاردن فرزندان در بازی کردن تا هفت سالگی از احکام تربیتی اسلام است.

جالب است که بدانیم اسلام قرن ها پیش به چنین مسئله ای توجه کرده بود، ولی غربی ها در اوایل قرن نوزدهم به اهمیت این مسئله پی بردند. آنان با بررسی بازی از دیدگاه تربیتی، درباره آن نظریه هایی آفریدند که اشاره به بعضی از آنها سودمند است.

نظریه های اولیه بازی⁽¹⁾

در قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، دو فیلسوف معروف تعلیم وتربیت غرب به نام‌های هنریک پستالوزی (1746 ـ 1828)⁽²⁾و _فردریک فروبل _(1782 ـ 1852)⁽³⁾بازی را به عنوان عاملی ضروری وارد تعلیم و تربیت کردند.

پستالوزی معتقد بود که بازی به مجموعه رفتارهای بچه‌ها کمک می‌کند و به ویژه از طریق درگیری‌ها و سرگرمی‌های رقابتی، به انسجام روح و جسم

می‌انجامد. همچنین به باور _فروبل _آلمانی، بازی نه تنها مایه اختلال رشد بچه‌ها  نیست بلکه یکی از مهم‌ترین عوامل برای رشد آزاد طفل است و امکان می‌دهد تا بچه‌ها از نظر جسمانی، احساسی و فکری رشد هماهنگی داشته باشند.

در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، شش نظریه معروف بازی وجود داشت که آنها را برمی‌شماریم:

1. نظریه انرژی مازاد

هربرت اسپنسر،⁽¹⁾فیلسوف معروف انگلیسی، در کتاب _اصول و مبانی روان شناسی_که در میانه‌های قرن نوزدهم نگاشته، در نظریه‌ای که مطرح کرد، انگیزه اولیه بازی را احتیاج به سوختن و مصرف شدن انرژی اضافی موجود در بدن دانست. او معتقد بود که بازی کودکان، نمایشی از فعالیت‌های بزرگسالان است و ورزش‌های پسران، مانند: دنبال کردن، کشتی گرفتن و زندانی گرفتن همدیگر به غریزه «شکار و غارتگری» آمیخته است. حتی بازی‌های مهارتی که بزرگسالان انجام می‌دهند، به همین غریزه آمیخته است که ارضای آن از احساس برتری بر حریف به دست می‌آید. او می‌نویسد:

این عشق به پیروزی در همه موجودات وجود دارد و لازمه موفقیت آنها در تنازع بقا است. ارضای این غریزه را می‌توان به جای کسب پیروزی از راه خشونت، از طریق بازی‌های آرام به دست آورد.

2. نظریه تفریح و تجدید قوا

یکی دیگر از نظریه‌های اولیه بازی را موریتس لازاروس،⁽²⁾استاد فلسفه دانشگاهبرلین، مطرح کرد که به نظریه مخالف نظریه شیلر ـ اسپنسر، معروف بود. به باور  او، بازی به جای اینکه انرژی اضافی را از بین ببرد، سبب ذخیره و

انباشته شدن آن می‌شود. به عبارت دیگر، هر وقت کسی به طور عادی خسته می‌شود (به دلیل از بین رفتن انرژی بر اثر کار)، بازی، انرژی او را برای آغاز کردن دوباره کار فراهم می‌آورد.

توجه اساسی این نظریه به بزرگسالان معطوف است که نیازمند تفریح و سرگرمی‌اند تا به این وسیله برای کار دوباره انرژی ذخیره داشته باشند. لازاروس چنین تصور می‌کرد که بیشتر بچه‌ها وقتی به بازی تمایل پیدا می‌کنند که بین قوای دماغی و جسمانی آنها، بی‌اعتدالی یا اضافه انرژی به وجود آید. به همین دلیل، آنها به این جنبه از بازی که بزرگسالان برای کار دوباره به آن احتیاج دارند، نیاز کمتری دارند.

3. نظریه به عمل درآوردن غریزه ها

این نظریه را که گاهی نظریه «تمرین مهارت‌ها» خوانده می‌شود و تعریف کامل‌تری از بازی ارائه می‌دهد، کارل گروس،⁽¹⁾استاد فلسفه عنوان کرده است. ویدو کتاب به نام بازی حیوانات و بازی انسان دارد که آنها را به ترتیب در سال‌های 1896 و 1899 نگاشته است. نظریه گروس تا اندازه زیادی بر اساس نظریه «انتخاب طبیعی» _داروین _استوار است. او حدس می‌زد که بازی به تنازع بقای حیوانات کمک می‌کند؛ زیرا تمرین و کامل کردن مهارت‌هایی که مورد نیاز دوران بزرگ‌سالی است، از طریق بازی‌ها انجام می‌گیرد.

گروس در کتاب بازی انسان، بازی را به چهار دسته مهم درجه بندی می‌کند:

الف) بازی‌های جنگی که شامل مسابقات، شکار کردن و رقابت‌های فکری

و جسمانی است.

 ب) بازی‌های مهرورزی و عاطفی و احساسی که از طریق هنر بیان می‌گردد.

ج) بازی‌های تقلیدی و نمایشی.

د) بازی‌های اجتماعی.

نکته اساسی نظریه گروس در این است که می کوشد تا برای فعالیت ها و بازی ها که از نظر شیلر ـ اسپنسر بی هدف بودند، هدف های جدی بیولوژیکی بیافریند.

شاید بزرگ‌ترین کمک گروس، طرح این اندیشه باشد که بازی، مهم‌ترین فنی را ارائه می‌دهد که به وسیله آن، جوانان جامعه‌های گوناگون یاد می‌گیرند که وظایف و رفتارهای بزرگسالان را انجام دهند.

4. نظریه تصفیه و پالایش

بر اساس این نظریه، فعالیت های بازی، به ویژه بازی های رقابتی و پرتحرک، همانند دریچه اطمینانی برای خالی کردن احساسات سرکوفته و انباشته شده به کار می رود.

در اوایل قرن بیستم، گروهی از صاحب نظران این نظریه را گسترش دادند. کار،⁽¹⁾روان شناس امریکایی، می‌گوید:

مراد از تزکیه و پالایش، مصرف و خالی کردن نیرویی است که امکان انجام کارهای ضد جامعه در آن می‌رود.

ارزش فوتبال و دیگر رقابت‌های جسمانی در تخفیف دادن تمایلات ستیزه‌گری و جنگ‌جویی پسر بچه‌ها از چیزهایی است که به سهولت می‌توان برای نمونه به آنها اشاره کرد.

اگر انواع متعدد بازی‌های سازمان‌یافته خوب در جامعه نبود تا بدان وسیله انرژی انباشته و خطرناک جوانان خالی و مصرف شود، کار معلمان و والدین واقعاً

وحشتناک می‌شد.

#### 5. نظریه تکرار سیر تکاملی

یکی دیگر از نظریه‌های بازی که در آغاز قرن بیستم مورد بحث قرار گرفت، نظریه «تکرار سیر تکاملی» بود که استانلی هال⁽¹⁾بیان کرد. بر اساس این نظریه،بازی پیش از آنکه تمرین برای آینده باشد، عملی است غریزی که گذشته انسان را بازگو و تکرار می‌کند.

6 . نظریه رفع خستگی

این نظریه را ـ که پیش‌تر به طور مختصر به آن اشاره شد ـ روان شناس امریکایی، _جی تی پاتریک _تکامل بخشید. به باور او، بازی و پی آمدهای مفید آن برای سلامت و تندرستی «انسان جامعه مدرن» ضروری است. البته او میان بازی بچه‌ها و بازی بزرگسالان تفاوت قائل شد. او متوجه شد که بازی بچه‌ها حالت و جنبه استراحت ندارد، ولی عامل بسیار مهم رشد اجتماعی و تخلیه خواسته‌های غریزی است. در عوض، بازی بزرگ‌ترها در قالب استراحت و برای جبران فشارهای زندگی مدرن اهمیت زیادی دارد.

تعریف پاتریک، از بازی در زندگی مدرن چنین است:

اصطلاح بازی را می‌توان به تمام فعالیت‌های آزاد و دلخواه که صرفاً به‌خاطر خودشان انجام می‌گیرند، اطلاق کرد. سود آنها در «خود پرورشی» است و پرداختن به آن و ادامه دادن آن تحت فشار هیچ یک از عوامل اجباری درونی و بیرونی نیست.

او بازی را از کار که هدف و منظور خارجی داشته و الزاماً کوشش‌های عضلانی را به همراه دارد، جدا کرده است.

 کارشناسان «جنبش توسعه تفریحات سالم» این تقسیم بندی قاطع میان کار

و بازی را پذیرفتند و در پی آن به حمایت از نیاز انسان به بازی پرداختند و گفتند که انسان با بازی می‌تواند از آثار زیان آور خستگی ناشی از کار جلوگیری کند و خود را برای کار کردن دوباره آماده سازد.

به طور کلی، از جمع‌بندی این نظریه‌ها به این نتیجه می‌رسیم:

دسته بندی بازی

1. بازی از نظر هدف

الف) بازی‌های تفریحی

ب) بازی‌های آموزشی (جنبه تعلیم و تربیت در آن باشد)

ج) بازی‌های ورزشی

د) بازی‌های رقابتی و مسابقه‌ای

2. بازی از نظر بازیکن

الف) فردی

ب) گروهی

 توجه به بازی‌های گروهی از دیدگاه تربیتی اهمیت به‌سزایی دارد.

3. بازی از نظر جنسیت

الف) بازی‌های دختران و زنان

ب) بازی‌های پسران و مردان

ج) بازی‌های هر دو جنس (زن و مرد)

4. بازی از نظر سن

الف) بازی‌های پیش از دوران دبستان

ب) بازی‌های دوران دبستان

ج) بازی‌های مناسب دوران نوجوانی و جوانی

د) بازی‌های متناسب دوران بزرگ‌سالی و کهن‌سالی

ممکن است بازی را از جنبه‌های دیگری هم تقسیم کنیم مثلاً بازی‌های جسمی ـ فکری، ولی باید دانست که کدام یک از این تقسیم بندی‌ها در مسائل پژوهشی سودمند خواهد بود.

گلبانگ حدیث

1. کودکان را برای بازی آزاد بگذارید

امام صادق علیه‌السلامفرمود:

اَلغُلامُ یَلعَبُ سَبعَ سِنینَ وَ یَتَعَلَّمُ الْکِتابَ سَبعَ سِنینَ وَ یَتَعَلَّمُ الْحَلالَ وَ الْحَرامَ سَبعَ سِنینَ.⁽¹⁾

کودک⁽²⁾هفت سال بازی می‌کند و هفت سال کتاب خدا (قرآن کریم) را می‌آموزد و هفت  سال حلال و حرام الهی را یاد می‌گیرد.

2. چهارده سال اول زندگی فرزندانتان را دریابید

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

دَعْ اِبنَکَ یَلعَبُ سَبعَ سِنینَ وَ اَلزِمهُ نَفسَکَ سَبْعاً فَاِنْ اَفْلَحَ وَ اِلاّ فَاِنَّهُ مِمَّنْ لا خَیْرَ فیهِ.⁽¹⁾

فرزند خود را تا هفت سالگی برای بازی آزاد بگذار و هفت سال دیگر او را همراه خود ساز. (با توجه به این دو دستور که چهارده سال تحت مراقبت مستقیم بوده است) اگر فرزند رستگار شد، (خوشا به حال شما) و اگر راه رستگاری را نپیمود، به‌درستی که آن فرزند از کسانی است که خیری در او دیده نمی‌شود.

3. به فرزندان خود شنا و تیراندازی یاد دهید

رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

عَلِّمُوا اَوْلادَکُمُ السِّباحَةَ وَ الرِّمایَةَ.⁽²⁾

شنا و تیراندازی را به فرزندانتان بیاموزید.

در این روایات از لفظ «اولاد» استفاده شده است.

4. با کودکان رفتار کودکانه داشته باشید

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مَن کانَ لَهُ وَلَدٌ صَبَا.⁽³⁾

کسی که فرزندی دارد، با او کودکی کند.

 در روایت دیگری، امام صادق علیه‌السلام به نقل از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود:

مَنْ کانَ عِنْدَهُ صَبِیُّ فَلْیَتَصابَ لَهُ.⁽⁴⁾

کسی که نزدش کودکی هست باید با او رفتار کودکانه داشته باشد.

5. نگران شیطنت کودک نباشید

امام موسی بن جعفر علیه‌السلام فرمود:

تُستَحَبُّ عَرامَةُ الصَّبِیَّ فی صِغَرِهِ لِیَکُونَ حَلیماً فی کِبَرِهِ (ثُمَّ قالَ:) ما یَنبغی اَنْ یَکونَ اِلاّ هکَذا.⁽¹⁾

بازی‌گوشی و شیطنت کودک در خردسالی چیز خوبی است (امر شایسته‌ای است) تا در بزرگ‌سالی، انسانی بردبار گردد. سپس حضرت فرمود: کودک شایسته نیست، جز اینکه همین طور باشد.

6. تفریح و بازی کنید

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِلهُوا وَ الْعَبُوا؛ فَاِنّی اَکرَهُ اَنْ یُری فِی دینِکُم غِلْظَةٌ.⁽²⁾

تفریح و بازی کنید؛ زیرا من خوش ندارم که در دین شما، سختی و خشونت دیده شود.

7. سرگرمی مؤمن

امام باقر علیه‌السلام فرمود:

 لَهوُ المُؤمِنِ فی ثَلاثَةِ اَشیاءَ: اَالتَّمَتُّعُ بِالنِّساءِ وَ مُفاکَهَةُ الاِخوانِ وِ الصَّلاةُ بِاللَّیلِ.⁽³⁾

سرگرمی مؤمن در سه چیز است: لذت و شوخی با همسر، بذله گویی با برادران و نماز شب.

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

کُلُّ شَی ءٍ مِن ذِکرِ اللّه ِ لَهوٌ وَ لَعِبٌ، اِلاّ اَن یَکونَ اَربَعَةً: مُلاعَبَةُ الرَّجُلِ امرَأَتَهُ، وَ تَأدیبُ الرَّجُلِ فَرَسَهُ وَ مَشیُ الرَّجُلِ بَینَ الغَرضَینِ وَ تَعلیمُ الرَّجُلِ السِّباحَةَ.⁽⁴⁾

هر چیزی که در شمار یاد خدا نباشد، سرگرمی و بازی است، مگر چهار کار: بازی و شوخی مرد با

همسرش؛ تربیت کردن انسان، اسبش را؛ قدم زدن مرد میان دو هدف (تیراندازی) و آموزش دادن شنا.

8 . شیفته سرگرمی و شوخی نشوید

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

أَبْعَدُ النّاسِ مِنَ النَّجاحِ المُستَهتَرُ بِاللَّهوِ وَ المِزاحِ.⁽¹⁾

دورترین مردم از کام‌یابی کسی است که شیفته سرگرمی و شوخی است.

9. برنامه ریزی صحیح در زندگی

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

لِلمُؤمِنِ ثَلاثُ ساعاتٍ: فَساعَةٌ یُناجِی رَبَّهُ وَ ساعَةٌ یَزُمُّ معاشَهُ و ساعَةٌ یُخَلِیّ بَینَ نَفسِهِ وَ بَینَ لَذَّتِها فیما یَحِلُّ وَ یَجْمُلُ. وَ لَیْسَ لِلْعاقِلِ أَنْ یَکُونَ شاخِصاً اِلاّ فِی ثَلاثٍ: مَرَمَّةٍ أَوْ خُطْوَةٍ فی مَعادٍ أو لَذَّةٍ فی غَیرِ مُحَرَّمٍ.⁽²⁾

 مؤمن باید شبانه‌روز خود را به سه دوره زمانی تقسیم کند: زمانی برای نیایش و عبادت پروردگار؛ زمانی برای تأمین هزینه زندگی و زمانی برای واداشتن نفس به لذت‌هایی که حلال و مایه زیبایی است. خردمند را نشاید جز آنکه در پی سه چیز حرکت کند: کسب حلال برای تأمین زندگی یا گام نهادن در راه آخرت یا به دست آوردن لذت‌های حلال.

روایاتی که درباره اصلاح مال و تقدیر معیشت آمده است، به قسمت سوم توجه دارند؛ یعنی ساعتی برای خود داشتن و لذت بردن از تفریح سالم و حلال. نکته قابل توجه در بعضی روایات آن است که پس از عبارت «وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَینَ نَفسِهِ وَ بَینَ لَذَّتِها فی غَیرِ مُحَرَّمٍ»، یک جمله اضافه دارد که کاملاً اهمیت و جایگاه تفریح سالم لذت‌های حلال و بازی‌های سالم را تبیین می‌کند. آن جمله گویا چنین است: «فَاِنَّها عَوْنُ عَلی تِلکَ السّاعَتَینِ»؛ یعنی داشتن برنامه منظم برای لذت‌های حلال که اعم از تفریح و بازی‌های سالم تا رابطه با همسر است. این

برنامه سوم، «عون» و یاور و کمک بسیار خوبی است برای آن دو ساعت و دو برنامه دیگر.

به عبارت دیگر، کسانی در زندگی و برنامه ریزی موفق هستند که تفریح سالم و منظمی در زندگی دارند. اگر کسی می‌خواهد در معاش و کار و عبادت و مناجات موفق باشد، باید از تفریح سالم و لذت‌های حلال خوب استفاده کند. در کنار این، آن برنامه‌ها هم نتیجه مطلوب خواهد داد.

نمونه های رفتاری

1. بازی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با حسینش علیهم السلام

 عامری، از اصحاب پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، گوید:

برای میهمانی که دعوت شده بودیم، به سمت خانه یکی از اصحاب حرکت کردیم. امام حسین علیه‌السلامرا که کودکی خردسال بود، دیدیم که با همسن و سال‌های خود مشغول بازی است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله همین که چشمش به حسینش افتاد، جلوی همراهان حرکت کرد. سپس دو دستش را گشود که امام حسین علیه‌السلام را بگیرد. حسین علیه‌السلام به ا ین طرف و آن طرف فرار می‌کرد و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با او می‌خندید. حسین علیه‌السلام هم شاد و خوشحال می‌خندید. سرانجام پیامبراکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله موفق شد او را بگیرد. سپس یک دست مبارکش را زیر چانه حسین علیه‌السلام قرار داد و دست دیگرش را پشت سر او گذاشت. آن‌گاه لب مبارکش را بر لب امام حسین علیه‌السلام قرار داد و آن لب‌های کوچک و مبارک را بوسید.⁽¹⁾

2. نیرومندترین فرد

جوانان مسلمان، سرگرم زورآزمایی و مسابقه وزنه‌برداری بودند. سنگ

بزرگی آنجا بود که مقیاس قوت و مردانگی جوانان به شمار می‌رفت و هر کس آن را به قدر توانایی خود حرکت می‌داد. در این هنگام، رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهرسید و پرسید: چه می‌کنید؟ پاسخ دادند داریم زورآزمایی می‌کنیم. می‌خواهیم ببینیم کدام یک از ما قوی‌تر و زورمندتر است.

ـ میل دارید من بگویم چه کسی از همه نیرومندتر است؟

ـ البته، چه از این بهتر که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، داور مسابقه باشد و نشان افتخار را او  بدهد.

افراد جمعیت همه منتظر بودند که رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله کدام یک را به عنوان قهرمان معرفی خواهد کرد. عده‌ای بودند که هر یک پیش خود فکر می‌کردند اکنون رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله دست او را خواهد گرفت و به عنوان قهرمان مسابقه معرفی خواهد کرد.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

آن کس از همه نیرومندتر است که اگر از چیزی خوشش آمد و مجذوب آن شد، علاقه به آن چیز، او را از مدار حق و انسانیت خارج نسازد و به زشتی آلوده نکند. اگر هم در موردی عصبانی شد و موجی از خشم در روحش پدید آمد، تسلط بر خویشتن را حفظ کند، جز حقیقت نگوید و کلمه‌ای دروغ یا دشنام بر زبان نیاورد. اگر صاحب قدرت و نفوذ گشت و مانع‌ها از جلویش برداشته شد، زیاده از میزانی که استحقاق دارد، دست درازی نکند.⁽¹⁾

3. تیراندازی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جمع اصحاب

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر جمعی از اصحاب گذر کرد و دید دو گروه با هم تیراندازی می‌کنند. برای تشویق آنان، خودش به گروهی که پسر _اورع _در میانشان بود، وارد شد تا تیراندازی کند. گروه دیگر دست از تیراندازی کشیدند

و گفتند: با دسته‌ای که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در میان آنها است، مسابقه تیراندازی نمی‌دهیم. پیامبر فرمود: تیراندازی کنید. من با شما نیز تیراندازی می‌کنم. آن‌گاه آن حضرت با هر دو دسته تیراندازی کرد. هیچ یک از آن دو دسته بر دیگری سبقت نگرفت و مدتی بی‌وقفه  به تیراندازی ادامه دادند.⁽¹⁾

4. شتردوانی

مسلمانان به مسابقات اسب‌دوانی و شتردوانی و تیراندازی و امثال اینها خیلی علاقه نشان می‌دادند؛ زیرا اسلام، تمرین کارهایی را که دانستن و مهارت داشتن در آنها برای سربازان ضرورت دارد، سنت دانسته است.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله که رهبر جامعه اسلامی بود، در این‌گونه مسابقات شرکت می‌کرد و این کار ایشان، بهترین تشویق برای مسلمانان، به ویژه جوانان، برای یادگرفتن فنون سربازی بود. تا وقتی که این سنت معمول بود و پیشوایان اسلام، مسلمانان را در این امور تشویق می‌کردند، روح شهامت و شجاعت و سربازی در جامعه اسلام محفوظ بود.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گاهی اسب و گاهی شتر سوار می‌شد و با دیگران مسابقه می‌داد. ایشان شتری داشت که به دوندگی معروف بود و با هر شتری که مسابقه می‌داد، برنده می‌شد. کم کم این فکر در ذهن برخی ساده لوحان پیدا شد که شاید این شتر از آن جهت که به رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهتعلق دارد، از همه جلو می‌زند. بنابراین، ممکن نیست در دنیا شتری پیدا شود که با این شتر برابری کند.

روزی اعرابی بادیه نشینی با شترش به مدینه آمد و مدعی شد که حاضرم

با شتر پیامبر مسابقه بدهم. اصحاب با اطمینان کامل برای تماشای این مسابقه جالب از شهر بیرون رفتند. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اعرابی نیز روانه شدند و از نقطه‌ای که قرار بود مسابقه از آنجا شروع شود، شتران را به طرف تماشاچیان به حرکت درآوردند. هیجان زیادی تماشاچیان را فراگرفته بود، ولی بر خلاف انتظار مردم،  شتر اعرابی، شتر پیامبر را پشت سر گذاشت.

آن دسته از مسلمانان که درباره شتر پیامبر عقاید خاصی پیدا کرده بودند، از این پیشامد بسیار ناراحت شدند؛ چون خلاف انتظارشان بود. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به آنها فرمود:

اینکه ناراحتی ندارد. شتر من چون از همه شتران جلو می‌افتد، به خود بالید و مغرور شد و پیش خود گفت: من بالا دست ندارم، ولی سنت الهی است که روی هر دستی، دستی دیگر پیدا شود و پس از هر فرازی، نشیبی برسد و هر غروری درهم شکسته شود.⁽¹⁾

آموزه ها

1. ظرافت های بازی

الف) بازی و تفریح، نیاز همه مراحل زندگی است.

ب) جداسازی بازی و تفریح از کار و عبادت یک ضرورت است؛ چون ماهیت اولیه تفریح و بازی با کار و عبادت متفاوت است. بنابراین، باید برای بازی و تفریح، وقت جداگانه‌ای پیش‌بینی کرد. البته از دیدگاه اسلام، حتی بازی و تفریح هم می‌تواند انسان را به خداوند نزدیک کند.

ج) توجه به بازی در دوران کودکی اهمیت خاصی دارد و کودک، دست کم

تا هفت سالگی باید در بازی کردن آزاد باشد. این دوره از زندگی در آینده فرد اثر فراوان دارد و می‌تواند شخصیت متعادل آدمی را در آینده شکل دهد.

اسلام در کنار بازی کودک به تعلیم و تربیت او نیز توجه دارد. هر چند اسلام، آموزش رسمی را از هفت سالگی تجویز می‌کند، این به آن معنا نیست که کودک تا  هفت سالگی از هرگونه تعلیم و تربیت دور باشد. با توجه به دو مسئله بازی و تعلیم و تربیت، می‌توان به نظریه ترکیبی درباره کودک رسید و آن اینکه تا هفت سالگی، تعلیم و تربیت باید در قالب بازی باشد و باید از آموزش صرف دوری جست. به همین دلیل، کارشناسان تعلیم و تربیت باید انواع بازی‌های کودکانه را اختراع کنند تا کودک با بازی کردن و لذت بردن از آنها با مفاهیم دینی و اجتماعی آشنا شود.

د) بازی و تفریح در بزرگ‌سالی از اهمیت فراوان برخوردار است و باید به صورت برنامه‌ریزی شده در زندگی هر مسلمان قرار گیرد.

بر همین اساس، در روایات می‌خوانیم که فرد عاقل، مسلمان و مؤمن، وقت خود را به سه بخش تقسیم می‌کند: ساعتی را برای کار و معاش، زمانی را برای عبادت و مناجات و لحظه‌هایی را برای لذت‌های حلال و تفریح و بازی اختصاص می‌دهد.

کسانی که در زندگی خود تفریح و بازی و لذت حلال دارند، در دو زمینه دیگر؛ یعنی کار و عبادت کام‌یاب‌تر هستند.

ه) اسلام، سرگرمی ها و بازی ها را مباح می داند و بدان سفارش می کند. البته اسلام بعضی سرگرمی ها و بازی ها را نمی پسندد و از آنها نهی می کند و بعضی را حرام می داند.

این‌گونه بازی‌ها معیارهای خاصی دارد که به شماری از آنها اشاره می‌شود:

یک ـ بازی که جنبه قمار و برد و باخت داشته باشد.

دو ـ بازی با وسایل قمار.

سه ـ بازی‌هایی که خشنودی شیطان را به دنبال دارد.

چهار ـ بازی‌هایی که قرآن را از یاد می‌برد و سبب می‌شود قرآن در جامعه محجور شود.

پنج ـ بازی‌هایی که انسان را دچار غفلت از خدا و قیامت می‌سازد.

 شش ـ شیفتگی و غرق بازی شدن.

و) والدین در برابر بازی کودکان مسئول هستند. جامعه و حکومت هم در برابر بازی کودکان مسئولیت دارد و هر کدام باید زمینه‌های بازی را برای کودکان و زمینه تفریح سالم را برای بزرگسالان فراهم کنند.

نکته جالبی که از تنها آیه بازی در قرآن کریم به دست می‌آید، این است که برادران یوسف همیشه از پدر می‌خواستند یوسف را با آنان بیرون بفرستد، ولی پدر هیچ‌گاه موافقت نمی‌کرد. برادران به فکر فرو می‌روند و از راهی وارد می‌شوند که پدر پاسخ منفی ندهد. آنان می‌گویند: پدر! یوسف را برای تفریح و بازی با ما بفرست و ما هم از او مواظبت می‌کنیم: «اَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرتَعْ وَ یَلْعَبَ وَ اِنّا لَهُ لَحافِظُونَ» (یوسف: 12) وقتی سخن از بازی کودکانه به میان می‌آید، پدر می‌داند که بازی حق کودک است. بنابراین، موافقت می‌کند و فرزند خود را برای بازی با برادرانش به صحرا می‌فرستد.

ز) بعضی بازی‌ها باید به گونه‌ای باشد تا مهارت‌هایی را که کودک در آینده نیاز دارد، از آنها یاد بگیرد، مثل: شنا، تیراندازی، اسب سواری، موتور سواری و ماشین سواری.

ح) نگرانی‌های والدین نباید عامل بازدارنده کودک از بازی کردن باشد. حضرت یعقوب علیه‌السلام با اینکه نگران یوسف علیه‌السلام بود، ولی مانع بازی او نشد.

بنابراین، با کوچک‌ترین احتمال خطری نباید کودک را محدود کرد.

ط) در مواردی شایسته است که والدین با کودکان بازی کنند و اساساً با کودک باید کودکانه رفتار کرد.

2. حکم شطرنج

 مشهور بین فقیهان شیعه آن است که بازی کردن با وسایل قمار، حرام است، هر چند پولی به عنوان برد و باخت رد و بدل نشود. نکته مهم درباره وسایل قمار این است که وسیله قمار بودن باید محرز شود؛ یعنی باید یقین و اطمینان پیدا کنیم که آن وسیله جزو وسایل قمار است. اگر وسیله‌ای پیش‌تر جزو آلات قمار بوده است، بیرون رفتن آن از حالت وسیله قمار دوباره باید احراز شود و این احراز کردن کار مکلف و عرف است.

بر همین اساس، وقتی از امام خمینی رحمه‌الله در مورد بازی بیلیارد پرسیدند، ایشان تشخیص وسیله قمار بودن را به عرف واگذار کرد.

_پرسش _ـ وضع بازی بیلیارد از لحاظ شرعی چگونه است؟

_پاسخ _ـ هر چه از آلات قمار مسحوب شود، بازی با آن حرام است.⁽¹⁾

با توجه به این مقدمه، استفتائات انجام شده در مورد شطرنج را نقل می‌کنیم:

_پرسش _ـ آیا در اسلام، شطرنج حرام است؟

_پاسخ _ـ حرام است.

_پرسش _ـ اگر شطرنج بدون پول باشد، آیا باز هم حرام است؟

_پاسخ _ـ حرام است.⁽²⁾

_پرسش _ـ اگر شطرنج، آلت قمار بودن خود را به کلی از دست داده باشد و چون امروزه تنها به عنوان یک ورزش فکری از آن استفاده گردد، بازی با آن چه صورتی دارد؟

_پاسخ _ـ بر فرض مذکور، اگر برد و باختی در بین نباشد، اشکال ندارد.⁽¹⁾

 اگر دو معیار عمده حرام بودن بازی منتفی شد، حکم حرمت منتفی می‌شود. پرسش یاد شده در مورد شطرنج، فرض را بر این قرار داده است که از حالت وسیله قمار بودن به طور کلی خارج شود و برد و باختی هم در کار نباشد. بنابراین، حضرت امام خمینی رحمه‌الله می‌فرماید: بر فرض مذکور، اگر برد و باختی در بین نباشد، اشکال ندارد.

3. تفاوت لعب (بازی) با باطل

فیلسوفان اسلامی وقتی در بحث علت و معلول از علت غایی سخن می‌گویند، به این نکته اشاره می‌کنند که برخی می‌پندارند بسیاری از کارهای اختیاری انسان هدف و غایت ندارد، ولی باید بدانیم این فقط در حد گمان است. همه آن کارهایی که گمان می‌کنند غایت و هدفی ندارند، مثل بازی کردن کودکان، اشتباه محض است؛ چون همه این کارها غایت و هدف دارد.⁽²⁾

شهید مطهری رحمه‌الله برای تبیین تفاوت بازی با باطل می‌نویسد:

لعب با باطل این تفاوت را دارد: کار بچه را که به آن بازی می‌گوییم، هم حق است و هم باطل. لعب است از نظر اصل کار. یعنی اگر ما نظر به آن کاری که بچه می‌کند، بیندازیم، مثلاً اگر آن عمل توپ بازی را مورد نظر قرار دهیم، چه اثری بر این توپ بازی بار است؟ هیچ. عملش بیهوده است. ولی برای بچه

بیهوده نیست؛ چون نفس بازی کردن برای او خوب است. مایه رشد روحی و جسمی اوست و می‌گویند در واقع، در عالم هم هیچ کار باطلی وجود ندارد. همه کارهای لغو و باطلی که ما در دنیا می‌گوییم، لغو و باطل‌های نسبی است و  این حقیقتی است.

بعضی از افراد عادت دارند با تسبیح بازی کنند. اگر از خود آنها بپرسید: شما چرا این تسبیح را می‌گردانید، فایده این کار چیست؟ می‌گویند: هیچ. این راست است، ولی آن طور هم که خودشان می‌گویند، بی‌فایده نیست؛ یعنی اگر بگوییم آیا شما بر اساس منطق این کار را می‌کنید، از نظر اینکه شما مرد صاحب عقل و منطقی هستید، فکری کرده‌اید و اثری بر این کار فرض می‌کنید؟ می‌گویند: نه. پس این کار بیهوده است. امّا این کار را که عقل و منطق آنها نمی‌کند، عادتی در دستشان هست و آسایش آنها به این است که این کار را بکنند. از نظر آن قوه‌ای که آسایشش در این کار تأمین می‌شود، این کار لغو نیست. از نظر آن قوه‌ای لغو است که فعالیتی در اینجا نداشته است.⁽¹⁾

منابع دیگر

تأدیب الولد، ص47، باب النرد و الشطرنج، ص436.

 7. خدایی خیاوی، سیامک، روان‌شناسی بازی (مفاهیم، نظریه‌ها، بازی درمانی و...)، تبریز، احرار، 1380.

بخشندگی

اشاره

یا جواد یا الله

حضرت حق تبارک و تعالی اولین جواد و بخشنده

جواد یکی از اسمای الهی است و در دعاهای معصومین علیهم‌السلام، خداوند را به این اسم می‌خوانیم:

یا جَوادُ یا اللّه یا اللّه یا اللّه لَکَ الأَسْماءُ الحُسنی.⁽¹⁾

جواد مطلق آن خدایی است که اهل بخشش و سخاوت است بدون هیچ بخلی.

اَنتَ جوادٌ لا تَبخَلُ، اَنتَ جَوادٌ کَریم.

او که خود جواد مطلق است، این صفت را در بندگان خویش می‌پسندد:

اِنَّ اللّه َ عَزَّوَجَلَّ جَوادٌ یُحِبُّ الْجُودَ.⁽²⁾

در قرآن کریم، کلمه «جواد» یا «سخی» نیامده است.

فقط یک کلمه به نام «جیاد» از ماده «جود» در قرآن کریم آمده که به معنای اصیل است.⁽³⁾تعبیرهایی وجود دارد که از سخاوتمندی و جُودِ حضرت حق حکایت می‌کند. هر چند جواد بودن حضرت حق مثل خود او روشن و بی‌نیاز از  بیان است، ولی سخن در این است که آیا این لفظ جواد که در روایات و دعاها آمده، در قرآن کریم هم مذکر شده است یا خیر؟ پاسخ این پرسش، منفی

است، ولی تعبیرهایی وجود دارد که بیانگر سخاوتمندی مطلق حضرت حق است.

وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَیْدیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ یُنْفِقُ کَیْفَ یَشاءُ ... . (مائده:64)

و یهود گفتند: «دست خدا بسته است». دست‌های خودشان بسته باد و به (سزای) آنچه گفتند، از رحمت خدا دور شوند، بلکه هر دو دست او گشاده است، هر گونه بخواهد می‌بخشد.

«یداه مبسوطتان»، کنایه از سخاوتمندی است. تعبیر «دو دست او باز است»، نشان دهنده سخاوتمندی زیاد است؛ زیرا افرادی که بسیار سخاوتمند باشند، انگار با هر دو دست می‌بخشند.

اساساً این تعبیر؛ یعنی بسته بودن دست (مغلولة) و باز بودن دست (مبسوطة) به دو صفت متضاد هم اشاره دارد: یکی، صفت بخل و امساک و دیگری، صفت جود و بخشش.

شاهد این سخن، آیه دیگری از قرآن کریم است که می‌فرماید:

وَ لا تَجْعَل یَدَکَ مَغْلُولَةً اِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ البَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً. (اسراء: 29)

و دستت را به گردنت زنجیر مکن و بسیار (هم) گشاده دستی مکن تا ملامت‌شده و حسرت‌زده بر جای مانی.

بخشندگی از صفات برجسته اهل ایمان

یکی از صفات مهم اهل ایمان، سخاوت و بخشندگی است و در روایات به این صفت توجه شده است و فرموده‌اند که مؤمن در راه حق اهل سخاوت است: «سخاءٌ فی حق».⁽¹⁾

جود و سخاوت آن است که آدمی به دیگران از سر لطف، بخشش کند و در این کار چیزی جز رضای حق نطلبد. حتی انتظار شکر و ستایش هم در سر نپروراند. نقطه مقابل این صفت و اخلاق پسندیده، صفت بخل است. بعضی علمای اخلاق، سخاوت را ثمره زهد می‌دانند.

ملا احمد نراقی در کتاب معراج السعادة می‌نویسد:

ضد صفت بخل، سخاوت است و آن از ثمره زهد و بی‌مبالاتی به دنیا و مشهورترین صفات پیغمبران خدا و معروف‌ترین اخلاق اصفیا و اولیا است. ازمعالی اخلاق و صاحب آن پسندیده اهل آفاق است. چنان‌که حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلامفرمود: مَنْ جادَ سادَ؛یعنی هر که جود ورزید، بزرگ گردید.⁽¹⁾

به فرموده امام باقر علیه‌السلام:

لا سِیادَةَ لِمَن لا سَخاءَ لَهُ.⁽²⁾

کسی که سخاوت ندارد، به آقایی نمی‌رسد.

سخاوت، ضلعی از اضلاع وجودی جوان‌مردی است؛ زیرا در تعریف جوان‌مردی گفته‌اند:

الفُتُوَّةُ بَذلُ النَّدی وَ کَفُّ الاَذی وَ تَرکُ الشَّکْوی.⁽³⁾

جوان‌مردی؛ یعنی بخشش و سخاوت، خودداری کردن از آزار دیگران و  ترک شکایت از حوادث و مشکلات.

در بعضی روایات اشاره شده که اگر کسی دارای دو صفت نباشد، مرگ برایش بهتر از زندگی است که یکی از آن صفات، بخشندگی و سخاوت است:

مَن لَمْ یَکُن لَهُ سَخاءُ وَ لا حَیاءٌ (حباء) فَالمَوتُ خَیرٌ لَهُ مِنَ الْحَیاةِ.⁽¹⁾

هر کس اهل بخشش و حیا نباشد، پس مرگ برایش بهتر از زندگی است.

