تفسیر خانواده جلد 2

مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر خانواده ( آیات الاسرة فی القرآن) بررسی مجموعه آیات مربوط به "خانواده" در قرآن کریم/ به اهتمام محمد بیستونی ؛ گروه تحقیق صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی.

مشخصات نشر:قم: بیان جوان؛ مشهد: آستان قدس رضوی،شرکت به نشر ، 1389.

مشخصات ظاهری:2ج.؛ 22×29 س‌م.

شابک: دوره : 978-964-5640-75-8 ؛ ج. 1 : 978-964-5640-73-4 ؛ ج. 2 : 978-964-5640-74-1

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

موضوع:خانواده ها -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده:بیستونی، صفورا

شناسه افزوده:بیستونی، زهرا

شناسه افزوده:بیستونی، آسیه

شناسه افزوده:شرکت به‌نشر ( انتشارات آستان قدس رضوی)

رده بندی کنگره: BP104/خ24 ب9 1389

رده بندی دیویی: 297/159

شماره کتابشناسی ملی:1‌8‌8‌5‌6‌3‌3

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

***

عنو ا ن: تفسير خانواده (جلد دوم)

به اهتمام: دكتر محمد بيستونى

گروه تحقيق: صفورا، زهرا، آسيه بيستونى

تايپ و صفحه آرايى: فاطمه سرزهى،سهيلا شاكرى

امور رايانه و IT: روح اللّه كريميان

چاپ و صحافى: چاپخانه رواق

نوبت و تاريخ چاپ: اول بهار 1389

شما ر گان: 1500 نسخه

نا شر: انتشارات بيان جوان

شابك: ISBN :

حق چاپ محفوظ نيست، هرگونه نسخه بردارى و چاپ از اين كتاب

به منظور توسعه فرهنگ قرآن كريم، با اخذ مجوز كتبى از

مؤسسه قرآنى تفسير جوان بلامانع است.

نشانى: تهران ، خيابان پاسداران ، بين گلستان هشتم و نهم (روبروى

پمپ بنزين)، شماره 451، طبقه همكف واحد 4 تلفكس: 22589626

www.Tafsirejavan.com

اشاره

تفسير خانواده

(آياتُ الاُْسْرَةِ فِى الْقُرآن)

بررسى مجموعه آيات مربوط به«خانواده»درقرآن كريم

«جلد دوم»

به اهتمام : دكتر محمد بيستونى

بسم الله الرحمن الرحیم

اهداء

اين كتاب را هديه مى كنم به :

سَيِّدِنا وَ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِيّينَ وَ اِلى مَوْلانا

وَ مَوْلَى الْمُوَحِّدينَ عَلِىٍّ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ اِلى بِضْعَةِ

الْمُصْطَفى وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ وَ اِلى سَيِّدَىْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَيْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ اِلَى الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومينَ الْمُكَرَّمينَ مِنْ وُلْدِالْحُسَيْنِ لاسِيَّما بَقِيَّةَ اللّهِ فِى الاَْرَضينَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْياءِ الْفَرائِضِ وَمَعالِمِ الدّينِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالى فَرَجَهُ الشَّريفَ فَيا مُعِزَّ

الاَْوْلِياءَوَيامُذِلَ الاَْعْداءِاَيُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَيْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فى غَيْبَتِكَ وَ فِراقِكَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ

مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِكَ وَ مَحَبَّتِكَ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ مِنْ مَنِّكَ وَ

فَضْلِكَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْكَ

اِنّا نَريكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ

لزوم مراجعه اعضاى خانواده به مشاورينِ متخصص

وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ اِلاّ رِجالاً نُوحى اِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا اَهْلَ الذِّكْرِ اِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ

ما پيش از تو جز مردانى كه به آن ها وحى مى كرديم نفرستاديم، اگر نمى دانيد از اهل اطلاع سؤال كنيد. (43 / نحل)

شرح آيه از تفسير نمونه

آرى اين مردان از جنس بشر بودند ، با تمام غرايز و عواطف انسانى ، دردهاى آن ها را از همه بهتر تشخيص مى دادند و نيازهاى آن ها را به خوبى درك مى كردند ، درحالى كه هيچ فرشته اى نمى تواند از اين امور به خوبى آگاه گردد و آن چه را در درون يك انسان مى گذرد به وضوح درك كند. مسلما مردان وحى وظيفه اى جز ابلاغ رسالت نداشتند ، كار آن ها گرفتن وحى و رساندن به انسان ها و كوشش از طرق عادى براى تحقق بخشيدن به اهداف وحى بود ، نه اين كه با يك نيروى خارق العاده الهى و برهم زدن همه قوانين طبيعت ، مردم را مجبور به قبول دعوت و ترك همه انحرافات كنند، كه اگر چنين مى كردند ايمان آوردن افتخار و تكامل نبود. سپس براى تأكيد و تأييد اين واقعيت اضافه مى كند : « اگر اين موضوع را نمى دانيد برويد و از اهل اطلاع بپرسيد : فَسْئَلُوا اَهْلَ الذِّكْرِ اِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ». « ذِكْر » به معنى آگاهى و اطلاع است و « اَهْلَ الذِّكْرِ » مفهوم وسيعى دارد كه همه آگاهان و اهل اطلاع را در زمينه هاى مختلف شامل مى شود و اگر بسيارى از مفسرين اهل ذكر را در اين جا به معنى علماى اهل كتاب تفسير كرده اند نه به اين معنى است كه اهل ذكر مفهوم محدودى داشته باشد بلكه در واقع از قبيل تطبيق كلى بر مصداق است زيرا سؤال درباره پيامبران و رسولان پيشين و اين كه آن ها مردانى از جنس بشر با برنامه هاى تبليغى و اجرايى بودند قاعدتا مى بايست از دانشمندان اهل كتاب و علماى يهود و نصارى بشود ، درست است كه آن ها با مشركان در تمام جهات هم عقيده نبودند ، ولى همگى در اين جهت كه با اسلام مخالفت داشتند، هماهنگ بودند ، بنابراين علماى اهل كتاب

براى بيان حال پيامبران پيشين منبع خوبى براى مشركان محسوب مى شدند .

در هر موضوعى بايد به متخصص همان موضوع مراجعه كرد

آيه فوق بيانگر يك اصل اساسى اسلامى در تمام زمينه هاى زندگى مادى و معنوى است و به همه مسلمانان تأكيد مى كند كه آن چه را نمى دانند از اهل اطلاعش بپرسند و پيش خود در مسايلى كه آگاهى ندارند دخالت نكنند. به اين ترتيب « مسأله تخصص » نه تنها در زمينه مسائل اسلامى و دينى از سوى قرآن به رسميت شناخته شده ، بلكه در همه زمينه ها مورد قبول و تأكيد است و روى اين حساب بر همه مسلمانان لازم است كه در هر عصر و زمان افراد آگاه و صاحب نظر در همه زمينه ها داشته باشند كه اگر كسانى مسايلى را نمى دانند به آن ها مراجعه كنند. ولى ذكر اين نكته نيز لازم است كه بايد به متخصصان و صاحب نظرانى مراجعه كرد كه صداقت و درستى و بى نظرى آن ها ثابت و محقق است ، آيا ما هرگز به يك طبيب آگاه و متخصص در رشته خود كه از صداقت و درست كاريش در همان كار خود ، مطمئن نيستيم مراجعه مى كنيم ؟ لذا در مباحث مربوط به تقليد و مرجعيت ، صفت عدالت را در كنار اجتهاد و يا اعلميّت قرار داده اند ، يعنى مرجع تقليد هم بايد عالم و آگاه به مسائل اسلامى باشد و هم با تقوا و پرهيزكار .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه موردبحث روى سخن را به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نموده و مى فرمايد:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلاّ رِجالاَ نُوحِي إِلَيْهِمْ

و ما پيش از تو و رسالت تو نيز جز مردانى را كه به آنان وحى فرستاديم و به نور و فروغ وحى دل هايشان را نورباران ساختيم، به رسالت نفرستاديم.

منظور آيه شريفه اين است كه آنان نيز پيامبر ما بودند و از نعمت گران وحى و رسالت بهره ور و تو نخستين آنان نيستى كه شرك گرايان تعجّب مى كنند و اصل رسالت را انكار مى نمايند.

بدين وسيله آفريدگار هستى براى شرك گرايان روشن مى سازد كه پيامبر بايد از خود انسان ها باشد تا مردم او را بنگرند و با شنيدن گفتارش با او به گفت و شنود بپردازند؛ و اين پندار كه چرا به جاى او فرشته اى نيامده است تا پيام خدا را برساند، پندارى سست و بى اساس است، چرا كه پيش از او نيز پيامبران بى شمارى آمدند و اين سالار و آخرين آنان است.

فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.

در تفسير اين فراز سه نظر آمده است:

1- به باور «رُمّانى»، «زَجّاج» و «اَزْهَرى»، منظور از «اَهْل ذِكْر» يا دانشوران كسانى هستند، كه به تاريخ و تحولات تاريخى و سرگذشت پيشينيان آگاهى دارند، خواه از توحيدگرايان باشند و يا از تاريك انديشان و كفرگرايان؛ چرا كه واژه «ذكر» به مفهوم آگاهى و در برابر بى خبرى و ناآگاهى و فقدان دانش است. بنابراين پيام آيه اين است كه اين واقعيت را كه خدا هماره پيام آورانى فرستاده است و آنان مردم را به سوى توحيد و تقوا فراخوانده اند ازآگاهان بپرسيد و كارى به عقيده آنان نداشته باشيد.

2- امّا به باور «اِبْن عبّاس» و «مُجاهِد» منظور پيروان كتابهاى آسمانى است و پيام آيه شريفه اين است كه: اگر نمى دانيد از پيروان تورات و انجيل بپرسيد.

با اين بيان، اين خطاب به شرك گرايان است؛ چرا كه آنان نويدهاى يهود و نصارى را كه از كتابهاى خود در مورد پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله مى دادند باور نمى داشتند و آنها را دروغ مى انگاشتند.

3 از ديدگاه پاره اى از جمله «اِبْن زَيْد» منظور پيروان قرآن است؛ چرا كه واژه «ذِكْر» به مفهوم قرآن شريف آمده است.

از حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه فرمود: «نَحْنُ اَهلَ الذِّكْرِ»؛ اين دانشوران و آگاهانى كه خدا مردم را به سويشان راه مى نمايد تا پرسش هاى خود را از آنان بپرسند و هدايت شوند ما هستيم.

گفتنى است كه خدا در قرآن شريف پيامبر را با عنوان «ذكر» ياد كرده⁽¹⁾، كه با اين بيان، آن حضرت «ذكر» است و خاندان وحى و رسالت خاندان «ذكر»؛ درست همان گونه كه در روايات بسيارى آمده است.⁽²⁾

هنگامى كه آيه مورد بحث فرود آمد، اميرمؤمنان عليه السلام فرمود: ما خاندان وحى و رسالت، اهل «ذكر» هستيم و اين آيه در مورد ما فرود آمده است. اِحْقاقُ الْحَقّ، ج 3، ص 482.

دقت فوق العاده در احترام به پدر و مادر

وَ قَضى رَبُّكَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِيّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانااِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُما اَوْكِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريما

پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستيد و به پدر و مادر نيكى كنيد ، هرگاه يكى از آن ها يا هر دو آن ها، نزد تو، به سن پيرى برسند كمترين اهانتى به آن ها روامدار و بر آن ها فرياد مزن و گفتار لطيف و سنجيده بزرگوارانه به آن ها بگو. (23 / اسراء)

وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانى صَغيرا

بال هاى تواضع خويش را در برابرشان از محبت و لطف فرودآر و بگو پروردگارا همان گونه كه آن ها مرا در كوچكى تربيت كردند مشمول رحمتشان قرار ده. (24 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« قَضاء » مفهوم مؤكّدترى از « امر » دارد و امر و فرمان قطعى و محكم و پايان دادن به چيزى را مى رساند و اين نخستين تأكيد در اين مسأله است. مطلق بودن « احسان » كه هرگونه نيكى را دربرمى گيرد و همچنين ، « والدين » كه مسلمان و كافر را شامل مى شود ، تأكيد ديگرى در اين جمله است.

در حقيقت در دو آيه اى كه گذشت ، قسمتى از ريزه كارى هاى برخورد مؤدبانه و فوق العاده احترام آميز فرزندان را نسبت به پدران و مادران بازگو مى كند:

1- از يك سو انگشت روى حالات پيرى آن ها كه در آن موقع از هميشه نيازمندتر به حمايت و محبت و احترام هستندگذارده، مى گويد: كمترين سخن اهانت آميزرا به آن ها مگو. آن ها ممكن است بر اثر كهولت به جايى برسند كه نتوانند بدون كمك ديگرى حركت كنند و از جابرخيزند و حتى ممكن است قادر به دفع آلودگى از خود نباشند ، در اين مواقع آزمايش بزرگ فرزندان شروع مى شود. آيا وجود چنين پدر و مادرى را مايه رحمت مى دانند و يا بلا و مصيبت و عذاب .

2 از سوى ديگر قرآن مى گويد : در اين هنگام به آن ها اف مگو ، يعنى اظهار ناراحتى و ابراز تنفر مكن و باز اضافه مى كند با صداى بلند و اهانت آميز و داد و فرياد با آن ها سخن مگو و باز تأكيد مى كند كه با قول كريم و گفتار بزرگوارانه با آن ها سخن بگو كه همه آن ها نهايت ادب در سخن را مى رساند كه زبان كليد قلب است.

3 از سوى ديگر دستور به تواضع و فروتنى مى دهد ، تواضعى كه نشان دهنده محبت و علاقه باشد و نه چيز ديگر .

4 سرانجام مى گويد : حتى موقعى كه روبه سوى درگاه خدا مى آورى پدر و مادر را ( چه در حيات و چه در ممات ) فراموش مكن و تقاضاى رحمت پروردگار براى آن ها بنما .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

زنجيره اى از مقررات انسانساز

در اين آيات كه زنجيره اى از مقررات انسانساز را ترسيم مى كند و يك رشته از رواها و نارواها و بايدها و نبايدها را به تابلو مى برد، نخست از توحيد و يكتاپرستى آغاز مى كند و مى فرمايد:

وَ قَضى رَبُّكَ اَلاّ تَعْبُدُوا اِلاّ اِيّاهُ

و پروردگارت مقرر فرمود كه جز او را نپرستيد.

به باور گروهى از جمله «حَسَن»، «قَتادَه» و «اِبن عَبّاس»، منظور اين است كه: و پروردگارت فرمان قطعى دادكه...

و به باور «اَنَس»، پروردگارت لازم و واجب ساخت كه...

«مُجاهِد» مى گويد: و پروردگارت سفارش فرمود كه تنها او را بپرستيد و جز او را نپرستيد.

وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا

و نيز مقرر فرمود كه درباره پدر و مادر نيكى كنيد.

اِمّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُما اَوْ كِلاهُما

هان اى انسان! اگر پدر و مادرت يا يكى از آن دو، نزد تو ماندند و به كهنسالى رسيدند...

اين سفارش بدان جهت است كه انسان با رسيدن به كهنسالى از جهاتى بسان كودك مى شود و نياز به يارى و حمايت پيدا مى كند.

با اينكه رعايت احترام پدر و مادر در سراسر زندگى شان لازم است، بدان جهت در آيه شريفه تنها به دوران پيرى آنها اشاره رفته است كه انسان در مرحله سالخوردگى نياز بيشترى به خدمت و يارى پيدا مى كند؛ از اين رو به ويژه احترام به آنان در اين مرحله را يادآور مى گردد.

آيه مورد بحث بسان اين آيه است كه در مورد مسيح عليه السلام مى فرمايد:

وَ يُكَلِّمُ النّاسَ فِيالْمَهْدِ وَ كَهْلاً.... ⁽¹⁾

و او در گاهواره به اعجاز و در كهنسالى به وحى سخن مى گويد.

با اينكه همه انسانها در مرحله پيرى سخن مى گويند و اين مطلب ويژه مسيح نيست، بدين صورت يادآورى مى كند كه او به خواست خدا زنده مى ماند تا به مرحله كهنسالى مى رسد و آنگاه در آن سن و سال نيز، با مردم سخن مى گويد.

و نيز در آيه ديگرى از اين نمونه مى فرمايد: «وَ الأَْمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلّهِ»⁽²⁾در آن روز فرمانروايى از آن خداست.

با اينكه فرمانروايى همه جا و هماره از آن خداست، با اين وصف در آيه شريفه روشنگرى مى كند كه در روز رستاخيز فرمان و فرمانروايى تنها از آن اوست و بس، چراكه در آن روز ديگر فرمانروايى براى كسى جز او نخواهد بود.

به باور پاره اى تفسير آيه اين است كه اگر تو فرزند انسان، به مرحله تكليف رسيدى و پدر و مادرت نزد تو بودند و افتخار خدمت آنان را داشتى، كمترين اهانت بر آنان روا مدار.

فَلا تَقُلْ لَهُما اُفٍّ

پس به آنان كمترين اهانت روا مدار و اف مگو.

حضرت رضا عليه السلام از ششمين امام نور آورده است: «لَوْ عَلِمَ اللّهُ لَفْظَةً اَوْجَزَ في تَرْكِ عُقُوقِ الْوالِدَيْنِ مِنْ اُفٍّ لأََتى بِهِ». ⁽³⁾

اگر خدا در هشدار از ستم و اهانت ننمودن به پدر و مادر، واژه اى كوتاه تر و چكيده تر از اين واژه پر معنا سراغ داشت و مى دانست، همان را بكار مى برد.

در روايت ديگرى آمده است كه: اَدْنَى الْعُقُوقِ اُفٌّ وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ لَفْظَةً اَوْجَزَ في تَرْكِ عُقُوقِ الْوالِدَيْنِ مِنْ اُفٍّ لأََتى بِهِ.⁽⁴⁾5.

كمترين مرحله نافرمانى و بيداد در حق پدر و مادر، گفتن و به كاربردن همين واژه است؛ و اگر خدا چيزى كوتاه تر و ناچيزتر از آن در ترك اهانت به آنان مى شناخت، آن را مى آورد و هشدار مى داد.

و نيز در روايت آورده اند كه: اهانت كننده به پدر و مادر و ستمكار در مورد آنان، هر كارى مى خواهد انجام دهد، امّا بداند كه هرگز وارد بهشت نخواهد شد. «فَلْيَعْمَلِ الْعاقُّ ما يَشاءُ اَنْ يَعْمَلَ فَلَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ».⁽¹⁾

با اين بيان منظور اين است كه پدر و مادر را هرگز نبايد آزرد، چه زياد و چه اندك.

«مُجاهِد» در اين مورد مى گويد: منظور آيه اين است كه: اگر پدر و مادرت به مرحله اى از كهنسالى رسيدند كه كنترل نداشتند و لباس خود را آلوده كردند، نبايد از آنان اظهار تنفّر كنى، بلكه بايد به ياد داشته باشى كه تو را در كودكى تر و خشك كرده اند و تو همان گونه رفتار كنى.

به نظر مى رسد كه هشدار قرآن از به كار بردن «اُفّ» در برابر پدر و مادر بدان جهت است كه فرد خشمگين زياد آن واژه را به كار مى برد و اين واژه نشانگر خشم و نفرت گوينده است.

«ابو عُبَيْدَه» مى گويد: دو واژه «اُفّ» و «تُفّ» به مفهوم چرك ميان انگشتان است.

«اِبن عَبّاس»، آن را چيزى ناخوشايند تفسير مى كند.

و به باور پاره اى، به مفهوم چيز بد بو و داراى بوى ناخوشايند است.

وَ لا تَنْهَرْهُما

و آن دو را با تندى و فرياد مرنجان و بر سرشان فرياد مزن.

به باور پاره اى منظور اين است كه: آنان هرآنچه از تو خواستند و در توان دارى، به آنان بده و درنگ مكن. اين فراز بسان آن آيه است كه مى فرمايد:5.

«وَ اَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ».⁽¹⁾

وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً كَريما.

و با آنان با گفتار سنجيده و ظريف و بزرگمنشانه سخن بگو و از گفتار نادرست و بيهوده در برابر آنان بر حذر باش و بدين وسيله آنان را گرامى دار و مورد مهرشان قرار ده؛ چراكه گفتار پسنديده و درست در حقيقت نشان گراميداشت كسى است كه انسان با او سخن مى گويد.

«سَعيدبن مُسَيَّب» مى گويد:در برابر پدر و مادر بسان برده وخدمتگزارى گناهكار،كه در برابر سرورش ايستاده است، سخن بگو.

باز هم نيكى به پدر و مادر

در ادامه سخن در اين مورد مى افزايد:

وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ

و در برابر آن دو، تا آنجايى كه در توان دارى، از نظر گفتار و عملكرد فروتنى كن و بال تواضع و كوچكى را فرو آور.

واژه «ذُلّ»، نه به مفهوم ذلّت و خوارى، كه به مفهوم تواضع و فروتنى و نرمى است و تعبير فرود آوردن بال و پر فروتنى در برابر آنان، پرنده اى را در نظر انسان مجسم مى سازد كه با گشودن بال مهر و محبّت جوجه هاى خود را پناه مى دهد؛ و بدين سان آفريدگار هستى به انسان سفارش مى كند كه با گشودن بال و پر مهر و احسان پدر و مادرت را زير بال فروتنى و محبت گير، درست همان گونه كه آنان در دوران كودكى تو، بال هاى مهر و لطف خويشتن را بر سرت گشودند و تو را پروردند.

گفتنى است كه «عرب» هرگاه بخواهد كسى را رعايت كننده حرمت پدر و مادر بخواند و بگويد: او در برابر پدر و مادرش پرمهر و نرمخوست، مى گويد: او، هماره بال فروتنى خود را، از سر مهر و محبت، در برابر آنان فرود آورده است،0.

«قالُواهُوَ خافِضُ الْجَناحِ».

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه در تفسير آيه فرمود:

لا تَمْلأَْ عَيْنَيْكَ مِنَ النَّظَرِ اِلَيْهِما اِلاّ بِرَأْفَةٍ وَ رَحْمَةٍ وَ لا تَرْفَعْ صَوْتَكَ فَوْقَ اَصْواتِهِما وَ لا يَدَيْكَ فَوْقَ اَيْديهِما وَ لا تَتَقَدَّمْ قُدّامَهُما.⁽¹⁾

مفهوم آيه شريفه اين است كه جز با مهر و دلسوزى به آنان نگاه نكن و هرگز صداى خود را از صداى آنان فراتر نبر و دست خويشتن را بر فراز دست آنان مگذار و از پيشاپيش آنان راه نرو.

وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّياني صَغيرا.

و در باره آنان آمرزش بخواه و از خداى پر مهر تقاضا كن كه در زندگى و پس از مرگشان، آمرزش و رحمت خود را بر آنان بباراند، چراكه آنان تو را در دوران كودكى و ناتوانى و نياز، پروراندند و تربيت كردند.

يادآورى مى گردد كه آمرزش خواهى براى آنان در صورتى است كه باايمان و توحيدگرا باشند و نه كفرگرا.

از آيه شريفه اين نكته دريافت مى گردد كه دعاى فرزند براى آمرزش پدر و مادرى كه جهان را به درود گفته اند پذيرفته مى شود وگرنه خدا به اين كار دستور نمى داد و سفارش نمى فرمود.

به باور پاره اى، خدا بدان جهت به فرزندان فرمان مى دهد كه به پدر و مادر سالخورده نيكى كنند، امّا به پدر و مادر سفارش فرزندان را نمى كند كه محبت فرزندان به پدران و مادران كهنسال اندك است در حالى كه آنان فرزندانشان را بسيار دوست مى دارند. و بدان دليل به دوران پيرى آنان اشاره مى كند، كه در آن مرحله نياز به مهر و يارى پيدا مى كنند و فرزندان بايد، هم از نظر عواطف انسانى و اخلاقى و هم تأمين اقتصادى به آنان خدمت كنند و برسند.6.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود: رَغْمَ اَنْفِهِ، رَغْمَ اَنْفِهِ، رَغْمَ اَنْفِهِ،

قالُوا: مَنْ يا رَسُولَ اللّهِ؟

قالَ: مَنْ اَدْرَكَ اَبَوَيْهِ عِنْدَ الْكِبَرِ اَحَدُهُما اَوْ كِلاهُما وَ لَم يَدْخُلِ الْجَنَّةَ.⁽¹⁾

بينى اش به خاك ماليده شود، بينى اش به خاك ماليده شود... بينى اش به خاك ماليده شود! پرسيدند: چه كسى اى پيامبر خدا؟

فرمود: آن كسى كه پدر و مادرش يا يكى از آن دو نزد او به مرحله پيرى رسند و با مهر و نيكى به آنان خشنودى خدا را فراهم نكند تا وارد بهشت پرطراوت و زيبا گردد.

و«اَبو اُسَيد اَنْصارى» آورده است كه: ما در حضور پيامبر صلى الله عليه و آله بوديم كه مردى از تيره «بَنى سَلَمة» شرفياب گرديد و گفت: اى پيامبر خدا! آيا پس از مرگ پدر و مادرم بازهم كارشايسته اى مانده است كه در حق آنان انجام دهم؟ پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: آرى.

پرسيد: چه كنم؟

فرمود: نماز، طلب آمرزش وفا به عهد و پيمان آنان، احترام به دوستانشان و ديگر پيوند با نزديكان آنان و صله رحم با آنان.

يا رسُولَ اللّهِ! هَلْ بَقِىَ مِنْ بِرِّ اَبَوَىَّ شَىْ ءٌ اَبَرُّهُما بِهِ بَعْدَ مَوْتِهِما؟

قالَ صلى الله عليه و آله : نَعَم، اَلصَّلاةُ عَلَيْهِما، وَ الاِْسْتِغْفارُ لَهُما وَ اِنْقاذُ عَهْدِهِما مِنْ بَعْدِهِما وَ اِكْرامُ صَديقِهِما وَ صِلَةُ الرَّحِمِ الَّتى لا تُوصَلُ اِلاّ بِهِما.⁽²⁾

«قَتادَه» پس از تلاوت آيه مى گويد: آرى، اين گونه آموزش داده شديد و اين سان فرمان يافتيد، پس رهنمودها و درس هاى انسانساز خدا را برگيريد و به سيستم اخلاقى و تربيتى مورد سفارش او آراسته گرديد.8.

رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِما فى نُفُوسِكُمْ اِنْ تَكُونُوا صالِحينَ فَاِنَّهُ كانَ لِلاَْوّبينَ غَفُورا

پروردگار شما از درون دل هاى شما آگاه است ( اگر لغزشى در اين زمينه داشتيد و جبران كرديد شما را عفو مى كند چراكه ) هرگاه صالح باشيد او توبه كنندگان را مى بخشد. (25 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اَوّاب » ازماده « اَوْب » به بازگشت توأم با اراده را مى گويند ، درحالى كه « رجوع » هم به بازگشت با اراده گفته مى شود و هم بى اراده ، به همين دليل به « تَوْبَة » « اَوْبَة » گفته مى شود ، چون در حقيقت توبه بازگشت توأم با اراده به سوى خدا است. و از آن جا كه « اَوّاب » صيغه مبالغه است به كسى گفته مى شود كه هرلحظه از او خطايى سرزند به سوى پروردگار بازمى گردد. بنابراين اگر بدون قصد طغيان و سركشى در برابر فرمان خدا لغزشى در زمينه احترام و نيكى به پدر و مادر از شما سرزند و بلافاصله پشيمان شديد و درمقام جبران برآييد مسلما مشمول عفو خدا خواهيد شد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث، در مورد سفارش به تكريم و گراميداشت پدر و مادر مى فرمايد:

رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِما في نُفُوسِكُمْ

پروردگارتان به نيت ها و انديشه هاى شما داناتر است و مى داند كه شما در انديشه نيكى به آنان هستيد و يا اهانت و آزار و نافرمانى؛ از اين رو اگر از فرزندى كه قصدش خدمت به پدر و مادر است و نه نافرمانى آنان، امّا در مسير زندگى از او لغزشى سر زد و آنان آزرده شدند، خداى آمرزنده و مهربان از لغزش او مى گذرد.