دو نوع روحیه سخاوت داریم:

البته سخاوت نوع اول بهتر و مهم‌تر است:

اِنَّ سَخاءَ النَّفسِ عَمّا فی اَیدِی النّاسِ لَاَفضَلُ مِن سَخاءِ البَذلِ.⁽²⁾

چشم نداشتن به مال و منال مردم بهتر از بخشش مال خود است.

سخاوت و بخشندگی یا عدالت؟

از امام علی علیه‌السلام پرسیدند: عدل یا بخشش، کدام یک برتر است؟ فرمود:

اَلْعَدلُ یَضَعُ الاُمُورَ مَوَاضِعَها وَ الجُودُ یُخْرِجُها مِنْ جَهَتِها وَ العَدلُ سائِسٌ عامٌ وَ الجُودُ عارِضُ خاصٌّ فَالْعَدلُ أشْرَفُهُما وَ أَفْضَلُهُما.⁽³⁾

عدالت، هر چیزی را در جای خود می‌نهد، در حالی که بخشش، آن را از جای خود خارج می‌سازد. عدالت، تدبیر عمومی مردم است، در حالی که بخشش، گروه خاصی را شامل می‌شود. پس عدالت شریف‌تر و برتر است.

 «فرد باهوش و نکته سنجی از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام سؤال می‌کند: آیا عدالت شریف‌تر و بالاتر است یا بخشندگی؟

مورد سؤال، دو خصیصه انسانی است. بشر همواره از ستم گریزان بوده است و همواره احسان و نیکی دیگری را که بدون چشمداشت پاداش انجام می‌داده، مورد تحسین و ستایش قرار داده است.

پاسخ پرسش بالا خیلی آسان به نظر می رسد. جود و بخشندگی از عدالت بالاتر است؛ زیرا عدالت، رعایت حقوق دیگران و تجاوز نکردن به حدود و حقوق آنهاست، ولی جود این است که آدمی با دست خود، حقوق مسلّم خود را نثار غیر می کند.

آن‌که عدالت می‌کند، به حقوق دیگران تجاوز نمی‌کند و یا حافظ حقوق دیگران است از تجاوز و متجاوزان و اما آنکه جود می‌کند، فداکاری می‌نماید و حق مسلّم خود را به دیگری تفویض می‌کند. پس جود بالاتر است.

واقعاً هم اگر تنها با معیارهای اخلاقی و فردی بسنجیم، مطلب از این قرار است؛ یعنی جود بیش از عدالت، معرّف و نشانه کمال نفس و رقاء روح انسان است... .

علی علیه‌السلام بر عکس بالا جواب می‌دهد. ایشان به دو دلیل می‌گوید عدل از جود بالاتر است. یکی اینکه: «اَلعَدلُ یَضَعُ الاُمورَ مَواضِعَها وَ الجُودُ یُخرِجُها مِن جَهَتِها؛ عدل جریان‌ها را در مجرای طبیعی خود قرار می‌دهد، اما جود، جریان‌ها را از مجرای طبیعی خود خارج می‌سازد».

زیرا مفهوم عدالت این است که استحقاق‌های طبیعی و واقعی در نظر گرفته شود و به هر کس مطابق آنچه به حسب کار و استعداد لیاقت دارد، داده شود. (در این صورت،) اجتماع حکم ماشینی را پیدا می‌کند که هر جزء آن در جای خودش قرار گرفته است. درست است که جود از نظر شخص جود کننده ـ که دارایی مشروع خویش را به دیگری می‌بخشد ـ فوق العاده با ارزش است، اما باید توجه داشت که یک جریان غیرطبیعی است. مانند بدنی است که عضوی از آن بدن بیمار  است و دیگر اعضا موقتاً برای اینکه آن عضو را نجات دهند، فعالیت خویش را متوجه اصلاح وضع او می‌کنند. از نظر اجتماعی چه بهتر که اجتماع چنین اعضای بیماری را نداشته باشد تا توجه اعضای اجتماع به جای اینکه به طرف اصلاح و کمک به یک عضو خاصی معطوف شود، به

سوی تکامل عمومی اجتماع معطوف گردد.

دیگر اینکه: «اَلعَدلُ سائِسٌ عامٌّ وَ الجُودُ عارِضٌ خاصٌّ.» عدالت، قانونی است عام و مدیر و مدبری است کلی و شامل که همه اجتماع را دربرمی‌گیرد و بزرگ‌راهی است که همه باید از آن بروند، ولی جود و بخشش یک حالت استثنایی و غیر کلی است که نمی‌شود رویش حساب کرد.

اساساً جود اگر جنبه قانونی و عمومی پیدا کند و کلیت یابد، دیگر جود نیست. علی علیه‌السلامآن‌گاه نتیجه گرفت: «فَالعَدلُ اَشرَفُهُما وَ اَفضَلُهُما.» پس از میان عدالت و جود، آنکه اشرف و افضل است، عدالت است. ...از نظر علی علیه‌السلام آن اصلی که می‌تواند تعادل اجتماع را حفظ کند و همه را راضی نگه دارد و به پیکر اجتماع سلامت و به روح اجتماع آرامش بدهد، عدالت است».⁽¹⁾

دسته بندی بخشش ها

_ملا احمد نراقی _رحمه‌الله در کتاب _معراج السعادة _اشارتی به این معنا دارد:

«سخاوت... حد وسط و میانه بخل و اسراف است و آن عبارت است از صرف کردن مال در مصرفی که واجب یا مستحسن باشد.⁽²⁾سخی آن است که هر چیز سزاوار باشد خواه به حسب شرع و خواه به حسب مروت و عادت، مضایقه نکند».⁽³⁾

عطاهای واجبه چند چیز است:

 [اول ـ] زکات و آن از همه عطاها اهم و بر جمیع صدقات مقدم است... .

آیات و اخبار بی‌پایان در مدح دهنده زکات و ذم تارک آن وارد شده است.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

چون مردم زکات خود را منع کنند زمین نیز برکات خود را منع کند.⁽¹⁾

[دوم ـ] از عطاهای واجبه خمس است... .⁽²⁾

[سوم ـ] از عطاهای واجبه، نفقه اهل و عیال است. آن نیز به طریقی که در کتب فقه مسطور است، از جمله واجبات و ثواب آن بی‌حد و احصا است.

حضرت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

کسی که سعی کند در نفقه عیالش، مثل کسی است که در راه خدا جهاد کند.⁽³⁾

و فرمود:

پاره‌ای از گناهان است که هیچ چیز کفاره آن نمی‌شود مگر اهتمام در طلب معاش.

عطاهای مستحبه چند نوع است:

اول ـ صدقات مستحبه است

از حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام (روایت) است که:

نیکویی و صدقه برطرف می‌سازد فقر را و می‌افزاید در عمر و دفع می‌کند از صاحب خود هفتاد قسم مردن بد را.⁽⁴⁾

دوم ـ هدیه است و آن چیزی است که آدمی به جهت برادر مؤمن خود عطا کند یا ارسال نماید خواه فقیر باشد خواه غنی، به جهت اظهار محبت و تأکّد دوستی و  این امری است مستحسن و مطلوب و در شرع پسندیده و مندوب.

حضرت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

با هم دوستی کنید و هدیه به یکدیگر بفرستید که آن کینه‌ها را برطرف

می‌کند.⁽¹⁾

سوم ـ مهمانی کردن: و از برای آن ثواب جزیل و اجر جمیل در شریعت مقدس وارد شده است. از حضرت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله (روایت) است که:

کسی که مهمانی نمی‌کند، هیچ خیری در او نیست. چون مهمانی بر تو وارد شود، روزی با او از آسمان نازل می‌شود و چون چیزی می‌خورد، خدا، گناهان آن قوم را می‌آمرزد... .⁽²⁾

چهارم ـ حق معلوم⁽³⁾و حق حصاد: (حق معلوم) عبارت است از آنچه آدمی بر خود قرار بدهد که هر روز یا هر هفته یا هر ماه و یا هر سال از مال خود به فقرا بدهد یا صله رحم به جا آورد غیر از آنچه واجب است.

حق حصاد [نیز] عبارت است از پشته‌ای از خرمن یا دسته‌ای از زرع یا کفی از گندم یا خرما یا میوه یا (دیگر) محصولات که در وقت درو یا ضبط محصولات، آدمی به خوشه‌چینان و فقرایی که در آنجا حاضر می‌شوند، بدهد... .⁽⁴⁾

پنجم ـ قرض دادن است و آن از ثمرات سخاوت و فضل و ثواب آن بی نهایت است.

حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام فرمود:

هر که قرض بدهد به مردی تا زمانی که قدرت بر ادای آن داشته باشد، مال او در زکات است و خود او با ملائکه در نماز است تا آن را بگیرد.

از حضرت امام صادق علیه‌السلام (روایت) است:

 بر در بهشت نوشته است که ثواب صدقه را ده مقابل می‌دهند و ثواب قرض را هجده مقابل... .⁽⁵⁾

ششم ـ مهلت دادن قرض‌داری است که نداشته باشد یا بِحِل کردن او.⁽¹⁾

این عمل نیز فضیلت بسیار دارد، بلکه از جمله واجبات است.

حضرت صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

هر که خواهد خدا سایه خود را بر سر او بیندازد در روزی که هیچ سایه نباشد، مهلت دهد ناداری را یا از حق خود بگذرد.⁽²⁾

هفتم ـ اعانت مسلمین نمودن است. در غیر آنچه که مذکور شد، مثل: پوشاندن ایشان یا سکنا دادن و سوار کردن و عاریه دادن و امثال اینها.

همه اینها را ثواب بی‌نهایت و فضیلت بی‌غایت است.⁽³⁾

هشتم ـ آنچه را آدمی به جهت حفظ آبرو و مراعات حرمت خود و دفع شر اشرار و منع ظلم ظالمین از خود می‌دهد. این نیز از ثمره سخاوت است و بسا بخیلان که به واسطه بخل به انواع مذلت و خواری رسیده و آبروی خود را بر باد داده‌اند. در بعضی اخبار وارد شده است که بذل مال به جهت حفظ آبروی خود، حکم صدقه دارد.⁽⁴⁾

نهم ـ ساختن مسجد  و مدرسه و پل و رباط و اجرای قنوات و نشاندن درختان و امثال اینهاست از چیزهایی که اثر آن در روزگار باقی می‌ماند تا قیامت و نفع آن روز به روز عاید صاحب آن می‌گردد. از حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام (روایت است):

شش چیز است که فیض و ثواب آن پس از وفات به مؤمن می‌رسد:

اول ـ فرزندی که از برای او طلب آمرزش نماید.

دوم ـ مصحفی که بعد از خود بگذارد.

 سوم ـ درختی که بنشاند.

چهارم ـ چاه آبی که حفر کند.

پنجم ـ صدقه جاری که مستمر سازد و خود بعد از آن منتفع شود، مثل: ساختن پل و مدرسه ورباط و وقف کردن مزارع و امثال آنها.

ششم ـ طریقه‌ای که بعد از او به آن عمل نمایند.⁽¹⁾

آثار بخشندگی

اشاره

از پی‌آمدهای بخشندگی آن است که عیب‌ها و نقص‌ها در جامعه پوشیده می‌ماند؛ محبت و صفا و صمیمیت در جامعه افزایش می‌یابد؛ از گناهان کاسته می‌شود؛ اقتصاد جامعه رو به بهبود می‌رود و بر رزق و روزی افزوده می‌شود.

این صفت، انسان را از عذاب الهی، دور و به رحمت و بهشت الهی نزدیک می‌کند.

1. پوشاننده عیب ها

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

السَّخاءُ سِتْرُ الْعُیُوبِ.⁽²⁾

بخشندگی، پوشاننده عیب‌هاست.

بخشندگی، بذر و تخم محبت می‌فشاند و ثمره‌اش، صفا و صمیمیت است.

2. افشاننده بذر دوستی و محبت

امام علی علیه‌السلام فرمود:

السَّخاءُ یَزْرَعُ الْمَحَبَّةَ.⁽³⁾

 بخشندگی، بذر دوستی می‌افشاند.

3. صفا و همت به ارمغان می آورد

حضرت علی علیه‌السلام در سخن دیگری فرمود:

اَلسَّخاءُ یُثمِرُ الصَّفاءَ.⁽¹⁾

میوه بخشندگی، صمیمیت است.

4. زینت بخش اخلاق

امام علی علیه‌السلام فرمود:

اَلسَّخاءُ یُکسِبُ المَحَبَّةَ وَ یُزَیِّنُ الاخلاقَ.⁽²⁾

بخشندگی، دوستی می‌آورد و زینت بخش اخلاق است.

5. پاک کننده گناهان

علی علیه‌السلامدر مورد آثار پاک کنندگی بخشش نسبت به گناهان فرمود:

اَلسَّخاءُ یُمَحِّصُ الذُّنوبَ وَ یَجلُبُ مَحَبَّةَ القُلوُبِ.⁽³⁾

بخشندگی، گناهان را پاک و محبت دل‌ها را جلب می‌کند.

6. زیاد کننده روزی

همچنین امام علی علیه‌السلام فرمود:

بر شما باد بخشندگی و خوش‌خویی که این دو خصلت، روزی را زیاد می‌کند و موجب دوستی می‌شود.⁽⁴⁾

7. عامل تحکیم دوستی و از بین برنده دشمنی ها

یکی از آثار بخشندگی در صحنه زندگی اجتماعی، آن است که دشمنی‌ها را کم می‌کند و دشمنان را به آشتی می‌کشاند. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فرمود:

 کَثرَةُ السَّخاءِ تُکثِرُ الاَولِیاءَ وَ تَستَصلِحُ الاَعداءَ.⁽⁵⁾

بخشندگی زیاد، بر شمار دوستان می‌افزاید و دشمنان را به آشتی می‌کشاند.

8. آقایی به ارمغان می آورد

امام حسین علیه‌السلامفرمود:

مَن جادَ سادَ.⁽¹⁾

هر که بخشنده باشد، آقایی کند.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

لا سیادةَ لِمَن لا سخاءَ لَه.⁽²⁾

کسی که بخشندگی و سخاوت ندارد، آقایی و بزرگی ندارد.

9. نگهبان آبرو و حیثیت

امام علی علیه‌السلام فرمود:

الجوُدُ حارِسُ الاَعْراضِ.⁽³⁾

بخشندگی نگهبان آبروهاست.

10. عزت آفرین است

حضرت امام علی علیه‌السلامفرمود:

الجُودُ عِزٌّ مَوْجُودٌ.⁽⁴⁾

بخشندگی، عزّتی است نقد.

11. مایه نزدیکی به خدا و مردم

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

 السَّخاءُ قُرْبَةٌ.⁽⁵⁾

بخشندگی موجب نزدیکی (به خدا و مردم) است.

گلبانگ حدیث

1. بخشندگی، خوی الهی

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

السّخاءُ خُلْقُ اللّه ِ الاَعْظَمُ.⁽¹⁾

بخشندگی، بزرگ‌ترین خوی خداوند است.

2. بخشندگی، خوی همه پیامبران

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

السّخَاءُ مِنْ أَخلاقِ الاَنبیاءِ وَ هُو عِمادُ الایمانِ، وَ لا یَکونُ مؤمِنٌ الاّ سَخیّا و لا یکونُ سَخیّا الاّ ذو یَقینٍ وَ هِمَّةٍ عالِیَةٍ، لاَِنَّ السَّخاءَ شُعاعُ نورِ الْیَقین و مَنْ عَرَفَ ما قَصَدَ، هانَ عَلیهِ ما بَذَلَ.⁽²⁾

بخشندگی از اخلاق پیامبران و ستون ایمان‌است. هیچ مؤمنی‌نیست مگر آنکه بخشنده است و تنها آن کس بخشنده است که از یقین و همت والا برخوردار باشد؛ زیرا بخشندگی، پرتو نور یقین است. هر که هدف را بشناسد، بخشش بر او آسان شود.

3. بخشندگان، بهترین مردمان

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

خِیارُکُم سُمَحاؤُکُم و شِرارُکُم بُخَلاؤُکُمْ.⁽³⁾

بهترین افراد شما، بخشندگان شمایند و بدترینتان، بخیلانتان.

4. بخشندگی، صفت دوستان خدا

 حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

السَّخاءُ و الشَّجاعَةُ غَرائِزٌ شَریعَةٌ یَضَعُهَا اللّه ُ سُبحانَهُ فِیمَن أَحَبَّهُ وَامْتَحَنَهُ.⁽⁴⁾

بخشندگی و شجاعت دو خصلت ارجمندند که خداوند سبحان، آنها را در وجود هر که دوستش بدارد و او را بیازماید، قرار می‌دهد.

5. بخشندگی و عدالت

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

أکْرَمُ الاَخلاقِ السَّخاءُ و أَعَمُّها نَفْعا الْعَدْلُ.⁽¹⁾

گرامی‌ترین خوی‌ها، بخشندگی است و خویی که فایده‌اش فراگیرتر باشد، عدالت است.

6. مرز بخشندگی

امام حسن عسکری علیه‌السلام فرمود:

انَّ لِلسَّخاءِ مِقْدارا فَاِنْ زادَ عَلَیْهِ فَهُوَ سَرَفٌ.⁽²⁾

بخشندگی، اندازه‌ای دارد که اگر از آن فراتر رود، اسراف است.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام، از اندازه و مرز بخشندگی پرسیدند. حضرت در پاسخ فرمود:

(مرز بخشندگی آن است که) حقوقی را که خداوند بر اموال تو واجب کرده است، خارج کنی و آن را در جای خودش قرار دهی.⁽³⁾

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا. (اسراء: 29)

 و دستت را به گردنت زنجیر مکن و بسیار (هم) گشاده دستی مکن تا ملامت شده و حسرت زده بر جای مانی.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این باره می‌فرماید:

بخشنده کسی است که در اموال خود و برای رضای خدا بخشندگی داشته

باشد. کسی که در راه معصیت خدا دست و دل باز باشد، بارکِش خشم و ناخشنودی خداست. چنین کسی بخیل‌ترین مردمان نسبت به خود است؛ چه رسد به دیگران.⁽¹⁾

7. جایگاه بخشندگی

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

السّخیُّ قَرِیبٌ مِنَ اللّه ، قَرِیبٌ مِنَ النّاسِ، قَرِیبٌ مِنَ الْجَنَّةِ.⁽²⁾

شخص بخشنده به خدا، مردم و بهشت نزدیک است.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

ثَلاثٌ مِنْ أَبْوابِ البِرِّ، سَخاءُ النَّفْسِ و طِیبُ الْکَلامِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الاَذی.⁽³⁾

سه چیز از درهای نیکی و نیکوکاری است: بخشش؛ زیبایی سخن؛ پایداری بر آزار.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

شابٌّ سَخِیٌّ حَسَنُ الْخُلْقِ أَحَبُّ اِلَی اللّه ِ تَعالی مِنْ شَیْخٍ بَخیلٍ عابِدٍ سَیِّی ءِ الْخُلُقِ.⁽⁴⁾

جوان بخشنده و خوش اخلاق، نزد خدای تعالی از پیرمردِ بخیلِ عابدِ بد اخلاق محبوب‌تر است.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

تَحافوْا عَنْ ذَنْبِ السَّخِیِّ فَإِنَّ اللّه َ آخِذٌ بِیَدِهِ کُلَّما عَثَرَ.⁽⁵⁾

از خطای بخشنده در گذرید؛ زیرا هر بار بلغزد، خداوند، دست او را بگیرد.

نمونه های رفتاری

1. تو بخشنده قوم خود هستی

اسیرانی را نزد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله آوردند. آن حضرت به امیرمؤمنان علی علیه‌السلام دستور داد گردنشان را بزند و سپس فرمود: یک نفر از آنان را جدا کند و او را نکشد. آن مرد گفت: چرا مرا از دوستانم جدا کردی، در حالی که گناه همه ما یکسان است؟ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: خدای عزّوجلّ به من وحی فرمود که تو بخشنده قوم خود هستی و تو را نکشم. مرد گفت: پس من نیز گواهی می‌دهم که خدایی جز اللّه نیست و تو رسول خدا هستی.⁽¹⁾

این صفت چنان مورد توجه خداوند سبحان است که در بعضی روایات آمده است، خداوند درباره سامری که عامل انحراف قوم حضرت موسی بود، به حضرت موسی علیه‌السلام وحی کرد:

سامری را نکش؛ زیرا او بخشنده است.⁽²⁾

در روایت دیگری، پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به فرزند حاتم طایی، یعنی _عدی بن حاتم طایی _فرمود:

عذاب سخت از پدر تو دفع شد؛ چون بخشنده بود.⁽³⁾

2. أَشْهَدُ أَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ وَ أَشْهَدُ اَنَّکَ رَسُولُ اللّه ِ

جمعی از اهل یمن بر حضرت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله وارد شدند. در میان ایشان مردی بود که بسیار سخنور بود و مبالغه او در مباحثه با حضرت و حجت گرفتن بر ایشان از همه بیشتر بود. وی به اندازه‌ای مبالغه کرد که آن حضرت خشمناک  گردید و رنگ مبارکش متغیر شد و چشم بر زمین انداخت.

در این میان، جبرئیل آمد و گفت: خدایت سلام می‌رساند که این مرد از اهل سخاوت و نان ده است. پس خشم آن حضرت فرو نشست و سر بالا کرد و فرمود: اگر نه این بود که مرا جبرئیل خبر داد که تو سخی و نان دهی، تو را از خود می‌راندم و عبرت دیگران می‌کردم. آن مرد گفت: خدای تو سخا را دوست دارد. فرمود: بلی.

آن مرد گفت: أَشْهَدُ أَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّه ُ وَ أَشْهَدُ اَنَّکَ رَسُولُ اللّه ِ. به خدایی که تو را به حق برانگیخته است، هرگز کسی را از مال خود محروم برنگردانیدم.⁽¹⁾

3. امام صادق علیه السلام و بخشش

یکی از حاجیان در مسیر مکه، ناگهان دید همیانش که هزار دینار درون آن بود، گم شده است. در آن نزدیکی، امام صادق علیه‌السلام را دید، ولی چون آن حضرت را نمی‌شناخت، خیال کرد او برداشته است. نزد آن حضرت آمد و گفت: همیانم را تو برداشته‌ای که هزار دینار پول داشت. امام صادق علیه‌السلام او را به خانه برد و هزار دینار به او داد.

حاجی وقتی به خانه خود برگشت، دریافت که همیانش را آنجا فراموش کرده بود. پس بسیار شرمنده شد. به حضور امام صادق علیه‌السلام آمد و با عذرخواهی و شرمندگی بسیار، پول آن حضرت را به او پس داد. آن بزرگوار، پول را از او نگرفت و فرمود:

شَی ءٌ خَرَجَ مِنْ یَدِی لایَعُدُّ اِلَیَّ.

چیزی که از دستم خارج شد، دیگر به من باز نمی‌گردد.⁽²⁾

آموزه ها

1. پیش دستی در بخشندگی

بخشندگی که آن را سخاوتمندی و جود می‌نامند، از صفات برجسته انسانی است و در هر شخصی این صفت دیده شود، قابل تقدیر است، ولی چه خوب است این صفت در رفتار و کردار مسلمان جلوه‌گر شود.

اساسا بخشندگی از صفات برجسته یک مسلمان واقعی است و اگر دیده شود که مسلمانی چنین نیست، باید او در کردار خویش تجدیدنظر کند.

بخشندگی باید بدون خواهش کسی صورت گیرد؛ یعنی انسان بخشنده همانند چشمه‌ای است که آب از آن می‌جوشد و از این جوشش خود، بی‌منت، دیگران را سیراب می‌کند.

در مقابل، چاه اگرچه آب دارد و دیگران هم از آن استفاده می‌کنند، ولی همانند چشمه جاری نمی‌شود، بلکه باید از چاه آب طلبید تا آبی به انسان برساند. امام صادق علیه‌السلام فرمود:

السَّخاءُ ما کانَ اِبْتِداءً فَاَمَّا ما کانَ مِنْ مَسْأَلَةٍ فَحَیاءٌ وَ تَذَمُّمٌ.⁽¹⁾

بخشندگی آن است که بدون خواهش کسی صورت گیرد. آن بخشندگی که در مقابل درخواست انجام گیرد، ناشی از شرمندگی و برای فرار از نکوهش است.

این نوع بخشش و احسان در مورد خانواده، به ویژه پدر و مادر، بیشتر سفارش شده است.

 در تفسیر عیاشی از _ابی ولاّد _روایت کرده است که گفت: از امام صادق علیه‌السلام معنای آیه «وَ بِالوَالِدَیْنِ اِحْساناً» را پرسیدم. فرمود: با پدر و مادر نیکو معاشرت

کنی و وادارشان مکنی که مجبور شوند در نیازهایشان از تو چیزی بخواهند، (بلکه پیش‌تر برایشان فراهم کنی) هرچند که خود از آن بی‌نیاز باشند. مگر نشنیدی که خدای تعالی فرمود:

لَنْ تَنالُوا البِرَّ حَتّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ. (آل عمران: 92)

به خیر و احسان نمی‌رسید مگر زمانی که از آنچه دوست می‌دارید، انفاق کنید.⁽¹⁾

2. بخشش فقط برای خدا

بخشندگی و سخاوتمندی، آن‌گاه ارزشمند است که در راه حق و برای رضای خدای کریم باشد، ولی اگر کسی در راه معصیت و گناه، دست و دل بازی کند، نمی‌توان او را سخاوتمند و بخشنده نامید.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این‌باره می‌فرماید:

بخشنده کسی است که در اموال خود و برای رضای خدا بخشندگی داشته باشد. کسی که در راه معصیت خدا دست و دل باز باشد، بارکِش خشم و ناخشنودی خداست. چنین کسی بخیل‌ترین مردمان نسبت به خود است؛ چه رسد به دیگران.⁽²⁾

در همین راستا، پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، بخشنده‌ترین مردم را کسی معرفی می‌کند که زکات مال خود را بپردازد.⁽³⁾

#### 3. زمانی که بخشندگی فایده ندارد

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

خداوند از کسی که در زمان حیات خود بخیل باشد و هنگام فرا رسیدن

مرگش، بخشنده شود، نفرت دارد.⁽¹⁾

بنابراین، زمان، در بخشندگی مؤثر است.

4. بخششی که ستم است

اگر مسئولان حکومت اسلامی از بیت المال بخشش کنند، ستم‌کاری و خیانت در امانت است.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

جُودُ الْوُلاةِ بِفَی ءِ الْمُسْلِمینَ جَوْرٌ وَ خَتَرٌ.⁽²⁾

بخشش زمام‌داران از اموال مسلمانان، ستم و خیانت است.

5. بخشنده ترین افراد

بخشندگی در امور مالی و اقتصادی منحصر نیست، بلکه در جنبه‌های گوناگونی از زندگی می‌تواند نمودار شود. انسان بخشنده همانند چراغی است که همه می‌توانند از شمع وجودش استفاده کنند. روزی پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اصحاب و یاران خویش فرمود:

آیا شما را از بخشنده‌ترین بخشندگان خبر ندهم؟ خداوند بخشنده‌ترین بخشندگان است و من بخشنده‌ترین فرزندان آدم هستم و بخشنده‌ترین آنها  پس از من، مردی است که دانشی را فراگیرد و دانشش را بگستراند. چنین کسی در روز قیامت، یک امت مبعوث می‌شود و مردی که خویشتن را در راه خدا جان‌فشانی کند تا کشته شود.⁽³⁾

منابع دیگر

بخل

اشاره

امام علی علیه‌السلام فرمود:

البُخْلُ عارٌ.⁽¹⁾

بخل ننگ است.

بخل «عبارت است از امساک کردن در مقامی که باید بذل و بخشش کرد و ندادن آنچه را باید داد و آن طرف تفریط (صفت جود و سخا) است و افراط آن اسراف است که عبارت است از خرج کردن آنچه نباید خرج کرد و این دو طرف مذموم است و وسط آنهاکه صفت جود و سخا بوده باشد، پسندیده و محمود است. صفت بخل نتیجه محبت دنیا و ثمره آن است و این از جمله صفات خبیثه و اخلاق رذیله است و خدای تعالی می فرماید:

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ یَبْخَلُونَ بِما اتیهُمُ اللّه ُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ القِیامَةِ. (آل عمران: 180)

و کسانی که به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا کرده است، بخل می‌ورزند، هرگز تصور نکنند که آن (بخل) برای آنان خوب است، بلکه برایشان بد است. به زودی آنچه به آن بخل ورزیده‌اند، روز قیامت طوق گردنشان می‌شود. میراث آسمان‌ها و زمین از آن خداست و خدا به آنچه می‌کنند، آگاه است.⁽²⁾

 افراد جامعه به دو دسته تقسیم می‌شوند: غنی و فقیر. غنا و فقر در دو ساحت دیده می‌شود. یکی در ساحت علم و دیگری در ساحت مال. در هر جامعه‌ای، افراد ثروتمندی داریم که این ثروت آنان می‌تواند ثروت علمی باشد یا ثروت مالی یا هر دو. از سوی دیگر افرادی نیز داریم که از جهت علمی یا ثروت یا هر دو فقیر هستند.

آیا این افراد ثروتمند در قبال جامعه خویش و افراد فقیر مسئولیتی دارند یا ندارند؟

در دیدگاه مادی، ممکن است گفته شود افراد ثروتمند چون با کوشش خود به این موقعیت رسیده‌اند، چرا سرمایه خود را برای دیگران خرج کنند. افراد فقیر نیز با تلاش بیشتر می‌توانند ثروتمند شوند.

از دیدگاه اسلام، در ثروت و دارایی که به دست کسی رسیده است، عوامل متعددی نقش داشته که از حدود اختیار انسان فراتر است. پس همه ثروتمندان در قبال جامعه مسئولیت دارند و اگر به مسئولیت خویش عمل نکنند، همین جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، شرایط سختی برای آنها به وجود می‌آورد.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در کلامی زیبا و رسا در این باره می‌فرماید:

استحکام دین (و جامعه دینی) به چهار چیز است: دانشمندی که دانش خویش را می‌پراکند و به آن عمل می‌کند؛ ثروتمندی که از بخشش در راه درست خودداری نمی‌ورزد؛ فقیری که آخرت خویش را به دنیای خود نمی‌فروشد، نادانی که از طلب کردن دانش تکبر نمی‌ورزد.⁽¹⁾

علی علیه‌السلام، افراد جامعه را به چهار گروه عالم و جاهل، ثروتمند و فقیر تقسیم  کرده است و با ظرافت خاصی به وظیفه هر یک اشاره دارد. ثروتمند باید اهل بخشش باشد و درباره فقیران احساس مسئولیت کند. فقیر باید دقت کند به خاطر فقر، دست از دین خود برندارد، بلکه باید اهل تلاش و صبر و مقاومت باشد. انسان عالم باید درصدد از بین بردن نادانی باشد و انسان نادان در پی کسب دانش.

در این مقام، این پرسش مطرح می‌شود که اگر هر یک از این افراد جامعه به وظیفه خود عمل نکنند، چه بلایی به سر جامعه می‌آید؟

علی علیه‌السلام در ادامه آن حدیث به این پرسش مهم نیز پاسخ می‌دهد:

هر گاه دانشمندان جامعه، دانش خود را پنهان کنند و حاضر نشوند آن را همانند نور در جامعه بپراکنند و از طرف دیگر، ثروتمندان جامعه از بخشش مال خود بخل بورزند و فقیران نیز آخرت خویش را به دنیای خود بفروشند و انسان جاهل هم اهل تکبر شود و در طلب دانش حالت استکبار به خود بگیرد، دنیا به جای اینکه به سوی آبادی حرکت کند و حرکت رو به جلو داشته باشد، با حرکت قهقرایی به سوی تاریکی و بیچارگی خواهد رفت. در چنین زمانی، فراوانی مساجد و فراوانی اقوام مختلف و فرهنگ‌های مختلف، شما را فریب ندهد.

شخصی از حضرت علی علیه‌السلاممی‌پرسد: در چنان زمانی و چنان جامعه‌ای چگونه باید زیست؟ حضرت می‌فرماید:

با مردم جامعه باید ارتباط داشت (و چاره‌ای از ارتباط با افراد جامعه نیست)، ولی باید این ارتباط، ظاهری باشد. در باطن باید با چنین جامعه‌ای مخالف بود و به مخالفت پرداخت. آنچه برای انسان باقی می‌ماند، همان چیزهایی است که کسب کرده است و انسان در آخرت همراه کسی است که او را دوست داشته است. پس (ای مؤمنان) در چنان زمانی منتظر فرج و گشایش از ناحیه حضرت حق عزّوجلّ باشید.⁽¹⁾

 در کتاب الدعوات،⁽²⁾در پایان حدیث آمده‌است که حضرت علی علیه‌السلام به جابر می‌فرماید:

مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللّه عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوائِجَ النّاسِ اِلَیْهِ فَاِنْ قامَ بِما یَجِبُ اللّه ُ عَلَیْهِ عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ البِقاءِ وَ اِنْ لَمْ یَقُمْ فِیها عَرَّضَهَا لِلزَّوالِ وَ الْفَناءِ.⁽³⁾

هر گاه نعمت‌های الهی بر کسی زیاد شود، نیازهای مردم و توجه مردم به این

شخص بیشتر می‌شود. پس هر گاه این شخص آنچه را خدا بر او واجب کرده است، انجام دهد، در حقیقت، این انجام وظیفه سبب دوام و بقای آن نعمت‌ها می‌شود و اگر چنین نکند، آن نعمت‌های الهی در معرض زوال و فنا قرار می‌گیرد.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام درباره بخل فرموده است: «اَلْبُخْلُ عارٌ». «عار» در لغت به معنای عیب است و این جمله نشان می‌دهد بخل نوعی نقصان و بیماری در روح آدمی است. اگر این عیب در افراد جامعه زیاد شود، آن جامعه دچار عیب بزرگی شده است. بنابراین، باید با این نوع صفت‌ها که در روابط اجتماعی تأثیر فراوان دارد، برخورد علمی و عاقلانه شود و درصدد درمان این عیب‌ها برآییم. البته بخل ممکن است در مراحلی نسبت به خود انسان باشد؛ یعنی انسان بر خودش هم بخل بورزد و در مرحله‌ای نسبت به دیگران بخل بورزد.

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام درباره بخیل می‌فرماید: «بخیل، خودش را گم کرده است.» آدمی که پول و ثروت برای او اصالت پیدا می‌کند و هدف می‌شود، به تعبیر روان‌شناسی امروز، در پول، تثبیت و تحکیم می‌شود؛ یعنی در پول غرق می‌شود. «منِ» واقعی چنین آدمی، پول شده و غیر از پول، «من» دیگری ندارد؛ چون «من»  اصلی را گم کرده و از دستش رفته است. نتیجه این است که خودش را برای پول می‌خواهد، نه پول را برای خویش؛ یعنی از جان، حیات، سلامت و عمر خودش برای پول مایه می‌گذارد، ولی حاضر نیست از پول، برای سلامت، سعادت و حتی عمر خودش مایه بگذارد. آن حضرت می‌فرماید:

عَجِبْتُ لِلْبَخیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذی مِنْهُ هَرَبَ وَ یَفُوتُهُ الْغَنِی الَّذی اِیّاهُ طَلَبَ.⁽¹⁾

تعجب می‌کنم از آدم بخیل که در حالی که دنبال ثروت و بی‌نیازی است و از فقر فرار می‌کنم، در عمل، به همان فقر گرفتار است و از غنا دور می‌شود.

توضیح بیشتر مطلب در نهج البلاغه است که حضرت می‌فرماید:

فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیا عَیْشَ الْفُقَراءِ وَ یُحاسِبُ فِی الْاخِرَةِ حِسابَ الاَغْنِیاءِ.⁽¹⁾

در دنیا مثل یک آدم فقیر و بدبخت و مفلوک زندگی می‌کند؛ چون خودش را صرف پول می‌کند و حاضر نیست پول را صرف خودش بکند.⁽²⁾

بخل و بخل ورزان در قرآن کریم

اشاره

بخل و مشتقات آن دوازده بار در شش سوره قرآن کریم به کار رفته است: آل‌عمران (180)، نساء (37)، توبه (76)، محمد (37و38)، حدید (24) و لیل (8).

1. بخیلان در وهم و خیال باطل اند

کسانی که بخل می‌ورزند و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده است، انفاق نمی‌کنند، گمان نکنند این کار به سود آنهاست، بلکه برای آنها شرّ است. به زودی در روز قیامت، آنچه را نسبت به آن بخل ورزیدند، همانند طوقی به  گردنشان می‌افکنند. میراث آسمان‌ها و زمین، از آن خداست و خداوند از آنچه انجام می‌دهید، آگاه است.(آل عمران: 180)

2. نصیحت قرآنی

خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و هم‌نشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید؛ زیرا خداوند، کسی را که فخرفروش است (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند)، دوست ندارد.

آنها کسانی هستند که بخل می‌ورزند و مردم را به بخل فرا می‌خوانند و آنچه را خداوند از فضل و (رحمت) خود به آنها داده است، کتمان می‌کنند و ما برای کافران، عذاب خوارکننده آماده کرده‌ایم. (نساء: 36 و 37)

3. بخیل به خود بخل می ورزد

آری، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می‌شوید. بعضی از شما بخل می‌ورزند و هر کس بخل ورزد، نسبت به خود بخل کرده است. خداوند بی‌نیاز است و شما همه نیازمندید و هرگاه سرپیچی کنید، خداوند، گروه دیگری را جای شما می‌آورد. پس آنها مانند شما نخواهند بود. (و سخاوتمندانه در راه خدا انفاق می‌کنند). (محمد: 38)

آثار بخل در روایات

اشاره

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

مَنْ بَخِلَ بِمَعُونَةِ أَخیهِ المُسْلِمِ وَ القِیامِ لَهُ فی حاجَتِهِ اِبْتَلی بِمَعُونَةِ مَنْ یَأثِمَ عَلَیْهِ وَ لا یُوَجَرُ.⁽¹⁾

 هر کس در یاری کردن برادر مسلمان خود بخل بورزد یا از تلاش برای رفع نیازش کوتاهی کند، گرفتار مخارج شخصی می‌شود که آن شخص بر او ستم می‌کند و در مقابل این یاری کردن ثوابی هم نصیبش نمی‌شود.

نکته نهفته در این روایت، آن است که انسان گاهی اوقات، خود، بدون واسطه می‌تواند کسی را یاری کند، ولی چنین نمی‌کند. این شخص را بخیل می‌نامیم. گاهی اوقات هم خودش مستقیم نمی‌تواند؛ یعنی ثروتی ندارد که دست کسی را بگیرد، ولی می‌تواند به پا خیزد و پی‌گیری کند تا مشکل مسلمانی حل شود، ولی این کار را نمی‌کند. چنین شخصی هم بخیل است. جزای این افراد در دنیا آن است که گرفتار انسان‌های ستمگر می‌شوند که از

روی ناچاری به آنان کمک می‌کنند و هیچ ثوابی هم عایدشان نمی‌شود.

در روایات دیگر، به طور صریح به آثار بخل ورزیدن اشاره شده است که اکنون برمی‌شماریم:

1. بخل، بینوایی می آورد

حضرت امام علی علیه‌السلام فرمود:

اَلْبُخْلُ جِلْبابُ الْمَسْکَنَةِ.⁽¹⁾

بخل، ردای بینوایی است.

2. بخل، آبرو و حیثیت آدمی را بر باد می دهد

امام رضا علیه‌السلام فرمود:

اَلْبُخْلُ یُمَزِّقُ الْعِرْضَ.⁽²⁾

 بخل، آبرو را بر باد می‌دهد.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

بِالْبُخْلِ تَکْثُرُ الْمَسَبَّةُ.⁽³⁾

بخل ورزیدن مایه دشنام بسیار می‌شود.

3. بخل، خفت و خواری به بار می آورد

بخل ورزیدن؛ یعنی از مال خود خرج نکردن که این معنای اولیه بخل است. در روایات به نوعی بخل ورزیدن اشاره شده است که می‌تواند نیکو شمرده شود و آن، از دین خود خرج نکردن و از دین برای دنیا مایه نگذاشتن است.

در روایتی از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام آمده است:

هر کس در مال خود بخل ورزد، خوار و سبک شود و هرکس در دین خود

 بخل ورزد، سربلند و بزرگ گردد.⁽⁴⁾

4. بخیل دوستی ندارد

بخل سبب می‌شود انسان دوست پیدا نکند و خویشاوندان آدمی از انسان گریزان شوند.

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

لَیْسَ لِبَخیلٍ حَبیبٌ.⁽¹⁾

بخیل هیچ دوستی ندارد.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

 انسان بخیل نباید طمع داشته باشد که فامیل با او ارتباط برقرار کنند.⁽²⁾

گلبانگ حدیث

1. جایگاه بخل

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

اَلْبُخْلُ جامِعٌ لِمُساوِئِ الْعُیُوبِ وَ هُوَ زِمامٌ یُقادُ بِهِ اِلی کُلِّ سُوءٍ.⁽³⁾

بخل دربردارنده بدی‌های هر عیبی است و افساری است که (بخیل) به وسیله آن به سوی هر بدی کشانده می‌شود.

2. ویژگی های بخیل

امام علی علیه‌السلام فرمود:

اَلْبَخِیلُ خازِنٌ لِوَرَثَتِهِ.⁽⁴⁾

آدم بخیل، خزانه دار وارثان خود است.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

اَلْبَخیلُ یَسْمَحُ مِنْ عِرْضِهِ بِأَکْثَرَ مِمَّا أَمْسَکَ مِنْ عِرْضِهِ.⁽¹⁾

بخیل بیشتر از آنکه آبروی خود را حفظ کند، از بین می‌برد.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

اَلنَّظَرُ اِلَی الْبَخِیلِ یُقْسِی الْقَلْبِ.⁽²⁾

نگاه کردن به بخیل، دل را سخت می‌کند.

از حضرت علی علیه‌السلام روایت شده است:

 لَیْسَ لِبَخیلٍ حَبِیبٌ.⁽³⁾

بخیل هیچ دوستی ندارد.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ الْبَخیلَ مَنْ کَسَبَ مالاً مِنْ غَیرِ حِلِّهِ وَ أَنْفَقَةُ مِنْ غَیْرِ حَقِّهِ.⁽⁴⁾

بخیل کسی است که مالی را به ناروا به دست آورد و آن را بیجا خرج کند.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِنَّما الْبَخِیلُ حَقُّ الْبَخیِلِ الَّذی یَمْنَعُ الزَّکاةَ الْمَفْرُوضَةَ فی مالِهِ وَ یَمْنَعُ البائِنَةَ فی قَوْمِهِ وَ هُوَ فیما سِوی ذلِکَ یُبَذِّرُوا.⁽⁵⁾

بخیل واقعی کسی است که از پرداخت زکات واجب مال خود سر باز می‌زند و از بخشش به خویشان خود دریغ می‌روزد و در غیر این موارد تبذیر می‌کند.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اَلْبَخیلُ حَقّاً مَنْ ذُکِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ یُصَلِّ عَلَیَّ.⁽⁶⁾

بخیل واقعی کسی است که نام من نزد او برده شود و بر من درود نفرستد.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

اَلْبَخیلُ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلامِ.⁽¹⁾

بخیل کسی است که از سلام کردن بخل ورزد.

3. مؤمن، اهل بخل ورزیدن نیست

امام صادق علیه‌السلامفرمود:

اَلْمُؤمِنُ حَلیمٌ لا یَجْهَلُ وَ اِنْ جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمُ وَ لا یَظْلِمُ وَ اِنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَ لا یَبْخَلُ وَ  اِنْ بُخِلَ عَلَیهِ صَبَرَ.⁽²⁾

مؤمن، بردبار است و نادانی نمی‌کند (کار غیرعاقلانه از او سر نمی‌زند) و اگر دیگران با او نادانی کنند، او بردباری پیشه می‌کند. مؤمن ستم نمی‌کند و اگر مورد ستم واقع شد، می‌بخشد و عفو می‌کند. مؤمن بخل نمی‌ورزد و اگر دیگران بر او بخل ورزند، او صبر پیشه می‌کند.

4. بخل، انسان را از بعضی مراتب بهشت محروم می سازد

از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است اگر کسی خانه‌ای داشته باشد و مؤمنی به سکونت در آن خانه نیاز پیدا کند و صاحب‌خانه، خانه‌اش را در اختیار آن مؤمن نیازمند قرار ندهد، خداوند عزوجل خطاب به فرشتگان خود می‌فرماید:

یا مَلائِکَتی أَبَخِلَ عَبْدی عَلی عَبْدِی بِسُکْنَی الدَّارِ الدُّنْیا وَ عِزَّتی وَ جَلالِی لا یَسْکُنُ جِنانِی اَبَداً.⁽³⁾

ای فرشتگان من، آیا بنده من نسبت به بنده دیگر درباره سکونت در خانه دنیا بخل ورزیده است؟ به عزت و جلالم سوگند، او را هرگز در بهشت خود ساکن نسازم.

5. بخل، انسان را به دوزخ می برد

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ اللّه َ فَرَضَ فی أَمْوالِ الاَغْنیاءِ أَقْواتُ الفُقَراءِ وَ قالَ اللّه ُ تَعالی الْمالُ مالِی وَ

الفُقَراءُ عِیالِی وَ الاَغْنِیاءُ وُکَلائی فَمَنْ بَخِلَ بِمالِی عَلی عِیالِی أَدْخُلُهُ النَّارُ وَ لا اُبالِی.⁽¹⁾

خداوند، قوت و نیاز فقیران را در اموال ثروتمندان قرار داده و فرموده است:  مال و ثروت از آنِ من است و نیازمندان و فقیران، عیال من هستند (یعنی خرج و مخارج آنها به عهده من است) و ثروتمندان، وکیلان من هستند (یعنی وکیل من هستند در رساندن آن مال و ثروت به فقیران). حال اگر کسی (از وکیلان من) از مال من بر عیال‌های من بخل ورزد، او را داخل آتش سازم و از این کار ابایی ندارم.

نمونه های رفتاری

1. خدا، امثال تو را در میان مؤمنان زیاد نکند

از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است که امیرمؤمنان علی علیه‌السلام پنج بار شتر خرما برای مردی فرستاد... . مردی به امیرالمؤمنین عرض کرد: به خدا قسم، فلانی از تو چیزی نخواسته است، یک بار از پنج بار برای او کافی است. حضرت فرمود:

لا کَثَّرَ اللّه ُ فی الْمُؤمِنینَ ضَرْبَکَ! اُعْطِیَ اَنَا وَ تَبْخَلُ اَنْتَ؟

خدا، امثال تو را در میان مؤمنان زیاد نکند. من می‌بخشم و تو بخل می‌ورزی؟⁽²⁾

این حدیث در اصول کافی⁽³⁾با تفصیل بیشتری بیان شده که نکته‌های مهم آن بدین قرار است:

بیان و دست نیاز به سوی کسی دراز کند.

اگر کسی امید به من بسته باشد و من به او بخشش و عطا نکنم (تا زمانی که او از من درخواست کند و سپس به او چیزی ببخشم)، در واقع، ارزش چیزی را که از او گرفتم، به او نداده‌ام.

به دیگر سخن، من با این رفتار و کوتاهی سبب شدم که او صورت و آبروی خویش را برای درخواست از من خرج کند؛ آن صورتی که برای پروردگار من و پروردگار خود روی خاک مالید، آن زمانی که خدایش را عبادت می کرد و از او نیازهایش را طلب می کرد.

پس بدان، هر کس با برادر مسلمان خود چنین کند،⁽¹⁾در حالی که می‌داند او استحقاق چنین بخشش و رسیدگی‌ای را دارد، چنین شخصی در مناجات و دعا با خدایش راست‌گو نیست؛ زیرا آنجا که با زبان خویش برای مسلمانان طلب بهشت می‌کند، در عمل، از بخشیدن مال بی‌ارزش دنیا دریغ می‌ورزد. این نوعی صداقت نداشتن و دروغ‌گویی است. مگر نه این است که بنده در دعاهایش چنین می‌گوید: «اَلّلهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤمِنینَ وَ المُؤمِناتِ.» بر هر کس که طلب مغفرت برای

اهل ایمان می‌کند؛ یعنی طلب بهشت برای آنان دارد. چنین شخصی که این‌گونه با زبان دعا می‌کند، ولی با عمل، آن را اثبات نمی‌کند، از انصاف به دور است.

#### 2. یک دعا از اول شب تا پایان آن

ابوقرّه گوید: شبی امام صادق علیه‌السلام را دیدم مشغول طواف خانه خدا است و مکرر به خدا عرض می‌کرد:

اَللَّهُمَّ شُحَّ نَفْسِی.

خداوندا، مرا از بخل و حرص نفسم نگه‌دار.

پرسیدم شما از آغاز شب تا پایان، غیر از این دعا را نخواندی. حضرت فرمود:

چه چیزی بدتر از بخل و حرص نفس که خداوند می‌فرماید:

وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ. (حشر: 9 و تغابن: 16)⁽¹⁾

هر کس که از بخل نفس خویش نگه داشته شود، پس آنها از رستگارانند.

3. بخل بدتر از فقر

استادی به شاگردش گفت:... چه چیزی بدترین چیزهاست؟ شاگرد در پاسخ گفت: فقر و احتیاج. استاد گفت: درست است که فقر و تهی‌دستی موجب پریشانی است، ولی بخل بدتر از فقر است؛ زیرا اگر به فقیر، مالی برسد، پریشانی‌اش برطرف شود، ولی اگر مال و ثروت به بخیل برسد، پریشانی‌اش برطرف نمی‌گردد.⁽²⁾

آموزه ها

1. بخیل ترین انسان ها

بخل ممکن است به صورت‌های ضعیف در آدمی وجود داشته باشد. بنابراین،  انسان باید در کردار خویش دقت کند تا بتواند ریشه این صفت زشت را در درونش بخشکاند.

با توجه به روایات، خودداری ورزیدن از ادای یک حق می‌تواند مرتبه‌ای از بخل باشد. اگر آدمی زیبایی عمل را بداند، ولی آن را در مکان خودش به جای نیاورد، نوعی بخل ورزیدن است. نشانه این سخن، همان است که در روایات، صلوات نفرستادن بر پیامبر یا سلام نکردن بر دیگران از مصداق‌های بخل شمرده شده است.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

أَبْخَلُ النَّاسِ مَنْ بَخِلَ بِما افْتَرَضَ اللّه ُ عَلَیهِ.⁽¹⁾

بخیل‌ترین مردم کسی است که در پرداخت آنچه خدا بر او واجب گردانیده است، بخل ورزد.

2. نشانه بخل

شاید کسی از خود بپرسد چگونه می‌توانم به این مسئله پی ببرم که آیا نشانه‌های بخل در من وجود دارد یا نه. انسان چون در اجتماع زندگی می‌کند و با مردم همکاری و تعامل دارد، برای یافتن پاسخ این پرسش، باید در رفتارهای اجتماعی خود دقت کند.

گاهی انسان به چیزی احتیاج دارد یا برای کاری به دیگران مراجعه می‌کند

و دوست دارد به او پاسخ مثبت بدهند و کار او را به سرانجام برسانند. همین انسان وقتی دیگران به او روی می‌آورند، ممکن است به راحتی نتواند با آنان همکاری کند. پس ناخودآگاه به عذر و بهانه روی می‌آورد. اگر چنین حالتی در انسان باشد، نشانه وجود رگه‌هایی از بخل در نهاد آدمی است. پس بهتر است از همین ابتدا،  ریشه این بیماری را بخشکاند. حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این باره فرمود:

کَثْرَةُ الْعِلَلِ آیَةُ الْبُخْلِ.⁽¹⁾

بهانه‌تراشی زیاد نشانه بخل است.

اَلْبَخیلُ مُتَحَجِّجٌ بِالْمَعاذِیرِ وَ التَّعالِیلِ.⁽²⁾

انسان بخیل، عذر و بهانه می‌آورد.

3. مشورت با بخیل ممنوع

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام از مشورت کردن با بخیل نهی فرموده است.

اهمیت کلام حضرت، آن‌گاه قابل درک است که ببینیم حضرت این مطلب را با چه بیانی و به چه کسی و در چه موقعیتی فرموده است. حضرت می‌فرماید:

وَ لا تُدْخِلَنَّ فی مَشْوَرَتِکَ بَخیلاً یَعْدِلُ عَنِ الفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْرِ.⁽³⁾

آن حضرت، این پیام را با تأکید دو چندان بیان می‌کند. نون مشدّد در «لا تُدْخِلَنَّ» برای تأکید آمده است. در اصطلاح زبان عرب، هرگاه بخواهند کلامی را مؤکد کنند، از نون مشدّد استفاده می‌کنند. بنابراین، حضرت با عنایت خاصی می‌فرماید: با بخیل مشورت نکن.

توجه به مسئله دوم، اهمیت این دستور حضرت را بیشتر مشخص می‌کند. حضرت، این دستور را زمانی که _مالک اشتر _به عنوان حاکم اسلامی روانه مصر می‌شد، خطاب به وی نوشت. آن حضرت در ادامه سخن به حکمت اینکه چرا با بخیل نباید مشورت کرد، اشاره دارد و می‌فرماید: انسان بخیل، انسان را از نیکوکاری باز می‌دارد و از تنگ‌دستی می‌ترساند.

#### 4. زن باید بخیل باشد، یعنی چه؟

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

برخی از نیکوترین خلق و خوی زنان، زشت‌ترین اخلاق مردان است، مانند: تکبّر، ترس و بخل. هرگاه زنی متکبّر باشد، بیگانه را به حریم خود راه نمی‌دهد. اگر بخیل باشد، اموال خود و شوهرش را حفظ می‌کند و چون ترسان باشد، از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند، فاصله می‌گیرد.⁽¹⁾

شهید مطهری رحمه‌الله درباره این کلام حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلاممی‌نویسد: «...تکبر در این موارد؛ یعنی رفتار متکبرانه. اینجا هم در مورد زن، به قرینه اینکه می‌گوید: «لم تمکن من نفسها»، نمی‌گوید زن خوب است متکبر باشد مطلقا، حتی با زنان دیگر. زن با زنان دیگر نباید متکبر باشد. با محارم خودش چطور؟... بدیهی است که با اینها نیز نباید متکبر باشد... . این حدیث می‌گوید (رفتار) زن در مقابل مرد نامحرم (باید) متکبرانه باشد. البته «زهو» که اینجا آمده با کلمه تکبر کمی فرق دارد؛ یعنی رفتارش بزرگ‌منشانه باشد... . این تکبر مربوط به رفتار شد، نه مربوط به خُلق... .

مفهوم «جبن» در این حدیث نیز اینجا ناظر به مسئله عفاف زن است، نه مسئله جبن و شجاعت. مطلقا شجاعت به عنوان خلق روحی که به اصطلاح

معروف، یعنی قوت قلب داشتن و نترس بودن و خود را نباختن در مقابل دیگران و برای مرد ممدوح است، برای زن هم ممدوح است... . آن چیزی که برای زن گفته‌اند نسبت به آن باید جبان باشد ؛ یعنی عملش جبانانه و محتاطانه باشد، در مورد ترس از جان یا ترس از مال و ثروت نیست، (بلکه) در مورد ترس از عفاف است. آدم شجاع نمی‌ترسد، می‌گوید: می‌روم، حداکثر کشته می‌شوم، کشته هم شدم با  افتخار است. زن در مورد کشته شدن همین جور باید باشد، ولی در موردی که عفتش در مقام خطر است... جای شجاعت نیست،... . عفت یک امری است که تو امانتدار آن هستی... . زن به عنوان صاحب عفت، حامل امانت بزرگ انسانی است... . این حدیث که فقط زن را توصیه می‌کند که رفتارش جبانانه باشد، نمی‌گوید زن در مقابل زن، زن در مقابل شوهر، زن در مقابل محرم خودش، بلکه می‌گوید زن در مقابل مرد بیگانه و در مسئله خاص مربوط به عفت... . مفهوم بخل در این حدیث همین جور است. قرآن می‌گوید:

«وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ... .»(حشر:9 و تغابن: 16)

حالتی را قرآن «شُحَّ نفس» می‌نامد؛ یعنی گرفتگی روح و پول‌پرستی. اینکه انسان حالتی داشته باشد که اگر بخواهد یک ریال از او بگیرند، گویی بخشی از جانش را می‌خواهند از او جدا کنند. اسلامی که شامل این توحید است، اسلامی که می‌خواهد تعلقات انسان را از بین ببرد و نمی‌خواهد انسان اعم از زن و مرد به غیر خدا وابسته باشد، آیا چنین احتمالی هست که مثلاً به حضرت زهرا علیهاالسلام توصیه کند که شما خوب است خیلی پول پرست باشید... . مقصود از بخل در این حدیث، بخل در مال فردی و شخصی نیست (این سخن که) زن امانتدار مال شوهر است، مخصوصا تعبیر دارد: «حفظت مالها و مال بعلها» که به

نظر من؛ یعنی مال مشترکی که مال دو نفرشان هست... .

پس بخل نیز در اینجا نه بخل به معنای آن صفت نفسانی است که خُلق است، بلکه به معنای رفتار ممسکانه است، نه از مال خود، بلکه از مال شوهر و این اختصاص به زن ندارد، در غیر زن هم هست.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام اول جواد و اول ممسک بود. تاریخ این را نشان می‌دهد. اول  جواد و بخشنده بود از مال خودش، اول ممسک بود در حالی که امانتدار آن بود؛ یعنی بیت المال...».⁽¹⁾

5. بخل را کوچک نشماریم

_ابابصیر _از امام باقر علیه‌السلام روایت می‌کند که از آن حضرت پرسیدم: آیا رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از بخل به خداوند پناه می‌برد؟ امام علیه‌السلام فرمود: «بله، یا ابامحمد. در هر صبح و شام، از بخل و امساک به خداوند پناه می‌برد».⁽²⁾

منابع دیگر

بدبختی

اشاره

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

مِن عَلاماتِ الشَّقاءِ: جُمُودُ الْعَینِ وَ قَسوَةُ الْقَلبِ وَ شِدَّةُ الحِرصِ فیِ طَلَبِ الرِّزْقِ وَ الاِصرارُ عَلیَ الذَّنبِ.⁽¹⁾

از نشانه‌های بدبختی، خشکی چشم و سختی دل و حرص زدن زیاد در طلب روزی و پایداری بر گناه است.

بخت و سرنوشت

بخت و سرنوشت از مسائلی است که در حوزه انسان و جامعه انسانی مطرح می‌شود. این مسئله از دیدگاه عقل و نیز کتاب و سنت قابل بررسی است.

دیدگاه عقل، همان منظر فلسفی مسئله است که به دنبال تبیین عقلانی آن می رود و به پاسخ این پرسش توجه می کند که آیا در سلسله علل فاعلی، چیزی به نام بخت و سرنوشت وجود دارد تا کارهای بشر و جوامع بشری را به آن نسبت دهیم؟ با اینکه در جهان هستی چیزی به نام بخت و سرنوشت نداریم که بتواند به عنوان یک علت فاعلی  در سرنوشت فرد و یا جامعه کارساز باشد. بنابراین، اعتقاد به بخت و سرنوشت به عنوان یک علت که بتواند سبب ایجاد خوبی یا بدی شود، موهوم و بی پایه خواهد بود. البته ممکن است بین بخت و سرنوشت فرق بگذاریم و بگوییم بخت بیشتر به کلمه اتفاق و شانس نزدیک است و سرنوشت نزدیک و معادل واژه قضا و قدر است.

به هر حال، این مسئله با این دیدگاه از گذشته دور مورد توجه متفکران و

فیلسوفان بوده و مورد بحث قرار گرفته است. شهید مطهری در این‌باره می‌نویسد:

قدما در امر بخت و اتفاق اختلاف کرده‌اند. گروهی منکر شده‌اند که بخت و اتفاق از اسباب و علل باشند، بلکه اصلاً منکر شده‌اند که بخت و اتفاق در وجود معنا داشته باشد و گفته‌اند چه جهت دارد که ما اسباب موجود اشیا را ببینیم و بیابیم و از آنها گذشته و علت بودن آنها را منکر شویم و دنبال علت‌های مجهولی مانند بخت و اتفاق برویم؟ (مثلاً) کسی چاهی کند و گنجی یافت، می‌گویند از خوش‌بختی او بوده یا اگر در آن چاه افتاد و پایش شکست، می‌گویند: بدبخت بود و حال آنکه این امور ربطی به بخت ندارد؛ (زیرا) هر کس چاهی حفر کند که در آن گنجی باشد، به آن می‌رسد و هر کس به جای لغزنده میل کند، در آن می‌افتد... . در مقابل، گروه دیگری (هستند) که امر بخت را بسیار بزرگ گرفته‌اند و آنها هم چند فرقه بوده‌اند. بعضی گفته‌اند بخت، سببی است الهی و مستور و برتر از ادراک عقول است. حتی جماعتی با نظر به این عقیده، بخت را چنان دانستند که با عبادت باید به او یا به خدا تقرب جست... .

فرقه دیگر، بخت را بر علل و اسباب طبیعی مقدم شمردند و وجود عالم را به بخت دانستند.⁽¹⁾

 مسئله بخت نه تنها در میان فیلسوفان و حکما مطرح شده، بلکه در میان عامه مردم و حتی در شعر و ادبیات هم مورد توجه قرار گرفته است.

بدبخت اگر مسجد و آدینه بسازد

 یا سقف فرو آید و یا قبله کج آید

و یا گفته‌اند:

گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه

 به آب زمزم و کوثر، سفید نتوان کرد

مسئله دیگری به نام سرنوشت و قضا و قدر داریم که شبیه بحث بخت است و از گذشته در میان مسلمانان، جایگاه ویژه‌ای هم دارد. این جایگاه ویژه متأثر از عوامل مختلفی بوده است. از جمله توجه قرآن و سنت به مسئله سرنوشت و قضا و قدر، سبب مهمی بوده است که مسلمانان به این مسئله توجه کنند. البته بعدها بعضی مسایل اجتماعی و سیاسی هم در طرح و پر رنگ شدن این مسئله و حتی به انحراف کشاندن آن مؤثر بوده است. علت این کار را هم باید در اغراض سیاسی و اجتماعی بعضی حکومت‌ها مثل حکومت امویان و عباسیان جست‌وجو کرد؛ زیرا بسیاری از کارها و جنایت‌ها به وسیله انسان‌ها و حکومت‌های ستمگر انجام می‌گرفت. آن‌گاه به مسئله سرنوشت و قضا و قدر متمسک می‌شدند و می‌گفتند این خواست خدا بوده است. قضا و قدر الهی چنین بوده است، سرنوشت جامعه چنین بوده و چاره‌ای هم وجود ندارد. این طرز تفکر نوعی خمودی و بی‌حرکتی به جامعه تزریق می‌کرد.»⁽¹⁾

واژه «قدر» به معنای حد و اندازه هر چیزی است و واژه «قضا» به معنای حکم و فیصله دادن آمده است. در مقام روشن شدن اصطلاح قضا و قدر، معمولاً آن را  به قضا و قدر علمی و عینی تقسیم می‌کنند.

مقصود از تقدیر علمی آن است که حضرت حق تبارک و تعالی پیش از آفرینش هر چیز، حد و اندازه آن را می داند و به آن علم دارد. مقصود از قضای علمی نیز آن است که خداوند متعال از ضرورت وجود اشیاء در ظرف وجودی آنان آگاه است.

با این توضیح، می‌توان نتیجه گرفت که قضا و قدر علمی در حقیقت به صفت علم الهی بازگشت می‌کند.

مقصود از قدر عینی، آن است که خداوند آن اندازه و حدود اشیاء را معین می‌کند و سپس بر اساس قضای عینی به آن حد و اندازه‌ها ضرورت وجود می‌بخشد. به این ترتیب، قضا و قدر عینی الهی را می‌توان از شئون خالقیت حضرت حق تبارک و تعالی دانست.

در کنار این مسئله، اختیار از مهم‌ترین مسائلی است که به انسان و قضا و قدر مربوط می‌شود. بعضی افراد به خاطر سوء برداشت از مسئله قضا و قدر یا به خاطر اغراض دنیوی، سیاسی و اجتماعی، مسئله اختیار انسان را انکار کرده و به سوی جبر و جبرگرایی کشیده شده‌اند. البته قضا و قدر علمی و عینی حضرت حق تبارک و تعالی، هیچ منافاتی با اختیار انسان ندارد و نمی‌تواند به عنوان عامل خوشبختی یا بدبختی انسان مطرح شود؛ زیرا قضا و قدر علمی خداوند در مورد انسان و کارهای او، با قید اختیاری بودن تعلّق گرفته است. به دیگر سخن، خداوند از ازل می‌دانسته که انسان با اختیار خود راه سعادت یا شقاوت را می‌پیماید.

این علم به معلوم تعلق گرفته است و هیچ‌گاه معلوم تابع علم نمی‌شود. از ناحیه قضا و قدر عینی هم پاسخ مشابه می‌توان مطرح کرد و آن این است که قضا و قدر عینی حضرت حق در مورد کارهای انسان به صورت مستقیم نبوده و نیست، بلکه این تأثیر از راه اسباب و علل بوده است که در جهان، آن را به عنوان قانون  علیّت می‌شناسیم. بنابراین، انسان، وجود، قدرت و اختیارش را از حضرت حق می‌گیرد و هر لحظه این وجود به خدا نیازمند است. البته همین وجودی که از ناحیه حق افاضه شده، با اختیاری که حضرت حق به او داده

است، به عنوان عامل، کارها را انجام می‌دهد و اراده و قدرت و اختیار انسان در طول اراده و قدرت الهی عمل می‌کند. این همان مسئله‌ای است که ائمه اطهار علیهم‌السلام به عنوان «لا جَبْرَ وَ لا تَفوِیض بَلْ اَمْرٌ بَیْنَ الاَمْرَینِ» مطرح کرده‌اند.

بنابراین، طرح قضا و قدر سرنوشت و سپس ربط دادن آن به انسان و گفتن این سخن که بدبخت بودن یا خوش‌بخت بودن یک فرد یا یک جامعه از پیش نوشته شده است و کسی قادر به تغییر آن نیست، نوعی مغالطه و ایجاد انحراف در اصل مسئله قضا و قدر و سرنوشت است.

نگاه قرآن به بدبخت و بدبختی

قرآن کریم، انسان‌ها را به دو دسته بدبخت و شقی و خوش‌بخت و سعید تقسیم می‌کند. بدبخت را می‌توان ترجمه واژه «شقی» دانست و در نتیجه، بدبختی همان شقاوت می‌شود. این واژه با مشتقات آن، دوازده بار در هفت سوره قرآن مجید آمده است: هود (105 و 106)، مریم (4، 32و 48)، طه (2، 117 و 123)، مؤمنون (106)، اعلی(11)، شمس (12) و لیل (15).

مفهوم بدبخت و بدبختی را می توان در ذیل بعضی واژه های دیگر قرآن مجید هم یافت، مانند: «کافران» و «منافقان»؛ زیرا از دیدگاه قرآن، این گروه ها انسان های بدبخت و شقی هستند. همچنین واژه هایی مانند: «خزی»، «خسر»، «خاب» و «ظالمین» می تواند ما را به دیدگاه قرآن مجید در این زمینه نزدیک کند. بدبختی یا خوشبختی، صفتی است که در درجه اول به افراد نسبت داده می شود و سپس به جامعه و مردم. بنابراین، می توان  گفت انسان بدبخت یا خوش بخت داریم و جامعه بدبخت یا خوش بخت.

انسان در حرکت و زندگی فردی و اجتماعی خود می‌تواند دو راه را در پیش بگیرد؛ پیمودن راه سعادت و خوشبختی یا پیمودن راه شقاوت و بدبختی.

در قرآن مجید می‌خوانیم:

یَوْمَ یَأتِ لا تَکَلُّمَ نَفْسٌ اِلاّ بِاِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌ وَ سَعِیدٌ، فَاَمَّا الَّذینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ لَهُمْ فِیها زَفیرٌ وَ شَهیقٌ. خالِدینَ فِیها مادامَتِ السَّمواتُ وَالاَرْضُ اِلاّ ما شاءَ رَبُّکَ اِنَّ رَبَّکَ فَعّالٌ لَما یُریدُ. (هود: 105 ـ 107)

آن روز که (قیامت و زمان مجازات) فرا رسد، هیچ کس جز به اجازه او سخن نمی‌گوید. گروهی بدبختند و گروهی خوش‌بخت. آنها که بدبخت شدند، در آتشند و برای آنان در آنجا «زفیر» و «شهیق» (ناله‌های طولانی دم و بازدم) است.

قرآن کریم به انسان های سعادتمند و خوش بخت نیز اشاره می کند و می فرماید:

آنها که خوش‌بخت و سعادتمند شدند، جاودانه در بهشت خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست، مگر آنچه پروردگارت بخواهد، بخششی است قطع نشدنی. (هود: 108)

از این آیات درمی‌یابیم انسان‌هایی که سرانجام آنان آتش و دوزخ است، انسان‌هایی شقی، بدبخت و محروم از رحمت واسعه الهی هستند و شقاوت حقیقی، دوزخی شدن است. در مقابل، آنان که به بهشت بار یابند، انسان هایی سعادتمند و خوش‌بخت هستند. بنابراین، انبیا و اولیای الهی و همچنین همه انسان‌های مؤمن که راه و رسم پیامبران الهی را می‌پیمایند؛ یعنی بندگی خدا می‌کنند و دستورهای الهی را در زندگی دنیا ملاک و معیار قرار می‌دهند، به ریسمان سعادت و خوشبختی واقعی چنگ زده‌اند. این افراد از رحمت گسترده الهی بهره‌های فراوانی می‌برند؛ در  زندگی دنیوی، راحت و آسوده هستند و در آخرت به سعادت حقیقی می‌رسند.

بر این اساس، پیامبران الهی با صراحت اعلام می کنند که آنان اهل شقاوت و بدبختی نیستند، بلکه از رحمت خداوند در دنیا و آخرت به طور کامل بهره مندند و این بهره مندی در کنار ایمان و انجام دادن دستورهای الهی برای آنان امکان پذیر شده است.

حضرت زکریا علیه‌السلام در دوران پیری و کهن‌سالی خود و همسرش، از

خداوند تقاضای فرزند کرد و با اطمینان و آرامش گفت: پروردگارا، استخوانم سست شده و شعله پیری تمام سرم را فراگرفته است و من هرگز در دعای تو، از اجابت محروم نبوده‌ام:

وَ لَمْ أَکُنْ بِدُعائِکَ رَبِّ شَقِیًّا.(مریم: 4)

در جای دیگر چنین می‌فرماید:

قالَ إِنّی عَبْدُ اللّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنی نَبِیًّا وَ جَعَلَنی مُبارَکًا أَیْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانی بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا وَ بَرًّا بِوالِدَتی وَ لَمْ یَجْعَلْنی جَبّارًا شَقِیًّا. (مریم: 30 - 32)

من بنده خدایم، او کتاب (آسمانی) به من داد و مرا پیامبر قرار داده است. و مرا هر جا که باشم، وجودی پر برکت قرار داده است و تا زمانی که زنده‌ام، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است و مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده است و جبّار و شقی قرار نداده است.

از این آیات به اعتبار «تُعْرَفُ الاَشْیاءُ بِأَضْدادِها» می‌توان مسیر سعادت و خوشبختی را از مسیر شقاوت و بدبختی باز شناخت.

معیارهای سعادت و خوشبختی عبارتند از:

 رفتار ضد این معیارها نیز می‌تواند زمینه‌ساز بدبختی انسان باشد.

خداوند هنگام بیان داستان حضرت آدم علیه‌السلام، به راه سعادت و شقاوت اشاره می‌کند و در سوره طه چنین می‌فرماید:

(خداوند) فرمود: هر دو از آن (بهشت) فرود آیید، در حالی که دشمن یکدیگر خواهید بود، ولی هر گاه هدایت من به سراغ شما آید، هر کس از هدایت من پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه بدبخت می‌گردد (و نه در رنج خواهد بود). (طه: 123)

گمراه و بدبخت نشدن در گرو این است که انسان، هدایت الهی را که همانا فرمان بردن از فرمان‌های اوست، با جان و دل پذیرا باشد. گمراهی و شقاوت نیز نقطه مقابل آن است که با نپذیرفتن هدایت الهی همراه است. خداوند در سوره اعلی، افرادی را که از قرآن و سخنان پیامبر اکرم دوری می‌کنند، بدبخت معرفی می‌کند:

وَ یَتَجَنَّبُهَا الاَْشْقی. (اعلی: 11)

بدبخت‌ترین افراد از آن دوری می‌گزینند.

خداوند در سوره اعلی، بخل‌ورزی و انکار پاداش الهی را مسیر بدبختی و شقاوت معرفی می‌کند و می‌فرماید:

و من شما را از آتشی که زبانه می‌کشد، بیم می‌دهم. کسی جز بدبخت‌ترین مردم وارد آن نمی‌شود. (بدبخت‌ترین مردم) همان کسی است که (آیات خدا را) تکذیب و به آن پشت کرد. (اعلی: 14 و 15)

تکذیب آیات الهی و پشت کردن به نشانه‌ها و دستورهای الهی، بی‌توجهی به ندای فطرت و راهی است که انسان را به شقاوت و بدبختی ابدی می‌کشاند.

زیان کاران یا بدبختان

قرآن کریم، گروهی از انسان‌ها را زیان‌کار معرفی می‌کند که اینان انسان‌های شقی  و بدبختی شمرده می‌شوند. زیان‌کاران عبارتند از:

است، می‌گسلند و در زمین فساد می‌کنند. (بقره: 12)

بدبخت و خوش بخت از دیدگاه فلسفی

علامه طباطبایی رحمه‌الله در ابتدا، انسان و نفوس آدمی را به سه دسته تقسیم می‌کند:

سپس نفوس کامله را در دو جهت مخالف و مقابل هم فرض می‌کند و  می‌گوید انسان کامل داریم، ولی انسان کامل در جهت سعادت و خوشبختی و

انسان کامل در جهت شقاوت و بدبختی. نفوس ناقصه هم دو نوع هستند: یکی نفوسی که ذاتا سعید و خوشبختند، ولی اکنون در مقام کار و عمل، شقی و بدبخت هستند و دیگر نفوسی که ذاتا شقی و بدبختند، ولی در مقام کار و عمل، سعید و خوشبختند.

علامه طباطبایی رحمه‌الله در توضیح این مطلب می‌نویسد: «انسان از همان ابتدای امر، هر کاری که انجام می‌دهد، از آن کار، هیئتی و حالی از سعادت و شقاوت در نفسش پدید می‌آید که البته می‌دانید مراد از سعادت، آن وضع و آن چیزی است که برای انسان از آن جهت که انسان است، خیر است و مراد از شقاوت، هر چیزی است که برای او از این جهت که انسان است، مضر است... . نفس سعید به آن آثار انسانی که از خود بروز می‌دهد، بدان جهت که نفس انسانی است، بالفعل لذت می‌برد.

نفس شقی (و بدبخت) هم هرچند که آثارش ملایم خودش است، چون آثار، آثار اوست و لکن بدان جهت که انسان است، از آن آثار متألم می‌شود.

این مطلب مربوط به نفوس کامله است (در دو طرف سعادت و شقاوت) ؛ یعنی انسانی که هم ذاتش صالح و سعید است و هم عملش صالح است و انسانی که هم ذاتش شقی است و هم عملش فاسد است. اما نسبت به نفوس ناقص که در سعادت و شقاوتش ناقص است، باید گفت این‌گونه نفوس دو جور هستند: یکی نفسی است که ذاتا سعید است، ولی فعلاً شقی است و دوم آن نفسی که ذاتا شقی است، ولی از نظر فعل سعید است.