به باور پاره اى منظور اين است كه: خدا به رازهاى درونى شما آگاه است.

اِنْ تَكُونُوا صالِحينَ فَاِنَّهُ كانَ لِلاَْوّابينَ غَفُورا.

اگر شما به راستى شايسته كردار باشيد و فرمانبردارى خدا پيشه سازيد و توبه كنيد، خدا توبه كاران را موردبخشايش و آمرزش قرار مى دهد.

«مُجاهِد» مى گويد: واژه «اَوّب»، به مفهوم كسى است كه توبه كار و پرستشگر خدا باشد و از گناهان باز گردد و راه فرمانبردارى خدا پيش گيرد؛ و از حضرت صادق عليه السلام نيز همين تفسير روايت شده است.

و «قَتادَه» بر آن است كه «اَوّابين»، شايسته كردارانى هستند كه فرمانبردار خدا و نيكوكار باشند.

«سَعيدبن مُسيَّب» مى گويد: به كسانى گفته مى شود كه دچار لغزش گردند و روى توبه به بارگاه خدا آورند و اين كار تكرار گردد.

و «اِبن عَبّاس» مى گويد: كسانى هستند كه در فراز و نشيب ها به سوى خدا باز مى گردند.

و نيز از او آورده اند كه: منظور ستايش كنندگان خدا هستند و اين تفسير را قرآن نيز تأييد مى كند، چرا كه مى فرمايد: «يا جِبالُ اَوِّبى مَعَهُ...»⁽¹⁾هان اى كوه ها! به همراه او خدا را ستايش كنيد.

به باور پاره اى منظور كسانى هستند كه ميان مغرب و عشا نماز مى گزارند.

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه فرمود: هان اى هشام! چهار ركعت نماز، كه در هر ركعت آن پنجاه مرتبه سوره توحيد خوانده شود، نماز توبه كنندگان و بازگشت كنندگان به سوى خداست.0.

وَ اتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ لاتُبَذِّرْ تَبْذيرا

و حق نزديكان را بپرداز و ( همچنين ) مستمند و وامانده در راه را و هرگز اسراف و تبذير مكن.

(26 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« تَبْذير » در اصل از ماده « بذر » و به معنى پاشيدن دانه مى آيد ، منتها اين كلمه مخصوص مواردى است كه انسان اموال خود را به صورت غيرمنطقى و فساد ، مصرف مى كند و معادل آن در فارسى امروز « ريخت و پاش » است. و به تعبير ديگر تبذير آن است كه مال در غير موردش مصرف شود هرچند كم باشد و اگر در موردش صرف شود تبذيرنيست هرچند زيادباشد. چنان كه در تفسير عياشى از امام صادق مى خوانيم كه در ذيل اين آيه در پاسخ سؤال كننده اى فرمود : « مَنْ اَنْفَقَ شَيْئا فى غَيْرِ طاعَةِ اللّهِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ وَ مَنْ اَنْفَقَ فى سَبيلِ اللّهِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ : كسى كه در غير راه اطاعت فرمان خدا مالى انفاق كند ، تبذير كننده است و كسى كه در راه خدا انفاق كند ميانه رو است». دقت در مسأله اسراف و تبذير تا آن حد است كه در حديثى مى خوانيم پيامبر صلى الله عليه و آله از راهى عبور مى كرد، يكى از يارانش بنام سعد مشغول وضو گرفتن بود و آب زياد مى ريخت ، فرمود : « چرا اسراف مى كنى اى سعد » ، عرض كرد : « آيا در آب وضو نيز اسراف است ؟ » فرمود : « نَعَمْ وَ اِنْ كُنْتَ عَلى نَهْرٍ جارٍ : آرى هر چند در كنار نهر جارى باشى » .⁽¹⁾

منظور از ذى القربى در اين جا چه كسانى هستند ؟

كلمه «ذَى الْقُرْبى» به معنى بستگان و نزديكان است و در اين كه منظور از آن در اين جا معنى عام است يا خاص درميان مفسران بحث است .

1- بعضى معتقدند مخاطب ، همه مؤمنان و مسلمانان هستند و منظور .

پرداختن حق خويشاوندان به آن هااست.

2- بعضى ديگر مى گويند مخاطب پيامبر صلى الله عليه و آله است و منظور پرداختن حق بستگان پيامبر صلى الله عليه و آله به آن ها است ، مانند خمس غنايم و ساير اشيايى كه خمس به آن ها تعلق مى گيرد و به طوركلى حقوقشان در بيت المال. لذا در روايات متعددى كه از طرق شيعه و اهل تسنن نقل شده مى خوانيم كه به هنگام نزول آيه فوق ، پيامبر صلى الله عليه و آله فاطمه عليهاالسلام را خواند و سرزمين « فدك » را به او بخشيد. فدك زمين آباد و محصول خيزى در نزديكى خيبر بود و از مدينه حدود 140 كيلومتر فاصله داشت و بعد از خيبر ، نقطه اتكاء يهوديان در حجاز به شمار مى رفت ( به كتاب مَراصِدُ الاِْطِّلاعِ ماده فدك مراجعه شود ) . بعدازآن كه يهوديان اين منطقه بدون جنگ تسليم شدند پيامبر صلى الله عليه و آله اين سرزمين را طبق تواريخ و اسناد معتبر به فاطمه عليهاالسلام بخشيد ، اما بعد از رحلت آن حضرت، مخالفان آن را غصب نمودند و ساليان دراز به صورت يك حربه سياسى در دست آن ها بودامابعضى از خلفا اقدام به تحويل آن به فرزندان فاطمه عليهاالسلام نمودند. درحديثى كه از منابع اهل تسنن از ابوسعيد خدرى صحابه معروف پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده مى خوانيم : « لَمّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعالى وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ اَعْطى رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فاطِمَةً فَدَكا: هنگامى كه آيه و آتِ ذَاالْقُرْبى حَقَّهُ نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله سرزمين فدك را به فاطمه عليهاالسلام داد » .⁽¹⁾از بعضى از روايات استفاده مى شود كه حتى امام سجاد به هنگام اسارت در شام با همين آيه به شاميان استدلال فرمود و گفت : منظور از آيه « وَ اتِ ذَاالْقُرْبى حَقَّهُ : ماييم كه خدا به پيامبرش دستور داده كه حق ما ادا شود ( و اين چنين شما شاميان همه اين حقوق را ضايع كرديد ) ». ولى اين دو تفسير با هم منافات ندارد، همه موظف هستند حق ذى القربى را بپردازند پيامبر صلى الله عليه و آله هم كه رهبر جامعه اسلامى است موظف است به اين وظيفه الهى عمل كند ، در حقيقت اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله از روشن ترين مصداق هاى ذى القربى و شخص پيامبر صلى الله عليه و آله از روشن ترين افراد مخاطب .

به اين آيه است. به همين دليل پيامبر صلى الله عليه و آله حق ذى القربى را كه خمس و همچنين فدك و مانند آن بود به آن ها بخشيد ، چرا كه گرفتن زكات كه در واقع از اموال عمومى محسوب مى شد براى آن ها ممنوع بود.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«تَبْذير»: ريخت و پاش نمودن و پراكنده ساختن ثروت، بسان افشاندن بذر در راه نادرست و ظالمانه، امّا اگر در راه درست و عادلانه هزينه شود «تَبْذير» گفته نمى شود.

رعايت حقوق آشنا و بيگانه و اداى آن

در آيات پيش، قرآن مردم را به توحيدگرايى و رعايت حقوق و حرمت پدر و مادر فراخواند، اينك روى سخن را به پيامبر گرامى نموده و مقررات و احكام ديگرى را ترسيم مى كند و نخست مى فرمايد:

وَ اتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ

و حقوق خويشاوندان را كه خدا مقرّر فرموده است به آنان بده.

به باور «اِبن عَبّاس» و «حَسَن» منظور اين است كه: و حقوق خويشاوندان را كه خدا واجب فرموده است براى آنان به رسميت بشناس و عطا كن.

امّا به باور «سُدى» منظور دادنِ حقوق نزديكان پيامبر است.

وى مى افزايد: هنگامى كه «اِبن زياد» امام سجاد عليه السلام را به سوى شام به همراه خاندان رسالت گسيل مى داشت تا يزيد در مورد آنان تصميم بگيرد، آن حضرت به مردى از شاميان فرمود: أَ قَرَأْتَ الْقُرْآنَ؟ آيا قران خوانده اى؟ آن مرد گفت: آرى؛ فرمود: أَما قَرَأْتَ: وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ؟

آيا اين آيه را نخوانده اى كه مى فرمايد: و حقوق نزديكان پيامبر صلى الله عليه و آله را ادا كنيد؟

پاسخ داد: چرا اين آيه را خوانده ام... آيا شما نزديكان پيامبريد؟ وَ اِنَّكُمْ ذُو الْقُرْبَى الَّذى اَمَرَ اللّهُ اَنْ يُؤْتى حَقَّهُ؟

قالَ: نَعَم!⁽¹⁾7.

فرمود: آرى، ما همان نزديكان پيامبريم كه در اين آيه مورد سفارش قرار گرفته ايم.

و اين مطلب از حضرت باقر و صادق عليهم السلام نيز روايت شده است.

«ابو سعيد خُدرى» آورده است كه: با فرود اين آيه شريفه، پيامبر صلى الله عليه و آله «فَدَك» را به فاطمه بخشيد.

لَمّا نَزَلَ هذِهِ الآْيَةُ «وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ»، اَعْطى رَسُولُ اللّهِ فاطِمَةَ فَدَكاً»⁽¹⁾

و نيز آورده اند كه «مَأمُون» نامه اى به «عَبدُالله بن موسى» نوشت و از او در مورد «فَدَك» پرسيد، كه وى در پاسخ نوشت: هان اى مَأمُون! بايد «فَدَك» به فرزندان فاطمه عليهاالسلام واگذار گردد و به همين روايت استدلال كرد. خليفه عباسى نيز «فَدَك» را به فرزندان فاطمه عليهاالسلام واگذار نمود.

وَ الْمِسْكينَ

و زكات را كه حق بينوايان است به آنان بدهيد.

وَ ابْنَ السَّبيلِ

و نيز حق مسافر و درمانده را به آنان بدهيد.

وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذيرا.

به باور «اِبن عَبّاس» و «اِبن مَسْعود»، واژه «مُبَذِّر» به مفهوم كسى است كه ثروت و امكانات را به ناروا هزينه مى كند.

و «مُجاهِد» مى گويد: اگر كسى اندك ثروتى در راه باطل و بيداد هزينه كند «مُبَذِّر» است، امّا اگر همه ثروت خود را در راه حق و عدالت هزينه نمايد، به او «مُبَذِّر» نمى گويند.

از امير مؤمنان عليه السلام آورده اند كه فرمود:

كُنْ زامِلَةَ الْمُؤْمِنينَ وَ اِنَّ خَيْرَ الْمَطايا اَمْثَلُها وَ اَسْلَمُها ظَهرا وَ لا تَكُنْ مِنَ المُبَذِّرينَ

گره گشا و باربردار از دوش مردم با ايمان باش و بدان كه بهترين مركب ها آنهايى هستند كه درست و بجا رام باشند و وظيفه خود را انجام دهند و مباد كه از اسرافكاران باشى و ثروت خود را بيهوده و به ناروا هزينه كنى.9.

وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْليسَ قالَ ءَاَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طينا

به ياد آوريد زمانى را كه به فرشتگان گفتيم براى آدم سجده كنيد ، آن ها همگى سجده كردند جز ابليس كه گفت آيا براى كسى سجده كنم كه او را از خاك آفريده اى؟ (61 / اسراء)

قالَ اَرَاَيْتَكَ هذَا الَّذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ لَئِنْ اَخَّرْتَنِ اِلى يَوْمِ الْقِيمَةِ لاََحْتَنِكَنَّ ذُرِيَّتَهُ اِلاّ قَليلاً

(سپس) گفت اين كسى را كه بر من ترجيح داده اى اگر تا روز قيامت مرا زنده بگذارى همه فرزندانش را جز عده كمى گمراه و ريشه كن خواهم ساخت. (62 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين سجده يك نوع خضوع و تواضع به خاطر عظمت خلقت آدم و امتياز او بر ساير موجودات و يا سجده اى بوده است به عنوان پرستش در برابر خداوند به خاطر آفرينش چنين مخلوق شگرفى. گرچه ابليس در اين جا به عنوان استثناء از فرشتگان آمده، امّا او به شهادت قرآن هرگز جزء فرشتگان نبوده، بلكه بر اثر بندگى خدا در صف آن ها قرار داشت او از جن بود و خلقت نارى داشت .

« اََحْتَنِكَنَّ » از ماده « اِحْتِناك » به معنى از ريشه كندن چيزى است ، بنابراين گفتار مزبور اشاره به اين است كه من كل بنى آدم را جز عده كمى از جاده اطاعت تو برمى كنم . اين احتمال نيز وجودداردكه «اََحْتَنِكَنَّ» ازماده «حَنَك» به معنى زيرگلو بوده باشد در واقع شيطان مى خواهد بگويد من به گردن همه آن ها ريسمان وسوسه مى افكنم و به جاده خطا مى كشانم .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِحْتِناك»: به مفهوم ريشه كن ساختن و از بيخ و بن درآوردن چيزى آمده است، به همين جهت هنگامى كه ملخ زراعت را به طور كامل بخورد، عرب مى گويد: «اِحْتَنَكَ الجَرادُ الزَّرْعَ».

دام هاى گوناگون شيطان بر سر راه انسان

در آيات پنجگانه 61 تا 65 سخن از آفرينش انسان، فرمان آفريدگارش به فرشتگان براى سجده آوردن در برابر او، سركشى و سرباز زدن ابليس از فرمان خدا، رانده شدن آن موجود خودكامه از رحمت خدا، اعلام جنگ پايان ناپذيرش با فرزندان آدم و گشودن انواع دام ها و نقشه هاى گمراهگرانه بر سر راه آنان و.... است.

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ اِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لاِدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ اِبْليسَ

و آنگاه را به يادآور كه ما به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد و از پى فرمان ما همگى آنان جز ابليس سجده كردند.

قالَ أَ اَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طينا.

اين فراز پرسش انكارى است و منظورش اين است كه ابليس گفت: بار خدايا! من چگونه براى آدم سجده كنم در صورتى كه از او بهترم؟

اصل و ريشه من از آتش است و از اصل او كه ازخاك است برتروپرشرافت تر است.

از اين آيه چنين دريافت مى گردد كه ابليس مى دانست كه آدم بر فرشتگان برترى دارد، چراكه اگر اين را در نيافته بود دليلى نداشت كه سرباز زند و سجده نكند.

سجده براى آدم به خاطر فرمانبردارى از خدا

آفريدگار هستى ممكن است به فرشتگان فرمان دهد كه در برابر آدم و براى او، در راه فرمانبردارى از آفريدگار خويش سجده آورند، امّا هرگز به پرستش او فرمان نمى دهد؛ چراكه سجده در حقيقت تواضع در برابر ديگرى و بزرگداشت اوست كه درجات و مراحل گوناگونى دارد و در گرو انديشه و نيّت سجده گزار است كه بالاترين مرحله آن پرستش مى باشد و ويژه ذات پاك خداست. امّا پرستش و عبادت اين گونه نيست، چراكه عبادت و پرستش، برترين و بالاترين درجه خضوع و فروتنى دل و قلب

در برابر خداست و اين براى غير خدا نارواست.

به بيان ديگر، عبادت و پرستش بر خلاف سجده كه داراى مراحلى است تنها يك مرحله دارد و اگر در محتوا به خاطر رشد و معنويت و چگونگى اخلاص مردم نيايشگر و پرستشگر مراتبى نيز داشته باشد، همه مراتب آن، از آنِ خداست و نمى توان جز او را پرستيد.

با اين بيان روشن مى شود كه اگر كسى به طور ناخواسته و بدون توجّه، در برابر قدرتى سجده آورد، بزرگداشت او به حساب نمى آيد، درست همان گونه كه ديگر كارهاى اعضا و اندام ها نيز نياز به قصد و آهنگ و نيت دارد تا رسميت يابد.

قالَ اَرَاَيْتَكَ هذاَ الَّذى كَرَّمْتَ عَلَىَّ

ابليس گفت: پروردگارا به من بگو: چرا آدم را با اينكه من از آتش پديد آمده ام و او از خاك بر من برترى بخشيده اى؟

لَئِنْ اَخَّرْتَنِ اِلى يَوْمِ الْقِيمَةِ لاََحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ اِلاّ قَليلاً.

در مورد اين فراز سه نظر آمده است:

1- به باور «ابو مُسْلِم» منظور اين است كه: اگر مرگ مرا تا روز رستاخيز به تأخير افكنى و به من مهلت دهى، فرزندان آدم را به بيراهه مى برم و آنان را بسان حيوان چموشى لگام مى زنم و از پى خويش به سوى گناه و زشتكارى مى كشانم؛ آرى تنها گروهى اندك كه مورد لطف ويژه تو هستند و به بارگاهت اخلاص مى ورزند در اسارت و مهار من نخواهند بود.

2- امّا به باور «اِبن عَبّاس» منظور اين است كه: اگر به من تا روز رستاخيز مهلت دهى، بر فرزندان آدم سلطه و استيلا خواهم جست و آنان را به بند اسارت خويش خواهم افكند.

3- «جُبّائى» مى گويد: منظورش اين است كه: اگر مرا مهلت دهى، همان گونه كه ملخ سراسر مزرعه را مى خورد، من نيز همه آنان را به تدريج گمراه خواهم كرد و به گونه اى وسوسه و اغواگرى خواهم نمود كه همه را درمانده سازم. ابليس بدان جهت چنين طمعى در مورد فرزندان آدم يافت كه خدا به فرشتگان فرمود كه آدم را مى آفريند و آنان گفتند: آيا در زمين كسى را قرار مى دهى كه تباهى مى نمايد؟!

«حَسَن» در اين مورد مى گويد: ابليس پيش از اين، به وسوسه آدم پرداخته و او را در برابر گمراهگرى هاى خود ناتوان يافته بود، از اين رو مى دانست كه نسل و تبار او از خودش ضعيف تر و آسيب پذيرتر خواهند بود.

قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَاِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءًمَوْفُورا

فرمود: برو هركس از آنان از تو تبعيّت كند جهنم كيفر آن ها است ، كيفرى است فراوان.

(63 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين هنگام براى اين كه ميدان آزمايشى براى همگان تحقق يابد ، و وسيله اى براى پرورش مؤمنان راستين فراهم شود كه انسان همواره در كوره حوادث پخته مى شود و در برابر دشمن نيرومند، قوى و قهرمان مى گردد، به شيطان امكان بقاء و فعاليت داده شده است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَوْفُور»: كامل و فراوان.

در آيه مورد بحث روشنگرى مى كند كه چگونه حكمت آفريدگار هستى بر آن قرار گرفت كه به ابليس مهلت دهد و شرايط را براى يك آزمون سازنده و جدّى براى تعالى جويان فراهم آورد. به همين جهت هم ضمن تحقير ابليس به او فرمود:

برو كه هر كس از فرزندان آدم از تو پيروى كند و گفتار باطل و فريبكارانه تو را بپذيرد، سزاى خود را به طور كامل و بدون كم و كاست، از آتش دوزخ دريافت خواهد كرد.

وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَاَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَشارِكْهُمْ فِى الاَْمْوالِ وَ الاَْوْلادِ وَعِدْهُمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ اِلاّ غُرُورا

هر كدام از آن ها را مى توانى با صداى خودت تحريك كن و لشكر سواره و پياده ات را بر آن ها گسيل دار و در ثروت و فرزندانشان شركت جوى و آن ها را با وعده ها سرگرم كن ولى شيطان جز فريب و دروغ وعده اى نمى دهد. (64 / اسراء)

اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكيلاً

( اما بدان ) تو هرگز سلطه اى بر بندگان من پيدا نخواهى كرد و آن ها هيچگاه به دام تو گرفتار نمى شوند همين قدر كافى است پروردگارت حافظ آن ها باشد. (65 / اسراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اِسْتَفْزِزْ » از ماده « اِسْتِفْزاز » به معنى تحريك و برانگيختن است. « اَجْلِبْ » از ماده « اِجْلاب » در اصل از « جَلَبَة » به معنى فرياد شديد است و اِجْلاب به معنى راندن و حركت دادن با نهيب و فرياد مى باشد.

وسايل چهارگانه وسوسه گرى شيطان براى انحراف خانواده ها

گرچه در آيات فوق، مخاطب شيطان است و خداوندبه عنوان يك فرمان تهديدآميز به اومى گويد هرچه ازدستت ساخته است بكن و با وسايل گوناگون به اغواى بنى آدم برخيز، ولى در واقع هشدارى است به همه انسان ها كه طرق نفوذ شيطان را دريابند و از تنوع وسايل وسوسه هاى او آگاه شوند. جالب اين كه قرآن در آيه فوق به چهار بخش مهم و اصولى از اين وسايل، اشاره مى كند و به انسان ها مى گويد كه از چهار طرف مراقب خويش باشند:

1- برنامه هاى تبليغاتى جمله « وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ » كه بعضى از مفسران آن را تنها به معنى نغمه هاى هوس انگيز موسيقى و خوانندگى تفسير كرده اند معنى وسيعى دارد كه هرگونه تبليغات گمراه كننده را كه در آن از وسايل صوتى و سمعى استفاده مى شود شامل مى گردد. به اين ترتيب نخستين برنامه شيطان،

استفاده از اين وسايل است. اين مسأله مخصوصا در دنياى امروز كه دنياى فرستنده هاى راديويى و دنياى تبليغات گسترده سمعى و بصرى است ، از هرزمانى روشن تر و آشكارتر است ، چرا كه شياطين و احزاب آن ها در شرق و غرب جهان بر اين وسيله مؤثر تكيه دارند و بخش عظيمى از سرمايه هاى خود را در اين راه مصرف مى كنند ، تا بندگان خدا را استعمار كنند و از راه حق كه راه آزادى و استقلال و ايمان و تقوى است منحرف سازند و به صورت بردگانى بى اراده و ناتوان درآورند .

2- استفاده از نيروى نظامى اين منحصر به عصر و زمان ما نيست كه شياطين براى يافتن منطقه هاى نفوذ به قدرت نظامى متوسّل مى شوند، هميشه بازوى نظامى يكى ازبازوهاى مهم و خطرناك همه جباران و ستمگران جهان بوده است، آن ها ناگهان در يك لحظه به نيروهاى مسلّح خود فريادمى زنند و به مناطقى كه ممكن است بامقاومت سرسختانه، آزادى و استقلال خويش رابازيابند گسيل مى دارند و حتّى در عصرخود مى بينيم برنامه گسيل سريع كه درست همان مفهوم«اِجْلاب»را دارد تنظيم كرده اند، به اين ترتيب كه پاره اى از قدرت هاى جهانخوار غرب نيروى ويژه اى، آماده ساخته اند كه بتوانند آن را در كوتاه ترين مدت در هر منطقه اى از جهان كه منافع نامشروع شيطانيشان به خطر بيفتد اعزام كنند و هر جنبش حق طلبانه اى را در نطفه خفه نمايد. و قبل از وصول اين لشكر سريع ، زمينه را با جاسوسان ماهر خود كه در واقع لشكر پياده هستند آماده مى سازند. غافل از اين كه خداوند به بندگان راستينش در همين آيات وعده داده است كه شيطان و لشكر او هرگز بر آن ها سلطه نخواهند يافت .

3- برنامه هاى اقتصادى و ظاهرا انسانى يكى ديگر از وسايل مؤثر نفوذشيطان از طريق شركت در اموال و نفوس است ، باز در اين جا مى بينيم بعضى از مفسران شركت در اموال را منحصرا به معنى « ربا » و شركت در اولادرا فقط به معنى فرزندان نامشروع دانسته اند در حالى كه اين دو كلمه معنى بسيار وسيع ترى دارد كه همه اموال حرام و فرزندان نامشروع و غير آن را شامل مى شود. مثلاً در عصر و زمان خود مى بينيم كه شياطين جهانخوار ، مرتبا پيشنهاد سرمايه گذارى و تأسيس شركت ها و

ايجاد انواع كارخانه ها و مراكز توليدى در كشورهاى ضعيف مى كنند و زير پوشش اين شركت ها انواع فعاليت هاى خطرناك و مضر را انجام مى دهند ، جاسوس هاى خود را به نام كارشناس فنى يا مشاور اقتصادى و مهندس و تكنيسين به اين كشورها اعزام مى دارند و بالطائف الحيل آخرين رمق آن ها را مى مكند و از رشد و نمو و استقلال اقتصادى آن ها جلوگيرى مى كنند. و نيز از طريق تأسيس مدارس ، دانشگاه ها ، كتابخانه ها ، بيمارستان ها و جهانگردى در فرزندان آن ها شركت مى جويند ، جمعى از آن ها را به سوى خود متمايل مى سازند ، حتّى گاهى با كمك هاى سخاوتمندانه از طريق بورس تحصيلى كه در اختيار جوانان مى گذارند آن ها رابه طوركامل به فرهنگ و برنامه خود جلب مى كنند و در افكار آن ها شريك مى شوند .

4- برنامه هاى مخرب روانى استفاده از وعده هاى مغروركننده و انواع فريب ها و نيرنگ ها يكى ديگر از برنامه هاى شيطان ها است، آن ها روانشناسان و روانكاوان ماهرى را براى اغفال و فريب مردم ساده دل و حتّى هوشيار تربيت كرده اند، گاهى به نام اين كه دروازه تمدن بزرگ در چندقدمى آن ها است و يا اين كه در آينده نزديكى در رديف اولين كشورهاى متمدن و پيشرو قرار خواهند گرفت و يا اين كه نسل آن ها نسل نمونه و بى نظيرى است كه مى تواند در پرتو برنامه هاى آنان به اوج عظمت برسد و امثال اين خيالات و پندارها، آن هارا سرگرم مى سازند كه همه در جمله « وَعْدِهُمْ » خلاصه مى شود. و گاهى به عكس از طريق تحقير و تضعيف روحيه و اين كه آن ها هرگز مبارزه با قدرت هاى عظيم جهانى را ندارند و ميان تمدّنشان با تمدّن كشورهاى پيشرفته صدها سال فاصله است آنان را ازهرگونه تلاش و كوششى بازمى دارند. اين قصه سر دراز دارد و طرق نفوذ شيطان و لشكريان او يك راه و دو راه نيست ⁽¹⁾، اين جا است كه عباداللّه و بندگان راستين خدا با دلگرمى كه از وعده قطعى او در اين آيات به .