اما قسم اول، نفسی است که ذاتش دارای صورتی سعید است؛ یعنی عقاید حقّه را که از ثابتات است، دارد. چیزی که هست، هیئت‌های شقی و پست در اثر گناهان و زشتی‌هایی که مرتکب شده، به تدریج از روزی که در شکم مادر

به این بدن متعلّق شده و در دنیایی که اختیار در آن وجود دارد، قرار گرفته، در او پیدا  شده و چون این صورت‌ها با ذات او سازگاری ندارد، ماندنش در نفسش قسری و غیرطبیعی است. برهان عقلی، این معنا را اثبات کرده که قسر و غیرطبیعی دوام نمی‌آورد. پس چنین نفسی یا در دنیا و یا در برزخ و یا در قیامت، طهارت ذاتی خود را باز می‌یابد و همچنین نفس شقی که ذاتا شقی است، ولی به طور عاریتی، هیئت‌های خوبی در اثر اعمال صالحه به خود گرفته... (و اما) باقی می‌ماند آن نفسی که در زندگی دنیا، هیچ فعلیتی، نه از سعادت و نه از شقاوت به خود نگرفته و هم‌چنان ناقص و ضعیف از دنیا رفته، این‌گونه نفوس مصداق «مُرْجَونَ لِأَمْرِ اللّه ِ» (توبه: 106) هستند تا خدا با آنها چه معامله کند».⁽¹⁾

جامعه خوش بخت و سعادتمند

هر جامعه‌ای می‌تواند راه تکامل و پیشرفت‌های مادی و معنوی را در پیش گیرد و خود را به سرمنزل سعادت و خوشبختی برساند یا اینکه راه تنزل و رکود را در پیش گیرد و خود را در ورطه نکبت و بدبختی فرو برد.

بسیاری از فیلسوفان کوشیده‌اند تصویری صحیح و حقیقی از این دو نوع جامعه ترسیم کنند. طرح مسئله «مدینه فاضله» که در آثار بعضی بزرگان چون _فارابی _آمده، مؤید این مدّعا است. مدینه فاضله، همان جامعه سعادتمند و خوشبختی است که باید معیارها و ملاک‌های آن را شناخت. به حکم «تُعَرفُ أشیاءِ بِأَضْدادِها»؛ هر چیزی به وسیله ضد و نقطه مقابل خودش شناخته می‌شود،

می‌توان جامعه بدبخت و شقاوتمند را نیز شناخت.

شناخت، مقدمه حرکت است. بنابراین، خوب است انسان، معیارهای هر دو  جامعه را بشناسد و سپس برای تحقق جامعه سعادتمند و خوش‌بخت و دوری از جامعه بدبخت و شقاوتمند، به دنبال معیارهای مثبت و خوب حرکت کند و از الگوهای نادرست دوری جوید.

فارابی، جامعه‌ای را سعادتمند و خوش‌بخت می‌داند که همانند بدن انسان سالم باشد؛ یعنی دارای قلبی سالم باشد که بر همه اعضا ریاست دارد و توازن و عدالت را درسرزمین تن آدمی برقرار می‌سازد. در این سرزمین، همه اعضا به کاری مشغول هستند و همه به وظایف خود عمل می‌کنند. مدینه فاضله فارابی، کشوری است که رهبری حکیم و دانشمند دارد. وی در عین دانشمند بودن، عادل و پرهیزکار است و با خدای جهان هستی نزدیک‌ترین ارتباط را دارد. در مدینه فاضله فارابی، همه مردم به کاری مشغول هستند و اهل فضیلتند. جامعه‌ای که دارای چنان رهبری باشد و قانون جامعه، قانون الهی باشد، به سوی سعادت و خوشبختی در حرکت است.

در مقابل مدینه فاضله، مدینه جاهله وجود دارد که در مسیر شقاوت و بدبختی در حرکت است. در این جامعه، رهبری عادل وجود ندارد و مردم نیز در فکر سعادت و خوشبختی نیستند. در جامعه جاهله، لذت‌های جسمی مطرح است و ملاک سعادت و خوشبختی را رسیدن به آن لذت‌ها می‌دانند. به تعبیر دیگر، جامعه جاهله، جامعه‌ای است که تا حد و اندازه یک زندگی حیوانی تنزل یافته است.⁽¹⁾

نگاه روایات به بدبخت و بدبختی

 بدبختی، ترجمه واژه «شقاوة» است که نقطه مقابل آن خوشبختی و «سعادة» است. در بعضی از کتاب‌های روایی، بابی به همین عنوان آمده است. برای نمونه، در بحارالانوار، جلد پنجم، باب ششم به این موضوع اختصاص دارد و آیات و روایات این موضوع در آن جمع‌آوری شده است.

در روایات، این نکته‌ها به چشم می‌خورد:

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

السَّعیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وِ الشَّقیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ.⁽¹⁾

سعادتمند و خوش‌بخت کسی است که از زندگی دیگران عبرت آموزد و شقاوتمند و بدبخت کسی است که فریفته هوا و هوس خود گردد.

همچنین فرمود:

فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ ما أُوتِیَ مِنَ العَقْلِ وَ التَّجْرِبَةِ.⁽²⁾

همانا تیره روز و بدبخت کسی است که از عقل و تجربه خود محروم ماند و از آن بهره نگیرد.

از نشانه‌های بدبختی، دغل کاری با دوست است.⁽¹⁾از نشانه‌های شقاوت و بدبختی، بدی کردن به نیکان است.⁽²⁾

 3. دسته سوم از روایات، عوامل شقاوت و بدبختی را بر می‌شمرند. پیام اصلی این دسته از روایات آن است که شقاوت و بدبختی معلول و نتیجه اندیشه و رفتار آدمی است؛ چون انسان با سوء اختیار خود، راه شقاوت و بدبختی را می‌پیماید.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در ابتدای نامه مشهور خود به مالک اشتر، راه سعادت و خوشبختی یا شقاوت و بدبختی را گوشزد می‌فرماید که مایه عبرت همه مسلمانان، به ویژه مسئولان مملکتی خواهد بود. حضرت، نامه را چنین آغاز می‌فرماید:

به نام خداوند بخشنده مهربان. این فرمان از بنده خدا، علی، امیرمؤمنان، به مالک اشتر پسر حارث است. در عهدی که با او دارد، هنگامی که او را به فرمانداری مصر برمی‌گزیند تا خراج آن دیار را جمع آورد، و با دشمنانش نبرد کند، کار مردم را اصلاح و شهرهای مصر را آباد سازد. او را به پرهیزکاری و پارسایی فرمان می‌دهد و اینکه اطاعت خدا را بر دیگر کارها مقدّم دارد و آنچه را در کتاب خدا آمده، از واجبات و مستحبات، پیروی کند؛ فرمان‌هایی که جز با پیروی آن، سعادتمند و خوش‌بخت نخواهد شد و جز با انکار و ضایع کردن آن، شقی و بدبخت نخواهد گردید.⁽³⁾

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام، راه سعادت و خوشبختی را تنها در اطاعت خدا و انجام دادن فرمان‌های او می‌داند و شقی و بدبخت کسی است که این راه را نپیماید.

 پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در روایتی می‌فرماید:

خوش‌بخت از همان شکم مادر خود، خوش‌بخت است و بدبخت از همان شکم مادر خود، بدبخت است.⁽¹⁾

از امام رضا علیه‌السلام روایت شده است:

چون چهار ماه بر نطفه بگذرد، خدای تبارک و تعالی دو فرشته آفریننده به سوی آن بفرستد تا بدان شکل و صورت دهند و روزی و مدت عمر و بدبختی یا خوشبختی او را رقم زنند.⁽²⁾

این روایات ممکن است انسان را متوجه عقیده جبرگرایان کند، ولی باید دانست پاسخ این شبهه همان است که در بحث قضا و قدر به آن اشاره شد و ائمه اطهار علیهم‌السلام هم به روشنی، به این شبهه پاسخ داده‌اند.

گلبانگ حدیث

1. بدبخت کیست؟

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

الشَّقِیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ.⁽³⁾

بدبخت کسی است که از هوا و هوس و نادرستی‌های خویش فریب بخورد.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ ما اُوتِیَ مِنَ الْعَقْلِ وَ التَّجْرِبَةَ.⁽¹⁾

 بدبخت کسی است که از عقل و تجربه خود بهره نگیرد.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

تَوَقُّوا المَعاصِیَ وَ احْبِسُوا اَنْفُسَکُمْ عَنْها؛ فَاِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ أَطلَقَ فِیها عِنانَهُ.⁽²⁾

از گناهان باز ایستید و نفس‌های خود را از آنها باز دارید؛ زیرا بدبخت کسی است که عنان خود را در عرصه گناهان رها سازد.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ غُفْرانَ اللّه ِ فی هَذاَ الشَّهرِ الْعَظِیمِ.⁽³⁾

بدبخت کسی است که در این ماه بزرگ (رمضان) از آمرزش خدا محروم ماند.

2.نشانه های بدبختی

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله خطاب به حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

یا علیُّ، اَرْبَعُ خِصالٍ مِنَ الشَّقاء: جُمُودُ الْعَیْنِ وَ قَساوَةُ الْقَلْبِ وَ بُعْدُ الاَْمَلِ وَ حُبُّ الْبِقاءِ.⁽⁴⁾

ای علی، چهار چیز نشانه بدبختی است: خشکی چشم و قساوت قلب و آرزوی دراز و عشق به زنده ماندن.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مِنْ عَلامَةِ الشَّقاءِ غِشُّ الصَّدِیقِ.⁽⁵⁾

از نشانه‌های بدبختی، دغل‌کاری با دوست است.

امام علی علیه‌السلام فرمود:

مِنْ عَلاماتِ الشَّقاءِ الاِْساءَةُ اِلَی الاَْخْیارِ.⁽¹⁾

از نشانه‌های شقاوت، بدی کردن به نیکان است.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مِنَ الشَّقاءِ اِفْسادُ الْمَعادِ.⁽²⁾

تباه کردن معاد از بدبختی است.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

مِنَ الشَّقاءِ اَنْ یَصُونَ الْمَرْءُ دُنیاهُ بِدینِهِ.⁽³⁾

از بدبختی است که انسان، دین خود را وسیله حفظ دنیایش قرار دهد.

3.عوامل و اسباب بدبختی

امام رضا علیه‌السلام فرمود:

جَفَّ الْقَلَمُ بِحَقیقَةِ الْکِتابِ مِنَ اللّه ِ بِالسَّعادَةِ لِمَنْ آمَنَ وَ اتَّقی. و الشَّقاوَةُ مِنَ اللّه ِ تَبارَکَ وَ تَعالی لِمَنْ کَذَّبَ وَ عَصی.⁽⁴⁾

قلم تقدیر خداوند بر خوشبختی کسی که ایمان آورد و تقوا داشته باشد و بر بدبختی کسی که ایمان نیاورد و نافرمانی ورزد، رقم خورده است.

امام حسین علیه‌السلام در دعای عرفه می‌فرماید:

اَللَّهُمَ اجْعَلنی أَخْشاکَ کَأَنّی أَراکَ وَ أَسْعِدْنی بِتَقْواکَ وَ لا تُشِقْنی بَمَعْصِیَتِکَ.⁽⁵⁾

خدایا، کاری کن از تو چنان بترسم که گویی می‌بینمت و با تقوا و ترس از خودت، خوشبختم گردان و با معصیت و نافرمانی‌ات، شوربختم مکن.

 امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مَنْ کَثُرَ حِرْصُهُ کَثُرَ شَقاؤُهُ.⁽⁶⁾

کسی که آزمندی‌اش زیاد باشد، بدبختی‌اش بسیار است.

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

سَبَبُ الشَّقاءِ حُبُّ الدُّنیا.⁽¹⁾

دنیا دوستی، مایه بدبختی است.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

اَلْحِرصُ وَ الشَّرَهُ یُکْسِبانِ الشَّقاءِ و الذَّلَّةَ.⁽²⁾

آزمندی و سیری ناپذیری، بدبختی و خواری می‌آورند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

عُقُوقُ الْوالِدَینِ مِنَ الْکَبائِرِ لِأَنَّ اللّه َ جَعَلَ الْعاقَّ عَصِیَّاً شَقِیّاً.⁽³⁾

نافرمانی و عقوق پدر و مادر از گناهان بزرگ است؛ زیرا خداوند، کسی را که نافرمانی پدر و مادر کند، نافرمان و بدبخت خوانده است.

4. بدبخت ترین مردم

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در پاسخ این پرسش که بدبخت‌ترین مردم کیست، فرمود:

مَنْ باعَ دینُهُ بِدُنیا غَیْرِهِ.⁽⁴⁾

کسی که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

 اَشْقَی الاَْشْقِیاءُ مَنِ اجْتَمَعَ عَلَیْهِ فَقْرُ الدُّنیا وَ عَذابُ الاْخِرَةِ.⁽⁵⁾

بدبخت‌ترین بدبخت‌ها کسی است که فقر دنیا و عذاب آخرت در او جمع شود.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مِنْ اَعْظَمِ الشَّقاوَةِ القَساوَةُ.⁽¹⁾

یکی از بزرگ‌ترین بدبختی‌ها، سنگدلی است.

خوش بخت کیست؟

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

السَّعیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ فَاِتَّعَظَ.⁽²⁾

خوش‌بخت آن کسی است که از دیگری پند گیرد و به کار بندد.

حضرت علی  علیه‌السلام فرمود:

اِنَّما السَّعیدُ مَنْ خافَ الْعِقابَ فَأَمِنَ وَ رَجا الثَّوابَ فَاَحْسَنَ وَ اشْتِقاقَ اِلَی الجَنَّةِ فَأَدْلَجَ.⁽³⁾

خوش‌بخت کسی است که از کیفر خدا ترسید. پس ایمن گردید و به پاداش امید بست و نیکوکاری پیشه کرد و شوق بهشت در دلش جای گرفت و شبانه راه پیمود.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

خوش‌بخت کسی است که سرای باقی را که نعمتش پایدار است، بر سرای  فانی که عذابش بی‌پایان است، برگزیند و از آنچه در اختیار دارد، به سرایی که بدانجا رود، پیش فرستد. پیش از آنکه آنها را برای کسی گذارد که وی با انفاق آن خوش‌بخت می‌شود، ولی خود او با گردآوردن آن (دارایی‌ها اکنون) بدبخت شده است.⁽⁴⁾

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

السَّعیدُ مَنْ وَجَدَ فی نَفْسِهِ خَلْوَةً یَشْغَلُ بِها.⁽⁵⁾

خوش‌بخت کسی است که در نفس خود فراغتی یابد و به کار اصلاح آن پردازد.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

السَّعیدُ مَنْ أَخْلَصَ الطَّاعَةَ.⁽¹⁾

خوش‌بخت کسی است که در طاعت (خدا) اخلاص داشته باشد.

و همچنین فرمود:

السَّعیدُ مَنِ اسْتَهانَ بِالْمَفْقُودِ.⁽²⁾

خوش‌بخت کسی است که به آنچه از دست رفته است، بی‌اعتنا باشد.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ السَّعِیدَ حَقَّ السَّعیدِ مَنْ أَحَبَّکَ وَ أَطاعَکَ.⁽³⁾

خوش‌بخت حقیقی کسی است که تو را دوست بدارد و اطاعتت کند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

 لا یَنْبَغِی لِمَنْ لَمْ یَکُنْ عالِماً اَنْ یُعَدَّ سَعیداً.⁽⁴⁾

کسی که عالم نباشد، سزاوار نیست که خوش‌بخت شمرده شود.

عوامل خوشبختی

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

اِعْمَلُوا بِالعِلْمِ تَسْعَدُوا.⁽⁵⁾

به علم عمل کنید تا خوش‌بخت شوید.

جالِسِ الْعُلَماءَ تَسْعَد.⁽⁶⁾

با دانشمندان هم‌نشینی کن تا خوش‌بخت شوی.

بِالاِیمانِ یُرْتَقی اِلی ذِرْوَةِ السَّعادَةِ وَ نِهایَةِ الحُبُورِ.⁽¹⁾

به وسیله ایمان می‌توان از قله خوشبختی و اوج شادمانی بالا رفت.

فِی لُزُومِ الحَقِّ تَکُونُ السَّعادَةُ.⁽²⁾

خوشبختی، در پایبندی به حق است.

مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ سَعِدَ.⁽³⁾

هر کس نفس خود را محاسبه کند خوش‌بخت شود.

ثَلاثٌ مَنْ حافَظَ عَلَیْها سَعِدَ:

اِذا ظَهَرَتْ عَلَیْکَ نِعْمَةٌ فَاحْمَدِ اللّه َ وَ اذا أَبْطَأَ عَنْکَ الرِّزْقُ فَاسْتَغْفِرِ اللّه َ وَ اِذا أَصابَتْکَ شِدَّةٌ فَاَکْثِرْ مِنْ قَوْلِ: لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ اِلاّ بِاللّه ِ.⁽⁴⁾

 سه چیز است که هر کس رعایت کند، خوش‌بخت شود: هر گاه نعمتی به تو رسید، خدا را سپاس گوی؛ هر گاه روزی‌ات دیر رسید، از خدا آمرزش بخواه و هرگاه سختی به تو رسید، جمله «لا حول و لا قوة الا باللّه » را زیاد بگو.⁽⁵⁾

نمونه های رفتاری

بینوا و بدبخت حقیقی

روزی رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اصحاب خود فرمود: فقیر و بینوا کیست؟ اصحاب پاسخ دادند: کسی که درهم و دینار نداشته باشد و دستش از مال دنیا تهی باشد. حضرت فرمود: آنکه شما می‌گویید، فقیر نیست. بینوا کسی است که در قیامت بیاید و حق اشخاصی به گردن او باشد. به این طریق که یک نفر را

زده و دیگری را ناسزا گفته، حق شخص دیگری را ضایع یا غصب کرده است. اگر کار خوبی داشته باشد، در قبال حقوق مردم از او می‌گیرند و به صاحبان حقوق می‌دهند و اگر حسناتی نداشته باشد، از گناهان کسانی که به این شخص حقی دارند، برداشته می‌شود و آن گناهان را بر او بار می‌کنند. بینوا و فقیر چنین کسی است. همین موضوع، مقصود خداوند تبارک و تعالی در این آیه شریفه است. «وَ لَیَحْمِلُنَّ اَثْقالَهُمْ وَ اَثْقالاً مَعَ اَثْقالِهِمْ». (عنکبوت: 13)⁽¹⁾

آموزه ها

1. توجه به نشانه های بدبختی

 بدبختی و شقاوت، محصول پندار و کردار آدمی است و همانند همه چیزهای دنیایی به تدریج حاصل می‌شود. بنابراین، پیام بعضی از آیات و روایات این است که باید این نشانه‌ها را شناخت و در رفع آن کوشید.

قساوت قلب، خشکی چشم آدمی، شدت حرس و طمع و اصرار بر گناه، نشانه های بدبختی وشقاوت یک فرد است. بی عدالتی، بی کاری، ضعف اقتصادی، نداشتن ارتباط با خدا، نداشتن تفریح سالم و مناسب نیز نشانه های یک جامعه بدبخت است.

در هر دو صورت، انسان باید به مبارزه با این ریشه‌ها و آفت‌ها بپردازد. در بُعد فردی، انسان باید به خودسازی خود توجه کند و در بُعد اجتماعی، رهبران جامعه باید این نشانه‌ها را جدّی بگیرند و درصدد اصلاح جامعه برآیند.

2. فقط خدا

انسان زمانی از بدبختی دور می‌شود و در جاده سعادت و خوشبختی قرار می‌گیرد که توفیق بندگی خدا و خدمت به مردم را پیدا کند و همه خوبی‌ها را

از ناحیه خدا ببیند. حضرت عیسی علیه‌السلام که خود را بنده خدا معرفی می‌کرد، همه خوبی‌ها، حتی قرار نگرفتن در راه بدبختی را به خدا نسبت می‌داد. قرآن کریم از زبان حضرت عیسی علیه‌السلامچنین نقل می‌کند:

منم بنده خدا، او کتاب به من عطا فرمود. او مرا پیامبر قرار داد. او مرا مایه برکت قرار داد (هر جا که باشم) و او مرا به نماز و زکات سفارش کرد (تا زمانی که زنده‌ام) و او مرا ستم‌کار و بدبخت قرار نداد. (مریم: 30 ـ 32)

3. نشانه های بدبختی و شقاوت از دیدگاه روایات

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام برای افزایش معرفت مسلمانان، نشانه‌های شقاوت و بدبختی را در دو بُعد فردی و اجتماعی تبیین کرده‌اند.

الف) نشانه های شقاوت و بدبختی فردی

 1. پیروی از هوا و هوس

ب) نشانه های شقاوت و بدبختی در جامعه و اجتماع

اگر بخواهیم عامل بدبختی یا عامل خوشبختی را در یک کلمه خلاصه کنیم، باید گفت عامل خوشبختی آن است که انسان بندگی خدا کند و عامل بدبختی آن است که انسان بنده غیرخدا باشد.

وَ اَنِ اعْبُدُونی هَذا صِراطٌ مُسْتَقیمٌ. (یس: 61)

 و اینکه مرا بپرستید، این است راه راست.

تفصیل این سخن همان کلام امیرمؤمنان علی علیه‌السلام به مالک اشتر است که فرمود:

این فرمان بنده خدا، علی، امیرمؤمنان به مالک اشتر پسر حارث است... . او را به پرهیزکاری و پارسایی فرمان می‌دهد و اینکه اطاعت خدا را بر دیگر کارها مقدّم دارد و آنچه را در کتاب خدا آمده است، از واجبات و مستحبات پیروی کند؛ فرمان‌هایی که جز با پیروی آن سعادتمند و خوش‌بخت نخواهد شد و جز با انکار و ضایع کردن آن، شقی و بدبخت نخواهد گردید.⁽¹⁾

بنابراین عوامل و اسباب خوشبختی حقیقی در موارد زیر خلاصه می‌شود:

4. توجه به دیگران و خدمت به آنان.

حضرت حق تبارک و تعالی در سوره عصر، چهار معیار را برای نجات از بدبختی و زیان حقیقی بیان می‌فرماید که عبارت است از: ایمان به خدا، عمل صالح، سفارش به حق و سفارش به صبر و ایستادگی.

وَالعَصْرِ إنَّ الإنسَانَ لَفِی خُسْرٍ. إلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ. (سوره عصر)

5. انحطاط و ترقی

بحث جامعه خوش‌بخت و جامعه بدبخت و به تعبیر دیگر، مدینه فاضله و مدینه غیر فاضله با بحث و عوامل انحطاط یا ترقی جامعه فرهنگی ارتباط مستقیم دارد.  عواملی را که موجب اعتلا و ترقی یک جامعه شود، عوامل خوشبختی و سعادت جامعه می‌نامند. و عواملی را که موجب انحطاط و عقب ماندگی جامعه می‌شود، می‌توان از جمله عوامل بدبختی و شقاوت جامعه برشمرد.

شهید مطهری  رحمه‌الله درباره این بحث می‌نویسد: «در قرآن مجموعا به چهار عامل مؤثر در اعتلاها و انحطاط‌ها برمی‌خوریم:

الف) عدالت و بی عدالتی

قرآن این مطلب را در آیات بسیاری منعکس کرده است. از آن جمله است چهارمین آیه از سوره قصص:

إنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الأرْضِ وَجَعَلَ أهْلَهَا شِیَعا یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أبْنَاءَهُمْ وَیَسْتَحْیِی نِسَاءَهُمْ إنَّهُ کَانَ مِنَ المُفْسِدِینَ

در این آیه کریمه، پس از آنکه از برتری‌جویی فرعون که ادعای ربوبیت اعلی داشت و دیگران را به منزله بندگان خود می‌دانست و از تفرقه‌افکنی میان

مردم که به عناوین گوناگون میان آنها تبعیض قائل می‌شد و آنها را در برابر یکدیگر قرار می‌داد و از ذلیل ساختن گروه خاصی از مردم کشور خود و کشتن پسران آنها و نگهداشتن زنانشان یاد می‌کند، او را به عنوان یکی از تباه‌گران نام می‌برد. بدیهی است که جمله «إنَّهُ کَانَ مِنَ المُفْسِدِینَ» اشاره است به اینکه این‌گونه مظالم اجتماعی، جامعه را از بیخ و بن بر می‌کند.

ب) اتحاد و تفرق

در سوره آل عمران، آیه 103 دستور صریح می‌دهد که بر مبنای ایمان و گرایش به ریسمان الهی متحد و متفق باشید و از تفرق و تشتت بپرهیزید... .

در سوره انفال آیه 41 می‌فرماید:

وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ.

با یکدیگر نزاع نکنید که نزاع داخلی، سستی می‌آورد و سستی، شما را زایل می‌کند.

 ج) اجرا یا ترک امر به معروف و نهی از منکر

قرآن درباره ضرورت امر به معروف و نهی از منکر بسیار سخن گفته است. از یکی از آیات، صریحا استنباط می‌شود که ترک این فریضه بزرگ در هلاکت و انهدام یک قوم مؤثر است و آن آیه 79 از سوره مائده است که یکی از علل دور افتادن کافران بنی اسرائیل از رحمت خدا را باز نداشتن یکدیگر از منکرات؛ یعنی ترک نهی از منکر ذکر کرده است.

د) فسق و فجور و فساد

در این زمینه نیز آیات بسیاری هست... .⁽¹⁾

6. راه خروج از بدبختی باز است

توبه‌پذیر بودن خداوند و قبول توبه بندگان و در مواردی جبران کردن گذشته، کمبودها و نقصان‌ها، راهی است که خداوند مهربان برای خروج از بدبختی قرار داده است. این راه به روی همه انسان‌ها باز است.

از دیدگاه اسلام، انسان تا زمانی که زنده است، می‌تواند، از راه بدبختی برگردد و حق ناامید شدن را ندارد؛ که ناامیدی از رحمت گسترده الهی، گناه کبیره شمرده شده است. بر همین اساس، حضرت حق درباره کافران و منافقان که در مسیر بدبختی و شقاوت گام بر می‌دارند، به طور صریح و روشن به پیامبر خود می‌فرماید: به کافران بگو اگر باز ایستند و این راه را ادامه ندهند و حرف حق را بپذیرند، خداوند، گذشته را می‌آمرزد. این؛ یعنی خروج از بدبختی و شقاوت:

قُلْ لِلَّذینَ کَفَرُوا إِنْ یَنْتَهُوا یُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ وَ إِنْ یَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ  اْلأَوَّلینَ. (انفال: 38)

به کسانی که کفر ورزیده‌اند بگو: اگر باز ایستند (و نهی‌پذیر گردند و ایمان آورند) آنچه گذشته است، برایشان آمرزیده می‌شود و اگر به کارهای گذشته باز گردند، سنّت خداوند در گذشتگان، در باره آنها جاری می‌شود (و حکم نابودی آنها صادر می‌گردد).

باید دانست که راه جلوگیری از بدبختی حقیقی، همان آخرین سفارش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله؛ یعنی چنگ زدن به قرآن و عترت است.

اعتقاد به قرآن و روی آوردن به آن؛ یعنی روی آوردن به خدا و قیامت، یعنی اعتقاد به نبوت و وحی و چنگ زدن به عترت، یعنی اعتقاد به ولایت و امامت، یعنی چنگ زدن به دامن مفسران حقیقی قرآن کریم. اگر این سلسله ادامه یابد، هیچ‌گاه جامعه انسانی دچار بدبختی و گمراهی نمی‌شود.

لَنْ تَضِلُّوا اَبَداً.

هرگز گمراه و بدبخت نمی‌شوید.

منابع دیگر

 9. نجفی، علی، راهنمای سعادت، تهران، برهان، 1364.

بدی

اشاره

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الَّذینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤمِنُونَ. (انفال: 55)

بی‌تردید، بدترین جنبندگان پیش خدا کسانی هستند که کفر ورزیدند و ایمان نمی‌آورند.

خداوند سبحان، خرد و فهم به انسان خاکی ارزانی داشت و انسان در پناه این نعمت خدادادی توانست بار مسئولیت خلیفة اللهی را بر دوش کشد و آزادانه راه تکامل خویش را انتخاب کند. بنابراین، انسان از آن جهت که عاقل است و دانا، می‌تواند حقایق جهان و جامعه را دریابد و نسبت به آنان حکم کند.

انسان، زشت و زیبا را می‌یابد و بر اساس آن تصمیم می‌گیرد. او نسبت به بعضی چیزها حکم به بدی می‌کند و نسبت به بعضی حکم به خوبی و این همه در پناه نعمت عقل و خرد او ممکن است. انسان از آن جهت که عاقل است، از حقایق جامعه و رفتارهای آدمی، دو نوع برداشت دارد. بعضی‌ها را خوب می‌شمرد و بعضی را بد. بعضی را زیبا می‌داند و بعضی را زشت و نازیبا.

شاید بتوان گفت همه خوبی‌ها به یک جمله و یک قضیه برمی‌گردد و آن این جمله است که: «عدالت، خوب و زیبا است.» همه بدی‌ها و زشتی‌ها هم به یک جمله و یک قضیه برگشت می‌کند و آن، اینکه: «ستم، زشت و نازیبا است.» پس می‌توان ادعا کرد که انسان در نهان وجود خویش، عدالت و ستم را می‌شناسد.

 بنابراین، انسان هم عدالت و هم ستم را می‌فهمد و هم حکم آن را در می‌یابد. البته در مقام تربیت، این اجمال کارساز نیست، بلکه از جهت تعلیم و

تربیت، جست‌وجو کردن مصداق‌های عدالت و ستم، اهمیت به‌سزایی دارد؛ زیرا تربیت، روش عملی برای رساندن انسان به کمال مطلوب است و این مهم در پناه بازشناسی مصداق‌های بد و بدی می‌تواند تحقق یابد. توجه به این مسئله، راهنمای خوبی برای ره‌پویان حقیقت و مربیان تعلیم و تربیت است.

قرآن کریم و سنت معصومین علیهم‌السلام به این مصداق‌ها توجه کرده و انسان را از نزدیک شدن به مصداق‌های ستم و بدی برحذر داشته‌اند. قرآن و سنت با بیان مصداق‌های بدی، معرفت آدمی را افزایش می‌دهند و تصویر روشنی از رفتار و کردار خوب و ناپسند ارائه می‌دهند. به عبارتی، به ما چگونه بودن و چگونه زیستن را می‌آموزند.

بنابراین، سخن گفتن از بد و بدی، سبب روشنی و علم و معرفت است و از جهت تربیتی می تواند مصداق این جمله باشد: «ادب از که آموختی؟ گفت: از بی ادبان.»

بد و بدی، ترجمه کلمه «شر» و «سوء» عربی است.⁽¹⁾

نگاه قرآن کریم به بدی

1. اشتباه نکنید

قرآن کریم می‌گوید: ممکن است انسان در خیال خود، بعضی چیزها را خوب بداند، ولی در واقع، آن چیزها می‌تواند مصداق شرّ و بدی باشد.

جهاد در راه خدا، بر شما مقرر شد، در حالی که برایتان ناخوشایند است. چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آنکه خیر و خوبی شما در آن است و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شرّ و بدی شما در آن است و خدا  می‌داند و شما نمی‌دانید. (بقره: 216)

در مورد بخل ورزیدن و خودداری از انفاق و بخشش می‌فرماید:

کسانی که بخل می‌ورزند و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده است، انفاق نمی‌کنند، گمان نکنند این کار به سود آنهاست، بلکه برای آنها شرّ و بد است. به زودی در روز قیامت، آنچه را نسبت به آن بخل می‌ورزیدند، همانند طوقی بر گردنشان می‌افکنند. (آل عمران: 180)

2. بدترین جنبندگان روی زمین

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذینَ لا یَعْقِلُونَ. (انفال: 22)

بدترین جنبندگان نزد خدا، افراد کر و لالی هستند که اندیشه نمی‌کنند.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الَّذینَ کَفَرُوا فَهُمْ لا یُؤمِنُونَ. (انفال: 55)

به یقین، بدترین جنبندگان نزد خدا، کسانی هستند که کافر شدند و ایمان نمی‌آورند.

کسانی که اهل اندیشه نیستند و گوش خود را برای شنیدن حقایق می‌بندند و زبان خویش را از بیان حق باز می‌دارند، نتیجه‌ای جز کفر ندارند. این رفتار آنان سبب می‌شود که مصداق بدترین انسان‌ها، بلکه بدترین جنبندگان روی زمین بشوند.

3. عجله چرا؟

گاهی اوقات شتاب‌زدگی سبب می‌شود انسان، بدی را بخواهد.

وَ یَدْعُ اْلإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ اْلإِنْسانُ عَجُولاً. (اسراء: 11)

انسان (بر اثر شتاب‌زدگی)، بدی‌ها را طلب می‌کند، آن‌گونه که نیکی‌ها و خوبی‌ها را می‌طلبد و انسان همیشه شتاب‌زده بوده است.

4. چنین مباش

هنگامی که به انسان نعمت می‌بخشیم، از حق روی می‌گرداند و متکبرانه دور می‌شود و هنگامی که (کمترین) بدی به او می‌رسد، (از همه چیز) نا امید می‌گردد.(اسراء: 83)

 هنگامی که بدی به او رسد، بی‌تابی می‌کند.(معارج: 20)

5. بدی ها در قیامت دیده می شود

وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّا یَـرَه. (زلزله: 8)

و هر کس هم‌وزن ذره‌ای کار بد کرده است، آن را می‌بیند.

هر که کاری شایسته کند، به سود خود اوست و هر که بدی کند، به زیانش باشد. سپس به سوی پروردگارتان برگردانیده می‌شوید. (جاثیه: 15)

6. به خدا پناه می بریم

قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ ما خَلَقَ وَ مِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ وَ مِنْ شَرِّ النَّفّاثاتِ فِی الْعُقَدِ وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ. (فلق: 1 - 7)

بگو: پناه می‌برم به پروردگار سپیده صبح، از شر و بدی آنچه آفریده است و از شرّ و بدی هر موجود شرور و بد، هنگامی که شبانه وارد می‌شود و از شرّ و بدی آنها که با افسون در گره‌ها می‌دمند (و هر تصمیمی را سست می‌کنند) و از شرّ و بدی هر حسودی هنگامی که حسد می‌ورزد.

در سوره ناس چنین می‌خوانیم:

به نام خداوند بخشنده مهربان. بگو: پناه می‌برم به پروردگار مردم، به مالک و حاکم مردم، به (خدا و) معبود مردم، از شرّ و بدی وسوسه گر پنهان‌کار که در درون سینه انسان‌ها، وسوسه می‌کند، خواه از جنّ باشد یا از انسان.

7. فرجام کارهای بد

قرآن کریم می‌فرماید:

سپس سرانجام کسانی که کردار بد مرتکب شدند، به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند و آن را به مسخره گرفتند. (روم: 10)

بدی کردن اگر هیچ اثری نداشت، جز همین یک اثر، انسان عاقل باید از  انجام بدی بپرهیزد، بلکه وحشت داشته باشد؛ زیرا گناه و بدی می‌تواند چشم و گوش دل آدمی را کور کند و نشانه‌های خدا را نبیند، بلکه آن را تکذیب کند.

8 . بدی و توبه

پذیرش توبه از سوی خدا، تنها برای کسانی است که کار بدی را از روی

نادانی انجام می دهند، سپس زود توبه می کنند. خداوند چنین اشخاصی را می پذیرد و خدا دانا و حیکم است. (نساء: 17)

9. نهی از بدی، مایه نجات آدمی است

أَنْجَیْنَا الَّذینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ. (اعراف: 165)

کسانی را که از (کار) بد باز می‌داشتند، نجات دادیم.

گلبانگ حدیث

بدی ها از نظر اخلاق فردی

1. خود را برتر دانستن

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

شَرُّ النّاسِ مَنْ یَری أَنَّهُ خَیْرُهُمْ.⁽¹⁾

بدترین مردم کسی است که خود را بهترین آنان پندارد.

2. بدخواه مردم بودن

از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت شده است:

شَرُّ النّاسِ مَنْ یَبْتَغِی الغَوائِلُ لِلنّاسِ.⁽²⁾

 بدترین مردم کسی است که بدخواه مردم باشد.

3. گمراه و مایه گمراهی بودن

امام علی علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ شَرَّ النّاسِ عِنْدَ اللّه ِ اِمامٌ جائِرٌ ضَلَّ وَ ضُلَّ بِهِ.⁽³⁾

بدترین مردم نزد خدا، پیشوای منحرفی است که خود، گمراه است و موجب گمراهی (دیگران) می‌شود.

4. مایه ترس و آزار مردم شدن

امام علی علیه‌السلام فرمود:

شَرُّ النَّاسِ مَنْ یَتَّقِیهِ النّاسُ مَخافَةَ شَرِّهِ.⁽¹⁾

بدترین مردم کسی است که مردم از ترس شرارت او از وی پرهیز کنند.

5. آرزوهای دراز و کردار بد

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

شَرُّ النّاسِ الطَّویلُ الْأَمَلِ السَّیِ ءُ الْعَمَلِ.⁽²⁾

بدترین مردم کسی است که آرزویش، دراز و کردارش بد باشد.

6 . آخرت خود را برای دنیای دیگران فروختن

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

شَرُّ النّاسِ مَنْ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنیاهُ وَ شَرٌّ مِنْ ذلِکَ مَنْ باعَ آخِرَتَهُ بِدُنیا غَیْرِهِ.⁽³⁾

 بدترین مردم کسی است که آخرتش را به دنیایش بفروشد و بدتر از او کسی است که آخرت خود را برای دنیای دیگران بفروشد.

7. از مردم ترسیدن و از خدا نترسیدن

از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت شده است:

شَرُّ النَّاسِ مَنْ یَخْشَی النَّاسَ فِی رَبِّهِ وَ لا یَخْشَی رَبَّهُ فِی النَّاسِ.⁽⁴⁾

بدترین مردم کسی است که در کار پروردگارش از مردم بترسد و در کار مردم از پروردگارش نترسد.

8. عیب خود ندیدن

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

شَرُّ النَّاسِ مَنْ کَانَ مُتَتَبِّعاً لِعُیُوبِ النّاسِ عَمِیَّاً لِمَعایِبِهِ.⁽⁵⁾

بدترین مردم کسی است که عیب‌جوی دیگران باشد و عیب‌های خویش را

نبیند.