دست مى آورند به جنگ با اين شياطين برمى خيزند و كمترين وحشتى به خود راه نمى دهند و مى دانند سر و صداى شياطين هرقدر زياد باشد بى محتوا و توخالى است و با قدرت ايمان و توكل برخدا برهمه آن ها مى توان پيروز شد و نقشه هاشان را نقش برآب كرد چنان كه قرآن مى گويد « وَ كَفى بِرَبِّكِ وَكيلاً : خداوند بهترين حافظ و نگاهبان و يار و ياور آن ها است » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِسْتِفْزاز»: به مفهوم انگيزش سريع و به لغزش افكندن ديگرى با تردستى و فريب و دور ساختن او از راه درست.

«اِسْتِطاعَة»: نيرو و توان براى انجام كارها.

«اِجْلاب»: راندن و به حركت آوردن ديگرى با فرياد و نهيب زدن.

«خَيْل»: سواره نظام؛ و به مفهوم اسب ها نيز آمده است.

«رَجِل»: پياده نظام.

راه هاى نفوذ شيطان

آنگاه در اشاره اى هشدار دهنده به راه هاى نفوذ ابليس در دل ها و نيز به منظور نشان دادن دام ها و ابزارهاى او در راه فريب فرزندان آدم بود كه در ادامه سخن با آن موجود رانده شده فرمود:

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ

هر كسى از آنان را توانستى با تحريك و وسوسه خود به گمراهى سوق ده و از راه حق و عدالت به بيراهه بر!

اين فراز گرچه به صورت امر و فرمان آمده، امّا در حقيقت هشدار است.

«اِبن عَبّاس» در اين مورد مى گويد: هرگاه كسى بخواهد فردى را هشدار دهد و از عصيان بر حذر دارد مى گويد: هرچه مى خواهى انجام بده كه سرانجام فرجام شوم بيدادت را خواهى ديد.

آرى در آيه شريفه هشدار به صورت فرمان آمده است و اين شيوه در حقيقت به اين مى ماند كه به كسى فرمان دهند كه به خودش اهانت روا دارد و خود را رسوا سازد.

«مُجاهِد» مى گويد منظور از واژه «بِصَوْتِكَ» در آيه شريفه، ساز و آواز و ترانه هاى وسوسه انگيز است.

امّا به باور برخى ديگر منظور از آواز شيطان، هر آواز و صدا و ندايى است كه انسان را به سوى گناه و ستم فراخواند و او را به سوى زشتى سوق دهد.

وَ اَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ

وسوسه هاو نيرنگ ها،پيروان ورهروان و فرزندان و ياران خود را بسان سپاهيان سواره نظام و پياده نظام، بر ضد آنان بسيج كن.

بااين بيان «باء» زايده است و آيه نشانگر آن است كه هر سواره و يا پياده از آدميان گرفته تا جنيّان كه در راه نافرمانى خدا گام برمى دارند، از سواره نظام و پياده نظام شيطان شمرده مى شوند.

به باور پاره اى منظور اين است كه، سواره نظام و پياده نظام خود را گردآور و همه را براى گمراه ساختن فرزندان انسان بسيج نما!

وَ شارِكْهُمْ فِي الاَْموالِ وَ الاَْوْلادِ

و در دارايى و فرزندان آنان شركت جوى!

به باور «اِبن عَبّاس»، «حَسَن» و «مُجاهِد» منظور مال حرام و فرزند نامشروع و بى اصل و تبار است.

امّا به باور «قَتادَه» منظور همان بدعتگذارى شرك گرايان است كه گوش شترها را با يك شرايط و شيوه خرافى مى شكافتند و يا آنها را رها مى كردند...

و منظور از شركت شيطان در نسل و تبار آنان اين است كه آنان را يهودى، مسيحى و مجوسى بار آورند.

«كَلْبى» در اين مورد آورده است كه، شيطان در هر ثروت و روابط جنسى حرام شركت مى جويد.

و «اِبن عَبّاس» مى گويد: منظوراز گزينش نام هاى زشت و ناپسند، چون: «عَبدُحَرْث» و... بر كودكان و يا زنده به گور ساختن دختران است.

وَعِدْهُمْ

و به دروغ به آنان وعده ده كه جاودانه در دنيا خواهند زيست و از فرارسيدن رستاخيز و حساب و كتاب و كيفر و پاداش خبرى نيست.

گفتنى است كه همه اين فرازها و جملات، هشدارهايى هستند كه در قالب فرمان و به صورت امر آمده اند.

وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ اِلاّ غُرُورا.

و در پايان آيه شريفه، در يك فراز روشنگرى مى كند كه: هان اى مردم! بهوش باشيد كه همه وعده هاى شيطان دروغ و بى اساس و بافته هايى فريبنده است.

پس از هشدار به فرزندان انسان در آيه پيش، اينك قرآن دگرباره روى سخن را متوجّه شيطان مى سازد و مى فرمايد:

اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ

تو هيچ سلطه اى بر آن بندگان من كه به راستى فرمانبردار من باشند و مقررات را رعايت كنند نخواهى داشت، چراكه آنان نيك مى دانند كه وعده ها و بافته هاى تو دروغ و فريبنده است، به همين جهت فريب تو را نخواهند خورد.

به باور برخى منظور اين است كه، تو را اى شيطان! بر بندگان راستين من چيرگى و تسلّطى نيست؛ تنها كار تو اين است كه آنان را وسوسه مى كنى و بدين وسيله آنان را به سوى گناه و نافرمانى خدا برمى انگيزى، امّا هرگز نمى توانى از راه زور و اجبار آنان را به گناه و نافرمانى وادار سازى.

وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكيلاً.

و همين كافى و بسنده است كه پروردگارت حافظ و نگهبان اين بندگان راستين خويش است و آنان را از آفت شرك و فريب شيطان حفظ مى كند.

سرگذشت خانواده شايسته حضرت زكريا در سوره مريم

فضيلت تلاوت سوره « مريم »

از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله چنين نقل شده است كه: « هر كس اين سوره را بخواند به تعداد كسانى كه زكريارا تصديق يا تكذيب كردند و همچنين تعداد كسانى كه يحيى و مريم و عيسى و موسى و هارون و ابراهيم و اسحاق و يعقوب و اسماعيل را تصديق يا تكذيب كردند ، آرى به تعداد هر يك از آن ها خداوند ده حسنه به او مى دهد ، همچنين به تعداد كسانى كه (به دروغ و تهمت ) براى خدا فرزندى قائل شدند و نيز به تعداد كسانى كه فرزند قائل نشدند » .⁽¹⁾در حقيقت اين حديث دعوت به تلاش و كوشش در دو خط مختلف مى كند : خط حمايت از پيامبران و پاكان و نيكان و خط مبارزه با مشركان و منحرفان و آلودگان ، زيرا مى دانيم اين ثواب هاى بزرگ را به كسانى نمى دهند كه تنها الفاظ را بخوانند و عملى بر طبق آن انجام ندهند، بلكه اين الفاظ مقدس مقدمه اى است براى عمل.

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

بنام خداوند بخشنده بخشايشگر

كهيعص

كهيعص (1 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

در خصوص حروف مقطعه اين سوره دو دسته از روايات در منابع اسلامى ديده مى شود: نخست رواياتى است كه هر يك از اين حروف را اشاره به يكى از اسماء بزرگ خداوند ( اسماء الحسنى ) مى داند « كاف » اشاره به « كافى » كه از اسماء بزرگ خداوند است و « ه » اشاره به « هادى » و « ياء » اشاره به « ولى » و « عين » اشاره به « عالم » و « ص » اشاره به « صادق الوعد » ( كسى كه در وعده خود صادق است ) .⁽²⁾

دوم رواياتى است كه اين حروف مقطعه را به داستان قيام امام حسين در كربلا .

تفسير كرده است : « كاف » اشاره به «كربلا» «هاء» اشاره به « هلاك خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله » و «ياء» به «يزيد» و «عين» به مسأله «عطش» و «صاد» به «صبر و استقامت» حسين و ياران جانبازش .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

گراميداشت زكريا

اين سوره مباركه نيز با حروف مقطعه آغاز مى گردد.

در تفسير اين حروف كه در آغاز پاره اى از سوره ها آمده است، در سوره بقره سخن رفت و در اينجا تنها به ترسيم دو گفتار از «ابن عباس» در اين مورد بسنده مى شود:

1- از او آورده اند كه در اين مورد مى گفت: هركدام از اين حروف از يكى از نام هاى بلند و پرشكوه خدا و يا از يكى از ويژگى ها و اوصاف او سرچشمه مى گيرد. براى نمونه، در اين سوره:

كاف، از «كريم»

ها، از «هادى»

يا، از «حكيم»

عين، از «عليم»

و صاد، از «صادق»، سرچشمه گرفته است.

2- و نيز «عَطاء» و «كَلْبى» از او آورده اند كه مى گفت: هركدام از اين حروف داراى مفهومى بلند است، براى نمونه:

1- منظور از «كاف» اين است كه ذات پاك او براى آفريدگانش بسنده است و همان گونه كه همه پديده ها و انسان ها را پديد آورده است، امور و شئون آنان را نيز تدبير مى كند؛ «كافٍ لِخَلْقِهِ». .

2- و منظور از «ها» اين است كه او هدايتگر بندگان خويش است؛ «هادٍ لِعِبادِهِ».

3- و منظور از «يا» اين است كه قدرت او برترين قدرت هاست؛ «يَدُهُ فَوْقَ اَيْديهِمْ».

4- و «عين» نشانگر اين حقيقت است كه او از كران تا كران هستى آگاه و به حال همه موجودات و آفريدگان خود داناست؛ «عالِمٌ بِبَرِيَّتِهِ».

5- و «صاد» نيز اشاره به اين نكته است كه ذات پاك او در همه وعده هايش راستگوست و هرگز در وعده هاى او دروغ و تخلف راه ندارد؛ «صادِقٌ وَعْدُهُ».

با اين بيان هر يك از اين حروف آغاز سوره، يا از يكى از نام هاى بلند او سرچشمه مى گيرد و يا از صفات و ويژگى هاى او و يا به يكى از آنها اشاره دارد.

ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيّا

اين يادى است از رحمت پروردگار تو نسبت به بنده اش زكريا. (2 / مريم)

اِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيّا

در آن هنگام كه پروردگارش را در خلوتگاه ( عبادت ) خواند.(3 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين سؤال براى مفسران مطرح شده كه « نادى » به معنى دعا با صداى بلند است در حالى كه « خَفِىّ » به معنى آهسته و مخفى است و اين دو با هم سازگار نيست ، ولى با توجه به اين نكته كه « خَفِىّ » به معنى آهسته نيست ، بلكه به معنى پنهان است ، بنابراين ممكن است زكريا در خلوتگاه خود آن جاكه كسى غيراز او حضور نداشته، خدا را با صداى بلند خوانده باشد و بعضى گفته اند اين تقاضاى او در دل شب بوده است ، آن گاه كه مردم در خواب آرميده بودند .⁽¹⁾بعضى نيز جمله « فَخَرَجَ عَلى قَوْمِه مِنَ الْمِحْرابِ » ( زكريا از محراب خود بيرون آمد و به سراغ قومش رفت ) را كه در آيات آينده خواهد آمد دليل بر وقوع اين دعا در خلوتگاه گرفته اند .⁽²⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

پس از حروف مورد بحث، اينك قرآن سرگذشت درس آموز زكريّا را آغاز مى كند و مى فرمايد: ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيّا.

اين آيات، ترسيم كننده داستان گراميداشت زكريا و پذيرفته شدن دعاى او در بارگاه خداست.

او يكى از پيامبران خداست كه به سوى بنى اسرائيل برانگيخته شد. آن بزرگوار ريشه و تبارش به هارون برادر موسى مى رسيد؛ وى تا دوران پيرى و سالخوردگى .

از نعمت وجود فرزند محروم بود، به همين جهت دست دعا و نيايش به بارگاه خدا برداشت و آن بنده نواز دعاى او را پذيرفت.

پاره اى در تفسير آيه مى گويند منظور اين است كه: اين آيات نشانگر داستان يادكِرد و گراميداشتى است كه خدا به وسيله رحمت و بخشايش خويش از بنده اش زكريا كرد.

از اين آيه شريفه اين نكته دريافت مى گردد كه دعا و نيايش در نهان زيبنده تر و به برآورده شدن و به هدف اجابت رسيدن نزديك تر است.

در روايت است كه: خَيْرُ الدُّعاءِ الْخَفِىُّ وَ خَيْرُ الرِّزْقِ ما يَكْفى.⁽¹⁾

بهترين دعا، دعا و نيايش در نهان است و زيبنده ترين رزق و روزى، آن رزقى است كه نيازهاى انسان را بسنده باشد و او را بى نياز سازد.

برخى برآنند كه دليل دعاى او در نهان اين بود كه از تقاضاى فرزند در آن مرحله پيرى و سالخوردگى خجالت مى كشيد و بيم آن داشت كه مورد تمسخر قرار گيرد.2.

قالَ رَبِّ اِنّى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّى وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبا وَ لَمْ اَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيّا

گفت : پروردگارا ! استخوانم سست شده و شعله پيرى تمام سرم را فراگرفته و من هرگزدر دعاى تو از اجابت محروم نمى شدم. (4 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« زكريّا » فراگيرى پيرى و سفيدى تمام موى سرش را ، به شعله ور شدن آتش و درخشندگى آن و خاكستر سفيدى كه بر جاى مى گذارد ، تشبيه كرده است و اين تشبيهى است بسيار رسا و زيبا . سپس مى افزايد : ( وَ لَمْ اَكُنْ بِدُعائِكَ رَبِّ شَقِيّا ) تو همواره در گذشته مرا به اجابت دعاهايم عادت دادى و هيچ گاه محرومم نساخته اى ، اكنون كه پير و ناتوان شده ام، سزاوارترم كه دعايم را اجابت فرمايى و نوميد بازنگردانى. در حقيقت « شقاوت » در اين جا به معنى تعب و رنج است ، يعنى من هرگز در خواسته هايم از تو به زحمت و مشقت نمى افتادم، چرا كه به سرعت مورد قبول تو واقع مى گشت.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«وَهَن»: سستى. «اِشْتِعال»: شعله ور شدن؛ و تعبير آيه شريفه از زيباترين تعبيرها مى باشد و منظور اين است كه، آفت پيرى بسان شعله آتش، موهاى سرم را فراگرفته است. «دُعاء»: نيايش و درخواست نياز.

هنگامى كه روى نياز به بارگاه آن بى نياز آورد و گفت:

قالَ رَبِّ اِنّى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّى

پروردگارا، استخوان هايم سست گرديد،

وَ اشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْباً

و شعله پيرى همه موهاى سرم را فرا گرفته و سپيد ساخته است.

روشن است كه وقتى استخوان ها كه ستون بدن و اسكلت آن را مى سازند، با آن همه صلابت و استحكام، سست گردند، ديگر تكليف گوشت و رگ و اعصاب و

ديگر بافت ها روشن است.

به باور پاره اى آن حضرت بدان جهت از سستى استخوان شكايت داشت كه نيرو و پايدارى بدنش رو به كاهش نهاده بود؛ و بدان دليل از سپيدى موى سر شكوه مى كرد، كه سپيدى موى سر، پيك مرگ است و با نشستن آن بر سر و صورت ناگزير بايد آماده مرگ بود.

گفتنى است كه زكريا در انديشه وصف و معرّفى خويش نبود، بلكه اين جملات را به منظور خشوع و خضوع در پيشگاه آفريدگار هستى بر زبان مى آورد و در مقام بندگى و فروتنى بود.

وَ لَمْ اَكُنْ بِدُعائكَ رَبِّ شَقِيّاً.

و من هرگز در دعاى تو اى پروردگار من از اجابت و پذيرش خواسته هايم، نوميد و محروم نبوده ام، چرا كه تو هماره به من لطف و مهر داشته و دعاهايم را پذيرفته اى و اكنون نيز بر آن اميد هستم كه مرا نااميد نساخته و دعاهايم را پذيرا گردى.

وَ اِنّى خِفْتُ الْمَوالِىَ مِنْ وَرائى وَ كانَتِ امْرَأَتى عاقِرا فَهَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّا

و من از بستگانم بعد از خودم بيمناكم ( كه حق پاسدارى از آيين تو را نگاه ندارند ) و همسرم نازا است ، تو به قدرتت جانشينى به من ببخش.(5 / مريم)

يَرِثُنى وَ يَرِثُ مِنْ الِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّا

كه وارث من و آل يعقوب باشد و او را مورد رضايتت قرارده. (6 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

سپس حاجت خود را چنين شرح مى دهد: «پروردگارا! من از بستگانم بعد از خودم بيمناكم (ممكن است دست به فساد بيالايند) و همسرم نازا است، از نزد خودت ولى و جانشينى به من ببخش».

«جانشينى كه از من ارث ببرد و هم چنين وارث آل يعقوب باشد، پروردگارا اين جانشين مرا مورد رضايت خود قرار ده».

« ارث » در اين جا مفهوم وسيعى دارد كه هم ارث اموال را شامل مى شود و هم ارث مقامات معنوى را ، چراكه براى هر طرف قرائنى وجود دارد و با توجه به آيات قبل و بعد و مجموعه روايات ، اين تفسير نزديك به نظر مى رسد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَوالى»: اين واژه جمع «مَوْلى» است و منظور پسر عموها كه تابع نسب هستند مى باشد.

«ابن اَنْبارى» در كتاب «مُشْكِلُ الْقُرآن» مى گويد:

واژه «مَوْلى» در هشت مورد به كار مى رود:

1- در مورد كسى كه برده اى را آزاد مى كند.

2- فردى كه آزاد مى گردد.

3- دوست.

4- سرپرست و سررشته دار.

5- پسر عمو.

6- همسايه.

7- داماد.

8- هم قسم و هم پيمان؛ و براى هر كدام نمونه اى مى آورد...

«عاقِر»: زن نازا و در مورد مرد، بيشتر «عقيم» به كار مى رود، گرچه «عاقِر» نيز، گاه گفته مى شود.

و در ادامه نيايش خويش افزود: وَ اِنّى خِفْتُ الْمَوالِىَ مِنْ وَّراءى

و من نگران آن هستم كه پس از فرارسيدن مرگ، بستگان و نزديكانم وارث من گردند و آنچه را برجاى مى ماند تصاحب نمايند و آنگاه راه و رسم عادلانه ام را زير پا گذارند.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور از واژه «مَوالى»، خويشاوندان پدرى و مادرى و يا «كَلاله» است.

امّا به باور پاره اى منظور از اين واژه خويشاوندان پدرى يا «عُصْبَه» مى باشد، اين ديدگاه از حضرت باقر عليه السلام نيز روايت شده است.

برخى بر آنند كه منظور عموها و عموزادگان مى باشد.

و «جُبّائى» مى گويد: منظور از اين واژه، عموهاى آن بزرگوار بودند كه از تبهكاران بنى اسرائيل به شمار مى رفتند.

امّا به باور «كَلْبى» منظور وارثان قانونى او مى باشند.

وَ كانَتِ امْرَاَتى عاقِراً و همسرم نازاست.

فَهَبْ لى مِنْ لَّدُنْكَ وَلِياً. پس از نزد خويش فرزند و جانشينى به من ارزانى دار...

«جَعْل»: ساختن بناء، ايجاد تحوّل و دگرگونى، داورى، حكم كردن، فرمان دادن و به كارى وادار نمودن.

به باور «كَلْبى» و «مُقاتِل» منظور «يعقوب بن ماتان» برادر «عمران بن ماتان»، پدر «مريم» است.

امّا به باور «سُدى» منظور «يعقوب» فرزند «اسحاق» و نواده «ابراهيم» است، چرا كه «زكريا» شوهر خاله «مريم» بود و نسب همسرش به «يعقوب» مى رسيد. و خود «زكريا» از فرزندان هارون بود و از اين راه به «يعقوب» پيوند داشت.

«ابوصالح» در تفسير آيه مورد بحث مى گويد: منظور «زكريا» اين است كه خدا به او فرزندى ارزانى دارد كه ثروت او و رسالت خاندان «يعقوب» را به ارث برد.

اما حَسَن و مُجاهِد مى گويند: منظور اين است كه، خدا به او فرزندى ارزانى دارد كه نبوّت و رسالت او و خاندان يعقوب را به ارث برد.

پيامبران و موضوع ارث گذارى

از ديدگاه دانشمندان، از آيه شريفه اين نكته ظريف دريافت مى گردد كه پيامبران خدا، ثروت و دارايى خويش را به ارث مى گذارند، نه رسالت و نبوّت را كه يك مقام معنوى و گزينش الهى و آسمانى است؛ چرا كه منظور از ارث برى و ارث گذارى در آيه مورد بحث ارث برى و ارث گذارىِ مال و ثروت است و نه نبوّت و علم و رسالت.

افزون بر دلالت آيه شريفه، مفهوم ميراث نيز، انتقال مال و ثروت از ميّت به بازماندگان قانونى اوست و به كار بردن آن در مورد ديگر مجازى است و نياز به دليل و برهان روشن و روشنگر دارد، به ويژه كه «زكريا» در نيايش خويش افزود كه:

وَ اجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيّاً.

و اورا اى پروردگارمن فرزندى پسنديده و شايسته كردار و فرمانبردارخويش قرار ده.

روشن است كه اگر منظور ارث برى مقام رسالت و نبوّت باشد، اين جمله بيهوده و بى معنا خواهد بود؛ چرا كه در آن صورت بسان اين است كه گفته شود: پروردگارا، براى ما پيامبرى برانگيز و به او خرد و دانش و اخلاق شايسته ارزانى دار. آيا پيامبرى را مى توان آراسته به خرد و دانش و اخلاق شايسته تصوّر نكرد؟

نكته ديگرى كه اين ديدگاه را مورد تأييد قرار مى دهد، اين است كه «زكريا» در دعاى خويش تصريح مى كند كه او از آن بيم دارد كه عموها و پسرعموهايش وارث او گردند و به خاطر اين نگرانى از پروردگار خويش فرزندى مى خواهد كه وارث او گردد

و مانع ارث برى بستگانش گردد؛ و روشن است كه نگرانى و ترس او از بر باد رفتن ثروت و دارايى اش بود نه رسالت و نبوّت، چرا كه او خوب مى دانست كه مردم تبهكار به اين مقام والا نخواهند رسيد و در اين مورد جايى براى نگرانى او نبود.

با اين بيان، پيامبران ثروت و دارايى وارزشهاى دنيوى به ارث مى گذارند و نه رسالت و نبوّت و طبيعى است كه وارث ثروت آنان نيز بازماندگان قانونى آنان خواهند بود، نه ديگران.

آيا حضرت زكريّا بخيل بود؟

ممكن است پاره اى بگويند: در اين صورت «زكريا» انسانى بخيل بوده است، چرا كه خوش نمى داشت ثروت و نعمت خدا كه به او ارزانى شده است به نزديكانش برسد، آيا به راستى او چنين بود؟

پاسخ

پاسخ اين است كه او انسانى آگاه و فرزانه و از همه ضد ارزش ها از جمله بخل پيراسته و پاك بود. از آنجايى كه عموها و عموزادگانش مردمى شايسته كردار نبودند، آن شخصيت فرزانه و خردمند نگران آن بود كه ثروت و امكاناتش را در راه ظالمانه و نامشروع مصرف نمايند و آنها را وسيله بيداد و گناه سازند. و اين نگرانى و آينده نگرى دليل عظمت «زكريا» و انديشه هاى والاى اوست و آن زيبنده او نبود، چرا كه در آن صورت به تبهكاران يارى رسانده بود.

گفتنى است كه «زكريا» از خود آنان بيمناك نبود، بلكه از اخلاق و رفتار زشت و ظالمانه آنان بيم داشت؛ درست همان گونه كه ترس از خدا يا روز رستاخيز، ترس از كيفر گناهان است.

يا زَكَرِيّا اِنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّا

اى زكريا! ما تو را به فرزندى بشارت مى دهيم كه نامش يحيى است ، پسرى هم نامش پيش از اين نبوده است. (7 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

جمله « لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّا » گرچه ظاهرا به اين معنى است كه كسى تاكنون هم نام او نبوده است ، ولى از آن جا كه نام به تنهايى دليل بر شخصيت كسى نيست ، معلوم مى شود كه اين اسم ، اشاره به مسمّى است ، يعنى كسى كه داراى امتيازاتى همچون او باشد قبلاً نبوده است ، چنان كه راغب در كتاب مفردات صريحا همين معنى را انتخاب كرده است. بدون شك قبل از يحيى پيامبران بزرگى بودند حتى بالاتر از او ، ولى هيچ مانعى ندارد كه يحيى ويژگى هايى داشته است مخصوص خودش ، چنان كه بعدا به آن اشاره خواهد شد .

يحيى پيامبر وارسته الهى

نام « يحيى » در سوره هاى آل عمران ، انعام ، مريم و انبياء مجموعا پنج بار آمده است، او يكى از پيامبران بزرگ الهى است و از جمله امتيازاتش اين بود كه در كودكى به مقام نبوت رسيد ، خداوند آن چنان عقل روشن و درايت تابناكى در اين سن و سال به او داد كه شايسته پذيرش اين منصب بزرگ شد. از ويژگى هايى كه اين پيامبر صلى الله عليه و آله داشته و قرآن در سوره آل عمران آيه 39 به آن اشاره كرده ، توصيف او به « حَصُور » است ، همان گونه كه در ذيل همان آيه گفته ايم « حَصُور » از ماده « حَصِرَ » به معنى كسى است كه از جهتى در « مُحاصَرَة » قرار گيرد و در اين جا طبق بعضى از روايات به معنى خوددارى كننده از ازدواج است . اين كار از اين نظر امتياز براى او بوده است كه بيانگر نهايت عفت و پاكى است و يا بر اثر شرايط خاص زندگى مجبور به سفرهاى متعدد براى تبليغ آيين الهى بوده و همچون عيسى مسيح ناچار به مجرد زيستن گرديده است. اين تفسير نيز نزديك به نظر مى رسد كه منظور از « حَصُور » در آيه فوق كسى

است كه شهوات و هوس هاى دنيا را ترك گفته و در واقع يك مرحله عالى از زهد بوده است .⁽¹⁾به هر حال از منابع اسلامى و منابع مسيحى استفاده مى شود كه « يحيى » پسر خاله « عيسى » بوده است ، هنگامى كه مسيح اظهار نبوت كرده ، يحيى به او ايمان آورد. بدون شك يحيى كتاب آسمانى ويژه اى نداشت و اين كه در آيات بعد مى خوانيم: « يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوِّةٍ : اى يحيى كتاب را با قوت بگير » اشاره به « تورات » كتاب حضرت موسى است . حضرت يحيى و حضرت مسيح ، قدر مشترك هايى داشتند ، زهد فوق العاده ترك ازدواج به عللى كه گفته شد و تولد اعجازآميز و همچنين نسب بسيار نزديك. از روايات اسلامى استفاده مى شودكه امام حسين و يحيى نيز جهات مشتركى داشتند، لذا از امام على بن الحسين زين العابدين چنين نقل شده كه فرمود: « ما همراه امام حسين ( به سوى كربلا ) بيرون آمديم ، امام در هر منزلى نزول مى فرمود و يا از آن كوچ مى كرد ياد يحيى و قتل او مى نمود و مى فرمود: در بى ارزشى دنيا نزد خدا همين بس كه سر يحيى بن زكريا را به عنوان هديه به سوى فرد بى عفتى از بى عفت هاى بنى اسرائيل بردند » .⁽²⁾شهادت امام حسين نيز از جهاتى همانند شهادت يحيى بود ( كيفيت قتل يحيى را بعدا شرح خواهيم داد ) . و نيز نام حسين همچون نام يحيى بى سابقه بود و مدت حمل آن ها ( به هنگامى كه در شكم مادر بودند ) نسبت به معمول كوتاه تر بود . .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

نويدى شادى بخش به «زكريا»

در آيات پيش، از دعا و نيايش «زكريا» به بارگاه خدا و تقاضاى او به خاطر ارزانى شدن فرزند به آن حضرت سخن رفت، اينك در آن آيات به او نويدى شادى بخش مى رسد كه او به زودى به آرزوى خود خواهد رسيد.