9. دو رو بودن

از حضرت علی علیه‌السلام روایت شده است:

مِنْ شَرِّ النَّاسِ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ ذُو الْوَجْهَیْنِ.⁽¹⁾

در روز قیامت، یکی از بدترین مردمان نزد خدای عزّوجلّ، آدم دوروست.

10. زود به خشم آمدن

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمود:

شَرُّ الرِّجالِ مَنْ کانَ سَریعَ الْغَضَبِ بَطِی ءَ الرِّضاءِ.⁽²⁾

بدترین مردان کسی است که زود به خشم می‌آید و دیر خشنود می‌شود.

#### بدی ها از نظر اخلاق اجتماعی

اشاره

انسان به حکم اینکه یک موجود اجتماعی است، در اجتماع و با اجتماع زندگی می‌کند و بر این اساس، با دیگران تعامل دارد. هر گاه این برخوردهای اجتماعی بر اساس عدل باشد، زیبا و خوب، و هر گاه بر اساس عدل نباشد، زشت و بد شمرده می‌شود.

1. مردم از ترس گزند فرد به او احترام بگذارند

در بعضی از روایات اشاره شده است:

بدترین مردم کسی است که مردم از ترس او از وی کناره‌گیری کنند.⁽³⁾

ترس مردم به خاطر شرارت شخصی، ممکن است به جایی برسد که نه تنها از او دوری گزینند، بلکه برای در امان ماندن از ستم او و گزند دست و زبانش او را مورد احترام قرار دهند. مسلمان کسی است که دیگران از دست و زبان او در آسایش باشند. اگر کردار آدمی به جایی رسید که مردم از ترس به آدمی

احترام گذاشتند، چنین شخصی نزد خداوند، بدترین مردم به شمار می‌رود.

از حضرت امیر علیه‌السلام روایت شده است:

شَرُّ النَّاسِ عِنْدَ اللّه ِ یَومَ القِیامَةِ الَّذینَ یُکْرَمُونَ إتّقاءَ شَرِّهِم.⁽¹⁾

روز قیامت، بدترین مردم در پیشگاه خدا کسانی هستند که مردم از ترس گزندشان به آنها احترام بگذارند.

##### 2. پاداش خوبی را به بدی دادن

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

شَرُّ النَّاسِ مَنْ کافی عَلَی الجَمیلِ بِالقَبیحِ.⁽²⁾

بدترین مردم کسی است که پاداش خوبی را به بدی بدهد.

3. ستم و خیانت کردن

از حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت شده است:

شَرُّ النَّاسِ مَنْ یَظْلِمُ النَّاسَ.⁽³⁾

بدترین مردم کسی است که به مردم ستم کند.

شَرُّ النَّاسِ مَنْ یَغُشُّ النَّاسَ.⁽⁴⁾

بدترین مردم کسی است که با مردم دغلی و خیانت کند.

4. از علم خود برای خدمت به مردم استفاده نکردن

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِنَّ شَرَّ النّاسِ عِنْدَ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ القِیامَةِ عالِمٌ لا یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ.⁽⁵⁾

روز قیامت، بدترین مردم در پیشگاه خدای عزّوجلّ، عالمی است که از علم خود سودی نبرد.

نمونه های رفتاری

اشاره

وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لا السَّیِّئَةُ اِدْفَعْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَدَاوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِّیٌ حَمیمٌ.(فصلت: 24)

هرگز نیکی و بدی یکسان نیستند. بدی را با نیکی دفع کن. ناگاه (خواهی دید)  همان کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوست گرم و صمیمی است.

1. بازاری و عابر

مردی درشت استخوان و بلند قامت که اندامی ورزیده و چهره‌ای آفتاب خورده داشت و زد و خوردهای میدان جنگ، یادگاری بر چهره‌اش گذاشته و گوشه چشمش را دریده بود، با قدم‌های مطمئن و محکم از بازار کوفه می‌گذشت. از طرف دیگر، مردی بازاری در دکانش نشسته بود. مرد بازاری برای آنکه موجب خنده دوستانش را فراهم کند، مشتی زباله به طرف آن مرد پرت کرد. مرد عابر بدون اینکه خم به ابرو بیاورد و التفاتی بکند، همان‌گونه با قدم‌های محکم و مطمئن به راه خود ادامه داد. همین که دور شد، یکی از دوستان مرد بازاری به او گفت: هیچ شناختی این مرد عابر که تو به او اهانت کردی، که بود؟

ـ نه نشناختم! عابری بود مثل هزارها عابر دیگر که هر روز از جلوی چشم ما عبور می‌کنند، مگر این شخص که بود؟...

ـ مالک اشتر نخعی... .

ـ ای وای به حال من!...

پس به دنبال مالک اشتر روان شد. دید او راه خود را به طرف مسجد کج کرد. او نیز به دنبالش به مسجد رفت. دید مالک به نماز ایستاد. منتظر شد تا

نمازش را سلام داد. رفت و با تضرع خود را معرفی کرد و گفت: من همان کس هستم که نادانی کردم و به تو جسارت کردم.

مالک گفت: به خدا قسم، به مسجد نیامدم مگر به خاطر تو؛ زیرا فهمیدم تو خیلی نادان و گمراهی و بی‌جهت به مردم آزار می‌رسانی. دلم به حالت سوخت. آمدم درباره تو دعا کنم و از خداوند، هدایت تو را به راه راست بخواهم. من آن طور قصدی که تو گمان کرده‌ای، درباره تو نداشتم.⁽¹⁾

#### 2. بدترین مردان

روزی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله رو به مردم کرد و فرمود: آیا شما را از بدترین مردانتان خبر ندهم؟ عرض کردیم: آری، رسول خدا. فرمود:

از بدترین مردان شما کسانی هستند که به مردم پیوسته تهمت می‌زنند، گستاخند، بد زبانند، تنها خورند، دستِ دهنده ندارند، بنده خود را می‌زنند و کاری می‌کنند که عایله‌شان (برای تأمین مخارج خود) به دیگری پناه می‌برند.⁽²⁾

آموزه ها

اسلام از مسلمانان می‌خواهد اهل بدی نباشند و اگر هم بدی دیدند، در

مرحله اول درصدد انتقام گرفتن و بدی کردن برنیایند، بلکه از راه خوبی وارد شوند؛ که پاسخ بدی را با خوبی دادن، کار انسان‌های بزرگوار و کریم است.

همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

اِدْفَعْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ السَیِّئَةَ.(مؤمنون: 96)

بدی را به بهترین راه و روش دفع کن (و پاسخ بدی را به نیکی بده).

 البته اسلام، حق قصاص و مقابله به مثل را برای انسان در همه احوال محفوظ می‌داند:

فَمَنِ اعْتَدی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ ما اعْتَدی عَلَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللّه َ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّه َ مَعَ الْمُتَّقینَ. (بقره: 194)

پس هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّی کنید و از خدا بپرهیزید (و زیاده روی نکنید) و بدانید خدا با پرهیزکاران است.

خدا ابتدا ما را به سوی عدالت راهنمایی می‌کند و تذکر می‌دهد که بدی دیگران نباید ما را از جاده اعتدال خارج سازد:

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، همواره برای خدا قیام کنید و از روی عدالت، گواهی دهید! دشمنی با جمعیّتی، شما را به گناه و ترک عدالت نکشاند! عدالت کنید؛ که به پرهیزکاری نزدیک‌تر است و تقوای الهی را پیشه کنید؛ که خداوند به آنچه انجام می‌دهید، آگاه است. (مائده: 8)

در مرحله بعدی به عفو و خوبی کردن سفارش می‌کند.⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

خَصْلَتانِ لَیْسَ فَوْقَهُما مِنَ الْبِرِّ شَی ءٌ اَلاْءیمانُ بِاللّه ِ وَ النَّفْعُ لِعِبادِاللّه ِ، وَ خَصْلَتانِ لَیْسَ فَوْقَهُما مِنَ الشَرِّ شَیْ ءٌ: الشِّرْکُ بِاللّه ِ وَ الضُّرُّ لِعِبادِ اللّه ِ.⁽²⁾

دو کار است که هیچ خوبی بالاتر از آن دو نیست: ایمان به خدا و سود رساندن به بندگان خدا. دو کار است که بالاتر از آن دو بدی وجود ندارد: شرک ورزیدن به خدا و زیان رساندن به بندگان خدا.

 3. نمونه ای دیگر از بدی ها از دیدگاه رسول اکرم صلی الله علیه و آله

بدترین روایت، روایت دروغ است و بدترین امور، بدعت‌گذاری و بدترین کوری، کوری دل و بدترین پشیمانی، پشیمانی روز رستاخیز... و بدترین درآمد، ربا و بدترین خوراک، به ناحق خوردن مال یتیم است.⁽¹⁾

چه عواملی می‌تواند زمینه‌ساز لغزش انسان به سوی بدی‌ها باشد که انسان با توجه به آن ریشه‌ها، می‌تواند از خود و جامعه خود بیشتر مواظبت کند.

الف) بعضی از این ریشه‌ها و سبب‌ها در خود انسان وجود دارد. در روایتی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهآمده است:

مَنْ وُقِیَ شَرَّ ثَلاثٍ فَقَدْ وُقِیَ الشَّرَّ کُلَّهُ: لَقْلَقَهُ وَ قَبْقَبَهُ وَ ذَبْذَبَهُ: فَلَقْلَقُهُ لِسانُهُ وَ قَبْقَبُهُ بَطْنُهُ وَ ذَبْذَبُهُ فَرْجُهُ.⁽²⁾

هر کس خود را از شر سه چیز حفظ کند، خویشتن را از هر شری حفظ کرده است: زبان و شکم و شهوت.

ب) بعضی از زمینه‌های بدی می‌تواند در نوع رفتار آدمی باشد، مثل: عصبانیت و خشم، لجاجت و... .

از حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت شده است:

جِماعُ الشَّرِّ الّلِجاجُ وَ کَثْرَةُ الْمُماراةِ.⁽³⁾

لجاجت و بحث و جدل زیاد، مجمع بدی‌ها است.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم:

 الْغَضَبُ مِفْتاحُ کُلِّ شَرٍّ.⁽¹⁾

خشم، کلید همه بدی‌ها است.

دروغ، بخل، ستم و نادانی نیز از نمونه‌های بدی هستند. ولی اینها می‌توانند زمینه‌ساز انواع بدی‌ها شوند. بر همین اساس، در روایتی از امام علی علیه‌السلام می‌خوانیم:

خصلت‌های بدی‌زا عبارتند از: دروغ، بخل، ستم و نادانی.⁽²⁾

ج) بعضی از زمینه‌ها و اسباب بدی‌ها می‌تواند از ناحیه چیزهایی باشد که از دست انسان و نوع رفتارهای او  خارج است. حال این عوامل گاهی از نوع اشیا است و گاهی از نوع آدمی؛ یعنی اموری مثل: شراب، جنس مخالف و ثروت زیاد می‌تواند زمینه‌ساز شر و بدی باشد یا دوستان. در روایتی از امام باقر علیه‌السلام می‌خوانیم:

خدای عزّوجل برای بدی، قفل‌هایی نهاده و کلید همه این قفل‌ها را شراب قرار داده و دروغ بدتر از شراب است.⁽³⁾

سیدالشهدا حسین بن علی علیه‌السلام می‌فرماید:

مُجالَسَةُ الدَّناءَةِ شَرُّ.⁽⁴⁾

هم‌نشینی با فرومایگان، بدی است.

منابع دیگر

 4. شفیعی مازندرانی، سید محمد، پرورش روح، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377.

برادری

اشاره

إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ. (حجرات: 10)

فرهنگ برادری، فرهنگ خدایی است که در اسلام، جلوه‌ای خاص پیدا کرده است. اگر این فرهنگ، خوب درک و بدان عمل شود، جامعه‌ای ساخته می‌شود که نمونه دیگری نخواهد داشت؛ جامعه‌ای که می‌تواند الگوی بشر در روابط انسانی گردد.

انسان با توجه به ویژگی‌های روحی و روانی خود خواهان آن است که با دیگران روابط خوبی داشته باشد، ولی باید دید این روابط بر اساس چه مبنایی می‌تواند صحیح و پایدار باشد.

انسان با در نظر گرفتن همان ویژگی‌های فردی دارای انواع پیوندها است. او در یک سطح، با محیطی که در آن متولد شده است و زندگی می‌کند، پیوند احساس می‌کند که در اصطلاح آن را «وطن» می‌نامند. هر انسانی وطن و زادگاه خود را که در آن زندگی کرده است، دوست دارد. رابطه دیگری بین انسان‌ها وجود دارد که «رابطه نسبی» گویند. با توجه به وجود پدر و مادر، انسان با دیگران نسبت خویشاوندی پیدا می‌کند که انسان‌ها به آن ارج می‌نهند و در تمام فرهنگ‌ها به آن توجه شده است. رابطه سومی را که در اثر ازدواج بین زن و مرد پدید می‌آید،  «رابطه سببی» می‌نامند. روابط دیگری مثل همسایه بودن، همکار بودن و... نیز وجود دارد. اسلام به همه این پیوندها توجه دارد.

رابطه‌ای بالاتر و والاتر نیز بین انسان‌ها وجود دارد که از ویژگی‌های انسان به شمار می‌رود. او با توجه به قوه تعقل خود می‌تواند مفاهیم خاصی را درک

کند و در ناحیه گرایش‌ها می‌تواند ایمان را تجربه کند. این ایمان، گرایش به سوی خوبی‌ها است که در سایه اعتقاد به خدا و نبوت و در درجه بعد، امامت حاصل می‌شود. انسان‌ها با توجه به هر یک از روابط نام برده شده، ممکن است دارای نوعی وحدت باشند و در حوزه و محدوده خود هم می‌تواند صحیح باشد. اسلام، وحدت جامعه اسلامی را بر اساس ایمان طرح ریزی کرده و رابطه اهل ایمان را رابطه «برادری» نامیده است. در همین راستا امام صادق علیه‌السلامفرمود:

مؤمن برادر مؤمن است، همچون یک پیکر که هرگاه عضوی از آن به درد آید، دیگر اندام‌ها آن درد را حس می‌کنند. ارواح آنها از یک روح است.⁽¹⁾

اسلام، آن وحدتی را پایدار می‌داند و می‌پسندد که بر اساس ایمان به خدا و قیامت و نبوت پایه‌ریزی شده باشد. هرچند به نظر می‌رسد که فرهنگ برادری بر اساس ایمان، در درجه اول، فرهنگی دینی است، ولی تبلور کامل آن و تکامل نهایی آن در سایه اسلام، خود را نشان داده است.

آیه «إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ» از نورانی‌ترین آیات الهی است که بر تارک قرآن کریم و جامعه اسلامی می‌درخشد. مسلمانان در سایه حرکت زیر پرچم این آیه قرآنی می‌توانند در جهان کنونی و آینده سربلند باشند و عزت خود را حفظ کنند. زیربنای بحث وحدت اسلامی، همین اصل قرآنی است، ولی وحدت جامعه  مسلمانان، بحث جداگانه‌ای است که مقصود اصلی این نوشتار نیست.

آیه اخوت در قرآن کریم

إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ فَأصْلِحُوا بَـیْنَ أخَوَیْکُمْ وَا تَّـقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ. (حجرات: 10)

در حقیقت، مؤمنان با هم برادرند. پس میان برادرانتان را سازش دهید و از خدا پروا بدارید.

علامه طباطبایی رحمه‌الله امید که مورد رحمت قرار گیرید. ذیل آیه شریفه در معنای اخوت می‌نویسد:

«باید دانست که جمله «إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ» قانونی را در بین مسلمانان مؤمن تشریع می‌کند و نسبتی را برقرار می‌سازد که قبلاً برقرار نبود و آن، نسبت برادری است که آثاری شرعی و حقوقی قانونی نیز دارد... . نسبت‌ها دو قسمند: یکی حقیقی و طبیعی که عبارت از این است که دو فرد از بشر یا بدون واسطه یا با یک یا چند واسطه بالاخره منتهی به یک پدر و یا یک مادر و یا منتهی به هر دو شوند.

یکی هم نسبت‌های اعتباری و قراردادی است، برای اینکه آثاری خاص بر آنها مترتب شود، مثلاً از یکدیگر ارث ببرند یا نفقه یکی بر دیگر واجب باشد یا اینکه ازدواج آن دو بر یکدیگر حرام باشد یا احکامی دیگر.

... البته گاهی می‌شود که هر دو با هم جمع می‌شوند، مثل قرابتی که بین دو برادر و یا یک زن و شوهر مشروع هست که قرابتشان هم طبیعی است و هم اینکه قانون و اعتبار، این قرابت را قرابت می‌داند و آثاری بر آن مترتب می‌کند.

گاهی طبیعی هست، ولی اعتباری نیست، مانند فرزند متولد شده از زنا که از نظر طبیعت، این فرزند، فرزند پدر و مادر زناکار خود است و اما از نظر قانون و اعتبار هیچ ارتباطی با آن دو ندارد، نه از آن دو ارث می‌برد و نه آن دو از وی ارث  می‌برند. گاه هم می‌شود قرابت اعتباری هست، ولی طبیعی نیست، مانند: پسرخوانده که در بعضی از قوانین (مانند قانون جاهلیت عرب) پسر شمرده می‌شد، ولی پسر طبیعی نبود. معتبر شمردن امور اعتباری به منظور این

است که آثار حقیقی بر آن امر اعتباری مترتب کنیم».⁽¹⁾

هدف قرآن کریم از آیه برادری دینی میان مسلمانان، برقراری سلسله حقوقی برای مسلمانان بوده است. در روایات چنین می‌خوانیم: مؤمن، برادر مؤمن است، چشم اوست، راهنمای اوست، به او خیانت نمی‌کند، ستم بر او روا نمی‌دارد و او را فریب نمی‌دهد و اگر وعده‌ای به او داد، خلف وعده نمی‌کند.

«جمله «إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ» یکی از شعارهای اساسی و ریشه‌دار اسلامی است. اسلام سطح پیوند علایق دوستی مسلمانان را به قدری بالا برده که به صورت نزدیک‌ترین پیوند دو انسان با یکدیگر، آن هم پیوندی بر اساس مساوات و برابری، مطرح می‌کند. در منابع حدیثی، روایات زیادی در زمینه حق مؤمن بر برادر مسلمانش وارد شده است. یکی از جامع‌ترین روایات در این زمینه، روایتی است که از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: مسلمان بر برادر مسلمانش سی حق دارد که برائت ذمه از آن حاصل نمی‌کند مگر به ادای این حقوق یا عفو کردن برادر مسلمان او. (آن حقوق عبارتند از:) لغزش‌های او را ببخشد. در ناراحتی‌ها نسبت به او مهربان باشد. اسرار او را پنهان دارد. اشتباه‌های او را جبران کند. عذر او را بپذیرد. در برابر بدگویان از او دفاع کند. همواره خیرخواه او باشد. دوستی او را پاسداری کند. پیمان او را رعایت کند. در حال بیماری از او عیادت کند. پس از مرگ به تشییع او حاضر شود. دعوت او را اجابت  کند. هدیه او را بپذیرد. عطای او را جزا دهد. نعمت او را شکر گوید. در یاری او بکوشد. ناموس او را حفظ کند.

حاجت او را برآورد. برای خواسته‌اش شفاعت کند. عطسه‌اش را تهیت گوید. گم‌شده‌اش را راهنمایی کند. سلامش را جواب دهد. گفته او را نیکو شمرد. انعام او را خوب قرار دهد. سوگندهایش را تصدیق کند. دوستش را دوست دارد و با او دشمنی نکند. در یاری او بکوشد؛ خواه ظالم یا مظلوم، ولی یاری او در حالی که ظالم باشد، به این است که او را از ظلمش باز دارد و در حالی که مظلوم است، به این است که او را در گرفتن حقش کمک کند. او را در برابر حوادث تنها نگذارد، آنچه را از نیکی‌ها برای خود دوست دارد، برای او دوست بدارد و آنچه از بدی‌ها برای خود نمی‌خواهد، برای او نخواهد».⁽¹⁾

حقوق برادر دینی از دیدگاه قرآن

قرآن کریم با آوردن فرهنگ برادری، مسئولیت‌هایی را هم بر عهده مسلمانان گذاشته است و مؤمنان واقعی از نظر قرآن کریم، اشخاصی هستند که بتوانند این مسئولیت‌ها را ادا کنند. فرهنگ برادری در لفظ تمام نمی‌شود. از نظر قرآن کریم، این یک فرهنگ و مسئولیت اجتماعی است. مؤمنان با پذیرش اسلام و ایمان و پذیرش اصل برادری در زمینه‌های مختلف فردی، خانوادگی و اجتماعی، احساس مسئولیت می‌کنند و سپس در صحنه عمل حاضر می‌شوند.

بعضی از مؤمنان، مدیریت و سرپرستی عده دیگر را بر عهده می‌گیرند و بر اساس همین ولایت و احساس مسئولیت، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و  نسبت به سرنوشت برادران دینی خود سکوت اختیار نمی‌کنند. نماز را برپا می‌دارند و زکات را می‌پردازند؛ زیرا با نماز خواندن، رابطه خود و خدا را زنده

نگه می‌دارند تا رابطه جامعه با اللّه فراموش نشود. در کنار این رابطه زیربنایی، از مرم نیز غافل نیستند؛ چون پرداخت زکات، رمز احساس مسئولیت مؤمنان نسبت به افراد ضعیف جامعه است.

در کنار این چهار عمل مهم؛ یعنی امر به معروف، نهی از منکر، اقامه نماز و ادای زکات، مؤمنان، مطیع خدا و رسول او نیز هستند. هر چه را خدا و پیامبرش بگویند، با جان و دل می‌پذیرند و پیروی می‌کنند. احساس مسئولیت در مقابل خدا و پیامبرش که خلیفه خدا بر روی زمین است، بالاترین عمل است.

چنین افرادی باید منتظر رحمت و عنایت الهی باشند. هرچند با چنین ویژگی‌هایی در رحمت الهی غوطه‌ورند. عنایات خاص الهی همچنان در انتظار این مؤمنان حقیقی است.

وَالمُؤْمِنُونَ وَالمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأمُرُونَ بِالمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ المُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَیُطِیعُونَ اللّه َ وَرَسُولَهُ اُوْلَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّه ُ إنَّ اللّه َ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (توبه:71)

در آیه دیگر، به نکات دیگری اشاره شده است. مثل اینکه مؤمنان، اهل مسخره کردن مسلمانان دیگر نیستند و دیگران را مورد طعن و عیب‌جویی قرار نمی‌دهند. با القاب زشت یکدیگر را یاد نمی‌کنند. بسیاری از گمان‌های بد را در مورد برادران خود روا نمی‌دارند. در کارهای خصوصی برادر دینی خود تجسس نمی‌کنند و غیبت همدیگر را جایز نمی‌دانند.⁽¹⁾

 یکی از دستورهای خداوند به اهل ایمان در زمینه رعایت فرهنگ برادری،

دوری از نزاع و کشمکش است. مسلمان مؤمن نباید با برادر مؤمن خود به نزاع و جنگ بپردازد؛ زیرا چنین اختلافی موجب تضعیف برادری می‌شود و مسلمانان را دچار سستی و شکست می‌گرداند و زمینه‌ساز حاکمیت غیرمسلمان بر مسلمان خواهد شد.

قرآن کریم می‌فرماید:

و از (فرمان) خدا و پیامبرش اطاعت کنید و نزاع (و کشمکش) نکنید تا سست نشوید و قدرت و شوکت شما از میان نرود و صبر و استقامت کنید؛ که خداوند با استقامت کنندگان است.

حال اگر دو دسته از اهل ایمان به نزاع و جنگ و کشمکش پرداختند، مسئولیت از مسلمانان برداشته نمی‌شود. تازه مسئولیت دیگری به میان می‌آید و آن این است که باید در رفع این اختلاف بکوشند و ریشه جنگ را بخشکانند و به تعبیر قرآن «اصلاح» کنند. اساسا آیه «اِنَّمَا المُؤمِنُونَ اِخْوَةٌ.» پس از بیان همین دستور الهی نازل شده است:

و هر گاه دو گروه از مؤمنان با هم به نزاع و جنگ پردازند، آنها را آشتی دهید و اگر یکی از آن دو بر دیگری تجاوز کند، با گروه متجاوز پیکار کنید تا به فرمان خدا باز گردد و هرگاه بازگشت (و زمینه صلح فراهم شد) در میان آن دو به عدالت صلح برقرار سازید و عدالت پیشه کنید؛ که خداوند، عدالت‌پیشگان را دوست دارد. (حجرات:9)

سپس آن شعار با عظمت الهی را با بیان رسا بیان می‌کند:

إنَّمَا المُؤْمِنُونَ إخْوَةٌ فَأصْلِحُوا بَـیْنَ أخَوَیْکُمْ وَا تَّـقُوا اللّه َ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ.  (حجرات: 10)

در حقیقت مؤمنان با هم برادرند. پس میان برادرانتان را سازش دهید و از خدا پروا بدارید. امید که مورد رحمت قرار گیرید.

خود آگاهی انسانی

شهید مطهری رحمه‌الله با توجه به یک مبنای فلسفی که به نظر می‌رسد بعضی از آیات و روایات هم آن مبنا را تأیید می‌کند، سخن سعدی را به نقد می‌کشد.

بنی آدم اعضای یک پیکرند

 که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

 دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی‌غمی

 نشاید که نامت نهند آدمی

خودآگاهی انسانی؛ یعنی آگاهی به خود در رابطه با همه انسان‌ها. خودآگاهی انسانی بر این اصل و فلسفه استوار است که انسان‌ها مجموعا یک واحد واقعی به شمار می‌روند و از یک وجدان مشترک انسانی بهره‌مندند. احساس انسان دوستی و انسان‌گرایی در همه افراد انسان موجود است، به قول سعدی:

بنی آدم اعضای یک پیکرند

 که در آفرینش ز یک گوهرند

اومانیسم، انسان را در ماورای طبقات، ملیت‌ها، فرهنگ‌ها، مذهب‌ها، رنگ‌ها، نژادها، خون‌ها، به صورت یک واحد می‌بیند و هرگونه تبعیض و تفاوتی را نفی می‌کند. اعلامیه‌هایی که به نام حقوق بشر در جهان منتشر شده است، بر این فلسفه تکیه دارد و مبلّغ این نوع خودآگاهی در جهان است. اگر این نوع خودآگاهی در فردی پیدا شود، دردش، درد انسان [و] آرزوهایش، آرزوهای انسان می‌شود...، ولی این خودآگاهی با اینکه بیش از همه صورت

منطقی دارد و سر و صدای فراوان راه انداخته، کمتر از همه واقعیت یافته است. چرا؟

 راز مطلب در نحوه وجود و واقعیت انسان نهفته است. انسان در نحوه وجود و واقعیتش با همه موجودات دیگر، اعم از جماد و نبات و حیوان متفاوت است. از این نظر که هر موجودی که پا به جهان می‌گذارد و آفریده می‌شود، همان است که آفریده شده است؛ یعنی ماهیت و واقعیت و چگونگی‌هایش همان است که به دست عوامل خلقت ساخته می‌شود، اما پس از آفرینش انسان، تازه مرحله اینکه چه باشد و چگونه باشد، آغاز می‌شود. انسان آن چیزی نیست که آفریده شده است، بلکه آن چیزی است که خودش بخواهد باشد. آن چیزی است که مجموع عوامل تربیتی و از آن جمله اراده و انتخاب خودش او را بسازد... .

(در مورد) هر موجودی غیر از انسان، تصور جدایی (میان خودش و ماهیتش) غیر ممکن است، مثلاً میان سنگ و سنگی، میان درخت و درختی... انسان تنها موجودی است که میان خودش و ماهیتش، جدایی و فاصله (است)؛ یعنی میان انسان و انسانیت. ای بسا انسان‌ها که به انسانیت نرسیده و در مرحله حیوانیت باقی مانده‌اند... و بسا انسان‌ها که مسخ شده و به ضد انسان تبدیل شده‌اند، مانند اکثر متمدن نماها.

... انسان یک موجود بی‌ماهیت است و خود با انتخاب راه خود، به خود ماهیت می‌بخشد. توجیه صحیح فلسفی‌اش همین است. فلاسفه اسلامی، به‌خصوص صدرالمتألهین، تکیه فراوان بر همین مطلب دارد و از همین رو می‌گوید: انسان نوع نیست، انواع است، بلکه هر فرد احیانا هر روز نوعی است غیر روز دیگر. از اینجا روشن می‌شود که انسان زیست‌شناسی، انسان

بیولوژیکی، ملاک انسانیت نیست. انسان زیست‌شناسی تنها زمینه انسان واقعی است و به تعبیر فلاسفه، حامل استعداد انسانیت است، نه خود انسانیت... .

 اکنون که این مقدمه را دانستیم، می‌توانیم مفهوم خودآگاهی انسانی را دقیق‌تر درک کنیم. گفتیم خودآگاهی انسانی بر این اصل استوار است که انسان‌ها مجموعه یک واحد واقعی به شمار می‌روند و از یک وجدان مشترک انسانی بهره‌مندند. اکنون می‌گوییم این مطلب نیازمند به توضیح است که چه انسان‌هایی مجموعا یک خود دارند و روح واحد بر آنها حکم‌فرماست.

خودآگاهی انسانی در میان چه انسان‌هایی رشد می‌یابد و در آنها هم‌دردی و هم‌پیکری ایجاد می‌کند؟ آیا تنها میان انسان‌هایی به انسانیت رسیده... یا انسان‌هایی که در حد بالقوه بودن باقی مانده‌اند یا انسان‌های مسخ شده و تغییر ماهیت داده و تبدیل به بدترین جانوران شده؟ کدام‌یک؟ آیا همه اینها با هم؟

بدیهی است آنجا که سخن از دردمندی متقابل است، سخن در این است که همه اعضای یک پیکرند و از درد یکدیگر بی‌قرارند (،ولی) همه اینها نمی‌توانند چنین باشند.

انسان بدوی وحشی که در حد طفولیت باقی ماند و فطرت انسانی‌اش هنوز خواب است و تحریک نشده است، کی چنین احساس دردمندی دارد؟ کسی که چنین روح مشترکی بر او حاکم است؟ تکلیف انسان مسخ شده که کاملاً روشن است.

پس تنها انسان‌های به انسانیت رسیده، انسان‌های ماهیت انسانی یافته، انسان‌هایی هستند که واقعا اعضای یک پیکرند، روح واحد بر آنها حکم‌فرماست و چون عضوی به درد آورد روزگار، دگر عضوها را نماند قرار. چنین انسان‌هایی که همه ارزش‌های فطری در آنها روییده است، همان

انسان‌های مؤمن هستند؛ زیرا ایمان در رأس فطریات و ارزش‌های اصیل انسانی واقع است. پس آنچه واقعا انسان‌ها را به صورت ما در می‌آورد، روح واحد در آنها می‌دمد. آنچه این چنین معجزه اخلاقی و انسانی از او سر می‌زند، هم ایمانی است، نه هم گوهری و  هم‌ریشه‌ای و هم زایشی که در سخن سعدی آمده است.

آنچه سعدی گفته، ایدئال است، نه واقعیت، بلکه ایدئال هم نیست. چه جهتی دارد که موسی هم‌پیکر فرعون و ابوذر، هم‌درد معاویه باشد؟

آنچه هم واقعیت دارد و هم ایدئال، وحدت انسان‌های بالفعل، یعنی انسان‌های به انسانیت رسیده و ارزش یافته است. این است که رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سخن خود که سعدی آن را اقتباس کرده و با تعمیم غلط، خرابش کرده است، به جای آنکه بگوید: «بنی آدم اعضای یک پیکرند»؛ فرمود: مؤمنان اعضای یک اندام هستند. هر گاه عضوی به درد آید، با تب و بی‌خوابی با او هم‌دردی می‌کنند».⁽¹⁾

گلبانگ حدیث

1. جایگاه برادری در کلام معصومین علیهم السلام

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

اِنَّمَا المُؤمِنُونَ اِخْوَةٌ بَنُو أَبِ وَ اُمِّ وَ اِذا ضَرَبَ عَلی رَجُلٍ مِنْهُمْ عِرْقٌ سَهِرَ لَهُ الاْخَرُونَ.⁽²⁾

همانا مؤمنان، برادران یکدیگرند و فرزندان یک پدر و مادرند و اگر رگی از

یکی بجنبد (و ناراحت باشد)، دیگران به خاطر او، شب را نمی‌خوابند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

اَلْمُؤمِنُ اَخُوا الْمُؤمِنِ، عَیْنُهُ وَ دَلیلُهُ لا یَخُونُهُ وَ لا یَظْلِمُهُ وَ لا یَغُشُّهُ وَ لا یَعِدُّهُ عِدَةً فَیَخْلِفَهُ.⁽¹⁾

 مؤمن، برادر مؤمن است. چشم او و راهنمای اوست، به او خیانت و ستم نمی‌کند، فریبش نمی‌دهد و وعده‌ای نمی‌دهد که به آن عمل نکند.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

مَا استَفادَ امْرَؤٌ مُسلِمٌ فائِدَةً بَعدَ فَائِدَةِ الْاِسْلامِ مثلَ أَخٍ یَسْتَفیدُهُ فِی اللّه ِ.⁽²⁾

انسان مسلمان پس از به دست آوردن سود اسلام، سودی همچون برادری که برای خدا به دست می‌آورد، کسب نکرده است.

2. مؤمن مایه آرامش است

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

لِکُلِّ شَی ءٍ شَی ءٌ یَسْتَریحُ اِلَیهِ وَ إِنَّ المُؤمِنَ یَسْتَریحُ إلی أَخیهِ المُؤمِن کَما یَسْتَریحُ الطَّیرُ إلی شِکْلِهِ.⁽³⁾

هر چیزی به چیزی آرام می‌گیرد و مؤمن به برادر مؤمن خود آرامش می‌یابد چنان‌که پرنده به هم‌جنس خود آرام می‌گیرد.

کبوتر با کبوتر، باز با باز

 کند هم‌جنس با هم‌جنس پرواز

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اِنَّ الْمُؤْمِنَ لَیَسْکُنُ اِلَی الْمَؤْمِنِ کَما یَسْکُنُ قَلْبُ الظَّمْآنِ اِلَی ألْماءِ الْبارِدِ.⁽⁴⁾

مؤمن به مؤمن آرام می‌گیرد چنان که جگر تشنه به آب سرد.

3. دامنه دوستی ها را افزایش دهید

ائمه اطهار علیهم‌السلام سفارش می‌کردند که در دنیا، دوستان خوب را برگزینید و بر تعداد آنها بیفزایید؛ چون مؤمن، اهل صفا و الفت و ارتباط و برادری است.

داشتن دوستان و برادران دینی خوب و درستکار از دیدگاه ائمه اطهار علیهم‌السلام آثار  دنیوی و اخروی دارد. مؤمن در دنیا، در کنار مؤمن احساس آرامش، امنیت و پشت‌گرمی می‌کند و در آخرت، مؤمن می‌تواند شفیع مؤمن باشد. به تعبیر دیگر، مؤمن، یار و یاور مؤمن است هم در دنیا و هم در آخرت.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

عَلَیْکَ بِإِخْوانِ الصِّدْقِ فَأَکْثِرْ مِنْ إِکْتِسابِهِمْ فَإِنَّهُمْ عُدَّةٌ عِندَ الرَّخاءِ وَ جُنَّةٌ عِنْدَ الْبَلاءِ.⁽¹⁾

برادران و یاران راستین را مراقب باش و بر شمارشان بیفزای که ذخیره دوران آسایش و سپر روزگار بلایند.

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

مَنْ لَمْ یَرْغَبْ فِی الاِسْتِکْثارِ مِنَ الاِخْوانِ اُبْتُلِیَ بِالخُسْرانِ.⁽²⁾

هر که خواهان افزودن بر شمار برادران و یاران نباشد، به زیان گرفتار آید.

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

مَنْ جَدَّد أَخاً فی الْاِسْلامِ بَنَی اللّه ُ لَهُ بُرْجاً فِی الجَنَّةِ.⁽³⁾

هر کس برادر مسلمان جدیدی برگزیند، خداوند در بهشت برای او برجی بنا نهد.

بر شمار برادران بیفزایید، زیرا در قیامت، هر مؤمنی شفاعتی می‌کند.⁽⁴⁾

4. آداب و حقوق فرهنگ برادری

الف) دوست داشتن

دوست داشتن و مهرورزی، رکن اولیه برادری است و اگر چنین نشد، برادری به  معنای واقعی تحقق نیافته است. بر همین اساس، مولای متقیان، حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلامخطاب به کمیل می‌فرماید:

ای کمیل، اگر برادرت را دوست نداشته باشی، برادر تو نیست.⁽¹⁾

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

برادرت در دوستی‌اش نسبت به تو از تو قوی‌تر نباشد.⁽²⁾

یعنی هر مؤمنی باید تلاش کند در دوستی و ابراز محبت از دیگری سبقت گیرد.

رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

أَلا وَ اِنَّ وُدَّ الْمُؤْمِنِ مِن اَعْظَمِ سَبَبِ الاِْیمانِ.⁽³⁾

بدانید که دوست داشتن مؤمن یکی از بزرگ‌ترین رشته‌های ایمان است.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این راستا فرمود:

أَحْبِبِ الاِخوانَ عَلی قَدرِ التَّقوی.⁽⁴⁾

برادران را به اندازه پرهیزکاری آنان دوست بدار.

ب) اظهار محبت نسبت به برادر دینی

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

إِذا اَحَبَّ اَحَدُکُمْ صاحِبَهُ أَوْ أَخاهُ فَلْیعْلِمُهُ.⁽⁵⁾

هر گاه یکی از شما، دوست یا برادر خود را دوست داشته باشد، آن را به او

اظهار کند.

ج) دوستی و برادری برای خدا باشد، نه برای دنیا

 حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

بِالتَّواخی فِی اللّه ِ تُثْمِرُ الاُْخُوَّةُ.⁽¹⁾

با برادری ورزیدن در راه خدا، برادری به بار می‌نشیند.