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

يا زَكَرِيّا اِنّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى

خدا دعاى «زكريا» را پذيرفت و به او پيام داد كه: هان اى «زكريا»! ما به وسيله فرشتگان به تو نويد مى دهيم كه پسرى به نام «يحيى» به تو ارزانى خواهد شد.

لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيّاً.

به باور گروهى از جمله «قَتاده»، «سُدى»، «ابن جُرَيْح» و... منظور اين است كه: پسرى كه به تو ارزانى خواهيم نمود، پيش از او كسى به اين نام، نامگذارى نشده است.

دو ويژگى حضرت «يحيى» و امام حسين عليه السلام

قرآن، در آيه مورد بحث، دو ويژگى و امتياز براى «يحيى» ترسيم مى كند:

1- نخست اينكه نام بلند و با عظمت او را خدا برگزيده است و پدر و مادر او در گزينش اين نام نقشى نداشته اند.

2- و ديگر اين كه پيش از او كسى به اين نام، ناميده نشده است.

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه فرمود: «يحيى» و «حسين عليه السلام » از جهاتى به هم شباهت داشتند، براى نمونه:

1- نام «يحيى»از سوى خدا بود و نام حسين عليه السلام نيز از سوى خدا و پيش از او كسى به اين نام خوانده نشده بود.

2- آسمان چهل روز بر «يحيى» و «حسين عليه السلام » گريه كرد.

از آن حضرت پرسيدند، چگونه آسمان بر آنان گريست؟

فرمود: به هنگام طلوع و غروب، خورشيد رنگ خون به خود مى گرفت.

3- كشنده حضرت «يحيى» و «حسين عليه السلام » هر دو تن، بى اصل و نسب و فرزند نامشروع بودند.

از امام حسين عليه السلام آورده اند كه در راه كربلا، در هنگامه فرود و حركت در هر منزلگاهى از پيامبر خدا حضرت «يحيى» ياد مى كرد. و روزى در اين مورد فرمود:

وَ مِنْ هَوانِ الدُّنْيا عَلَى اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَنَّ رَأْسَ يَحْيَى بْنَ زَكَريّا اُهْدِىَ اِلى بَغِىٍّ مِنْ بَغايا بَنى اِسْرائيلَ.⁽¹⁾

از پستى و بى اعتبارى دنيا در پيش خدا همين بس كه سر «يحيى» فرزند زكريا را براى يكى از بدكاران بنى اسرائيل هديه بردند.

به باور «ابن عباس» و «مجاهد» تفسير اين آيه اين است كه: پيش از اين، زنان نازا فرزندى بسان او به دنيا نياورده بودند.0.

روزه سكوت حضرت مريم

قالَ رَبِّ اَنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَاَتى عاقِرا وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيّا

گفت : پروردگارا! چگونه فرزندى براى من خواهد بود درحالى كه همسرم نازا است و من نيز از پيرى افتاده شده ام ؟ (8 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« عاقِر » در اصل از واژه « عُقْر » به معنى ريشه و اساس يا به معنى « حبس » است و اين كه به زنان نازا « عاقِر » مى گويند ، به خاطر آن است كه كار آن ها از نظر فرزند به پايان رسيده، يا اين كه تولد فرزند در آن ها محبوس شده است. « عِتِىّ » به معناى كسى است كه كه بر اثر طول زمان اندامش خشكيده شده ، همان حالتى كه در سنين بسيار بالا براى انسان پيدا مى شود .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«غُلام»: كودك، شاگرد و نوجوان.

«عِتِىّ»: كسى كه بر اثر طول عمر و زمان، اندامش خشكيده است.

«زكرياى» پيامبر كه ارزانى شدن فرزند در دوران سالخوردگى و نازا بودن همسرش را فراتر از قوانين عادى مى نگريست، در برابر اين نويد شادى بخش گفت:

قالَ اَنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ كانَتِ امْرَاَتى عاقِراً

پروردگارا! چگونه در حالى كه همسرم نازاست صاحب فرزند خواهم شد؟

وَ قَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيّاً.

و خود نيز به مرحله اى از سالخوردگى گام نهاده ام كه بدنم فرسوده و استخوان هايم سست شده است.

به باور «حَسَن» منظور او اين بود كه، آيا خدا آنان را دگرباره به دوران جوانى باز خواهد گرداند و يا با همان شرايط به آنان فرزند ارزانى خواهد شد؟!

و «قَتاده» مى گويد: «زكريا» فراتر از نود سال داشت.

قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئا

فرمود : اين گونه است كه تو مى گويى پروردگارت گفته : اين بر من آسان است ، من قبلاً تو را آفريدم و چيزى نبودى . (9 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين مسأله عجيبى نيست كه از پيرمردى همچون تو و همسرى ظاهرا نازا فرزندى متولد شود، خدايى كه توانايى دارد از هيچ همه چيز بيافريند ، چه جاى تعجب كه در اين سن و سال و اين شرايط فرزندى به تو عنايت كند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در پاسخ پرسش آن پيامبر بزرگ، پيام آمد كه: فرمان و خواست پروردگارت همين گونه است.

قالَ كَذلِكَ قالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ

آرى خواست و فرمان او اين گونه است؛ پروردگارت فرموده است كه اين كار بر من آسان است و به زودى نيرو و توان جديدى به شما ارزانى داشته و فرزندى شايسته كردار به شما خواهم داد.

وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً.

اين شگفت انگيز نيست كه از مردى سالخورده و بانويى نازا، بسان تو و همسرت، «يحيى» را به شما ارزانى دارم، مگر نه اينكه من تو را درحالى كه هيچ نبودى از نيستى به هستى آوردم و جامه زيباى وجود بر قامت برافراشته ات دوختم؟

روشن است كه برطرف ساختن مانع از وجود زن و مرد، براى فرزنددار شدن، آسان تر از اين است كه انسانى را از نيستى به هستى درآورد.

از حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه خدا، پنج سال پس از اين نويد شادى بخش، «يحيى» را به «زكريا» ارزانى داشت.

قالَ رَبِّ اجْعَلْ لى اآيَةً قالَ ءَايَتُكَ اَلاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلثَ لَيالٍ سَوِيّا

عرض كرد: پروردگارا! نشانه اى براى من قرار ده. گفت :نشانه تو اين است كه سه شبانه روز قدرت تكلم ( با مردم ) نخواهى داشت ، در حالى كه زبان تو سالم است. (10 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

بدون شك زكريا به وعده الهى ايمان داشت و خاطرش جمع بود ، ولى براى اطمينان بيشتر ، همان گونه كه ابراهيم مؤمن به معاد تقاضاى شهود چهره معاد در اين زندگى كرد تا قلبش اطمينان بيشترى يابد ، زكريا از خدا تقاضاى نشانه و آيتى نمود. اين نشانه آشكارى است كه انسان با داشتن زبان سالم و قدرت بر هر گونه نيايش با پروردگار در برابر مردم توانايى سخن گفتن را نداشته باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

با اين پيام خدا، قلب «زكريا» دگرباره لبريز از اميد گرديد و از پروردگارش نشانه و علامت خواست و گفت: قالَ رَبِّ اجْعَلْ لّى آيَةً

پروردگارا، براى من نشانى قرار ده كه به وسيله آن بتوانم به هنگامه ولادت فرزندم پى ببرم.

قالَ ايَتُكَ اَلاّ تُكَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَ لَيالٍ سَوِيّاً.

خدا به او فرمود: نشان تو اين است كه با وجود سلامت جسم و جان و خرد و روان سه شبانه روز تمام، نخواهى توانست با مردم سخن گويى و تنها زبانت به ياد و نام پروردگارت مى گردد.

«ابن عبّاس» مى گويد: او همان گونه كه پيام آمده بود، سه شبانه روز بدون هيچ عذرى سخن نگفت.

و به باور «قَتاده» و «سُدى»، او در اين مدّت بى آنكه در زبانش عيب و بيمارى باشد، از سخن گفتن ناتوان گرديد و به طور معجزه آسايى زبانش تنها به تلاوت زبور و نيايش و دعا، گردش مى كرد.

فَخَرَجَ عَلى قَوْمِه مِنَ الْمِحْرابِ فَاَوْحى اِلَيْهِمْ اَنْ سَبِّحوُا بُكْرَةً وَ عَشِيّا

او از محراب عبادتش به سوى مردم بيرون آمد و با اشاره به آن ها گفت صبح و شام( به شكرانه اين نعمت ) خدا را تسبيح گوييد. (11 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

بعد از اين بشارت و اين آيت روشن « زكريا » از محراب عبادتش به سراغ مردم آمد و با اشاره به آن ها چنين گفت : « صبح و شام تسبيح پروردگار بگوييد ». چراكه اين نعمت بزرگى كه خدا به زكريا ارزانى داشته بود ، دامنه آن همه قوم را فرا مى گرفت و در سرنوشت آينده همه آن ها تأثير داشت ، به همين دليل سزاوار بود همگى به شكرانه آن نعمت به تسبيح خدا برخيزند و مدح و ثناى الهى گويند . « مِحْراب » محل خاصى است كه در عبادتگاه براى امام يا افراد برجسته در نظر گرفته مى شود و در علت نام گذارى آن ، دو جهت ذكر كرده اند : نخست اين كه از ماده « حَرْب » به معنى جنگ گرفته شده ، چون محراب در حقيقت محل مبارزه با شيطان و هواى نفس است. ديگر اين كه محراب در لغت به معنى نقطه بالاى مجلس است و چون محل محراب در بالاى معبد بوده به اين نام ناميده شده.

بعضى مى گويند : « محراب » در ميان بنى اسرائيل به عكس آن چه در ميان ما معمول است در نقطه اى بالاتر از سطح زمين قرار داشته و چند پله مى خورده و اطراف آن را ديوار مى كشيده اند ، به طورى كه كسانى كه داخل محراب بودند كمتر از خارج ديده مى شدند جمله « فَخَرَجَ عَلى قَوْمِه مِنَ الْمِحْرابِ » كه در آيات فوق خوانديم با توجه به كلمه « عَلى » كه معمولاً براى جهت فوق به كار مى رود اين معنى را تأييد مى كند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«ايحاء»: افكنده شدن مفهوم مورد نظر به قلب و فكر و خاطر انسان.

پس از پديدار شدن اين نشان روشن و گويا، «زكريا» از محراب عبادت بيرون آمد و به سوى مردم خويش رفت.

فَخَرَجَ عَلى قَوْمِه مِنَ الْمِحْرابِ

«ابن زيد» مى گويد: منظور اين است كه او پس از اين نشان روشن، از نمازگاه خويش بيرون آمد و به سوى مردم خويش رفت.

«نمازگاه» را بدان دليل «مِحراب» گفته اند كه هر كسى گام به آنجا مى نهد، چنان است كه گويى با شيطان به پيكار برخاسته است. اصل اين واژه به مفهوم جايگاه بلندى است كه بسان سنگرى براى دفاع مورد بهره بردارى قرار مى گيرد.

در اين مورد آورده اند كه «زكريا» اين نويد و نشان را به قوم خود گفته بود؛ به همين جهت هنگامى كه نزد آنان رفت و از سخن گفتن با آنان سر باز زد، آنان دريافتند كه دعايش در بارگاه خدا پذيرفته شده و به زودى به خواسته اش خواهد رسيد؛ از اين رو آنان نيز غرق در شادمانى شدند.

فَاَوْحى اِلَيْهِمْ اَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَ عَشِيّاً.

به باور «مجاهد» منظور اين است كه به آنان اشاره كرد...

امّا به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه براى آنان بر روى زمين نوشت كه: بامداد و شبانگاه پروردگارتان را ستايش كنيد و در پيشگاه او نماز گزاريد.

منظور از «ستايش» در آيه شريفه، «نماز» است و بدان دليل به نماز تسبّح گفته شده است كه نماز نيز ستايش خالصانه خدا و در بردارنده تسبيح است.

پاره اى نيز برآنند كه منظور خود تسبيح و ستايش است و نه نماز.

«ابن جُرَيْح» مى گويد: «زكريا» در جايگاه بلندى كه به وسيله پلكان بدانجا صعود مى كرد، نماز مى خواند و مردم نيز نماز بامداد و شبانگاه را با او به جا مى آوردند. او هماره پيش از برپايى نماز، از نمازگاه خويش بيرون مى آمد و اذان مى گفت؛ به همين جهت هنگامى كه نشان مورد اشاره در زبان او پديدار شد و نتوانست با صداى بلند اذان بگويد، آنان دريافتند كه به زودى خدا به او فرزند ارزانى خواهد داشت.

آرى، آن حضرت به نشان نزديك شدن ولادت فرزندش، سه روز تنها به دعا و ستايش خدا مشغول بود و توان گفتار ديگرى نداشت.

يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ وَ ءَاتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّا

اى يحيى! كتاب (خدا) را با قوت بگير و ما فرمان نبوت (و عقل كافى) در كودكى به او داديم.(12 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

معروف و مشهور در ميان مفسران اين است كه منظوراز « كِتاب » در اين جا « تورات » است ، حتى ادعاى اجماع و اتفاق در اين زمينه كرده اند .⁽¹⁾منظور از گرفتن كتاب با قوت و قدرت آن است كه با قاطعيت هر چه تمام تر و تصميم راسخ و اراده اى آهنين كتاب آسمانى تورات و محتواى آن را اجراكند و به تمام آن عمل نمايد و در راه تعميم و گسترش آن از هر نيروى مادى و معنوى ، فردى و اجتماعى ، بهره گيرد .اصولاً هيچ « كتاب » و « مكتبى » را بدون قوت و قدرت و قاطعيت پيروانش نمى توان اجرا كرد ، اين درسى است براى همه مؤمنان و همه رهروان راه « اللّه ». بعد از اين دستور ، به مواهب ده گانه اى كه خدا به يحيى داده بود و يا او به توفيق الهى كسب كرد ، اشاره مى كند .

كتاب آسمانى را با قوت و قدرت بگير

كلمه « قوت » در جمله « يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ » همان گونه كه اشاره كرديم معنى كاملاً وسيعى دارد و تمام قدرت هاى مادى و معنوى ، روحى و جسمى در آن جمع است و اين خود بيانگر اين حقيقت است كه نگهدارى آيين الهى و اسلام و قرآن با ضعف و سستى و ولنگارى و مسامحه ، امكان پذير نيست ، بلكه بايد در دژ نيرومند قدرت و قوت و قاطعيت قرار گيرد. گرچه مخاطب در اين جا « يحيى » است ، ولى در مواردى ديگر از قرآن مجيد نيز اين تعبير در مورد سايرين ديده مى شود: در آيه 145 اعراف ، موسى مأموريت پيدا مى كند كه تورات را با قوت بگيرد : « فَخُذْها بِقُوَّةٍ ». و در آيه 63 و 93 بقره همين خطاب نسبت به تمام بنى اسرائيل ديده مى شود : «خُذُوا ماد.

اتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ» كه نشان مى دهد اين يك حكم عام براى همگان است ، نه شخص يا اشخاص معينى. اتفاقا همين مفهوم با تعبير ديگرى در آيه 60 سوره انفال آمده است: « وَ اَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ : آن چه از قدرت و قوت در توان شما است براى مرعوب ساختن دشمنان فراهم سازيد » . به هر حال اين آيه پاسخى است به همه آن ها كه گمان مى كنند از موضع ضعف مى توان كارى انجام داد و يا مى خواهند با سازش كارى در همه شرايط مشكلات را حل كنند .

نبوت در خردسالى

درست است كه دوران شكوفايى عقل انسان معمولاً حد و مرز خاصى دارد ، ولى مى دانيم هميشه در انسان ها افراد استثنايى وجود داشته اند، چه مانعى دارد كه خداوند اين دوران را براى بعضى از بندگانش به خاطر مصالحى فشرده تر كند و در سال هاى كمترى خلاصه نمايد ، همان گونه كه براى سخن گفتن معمولاً گذشتن يكى دو سال از تولد لازم است ، در حالى كه مى دانيم حضرت مسيح در همان روزهاى نخستين زبان به سخن گشود ، آن هم سخنى بسيار پرمحتوا كه طبق روال عادى در شأن انسان هاى بزرگسال بود ، چنان كه در تفسير آيات آينده به خواست خدا خواهد آمد. از اين جا روشن مى شود اشكالى كه پاره اى از افراد به بعضى از ائمه شيعه كرده اند كه چرا بعضى از آن ها در سنين كم به مقام امامت رسيدند ، نادرست است. در روايتى از يكى از ياران امام جواد محمّد بن على النقى به نام على بن اسباط مى خوانيم كه مى گويد : به خدمت او رسيدم ( در حالى كه سن امام كم بود ) من درست به قامت او خيره شدم تا به ذهن خويش بسپارم و به هنگامى كه به مصر بازمى گردم كم و كيف مطلب را براى ياران نقل كنم ، درست در همين هنگام كه در چنين فكرى بودم ، آن حضرت نشست ( گويى تمام فكر مرا خوانده بود ) رو به سوى من كرد و گفت : « اى على بن اسباط خداوند كارى را كه در مسأله امامت كرده ، همانند كارى است كه در نبوت كرده است ، گاه مى فرمايد : " وَ اتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّا : ما به يحيى در كودكى فرمان نبوت و عقل و درايت داديم "و گاه درباره انسان هامى فرمايد : " حَتّى اِذا بَلَغَ اَشُّدَّهُ وَ بَلَغَ

اَرْبَعينَ سَنَةً ... : هنگامى كه انسان به حد بلوغ كامل عقل به چهل سال رسيد ... " بنابراين همان گونه كه ممكن است خداوند حكمت را به انسانى در كودكى بدهد در قدرت او است كه آن را در چهل سال بدهد . »⁽¹⁾ضمنا اين آيه پاسخ دندان شكنى است براى خرده گيرانى كه مى گويند على نخستين كسى نبود كه از ميان مردان به پيامبر صلى الله عليه و آله ايمان آورد ، چراكه در آن روز كودك ده ساله بود و ايمان كودك ده ساله پذيرفته نيست .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

سيماى پرشكوه «يحيى» در آيينه وحى

پس از ترسيم چگونگى ارزانى شدن «يحيى» به پدر و مادرش در آيات پيش، اينك قرآن از فرمان خدا به او خبر مى دهد و در اين مورد مى فرمايد:

يا يَحْيى خُذِ الْكِتابَ بِقُوَّةٍ

خدا به او پيام داد كه: هان اى «يحيى»! اين كتاب را با اقتدارى تمام برگير و به رساندن پيام خدا بپرداز.

به باور مفسّران در آغاز آيه خلاصه گويى شگفتى صورت گرفته است؛ چرا كه منظور اين است كه: ما سرانجام «يحيى» را به «زكريا» ارزانى داشتيم و به او خرد و انديشه اى بزرگ بخشيديم، آنگاه به او فرمان داديم كه «تورات» را با نيرويى كه به او داده ايم برگيرد.

به باور پاره اى منظور اين است كه: «تورات» را با آهنگ عمل به دستوراتش برگير.

وَ اتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً.

«ابن عبّاس» مى گويد: «يحيى» در سه سالگى به مقام والاى رسالت مفتخر گرديد.

«عيّاشى» از «على بن ساباط» آورده است كه مى گفت: در راه «مصر» به «مدينه» بودم كه به حضور حضرت جواد عليه السلام شرفياب شدم كه آن گرانمايه عصرها و نسل ها پنج ساله بود و من به دقّت به جمال دل آرا و رفتار و ويژگى هاى او پرداختم تا هنگامى .

كه به مصر رسيدم جمال و كمال او را براى دوستداران و دوستان او.

آن حضرت نگاهى به من نمود و فرمود:

يا عَلِىُّ، اِنَّ اللّهَ قَدْ اَخَذَ فِى الاْءمامَةِ كَما اَخَذَ فِى النُّبُوَّةِ، قالَ: فَلَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ وَ اسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً.⁽¹⁾

«على بن ساباط»! خدا امامت راستين را بسان نبوّت و رسالت قرار داد و فرمود: هنگامى كه يوسف به سن رشد رسيد و نيرو گرفت، به او دانش و فرزانگى ارزانى داشتيم.

و نيز مى فرمايد: وَ اتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً⁽²⁾

و ما به «يحيى» در دوران كودكى اش فرزانگى و حكمت ارزانى داشتيم.

با اين بيان فرزانگى و حكمت را كه مقام والاى رسالت و امامت است گاه به مرد چهل ساله ارزانى مى دارد و گاه به كودك خردسال؛ چرا كه هردو از شايستگى هاى لازم برخوردار گشته اند.⁽³⁾

«مُجاهِد» مى گويد: منظور از واژه «حُكْم»، نيروى دريافت كتاب است تا از آن سود بزرگ ببرد.

و «مُعَمَّر» مى گويد: كودكان به «يحيى» گفتند: اِذْهَبْ بِنا نَلْعَبْ؛ بيا تا بازى كنيم!

او پاسخ داد: ما براى بازى آفريده نشده ايم. از اين رو خدا در مورد او فرمود: ما به «يحيى» در دوران كودكى اش فرزانگى و حكمت ارزانى داشتيم. ما لِلَّعِبِ خُلِقْنا، فَاَنْزَلَ اللّهُ فيهِ وَ آتَيْناهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً.8.

وَ حَنانا مِنْ لَدُنّا وَ زَكوةً وَ كانَ تَقِيّا

و به او رحمت و محبت از ناحيه خود بخشيديم و پاكى ( روح و عمل ) و او پرهيزكار بود.

(13 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« حَنان » در اصل به معنى رحمت و شفقت و محبت و ابراز علاقه و تمايل است. « زكات » معنى وسيعى دارد و همه پاكيزگى ها را در بر خواهد گرفت .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«حَنان»: مهر و رحمت.

در آيه مورد بحث مى افزايد: وَ حَنانا مِنْ لَدُنّا

به باور «ابن عبّاس»، «قَتاده» و «حَسَن» منظور اين است كه: و ما مهر و رحمت خويش را بر او فرو فرستاديم.

«جُبّائى» مى گويد: منظور اين است كه به او قلب پرمهر نسبت به مردم ارزانى داشتيم تا آنان را با مهربانى به فرمانبردارى خدا فراخواند.

و «عِكْرِمه» بر آن است كه، ما عشق و محبّت به خدا را به او ارزانى داشتيم؛ چرا كه اصل اين واژه به مفهوم مهر و رقّت قلب است، درست همان گونه كه «حَنينُ النّاقَة» به مفهوم شور و شوق ماده شتر به بچه خويش است.

از حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه فرمود: منظور اين است كه خدا او را مورد رحمت و بخشايش قرار داد به گونه اى كه هرگاه ندا مى داد كه پروردگارا... يا رَبِّ!

پاسخ او مى آمد كه: لَبَّيْكَ!

وَ زَكوةً

به باور «قَتاده»، «ضَحّاك» و «ابن جُرَيْح»، منظور اين است كه: ما به او توان انجام كارهاى شايسته و پاك و پاكيزه ارزانى داشتيم.

امّا به باور «حَسَن»، هر كسى راه و رسم و دين و آيين او را برگزيد، او را پاك و

پاكيزه مى سازيم.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور فرمانبردارى خدا و اخلاص به بارگاه اوست. و «كَلْبى» بر آن است كه، خدا او را به پدر و مادرش بخشيد و صدقه داد.

و «جُبّائى» مى گويد: و به وسيله يكتاپرستى و ستايش خدا، درون پاك و شايسته كردارى و خوبى او را آشكار ساختيم.

وَ كانَ تَقِيّاً.

و او در پيشگاه خدا پراخلاص و فرمانبردار و پرواپيشه بود و هرگز فكر گناه نيز نكرد.

خدا ارزانى داشت يا او به دست آورد؟

در آيه شريفه آمده است كه: ما او را پاك و پاكيزه ساختيم و اين ويژگى را به او ارزانى داشتيم؛ در حالى كه به باور پاره اى ديگر «يحيى» در پرتو جهاد با نفس و خودسازى و عبادت خدا، به اين مرحله از پروا و پاكى اوج گرفت؛ اينك كدام يك درست است، اين يا آن؟

پاسخ

منظور آيه شريفه اين است كه او در پرتو لطف خدا به پاكى نايل آمد، به ويژه كه او كودكى خردسال بود كه به اين مقام والا اوج گرفت. افزون بر آن، او هماره از هدايت الهى بهره ور بود.

وَ بَرّا بِولِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبّارا عَصِيّا

او نسبت به پدر و مادرش نيكوكار بود و جبار ( و متكبر ) وعصيانگر نبود. (14 / مريم)

وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّا

و سلام بر او آن روز كه تولد يافت و آن روز كه مى ميرد و آن روز كه زنده و برانگيخته مى شود.(15 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

شهادت حضرت يحيى علیه السلام

نه تنها تولد يحيى شگفت انگيز بود ، مرگ او هم از پاره اى جهات عجيب بود ، غالب مورخان مسلمان و همچنين منابع معروف مسيحى جريان اين شهادت را چنين نقل كرده اند ( هر چند اندك تفاوتى در خصوصيات آن در ميان آن ها ديده مى شود ). يحيى قربانى روابط نامشروع يكى از طاغوت هاى زمان خود با يكى از محارم خويش شد، به اين ترتيب كه «هروديس» پادشاه هوسباز فلسطين ، عاشق « هيروديا » دختر برادر خود شد و زيبايى وى دل او را در گرو عشقى آتشين قرار داده ، لذا تصميم به ازدواج با او گرفت. اين خبربه پيامبربزرگ خدا عليه السلام يحيى رسيد، او صريحااعلام كردكه اين ازدواج نامشروع است و مخالف دستورهاى تورات مى باشد و من به مبارزه با چنين كارى قيام خواهم كرد. سر و صداى اين مسأله در تمام شهر پيچيد و به گوش آن دختر « هيروديا » رسيد ، او كه يحيى را بزرگ ترين مانع راه خويش مى ديد تصميم گرفت در يك فرصت مناسب از وى انتقام گيرد و اين مانع را از سر راه هوس هاى خويش بردارد . ارتباط خود را با عمويش بيشتر كرد و زيبايى خود را دامى براى او قرار داد و آن چنان در وى نفوذ كرد كه روزى « هيروديس » به او گفت : « هر آرزويى دارى از من بخواه كه منظورت مسلما انجام خواهد يافت » . « هيروديا » گفت : من هيچ چيز جز سر يحيى را نمى خواهم ، زيرا او نام من و تو را بر سرزبان ها انداخته و همه مردم به عيب جويى ما نشسته اند ، اگر مى خواهى دل من آرام شود و خاطرم شاد گردد، بايد اين عمل را انجام دهى. « هيروديس » كه ديوانه وار به آن زن عشق مى ورزيد ، بى

توجه به عاقبت اين كار تسليم شد و چيزى نگذشت كه سر يحيى را نزد آن زن بدكار حاضر ساختند، اما عواقب دردناك اين عمل، سرانجام دامان او را گرفت. در احاديث اسلامى مى خوانيم كه سالار شهيدان امام حسين مى فرمود : « از پستى هاى دنيا اين كه سر يحيى بن زكريا را به عنوان هديه براى زن بدكاره اى از زنان بنى اسرائيل بردند » . يعنى شرايط من و يحيى از اين نظر نيز مشابه است ، چراكه يكى از هدف هاى قيام من مبارزه با اعمال ننگين طاغوت زمانم يزيد است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در ادامه سخن در وصف آن حضرت مى فرمايد:

وَ بَرّاً بِوالِدَيْهِ و او را نسبت به پدر و مادرش شايسته كردار و پرمهر قرار داديم، چرا كه هماره مى كوشيد تا دستور آنان را فرمانبردارى كند و مى كوشيد تا خشنودى آنان را فراهم آورد.

وَ لَمْ يَكُنْ جَبّاراً و او هرگز زورگو نبود و نسبت به مردم تكبّر و گردنكشى نمى كرد.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور اين است كه، اذيّت و آزار او به كسى نمى رسيد.

عَصِيّاً. و گناهكار و نافرمانِ بارگاه خدا نيز نبود.

و در آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ سَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ و درودى گرم و شايسته بر او باد روزى كه زاده شد.

وَ يَوْمَ يَمُوتُ و روزى كه جهان را بدرود مى گويد:

وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً. و روز رستاخيز كه زنده و برانگيخته مى گردد.

«كَلْبى» در اين مورد مى گويد: منظور اين است كه او در اين سه روز سرنوشت ساز در امان خواهد بود.

و به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه او در دنيا از وسوسه و گمراهى شيطان و در روز مرگ از بلاهاى دنيا و عذاب قبر و در روز رستاخيز از همراهى و عذاب دوزخ آسوده خواهد بود.

گفتنى است كه واژه «حيّاً»، تأكيدى براى واژه «يُبْعَثُ» مى باشد.

و پاره اى بر آنند كه حضرت «يحيى» با شهيدان راه خدا برانگيخته مى گردد؛ چرا كه قرآن آنان را زندگان وصف مى كند.

در روايت است كه: اَوْحَشُ ما يَكُونُ الاِْنْسانُ فى ثَلاثَةِ مَواطِنَ:

يَوْمَ وُلِدَ فَيَرى نَفْسَهُ خارِجاً مِمّا كانَ فيهِ،

وَ يَوْمَ يَمُوتُ فَيَرى قَوْماً لَمْ يَكُنْ عايَنَهُمْ وَ اَحْكامَاً لَيْسَتْ لَهُ بِها عَهْدٌ.

وَ يَوْمَ يُبْعَثُ فَيَرى نَفْسَهُ فى مَحْشَرٍ عَظيمٍ فَخَصَّ اللّهُ يَحْيى بِالْكَرامَةِ وَ السَّلامِ...⁽¹⁾

ترسناك ترين حالات انسان در سه حالت خواهد بود:

1- روزى كه از مادر متولّد مى شود و به جهان گسترده و تازه وارد مى گردد.

2- و روزى كه جهان را بدرود مى گويد و خود را در ميان كسانى كه آنان را نديده است و مقرراتى كه به ياد ندارد، مى نگرد.

3- و روزى كه برانگيخته مى شود و خود را در محشرى عظيم و شرايطى وصف ناپذير و سرنوشت ساز مى نگرد؛ و خدا پيامبرش «يحيى» را مورد لطف قرار داده و به او در اين حالات سه گانه امنيّت بخشيده است.

و پاره اى نيز آورده اند كه: سلام نخست، تبريك روز ولادت اوست و سلام دوم و سوّم نويدگر پاداش و ثواب پرشكوه براى او در سراى آخرت.

پرتوى از آيات

⁽²⁾ 1- پرتوى از سيماى «يحيى» در آيينه قرآن

در آياتى كه ترجمه و تفسير آنها گذشت، قرآن شريف، پس از ترسيم نويد و بشارت ارزانى شدن «يحيى» به «زكريا» ويژگى هاى شخصيت والاى او را به تابلو مى برد و او را اين گونه معرفى مى كند:

1- او كسى است كه ولادتش به پدرش نويد داده شد و وجود گرانمايه اش به .

عنوان هديه اى آسمانى به پدر و مادرش ارزانى گرديد.⁽¹⁾

2- نام بلند و باعظمت اش نيز از آسمان آمد.⁽²⁾

3- نامش بى سابقه بود و پيش از او كسى به اين نام ناميده نشده بود.⁽³⁾

4- به او در كودكى نعمت گران خرد و انديشه و هوش و درايت و فرزانگى و حكمت ارزانى گرديد.⁽⁴⁾

5- به او نعمت بزرگ مهر به انسان ها و بشر دوستى و مردم خواهى بخشيده شد.⁽⁵⁾

6- به او پاكى روح و جان و عملكرد عنايت گرديد.⁽⁶⁾

7- به او نعمت گران پرواى از خدا داده شد.⁽⁷⁾

8- او نسبت به پدر و مادر خوشرفتار و شايسته كردار و پرمهر آفريده شد.⁽⁸⁾

9- او هرگز زورمدار و زورگو نبود.⁽⁹⁾

10- و هرگز عصيانگرى و نافرمانى خدا در وجودش راه نداشت.⁽¹⁰⁾

11 - 13 و او از نعمت امنيّت و سلامت در سه روز سرنوشت ساز زندگى اش كه روز ولادت، مرگ و رستاخيز باشد بهره ور است.

اين پرتوى از سيماى پرفروغ «يحيى» در آيينه وحى؛ آيا چهره اى زيباتر از اين ممكن است؟!

2- سه روز سرنوشت ساز در زندگى انسان

از آيات و روايات اين نكته ظريف دريافت مى گردد كه بر سر راه انسان، سه روز سرنوشت ساز خواهد بود كه در هر كدام بخش بزرگى از سعادت و نيكبختى يا نگونسارى و گرفتارى او رقم مى خورد: روز ولادت، روز مرگ و روز رستاخيز. و4.

نيكبخت و رستگار راستين آن كسى است كه در اين سه روز مورد لطف خدا قرار گيرد و بر او درود فرستاده شود.

در اين مورد از هشتمين امام نور آورده اند كه فرمود:

اِنَّ اَوْحَشَ ما يَقُومُ عَلى هذَا الْخَلْقِ فى ثَلاثِ مَواطِنَ:

يَوْمَ يَلِدُ وَ يَخْرُجُ مِنْ بَطْنِ اُمِّهِ فَيَرَى الدُّنْيا،

وَ يَوْمَ يَمُوتُ فَيَرَى الاْآخِرَةَ وَ اَهْلَها،

وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً فَيَرى اَحْكاماً لَمْ يَرَها فى دارِ الدُّنْيا...⁽¹⁾

هراس انگيزترين دوران زندگى انسان سه مرحله است:

1 روز ولادتش كه چشم به جهان نو مى گشايد.

2 روز مرگش كه جهان برزخ و مردم آن را مى نگرد.

3 و روز رستاخيز كه با مقرراتى روبه رو مى گردد كه در اين جهان نديده است؛ و خدا در همه اين سه مرحله سرنوشت ساز به «يحيى» امنيّت و آرامش خاطر بخشيده است.7.

سرآغاز تولد عيسى مسيح علیه السلام

وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ مَرْيَمَ اِذِانْتَبَذَتْ مِنْ اَهْلِها مَكانا شَرْقِيّا

در اين كتاب ( آسمانى قرآن ) از مريم يادآر ، آن هنگام كه ازخانواده اش جدا شد و در ناحيه شرقى قرار گرفت. (16 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه « اِنْتَبَذَتْ » از ماده « نَبْذ » به گفته « راغب » به معنى دورانداختن اشياء غير قابل ملاحظه است و اين تعبير در آيه فوق شايد اشاره به آن باشد كه مريم به صورت متواضعانه و گمنام خالى از هر گونه كارى كه جلب توجه كند ، از جمع ، كناره گيرى كرد و آن مكان از خانه خدا را براى عبادت انتخاب نمود. او در حقيقت مى خواست مكانى خالى و فارغ از هر گونه دغدغه پيدا كند كه به راز و نياز با خداى خود بپردازد و چيزى او را از ياد محبوب غافل نكند ، به همين جهت طرف شرق بيت المقدس ( آن معبد بزرگ ) را كه شايد محلى آرام تر و يا از نظر تابش آفتاب پاك تر و مناسب تر بود برگزيد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«نَبَذَ»: افكند و «اِنْتِبِاذ»، از باب افتعال به مفهوم افكندن آمده است.

«مَكاناً شَرْقِيّاً»: از طرف شرق.

سيماى «مريم» در آيينه قرآن

پس از ترسيم سرگذشت درس آموز «زكريا» و «يحيى» اينك به داستان «مريم» و «مسيح» مى پردازد و در آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ مَرْيَمَ

هان اى پيامبر! در قرآن سرگذشت شگفت انگيز «مريم» و ولادت فرزندش «مسيح» را ترسيم كن و از درست انديشى و شايسته كردارى آنان سخن بگو، تا هم مردم بدين وسيله به خود آيند و ضمن شناخت آنان از راه و رسم انسانسازشان درس بگيرند و هم سند صداقت دعوت و درستى رسالت و معجزه اى از سوى تو باشد و دريابند كه تو داستان آنان را از راه وحى و پيام خدا بازمى گويى.

اِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ اَهْلِها مَكاناً شَرْقِيّاً.

در اين كتاب از مريم ياد كن كه از خانواده اش كناره گرفت و به طرف خاور زمين رفت.

«ابن عبّاس» مى گويد: مسيحيان بدان جهت قبله خويشتن را به سمت شرق گرفته اند كه «مريم» به آن سو رفت.

و «جُبّائى» بر آن است كه «مريم» براى عبادت و نيايش در سمت مشرق بيت المقدس مكانى را دور از چشم مردم برگزيد.

به باور پاره اى، به آن سو رفت تا مردم او را نبينند.

و به باور «عَطاء» او در يك روز بسيار سرد، جاى خلوت و آرامى مى جست كه سر خود را برهنه سازد و پوشش وانهد تا از گرما و حرارت خورشيد بهره ور گردد، كه به سمت شرق رفت.

گراميداشت مريم

⁽¹⁾ در اين آيات، پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمان مى يابد كه از «مريم» به عنوان يك شخصيت گران قدر و پرمعنويت تجليل به عمل آورد و نام بلند و با عظمت او را در چشم انداز عصرها و نسل ها قرار دهد و ضمن گراميداشت دامان پاك، او را از دروغ ها و بافته هاى ظالمانه و پندارهاى غرض آلود و ناروا پاك و پاكيزه اعلان كند واورامام عفاف وقداست و دخت فضيلت معرفى نمايد.

در اين آيات، مريم، قهرمان اين ويژگى ها اعلان مى شود:

سمبل پيوند با آفريدگار هستى: در اين مورد مى فرمايد: وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ مَرْيَمَ اِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ اَهْلِها مَكاناً شَرْقِيّاً.⁽²⁾

هان اى پيامبر! در اين كتاب جاودانه از مريم ياد كن آنگاه كه از خانواده اش جدا شد و به سوى مكانى آرام در شرق بيت المقدس و در گوشه اى از معبد براى عبادت خدا و نيايش با او كناره گرفت.6.

فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجابا فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِيّا

و حجابى ميان خود و آن ها افكند ( تا خلوتگاهش از هر نظر براى عبادت آماده باشد ) در اين هنگام ما روح خود ( جبرئيل يكى از فرشتگان بزرگ ) را به سوى او فرستاديم و او در شكل انسانى بى عيب و نقص بر مريم ظاهر شد. (17 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين جمله، تصريح نشده است كه اين حجاب براى چه منظور بوده ، آيا براى آن بوده كه آزادتر و خالى از دغدغه و اشتغال حواس بتواند به عبادت پروردگار و راز و نياز بااو پردازد، يا براى اين بوده است كه مى خواسته شستشو و غسل كند؟ آيه ازاين نظرساكت است. به هر حال « در اين هنگام ما روح خود ( جبرئيل يكى از فرشتگان بزرگ ) را به سوى او فرستاديم و او در شكل انسان كامل بى عيب و نقص و خوش قيافه اى بر مريم ظاهر شد » .

« تَمَثُّل » چيست ؟

« تَمَثُّل » در اصل از ماده « مُثُول » به معنى ايستادن در برابر شخص يا چيزى است و « مُمَثَّل » به چيزى مى گويند كه به صورت ديگرى نمايان گردد ، بنابراين « تَمَثَّلَ لَها بَشَرا سَوِيّا » مفهومش اين است كه آن فرشته الهى به صورت انسانى درآمد. بدون شك معنى اين سخن آن نيست كه جبرئيل ، صورتا و سيرتا تبديل به يك انسان شد ، چراكه چنين انقلاب و تحولى ممكن نيست ، بلكه منظور اين است كه او به صورت انسان درآمد ، هر چند سيرت او همان فرشته بود، ولى مريم در ابتداى امر كه خبر نداشت ، چنين تصور مى كرد كه در برابر او انسانى است سيرة و صورتا.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

آيه مورد بحث مى افزايد: فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً

و براى اينكه كسى او را نبيند و به سوى او نظاره نشود، پرده اى ميان خود و ديگران افكند و خود را از آنان پنهان ساخت.

فَاَرْسَلْنا اِلَيْها رُوحَنا

و درست در آنجا بود كه ما روح خود را به سوى او گسيل داشتيم.

فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيّاً.

و او در سيماى انسانى كامل در برابر او نمايان گرديد.

به باور «ابن عبّاس»، «قَتاده» و «حَسَن» منظور اين است كه: و ما فرشته وحى را به سوى او گسيل داشتيم و او در چهره انسانى كامل در برابر او پديدار شد. و بدان دليل در آيه شريفه از جبرئيل به «روح» تعبير شده است كه او موجودى روحانى است و دليل نسبت دادن اين روح به ذات پاك خدا نيز شرافت بخشيدن به فرشته وحى است.

امّا به باور «ابو مُسْلِم» منظور اين است كه، براى آن روح مقدسى كه «مسيح» از آن آفريده شده است، كالبد و چهره انسانى رقم خورد و او پديدار گرديد.

گفتنى است كه ديدگاه نخست مورد نظر همه مفسران است.

«عِكْرِمه» در مورد «مريم» آورده است كه: هنگامى كه آن بانوى پارسا و پاكدامن عادت زنانه داشت، از عبادتگاه بيرون مى رفت و نزد خاله اش، همسر «زكريا» مى گذرانيد و زمانى كه پاك مى شد به عبادتگاه باز مى گشت. و هنگامى كه در خانه خاله اش بود، در سمت تابش خورشيد، با افكندن پرده اى ميان خود و ديگران شرايط آرامى را براى نيايش با خدا و استراحت و نظافت، فراهم آورد؛ و درست در آنجا بود كه فرشته امين در سيماى جوانى پرشكوه نزد او آمد كه وى از پديدار شدن وى ناراحت شد و به خدا پناه برد.

قالَتْ اِنّى اَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ اِنْ كُنْتَ تَقِيّا

او ( سخت ترسيد و ) گفت : من به خداى رحمن از تو پناه مى برم ، اگر پرهيزكار هستى.

(18 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

پيدا است كه در اين موقع چه حالتى به مريم دست مى دهد ، مريمى كه همواره پاكدامن زيسته ، در دامان پاكان پرورش يافته و در ميان جمعيت مردم ضرب المثل عفت و تقوا است ، از ديدن چنين منظره اى كه مرد بيگانه زيبايى به خلوتگاه او راه يافته چه ترس و وحشتى به او دست مى دهد ؟ لذا بلافاصله صدا زد : « من به خداى رحمان از تو پناه مى برم ، اگر پرهيزكار هستى » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

من به خدا پناه مى برم

او پس از پديدار شدن جبرئيل در سيماى جوانى پرشكوه، هراسان و ناراحت رو به بارگاه خدا آورد كه: من از تو به خداى پرمهر پناه مى برم، اگر انسان پرواپيشه اى؛ پس از اين جا دور شو كه نيايشگاه من است.

«مريم» بيرون رفتن جبرئيل از عبادتگاه خويش را در گرو پرواى از خدا ترسيم مى كند، چرا كه انسان پروا پيشه است كه از پناه بردن ديگران به خدا از دست او، مى ترسد و دست به گناه و بدى نمى زند.

سخن «مريم» در حقيقت اين گونه است كه: اگر انسان با ايمانى هستى برو!

پاره اى نيز بر آنند كه منظور آيه شريفه اين است كه تو پرواپيشه نيستى و از خدا حساب نمى برى، چرا كه اگر چنين بودى به اينجا نمى آمدى و به من نظاره نمى كردى.

پرواپيشگى مريم

⁽¹⁾ در اين مورد مى فرمايد: قالَتْ اِنّى اَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ اِنْ كُنْتَ تَقِيّاً.⁽²⁾

مريم با ديدن فرشته امين به او گفت: من از تو اگر به راستى پرواپيشه باشى به خداى بخشاينده پناه مى برم.8.

قالَ اِنَّما اَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لاَِهَبَ لَكِ غُلاما زَكِيّا

گفت : من فرستاده پروردگار توأم ( آمده ام ) تا پسر پاكيزه اى به تو ببخشم. (19 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

مريم با گفتن اين سخن در انتظار عكس العمل آن مرد ناشناس بود ، انتظارى آميخته با وحشت و نگرانى بسيار ، اما اين حالت ديرى نپاييد ، ناشناس زبان به سخن گشود و مأموريت و رسالت عظيم خويش را چنين بيان كرد و « گفت : من فرستاده پروردگار توأم ». اين جمله همچون آبى است كه بر آتش بريزد ، به قلب پاك مريم آرامش بخشيد ، ولى اين آرامش نيز چندان طولانى نشد، چرا كه بلافاصله افزود : «من آمده ام تا پسر پاكيزه اى از نظر خُلْق و خوى و جسم و جان به تو ببخشم» .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

و فرشته بزرگ خدا براى برطرف ساختن نگرانى و دلهره «مريم» رو به او كرد كه: من از انسان ها نيستم امّا از خدا نيز حساب مى برم؛ من فرشته و فرستاده پروردگار تو هستم و از سوى او آمده ام تا به خواست او، فرزندى پاك و شايسته كردار به تو ارزانى دارم.

«ابن عبّاس» مى گويد: آمده ام تا پيامبرى به تو ببخشم.

قالَتْ اَنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ وَ لَمْ اَكُ بَغِيّا

گفت: چگونه ممكن است فرزندى براى من باشد درحالى كه تاكنون انسانى با من تماس نداشته و زن آلوده اى هم نبوده ام. (20 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

از شنيدن اين سخن لرزه شديدى وجود مريم را فراگرفت و بار ديگر او در نگرانى عميقى فرو رفت و « گفت : چگونه ممكن است من صاحب پسرى شوم ، در حالى كه تاكنون انسانى با من تماس نداشته و هرگز زن آلوده نبوده ام ؟ » او در اين حال تنها به اسباب عادى مى انديشيد و فكر مى كرد براى اين كه زنى صاحب فرزند شود ، دو راه بيشتر ندارد ، يا ازدواج و انتخاب همسر و يا آلودگى و انحراف ، من كه خود را بهتر از هر كس مى شناسم ، نه تاكنون همسرى انتخاب كرده ام و نه هرگز زن منحرفى بوده ام ، تاكنون هرگز شنيده نشده است كسى بدون اين دو صاحب فرزندى شود .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

چگونه ممكن است؟

اين سخن بر نگرانى و هراس «مريم» افزود؛ به همين جهت با اندوه عميق و تعجّب بسيارى گفت: چگونه؟

قالَتْ اَنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ

او گفت: چگونه براى من فرزندى تواند بود، در حالى كه من همسرى نداشته ام؟

وَ لَمْ اَكُ بَغِيّاً.

و درسراسر زندگى كوتاه خود نيزپاك و باعفاف زيسته و دخترناشايسته اى نبوده ام؟

مگرنه اين كه مادر شدن، به طور طبيعى از راه آميزش دوجنس مخالف ممكن است؟

يادآورى مى گردد كه زن آلوده دامن را بدان دليل «بغى» گفته اند كه در انديشه گناه و زشتى است.

به باور گروهى، از آيه شريفه اين نكته دريافت مى گردد كه غير پيامبران نيز

مى توانند معجزه آورند، چرا كه «مريم» با اينكه پيامبر خدا نبود، هم فرشته را ديد و هم نويد آمدن «مسيح» را دريافت داشت و هم بدون همسر، باردار گرديد؛ و اينها از معجزه هاى بزرگ است كه از او پديدار شد.

امّا پاره اى معجزه را ويژه وحى و رسالت و پيامبران خدا مى دانند و در اين مورد ديدگاه هاى گوناگونى دارند و «بَلْخى» از آن جمله است كه مى گويد: اينها، معجزه هاى «مسيح» است و نه «مريم».

سمبل عفاف

⁽¹⁾ او دخت عفاف و نجابت بود و پس از دريافت نويد فرشته امين به اين ارزش اخلاقى و انسانى پاى فشرد كه:

اَنّى يَكُونُ لى غُلامٌ وَ لَمْ يَمْسَسْنى بَشَرٌ وَ لَمْ اَكُ بَغِيّاً.⁽²⁾

چگونه براى من پسرى خواهد بود در حالى كه نه هرگز بشرى به من دست زده و نه هيچ گاه از زيورعفاف وپاكدامنى انحراف جسته ام؟0.

قالَ كَذلِكِ قالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ ءَايَةً لِلنّاسِ وَ رَحْمَةً مِنّا وَ كانَ اَمْرا مَقْضِيّا

گفت : مطلب همين است پروردگارت فرموده ، اين كار برمن سهل و آسان است ، ما مى خواهيم او را نشانه اى براى مردم قرار دهيم و رحمتى از سوى ما باشد و اين امرى است پايان يافته ( و جاى گفتگو ندارد ).(21 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اما به زودى طوفان اين نگرانى مجدد با شنيدن سخن ديگرى از پيك پروردگار فرونشست ، او با صراحت به مريم « گفت : مطلب همين است پروردگارت فرموده ، اين كار بر من سهل و آسان است » . تو كه خوب از قدرت من آگاهى ، تو كه ميوه هاى بهشتى را در فصلى كه در دنيا شبيه آن وجود نداشت در كنار محراب عبادت خويش ديده اى ، تو كه آواى فرشتگان را كه شهادت به پاكيت مى دادند شنيده اى ، تو كه مى دانى جدت آدم از خاك آفريده شد ، اين چه تعجب است كه از اين خبر دارى ؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مريم» و امواج حيرت و اندوه

فرشته امين با ديدن شگفت زدگى و هراس و حيرت «مريم» از شنيدن آن نويد، به او خاطرنشان ساخت كه خواست خدا و فرمان او همين است كه به تو گفتم:

قالَ كَذلِكِ

آرى فرمان او چنين است.

قالَ ربُّكِ هُوَ عَلَىَّ هَيِّنٌ

پروردگارت مى فرمايد اين كار كه از دوشيزه اى پاك و ازدواج ناكرده فرزندى به دنيا بياوريم براى ما آسان است و چنين خواهد شد.

وَ لِنَجْعَلَهُ ايَةً لِّلنّاسِ

و هدف از اين كار اين است كه اين كار شگفت انگيز را گواهى بر رسالت آن كودك

و دليلى روشن بر پاكى و پاكدامنى مام گرانمايه اش قرار دهيم.

وَ رَحْمَةً مِنّا

و رحمت و نعمتى گران از سوى ما براى مردم باشد تا بدين وسيله هدايت شوند.

وَ كانَ اَمْراً مَقْضِيّاً.

و آفرينش «مسيح» بدون داشتن پدر، كارى است تحقّق يافتنى كه خواست خدا در آن است.

تجليگاه پرتوى از قدرت نمايى آفريدگار هستى

⁽¹⁾ او به خاطر قداست و شكوه معنوى و عظمت روحى اش، به جايى پرمى كشد كه تجليگاه پرتوى از قدرت نمايى خدا مى گردد و نشانى از قدرت بى كران و رحمت هماره حق از تجليگاه وجود او جلوه گر مى گردد.

... وَ لِنَجْعَلَهُ ايَةً لِلنّاسِ وَ رَحْمَةً مِنّا...⁽²⁾1.

مريم در كشاكش سخت ترين طوفان هاى زندگى

فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِه مَكانا قَصِيّا

سرانجام ( مريم ) باردار شد و او را به نقطه دور دستى برد. (22 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« سرانجام مريم باردار شد » و آن فرزند موعود در رحم او جاى گرفت. در اين كه چگونه اين فرزند به وجود آمد آيا جبرئيل در پيراهن او دميد يا در دهان او ، در قرآن سخنى از آن به ميان نيامده است ، چرا كه نيازى به آن نبوده ، هر چند كلمات مفسرين در اين باره مختلف است. به هر حال « اين امر سبب شده او از بيت المقدس به مكان دور دستى برود ». او در اين حالت در ميان يك بيم و اميد ، يك حالت نگرانى توأم با سرور به سر مى برد، گاهى به اين مى انديشيد كه اين حمل سرانجام فاش خواهد شد ، گيرم چند روز يا چند ماهى از آن ها كه مرا مى شناسند دوربمانم و دراين نقطه به صورت ناشناس زندگى كنم ، آخر چه خواهد شد ؟ چه كسى از من قبول مى كند زنى بدون داشتن همسر باردار شود ، مگر اين كه آلوده دامان باشد ، من با اين اتهام چه كنم؟ و راستى براى دخترى كه سال ها سنبل پاكى و عفت و تقوا و پرهيزكارى و نمونه اى در عبادت و بندگى خدا بوده ، زاهدان و عابدان بنى اسرائيل به كفالت او از طفوليت افتخار مى كردند و زير نظر پيامبر بزرگى پرورش يافته و خلاصه سجاياى اخلاقى و آوازه قداست او همه جا پيچيده است ، بسيار دردناك است كه يك روز احساس كند همه اين سرمايه معنويش به خطر افتاده است و در گرداب اتهامى قرار گرفته كه بدترين اتهامات محسوب و اين سومين لرزه اى بود كه بر پيكر او افتاد. اما از سوى ديگر ، احساس مى كرد كه اين فرزند پيامبر موعود الهى است ، يك تحفه بزرگ آسمانى مى باشد ، خداوندى كه مرا به چنين فرزندى بشارت داده و با چنين كيفيت معجزآسايى او را آفريده، چگونه تنهايم خواهد گذاشت؟ آيا ممكن است در برابر چنين اتهامى از من دفاع نكند ؟ من كه لطف او را هميشه آزموده ام و دست رحمتش را بر سر خود ديده ام .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

پس از آن نويد بود كه آن دوشيزه پاك و ازدواج ناكرده، به عالم مادرى گام سپرد. در اين مورد قرآن مى فرمايد: فَحَمَلَتْهُ

و در همان حال «مريم» به آن كودكى كه نويدش را دريافت داشته بود، باردار گرديد.

به باور برخى فرشته امين بر گريبان او دميد و درست در همان لحظه به «مسيح» باردار شد.

و پاره اى نيز بر آنند كه در آستين «مريم» دميد.

از پنجمين امام نور آورده اند كه فرشته امين بر گريبان «مريم» دميد و در همان لحظه «مسيح» به خواست خدا در سازمان وجود او پديد آمد. و اين نيز خود اعجاز ديگرى است، چرا كه جنين در رحم ديگر زنان، براى آفريده شدن و پرورش يافتن، به نه ماه فرصت نياز دارد، اما در سازمان وجود «مريم» در يك لحظه و به مجرد دميدن فرشته امين، «مسيح» آفريده شد؛ و «مريم» از آنجا در حالى بيرون آمد كه شكمش برآمده و آثار باردارى به روشنى، خود را نشان مى داد، به گونه اى كه خاله اش از ديدن وى شگفت زده و در اندوه شد و خود «مريم» نيز كه از خاله اش و «زكريا» احساس شرم مى كرد، از نزد آنان رفت.