امام باقر علیه‌السلام نیز می‌فرماید:

هر کس برای جلب رضای خدا، بر پایه ایمان به او و وفاداری به برادری، برادری خدایی و دینی به دست آورد، پرتویی از نور خدا به دست آورده است.⁽²⁾

النَّظَرُ إِلیَ الأَخ تَوَدُّهُ فِی اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ عِبادَةٌ.⁽³⁾

نگاه کردن به برادر و دوستی کردن با او به خاطر خداوند بزرگ، عبادت است.

از کسی که دوستی اش برای خدا نباشد، بپرهیز؛ زیرا دوستی او پستی و هم‌نشینی با او شوم و بی‌برکت (است).⁽⁴⁾

هر دوستی که بنای غیر خدایی داشته باشد، گمراهی است و تکیه کردن بر آن نشاید.⁽⁵⁾

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

لِکُلِّ إِخاءٍ مُنْقَطَعٌ إلاّ إخاءً کانَ عَلی غَیرِ الطَّمَعِ.⁽⁶⁾

بی گمان، همه برادری‌ها از هم می‌گسلد مگر آن برادری که بر پایه طمع استوار نباشد.

##### د) پیوند با برادران

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

أَطِعْ أَخاکَ وَ إِنْ عَصاکَ وَصِلْهُ و إِنْ جَفاکَ.⁽¹⁾

از برادرت فرمان ببر، هر چند او تو را نافرمانی کند و با او پیوند برقرار کن، هر چند جفا و بی‌مهری ورزد.

چون برادرت از تو ببُرد، خود را به پیوند با او وادار... و چون بخل ورزد، از بخشش دریغ مدار... مبادا این نیکی را آنجا کنی که نباید یا درباره آن کس که نشاید.⁽²⁾

ه) پاسداشت حرمت برادری های دیرینه

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

إِنَّ اللّه َ تَعالی یُحِبُّ حِفْظَ الوُدِّ القَدیمِ.⁽³⁾

خداوند تعالی، حفظ دوستی قدیمی را دوست می‌دارد.

حضرت داوود علیه‌السلام به فرزندش سلیمان علیه‌السلام فرمود:

هیچ‌گاه برادری را که به دست آورده‌ای، جای‌گزین برادر قدیمی خود نکن، هرچند آن برادر جدید بر وفق میل و مراد تو باشد.⁽⁴⁾

و) بخشش و پوزش پذیری

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

اِنَّ اَخاکَ حَقّاً مَنْ غَفَرَ زِلَّتَکَ وَ سَدَّ خَلَّتَکَ وَ قَبِلَ عُذرَکَ وَ سَتَرَ عَوْرَتَکَ وَ نَفَی وَجَلَکَ وَ حَقَّقَ اَمَلَکَ.⁽⁵⁾

برادر حقیقی تو آن است که از لغزشت در گذرد، نیازت را برآورد، پوزش تو  را بپذیرد، عیبت را بپوشاند، ترس را از تو دور کند و آرزویت را برآورد.

ز) تحمل لغزش برادر

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در توصیف مؤمن فرمود:

لطیفٌ عَلی اَخیهِ بِزَلَّتِهِ وَ یَرْعی ما مَضی مِنْ قَدیمِ صُحْبَتِهِ.⁽¹⁾

با وجود لغزش برادر خود، با او به مهربانی رفتار می‌کند و حرمت دوستی دیرینه او را نگه می‌دارد.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این زمینه فرمود:

برادرت را با همه آنچه دارد، تحمل کن و زیاد سرزنشش مکن؛ که کینه می‌آورد و از کسی که امید رضایتش را داری، طلب خشنودی کن.⁽²⁾

همچنین فرمود:

ألاِحْتِمالُ یُجِلُّ الْقَدْرَ.⁽³⁾

بردباری و تحمل لغزش‌ها، قدر و منزلت را بالا می‌برد.

در وصف خردمند نیز فرمود:

اِنَّ العاقِلَ نِصْفُهُ اِحْتِمالٌ وَ نِصْفُهُ تَغافُلٌ.⁽⁴⁾

انسان خردمند، نیمش بردباری است و نیم دیگرش چشم‌پوشی.

ح) راهنمایی کردن

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

هر که برادر خود را گرفتار امر ناخوشایند بیند و بتواند آن را از  او برطرف سازد و چنین نکند، بی‌گمان، به او خیانت ورزیده است.⁽⁵⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این زمینه فرمود:

المُؤمِنُ مِرْآةٌ لِأَخِیهِ الْمُؤمِنِ یَنْصَحُهُ اِذا غابَ عَنْه وَ یُمیطُ عَنْهُ ما یَکْرَهُ إذا شَهِدَ.⁽⁶⁾

مؤمن، آینه برادر مؤمن خویش است. در غیابش خیرخواهی او می‌کند و در حضورش، امور ناخوشایند را از او دور می‌گرداند.

ط) احترام و بزرگداشت

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

أتاهُ اخوهُ المُسْلمُ فَأَکْرَمَهُ فَاِنَّما اَکْرَمَ اللّه َ عَزّوَجَلَّ.⁽¹⁾

کسی که برادر مسلمانش بر او وارد شود و وی گرامی‌اش بدارد، در حقیقت، خدای بزرگ را گرامی داشته است.

ی) کوشش در رفع نیاز برادر مؤمن

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

لا یُکَلِّفُ اَحَدُکُم أَخاهُ الطَّلَبَ اِذا عَرَفَ حاجَتَهُ.⁽²⁾

هر گاه یکی از شما بداند که برادرش نیازمند است، زحمت خواهش را از دوش او بردارد.

امام صادق علیه‌السلام در این زمینه فرمود:

اللّه ُ فِی عَونِ المُؤمِنِ ما کانَ المْؤمِنُ فی عَوْنِ اَخِیهِ.⁽³⁾

 خداوند، یار مؤمن است تا آن‌گاه که او یار و مددکار برادر خود باشد.

امام کاظم علیه‌السلام فرمود:

کسی که برادرش برای رفع گرفتاری یا حاجتی به او پناه ببرد و او بتواند پناهش دهد، ولی چنین نکند، بی‌گمان، پیوند ولایت خدای تبارک و تعالی را بریده است.⁽⁴⁾

ک) گشاده رویی

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

أَلْقِ أَخاکَ بِوَجْهِ مُنْبَسِطٍ.⁽⁵⁾

با برادرت گشاده‌رو برخورد کن.

ل) اسم و نشانی بپرس

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

هر گاه یکی از شما با کسی طرح برادری افکند، از او نام و نام پدر و قبیله و محل سکونتش را بپرسد؛ که این کار از حقوق لازم و مایه صفا و خلوص برادری است. در غیر این صورت، این دوستی، دوستی نابخردانه‌ای است.⁽¹⁾

نمونه های رفتاری

1. از رسول اللّه صلی الله علیه و آلهبیاموزیم

حضرت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هر گاه یکی از برادران خود را سه روز نمی‌دید، جویای حالش می‌شد. اگر در شهر نبود، برایش دعا می‌کرد و اگر بود، به دیدنش می‌رفت و اگر بیمار بود، عیادتش می‌کرد.⁽²⁾

2. محبت را به زبان آورید

 امام باقر علیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام در مسجد نشسته بودند. مردی از آنجا گذشت. یکی از حاضران عرض کرد: به خدا، من این مرد را دوست دارم. امام باقر علیه‌السلامفرمود: پس به او اظهار کن؛ زیرا اظهار محبت، دوستی را پایدارتر و انس و الفت را بیشتر می‌کند.⁽³⁾

3. می ترسم حقیقت را بگویم...

عبدالاعلی، پسر أعین، از کوفه عازم مدینه بود. دوستان و پیروان امام صادق علیه‌السلامدر کوفه، فرصت را مغتنم شمردند. مسائل زیادی را که مورد احتیاج بود، نوشتند و به عبدالاعلی دادند که پاسخ آنها را از امام بگیرد و با خود بیاورد. از

وی درخواست کردند، درباره حقوقی که یک مسلمان بر دیگر مسلمانان دارد، شفاهی از امام بپرسد و پاسخ بگیرد. عبدالاعلی وارد مدینه شد و به محضر امام رفت. پرسش‌های کتبی را تسلیم کرد و پرسش شفاهی را پرسید. برخلاف انتظار او، امام به همه پرسش‌ها پاسخ داد مگر درباره حقوق مسلمان بر مسلمان.

عبدالاعلی آن روز چیزی نگفت و بیرون رفت. امام روزهای دیگر هم یک کلمه درباره این موضوع سخن نگفت. عبدالاعلی می‌خواست از مدینه بازگردد. پس برای خداحافظی به محضر امام رفت. وی با خود اندیشید دوباره پرسش خود را طرح کند،ولی عرض کرد: یابن رسول اللّه! پرسش آن روز من بی‌پاسخ ماند. حضرت علیه‌السلامپاسخ داد: من عمدا پاسخ ندادم. عرض کرد: چرا؟ امام علیه‌السلام فرمود: زیرا می‌ترسم حقیقت را بگویم و شما عمل نکنید و از دین خارج گردید. آن‌گاه امام به سخن خود ادامه داد:

 همانا از جمله سخت‌ترین تکالیف الهی درباره بندگان سه چیز است: یکی رعایت عدل و انصاف میان خود و دیگران، آن اندازه که با برادر مسلمان خود چنان رفتار کند که دوست دارد او با خودش چنان کند. دیگر اینکه مال خود را از برادران مسلمان دریغ نکند و با آنها به مساوات رفتار کند. سوم، یاد کردن خداست در همه حال. مقصودم از یاد کردن خدا این نیست که پیوسته سبحان اللّه و الحمدللّه بگوید. مقصودم این است که شخص آن چنان باشد که تا با کار حرامی رویارو شد، یاد خدا که همواره در دلش هست، جلوی او را بگیرد.⁽¹⁾

4. دیدار مؤمن

از جمله حقوق مؤمن بر مؤمن دیگر، این است که گاه گاهی به دیدار برادر

مؤمنش برود. این کار به ظاهر ساده و کوچک به اندازه‌ای نزد خدا ارزشمند است که قابل تصور نیست. در روایتی از امام باقر علیه‌السلاممی‌خوانیم:

هنگامی که مؤمنی برای زیارت و دیدار برادر مؤمنش از خانه بیرون می‌رود، خدای عزّوجلّ، فرشته‌ای را مأمور می‌کند که پر و بالی روی زمین پهن کند و بال و پری دیگر بر آسمان تا سایه بر سر او بیفکند و تا رسیدن به خانه برادر مؤمن، چنین است. هنگامی که داخل خانه برادر مؤمنش می‌شود، خداوند جبار⁽¹⁾تبارک و تعالی صدا می‌زند: ای بنده بزرگ، سوگند به حق خودم، بر من واجب است که تو را بزرگ شمارم. از من بخواه، می‌دهمت. صدایم کن، اجابتت کنم. ساکت باشی، خودم شروع کنم (و عطا می‌کنم).

 آن‌گاه که زیارت و دیدار به پایان می‌رسد و قصد برگشت دارد، آن فرشته الهی، او را همراهی می‌کند و دوباره بال و پرش بر سر او سایه می‌افکند تا این مؤمن به خانه خود برگردد. در این هنگام، حضرت حق تبارک و تعالی ندا سر می‌دهد: ای بنده بزرگ، به حق خودم سوگند، بر من واجب است تو را گرامی دارم و بهشت خود را برتو واجب کنم و خودم شفاعتت را در میان بندگانم برعهده می‌گیرم.⁽²⁾

این روایت به هیچ توضیح و تفسیری نیاز ندارد، جز اینکه آن را دوباره بخوانیم.

5. اگرچه با یک دانه خرما باشد

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

خداوند عزّوجلّ به داوود پیامبر وحی کرد: ای داوود، هرگاه بنده‌ای از بندگانم برایم خوبی و نیکویی بفرستد، من بهشت خود را بر او مباح و حلال می‌گردانم. حضرت داوود عرض کرد: ای پروردگار من، آن خوبی چیست که سبب می‌شود بهشت تو بر بنده حلال گردد. خداوند تبارک و تعالی فرمود: آن

خوبی، شاد کردن بنده مؤمن است، اگر چه با یک دانه خرما باشد.

حضرت داوود علیه‌السلام عرض کرد:

ای پروردگار من، بر کسی که تو را شناخت، حق است که امیدش را از تو قطع نسازد.⁽¹⁾

آموزه ها

1. مبنای روابط اجتماعی چیست؟

قرآن کریم با طرح اصل «اِنَّما اَلْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ» مبنای روابط اجتماعی اسلام را تبیین کرده است. دیدگاه قرآن مجید، دیدگاهی جهانی است که هیچ مرزی نمی‌شناسد و نژاد، رنگ و قبیله را ملاک قرار نمی‌دهد، بلکه تنها ایمان ملاک است. قرآن مجید، انسان‌های مؤمن را هر جای دنیا با هر ملیتی که باشند، برادر اعلام کرده و برای هیچ کس هیچ‌گونه برتری قائل نشده است، بلکه برتری مؤمنان را در تقوا، جهاد و دانش می‌داند. البته این مبنای روابط اجتماعی، با دو بحث دیگر رابطه نزدیک دارد که مکمل بحث برادری به شمار می‌آید: وحدت و دوستی.

2. یافتن برادر دینی و ارتباط برقرار کردن با او ملاک قوّت مؤمن است

امیرمؤمنان حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

أعْجَزُ النّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنْ اِکْتِسابِ الْأِخْوانِ وَ أعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ.⁽²⁾

ناتوان‌ترین مردم کسی است که از به‌دست آوردن برادران دینی ناتوان باشد و ناتوان‌تر از او کسی است که برادران به دست آورده را از دست بدهد.

3. یکی از آموزه هایی که قرآن کریم به عنوان اساسی ترین آموزه به آن تکیه دارد، جهت کارهاست.

از نظر اسلام، آنچه به عنوان اکسیر حقیقی عمل می‌کند و به کارها و نیت‌های  آدمی ارزش می‌دهد، خدایی بودن و اخلاص است.

این اصل اساسی در مورد برادری هم خود را نشان می‌دهد. اسلام، برادری و رابطه‌ای را می‌پسندد که برای خدا باشد. بنابراین، رابطه‌ای که برای دنیا و منافع دنیوی باشد، از نظر اسلام، مطرود، شوم و پست است. چنین ارتباطی، سود حقیقی ندارد، بلکه حرمان و محرومیت به دنبال دارد.

4. چگونه بدانیم دیگران ما را دوست دارند؟

یکی از نکته‌هایی که در روایات به آن اشاره شده، این است که چگونه از محبت حقیقی دیگران آگاه شویم. این پرسش ممکن است در سطح خانواده، بین زن و شوهر و در سطح جامعه، میان همکاران و مؤمنان مطرح باشد. پاسخ این پرسش را از زبان امام صادق علیه‌السلاممی‌شنویم.

فردی از امام صادق علیه‌السلامپرسید: کسی می‌گوید من تو را دوست دارم. چگونه بدانم که (واقعا) دوستم دارد؟ حضرت فرمود:

دل خود را بیازمای. اگر تو او را دوست داشتی او نیز تو را دوست دارد.⁽¹⁾

حضرت در کلامی دیگر فرمود:

به دلت بنگر. اگر دوستت را ناخوش داشت، بدان که یکی از شما دو نفر کاری کرده است.⁽²⁾

بنابراین، پس از برقراری محبت و برادری، باید در حفظ آن کوشید و از آزردن برادر دینی خود و گمان بد به او بردن پرهیز کرد. امام هادی علیه‌السلام

فرمود:

از کسی که آزرده‌اش کرده‌ای، صفا و یک‌رنگی مجوی و از کسی که تیر  بدگمانی‌ات را به او نشانه رفته‌ای، خیرخواهی و صداقت مطلب؛ زیرا دل دیگران به تو همچون دل توست با دیگران.⁽¹⁾

5. اقسام برادران

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

برادران سه دسته‌اند: یکی چون خوراک است که همیشه بدان نیاز است و آن خردمند است. دومی چون درد است و آن نابخرد است. سومی، چون دارو است و آن صاحبدل است.⁽²⁾

6. کم یاب ترین

رابطه جامعه اسلامی بر اساس اخوت است، ولی سطح روابط اجتماعی، متفاوت است. بنابراین، ممکن است برای بعضی از سطوح روابط، شرایط خاص هم مطرح باشد. بر همین اساس، در روایات به یک نکته ظریف اشاره شده است. یافتن برادر مورد اعتماد، کار مشکلی است.

در روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله می‌خوانیم:

کم‌یاب‌ترین چیز در آخرالزمان، برادر مورد اعتماد یا درهم حلال است.⁽³⁾

اگر انسان چنین برادر دینی را پیدا کرد، سزاوار است او را گرامی دارد و در حفظ این برادری بکوشد. امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

اگر به برادرت اعتماد داشتی، مال و جسم خود را نثار او کن. با دوستانش، دوست و با دشمنانش، دشمن باش. رازدار و عیب پوش او باش و خوبی‌هایش را فاش ساز. بدان این گروه از برادران، از کبریت احمر کمیاب‌ترند.⁽⁴⁾

7. بی دوست می مانی

در عالم ماده، هیچ چیزی کاستی نمی‌توان یافت. خاصیت دنیا آن است که موجودات از حالت قوّه به فعلیت برسند. بر این اساس، حتی مؤمن هم نمی‌تواند بدون کاستی باشد و این نکته باید در برادری و دوستی کردن به عنوان اصل مهم در ذهن آدمی نقش بندد. از این اصل، دو آموزه مهم به دست می‌آید:

الف) امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

مَنْ لَمْ یُؤاخِ إلاّ مَنْ لا عَیْبَ فِیهِ قَلَّ صَدِیقُهُ.⁽¹⁾

اگر کسی دنبال برادر بی‌عیب بگردد و مبنایش این باشد که برادری برقرار نسازد مگر با افرادی که بی‌عیب هستند، دوستان چنین کسی کم خواهند بود.

پس کسی که دنبال دوست و برادر بی‌عیب باشد، بی‌دوست و برادر می‌ماند.

ب) برای حفظ برادری، باید از خطاهای احتمالی برادر خود درگذریم و به محض دیدن یک خطا و اشتباه، رشته برادری را پاره نکنیم. امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید: هرکس برای هر خطایی از برادران کناره‌گیری کند، دوستانش کاهش می‌یابند.⁽²⁾

بنابراین، تحمل لغزش‌های دیگران، به ویژه برادران دینی، اصل مهمی در زندگی اجتماعی است. انسان اگر می‌خواهد در دنیا تنها نماند، بلکه دوست دارد به سروری و آقایی برسد، باید اهل تحمل باشد. تحمل لغزش‌های اطرافیان از عوامل موفقیت در زندگی اجتماعی است.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این باره فرمود:

کسی که لغزش‌های دوست را تحمل نکند، تنها می‌میرد.⁽¹⁾

همچنین فرمود:

کسی که برادران خود را تحمل نکند، به سروری نمی‌رسد.⁽²⁾

8 . بهترین برادر

حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

بهترین برادر تو آن است که تو را راهنمایی کند و تو را به پرهیزکاری برساند و از پیروی خواهش‌های نفسانی باز دارد.⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در این‌باره فرمود:

بهترین برادر آن است که در کارهای آخرت یاری رساند.⁽⁴⁾

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

بهترین برادر تو آن است که در راه حق، بر تو زیاد خشم گیرد.⁽⁵⁾

در جهت مقابل، بدترین برادران چه کسانی خواهند بود؟

حضرت علی علیه‌السلام فرموده است:

آنکه معصیت خدا را در نظرت زیبا جلوه دهد.⁽⁶⁾

9. آزمودن برادر

اگر انسان می‌خواهد روابط نزدیک با شخصی داشته باشد، سفارش شده است اول او را بیازماید.

 در این مقام دو پرسش مطرح است:

الف) چگونه و به چه چیزی آزمایش کنیم؟

ب) اگر چنین کاری نکنیم؛ یعنی بدون آزمودن، ارتباط و دوستی نزدیک برقرار کنیم، چه آثاری دارد؟

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اگر سه خصلت در برادر خود دیدی، به او امید ببند: حیا، امانت‌داری و راستی. اگر این سه را ندیدی، به او امید مبند.⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام نیز فرمود:

برادران خود را به دو خصلت بیازمایید. اگر آن دو خصلت را داشتند، با آنها دوستی کن وگرنه از ایشان دوری کن، دوری کن، دوری کن. (حضرت، این جمله را سه بار تکرار کرد و آن دو خصلت عبارتند از): پایبندی به خواندن نماز در وقت خود و نیکی کردن به برادران در روزگار سختی و آسایش.⁽²⁾

در پاسخ پرسش دوم که به تعبیر دیگر می‌تواند بیانگر فلسفه و حکمت آزمودن برادر دینی و دوست باشد، امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرموده است:

هر کس پس از آزمایش درست، برادری را انتخاب کند، رفاقتش بپاید و دوستی‌اش استوار گردد. هر کس بدون آزمایش، برادری انتخاب کند، به ناچار، به هم‌نشینی با بدان دچار خواهد شد.⁽³⁾

10. یک استثنا

می‌دانیم تقاضا کردن از مردم، حتی در زمان سختی و گرفتاری چیز خوبی نیست  و در بسیاری از روایات از آن نهی شده است و این نهی دلالت بر کراهت دارد؛ یعنی چنین درخواستی نامطلوب است. ائمه اطهار علیهم‌السلام این مسئله را در مورد برادر دینی خوب، استثنا کرده و گفته‌اند تقاضا کردن از انسان مؤمن، کریم و بزرگوار، آن زشتی و بدی را ندارد.

در روایتی از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم:

هر گاه یکی از شما تنگدست و گرفتار شد، به برادر خود بگوید و خویشتن را آزار ندهد.⁽¹⁾

چه خوب است در روابط دینی که بر اساس اخوت است، این سخن مولای متقیان حضرت علی علیه‌السلامآویزه گوش هر انسان مؤمنی باشد:

هرگاه یکی از شما بداند که برادرش نیازمند است، زحمت خواهش را از دوش او بردارد.⁽²⁾

حسن ختام این نوشته را سخنی از امام حسن مجتبی علیه‌السلام قرار می‌دهیم که یکی از جالب‌ترین و کامل‌ترین سخنان در بحث برادری است. آن حضرت فرمود:

ای مردم، من یکی از برادران خود را به شما معرفی می‌کنم که به نظر من از بزرگ‌ترین انسان‌ها بود. مهم‌ترین چیزی که او را در نظرم بزرگ کرده بود، خُردی و بی‌ارزشی دنیا در نگاه او بود و از حاکمیت شکم خود آزاد بود. بنابراین، آنچه را نداشت، نمی‌خواست و هرگاه به آن دست می‌یافت، زیاده روی نمی‌کرد. محکوم شهوت خود نبود و خرد و اندیشه‌ای سست نداشت. از حاکمیت نادانی به دور بود. از این رو، دستش را به سوی چیزی دراز نمی‌کرد، مگر با اطمینان به اینکه فایده‌ای در بر دارد. نه خواهش و آرزویی داشت، نه به خشم می‌آمد و نه دل‌تنگ و آزرده می‌شد. بیشتر عمرش را  خاموش بود، ولی چون لب به سخن می‌گشود، بر گویندگان چیره می‌شد.

در هیچ مجادله و دعوایی، خود را وارد نمی‌کرد و تا در حضور یک قاضی نبود، برهان و دلیل نمی‌آورد. از برادران خود غافل نبود و چیزی را به خود اختصاص نمی‌داد و آنها را از آن محروم نمی‌کرد. ناتوان بود و دیگران نیز او را ناتوان می‌یافتند، ولی به گاه کار و کوشش، شیر ژیان بود. هیچ کس را برای کاری که می‌توان بر آن عذری آورد، سرزنش نمی‌کرد، تا عذرخواهی

می‌دید، به آنچه می‌گفت و نمی‌گفت، عمل می‌کرد. هرگاه دو کار برایش پیش می‌آمد و نمی‌دانست کدام یک بهتر است، می‌نگریست که کدام یک به خواهش نفسانی نزدیک‌تر است، پس خلاف آن عمل می‌کرد. از دردی شکایت نمی‌کرد، مگر نزد کسی که امید داشت او را بهبود بخشد و جز با کسی که امید خیرخواهی از او داشت، مشورت نمی‌کرد. دل‌تنگ و آزرده نمی‌شد، به خشم نمی‌آمد، لب به گله و شکایت نمی‌گشود و به هوس چیزی نمی‌افتاد. انتقام نمی‌کشید و از دشمن غافل نبود.

بر شما باد به چنین خوی‌های پسندیده‌ای، اگر توان آنها را دارید. و اگر تاب همه آنها را ندارید، فرا چنگ آوردن اندک بهتر است از فروگذاشتن بسیار.⁽¹⁾

منابع دیگر

بردباری

اشاره

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

المُؤمِنُ حلیمٌ.⁽¹⁾

مؤمن بردبار است.

ایمان، گران‌قدرترین هدیه الهی به انسان خاکی است که در سایه این هدیه الهی، میوه‌های فراوانی در سرزمین دل آدمی می‌روید. یکی از شیرین‌ترین آن میوه‌ها، میوه بردباری است. بردباری از درجات بالای ایمان سرچشمه می‌گیرد، ولی هنگامی که در دل آدمی بشکفد، برکات فراوانی برای انسان به ارمغان می‌آورد. به همین دلیل می‌بینیم که بر زبان مبارک امام صادق علیه‌السلام این جمله زیبا جاری می‌شود: «مؤمن، بردبار است».

بردباری در سرزمین ایمان به بار می‌نشیند. خوشا به حال اهل ایمان و خوشا به حال بردباران: «طوبی لهم.» طوبی یا همان بهشت برین از آن مؤمنان و از آن  بردباران است.

بردباری، صفت خداوند

حلیم (بردبار) از صفات مهم الهی است که خداوند، خود را به این صفت ستوده است:

وَ اللّه ُ غَفُورٌ حَلیمٌ. (بقره: 225)

خدا، آمرزنده و بردبار است.

وَ اللّه ُ غَنیٌّ حَلیمٌ.(بقره: 263)

خدا، بی‌نیاز و بردبار است.

وَ اللّه ُ عَلیمٌ حَلیمٌ.(نساء: 12)

خدا، دانا و بردبار است.

وَ اللّه ُ شَکُورٌ حَلیمٌ.(تغابن: 17)

خدا، سپاس‌پذیر بردبار است.

این صفت، همراه چهار صفت مهم الهی؛ یعنی غنی و علیم و غفور و شکور به کار رفته است. به نظر می‌رسد بردباری با همه این چهار صفت تناسب دارد؛ زیرا مفسران، بردبار را چنین معنا کرده‌اند: بردبار آن کس است که به دیگران مهلت می‌دهد و در عقوبت عجله نمی‌کند. خداوند از سر غفران و بخشش، اهل بردبای است. خداوند همراه غنای ذاتی خود، بردبار است و او با همه دانش خود، اهل حلْم است. او چون سپاس‌پذیر است، نسبت به بندگان خویش بردبار است.

به عبارت دیگر، همراهی این چهار صفت با صفت «حلم» (بردبار بودن)، نسبت و اشاره دارد به اینکه ریشه بردبار به غفران، غنا، علم و شکور بودن برمی‌گردد. او چون علیم است و به تمام جنبه‌های کارها آگاهی دارد، عجله نمی‌ورزد و کار بدون حکمت انجام نمی‌دهد. چون غنی مطلق است، به عجله در عقوبت نیازی ندارد. او چون اهل غفران است، در عقوبت شتاب نمی‌ورزد و چون سپاس‌پذیر است، چرا عجله در عقوبت بندگان داشته باشد؟ او با بردباری خویش، بندگان را به ساحت شکر می‌کشاند.  اگر مؤمن می‌خواهد به مرحله حلم برسد، باید به این ریشه‌ها توجه کند.

هر گاه انسان به علم خود بیفزاید، به حلم نزدیک‌تر شده است. البته علم به معنای اخص، یعنی یقین داشتنی که در آن احتمال خلاف راه ندارد. مؤمن به حکمت و رحمت حضرت حق یقین دارد. پس می‌تواند در سرزمین بردباری قدم نهد. همچنین اگر انسان می‌خواهد به زیور بردباری آراسته شود، باید اهل

عفو و گذشت باشد. انسان اهل عفو و گذشت در برخورد با سختی‌هایی که از ناحیه دیگران برایش رخ می‌دهد، عجله نمی‌کند و کار سفیهانه از او سر نمی‌زند و انتقام نمی‌گیرد. چنین انسانی شایستگی بردباری دارد. اگر انسان سپاس‌پذیر گردد (شکور)، می‌تواند خود را در وادی بردباری ببیند. برخورد نابرادرانه در فقر و نیاز آدمی ریشه دارد. بنابراین، اگر انسان به غنا برسد، می‌تواند اهل بردباری شود. حضرت حق چون غنی مطلق است و فقر در آن ساحت راه ندارد، حلیم مطلق است.

حال اگر آدمی به غنای الهی برسد، او هم به راحتی می‌تواند بردبار شود. غنی شدن انسان به این است که به غنی مطلق وصل گردد. در زندگی این دنیا، بی‌نیازی در کنار پول و ثروت و قدرت به دست نمی‌آید، بلکه بی‌نیازی انسان در کنار زهد قابل دسترسی است. انسان اگر دل به دنیا نبست و حالت تکاثر به خود نگرفت، زاهد می‌شود و زهد؛ یعنی بی‌نیازی و بی‌نیازی، حلم‌آور است.

صفت بردباری در مورد دو پیامبر بزرگ الهی؛ یعنی حضرت ابراهیم علیه‌السلام و حضرت شعیب علیه‌السلام در قرآن کریم به کار رفته است. خداوند کریم در قرآن مجید نسبت به حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرماید:

إنَّ إبْرَاهِیمَ لأوَّاهٌ حَلِیمٌ. (توبه: 114)

راستی، ابراهیم، دل سوزی بردبار بود.

حضرت ابراهیم در مورد پدر خویش دو کار انجام داد:

 2. برایش آمرزش طلبید.

تحمل جفای پدر در بردباری حضرت ابراهیم علیه‌السلام ریشه داشت. طلب مغفرتش نیز از اوّاه بودن او برمی‌خاست. اوّاه؛ یعنی کسی که بسیار اهل گریه و

آه و ناله و توبه است.

خداوند می‌فرماید:

إنَّکَ لَأَنْتَ الحَلیمٌ الرَّشیدُ. (هود: 87)

کتاب شریف مجمع البحرین، همین آیه را ذیل ماده «حلم» ذکر می‌کند و می‌نویسد:

الْحَلِیم، الَّذِی لَمْ یُعاجِلْ بِالْعُقُوبَةِ.

بردبار کسی است که در عقوبت عجله نمی‌کند.

و سپس می‌نویسد:

این جمله (إنَّکَ لَأَنْتَ الحَلِیمُ الرَّشیدُ) سخن قوم حضرت شعیب است که از سر استهزا به پیامبر خویش می‌گفتند. این جمله کنایه از سفاهت و جهالت است.⁽¹⁾

در کلام عرب، هرگاه بخواهند به کسی زخم زبان بزنند، به او حلیم خطاب می‌کنند. مقابل حلم، سفاهت و جهالت و سبک سری است. انسان بردبار، کسی است که در شرایط سخت، کار سفیهانه و جهالت گونه از او سر نمی‌زند.

مقایسه «حلم» و «صبر»

یکی از معانی که به نظر می رسد به کلمه بردباری نزدیک باشد، کلمه صبر و صابر است. کلمه صبر با مشتقاتش، 103 بار در 45 سوره قرآن کریم، آمده است. جالب این است که در قرآن کریم، کلمه صبر و صابر به عنوان صفت الهی به کار نرفته است. حضرت حق در موارد گوناگونی از صبر و صابران در قرآن کریم سخن به میان آورده و آن را ستوده  است، ولی در هیچ کدام، خود را به عنوان صابر یا صبور و یا صبّار نستوده است.

صبر یعنی چه؟ «صبر» را مقابل «جزع» معنا کرده‌اند.⁽¹⁾جزع به معنای بی‌تابی است. کتاب لسان العرب، صبور را از اسمای الهی می‌داند و چنین معنا می‌کند:

صبور کسی است که در انتقام گرفتن از نافرمانان عجله نمی‌ورزد. کلمه صبور از صیغه‌های مبالغه (یعنی بسیار صبرکننده) به شمار می‌رود. و معنای آن به معنای حلیم نزدیک است. فرق بین صبور و حلیم آن است که انسان گناهکار در سایه صفت صبر الهی ایمن از مجازات نیست، ولی در سایه صفت حلم در امان و سلامتی است.⁽²⁾

کتاب لسان العرب ذیل ماده «صبر» از _جوهری _نقل می‌کند:

الصبر حبس النفس عند الجزع. نگه داشتن نفس هنگام جزع (بی‌تابی) را صبر گویند. بنابراین، در معنای صبر، نوعی حبس و نگه‌داشتن نفس وجود دارد. روزه را هم «صبر» نامیده‌اند؛ زیرا در آن، نفس از خوردن و آشامیدن و نکاح حبس می‌شود.

کتاب مجمع البحرین، صبر را «حبس النفس عن اظهار الجزع» معنا می‌کند.⁽³⁾

«صبر» یکی از صفات مهم شیعیان برشمرده شده است. در روایتی از امام صادق علیه‌السلامآمده است:

ما اهل صبر هستیم، ولی شیعیان ما از ما صابرترند؛ زیراما بر آنچه می‌دانیم، صبر می‌کنیم، ولی شیعیان ما بر آنچه نمی‌دانند، صبر می‌کنند.⁽⁴⁾

 در کتاب مفردات الفاظ القرآن، صبر به معنای حبس کردن نفس از آنچه مقتضای عقل و شرع باشد، آمده است.

کلمه صبّار به عنوان یکی از اسمای حضرت حق در ضمن دعا آمده است:⁽¹⁾

اَللّهمَّ اِنّی اَسْأَلُکَ بِاسْمِکَ یَا سَتّارُ یا غَفَّارُ یا قَهّارُ یا جَبّار یا صَبّارُ یا بارُّ یا مُخْتارُ یا فَتّاحُ.

در دعای جوشن کبیر هم صبّار ذکر شده است. در کتاب المقام الاسنی⁽²⁾چنین آمده است:

«اللّهمَّ اِنّی اَسْأَلکَ بِاسْمِکَ یا صَبّارُ یا صابِرُ یا صَبُورُ... .»

ابتدا اسمای الهی را بر شمرده و هر کدام را معنا کرده است. سپس بر اساس حروف الفبا، دعاهایی را ذکر می‌کند که در آنها، اسم‌های الهی با توجه به همان حرف بیان شده است.⁽³⁾

این کتاب هم صبور را نزدیک حلیم می‌داند و فرق این دو را در این می‌بیند که عاصیان و نافرمانان در سایه صفت صبور از عقوبت ایمن نیستند، ولی در سایه صفت «حلم» از عقوبت الهی در امان و سلامت هستند.⁽⁴⁾

بردباری در انسان

در روایات و سنت اهل بیت علیهم‌السلام، ابعاد گوناگون این صفت که در حقیقت نوعی  رفتار اجتماعی انسان خودساخته است، بررسی شده است تا شیعیان بتوانند خود را به این صفت مهم بیارایند. بردباری، صفت حضرت حق است و در مرحله بعد در رفتار ائمه اطهار علیهم‌السلام تجلی یافته است.

بردباری در روایات

کَظْمِ الغَیْظِ وَ مِلْکُ النَّفْس.⁽¹⁾

(بردباری) فروخوردن خشم و خویشتنداری است.

لَیْسَ الْحَلیمُ مَنْ عَجَزَ فَهَجَمَ وَ إذا قَدَرَ اِنْتَقَمَ. إنَّمَا الْحَلیمُ مَنْ إذا قَدَرَ عَفا، وَکانَ الْحِلْمُ غالِبا علی کُلِّ أَمْرِهِ.⁽²⁾

کسی که چون ناتوان شود، هجوم برد و چون قدرت یابد، انتقام کشد، بردبار نیست. بردبار کسی است که قدرت داشته باشد، ولی گذشت کند و بردباری بر تمام امور او چیره باشد.

حضرت علی علیه‌السلام در جای دیگر می‌فرماید:

لا حِلْمَ کَالصَّبْرِ وَ الصَّمْتِ.⁽³⁾

هیچ بردباری‌ای چون صبر (و شکیبایی) و خاموشی نیست.

از امام صادق علیه‌السلام روایت است:

المُؤمِنُ حَلیمٌ لا یَجْهَلُ وَ اِنْ جُهِلَ عَلَیْهِ یَحْلُمْ و لا یَظْلِمُ و إنْ ظُلِمَ غَفَرَ وَ لا یَبْخَلُ وَ إنْ بُخِلَ عَلَیْهِ صَبَرَ.⁽⁴⁾

 مؤمن بردبار است، نادانی نمی‌کند، اگر با او نادانی کنند، بردباری کند. ستم نمی‌کند و اگر بر او ستم کنند، می‌بخشد. بخل نمی‌ورزد و اگر مورد بخل قرار گیرد، صبر می‌کند.

از مجموعه این روایات، به معیارهای شخص بردبار می‌رسیم:

الف) اولین ویژگی بردبار، مؤمن بودن اوست. بردباری واقعی در سایه

ایمان تحقق می‌یابد.

ب) بردبار، اهل هجوم سفیهانه نیست.

ج) اهل انتقام نیست.

د) در حلم، صبر و مقاومت و خودنگه‌داری نهفته است.

ه) در حلم، سکوت معنادار وجود دارد.

ز) بردبار، اهل رفتار جاهلانه نیست.

ح) انسان بردبار، اهل ستم نیست.

ط) بردبار، اهل بخل و امساک نیست.

ی) بردبار، اهل بخشش و گذشت است.

از مجموعه این ویژگی‌ها در می‌یابیم که صفت بردباری در زندگی اجتماعی معنا پیدا می‌کند. افزون بر آن، انسان بردبار همیشه در صف حق قرار دارد و با او برخورد ناحق می‌شود. با این حال، این رفتار سبب نمی‌شود او از مسیر و روش درست خارج شود، بلکه همیشه با بزرگواری و تحمل، رفتارهای عاقلانه و خداپسندانه از او سر می‌زند.

بردبار در جامعه زندگی می‌کند و ممکن است با او برخورد سفیهانه کنند. با  این حال، وی در مقابل رفتارهای سفیهانه، آرامش خود را از دست نمی‌دهد. در مقابل ستم دیگران، اهل بخشش است و در مقابل بخل دیگران، اهل صبر و مقاومت و مبارزه. بر همین اساس، امام صادق علیه‌السلام در روایتی، مواردی را که شخص بردبار در جامعه با آن روبرو می‌شود، ولی از راه به در نمی‌شود و از سیاست علوی و الهی خود دست بر نمی‌دارد، با بیان روشن مشخص می‌کند.

اگر انسانی عزیز و ارجمند باشد، درستکار و دعوت کننده به حق باشد، اهل گناه نباشد و در عین حال، افرادی با او بد برخورد کنند و او مثل کوه، آرام

و محکم به کار خود بپردازد، بردباری به تمام معنا تحقق یافته است. این درجه والای ایمان نصیب هر کس نمی‌شود و اگر کسی این ویژگی‌ها را در خود یافت، باید خداوند سبحان و رحمان را به خاطر این نعمت شاکر باشد. امام صادق علیه‌السلام فرمود:

بردباری، چراغ خداست... . بردباری پنج صورت دارد: کسی که عزیز و ارجمند باشد، خوار و تحقیر شود. یا درستکار باشد و به او تهمت زده شود. یا به حق دعوت کند، ولی به سبب آن خوار و خفیف گردد. یا بدون آنکه گناهی کرده باشد، آزار بیند. یا خواهان حق شود، ولی مردم با او مخالفت ورزند.

هر گاه حق هر یک از این پنج مورد را ادا کردی، بردبار هستی.⁽¹⁾

بردباری، آموختنی است

ممکن است شخصی ذاتا تا حدودی بردبار باشد؛ یعنی از نظر روحی و خانوادگی یا ژنتیکی، انسانی سلیم‌النفس باشد. با این حال، چون انسان موجودی اجتماعی  است که در زندگی اجتماعی با انواع دشواری‌ها روبه‌رو می‌شود، باید بردباری را در عمل بیاموزد و در صحنه زندگی اجرا کند.

انسان، موجودی مختار و آزاد است و بر اساس این اختیار می‌تواند گزینه‌های مختلفی را در روابط اجتماعی برگزیند. رفتار و سیره عملی معصومین علیهم‌السلام، الگوی مناسبی برای انتخاب گزینه‌های مختلف در برابر حوادث است و گفتار و رفتار آن بزرگواران به عنوان انسان‌های کامل، بهترین راه و روش رسیدن به کمال انسانی به شمار می‌رود. از روایت‌ها درمی‌یابیم که بردباری، آموختنی است و انسانی که خود را به صفت ایمان زینت می‌بخشد،

برای حفظ شخصیت ایمانی خود باید اهل بردباری شود. حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام در این باره می‌فرماید:

تُعَلِّمُوا الْحِلْمَ فَإنَّ الْحِلْمَ خَلیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیرُهُ.⁽¹⁾

بردباری فراگیرید؛ که بردباری، دوست و دستیار مؤمن است.

در جای دیگر می‌فرماید:

اگر بردبار نیستی، خویشتن را بردبار جلوه ده؛ زیرا کمتر کسی است که خود را شبیه گروهی کند و به زودی یکی از آنان نشود.⁽²⁾

تنها راه رسیدن به بردباری، تمرین نفسانی است. بر همین اساس است که امام صادق علیه‌السلامبه شیعیان خود می‌فرماید:

اِنْ لَمْ تَکُنْ حَلیما فَتَحَلَّم.⁽³⁾

اگر بردبار نیستی، خود را به بردباری وادار.

تَحَلُّمْ؛ یعنی خود را به بردباری زدن، نوعی بردباری است.

 حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

خَیْرُ الْحِلْمِ التَّحَلُّمُ.⁽⁴⁾

بهترین بردباری، واداشتن خود به بردباری است.

مَنْ تَحَلَّمَ حَلُمَ.⁽⁵⁾

هر کس که تمرین بردباری کند، بردبار شود.

بردبار شدن، به جز تمرین بردباری، به دانش، بلند همتی و خردمندی نیز نیاز دارد. انسان‌هایی که مدارجی از دانش را می‌پیمایند و دارای همت‌های عالی هستند، به چنان شخصیتی دست می‌یابند که از هر نوع کار و عمل سبک

و سخیف خودداری می‌کنند. بردباری؛ یعنی اینکه انسان در مقابل انواع بردباری‌ها، واکنش سفیهانه نشان ندهد. امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرموده است:

بِوُفُورِ الْعَقْلِ یَتَوَفَّرُ الْحِلْمُ.⁽¹⁾

با زیاد شدن عقل، بردباری زیاد می‌شود.

عَلَیْکَ بِالْحِلْمِ؛ فَاِنَّهُ ثَمَرَةُ الْعِلْمِ.⁽²⁾

بر تو باد به بردباری که آن ثمره دانش است.

بردباری و وقار دو همزادند که مولود و ثمره بلند همتی هستند.⁽³⁾

گلبانگ حدیث

1. جایگاه بردباری

 از زبان حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایات فراوانی در مورد جایگاه بردباری نقل شده است که به برخی اشاره می‌شود:

الْحِلْمُ رأسُ الرِّئاسَةِ.⁽⁴⁾

بردباری، رأس ریاست و سروری است.

الْحِلْمُ تَمامُ الْعَقْلِ.⁽⁵⁾

بردباری، کمال خرد است.

الْحِلْمُ نِظامُ أَمْرِ الْمُؤمِنِ.⁽⁶⁾

بردباری، مایه سامان یافتن کار مؤمن است.

إنَّکَ مُقَوَّمٌ بِأَدَبِکَ فَزَیِّنْهُ بِالْحِلْمِ.⁽⁷⁾

شخصیت تو به ادب توست. پس آن را به بردباری بیارای.

هر که با زشتیِ سبک‌سری، تو را خشمگین کرد، تو با زیباییِ بردباری، او را به خشم آور.⁽¹⁾

2. دستاوردهای بردباری

سیادت و آقایی، صلح و آشتی، صفا و صمیمیت، پیروزی و کام‌یابی، زیاد شدن دوستان، عزیز شدن، آرامش و امیدواری، رغبت به خوبی‌ها، در امان ماندن از دشمنی و خشم ناجوانمردان و از همه مهم‌تر، نزدیک شدن به خدا و پیامبر، از دستاوردهای مهم بردباری است. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

کادَ الْحَلِیمُ أنْ یَکُونَ نَبِیّا.⁽²⁾

 آدم بردبار به پیامبری نزدیک است.

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

مَنْ حَلُمَ سادَ.⁽³⁾

هر کس بردبار باشد، آقایی کند.

علی علیه‌السلام فرمود:

السِّلْمُ ثَمَرةُ الْحِلْمِ.⁽⁴⁾

آشتی، میوه بردباری است.

مولای متقیان علیه‌السلام فرمود:

مَنْ حَلُمَ عَنْ عَدُوِّهِ ظَفِرَ بِهِ.⁽⁵⁾

آن کس که در برابر دشمنش بردباری نشان دهد، بر او پیروز می‌شود.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

إنّ اَوَّلَ عِوَضِ الْحَلیم مِنْ خَصْلَتِهِ أنَّ النّاسَ أعْوانُهُ عَلَی الْجاهِل.⁽¹⁾

نخستین عوضی که بردبار از این خصلت خود می‌گیرد، این است که مردم در برابر نادان به یاری او بر می‌خیزند.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

بعضی از دستاوردهای بردباری عبارتند از: آراسته شدن به خوبی‌ها، هم‌نشینی با نیکان، ارجمند شدن، عزیز شدن، رغبت به نیکی، نزدیک شدن بردبار به درجات عالی، گذشت، آرامش و تأنّی، احسان و خاموشی. اینها ثمره حلم و بردباری خردمند است.⁽²⁾

#### 3. پیوند بردباری و دانش

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

وَ الَّذی نَفْسِی بِیَدِه، ما جُمِعَ شَیْ ءٌ إلی شی ءٍ أفْضَلَ مِنْ حِلْمٍ إلی عِلْمٍ.⁽³⁾

سوگند به آنکه جانم در دست اوست، چیزی با چیزی جمع نشد که بهتر از بردباری و دانش باشد.

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

لَنْ یُثمِرَ الْعِلْمُ حتّی یُقارِنَهُ الْحِلْمُ .⁽⁴⁾

دانش تا با بردباری همراه نشود، هرگز به بار نمی‌نشیند.

دانش، ریشه بردباری است و بردباری، زیور دانش.⁽⁵⁾

4. بردباری هنگام خشم

بردباری، برخورد عاقلانه آدمی در روابط اجتماعی است که از مصداق‌های مهم آن، هنگام غضب و خشم است. انسان بردبار با حلم خود، آتش خشم را خاموش می‌کند؛ زیرا بردباری همانند آب سردی است که بر روی آتش خشم

فرود می‌آید. امام علی علیه‌السلامفرمود:

الحِلْمُ یُطْفِیُ ء نارَ الْغَضَبِ وَ الْحِدَّةُ تُؤَجِّجُ إحْراقَهُ.⁽¹⁾

بردباری، آتش خشم را خاموش می‌کند و تندی، آتش آن را برمی‌افروزد.

هر آن کس اهل خشم و غضب نباشد، بردبارترین انسان‌ها است.⁽²⁾

5. ریاست و امامت در کنار بردباری

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

لا تَصْلُحُ الإمامَةُ اِلاّ لِرَجُلٍ فِیه ثَلاثُ خِصالٍ؛ وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عن مَعَاصِی اللّه ِ وَ حِلْمٌ  یَمْلِکُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الْوِلایَةِ عَلی مَنْ یَلیِ حَتّی یَکُونَ لَهُمْ کَالوالِدِ الرَّحیمِ.⁽³⁾

امامت و ریاست برای شخص درست نمی‌شود مگر در فردی که سه خصلت داشته باشد: تقوایی که او را از گناه و نافرمانی خدا باز دارد؛ بردباری که به واسطه آن بر غضب خود حاکم شود؛ سرپرستی خود نسبت به زیردستان تا جایی که برای آنان همانند پدری مهربان باشد.

6. زیباترین پدیده ها

حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

لا شَیْ ءَ أَحْسَنُ مِنْ عَقْلٍ مَعَ عِلْمٍ وَ عِلْمٍ مَعَ حِلْمٍ وَ حِلْمٍ مَعَ قُدْرَةٍ.⁽⁴⁾

چیزی زیباتر از عقل همراه دانش و دانش همراه بردباری و بردباری با قدرت نیست.

بنابراین، زیباترین پدیده‌ها سه چیز است:

سکوت و تغافل نیز از مصداق‌های بردباری هستند. حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلامفرمود:

لا حِلْمَ کَالصَّمْتِ.⁽¹⁾

هیچ بردباری مثل سکوت نیست.

لا حِلْمَ کَالتَّغافُل.⁽²⁾

 هیچ بردباری مثل تغافل (خود را به ندانستن زدن) نیست.

نمونه های رفتاری

امام صادق علیه السلامو بردباری

امام صادق علیه‌السلام در یکی از سفرهایش از شهر _حیره _رهسپار _سالحین _شد که در چهار فرسخی غربی _بغداد _قرار داشت. دو نفر از اصحابش به نام‌های _مرازم _و _مصادف _همراهش بودند. آنان در آغاز شب به کنار دروازه شهر سالحین رسیدند، ولی دروازه بان شهر مانع ورود آنها به شهر شد. امام صادق علیه‌السلامخیلی اصرار کرد که اجازه ورود بدهد، ولی او اجازه نداد.

در این هنگام، مصادف عصبانی شد و به امام عرض کرد: این شخص (اشاره به نگهبان) سگی است که تو را رنجانید و ترس آن است که تو را از اینجا رد کند و مانع ورود شود. اکنون ما همراه تو و با تو هستیم و از ناحیه منصور دوانیقی نیز خاطری آسوده داریم (که به ما آزار نرساند). آیا به ما اجازه می‌دهی گردن این نگهبان را بزنیم و سپس جنازه‌اش را در میان رود بیندازیم؟ امام صادق علیه‌السلام به مصادف فرمود: «خویشتن‌داری کن و چنین برخورد مکن».

مصادف همچنان بر سخن خود پافشاری می‌کرد و مرازم نیز با او هم‌عقیده بود. بخشی از شب گذشته بود که نگهبان اجازه داد آنها وارد شهر شوند. در این هنگام، امام صادق علیه‌السلام به مرازم و مصادف فرمود: این روش (رفق و مدارا) بهتر است یا آنکه شما گفتید (که او را بکشیم)؟ مرازم گفت: «این روش بهتر است».

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

 إِنَّ الرَّجُلَ یَخْرُجُ مِنَ الذُّلِ الصَّغیرِ فَیُدْخِلْهُ ذلک فِی الذُّلِ الْکَبیرِ.⁽¹⁾

همانا انسان (گاهی) از ذلت کوچک خارج می‌گردد، ولی همین کار او را در ذلت بزرگ می‌اندازد.

همچنین گفته‌اند یکی از بستگان امام صادق علیه‌السلام به خاطر موضوعی در غیاب آن حضرت، از آن بزرگوار نزد مردم بدگویی می‌کرد. امام صادق علیه‌السلام به وسیله شخصی از بدگویی او باخبر شد. همین که این خبر را شنید، بی‌آنکه واکنش شدیدی نشان دهد، با کمال نرمش و آرامش برخاست، وضو گرفت و مشغول نماز شد. یکی از حاضران به نام _حمّاد لحّام _می‌گوید: من گمان کردم آن حضرت می‌خواهد برای آن شخص ناسزاگو نفرین کند، ولی بر خلاف تصور، دیدم آن بزرگوار پس از نمازش چنین دعا کرد: «خدایا من حقم را به او بخشیدم. تو از من بزرگوارتر و سخی‌تر هستی، او را به من ببخش و کیفرش نکن».⁽²⁾

آموزه ها

1. مدیریت بدون بردباری، نازیباست

 از این صفت و اسم الهی می‌توان به این نکته اخلاقی و اجتماعی رهنمون شد که هر گاه مؤمن در مسند قدرت و حکومت قرار گرفت، باید اهل عفو و گذشت باشد. مدیران جامعه باید از تنها مدیر جهان هستی؛ یعنی حضرت حق درس بردباری بیاموزند که با بردباری‌اش کارها سامان می‌گیرد و بدانند که مدیریت بدون بردباری، نازیبا است.

2. واکنش عاقلانه

انسان مؤمن به عنوان عضو جامعه مدنی، با افراد متفاوت در ارتباط است که در این ارتباط ممکن است برخوردهای زیبا و نازیبا صورت بگیرد. در این میان، واکنش انسان‌ها در مورد برخوردهای نازیبا اهمیت دارد. انسان‌های ضعیف در مقابل برخوردهای نازیبا، برخورد نازیبا می‌کنند، ولی مؤمن چون حلیم است؛ در مقابل جهل جاهلان و سفاهت سفیهان، برخورد زیبا و عالمانه از خود نشان می‌دهد. او در برابر سختی‌های اجتماعی، بردبار است و عاقلانه حرکت می‌کند. حوادث نامطلوب نمی‌تواند در فکر و ذهن او چنان اثر بگذارد که او را از راه حق به در کند یا سبب شود بر اساس هوای نفس عمل کند. در بعضی از روایات که صفات الهی را بیان می‌کنند، تصریح شده است که خداوند

حلیم است و ضد حلم عجله و جهل است: «ضِدُّ الحِلْمِ العَجَلَةُ وَ الجَهْلُ...».⁽¹⁾

منابع دیگر

برکت

اشاره

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

بِالْعَدْلِ تَتَضاعَفُ الْبَرَکاتُ.⁽¹⁾

با دادگری، برکت‌ها دو چندان می‌شود.

انسان و برکت

خداوند که خیر و برکت محض است، از سر عشق و لطف، جهان را آفرید. سپس در این طبیعت زیبا، انسان را آفرید و این آفرینش را به خود تبریک گفت:

فَتَبارَکَ اللّه ُ اَحْسَنُ الْخالِقینَ. (مؤمنون: 14)

آن‌گاه خطاب به انسان فرمود: آنچه را در زمین است، برای تو آفریده‌ام. تو را ای خلاصه جهان هستی! برای خودم و عبادتم آفریدم؛⁽²⁾عبادتی که تو را به یقین، رهنمون سازد⁽³⁾تا در کنار آن یقین، فقط مرا ببینی و در کنار دریافت این حقیقت، تمام خیر و برکت را دریابی.

در نگاه انسان اندیشمند، جهان، جلوه‌ای از آن وجود پر خیر و برکت است و  انسان برای بهره مندی از این همه لطف‌ها آفریده شده و همه اینها در پناه عشق الهی تحقق یافته است. انسان در پناه این نعمت بزرگ الهی، مختار و آزاد آفریده شد تا از این فرصت استثنایی استفاده کند و ابدیت و خیر و برکت

همیشگی به دست آورد.

بر همین اساس است که فرموده‌اند:

ارزش انسان، بهشت است. پس انسان نباید خود را به کم‌تر از آن بفروشد.⁽¹⁾

مؤمن می‌خواهد از همه این نعمت‌ها و فرصت‌ها کمال استفاده را ببرد. تا به برکت عنایت حضرت حق، به خیر ابدی برسد. بحث برکت، نگاهی به چگونگی استفاده از این نعمت‌ها و فرصت‌ها است؛ زیرا برکت یعنی فراوانی نعمت و افزایش خوبی‌ها.

انسان به حکم فطرت و خرد خویش دوست دارد از چیزهای خوب و رشد یافته استفاده کند و به رشد و کمال مطلوب و پایدار در همه جنبه‌ها برسد. برکت و خیر و فراوانی چنان ارزشمند است که گفته‌اند آن را از خدا برای همدیگر بخواهید.

تبریک گفتن که کار پسندیده‌ای است، نمونه روشن این رهنمود است؛ زیرا تبریک؛ یعنی درخواست و دعای خیر و خوبی و فراوانی آن برای دیگران. اگر شب قدر را شب مبارک نامیده‌اند، به همین مناسبت است؛ زیرا شب قدر، شبی است که به گفته قرآن مجید از هزار ماه بهتر است. «لَیْلَةُ القَدْرِ خَـیْرٌ مِنْ أ لْفِ شَهْرٍ». هزار ماه ؛ یعنی چیزی حدود 80 سال و این؛ یعنی عمر آدمی.

بنابراین، فهم معنای برکت و شناخت مصداق آن و عوامل برکت زا برای یک  انسان مؤمن و حسابگر بسیار مهم است. وقتی انسان، عوامل برکت زا را بشناسد و بداند چه چیزی می‌تواند خیر وخوبی را در نهاد فرد، خانواده و جامعه ایجاد کند، برای فراهم آوردن بستر مناسب جهت تحقق آنها می‌کوشد.

البته ممکن است یک انسان ظاهربین و کوته‌نظر منکر «برکت» شود و بگوید چه معنا دارد که مثلاً پولی عامل رشد بیشتری شود یا خانه‌ای خیر و خوبی بیشتری داشته باشد؟

پرسش اساسی همین است که چگونه می‌توان تصور کرد شخصی مثلاً 70 تا 80 سال عمر می‌کند، ولی همین مدت زندگی او سبب خیر فراوانی برای خود، خانواده و جامعه و بشریت شود؟ زندگی پیامبران و اولیای الهی، نمونه روشن این حالت است. در عصر ما، زندگی امام خمینی رحمه‌الله، نمونه دیگری از این برکت است که بر ملت ایران و مسلمانان جهان جاری شد.

به هر حال، دیده می‌شود گاهی اوقات، پول، خانه و فرزندان شخص یا افرادی نسبت به دیگران اثر بیشتری به جای می‌گذارند، همانند امیرمؤمنان علی علیه‌السلام و خانواده آن بزرگوار که سراسر خیر و برکت بودند.

هرگاه انسان مؤمن در مسیر اطاعت خدا حرکت کند، خداوند مهربان به زندگی و کار او رشد خاصی می‌بخشد. در روایات و سخنان معصومین علیهم‌السلام از این مسئله به نام برکت یاد شده است.

واژه برکت در قرآن مجید

_راغب اصفهانی _در مفردات الفاظ القرآن درباره برکت می‌نویسد:

«برکت» از کلمه «بَرْک» گرفته شده است و «برک» به معنای «سینه شتر» است، هر چند در غیر این معنا هم به کار رفته است. عرب وقتی می‌گوید: «برک البعیر»، مقصودش این است که شتر، سینه خود را به زمین زد و این حالت شتر همراه با  قرار گرفتن و ثابت شدن شتر بر روی زمین است. پس این واژه معنای ثبوت، لزوم و پایداری را هم می‌رساند. بر این اساس، وقتی

می‌گویند: «ایترکوا فی الحرب» به این معناست که در جنگ و جدال ثابت قدم و محکم ماندند و تزلزلی به خود راه ندادند. به همین مناسبت، مکانی را که مردان دلیر جنگی در آن موضع می‌گیرند، «برکاء» و «بُرکاؤُ الحرب» می‌نامند.

با توجه به کاربردهای واژه برکت و واژه‌های هم‌خانواده آن، ثبوت و ماندگاری خیر و خوبی در هر چیزی را برکت می‌نامند.

حضرت حق تبارک و تعالی فرموده است:

لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالأرْضِ. (اعراف: 96)

به یقین، برکاتی از آسمان و زمین بر ایشان می‌گشودیم.

اگر برکات را به آسمان و زمین نسبت داده، به دلیل آن است که خیر و خوبی در آسمان و زمین مستقر است، همانند آبی که در برکه استقرار یافته است. بنابراین، مبارک چیزی است که در آن خیر و خوبی ثابت شده باشد. خداوند، قرآن مجید را کتابی مبارک و ذکری مبارک معرفی می‌کند:

وَهَذَا کِتَابٌ أنزَلْنَاهُ مُبَارَکٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ . (انعام: 155)

و این، خجسته (و مبارک) کتابی است که ما آن را نازل کردیم. پس از آن پیروی کنید و پرهیزکار باشید. باشد که مورد رحمت قرار گیرید.

از آنجا که خیرات الهی به شکلی صادر می‌شود که ممکن است قابل درک حسی نباشد؛ یعنی قابل شمارش و اندازه‌گیری نباشد، هرچیزی که نوعی افزایش غیرمحسوس در آن آشکار شود، می‌گویند این چیز مبارک و پرخیری است. آن روایتی که می‌فرماید: «لا یَنْقُصُ مالٌ مِنْ صَدَقَةٍ» اشاره به همین معنا دارد، نه کاهش ظاهری و محسوس. بعضی از افراد نادان و زیان کار می‌گفتند:  «اگر با صدقه دادن مال به کاستی نمی‌گراید، حاکم بین ما و شما ترازو باشد؛ یعنی بروید ترازو بیاورید و مالی را که مقداری از آن صدقه داده شده است، وزن کنیم تا بنگریم حق با کیست؟ آیا با صدقه از وزن مال کاسته نمی‌شود. این‌گونه افراد انسان‌های کوردلی هستند که می‌خواهند معانی و حقایق را

همانند سنگ و کلوخ با ترازوی ظاهری بسنجند».⁽¹⁾

پس برکت به معنای خوبی و خیری است که در چیزی مستقر گشته است و معمولاً از آن جدا نمی‌شود. برکت، آن ویژگی است که می‌تواند در هر چیزی آشکار گردد. ممکن است این صفت در جماد یا گیاه یا حیوانی بروز کند یا غذا و خوراکی به این صفت متصف گردد. عمر و وقت آدمی، نسل و فرزندان آدمی ممکن است پر برکت شوند. کار، عبادت، ذکر، گفت‌وگو، جلسه و نشست، میهمانی، ازدواج و مانند آن می‌توانند با برکت شوند.

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، سخنان راغب اصفهانی را نقل می‌کند و در ادامه می‌نویسد: «برکت به معنای خیری است که در چیزی مستقر گشته و لازمه آن شده باشد، مانند برکت در نسل که به معنای فراوانی اعقاب یا بقای نام و دودمان است و برکت در غذا که به معنای سیر کردن مردم بیشتری است و برکت در وقت که به معنای گنجایش داشتن برای انجام کاری است که آن مقدار وقت، معمولاً گنجایش انجام چنین کاری را ندارد.

چیزی که هست، از آنجا که غرض از دین تنها و تنها سعادت معنوی یا حسی منتهی به معنوی است، مقصود از برکت در زبان دین، آن چیزی است که در آن  خیر معنوی یا خیر مادی منتهی به معنوی باشد؛ مانند آن دعایی که ملائکه در حق ابراهیم علیه‌السلام کرده و گفتند: «رحمةُ اللّه ِ وَ برکاتُهُ عَلَیْکُم اَهْلَ البَیْتِ» که مراد از آن، برکت معنوی مانند دین و قرب خدا و دیگر خیرات گوناگون معنوی و نیز برکت حسی مانند مال و کثرت و بقای نسل و دودمان و دیگر خیرات مادی است که برگشت آن به معنویات باشد... . البته نباید پنداشت که

در نزول برکت الهی بر چیزی منافات با عمل دیگر عوامل دارد؛ زیرا... معنای اینکه خداوند اراده کرده که فلان چیز دارای برکت و خیر کثیر باشد، این نیست که اثر اسباب و علل مقتضی را ابطال کند؛ برای اینکه اراده خداوند، سببی است در طول دیگر علل و اسباب نه در عرض آن. مثلاً اگر می‌گوییم: خداوند فلان طعام را برکت داده، معنایش این نیست که علل و اسبابی را که در آن طعام و در مزاج خورنده آن است، همه را ابطال کرده و اثر شفا یا نورانیت را از پیش خود در آن قرار داده، بلکه معنایش این است که اسباب مختلفی را که در این میان است، طوری ردیف کرده و ترتیب داده که همان اسباب، نتیجه مطلوب را از خوردن آن غذا به دست می‌دهند. یا باعث می‌شود که فلان مال ضایع نگردد یا دزد آن را به سرقت نمی‌برد».

لفظ برکت از الفاظی است که در زبان دین، بسیار (به کار رفته) است. از آن جمله در آیات قرآنی و همچنین در موارد بسیاری در اخبار و احادیث و نیز در تورات و انجیل در مواردی که عطیه‌های الهی را به انبیا و همچنین عطیه کهنه را به دیگران نقل می‌کند. حتی  در تورات، برکت را مانند سنتی جاری گرفته است.

از آنچه گذشت، بطلان رأی منکرین برکت به خوبی روشن گردید. ادعای آنان این بود که اثری که اسباب طبیعی در اشیا باقی می‌گذارند، جایی برای اثر کردن هیچ سبب دیگر نمی‌گذارد و خلاصه چیزی به نام برکت یا هر اسم دیگری نیست که اثر اسباب طبیعی را در اشیا باطل و خود در آن اثر کند. غافل از اینکه  سببیت خدای تعالی و برکت او در طول دیگر اسباب است، نه در

عرض آن تا کار تأثیر آن به مزاحمت با دیگر اسباب و ابطال آثار آنها بکشد».⁽¹⁾

پدیده های با برکت (مبارک) در قرآن

اشاره

در قرآن و سنت، پدیدهایی به برکت یاد شده‌اند. توجه به این پدیده‌های مبارک و تأمل در خیر و برکت آنان عبرت‌انگیز است. نمونه‌هایی از آنها عبارتند از:

1. زمین

زمین، موجود پر خیر و برکتی است که منشأ موجودات است. گیاهان، حیوانات و انسان از زمین نشئت می‌گیرند و زمین با تمام سخاوت به همه موجودات جای می‌دهد و نیازمندی‌های آن را تأمین می‌کند. انگار زمین همانند سفره گشوده‌ای است که همه موجودات بر سر این سفره نشسته و از خوان نعمت آن بهره‌مند می‌شوند.

خداوند متعال، زمین را مبارک معرفی می‌کند و می‌فرماید:

او در زمین کوه‌های استوار قرار داد و برکاتی در آن آفرید و مواد غذایی آن را مقدر فرمود؛ یعنی مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه‌گیری کرد که برای خواهندگان، درست و متناسب با نیازهایشان است. (فصلت: 10)

در آیه یاد شده، جمله «وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِیها» آمده است. مفسران گفته‌اند مقصود از «بارک فیها» اشاره به معادن و منابع زیرزمینی و روی زمینی، درختان، نهرها، منابع آب و غیره است که همه اینها مایه برکت و مورد استفاده همه موجودات زمین است.⁽²⁾

#### 2. مکان وحی

قرآن مجید، بعضی مکان‌ها را دارای خیر زیاد معرفی می‌کند و به عبارت دیگر، آنها را مبارک می‌نامد. حضرت حق تبارک و تعالی، مکانی را که به حضرت موسی علیه‌السلاموحی شده است، مبارک می‌داند. جایگاهی که در آن انسان به پیامبری برگزیده می‌شود، نقطه شروع حرکتی سازنده است. بنابراین، جایگاه پربرکتی است. خداوند در جایگاه پربرکت، خود را چنین معرفی می‌کند:

ای موسی! منم، من؛ خداوند، پروردگار جهانیان. (قصص: 30)

3. قرآن مجید

قرآن؛ معجزه جاویدان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و دلیل حقانیت اسلام، کتاب پربرکتی است؛ چون دربردارنده خوبی‌های فراوان و مایه هدایت بشر در تمام زمان‌ها و مکان‌ها است.

خداوند می‌فرماید:

وَ هذا کِتابٌ اَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ. (انعام: 92)

و این خجسته کتابی است که ما آن را فرو فرستادیم.

البته کسانی از این برکت بهره‌مند می‌شوند که وارد این گلستان شوند و در آیات آن بیندیشند:

لِیَدَّبَّروا آیاتِهِ و لِیَتَذَکرَّ أُولوُ الاَْلبابِ. (ص: 29)

تا در[باره] آیات آن بیندیشند و خردمندان پند گیرند.

فَاتَّبِعُوهُ. (انعام: 155)

پس، از آن پیروی کنید.

4. کعبه

 کعبه، خانه مردم و خانه خدا و عامل هدایت انسان‌ها است. عامل اجتماع و حل مشکلات مسلمانان و بشریت و عامل وحدت مسلمانان معرفی می‌شود. کعبه، خانه توحید، خانه اجتماع و خانه هدایت است و همه اینها نشان از

برکت و خیرات است.

5. پیامبران و رسولان الهی

حضرت عیسی علیه‌السلام می‌فرماید:

وَ جَعَلَنِی مُبارَکا اَیْنَ ما کُنْتُ... .(مریم: 31)

و هر جا که باشم، مرا با برکت ساخته است.

پیامبران و رسولان الهی، مایه خیر و برکت برای جوامع بشری بودند و هستند و تا قیام قیامت، وجود پیامبران، به ویژه حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، همانند چراغی فروزان، بشریت را به سوی خوبی‌ها و سعادت‌ها رهنمون می‌سازد و این؛ یعنی خیر ثابت و همیشگی و خوبی و زیبایی.

برکت در روایات

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و ائمه اطهار علیهم‌السلام به عنوان راهنمایان بشر، دوست دارند بشر از دنیا، عمر و جوانی خود استفاده کند. به همین دلیل، مصداق‌های برکت را به انسان معرفی کرده و عواملی را که می‌تواند سبب برکت بیشر یا کاهش آن شود، به انسان نشان داده‌اند.

بنابراین، هم مقتضی برکت را معرفی کرده و هم موانع آن را تا انسان در پناه این شناخت و معرفت، به دنبال اسباب خیر و برکت حرکت کند و موانع برکت را از سر راه بردارد.

### پدیده های مبارک در روایات

1. زمان

بعضی از زمان‌ها از نظر قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. واژه «ایام‌اللّه» می‌تواند رهنمودی به همین معنا باشد. از دیدگاه

عقل، امروز با فردا هیچ تفاوتی ندارد. شنبه با جمعه فرقی ندارد و همین طور رمضان با شوال. از دیدگاه روایات، بعضی ساعت‌ها و روزها و ماه‌ها با دیگر ساعت‌ها و روزها و ماه‌ها تفاوت دارند. برای نمونه، سحرها، پیش از طلوع آفتاب، مابین الطلوعین و اوقات نماز، زمان‌هایی هستند که برکت و خیر خاصی دارند.

امام باقر علیه‌السلام در روایتی می‌فرماید:

به درستی که خدای عزّوجلّ از بندگان مؤمنش، هر بنده بسیار دعا کننده را دوست می‌دارد. پس بر شما باد در سحرها تا طلوع خورشید دعا کنید؛ زیرا این وقت، ساعتی است که در آن درهای آسمان باز می‌شود و روزی‌ها در آن ساعت تقسیم می‌گردد و خواسته‌های بزرگ در آن ساعت برآورده می‌شود.⁽¹⁾

از میان روزها و شب‌های هفته، از روز و شب جمعه به نیکی یاد شده است. در روایت دیگری از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم:

خداوند تبارک و تعالی در هر شب جمعه از اول شب تا آخر آن ندا می‌کند: آیا بنده مؤمنی نیست که مرا به خاطر آخرت و دنیایش، پیش از طلوع فجر بخواند تا من اجابتش کنم. آیا بنده مؤمنی نیست که پیش از طلوع فجر به سوی من بازگردد و از گناهانش توبه کند و من اجابتش کنم و توبه او را بپذیرم. آیا بنده مؤمنی نیست که رزقش بر او سخت شده باشد. آن‌گاه پیش از طلوع فجر از من درخواست زیادی کند. سپس من روزی او را برایش وسعت بخشم... .⁽²⁾

 بعضی از روزهای سال برای بشریت و مسلمانان مایه برکت است، مثل: روز مبعث که از پربرکت‌ترین روزهای دنیا است؛ چون خداوند در این روز، انسان کاملی را با برنامه‌ای کامل برای هدایت بشریت برانگیخت.

از میان روزها، روز عید فطر، عید قربان، عید غدیرخم و از میان ماه‌های سال، ماه مبارک رمضان نیز سرشار از خیر و برکت است. در روایتی که به «خطبه شعبانیه» معروف است، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله درباره ماه رمضان می‌فرماید:

ای مردم، ماه خدا، رمضان با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما آمده است. رمضان نزد خدا از بهترین ماه‌هاست. روزهایش از برترین روزها و شب‌هایش از برترین شب‌ها و ساعت‌های آن از بهترین ساعت‌هاست. ماهی است که در آن به میهمانی خدا فراخوانده شده‌اید و از اهل کرامت الهی قرار داده شده‌اید. نفس‌های شما تسبیح و خواب شما در این ماه عبادت است و کارهای شما مقبول درگاه الهی است و دعاهای شما مستجاب است.⁽¹⁾

2. مکان

به جز مکان‌های وحی و کعبه،  مکان‌های دیگری مثل: سرزمین مکه، مدینة الرسول، مشاهد شریفه: مثل حرم امام حسین علیه‌السلام، حرم حضرت ابوالفضل علیه‌السلام، حرم حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلامو... نیز مکان‌های پر برکت هستند.

در روایات به مسجد به عنوان مکان پر برکت، توجه خاصی شده و نام بعضی مسجدها هم به صراحت آمده است. در روایتی از رسول گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله  می‌خوانیم:

نماز در مسجدالحرام برابر با یک میلیون نماز است و نماز در مسجد مدینه برابری می‌کند با صد هزار نماز و نماز در مسجد بیت المقدس مساوی با صد هزار نماز است و نماز در مسجد اعظم صد نماز به شمار می‌رود. و نماز در مسجد قبیله برابر است با بیست و پنج نماز و نماز در مسجد بازار مساوی است با دوازده نماز و نماز آدمی در خانه خودش که به تنهایی می‌خواند، یک نماز شمرده می‌شود.⁽²⁾

مسجد از چنان جایگاهی برخوردار است که گاهی در روایات در کنار عالم و حتی قرآن کریم ذکر شده است. در روایت مشهوری از امام صادق علیه‌السلام می‌خوانیم:

سه کس هستند که به خداوند عزوجل شکایت می‌کنند: مسجد خرابی که اهلش در آن نماز نمی‌خوانند و دانشمندی که میان نادانان است و قرآنی که غبار آن را گرفته است و خوانده نمی‌شود.⁽¹⁾

حدیث بسیار زیبایی از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام درباره برکت‌های مسجد وارد شده است:

هر کس با مسجد ارتباط داشته باشد و در آن حضور یابد و آمد و شد داشته باشد، یکی از هشت چیز به او می‌رسد:

 4. رحمت مورد نظر؛

3. برخی انسان ها

الف) شیعه

در روایات از انسان‌های مؤمن و معتقد به ولایت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام به عنوان انسان‌های با برکت نام برده شده است.

در روایتی، امیرمؤمنان علی علیه‌السلام از شیعه خود تعریف می‌کند، از جمله می‌فرماید:

شیعه مایه برکت برای همه افرادی است که در کنار او زندگی می‌کنند.⁽¹⁾

و در روایت دیگری از امام باقر علیه‌السلام آمده است:

مؤمن برای مؤمن، برکت است.⁽²⁾

ب) دختر

دختر، پیش از اسلام، جایگاه مناسبی نداشت. اسلام با ظهور خود، به دختر و زن، هویت الهی بخشید و زن به عنوان آیه الهی معرفی شد:

وَ مِنْ آیاتِهِ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ اَنْفُسِکُمْ اَزْواجاً. (روم: 21)

از نشانه‌های او اینکه از [نوع] خودتان همسرانی برای شما آفرید.

 پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرموده است:

هیچ خانه‌ای نیست که در آن دخترانی باشند مگر آنکه در هر روز، دوازده خیر و برکت از آسمان به آن خانه نازل شود و زیارت فرشتگان  الهی از آن خانه قطع نمی‌شود و برای پدر آن دختران، هر شبانه روز، عبادت یک سال نوشته می‌شود.⁽³⁾

4. حیوانات و چهارپایان

گل و گیاه، پرنده و چرنده، همه خیر هستند و زیبا، ولی در روایات به بعضی حیوانات اشاره خاص شده است، مثل: خروس، گوسفند، میش و گاو.