فَانْتَبَذَتْ بِه مَكاناً قَصِيّاً و از نزد آنان به جايى دوردست و به نقطه اى دورافتاده رفت.

برخى برآنند كه «مريم» از ترس تيرهاى زهرآگين اتهام و احساس شرم، به جاى دوردستى رفت.

مدت باردارى «مريم»

در مورد مدت باردارى او، ديدگاه ها متفاوت است و از يك ساعت تا هشت ماه گفته شده است، براى نمونه:

1- به باور پاره اى مدّت باردارى «مريم» تنها ساعتى به طول انجاميد.

2- امّا به باور «ابن عباس» پس از دميدن فرشته امين بر گريبان او، وى از خانه خاله اش بيرون آمد و به آن نقطه دور دست رفت؛ و پس از يك ساعت توقف در آنجا

بود كه «مسيح» ديده به جهان گشود، چرا كه در قرآن ميان رفتن «مريم» به آنجا و ولادت كودكش فاصله اى نيامده است و مى فرمايد: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ... فَاَجاءَهَا... و مى دانيم كه «فاء» براى ترتيب و تعقيب است.

3- «مُقاتِل» مى گويد: «مريم» در سن ده سالگى و در يك ساعت باردار گرديد و ظرف يك ساعت ديگر اندام كودك كامل شد و ساعت سوم ديده به جهان گشود.

ولادت آن پيامبر بزرگ خدا در ساعتى بود كه خورشيد با پرتو تابناكش چهره در افق فرو مى برد.

4- از ششمين امام نور در اين مورد آورده اند كه مدّت باردارى «مريم» نه ساعت به طول انجاميد.

5 - پاره اى مدّت باردارى آن حضرت را شش ماه گفته اند.

6- و پاره اى نيز بر اين باورند كه هشت ماه بود.

اگر آخرين ديدگاه پذيرفته شود و بگوييم كه «مسيح» هشت ماهه ديده به جهان گشود، خود معجزه ديگرى است، چرا كه كودكى كه هشت ماهه به دنيا بيايد زنده نمى ماند و او به قدرت الهى زنده ماند.

ضرورت رعايت تغذيه مناسب براى زنان باردار

فَاَجاءَهَا الْمَخاضُ اِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَنى مِتُّ قَبْلَ هذا وَ كُنْتُ نَسْيا مَنْسِيّا

درد وضع حمل او را به كنار تنه درخت خرمايى كشاند ( آن قدر ناراحت شد كه ) گفت : اى كاش پيش از اين مرده بودم و به كلى فراموش مى شدم. (23 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

هر چه بود دوران حمل پايان گرفت و لحظات طوفانى زندگى مريم شروع شد ، درد سخت زاييدن به او دست داد ، آن چنان كه او را از آبادى به بيابان كشاند ، بيابانى خالى از انسان ها و خشك و بى آب و بى پناه. گرچه در اين حالت زنان به آشنايان و دوستان خود پناه مى برند تا براى تولد فرزند به آن ها كمك كنند ، ولى چون وضع مريم يك وضع استثنايى بود و هرگز نمى خواست كسى وضع حمل او را ببيند ، با آغاز درد زاييدن ، راه بيابان را پيش گرفت. قرآن در اين زمينه مى گويد : « درد وضع حمل ، او را به كنار درخت خرمايى كشاند ». تعبير به « جِذْعِ النَّخْلَة » با توجه به اين كه « جِذْع » به معنى تنه درخت است ، نشان مى دهد كه تنها بدنه اى از آن درخت باقى مانده بود يعنى درختى خشكيده بود. در اين حالت ، طوفانى از غم و اندوه ، سراسر وجود پاك مريم را فرا گرفت ، احساس كرد لحظه اى را كه از آن مى ترسيد فرا رسيده است ، لحظه اى كه هر چه پنهان است در آن آشكار مى شود و رگبار تيرهاى تهمت مردم بى ايمان متوجه او خواهدشد. به قدرى اين طوفان سخت بود و اين بار بر دوشش سنگينى مى كرد كه بى اختيار « گفت : اى كاش پيش از اين مرده بودم و به كلى فراموش مى شدم ». بديهى است تنها ترس تهمت هاى آينده نبود كه قلب مريم را مى فشرد ، هر چند مشغله فكرى مريم بيش از همه همين موضوع بود ، ولى مشكلات و مصائب ديگر مانند وضع حمل بدون قابله و دوست و ياور، دربيابانى تنهاى تنها، نبودن محلى براى استراحت، آبى براى نوشيدن و غذا براى خوردن ، وسيله براى نگاه دارى مولود جديد ، اين ها امورى بود كه سخت او را تكان مى داد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

اى كاش!

سرانجام مدّت باردارى نيز پايان پذيرفت و كودك در آستانه ولادت قرار گرفت:

فَاَجاءَهَاالَْمخاضُ اِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ

به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس» و «مُجاهِد» و... منظور اين است كه سرانجام درد سخت زايمان به سراغ «مريم» آمد و او را به سوى درخت خرمايى كشاند تا به آن پناه جويد و تكيه كند.

«ابن عباس» مى گويد: چشم «مريم» در آن شرايط دشوار به تپه اى افتاد و با سرعت به سوى آنجا گام سپرد. در آنجا تنه درخت خرمايى بود كه شاخ و برگ نداشت و او به آن تكيه زد.

قالَتْ يا لَيْتَنى مِتُّ قَبْلَ هذا

و از ژرفاى جان ناله برآورد كه اى كاش پيش از اين رويداد سخت و دشوار زندگى ام، مرده بودم.

وَ كُنْتُ نَسْياً مَنْسِيّاً.

و بسان موجودى حقير و ناچيز به دست فراموشى سپرده شده و از يادها رفته.

فَناديها مِنْ تَحْتِهَا اَلاّ تَحْزَنى قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيّا

ناگهان از طرف پايين پايش او را صدا زد كه غمگين مباش ، پروردگارت زير پاى تو چشمه آب ( گوارايى ) قرار داده است. (24 / مريم)

وَ هُزّى اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَبا جَنِيّا

و تكانى به اين درخت نخل بده تا رطب تازه بر تو فرو ريزد. (25 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

نظرى به بالاى سرت بيفكن ، بنگر چگونه ساقه خشكيده به درخت نخل بارورى تبديل شده كه ميوه ها ، شاخه هايش را زينت بخشيده اند « تكانى به اين درخت نخل بده تا رطب تازه بر تو فرو ريزد » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

لحظات عجيب و وصف ناپذيرى براى «مريم» بود، امّا ديرى نپاييد كه از سويى كودك ارجمندش ديده به جهان گشود؛ و از دگرسو «جبرئيل» با ديدن اندوه جانكاه «مريم» و ديدن صداى دردآلودش، از زير آستين يا طرف پايين پا ندا داد كه: هان اى «مريم»! اندوهگين مباش.

فَناداها مِنْ تَحْتِها اَلاّ تَحْزَنى

پاره اى بر آنند كه فرشته امين از دامنه كوه به او ندا داد كه: اندوهگين مباش.

و گروهى از مفسران بر اين عقيده اند كه اين نداى دلنواز و آرامش بخش از نوزاد بود و او ندا داد كه هان اى مادر! اندوه به دل راه مده.

چرا آرزوى مرگ؟

در اين مورد كه چرا «مريم» آرزوى مرگ نمود، دو نظر آمده است:

1- به باورگروهى، بدان دليل او آرزوى مرگ نمود كه در آن شرايط و آن سن و سال مى ترسيد نتواند وظايف مادرى را نسبت به گرامى فرزندش كه هديه اى ارجدار از سوى خدا بود انجام دهد.

2- امّا گروهى ديگربرآنندكه آن دخت عفاف ونجابت، سخت نگران باران اتهام و تيرهاى زهرآگين تهمت ها بود.

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه مى فرمود: او از ترس مردم بهانه جو و دشمنان كينه توز آرزوى مرگ مى كرد، چرا كه در ميان آن مردم جز يكى چند تن انسان خردمند و رشد يافته اى نبود كه پاكى و عفاف او را گواهى كند و تيرهاى تهمت دوست نادان و دشمن بدانديش را از او بگرداند.

لاَِنَّها لَمْ تَرَ فى قَوْمِها رَشيداً ذا فَراسَةٍ يُنَزِّهُها مِنَ السُّوءِ.⁽¹⁾

و نيز نوزاد ارجمندش به منظور زدودن اندوه سنگين از قلب طوفان زده و دل شكسته «مادر» ندا داد كه: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيّاً.

هان اى مادر! اندوه به دل راه نده كه پروردگارت از پايين پاى تو چشمه آب گوارايى روان ساخته است تا تو از آن بنوشى و خويشتن را با آن شستشو دهى.

پاره اى آورده اند كه در آن نقطه اى كه «مريم» پناه جسته بود، جويبارى خشك و بى آب به چشم مى خورد كه خدا آبى صاف و زلال در آن روان ساخت؛ و نيز تنه خرمايى خشك و آفت زده بود كه با تكيه «مريم» بر آن، خدا آن را نيز سرسبز و پربار گردانيد.

و پاره اى ديگر بر آنند كه «جبرئيل» يا «مسيح» پاى بر آن جويبار خشك و بى آب زد و از پى آن آبى روان و گوارا به راه افتاد.

برخى واژه «سَرِيّ» را به مفهوم شرافتمند و گرانقدر معنا كرده اند كه منظور «مسيح» مى باشد.

و «حَسَن» مى گويد: به خداى سوگند كه «مسيح» بنده شريف و گرانقدر خدا بود.

و نيز آن نداگر پرمهر افزود:

وَ هُزّى اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيّاً.

و تنه خرمايى را كه به آن تكيه داده بودى و اينك به نخل بارور و پرميوه اى تبديل شده است بنگر و آن را بجنبان تا رطب تازه و خرماى چيده شده بر تو فرو ريزد.4.

از حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه فرمود:

لَمْ تَسْتَشِفَّ النَّفْساءُ بِمِثْلِ الرُّطَبِ، اِنَّ اللّهَ اَطْعَمَهُ مَرْيَمَ فى نِفاسِها.⁽¹⁾

زنانى كه زايمان كرده اند به چيزى بسان رطب تازه بهبود نمى يابند و به ميوه و غذايى بسان آن تغذيه نمى گردند، چرا كه رطب براى زنان پس از زايمان از هر چيز ديگرى بهتر است و خدا به «مريم» پس از به دنيا آوردن «مسيح» رطب خورانيد.

به باور پاره اى آن درخت خرما خشك و بى ثمر بود، چرا كه اگر سرسبز و بارور بود نيازى به اين دستور نبود و خود «مريم» آن را تكان مى داد و از رطب تازه آن بهره ور مى شد.

افزون بر آن، زمستان بود و فصل ميوه نبود و اين خود يكى از معجزات است كه آن چوب خشك و بى شاخ و برگ، آن هم در فصل زمستان، به ناگاه به درختى سرسبز و پرميوه تبديل مى گردد و رطب تازه مى دهد.

و در روايت است كه اين تنه خرما سر و شاخ نداشت و با تكيه زدن «مريم» به آن سرسبز و بارور گرديد.

و اين گونه مورد لطف خداست

⁽²⁾ و به خاطر همان پيوند خالصانه و عاشقانه اش با آفريدگار هستى اين گونه مورد لطف ويژه او قرار مى گيرد و در كشاكش سخت ترين مراحل زندگى يارى مى شود:

الف. با نداى جان بخش غيبى به او دلدارى و آرامش خاطر داده مى شود كه: هان اى مريم نگران مباش و اندوه به دل راه مده.

فَناداها مِنْ تَحْتِها اَلاّ تَحْزَنى ...⁽³⁾

ب. به طور معجزه آسايى از مناسب ترين و نيروبخش ترين غذاها به او4.

ارزانى مى گردد و چشمه اى از آب گوارا در كنارش جوشيدن آغاز مى كند:

قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيّاً وَ هُزّى اِلَيْكِ ... ⁽¹⁾

ج. چشمان نگرانش به جمال مسيح نور باران مى گردد كه:

فَكُلى وَ اشْرَبى وَ قَرِّى عَيْناً...⁽²⁾

آنچه مى خواهى بخور و بنوش و به اين نوزاد ارجمند ديده روشن دار...

د. و تدبيرى معجزه آسا برايش انديشه شد تا در برابر بدانديشان و بهانه جويان و بى پروايان بگويد: من روزه هستم و با هيچ كس سخن نخواهم گفت، تا بدين وسيله از زبان آن نوزاد پرشكوه و شگفت انگيز بر پاكى و قداست و عفاف او گواهى داده شود.

اِنّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ ...⁽³⁾

ه . و از همه شگفت انگيزتر اينكه براى او مدافعى بى نظير و بى همانند قرار داده مى شود تا در گاهواره نداى عظمت خدا و يكتايى او را سر دهد و مريم را بانوى قداست و ايمان و سمبل عفاف و پروا و دخت شكوه معنويت معرفى نمايد.

قالَ اِنّى عَبْدُ اللّهِ آتانِىَ الْكِتابَ ...⁽⁴⁾3.

پاسخ به يك سؤال در مورد معجزه براى مريم

فَكُلى وَ اشْرَبى وَ قَرّى عَيْنا فَاِمّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ اَحَدا فَقُولى اِنّىنَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْما فَلَنْ اُكَلِّمَ الْيَوْمَ اِنْسِيّا

از (اين غذاى لذيذ)بخور و از (آن آب گوارا)بنوش وچشمت را (به اين مولود جديد) روشن دار و هر گاه كسى از انسان ها را ديدى با اشاره بگو: من براى خداى رحمان روزه گرفته ام و با احدى امروز سخن نمى گويم ( اين نوزاد خودش از تو دفاع خواهد كرد ). (26 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

بعضى مى پرسند اگر معجزه مخصوص انبياء و امامان است پس ظهور اين گونه معجزات براى مريم چگونه بود؟ بعضى از مفسران براى حل اين مشكل آن را جزء معجزات عيسى گرفته اندكه مقدمتا تحقق يافت و از آن تعبير به « اِرْهاص » مى كنند . ( اِرْهاص به معنى معجزه مقدماتى است ). ولى هيچ نياز به اين گونه پاسخ ها نيست ، چراكه ظهور خارق عادات براى غير پيامبران و امامان هيچ گونه مانعى ندارد اين همان چيزى است كه نامش را « كرامت » مى گذاريم . معجزه آن است كه توأم با « تَحَدّى » ( دعوت به مبارزه و توأم با دعوى نبوت و يا امامت ) بوده باشد.

آنجا كه «سكوت» رساترين «فرياد» است

ظاهر آيات فوق نشان مى دهد كه مريم به خاطر مصلحتى مأمور به سكوت بود و به فرمان خدا از سخن گفتن در اين مدت خاص خوددارى مى كرد تا نوزادش عيسى ، لب به سخن بگشايد و از پاكى او دفاع كند ، كه اين از هر جهت مؤثرتر و گيراتر بود . اما از تعبير آيه چنين برمى آيد كه نذر سكوت براى آن قوم و جمعيت كار شناخته شده اى بود، به همين دليل اين كار را بر او ايراد نگرفتند، ولى اين نوع روزه در شرع اسلام ، مشروع نيست. از امام على بن الحسين در حديثى چنين نقل شده : «صَوْمُ السُّكُوتِ حَرامٌ : روزه سكوت حرام است » ⁽¹⁾و اين به خاطر تفاوت شرايط در آن زمان با زمان ظهور اسلام است . .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

همان نداگر بزرگ و پرمهر افزود: فَكُلى پس از اين رطب تازه و نيروبخش بخور.

وَ اشْرَبى و از اين آب زلال و گوارا بنوش.

وَ قَرِّى عَيْناً و ديده ات را بر اين نوزاد پرشكوه، روشن دار و خوشدل باش.

به باور پاره اى منظور اين است كه: با نگرش بر اين نوزاد ديده ات را خنك گردان، چرا كه اشك شادى سرد است و اشك اندوه و غم گرم مى باشد.

و به باور پاره اى ديگر، منظور اين است كه: با ديدن اين نوزاد محبوب و مطلوب، ديدگانت آرامش مى يابند.

فَاِمّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ اَحَداً فَقُولى اِنّى نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً

و هرگاه كسى از آدميان در مورد اين نوزاد از تو پرس و جو كرد، بگو: من با خداى خويشتن عهد بسته ام كه با كسى سخن نگويم و روزه سكوت بگيرم.

«قَتاده» مى گويد: منظور اين است كه بگو: من روزه سكوت گرفته ام و بايد از خوردن و آشاميدن و سخن گفتن خوددارى ورزم.

و بدين سان «مريم» فرمان مى يابد كه با كسى گفتگو نكند، تا خود نوزاد سخن گويد و دامان پاك مادر را از تيرهاى زهرآگين تهمت پاك سازد.

برخى آورده اند كه در ميان بنى اسرائيل گروهى بودند كه روزه سكوت مى گرفتند و مدت اين روزه از بامداد تا شامگاه بود.

فَلَنْ اُكَلِّمَ الْيَوْمَ اِنْسِيّاً.

آرى، من روزه سكوت دارم و امروز با هيچ انسانى سخن نخواهم گفت.

به باور «سُدى»، «مريم» تا اين اندازه اجازه گفتار داشت و فراتر از اين، اجازه سخن نداشت.

امّا به باور «جُبّائى» منظور اين است كه خدا به او فرمان داده بود تا روزه سكوت بگيرد و اگر كسى از او پرسشى نمود، با اشاره اى روشنگر روشن سازد كه روزه سكوت گرفته است، چرا كه خدا به او دستور نمى دهد كه به دروغ چنين ادّعايى بكند.

عيسى مسيح در گاهواره سخن مى گويد

فَاَتَتْ بِه قَوْمَها تَحْمِلُهُ قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئا فَرِيّا

(مريم) او را در آغوش گرفته ، به سوى قومش آمد ، گفتند : اى مريم ،كار بسيار عجيب و بدى انجام دادى.(27 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« فَرِىّ » بنا به گفته راغب در كتاب مفردات به معنى بزرگ يا عجيب آمده است. « سرانجام مريم در حالى كه كودكش را در آغوش داشت ، از بيابان به آبادى بازگشت و به سراغ بستگان و اقوام خود آمد » ( فَاَتَتْ بِه قَوْمَها تَحْمِلُهُ ). هنگامى كه آن ها كودكى نوزاد را در آغوش ديدند ، دهانشان از تعجب باز ماند ، آن ها كه سابقه پاكدامنى مريم را داشتند و آوازه تقوا و كرامت او را شنيده بودند سخت نگران شدند، تا آن جا كه بعضى به شك و ترديد افتادند و بعضى ديگر هم كه در قضاوت و داورى ، عجول بودند زبان به ملامت و سرزنش او گشودند و گفتند : حيف از آن سابقه درخشان ، با اين آلودگى و صد حيف از آن دودمان پاكى كه اين گونه بد نام شد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

گاهواره اى كه به دانشگاه جاودانه تبديل شد!

قرآن در آيات 27 تا 35 به فراز ديگرى از سرگذشت «مريم» و ولادت مسيح مى پردازد و در آيه مورد بحث مى فرمايد: فَاَتَتْ بِه قَوْمَها تَحْمِلُهُ

آنگاه «مريم» كودك نورسيده اش «عيسى» را در حالى كه در پارچه اى زيبا قرار داده و در آغوش گرفته بود، نزد مردم خويش آورد.

قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً.

آنان با ديدن او و فرزند ارجمندش فرياد برآوردند كه: هان اى مريم! راستى كه به كارى عجيب و ناپسند دست يازيده اى.

يا اُخْتَ هرُونَ ما كانَ اَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما كانَتْ اُمُّكِ بَغِيّا

اى خواهر هارون ، نه پدر تو مرد بدى بود و نه مادرت زن بدكاره اى. (28 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين كه آن ها به مريم گفتند : « اى خواهر هارون » موجب تفسيرهاى مختلفى درميان مفسران شده است ، اما آن چه صحيح تر به نظر مى رسد اين است كه هارون مردپاك و صالحى بود، آن چنان كه درميان بنى اسرائيل ضرب المثل شده بود، هركس را مى خواستند به پاكى معرفى كنند مى گفتند: او برادر يا خواهر هارون است. مرحوم «طبرسى» در «مجمع البيان» اين معنى را در حديث كوتاهى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل كرده است.⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

و در نكوهش او افزودند: يا اُخْتَ هرُونَ ما كانَ اَبُوكِ امْرءَ سَوْءٍ وَ ما كانَتْ اُمُّكِ بَغِيّاً.

هان اى خواهر هارون! نه پدرت مرد بد و زشتكارى بود و نه مادرت در زندگى بدكاره بود.

هارون كه بود؟

اين «هارون» كه در آيه شريفه برادر «مريم» خوانده شده كه بود؟ و منظور از آيه چيست؟

در اين مورد ديدگاه ها متفاوت است:

1- به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس»، «قَتاده»، «كَعْب»، و...، اين «هارون» مردى شايسته كردار در بنى اسرائيل بود كه هركس شاهكارى انجام مى داد به او نسبت داده مى شد، چرا كه در شايسته كردارى گويى به او اقتدا كرده بود.

از پيامبر گرامى اسلام نيز همين ديدگاه روايت شده است.

در مورد اين مرد اصلاحگر و درستكار آورده اند كه وقتى از دنيا رفت چهل هزار نفر پيكرش را بدرقه كردند. با اين بيان در آيه شريفه منظور از خواهر «هارون» كسى است كه از نظر شايستگى در راه و رسم «هارون» است.

2- امّا به باور «كَلْبى» او برادر پدرى «مريم» و مرد نيكو روشى بود. .

فَاَشارَتْ اِلَيْهِ قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّا

(مريم) اشاره به او كرد، گفتند: ما چگونه با كودكى كه درگاهواره است، سخن بگوييم.

(29 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين هنگام ، مريم به فرمان خدا سكوت كرد ، تنها كارى كه انجام داد اين بود كه اشاره به نوزادش عيسى كرد ( فَاَشارَتْ اِلَيْهِ ). اما اين كار بيشتر تعجب آن هارا برانگيخت و شايد جمعى آن را حمل بر سخريه كردند و خشمناك شدند، گفتند: مريم با چنين كارى كه انجام داده اى قوم خود را مسخره نيز مى كنى. درباره « مَهْد » ( گهواره ) بحث كرده اند كه عيسى هنوز به گهواره نرسيده بود ، بلكه ظاهر آيات اين است به محض ورود مريم در ميان جمعيت ، در حالى كه عيسى در آغوشش بود، اين سخن در ميان او و مردم رد و بدل شد. امّا بايد توجه داشت كه واژه « مَهْد » چنان كه « راغب » در مفردات مى گويد ، به معنى جايگاهى است كه براى كودك آماده مى كنند ، خواه گهواره باشد يا دامان مادر و يا بستر و مَهْد و مِهاد هردو درلغت به معنى « اَلْمَكانُ الْمُمَهَّدُ الْمُوَطَّأُ : محل آماده شده و گسترده » ( براى استراحت و خواب ) آمده است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَهْد»: جايگاهى است كه براى استراحت كودك آماده مى شود، خواه اين جايگاه بسترى خاص باشد و يا دامان مادر.

در آيه مورد بحث واكنش «مريم» را در برابر آنان ترسيم مى كند و مى فرمايد:

فَاَشارَتْ اِلَيْهِ

او كه روزه سكوت گرفته بود، با اشاره به گاهواره و نوزاد ارجمندش روشنگرى كرد كه با خود او گفتگو كنيد و جريان ولادت او را از خودش جويا شويد.

قالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً.

آنان از اين اشاره «مريم» غرق در حيرت و خشم شدند و گفتند: چگونه با كودكى در گاهواره است گفتگو كنيم؟

به باور پاره اى منظور اين است كه، با كودكى كه در دامان مادر خفته است و شير مى خورد چگونه سخن بگوييم و جريان ولادتش را بپرسيم؟ چرا كه در آن نقطه دورافتاده گاهواره اى براى «مسيح» نبود و گاهواره اش دامان پرمهر مادرش بود و او همانجا را دانشگاه و خاستگاه مفاهيم بلند آسمانى ساخت.

«سُدى» مى گويد: آنان از اين اشاره «مريم» سخت برآشفتند كه: او ما را به باد تمسخر مى گيرد و اين كارش براى ما از آن كار شرم آورش كه بدون ازدواج فرزند آورده است، دشوارتر است!

قالَ اِنّى عَبْدُ اللّهِ اتانِىَ الْكِتابَ وَ جَعَلَنى نَبِيّا

( ناگهان عيسى زبان به سخن گشود ) گفت : من بنده خدايم به من كتاب ( آسمانى ) داده و مرا پيامبر قرار داده است. (30 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

به هر حال ، جمعيت از شنيدن اين گفتار مريم نگران و حتّى شايد عصبانى شدند ، آن چنان كه طبق بعضى از روايات به يكديگر گفتند: مسخره و استهزاء او، از انحرافش از جاده عفت، برما سخت تر و سنگين تراست. و اين حالت چندان به طول نيانجاميد ، چرا كه آن كودك نوزاد زبان به سخن گشود و « گفت : من بنده خدايم ، او كتاب آسمانى به من مرحمت كرده و مرا پيامبر قرار داده است » .

چگونه نوزاد سخن مى گويد

طبق روال عادى ، هيچ نوزادى در ساعات يا روزهاى نخستين تولد سخن نمى گويد ، سخن گفتن نياز به نمو كافى مغز و سپس ورزيدگى عضلات زبان و حنجره و هماهنگى دستگاه هاى مختلف بدن با يكديگر دارد و اين امور عادتا بايد ماه ها بگذرد و تدريجا در كودكان فراهم گردد . ولى هيچ دليل علمى هم بر محال بودن اين امر نداريم تنها اين كه خارق عادت است و همه معجزات چنين هستند ، يعنى همه خارق عادتند نه محال عقلى.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

آنگاه هنگامى كه مسيح لب به سخن گشود، شگفت زده فرياد برآوردند كه: راستى اين رويداد عجيب و باورنكردنى است.

و اين شگفت زدگى آنان هنگامى به اوج خود رسيد كه آن نوزاد ارجمند گاهواره اش را به دانشگاهى جاودانه تبديل ساخت و ضمن وصف مهر و عنايت خدا بر او و مام ارجمندش و زدودن گرد و غبار طوفان بدبينى ها و بدانديشى ها، فرمود:

قالَ اِنّى عَبْدُ اللّه

هان اى مردم! من پيش از هر چيز بنده خدا هستم.

آتانِىَ الْكتابَ

او به من كتاب ارزانى داشته،

وَ جَعَلَنى نَبِيّاً.

و مرا به رسالت و پيام رسانى برگزيده است.

و بدين سان او در آغازين ساعت هاى زندگى، با اعتراف به بندگى خدا، راه را بر گزافه گويان و كسانى كه خرافه خدايگانى او را ساختند و پرداختند، بست. تو گويى خدا «مسيح» را در گاهواره اش به سخن درآورد تا راه را بر غلوّ و گزافه گويى مسدود سازد، چرا كه مى دانست كه در مورد او بافته هاى بى اساس خواهند بافت و خرافه ها و گزافه ها خواهند پرداخت.