در روایتی آمده است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به عمه خود فرمود: چرا برای خانه خود برکت تهیه نمی‌کنی؟ او به حضرت عرض کرد: ای رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله برکت چیست؟ حضرت فرمود:

گوسفندی شیرده. پس هر کس در خانه‌اش گوسفندی شیرده داشته باشد یا میش و یا گاوی که دوشیده شوند و شیر بدهند، پس همه اینها برکت  هستند.⁽¹⁾

بعضی درختان مانند: زیتون؛ بعضی غذاها مانند: نان، شیر، گوشت و شیر مادر؛ بعضی آیات قرآن کریم مانند: آیة الکرسی؛ بعضی رفتارهای اجتماعی مثل: دوری از تفرقه، جمع شدن بر گرد حق و حقیقت، قناعت پیشه کردن، رفاقت و مدارا با مردم، مایه برکت معرفی شده است.

### جلوه هایی از برکت

1. تقوا و برکت

از نکته‌های عمیق و بلندی که قرآن کریم به آن اشاره دارد و مخصوص این کتاب آسمانی است، بیان رابطه اعمال انسان و طبیعت اطراف او است.

از دیدگاه این کتاب آسمانی، کردار آدمی در عملکرد زمین و زمان می‌تواند مؤثر باشد.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند، به یقین، برکاتی از آسمان و زمین بر ایشان می‌گشودیم، ولی تکذیب کردند. پس به (کیفر) دستاوردشان (گریبان) آنان را گرفتیم. (اعراف: 96)

قرآن مجید با صراحت کامل می‌فرماید: هر امتی از امت‌های گذشته اگر دچار بدبختی و هلاکت شده‌اند، نتیجه کردار خودشان بوده است. اگر خیر و برکت از جامعه آنها رخت بر بسته است، به خاطر گناه و زشتی رفتار خودشان بوده است.

بنابراین، می‌فرماید: اگر امت‌های گذشته که به واسطه عناد و انکار خود هلاک شدند، ایمان می‌آوردند و پیامبران را تصدیق می‌کردند و تقوای الهی را پیشه می‌کردند و از شرک و گناه دوری می‌جستند، هر آینه، ما برکت و خیرات آسمان و زمین را بر روی آنها می‌گشودیم.

مفسران می‌نویسند مقصود از برکت‌های آسمانی، همان نزول باران است و مقصود از برکت‌های زمینی، رشد گیاهان و میوه‌ها است. هر چند بعضی گفته‌اند مقصود از برکت‌های آسمانی، اجابت دعاها و مقصود از برکت‌های زمینی، دست‌یابی آسان به خواسته‌ها است.⁽¹⁾

به هر حال، بعضی از امت‌های گذشته، وحی و نبوت را تکذیب کردند و به مخالفت  با رسولان الهی پرداختند که خداوند می‌فرماید ما گریبان این نوع امت‌ها را می‌گیریم.

2. عدالت و برکت

گسترش عدالت در جامعه، یکی از اهداف اجتماعی فرستادگان الهی است. امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

با دادگری، برکت‌ها دو چندان می‌شود.⁽²⁾

عدالت سبب می‌شود انسان‌های شایسته در جایگاه واقعی خود قرار گیرند، ثروت‌ها به تناسب تقسیم گردد، استعدادها شکوفا شود، امنیت و آرامش برپاگردد، حکومت‌ها تداوم یابد و مهر و محبت فراگیر شود.

حضرت ابراهیم علیه السلام و برکت

حضرت ابراهیم علیه‌السلام در جامعه بشری، اثر پربرکتی داشت. از جمله برکت‌های وجود ابراهیم علیه‌السلام، آیین یکتاپرستی است که در هر نقطه‌ای از زمین و نزد هر کسی باشد، منشأ آن به ابراهیم علیه‌السلامبرمی‌گردد. مثلاً دین امروزی یهود که به توحید متصف است، به موسی بن عمران منسوب است و نسبت موسی به اسرائیل (یعنی یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم) می‌رسد. دین نصرانیت نیز به مسیح، عیسی بن مریم علیه‌السلاممی‌رسد و آن حضرت از نسل ابراهیم علیه‌السلام است. نسبت محمد رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نیز به اسماعیل ذبیح، فرزند ابراهیم خلیل علیه‌السلاممی‌رسد. بنابراین، آیین یکتاپرستی در دنیا، اثر خجسته و پربرکت آن جناب است.⁽¹⁾

3. میهمان و برکت

مهمان، برکت خانه است. انسان‌ها در برخورد با مهمان دو دسته هستند: بعضی از  مهمان گریزانند و برخی مهمان دوستند.

روزی حضرت علی علیه‌السلام را اندوهگین دیدند. پرسیدند: یا علی! سبب اندوه شما چیست؟ فرمود: «یک هفته است که مهمانی برای من نیامده است.»⁽²⁾باید دانست که برکت خانه در آمد و شد مهمان است. مهمان، رحمت الهی است و پذیرایی از مهمان، توفیقی ارجمند است که نصیب هر کس نمی‌شود. مهمان، حبیب خداست. در ضرب‌المثل‌های ایرانی است که: «مهمان، روزی خود را می‌آورد».⁽³⁾

البته این ضرب المثل، از احادیث اسلامی گرفته شده و ریشه‌ای دینی دارد.

از حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله روایت است که:

الظَّیْفُ یَنْزِلُ بِرِزْقِهِ.⁽¹⁾

مهمان، روزی خود را نازل می‌کند.

افزون بر آن، گناهان صاحب خانه و میزبان را می زداید و این برکتی شگفت است.

امام صادق علیه‌السلام به یکی از یارانش به نام «حسین بن نعیم» فرمود: آیا برادران دینی‌ات را دوست داری؟

ـ آری.

ـ آیا به تهی دستان آنان سود می‌رسانی؟

ـ آری.

ـ سزاوار است که دوست‌داران خدا را دوست بداری. به خدا سوگند، سود تو به هیچ یک از آنان نمی‌رسد، مگر آنکه دوستشان بداری. راستی، آیا آنان را به خانه  خودت دعوت می‌کنی؟

ـ آری، هرگز غذا نمی‌خورم مگر آنکه پیش من دو سه نفر یا کمتر و بیشتر از برادران هستند.

ـ آگاه باش که فضیلت آنان بر تو، بیش از برتری تو بر آنان است.

راوی که با شنیدن این سخن به تعجب آمده بود، پرسید: فدایت شوم، من به آنان طعام می دهم، مرکب خویش را در اختیارشان می گذارم، با این حال آنان برتر از منند؟

ـ آری. چون وقتی آنان به خانه تو وارد می‌شوند، آمرزش تو و خانواده‌ات را همراه می‌آورند و چون می‌روند، گناهان تو و خانواده‌ات را با خویش

می‌برند⁽¹⁾... .⁽²⁾

4. حوزه علمیه قم و برکت

حوزه‌ای به برکت و جاودانگی حوزه علمیه آیت الله العظمی حائری یزدی کم‌تر یافت می‌شود. این حوزه با محدود بودن تعداد طلاب (در حد 600 نفر) و با شدت دشمنی دشمنان و کثرت مشکلات، برکت‌های فراوانی برای جامعه و تربیت‌یافتگان برازنده‌ای داشته است.⁽³⁾

5. بی برکت بودن ربا

خداوند، ربا را ناچیز می‌گرداند و صدقات را فزونی می‌دهد و خدا هیچ کفران‌کننده گنه‌کاری را دوست ندارد. (بقره: 276)

به امام صادق علیه‌السلام عرض شد: گاه می‌بینیم که مردی ربا می‌خورد و مال و ثروتش هم زیاد می‌شود. حضرت فرمود:

خداوند، دین او را می‌برد، اگر چه مال و ثروتش زیاد می‌شود.⁽⁴⁾

 مردی از امام صادق علیه‌السلام درباره آیه «خداوند، ربا را ناچیز می‌گرداند و صدقات را فزونی می‌بخشد.» پرسید و گفت: گاه فردی را می‌بینم که ربا می‌خورد و با این حال مال و ثروتش زیاد می‌شود؟ حضرت فرمود:

کدام نابودی و بی‌برکتی بدتر از اینکه یک درهم ربا، دین را نابود کند. اگر توبه کند، ثروتش از دست می‌رود و فقیر می‌شود.⁽⁵⁾

گلبانگ حدیث

1. عوامل برکت زا

الف) بندگی خدا

حضرت رضا علیه‌السلام فرمود:

أَوْحَی اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ إلَی نَبِیٍّ مِنَ الْاَنبیاءِ: إذا اُطِعْتُ رَضِیتُ، وَ اِذا رَضِیْتُ بارَکْتُ وَ لَیْسَ لِبَرَکَتِی نِهایَةٌ.⁽¹⁾

خداوند عزّوجلّ به یکی از پیامبران وحی فرمود: هرگاه پیروی شوم، خشنود گردم و هرگاه خشنود شوم، برکت دهم، در حالی که برای خیر و برکت من پایانی نیست.

ب) دادگری

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

بِالْعَدْلِ تَتَضاعَفُ الْبَرَکاتُ.⁽²⁾

با دادگری، برکت‌ها دو چندان می‌شود.

ج) وزن کردن هنگام معامله

پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

 کِیلُوا طَعامَکُمْ، فَإِنَّ الْبَرَکَةَ فِی الطَّعامِ الْمَکِیلِ.⁽³⁾

خوراکی‌های خود را وزن و پیمانه کنید؛ که برکت در خوراک وزن شده است.

د، ه ، و)  فروش مدت دار، وام دادن و گندم را با جو مصرف کردن

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

ثلاثٌ فِیهنَّ الْبَرَکَةُ: الْبَیْعُ إِلی أَجَلٍ وَ الْمُقارَضَةُ وَ إِخْلاطُ الْبُرِّ بِالشَّعیرِ لِلْبَیْتِ لاَ الْبَیْعِ.⁽⁴⁾

در سه چیز برکت است: فروش مدت‌دار، وام دادن به یکدیگر و مخلوط کردن گندم با جو برای مصرف خانه، نه برای فروش.

ز) تجارت

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

الْبَرَکَةُ عَشَرَةُ أَجْزاءٍ: تِسْعَةُ أَعْشارِها فی التِّجارَةِ وَ الْعُشْرُ الْباقِی فِی الْجُلُودِ.⁽¹⁾

برکت ده قسمت است: نه دهم آن در بازرگانی و یک دهم دیگر در پوست‌ها.

ح) مدارا و رفاقت

از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است که فرمود:

اِءنَّ فِی الرِّفْقِ الزِّیادَةَ وَ الْبَرَکَةَ وَ مَنْ یُحْرَمُ الرِّفقَ یُحْرَمُ الْخَیرَ.⁽²⁾

در مدارا کردن و رفاقت، خیر و برکت است و هر کس از مدارا کردن و رفاقت محروم بماند، از خیر و برکت محروم می‌شود.

ط) صدقه

 امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

بَرَکَةُ الْمالِ فِی الصَّدَقَةِ.⁽³⁾

خیر و برکت مال در صدقه و انفاق است.

ی) پرهیزکاری

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

کسی که تقوا را انتخاب کند، سختی‌ها از او دور گردند. تلخی‌ها شیرین و فشار مشکلات و ناراحتی‌ها برطرف خواهند شد و مشکلات پیاپی و خسته کننده، آسان می‌شود. بزرگی از دست رفته چون قطره‌های باران بر او فرو می‌بارند. رحمت بازداشته حق باز می‌گردد و نعمت‌های الهی پس از فرو نشستن به جوشش می‌آیند و برکت‌های کاهش یافته، فزونی می‌گیرند.⁽⁴⁾

2. عوامل برکت زُدا

الف، ب، ج، د) خیانت، دزدی، شراب خواری، زنا

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

اَرْبَعٌ لا تَدْخُلُ بَیْتاً واحِدَةٌ مِنْهُنَّ إلاّ خَرِبَ وَ لَمْ یَعْمُرْ بِالْبَرَکَةِ: الخِیانَةُ وَ السَّرقَةُ وَ شُرْبُ الخَمْرِ وَ الزِّنا.⁽¹⁾

چهار چیز است که اگر یکی از آنها به خانه‌ای درآید، آن را ویران کند و از برکت آبادان نشود: خیانت، دزدی، شراب‌خواری و زنا.

ه) مال حرام

حضرت موسی بن جعفر علیه‌السلام به _داود صَرْمی _فرمود:

 یا داود! اِنَّ الْحَرامَ لا یَنْمِی وَ إِنْ نَمی لا یُبارَکُ لَهُ فِیهِ وَ ما أَنْفَقَهُ لَمْ یُؤجَرْ عَلَیْهِ وَ ما خَلَّفَهُ کانَ زادَهُ إلَی النّارِ.⁽²⁾

ای داوود! مال حرام رشد نمی‌کند و اگر هم رشد کند، برای صاحبش برکتی ندارد و اگر از آن چیزی انفاق کند، پاداشی نخواهد دید و آنچه پس از خود بر جای گذارد، ره‌توشه او به سوی دوزخ است.

و) گناه علنی

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

إِذا ظَهَرَتِ الْجِنایاتُ اِرْتَفَعَتِ الْبَرَکاتُ.⁽³⁾

هرگاه جنایت‌ها آشکار شود، برکت‌ها از میان برود.

ز) غش در معامله

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

وَ مَنْ غَشَّ أَخاهُ الْمُسْلِمَ نَزَعَ اللّه ُ بَرَکَةَ رِزْقهٍ وَ أفْسَدَ عَلَیْهِ مَعیشَتَهُ وَ وَکَّلَهُ اِلی نَفْسِهِ... .⁽⁴⁾

هر کس با برادر مسلمانش غش و خیانت کند، خداوند، برکت را از روزی او برمی‌دارد و زندگی او را تباه می‌سازد و او را به خودش واگذار می‌کند.

خیانت و غش در معامله، چنان زشت شمرده شده است که در ابتدای همین روایت از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله نقل شده است:

هر کس در خرید و فروش به مسلمانی خیانت کند و غش در معامله کند، از ما نیست و روز قیامت با یهود محشور می‌شود؛ زیرا هر کس به مردم خیانت  کند، مسلمان حقیقی نیست.⁽¹⁾

ح) سوگند خوردن

از امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت شده است:

اِیّاکُمْ وَالْحَلْفَ فَإِنَّهُ یُنْفِقُ السَّلْعَةَ وَ یَمْحَقُ الْبَرَکَةَ.⁽²⁾

از سوگند خوردن دوری کنید؛ زیرا سرمایه را بر باد می‌دهد و برکت را از بین می‌برد.

ط) اسراف

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

اِءنَّ مَعَ الاِْسْرافِ قِلَّةُ الْبَرَکَةِ.⁽³⁾

با اسراف و زیاده روی، برکت کم می‌شود.

ی) فحاشی و ناسزاگویی

در روایات اشاره شده است:

کسی که به برادر دینی و مسلمان خود ناسزا بگوید، خداوند، برکت را از روزی او برمی‌دارد و او را به خودش واگذار می‌کند و زندگی و معیشتش را خراب می‌کند.⁽⁴⁾

3. روایت های متفرقه درباره برکت

الف) سحری

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

السَّحورُ بَرَکَةٌ. لا تَدَعُ اُمَّتِی السَّحُورَ.⁽¹⁾

 سحری خوردن، برکت است. امت من سحری را ترک نمی‌کند.

ب) مُحارَف

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

لا تَشْتَرِ مِنْ مُحارَفٍ فَإِنَّ صَفْقَتَهُ لا بَرَکَةَ فِیها.⁽²⁾

از انسان غیر مبارک و بی‌خیر چیزی نخر؛ زیرا کالای او بی‌برکت است.

ج) شیر مادر

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

ما مِنْ لَبَنٍ یُرْضَعُ بِهِ الصَّبِیُّ اَعْظَمَ بَرَکَةً علیه مِنْ لَبَنِ اُمِّهِ.⁽³⁾

هیچ شیری نیست که نوزاد به وسیله آن شیر داده شود که با برکت‌تر از شیر مادرش باشد.

د) برکت زن

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

مِنْ بَرَکَةِ الْمَرْأَةِ خِفَّةُ مَئُونَتِها.⁽⁴⁾

از خیر و برکت زن آن است که خرجش سبک باشد.

در روایات همچنین اشاره شده است که مهریه کم، نشانه برکت زن است و زیادی مهریه نشانه بدی و شومی و نامبارکی زن است.⁽⁵⁾

ه) ازدواج

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به یکی از اصحاب خود به نام _زید بن ثابت _فرمود:

تَزَوَّجْ فَإِنَّ فِی التَّزْویجِ بَرَکَةٌ... .⁽¹⁾

ازدواج کن؛ زیرا برکت خاصی در ازدواج وجود دارد... .

و) غذای با برکت

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

برکت آن غذایی بیشتر است که افراد بیشتری از آن استفاده کنند.⁽²⁾

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود:

غذای یک نفر برای دو نفر کافی است و غذای دو نفر برای چهار نفر کفایت می‌کند.⁽³⁾

ز) برکت غذا

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام می‌فرماید:

بَرَکَةُ الطَّعام الوضوءُ قَبْلَهُ وَ بَعدَهُ.⁽⁴⁾

برکت غذا، وضو گرفتن (شستن) پیش و پس از غذا است.

ح) غذای بی برکت

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

الطَّعامُ الْحارُّ غَیرُ ذِی بَرَکَةٍ.⁽⁵⁾

غذا و خوراکی داغ، بی‌برکت است.

ط) حرام خواری، نابود کننده برکت

در روایات آمده است:

مَنْ حَبِسَ عَنْ أَخِیهِ الْمُسْلِم شَیْئاً مِنْ حَقِّهِ حَرَّمَ اللّه ُ عَلَیْهِ بَرَکَةَ الرِّزقِ اِلاّ أَنْ یَتُوبَ.⁽⁶⁾

هر کس چیزی از حق برادر مسلمانش را نگه دارد و به او ندهد، خداوند او را از خیر و برکت روزی محروم گرداند مگر اینکه توبه کند.

ی) نان را احترام کنید

در روایات از نان به عنوان یک پدیده پرخیر و برکت نام برده شده است و فرمودند که احترام نان را نگه دارید. احترامش به این است که وقتی سر سفره نان آورده شد، انسان منتظر چیز دیگر نباشد، بلکه به سفره بیاید و از نان استفاده کند. همچنین آمده است نان را نبرید و روی آن پا نگذارید.⁽¹⁾

نمونه های رفتاری

1. پول با برکت

علی بن ابی‌طالب از طرف پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مأمور شد به بازار برود و پیراهنی برای ایشان بخرد. وی رفت و پیراهنی به دوازده درهم خرید و آورد.رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسید: این را به چه مبلغ خریدی؟ امیرمؤمنان علی علیه‌السلامفرمود: به دوازده درهم. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: این را چندان دوست ندارم. پیراهنی ارزان‌تر از این می‌خواهم. آیا فروشنده حاضر است آن را پس بگیرد؟ علی علیه‌السلامفرمود: نمی‌دانم یا رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به ایشان فرمود: برو ببین حاضر می‌شود پس بگیرد؟ علی پیراهن را با خود برداشت و به بازار برگشت، به فروشنده فرمود: پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهپیراهنی ارزان‌تر از این می‌خواهد. آیا حاضری پول ما را بدهی و این پیراهن را پس بگیری؟ فروشنده قبول کرد و علی پول را گرفت و نزد پیامبر آورد.

آن‌گاه رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و علی علیه‌السلام با هم به طرف بازار راه افتادند. در

میانه راه،  چشم پیامبر به کنیزکی افتاد که گریه می‌کرد. حضرت نزدیک رفت و از کنیزک پرسید: چرا گریه می‌کنی؟ کنیزک پاسخ داد: اهل خانه به من چهار درهم دادند و مرا برای خرید به بازار فرستادند. ناگهان پول‌ها گم شد. اکنون جرئت نمی‌کنم به خانه برگردم. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله چهار درهم از آن دوازده درهم را به کنیزک داد و فرمود: هر چه می‌خواستی بخری، بخر و به خانه برگرد. سپس به طرف بازار رفت و جامه‌ای به چهار درهم خرید و پوشید.

در بازگشت، برهنه‌ای را دید، جامه را از تن کند و به او داد. دو مرتبه به بازار رفت و جامه‌ای دیگر به چهار درهم خرید و پوشید و به طرف خانه به راه افتاد. در میانه راه باز همان کنیزک را دید که حیران و نگران و اندوهناک نشسته است. فرمود: چرا به خانه نرفتی؟ کنیزک عرض کرد: یا رسول الله! خیلی دیر شده است. می‌ترسم مرا بزنند که چرا این قدر دیر کردی. حضرت فرمود: بیا با هم برویم. خانه‌تان را به من نشان بده. من وساطت می‌کنم که مزاحم تو نشوند.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به اتفاق کنیزک راه افتاد. همین که به پشت در خانه رسیدند، کنیزک گفت: همین خانه است. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله از پشت در با آواز بلند گفت: ای اهل خانه سلام علیکم. پاسخی شنیده نشد. بار دوم سلام کرد. پاسخی نیامد. سومین بار سلام کرد که پاسخ دادند: السَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللّه ِ وَ رَحْمَةُ اللّه ِ وَ بَرَکاتُهُ. رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله پرسید: چرا اول جواب ندادید؟ آیا صدای مرا نمی‌شنیدید؟ پاسخ گفتند: چرا همان اول شنیدیم و تشخیص دادیم که شمایید. حضرت فرمود: پس علت تأخیر چه بود؟ پاسخ دادند: یا رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهخوشمان می‌آمد سلام شما را مکرر بشنویم. سلام شما برای خانه ما فیض و برکت و سلامت است.

حضرت فرمود: این کنیزک شما دیر کرده است. من اینجا آمدم تا از شما  خواهش کنم او را بازخواست نکنید. اهل خانه عرض کردند: یا رسول الله! به خاطر مقدم گرامی شما این کنیز از همین ساعت آزاد است.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: خدا را شکر، چه دوازده درهم پربرکتی بود؛ دو برهنه را پوشانید و یک برده را آزاد کرد.⁽¹⁾

2. برای برکت دعا کنیم

امام کاظم علیه‌السلام می‌فرمود: هرگاه برای امام صادق علیه‌السلام غذایی می‌آوردند، حضرت می‌فرمود:

بِسمِ اللّه ِ وَ بِاللّه ِ وَ هذا مِنْ فَضْلِ اللّه ِ وَ بَرِکَةِ رَسُولِ اللّه ِ صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و آلِ رَسُولِ اللّه‌ِ علیهم‌السلام. اَللَّهُمَّ کَما أَشْبَعْتَنَا فَأَشبِعْ کُلَّ مُؤمِنٍ و مُؤمِنَةٍ وَ بارِکْ لَنا فِی طَعامِنَا وَ شَرابِنَا وَ اَجْسادِنَا و أَمْوالِنا.⁽²⁾

به نام خدا و به (حول و قوه) خدا، این از فضل و رحمت خدا و برکت رسول خدا و آل او است. بارالها، همان‌گونه که ما را سیر کردی، هر مرد و زن مؤمنی را سیر کن و برای ما در خوراک و نوشیدنی‌ها و بدن‌ها و اموال‌مان، خیر و برکت قرار ده.

3. از تو حرکت، از خدا برکت

شخصی با هیجان و اضطراب به حضور امام صادق علیه‌السلام آمد و گفت: درباره من دعایی بفرمایید تا خداوند به من وسعت رزقی بدهد که خیلی فقیر و تنگدستم. امام فرمود: هرگز دعا نمی‌کنم. آن شخص گفت: چرا دعا نمی‌کنید؟

امام پاسخ داد: برای اینکه خداوند راهی برای این کار معین کرده است.  خداوند دستور داده است روزی را بجویید. تو می‌خواهی در خانه خود بنشینی

و با دعا، روزی را به خانه خود بکشانی.⁽¹⁾

4. گردن بند پر برکت

پ

_جابربن عبدالله انصاری _می‌گوید: روزی پس از نماز عصر، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آلهبا اصحاب خود نشسته بود. در این هنگام، پیرمردی با لباس‌های کهنه در حالی که معلوم بود راه دوری را با گرسنگی پیموده است، وارد شد. عرض کرد: من مردی پریشان حالم. مرا از گرسنگی و برهنگی و گرفتاری نجات ده.

رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: اکنون چیزی ندارم، ولی تو را به کسی راهنمایی می‌کنم که نیازهایت را برآورد و راهنمای به نیکی، همانند کسی است که آن را انجام دهد. برو در خانه کسی که محبوب خدا و رسول است و او نیز دوست‌دار آنهاست. پس به بلال دستور داد پیرمرد را به در خانه فاطمه راهنمایی کند.

وقتی پیرمرد به در خانه علی علیه‌السلامرسید، گفت: السلام علیکم یا اهل بیت النبوة؛ سلام بر شما ای خاندان نبوت. پرسیدند: تو کیستی؟ گفت: مرد عربی هستم که به خدمت پیامبر آمدم و تقاضای کمک کردم. ایشان مرا به در خانه شما راهنمایی کرد. دختر پیامبر چون چیزی نمی‌یافت، همان پوست گوسفندی را که فرزندانش حسن و حسین علیهماالسلام را بر روی آن می‌خوابانید، به مرد عرب داد و فرمود: امید است خداوند تو را گشایشی عنایت کند. پیرمرد گفت: دختر پیامبر، من از گرسنگی بی‌تابم، شما پوست گوسفند به من می‌دهی؟ فاطمه علیهاالسلامچون این سخن را شنید، گردن‌بندی را که دختر عبدالمطلب به او هدیه داده بود، به مرد عرب داد.

پیرمرد گردن‌بند را گرفت و به مسجد آورد و خطاب به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله عرض کرد: یا رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله، این گردن‌بند را دخترت به من داده و فرموده است آن را  بفروشم. شاید خداوند گشایشی دهد. حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله گریان شد و فرمود: چگونه خدا گشایش نمی‌دهد با اینکه بهترین زنان پیشینیان و آیندگان، گردن‌بند خود را به تو داده است؟

_عمار یاسر _عرض کرد: اجازه می‌فرمایی این گردن‌بند را بخرم. حضرت فرمود: خداوند خریدار این گردن‌بند را عذاب نمی‌کند. عمار به عرب گفت: به چند می‌فروشی؟ پیرمرد گفت: به سیر شدن از غذایی و یک بُرد یمانی جهت پوشاک و دیناری که صرف مخارج بازگشت خود کنم. عمار گفت: من به بهای این گردن‌بند دویست درهم می‌دهم و تو را از نان و گوشت سیر می‌کنم و لباسی هم برای پوشاک می‌دهم و با شتر خود، تو را به خانواده‌ات می‌رسانم.

عمار از غنایم خیبر هنوز مقداری داشت. پیرمرد را به خانه برد و به وعده خویش وفا کرد. سپس گردن‌بند را خوش‌بو کرد و با یک بُرد یمانی به غلامی که _سهم _نام داشت، داد و گفت: خدمت پیامبر ببر، تو را هم به ایشان بخشیدم.

حضرت، آن غلام را نزد فاطمه علیهاالسلام فرستاد. فاطمه علیهاالسلام گردن‌بند را گرفت و غلام را آزاد کرد. غلام خندید. فاطمه زهرا علیهاالسلاماز سبب خنده‌اش پرسید. او گفت: از برکت این گردن‌بند می‌خندم که گرسنه‌ای را سیر و مستمندی را بی‌نیاز کرد و برهنه‌ای را پوشاند و بنده‌ای را آزاد کرد و به دست صاحب خود بازگشت.⁽¹⁾

آموزه ها

پدید آمدن برکت یا خیر و خوبی فراوان و استقرار یافته، عوامل مادی و معنوی دارد که با بیش از سی عامل از آنها آشنا شدیم. مجموعه این عوامل را می‌توان در دسته‌های زیر تقسیم بندی کرد:

 الف) مجموع عواملی که می توان عوامل معنوی نامید (عوامل معنوی)

یک ـ ایمان به خدا و قیامت و پیامبران و رسولان الهی؛

دو ـ تقوا و پارسایی؛

سه ـ اطاعت خدا و بندگی او را کردن؛

چهار ـ دادگری؛

پنج ـ پیروی از قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام؛

شش ـ اهل ذکر و یاد خدا بودن و وضو گرفتن.

ب) انجام رفتارهای شایسته

ج) دوری از رفتارهای ناشایست

 8. دوری از گناهان زبان: مانند ناسزاگویی و سوگند ناحق یاد کردن.

د) توجه به زمان و مکان های با برکت

ه) راهنمایان حقیقی برکت

و) پدیده های با برکت

اولین پیام آن است که جامعه انسانی، به ویژه جامعه اسلامی، باید در فکر بهینه‌سازی و استفاده از نعمت‌ها و فرصت‌ها باشد. این مهم با اندیشه، کوشش، برنامه‌ریزی و توکل به خداوند مهربان به دست می‌آید. پیام برکت را در موارد زیر می‌توان خلاصه کرد:

 2. برنامه‌ریزی کنید.

 3. برکت در دست انسان است

برکت را می‌توان از یک دیدگاه به دو دسته کلی تقسیم کرد:

الف) برکت تکوینی؛

ب) برکت غیرتکوینی و اختیاری.

برکت تکوینی، آن دسته از خوبی‌ها و خیرها است که خداوند در ذات اشیا قرار داده است، مانند: برکتی که در چهارپایانی چون گاو و گوسفند قرار داده یا برکتی که در گندم و جو قرار داده است.

نکته دقیق و قابل توجه که از آیات قرآنی و روایات به دست می‌آید، آن است که کارهای اختیاری انسان در ایجاد برکت تأثیر فراوان دارد. نکته مهمی که قرآن و اهل بیت علیهم‌السلام می‌خواهند به انسان یادآوری کنند، این است که در

طبیعت، قانون و سنت الهی به نام علیت وجود دارد که جهان بر اساس آن برپاست. البته این اسباب و مسببات به همین امور ظاهری ختم نمی‌شود، بلکه دامنه و وسعت آن خیلی زیاد است، تا جایی که رفتار آدمی هم در این دایره قرار می‌گیرد.

قرآن مجید و اهل بیت علیهم‌السلام می‌خواهند به انسان بفهمانند که کردارش در جهان طبیعت اثرگذار است. پیروی از خوبی‌ها و حقیقت پیام‌های پیامبران و قرآن، کار و تلاش، ایمان و تقوا و همسویی با جهان هستی است که نتیجه این همسویی و هماهنگی، نزول خیر و برکت از زمین و آسمان می‌شود.

بشر باید به مرحله‌ای از معرفت برسد که یقین کند کفر و نفاق، ستم، جنایت و گناه، رحمت و برکت را از جامعه دور می‌سازد. او باید به یقین برسد که ایجاد برکت و خیر و خوبی فراوان و ثابت در دست اوست.

او می‌تواند با بندگی خدا و انتخاب راه درست، خیر و برکت همیشگی را برای خود و جامعه انسانی به دست آورد. این کار مشکلی نیست؛ زیرا با قدرت خرد و  هماهنگی با فطرت الهی می‌توان در راه ایمان به خدا و قیامت حرکت کرد. سپس در کنار این ایمان، به کار و تلاش پرداخت و از بدی‌ها دوری جست و با مهر و محبت، به طبیعت و مردم توجه کرد. به دنبال آن، خداوند و جهان، برکت خود را به جامعه بشری ارزانی می‌دارد. در مقابل، اگر آدمی به دنبال انکار حقیقت هستی برود و به فسق و فجور، خیانت و گناه و ستم بپردازد، آسمان و زمین، برکات خود را از او دریغ می‌کند و جامعه دچار بی‌برکتی می‌شود:

وَ ما أَصابَکَ مِن سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ. (نساء: 79)

و آنچه از بدی به تو می‌رسد، از خود توست.

منابع دیگر

بزرگواری

اشاره

«کریم» از اسمای الهی است و در مطلع کلام به آن اسم مبارک توسل می‌جوییم و از درگاهش چنین می‌خواهیم:

اَللَّهُمَّ إِنّی أَسْأَلُکَ بِاِسْمِکَ... .یا کَریمُ... اَنْ تُصَلِّی عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ افْعَلْ وَ بِجَمیعِ الْمُؤْمِنینَ ما اَنْتَ اَهْلُهُ یا أَرْحَمَ الرَّاحِمینَ.⁽¹⁾

بار الها، کریما! به اسم تو از تو درخواست می‌کنم (که) بر محمد و آلش درود فرستی و با من و همه مؤمنان آن چنان رفتار کنی که خود سزاوار آنی، ای مهربان‌ترین مهربانان.

بزرگوار و کریم حقیقی تنها اوست و دیگران باید به این اسم او (کریم بودن) توسل جویند. انسان مؤمن در پی آن است که کریم و بزرگوار شود.

واژه شناسی کریم

کریم از صفات و اسمای الهی و به معنای کسی است که خیر و خوبی فراوانی از او صادر می‌شود. او جواد و بخشنده‌ای است که بخشش وی تمام شدنی نیست. او کریم و بزرگوار مطلق (و یگانه) است.⁽²⁾کریم (در مقام انسانی)، کسی است که دربردارنده انواع خوبی و بزرگی و فضیلت‌ها باشد.⁽³⁾

 باید دانست که کرم و بزرگواری حقیقی از آنِ خداست و سپس هرکس به آن کریم واقعی ایمان داشته و تسلیم او باشد، کریم است.

در کریم بودن، نوعی احسان و انعام و سودرسانی به دیگران وجود دارد، ولی در آن، کثرت و فراوانی هم نهفته است.

در _مفردات الفاظ القرآن _آمده است:

کَرَم مثل حریت و آزاد منشی است و تفاوت این دو در آن است که حریت به خوبی‌های کوچک و بزرگ گفته می‌شود. در خوبی‌های بزرگ فقط کَرَم گفته می‌شود، مانند کسی که مال فراوانی را برای مجهز کردن لشکری در راه خدا ببخشد.⁽¹⁾

جایگاه کرامت و بزرگواری در سنت معصومین علیهم السلام

1. نشانه های بزرگواری

امام صادق علیه‌السلام فرمود:

ثَلاثَةٌ تَدُلُّ عَلی کَرَمِ الْمَرْءِ: حُسْنُ الْخُلْقِ وَ کَظْمُ الْغَیْظِ وَ غَضُّ الطَّرْفِ.⁽²⁾

سه چیز نشانگر بزرگواری آدمی است: خوش‌خویی، فرو خوردن خشم و فروهشتن چشم.

حضرت امام علی علیه‌السلام فرمود:

الْکَرَمُ حُسْنُ الْاِصْطِبارِ.

بزرگواری، نیکو شکیبایی کردن است.⁽³⁾

 اِنَّما الْکَرَمُ التَّنَزُّهُ عَنِ الْمَعاصِی.⁽⁴⁾

بزرگواری، در حقیقت دوری کردن از گناهان است.

حضرت علی علیه‌السلام نیز فرمود:

بزرگواری، داشتن منش نیکو و دوری کردن از پستی است.⁽⁵⁾

2. بزرگوار و کریم کیست؟

کرامت و بزرگواری، حقیقتی است که آثارش در رفتار و گفتار آدمی ظاهر می‌شود. بیان رفتارهای جزئی در شناختن کریم و بزرگوار مؤثر است. با شناخت ملاک، انسان می‌تواند خود یا دیگران را با آن ملاک‌ها بسنجد و تلاش کند که خود را به آن ملاک‌ها و معیارها نزدیک سازد. معصومین علیهم‌السلام این معیارها را برای مسلمانان بیان کرده‌اند. این ملاک‌ها در دو زمینه مطرح شده‌اند:

الف) معیارهای وجودی؛ یعنی صفات خوبی که در انسان کریم وجود دارد.

ب) معیارهای عدمی؛ یعنی رفتارهای زشت و نازیبا که ساحت کرامت کریمان از آن به دور است.

الف) صفات خوب انسان کریم

یک ـ انسان بزرگوار، مهربان و سپاس گزار است

امیرمؤمنان علی علیه‌السلام فرمود:

شخص بزرگوار چنین است که هرگاه با او درشتی شود، خشن می‌شود و هرگاه با ملایمت و محبت با او رفتار شود، نرم و مهربان می‌شود.⁽¹⁾بزرگوار از اندک (احسان) سپاس‌گزاری می‌کند و فرومایه از بسیار (هم) ناسپاسی می‌کند.⁽²⁾

دو ـ کریم، اهل گذشت است

 حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید:

بزرگوار، هرگاه قدرت (بر انتقام) پیدا کند، گذشت می‌کند و هرگاه مالی به دست آورد، بخشش می‌کند و هرگاه چیزی از او خواسته شود، برآورده می‌سازد.⁽³⁾

در بعضی روایات اشاره شده است که انسان بزرگوار در بخشش و عفو نسبت به دیگران سبقت می‌گیرد.⁽¹⁾

سه ـ بزرگوار، عدالت پیشه است

از حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السلام روایت است:

بزرگوار، در زمان قدرتمندی، گذشت می‌کند و به هنگام حکومت، عدالت پیشه می‌کند و از بدی کردن باز می‌ایستد و احسان خود را نثار می‌کند.⁽²⁾

چهار ـ بزرگوار، اهل وفا است

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فرمود:

بزرگوار، هرگاه وعده دهد، به کار بندد و هرگاه وعید و بیم دهد، درگذرد.⁽³⁾

وعده بزرگوار، نقد و بی‌درنگ است.⁽⁴⁾

پنج ـ کریم حقیقی، اهل تقوا است

حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

مَنِ اتَّقی رَبَّهُ کانَ کَریماً.⁽⁵⁾

کسی که از پروردگارش پروا دارد، بزرگوار است.

شش ـ بزرگوار، خیرخواه است

 حضرت علی علیه‌السلام فرمود:

النَّصیحَةُ مِنْ أَخْلاقِ الْکِرامِ، الغِشُّ مِنْ أخْلاقِ اللِّئامِ.⁽⁶⁾

خیرخواهی از اخلاق بزرگواران و خیانت، خوی فرومایگان است.