«حَسَن» و «جُبّائى» مى گويند: آفريدگار فرزانه هستى، خود او را در همان آغازين ساعت هاى زندگى شكوفا ساخت و به اوج كمال رساند و او را براى هدايت بشر برانگيخت؛ كه اين نيز معجزه ديگرى در زندگى او و مادرش بود.

«وَهَب» بر آن است كه «عيسى» به هنگام سخن گفتن با آنان، چهل روز از عمر شريفش مى گذشت، امّا بيشتر مفسران، از آن جمله «ابن عبّاس» بر اين باورند كه او در همان نخستين روز ولادتش لب به سخن گشود و با مردم سخن گفت، چرا كه از كتاب خدا چنين دريافت مى گردد.

و پاره اى در تفسير آيه شريفه مى گويند منظور او اين است كه:

من بنده خداى يكتا هستم،

و او به زودى كتاب آسمانى بر من فروخواهد فرستاد،

و مرا به رسالت و پيامبرى مفتخر خواهد ساخت.

يادآورى مى گردد كه اين معجزه بزرگ به منظور نمايش پاكى و

قداست «مريم» انجام پذيرفت.

سيماى مسيح در آيينه قرآن

⁽¹⁾ در اين آيات سيماى پرشكوه مسيح آن گونه كه هست به تابلو مى رود؛ و قرآن روشنگرى مى كند كه آن حضرت نه آن است كه بدانديشان، به او و مام گرانمايه اش به ناروا مى بافتند و نه آن است كه دوستداران افراطى اش در واكنش به دروغ پردازى هاى دشمن، او را به فرزندى خدا و يا به خدايگانى اوج مى دادند و بر خلاف پيام و دعوت او از شاهراه توحيدگرايى و يكتاپرستى به شرك و بيداد سقوط مى كردند. آرى او خود را با اين ويژگى ها و صفات برجسته معرفى كرد:

1- بنده راستين خدا،

2- دارنده كتاب آسمانى،

3- پيام آور خدا،

4- وجودى پربركت و سودرسان و مفيد براى مردم،

5- نمازگزار و فراخوان به سوى پيوند با خدا،

6- فراخوان به سوى زكات و پرداخت حقوق محرومان،

7- نيكوكار در حق مادر و تواضع در برابر او،

8- پيراسته از زورمدارى و بى خردى و خودكامگى و خودبزرگ بينى با بزرگوارى و حق شناسى،

9- به دور از تيره بختى و شقاوت دنيا و آخرت و پيراسته از خصلت هاى تيره بختان و سعادتمند بودن،

10- و ديگر برخوردار از امنيّت در سه مرحله سرنوشت ساز ولادت، مرگ و روز رستاخيز: قالَ اِنّى عَبْدُ اللّهِ... .

وَ جَعَلَنى مُبارَكا اَيْنَ ما كُنْتُ وَ اَوْصانى بِالصَّلوةِ وَ الزَّكوةِ مادُمْتُ حَيّا

و مرا وجودى پر بركت قرار داده در هر كجا باشم و مرا توصيه به نماز و زكات ،مادام كه زنده ام كرده است. (31 / مريم)

وَ بَرّا بِولِدَتى وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّارا شَقِيّا

و مرا نسبت به مادرم نيكوكار قرار داده و جبّار و شقىّ قرارنداده است. (32 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

« بَرّ » به معنى شخص نيكوكار است ، در حالى كه « بِرّ » به معنى صفت نيكوكارى است. « جَبّار » به كسى مى گويند كه براى خود هر گونه حقوق بر مردم قائل است، ولى هيچ حقى براى كسى نسبت به خود قائل نيست . و نيز « جَبّار » به كسى مى گويند كه از روى خشم و غضب ، افراد را مى زند و نابود مى كند و پيرو فرمان عقل نيست و يا مى خواهد نقص و كمبود خود را با ادعاى عظمت و تكبر ، برطرف سازد كه همه اين ها صفات بارز طاغوتيان و مستكبران در هر زمان است . « شَقِىّ » به كسى گفته مى شود كه اسباب گرفتارى و بلا و مجازات براى خود فراهم مى سازد و بعضى آن را به كسى كه قبول نصيحت نمى كند ، تفسير كرده اند و پيدا است كه اين دو معنى از هم جدا نيست.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

و در ادامه گفتارش فرمود: وَ جَعَلَنى مُبارَكاً اَيْنَ ما كُنْتُ

و خداى پرمهر مرا در هركجا كه باشم بابركت ساخته است.

به باور «مُجاهِد» منظور اين است كه: و خدا مرا آموزگار ارزش هاى والاى انسانى گردانيده است.

امّا به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه: خدا مرا آموزگارى سودرسان و پرفايده ساخته است، چرا كه واژه «بركت» به مفهوم نعمت و خير فراوان و «مبارك» به معناى فزونبخش خوبى ها و نعمت هاست.

و از ديدگاه «جُبّائى» منظور اين است كه: خدا مرا در راه توحيد و ايمان، استوار و پايدار ساخته است، چرا كه اصل بركت، به مفهوم نبوّت و رسالت است.

وَ اَوْصانى بِالصَّلوةِ وَ الزَّكوةِ ما دُمْتُ حَيّاً.

و به من سفارش فرموده است كه تا زنده هستم نماز را برپا داشته و زكات بپردازم.

«جَبّار»: به مفهوم زورمدارى است كه هرگونه حقوق و امتيازى را براى خويش مى خواهد، بدون آنكه حقوقى را براى ديگران به رسميت بشناسد و خود را موظف به رعايت حقوق ديگران كند.

و در ادامه دعوت توحيدى اش فرمود: وَ بَرّاً بِوالِدَتى

و مرا نسبت به مادرم موظّف به قدردانى و سپاسگزارى و شايسته كردارى ساخته است و به لطف خدا در برابر او چنين خواهم بود و نسبت به همگان مهر و فروتنى را راه و رسم خويش قرار خواهم داد.

وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّاراً شَقِيّاً.

و هرگز راه زيانبار زورمداران تيره بخت را گام نخواهم سپرد، چرا كه او مرا زورمدار و نگونبخت نخواسته است.

وَ السَّلامُ عَلَىَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَ يَوْمَ اَمُوتُ وَ يَوْمَ اُبْعَثُ حَيّا

و سلام ( خدا ) بر من ، آن روز كه متولد شدم و آن روز كه مى ميرم و آن روز كه زنده برانگيخته مى شوم. (33 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين سه روز در زندگى انسان ، سه روز سرنوشت ساز و خطرناك است كه سلامت در آن ها جز به لطف خدا ميّسر نمى شود و لذا هم در مورد « يحيى » اين جمله آمده و هم در مورد حضرت مسيح ، با اين تفاوت كه در مورد اول خداوند اين سخن را مى گويد و در مورد دوم مسيح اين تقاضا را دارد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«جَبّار»: به مفهوم زورمدارى است كه هرگونه حقوق و امتيازى را براى خويش مى خواهد، بدون آنكه حقوقى را براى ديگران به رسميت بشناسد و خود را موظف به رعايت حقوق ديگران كند.

و در ادامه دعوت توحيدى اش فرمود: وَ بَرّاً بِوالِدَتى

و مرا نسبت به مادرم موظّف به قدردانى و سپاسگزارى و شايسته كردارى ساخته است و به لطف خدا در برابر او چنين خواهم بود و نسبت به همگان مهر و فروتنى را راه و رسم خويش قرار خواهم داد.

وَ لَمْ يَجْعَلْنى جَبّاراً شَقِيّاً.

و هرگز راه زيانبار زورمداران تيره بخت را گام نخواهم سپرد، چرا كه او مرا زورمدار و نگونبخت نخواسته است.

ذلِكَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذى فيهِ يَمْتَرُونَ

اين است عيسى بن مريم ، گفتار حقى كه در آن ترديد مى كنند. (34 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

بعد از آن كه قرآن مجيد در آيات گذشته ترسيم بسيار زنده و روشنى از ماجراى تولد حضرت مسيح كرد ، به نفى خرافات و سخنان شرك آميزى كه درباره عيسى گفته اند ، پرداخته است . مخصوصا در اين عبارت روى فرزند مريم بودن او تأكيد مى كند تا مقدمه اى باشد براى نفى فرزندى خدا . امّا اين كه قرآن مى گويد : آن ها در اين زمينه در شك و ترديد هستند ، گويا اشاره به دوستان و دشمنان مسيح يا به تعبير ديگر مسيحيان و يهوديان است ، از يك سو گروهى گمراه در پاكى مادر او شك و ترديد كردند و از سوى ديگر گروهى در اين كه او يك انسان باشد ، اظهار شك نمودند ، حتّى همين گروه نيز به شعبه هاى مختلف تقسيم شدند ، بعضى او را صريحا فرزند خدا دانستند ( فرزند روحانى و جسمانى، حقيقى نه مجازى ) و به دنبال آن مسأله تثليث و خدايان سه گانه را به وجود آوردند. بعضى مسأله تثليث را از نظر عقل نامفهوم خواندند و معتقد شدند كه بايد تعبدا آن را پذيرفت و بعضى براى توجيه منطقى آن به سخنان بى اساسى دست زدند ، خلاصه همه آن ها چون نديدند حقيقت، يا چون نخواستند حقيقت، ره افسانه زدند .⁽¹⁾.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

اينك نفى خرافات و اوهام

در آيات پيشين، قرآن روشن ترين و شفاف ترين تصوير از ولادت مسيح را ارائه كرد و ضمن گواهى بر قداست و پاكى مام ارجمندش، او را بنده راستين خدا، پيامبر برگزيده او، دارنده كتاب آسمانى، حق شناس و سپاسگذار در برابر مادر، فروتن و پرمهر نسبت به مردم و به دور از خودكامگى و نشانه هاى تيره بختى معرفى كرد. اينك در اين آيات به نفى خرافات و اوهام از چهره درخشان او پرداخته و مى فرمايد:

ذلِكَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ

اين عيسى فرزند مريم است و اين هم داستان ولادت او.

آرى، عيسى همان است كه خودش وصف كرد، نه آنچه گزافه گويان مى بافند و او را خدا يا فرزند او جا مى زنند.

قَوْلَ الْحَقِّ الَّذى فيهِ يَمْتَرُونَ.

آنچه را مسيح در مورد مادر خويش و ولادت و شخصيت خودش گفت درست است، امّا يهود و نصارى در مورد گفتار درست و بر حق او دستخوش ترديد و ترديدافكنى شدند، در نتيجه يهود او را افسونگر و دروغ پرداز خواندند و گروهى از دوستدارانش او را به كرسى خدايى و فرزند خدا بودن نشاندند.

پاره اى از مفسران برآنند كه آيه شريفه به درگيرى خود مسيحيان اشاره دارد كه گروهى او را خدا عنوان ساختند امّا گروهى ديگر پسر خدا معرفى نمودند.

مگر فرزند براى خدا ممكن است

ما كانَ لِلّهِ اَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ اِذا قَضىاَمْرا فَاِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

هرگز براى خدا شايسته نبود فرزندى انتخاب كند ، منزه است او ، هرگاه چيزى را فرمان دهد، مى گويد : موجود باش ، آن هم موجود مى شود. (35 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

دارا بودن فرزند ، آن چنان كه مسيحيان در مورد خدا مى پندارند ، با قداست مقام پروردگار سازگار نيست ، از يك سو لازمه آن جسم بودن و از سوى ديگر محدوديت و از سوى سوم نياز و خلاصه خدا را از مقام قدسش زير چتر قوانين عالم ماده كشيدن و او را در سر حدّ يك موجود ضعيف و محدود مادى قرار دادن است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

ما كانَ لِلّهِ اَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ

هرگز براى خدا نزيبد كه فرزندى براى خود برگيرد؛ و اين دروغ و خرافه در خور ذات پاك او نيست ؛ چرا كه فرزند بايد از جنس پدر باشد و مى دانيم كه خدا، نه نظير و همتايى دارد و نه همانند و همپايه اى. بنابراين، پندار فرزند در مورد او پوچ و امكان ناپذير است.

گفتنى است كه «مَنْ» براى نفى جنس آمده و منظور اين است كه خدا هيچ گونه فرزندى نگرفته است و نسبت دادن فرزند يا فرزندان به ذات پاك او دروغ و خرافه اى رسواست.

و آنگاه در ادامه آيه، به تنزيه خدا پرداخته و مى فرمايد: سُبْحانَهُ

ذات پاك و پرشكوه او از اين اوهام و خرافات و عيب و نقص ها پاك و منزّه است.

و در آخرين فراز آيه نيز در اشاره به دليل ولادت مسيح از دوشيزه اى پاك و ازدواج ناكرده مى فرمايد: اِذا قَضى اَمْرا فَاِنَّما يَقوُلُ لَهُ كُنْ فَيَكُنُ.

او هنگامى كه چيزى را اراده نمايد و بخواهد پديده و يا انسانى را بيافريند،

كافى است كه تنها به آن مفهوم مورد نظر فرمان دهد كه «باش»! و بى درنگ پديدار و موجود مى گردد.

به بيان ديگر اينكه، هيچ چيز و هيچ كارى در برابر اراده و قدرت بى كران خدا، ناممكن نيست و انجام هر كار و هرچيزى كه بخواهد براى او آسان است و او اراده فرمود كه مسيح را از مادرى پاك و مرد نديده بيافريند و او را در گاهواره به سخن درآورد و نعمت گران رسالت و وحى را به او ارزانى دارد... مگر نه اينكه آدم را از مشتى خاك و بدون داشتن پدر و مادر و ريشه و تبارى پديد آورد؟

گراميداشت مقام والاى مادر

⁽¹⁾ و نيز در اين آيات نشان مى دهد كه در گراميداشت مادر نبايد تنها به اين بسنده شود كه روزى به نام مادر معرفى شود و يا به او هديه اى در خور تقديم گردد، بلكه بايد به راستى حق شناس زحمات و فداكارى هاى مادر بود و با همه وجود خدمتگزار او بود و بهشت خدا و خوشنودى او را در خدمت به او جستجو كرد؛ كه در اينجا تنها به چند روايت بسنده مى شود.

1- ششمين امام نور آورده است كه: مردى نزد پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آمد و گفت: يا رَسُولَ اللّهِ مَنْ اَبَرُّ؟

هان اى پيامبر گرامى! مرا راهنمايى كن كه به چه كسى نيكى كنم تا رستگار گردم؟

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: به مادرت! قالَ: اُمُّكَ!

پرسيد: پس از نيكى به مادر به چه كسى؟ قالَ: ثُمَّ مَنْ؟

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: باز هم به مادرت. قالَ: اُمُّكَ!

آن بنده خدا براى سومين بار پرسيد: پس از مادر به چه كسى؟ قالَ: ثُمَّ مَنْ؟

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: بازهم به مادرت. قالَ: اُمُّكَ!

و هنگامى كه براى چهارمين بار پرسيد ديگر به چه كسى؟ ثُمَّ مَنْ يا رَسوُلَ اللّهِ؟ .

آنگاه بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: به پدرت. قالَ: اَباكَ.⁽¹⁾

2- و نيز از آن حضرت آورده اند كه جوانى براى حركت به سوى ميدان نبرد و براى جهاد در راه حق و فضيلت آماده شده بود كه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمد تا او را بدرود گويد كه آن حضرت ضمن گفتگو از او پرسيد كه: أَلَكَ والِدَةٌ؟

جوان عزيز! آيا مادرت در قيد حيات است و در كنار تو زندگى مى كند؟

او پاسخ داد: آرى اى پيامبر خدا! مادرم زنده است.

آن حضرت فرمود: فَالْزِمْها فَاِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ قَدَمِها.⁽²⁾

اينك كه چنين است، برو و در خدمت مادر باش و در حق او نيكى كن كه بهشت زير پاى مادر است. و بدين وسيله او را از جهاد كفايى معذور شمرد و به خانه فرستاد تا حق شناس و خدمتگزار مادرش باشد.

3- گراميداشت مادر در نظرگاه اسلام و پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان نور، به گونه اى است كه خود عنوان مادرى و مقام مادرى را بها مى دهند و براى او حقوق و حرمت ارزانى مى دارند و نيكى به او را از وظايف انسان ها و از حقوق بشرى او مى نگرند؛ براى نمونه:

از پيامبرگرامى صلى الله عليه و آله دراين مورد آورده اند كه فرمود:

ثَلاثَةٌ لَيْسَ لاَِحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةٌ:

اَلْوَفاءُ لِمُسْلِمٍ كانَ اَوْ كافِرٍ،

و بَرُّ الْوالِدَيْنِ مُسْلِمَيْنِ كانا اَوْ كافِرَيْنِ،

وَ اَداءُ الاَْمانَةِ لِمُسْلِمٍ كانَ اَوْ كافِرٍ. ⁽³⁾

سه اصل انسانى است كه رعايت آنها بر هر انسانى لازم آمده و تخلف و سرپيچى از آنها نارواست:

1- نخست اصل وفادارى و پاى بندى به عهدها و پيمان ها، خواه1.

طرف پيمان توحيدگرا باشد يا كفرگرا.

2- پس از آن نيكى به پدر و مادر، خواه مسلمان باشند و يا نامسلمان.

3- و ديگر امانتدارى و اداى امانت، خواه طرف انسان با ايمان باشد و يا بى ايمان.

4- و نيز از پنجمين امام نور آورده اند كه فرمود:

ثَلاثَةٌ لَمْ يَجْعَلِ اللّهُ لاَِحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةً:

اَداءُ الاَْمانَةِ اِلَى الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ،

وَ الْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفاجِرِ،

وَ بَرُّ الْوالِدَيْنِ بَرَّيْنِ كانا اَوْ فاجِرَيْنِ.⁽¹⁾

سه اصل انسانى و جهان شمول است كه خدا آنها را بر همگان لازم ساخته و به كسى اجازه سرپيچى نداده است:

1- نخست اصل امانتدارى و اداى امانت، خواه طرف شما شايسته كردار باشد و يا بدانديش و گناهكار.

2- ديگر اصل وفا و وفادارى و وفاى به پيمان ها، خواه طرف پيمان شما درستكار باشد و يا بدكار.

3- و ديگر نيكى به پدر و مادر، هركه مى خواهند باشند، درستكار و يا گناهكار.1.

وَ اِنَّ اللّهَ رَبّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ

و خداوند پروردگار من و شماست ، او را پرستش كنيد ، اين است راه راست. (36 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

آخرين سخن عيسى بعد از معرفى خويش باصفاتى كه گفته شد اين است كه بر مسأله توحيد، مخصوصا در زمينه عبادت تأكيدكرده است. و به اين ترتيب مسيح از آغاز حيات خود با هرگونه شرك و پرستش خدايان دوگانه و چندگانه مبارزه كرد و همه جا تأكيد بر توحيد داشت، بنابراين آن چه به عنوان تثليث (خدايان سه گانه) در ميان مسيحيان امروز ديده مى شود، به طور قطع بدعتى است كه بعد از عيسى گذاشته شده و ما شرح آن را در ذيل آيات 171 سوره نساء بيان كرديم .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

روز حسرت و دريغ بيدادگران

در آيه مورد بحث سخن از توحيدگرايى و يكتاپرستى است و مى فرمايد:

وَ اِنَّ اللّهَ رَبّى وَ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ

و بى گمان خداى يكتا پروردگار من و پروردگار شماست، پس تنها او را بپرستيد.

ممكن است آيه مورد بحث به آيه «انّى عبداللّه...» پيوند بخورد و منظور اين باشد كه: بى گمان خدا پروردگار من و پروردگار شماست؛ پس تنها او را بپرستيد و نيز ممكن است آغاز سخن و كلام حق باشد.

هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ.

اين است راه راست و بى انحراف كه بايد هماره در آن گام سپاريد.

و به باور پاره اى منظور اين است كه: آنچه خدا به من وحى فرموده و آنها را به شما رساندم، همان دين درست و آيين راست و بى انحراف خداست. .

فَاخْتَلَفَ الاَْحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظيمٍ

ولى ( بعد از او ) گروه ها از ميان پيروان او اختلاف كردند واى به حال كافران از مشاهده روز بزرگ ( رستاخيز ). (37 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

تاريخ مسيحيت نيز به خوبى گواهى مى دهد كه آن ها تا چه اندازه بعد از حضرت مسيح درباره او و مسأله توحيد اختلاف كردند « اين اختلافات به اندازه اى بالا گرفت كه " قسطنطين " امپراطور روم مجمعى از "اُسْقُفْها" ( دانشمندان بزرگ مسيحى ) تشكيل داد كه يكى از سه مجمع معروف تاريخى آن ها است ، اعضاى اين مجمع به دو هزار و يكصد و هفتاد عضو رسيد كه همه از بزرگان آن ها بودند ، هنگامى كه بحث درباره عيسى مطرح شده ، علماى حاضر نظرات كاملاً مختلفى درباره او اظهار داشتند و هر گروهى عقيده اى داشت. بعضى گفتند : او خدا است كه به زمين نازل شده است ، عده اى را زنده كرده و عده اى را ميرانده ، سپس به آسمان صعود كرده است . بعضى ديگر گفتند : او فرزند خدا است و بعضى ديگر گفتند : او يكى از اقانيم ثلاثه ( سه ذات مقدس ) است ، اَبْ و اِبْن و روُح الْقُدُس ( خداى پدر ، خداى پسر و روح القدس ) و بعضى ديگر گفتند : او سومين آن سه نفر است : خداوند معبود است ، او هم معبود و مادرش هم معبود. سرانجام بعضى گفتند : او بنده خدا است و فرستاده او و فرقه هاى ديگر هر كدام سخنى گفتند : به طورى كه اتّفاق نظر بر هيچ يك از اين عقايد حاصل نشد ، بزرگ ترين رقم طرفداران يك عقيده 308 نفر بود كه امپراطور آن را به عنوان يك اكثريت نسبى پذيرفت و به عنوان عقيده رسمى از آن دفاع كرد و بقيه را كنار گذاشت ، اماعقيده توحيد كه متأسفانه طرفداران كمترى داشت در اقليت قرار گرفت . » ⁽¹⁾.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى فرمايد: فَاخْتَلَفَ الاَْحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ

امّا با همه سفارش هاى «مسيح» در مورد يكتاگرايى و يكتاپرستى، پس از او گروه ها از ميان پيروانش به كشمكش پرداختند و هر گروه راهى در پيش گرفت و درگيرى ها و كشمكش هاى مذهبى پديد آمد.

منظور از كشمكش هاى مذهبى اين است كه هر گروهى باور و برداشتى بر خلاف گروه ديگر داشته باشد و بر آن تعصب ورزد.

و واژه «اَحْزاب» نيز جمع «حِزْب»، به مفهوم گروهى است كه داراى مرام و مسلك خاصى باشد.

به باور قتاده و مجاهد منظور آيه شريفه اين است كه، پس از او گروه هاى اهل كتاب در مورد شخصيّت «عيسى» دستخوش كشمكش شدند؛ گروهى كه به مسيحيان «يعقوبيه» شهرت يافتند، او را خدا اعلان كردند و گروهى كه به «نِسطوريه» معروف شدند او را پسر خدا عنوان دادند و گروه ديگرى كه عنوان «اسرائيليه» داشتند او را اقنوم سوم خواندند.

امّا مردم مسلمان و گروهى از مسيحيان كه بر باور و عقيده درست خويش استوارى نشان دادند، او را بنده راستين خدا و پيامبر برگزيده او شناختند، چرا كه آن حضرت خويشتن را اين گونه وصف فرمود.

گفتنى است كه «مِن» در آيه شريفه، به باور پاره اى زايد است و مفهوم آيه اين است: پس از او در ميان گروه ها كشمكش پديدار گرديد...

فَوَيْلٌ لِلَّذينَ كَفَروُا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظيمٍ.

در تفسير اين فراز دو نظر است:

1- به باور گروهى منظور اين است كه، آن كسانى كه در مورد «مسيح» به خدا و پيامبر او كفر ورزيدند، هنگامى كه در روز رستاخيز و در صحراى هراس انگيز محشر حضور يابند، دچار عذابى سخت و دردناك خواهند شد. و بدان دليل روز رستاخيز، روز بزرگ وصف شده است، كه هراس و وحشت آن روز بسيار است.

2- امّا به باور گروهى ديگر منظور آيه اين است كه، پس واى به حال آنان كه در روز رستاخيز رسوا خواهند شد.

اَسْمِعْ بِهِمْ وَ اَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظّالِمُونَ الْيَوْمَ فى ضَلالٍ مُبينٍ

چه گوش هاى شنوا و چه چشم هاى بينايى ( در آن روز ) كه نزد ما مى آيند پيدا مى كنند ؟ولى اين ستمگران امروز در گمراهى آشكارند. (38 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

روشن است كه در عالم آخرت پرده ها از برابر چشم ها كنار مى رود و گوش ها شنوا مى شود ، چراكه آثار حق در آن جا به مراتب از عالم دنيا آشكارتر است ، اصولاً مشاهده آن دادگاه و آثار اعمال ، خواب غفلت را از چشم و گوش انسان مى برد و حتى كوردلان آگاه و دانا مى شوند ، ولى چه سود كه اين بيدارى و آگاهى به حال آن ها مفيد نيست .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث در ترسيم گوشه اى از حال و روز آنان مى فرمايد:

اَسْمِعْ بِهِمْ وَ اَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا

آن روز كه نزد ما مى آيند چه شنوا و بينا هستند.

اين ترجمه آيه است، امّا در تفسير آن دو نظر آمده است:

1- به باور گروهى منظور اين است كه، اين كفرگرايانى كه در اين جهان گوش شنوا و چشم بينا براى شنيدن و دريافت حق ندارند، در روز رستاخيز كه نزد ما مى آيند چشم و گوششان باز مى شود و همه حقايق را مى شنوند و مى بينند.

در تأييد اين بيان، در آيه ديگرى مى فرمايد: ...فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطائَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَديدٌ.⁽¹⁾امّا پرده ات را از برابر ديدگانت برداشتيم و ديده ات امروزتيز است و خوب مى بيند.

2- امّا به باور «جُبّائى» منظور اين است كه: هان اى پيامبر! آنان را بشنوان و به2.

آنان نشان ده و برايشان روشنگرى نما كه در روز رستاخيز از راه بهشت و پاداش پرشكوه خدا گمراه خواهند بود و به آنجا نخواهند رسيد.

وى مى افزايد: به نظر مى رسد كه منظور اين باشد كه: اى پيامبر! سرگذشت پيام آوران خدا را براى مردم بازگو نما ، تا آنان را بشناسند و ايمان آورند، چرا كه هر كس به خدا و پيامبرانش ايمان نياورد، در روز رستاخيز گمراه بوده و از پاداش پر شكوه خدا نوميد و محروم خواهد شد.

به باور ما ديدگاه نخست بهتر به نظر مى رسد.

لكِنِ الظّالِمُونَ الْيَوْمَ فى ضَلالٍ مُبينٍ.

امّا بيدادگران اينك كه در اين جهان هستند و فرصت دارند، پيروى از هواى دل را بر مى گزينند و از راه حق و عدالت انحراف مى جويند.

با اين بيان منظور اين است كه اين بيدادگران در اين سرا به خاطر هواپرستى و خودكامگى كور و كر و نادانند، امّا در سراى آخرت بدان دليل كه پرده هاى غرور و غفلت و فريب و وسوسه كنار مى روند، دانا و بينا مى شوند.

رستاخيز روز حسرت و تأسف

وَ اَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ اِذْ قُضِىَ الاَْمْرُ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ وَ هُمْ لا يُؤْمِنُونَ

آن هارا از روز حسرت ( روز رستاخيز كه براى همه مايه تأسف است ) بترسان ، روزى كه همه چيز پايان مى يابد ، در حالى كه آن ها در غفلتند و ايمان نمى آورند. (39 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

روز قيامت نام هاى مختلفى در قرآن مجيد دارد ، از جمله « يَوْمَ الْحَسْرَةِ » هم نيكوكاران تأسف مى خورند ، اى كاش بيشتر عمل انجام داده بودند و هم بدكاران ، چراكه پرده ها كنار مى رود و حقايق اعمال و نتايج آن بر همه كس آشكار مى شود. در روايتى از امام صادق در تفسير جمله « اِذْ قُضِىَ الاَْمْرُ » چنين نقل شده : « خداوند فرمان خلود را درباره اهل بهشت و اهل دوزخ صادر مى كند » .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث، قرآن روى سخن را به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نموده و مى فرمايد:

وَ اَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ

هان اى پيامبر! اين كفرگرايان و ظالمان را از روز دريغ و حسرت بترسان. از روزى كه گناهكاران دريغ مى دارند كه چرا كارهاى شايسته انجام ندادند و بر اساس حق و عدالت زندگى نكردند. و مردم شايسته كردار افسوس مى خورند كه چرا كارهاى شايسته بيشترى انجام ندادند تا به مقام والاتر و پاداش پرشكوه ترى برسند. آرى اينان را از آن روز هشدار ده!

پاره اى برآنند كه آن روز، تنها كسانى كه در خور كيفرند، به حسرت و افسوس مرگبار گرفتار خواهند شد.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند فرمود: هنگامى كه بهشتيان و دوزخيان وارد بهشت و دوزخ مى گردند، هر دو گروه را ندا مى دهند كه: هان كجاييد، بنگريد! و زمانى كه همه آنها نگريستند، مرگ را در برابر ديدگان آنان مجسّم مى سازند و پس از اينكه هر دو گروه آن را شناختند، به فرمان خدا و خواست او قانون مرگ را نابود مى سازند و از .

پى آن ندايى طنين افكن مى شود كه: هان اى بهشتيان! ديگر مرگى نخواهد بود و شما در بهشت پرطراوت و زيبا و در ميان نعمت هاى پرشكوه آن جاودانه خواهيد بود.

و به دوزخيان نيز ندايى طنين انداز مى شود كه، هان اى دوزخيان! آنجا نيز مرگى در كار نخواهد بود و شما نيز در عذاب دردناك دوزخ ماندگاريد.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله پس از بيان اين روايت فرمود: اين است مفهوم: وَ اَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ...

دو امام راستين حضرت باقر عليه السلام و حضرت صادق عليه السلام ضمن بيان اين روايت مى افزايند: فَيَفْرَحُ اَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحاً لَوْ كانَ اَحَدٌ يَوْمَئِذٍ مَيْتاً لَماتوُا فَرَحاً وَ يَشْهَقُ اَهْلُ النّارِ شَهْقَةً لَوْ كانَ اَحَدٌ مَيْتاً لَماتُوا.⁽¹⁾

بهشتيان با شنيدن آن نداى جانبخش به اندازه اى شادمان مى گردند كه اگر در آنجا قانون مرگ بود همه آنان از شادمانى مى مردند؛ و دوزخيان نگونبخت نيز به گونه اى فرياد دردآلود سر مى دهند كه اگر كسى در آنجا مى توانست بميرد، همه از ناراحتى جان مى سپردند.

اِذْ قُضِىَ الاَْمْرُ آنگاه كه كار به پايان مى رسد و اميدها و آرزوها يكسره بر باد مى رود. چرا كه گروهى به بهشت پرطراوت و زيبا مى روند و گروهى به سوى دوزخ سرازير مى گردند.

به باور گروهى منظور اين است كه، آنگاه كه عمر اين جهان به پايان رسيده است و كسى به اين سراى فانى باز نمى گردد تا اشتباهات و كوتاهى ها را جبران كند.

پاره اى گفته اند: منظور اين است كه، آنگاه كه در ميان مردم بر اساس عدل و داد داورى مى گردد.

و به باور پاره اى ديگر، منظور اين است كه، آنگاه كه بر بهشتيان و دوزخيان حكم مى گردد كه هر كدام در ميان بهشت و دوزخ جاودانه خواهند بود.

وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ آنان در اين جهان دستخوش غفلت و سرگرم كارهاى بيهوده اند و آخرت را فراموش ساخته اند.

وَ هُمْ لا يُؤْمِنُونَ و به سراى آخرت ايمان نمى آورند.0.

اِنّا نَحْنُ نَرِثُ الاَْرْضَ وَ مَنْ عَلَيْها وَ اِلَيْنا يُرْجَعُونَ

ما زمين و تمام كسانى را كه بر آن هستند به ارث مى بريم و همگى به سوى ما باز مى گردند.

(40/مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

آيه فوق به همه ظالمان و ستمگران هشدار مى دهد كه اين اموال كه در اختيار خود آن ها است، جاودانى نيست، همان گونه كه حيات خود آن ها هم جاودانى نمى باشد، بلكه وارث نهايى همه اين ها خدا است. اگر كسى به اين واقعيت، مؤمن و معتقد باشد، چرا براى اموال و ساير مواهب مادى كه چند روزى به امانت نزد ما سپرده شده و به سرعت از دست ما بيرون مى رود، تعدى و ظلم و ستم و پايمال كردن حقيقت يا حقوق اشخاص را روادارد؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث در هشدارى تكان دهنده به همه بيدادگران قرون و اعصار مى فرمايد:

اِنّا نَحْنُ نَرِثُ الاَْرْضَ وَ مَنْ عَلَيْها

ما همه زمينيان را از روى زمين برمى داريم و برمى افكنيم و خود به تنهايى وارث و صاحب زمين و هرآنچه بر آن است خواهيم بود، چرا كه ديگر كسى نمى ماند تا به ناروا ادّعاى فرمانروايى و اقتدار كند و يا در امور آن دست درازى نمايد و كارى انجام دهد.

وَ اِلَيْنا يُرْجَعُونَ.

و همه آنان پس از مرگ، سرانجام به سوى ما بازمى گردند و كسى جز ما در مورد آنان داورى و حكومت نخواهد كرد.

گفتمان خانوادگى

وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ اِبْراهيمَ اِنَّهُ كانَ صِدّيقا نَبِيّا

در اين كتاب از ابراهيم ياد كن كه او بسيار راستگو و پيامبر خدا بود. (41 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه «صِدّيق» صيغه مبالغه از صدق و به معنى كسى است كه بسيار راستگواست، بعضى گفته اند به معنى كسى است كه هرگز دروغ نمى گويد. اين صفت به قدرى اهميت دارد كه در آيه فوق حتى قبل از صفت « نبوت » بيان شده ، گويى زمينه ساز شايستگى براى پذيرش نبوت است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«صِدّيق»: كسى كه در حق پذيرى و گواهى به حق بسيار جدّى و پرشور است.

پرتوى از سرگذشت ابراهيم

در آيات 41 تا 50 پرتوى از سرگذشت انسانساز ابراهيم، پدر توحيدگرايان به تابلو مى رود. نخست در اين مورد مى فرمايد:

وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ اِبْرهيمَ

هان اى پيامبر! در اين كتاب از ابراهيم قهرمان توحيد و تقوا ياد كن...

روشن است كه اين يادكِرد و گراميداشت به خاطر ويژگى هاى اخلاقى و انسانى او بود كه مى فرمايد:

اِنَّهُ كانَ صِدّيقاً نَبِيّاً.

چرا كه او پيامبرى بزرگ و بسيار تصديق كننده دين و مفاهيم و مقررات آن بود. اين ديدگاه «جُبّائى» در تفسير آيه است.

امّا به باور «ابو مُسْلِم»، او مردى بسيار راستگو و پيامبرى بزرگ بود.

ويژگى راستگويى و راستى پيشگى

⁽¹⁾ ويژگى ارجدار راستگويى و راستى پيشگى از صفات ارزشمند اخلاقى و انسانى است؛ و آفريدگار هستى آن را با سرشت انسان ها هماهنگ ساخته است.

بر اين اساس است كه آدميان دوست مى دارند هماره در شرايطى باشند كه راست بگويند و سخن درست بشنوند و دروغگويى و دروغبافى را انحراف از سرشت و ناهماهنگ با وجدان و خرد و بيگانه روى از راه فطرت و شريعت مى نگرند و هنگامى كه بر اثر فشار و خشونت در محيط خانه و يا حاكميت استبداد در جامعه و يا به خاطر عدم انجام وظيفه يا هر انگيزه و بهانه ديگرى به دروغ پناه مى برند، بى درنگ حركت هاى ناموزون چشم ها،

لرزش ناخواسته اندام ها،

به خشكى گراييدن آب دهان،

ضربان تند و نامنظم قلب،

صداى بريده بريده و غير طبيعى،

و ديگر علائم و نشانه هاى انحراف از جاده راستى و راستى پيشگى، زنگ هاى خطر را به صدا در مى آورد.

و گويى به همين دليل است كه در سرگذشت ابراهيم دو بار و در دو آيه درس راستى مى دهد و از او و خاندانش با اين ويژگى ياد مى شود...⁽²⁾وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ اِبْرهيمَ اِنَّهُ كانَ صِدّيقاً نَّبِيّاً...

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين مورد مى فرمايد:

اَقْرَبُكُمْ مِنّى غَداً فِى الْمَوْقِفِ اَصْدَقُكُمْ فِى الْحَديثِ وَ اَدّاكُمْ لِلاْءمانَةِ وَ اَوْفاكُمْ بِالْعَهْدِ وَ0.

اَحْسَنُكُمْ خَلْقاً وَ اَقْرَبُكُمْ مِنَ النّاسِ.⁽¹⁾

در روز رستاخيز اين چند گروه به من نزديك تر خواهند بود:

1- كسانى كه در زندگى راستگوترين ها باشند؛

2- در اداى امانت ها بيشتر درستكارى و جديّت نشان دهند؛

3- در پيمانهاى خويش باوفاتر باشند؛

4- در اخلاق و رفتار انسانى به ارزش هاى اخلاقى آراسته تر باشند؛

5- و با درست انديشى، درست گويى و رفتار عادلانه و انسانى، به مردم نزديك تر و پرمهر و دگر دوست تر باشند.0.

منطق گيرا و كوبنده ابراهيم علیه السلام

اِذْ قالَ لاَِبيهِ يا اَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنى عَنْكَ شَيْئا

هنگامى كه به پدرش گفت : اى پدر چرا چيزى را پرستش مى كنى كه نمى شنود ونمى بيند و هيچ مشكلى را از تو حل نمى كند؟ (42 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

«اَب» درلغت عرب گاهى به معنى پدر و گاه به معنى عمو آمده است. اين بيان كوتاه و كوبنده يكى ازبهترين دلايل نفى شرك و بت پرستى است، چرا كه يكى از انگيزه هاى انسان در مورد شناخت پروردگار انگيزه سود و زيان است كه علماى عقايد از آن تعبير به مسأله « دفع ضرر محتمل » كرده اند. او به عمويش آزر مى گويد: «چرا تو به سراغ معبودى مى روى كه نه تنها مشكلى از كار تو نمى گشايد ، بلكه اصلاً قدرت شنوايى و بينايى ندارد». در حقيقت ابراهيم در اين جا دعوتش را از عمويش شروع مى كند ، به اين دليل كه نفوذ در نزديكان لازم تر است ، همان گونه كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نخست مأمورشد كه اقوام نزديك خود را به اسلام دعوت كند ، همان گونه كه در آيه 214 سوره شعراء مى خوانيم : « وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَْقْرَبينَ »

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى فرمايد: اِذْ قالَ لاَِبيهِ يا اَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ

آنگاه كه «ابراهيم» به پدرش «آزر» گفت: پدرجان! چرا كسى و يا چيزى را مى پرستى كه ندايى را نمى شنود؟

وَ لا يُبْصِرُ و پرستشگران خود را نمى بيند...

وَ لا يُغْنى عَنْكَ شَيْئاً.

و در زندگى اين جهان سود و زيانى به حال تو ندارد و تو را از چيزى بى نياز نمى سازد، چرا چنين چيزى را مى پرستى؟!

دليل پيروى از عالم

يا اَبَتِ اِنّى قَدْ جاءَنى مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنى اَهْدِكَ صِراطا سَوِيّا

اى پدر علم و دانشى نصيب من شده است كه نصيب تو نشده ، بنابراين از من پيروى كن تا تو را به راه راست هدايت كنم. (43 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

ابراهيم آزر را به پيروى از خود دعوت مى كند ، با اين كه قاعدتا عمويش از نظر سن از او بسيار بزرگ تر بوده و در آن جامعه سرشناس تر و دليل آن را چنين ذكر مى كند « كه من علمى دارم كه نزد تو نيست » ( قَدْ جاءَنى مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ ). اين يك قانون كلى است درباره همه كه در آن چه آگاه نيستنداز آن ها كه آگاهند پيروى كنند و اين در واقع برنامه رجوع به متخصصان هر فن و از جمله مسأله تقليد از مجتهد را در فروع احكام اسلامى مشخص مى سازد ، البته بحث ابراهيم در مسائل مربوط به فروع دين نبود ، بلكه از اساسى ترين مسأله اصول دين سخن مى گفت ، ولى حتى در اين گونه مسائل نيز بايد از راهنمايى هاى دانشمند استفاده كرد ، تا هدايت به صراط سَوِىّ كه همان « صراط مستقيم » است ، حاصل گردد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث، به ترسيم منطق روشن ابراهيم در دعوت به يكتاآفريدگار هستى و هشدار از شرك ادامه مى دهد كه گفت:

يا اَبَتِ اِنّى قَدْ جاءَنى مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ

پدرجان! من به خاطر لطف خدا و دريافت پيام او به شناخت و معرفت روشنى از ذات پاك و صفات او نايل آمده ام كه چنين دانش و بينشى براى تو حاصل نيامده است، پس بيا و از من پيروى نما...

فَاتَّبِعْنى اَهْدِكَ صِراطاً سَوِيّا.

تا به خواست خدا و در پرتو لطف او تو را به راه راست و بى انحراف كه هرگز تو را

از حق دور نسازد و گمراه نكند، رهبرى نمايم.

روشنگرى و كار فكرى و فرهنگى

⁽¹⁾ سومين درس انسانساز و جامعه پردازى كه از سرگذشت ابراهيم دريافت مى گردد اين است كه او راه سازندگى و شيوه روشنگرى و كار فكرى و فرهنگى را بر ديگر شيوه ها و راه ها مقدم مى دارد و از آنجا آغاز مى كند و با پايدارى و اخلاص و خيرخواهى، راه خويش را طرح و بر درستى گفتارش دليل و برهان مى آورد و در چهره ها و قالب ها و شيوه هاى گوناگون مى كوشد تا آنان را از ذلت پرستش غير خدا رها ساخته و به عزت توحيدگرايى مفتخر سازد.

او از همه شيوه ها و راه ها به ويژه از راه انگيزش خردها و انديشه ها و راه انگيزش عواطف پاك انسانى بهره مى جويد، تا در پرتو مهر و صفا و جوّ آزاد و آرام آنان را بينديشاند... يا اَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنى عَنْكَ شَيْئاً...

هان اى پدر عزيز چرا....

يا اَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ اِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيّا

اى پدر شيطان را پرستش مكن كه شيطان نسبت به خداوند رحمن عصيانگر بود.

(44/مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

البته پيدا است كه منظور از عبادت در اين جا عبادت به معنى سجده كردن و نماز و روزه براى شيطان به جا آوردن نيست ، بلكه به معنى اطاعت و پيروى فرمان است كه اين خود يك نوع از عبادت محسوب مى شود. معنى عبادت و پرستش آن قدر وسيع است كه حتى گوش دادن به سخن كسى به قصد عمل كردن به آن را نيز شامل مى گردد و نيز قانون كسى را به رسميت شناختن يك نوع عبادت و پرستش او محسوب مى شود. از پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نقل شده : « مَنْ اَصْغى اِلى ناطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ ، فَاِنْ كانَ النّاطِقُ عَنِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ فَقَدْ عَبَدَ اللّهَ وَ اِنْ كانَ النّاطِقُ عَنْ اِبْليسَ فَقَدْ عَبَدَ اِبْليسَ : كسى كه به سخن سخن گويى گوش فرا دهد ( گوش دادن از روى تسليم و رضا ) او را پرستش كرده ، اگر اين سخن گو از سوى خدا سخن مى گويد خدا را پرستيده است و اگر از سوى ابليس سخن مى گويد ابليس را عبادت كرده » .⁽¹⁾

به هر حال ابراهيم مى خواهد اين واقعيت را به عمويش تعليم كند كه انسان در زندگى بدون خط نمى تواند باشد يا خط اللّه و صراط مستقيم است و يا خط شيطان عصيانگر و گمراه ، او بايد در اين ميان درست بينديشد و براى خويش تصميم گيرى كند و خير و صلاح خود را دور از تعصب ها و تقليدهاى كوركورانه در نظر بگيرد. .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

هشدار از پرستش شيطان!

و در ادامه سخن او را از پرستش و پيروى شيطان هشدار داد و گفت:

يا اَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ

پدر جان! شيطان را فرمانبردارى مكن، كه بسان پرستشگر او خواهى بود.

روشن است كه انسان كفرگرا شيطان را نمى پرستد، بلكه وسوسه او را پيروى مى كند و فرمانبردارى و پيروى، در نگرش قرآنى بسان پرستش و مرحله اى از آن است.

اِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيّا.

چرا كه شيطان عصيانگر و نافرمان بارگاه خداى بخشاينده است.

يا اَبَتِ اِنّى اَخافُ اَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيّا

اى پدر ، من از اين مى ترسم كه عذابى از ناحيه خداوند رحمن به تو رسد درنتيجه از دوستان شيطان باشى. (45 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

تعبير ابراهيم در برابر عمويش آزر در اين جا بسيار جالب است از يك سو مرتبا او را با خطاب يا ابت ( پدرم ) كه نشانه ادب و احترام است، مخاطب مى سازد و از سوى ديگر جمله « اَنْ يَمَسَّكَ » نشان مى دهد كه ابراهيم از رسيدن كوچك ترين ناراحتى به آزر ناراحت و نگران است و از سوى سوم تعبير به « عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ » اشاره به اين نكته مى كند كار تو به واسطه اين شرك و بت پرستى به جايى رسيده كه خداوندى كه رحمت عام او همگان را در برگرفته به تو خشم مى گيرد و مجازاتت مى كند ، ببين چه كار وحشتناكى انجام مى دهى. و از سوى چهارم اين كار تو كارى است كه سرانجامش ، قرار گرفتن زير چتر ولايت شيطان است .

راه نفوذ در افراد منحرف

كيفيت گفتگوى ابراهيم با آزر كه طبق روايات مردى بت پرست و بت تراش و بت فروش بوده و يك عامل بزرگ فساد در محيط محسوب مى شده ، به ما نشان مى دهد كه براى نفوذ در افراد منحرف ، قبل از توسل به خشونت بايد از طريق منطق ، منطقى آميخته با احترام ، محبت ، دلسوزى و در عين حال توأم با قاطعيت استفاده كرد ، چراكه گروه زيادى از اين طريق تسليم حق خواهند شد ، هر چند عده اى در برابر اين روش باز هم مقاومت نشان مى دهند كه البته حساب آن ها جدا است و بايد برخورد ديگرى با آن ها داشت .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

ابراهيم به روشنگرى خود ادامه مى دهد كه:

يا اَبَتِ اِنّى اَخافُ اَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الَّرحْمانِ

پدرجان! من نگران آن هستم كه مباد از سوى خداى بخشاينده عذابى به سراغ تو بيايد، چرا كه تو بر كفرگرايى خويش اصرار مى ورزى.

فَتَكُونَ للِشَّيْطانِ وَلِيّا.

به باور «جُبّائى» منظور اين است كه: در نتيجه به شيطان وانهاده مى شوى و او نيز برايت سودبخش نخواهد افتاد.

امّا به باور «مُسْلِم» منظور اين است كه: در آن صورت، در خوارى و لعنت پيرو شيطان خواهى شد.

از ديدگاه پاره اى منظور اين است كه: آنگاه است كه در آتش شعله ور دوزخ، همدم و همنشين شيطان خواهى شد.

و از ديدگاه پاره اى ديگر، آنگاه است كه به ولايت و سرپرستى شيطان وانهاده شده و او بر تو ولايت خواهد كرد.

اين تعبير كه در آيه شريفه او را دوست و همنشين شيطان مى خواند و نه شيطان را همنشين او، به خاطر آن است كه او را بيشتر سرزنش نموده باشد و رسوايى اش را بيشتر سازد و منظور اين است كه: در آن صورت به عذاب خدا گرفتار مى گردى و شيطان نيز تو را يارى نخواهد كرد و خوار و نگونسار خواهى شد.

قالَ اَراغِبٌ اَنْتَ عَنْ ءَالِهَتى يا اِبْراهيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لاََرْجُمَنَّكَ وَ اهْجُرْنى مَلِيّا

گفت: اى ابراهيم آيا تو از خدايان من روى گردانى؟ اگر ( از اين كار ) دست برندارى تو را سنگسار مى كنم ، از من براى مدتى طولانى دور شو. (46 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه « مَلِيّا » به گفته « راغب » در « مفردات » از ماده اِمْلاء به معنى مهلت دادن طولانى آمده است و در اين جا مفهومش آن است كه براى مدت طولانى يا هميشه از من دور شو.

نه تنها دلسوزى هاى ابراهيم و بيان پربارش به قلب آزر ننشست بلكه او از شنيدن اين سخنان ، سخت برآشفت. جالب اين كه اولاً « آزر » حتى مايل نبود تعبير انكار بت ها و يا مخالفت و بدگويى نسبت به آن ها را بر زبان آورد ، بلكه به همين اندازه گفت : « آيا تو روى گردان از بت ها هستى » مبادا به بت ها جسارت شود ، ثانيا : به هنگام تهديد ابراهيم ، او را به سنگسار كردن تهديد نمود ، آن هم با تأكيدى كه از « لام » و « نون تأكيد ثقليه » در « لاََرْجُمَنَّكَ » استفاده مى شود و مى دانيم سنگسار كردن يكى از بدترين انواع كشتن است .

ثالثا : به اين تهديد مشروط قناعت نكرد ، بلكه در همان حال ابراهيم را وجودى غير قابل تحمل شمرد و به او گفت : براى هميشه از نظرم دور شو.

اين تعبير بسيار توهين آميزى است كه افراد خشن نسبت به مخالفين خود به كار مى برند و در فارسى گاهى به جاى آن « گورت را گم كن » مى گوييم ، يعنى نه تنها خودت براى هميشه از من پنهان شو ، بلكه جايى برو كه حتى قبرت را هم نبينم.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَلرَّغْبَةُ عَنِ الشَّىْ ء»: به مفهوم روى گردانيدن از چيزى آمده است.

«اِنْتِهاء»: خوددارى.

«رَجْم»: سنگباران ساختن؛ و به مفهوم بدگويى و ناسزا گفتن نيز آمده است.

«مَلِىّ»: روزگارى طولانى؛ ديرزمان.

پدر ابراهيم كه بود؟

همان گونه كه پيشتر اشاره رفت، «آزر» پدر «ابراهيم» نبود، بلكه نياى مادرى او بود و نام پدر ابراهيم «تارخ» بود، چرا كه به باور دانشوران شيعه، پيامبر گرامى اسلام از ريشه و تبارى پاك و پاكيزه برخاسته و همه پدران او تا آدم مسلمان و توحيدگرا بودند.

از خود پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود:

لَمْ يَزَلْ يَنْقُلُنِى اللّهُ مِنْ اَصْلابِ الطّاهِريِنَ اِلى اَرْحامِ الْمُطَهَّراتِ حَتّى أَخْرَجَنى في عالَمِكُمْ هذا...⁽¹⁾

خداى پرمهر هماره مرا از راه پدران و مادران پاك و پاكيزه و درست انديش، پيش آورد تا به دنياى شما و در عصر و زمان شما به دنيا آورد.

و مى دانيم كه قرآن شريف كفرگرايان را به پاكى وصف نمى كند و مى فرمايد: اِنَّما الْمُشْرِكوُن نَجِسٌ...

جز اين نيست كه شرك گرايان ناپاكند.

امّا آزر در برابر خيرخواهى و دعوت توحيدى او واكنش نابخردانه اى نشان داد و باخشونت وتندى به تهديد او پرداخت كه:

قالَ اَراغِبٌ اَنْتَ عَنْ الِهَتى يا اِبْرهيمُ

هان اى ابراهيم! آيا تو از پرستش خدايان من روى برتافته اى؟0.

لَئنْ لَمْ تَنْتَهِ لاََرْجُمَنَّكَ

اگر دست از اين انديشه و رفتارت برندارى تو را سنگباران خواهم كرد.

به باور پاره اى منظور اين است كه: اگر دست از توحيدگرايى و اعلان بيزارى از شرك و كفر برندارى باران ناسزا را بر تو مى بارانم.

و به باور پاره اى ديگر تو را خواهم كشت.

وَ اهْجُرْنى مَلِيّا.

در مورد اين فراز نيز دو نظر است:

1- به باور گروهى از جمله «حَسَن»، «مُجاهِد»، «سعيد بن جُبَير» و... منظور اين است كه براى مدتى طولانى از من دورشو.

2- امّا به باور گروهى ديگر از جمله «ابن عباس» منظور اين است كه: از من دور شو تا از كيفرم در امان باشى و به سلامت بمانى، چرا كه واژه «مَلِىّ» به مفهوم «سالم» است.

قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَاَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّى اِنَّهُ كانَ بى حَفِيّا

(ابراهيم) گفت: سلام بر تو، من به زودى برايت ازپروردگارم تقاضاى عفو مى كنم ، چرا كه او نسبت به من مهربان است. (47 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين سلام ممكن است توديع و خداحافظى باشد كه با گفتن آن و چند جمله بعد ، ابراهيم ، « آزر » را ترك گفت. در واقع ، ابراهيم در مقابل خشونت و تهديد آزر ، مقابله به ضد نمود ، وعده استغفار و تقاضاى بخشش پروردگار به او داد. در اين جا سؤالى مطرح مى شود كه چرا ابراهيم به او وعده استغفار داد ، با اين كه مى دانيم آزر ، هرگز ايمان نياورد و استغفار براى مشركان، طبق صريح آيه 113 سوره توبه ممنوع است كه اين چنين است: از آنجا كه مسلمانان آگاه و آشنا به قرآن، در آيات اين كتاب آسمانى خوانده بودند كه ابراهيم براى (عمويش) آزر استغفار كرد، فورا اين سؤال ممكن بود در ذهن آنها پديدار آيد كه مگر آزر مشرك نبود؟ اگر اين كار ممنوع است چرا اين پيامبر بزرگ خدا آن را انجام داد؟! لذا در آيه 113 و 114 سوره توبه به پاسخ اين سؤال پرداخته است و مى گويد: «استغفار ابراهيم براى پدرش (عمويش آزر) به خاطر وعده اى بود كه به او داد، اما هنگامى كه براى او آشكار شد كه وى دشمن خدا است از او بيزارى جست و برايش استغفار نكرد» «وَ ما كانَ اسْتِغْفارُ اِبْراهيمَ لاَِبيهِ اِلاّ عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهآ اِيّاهُ فَلَمّا تَبَيَّنَ لَهُ اَنَّهُ عَدُوٌّ لِلّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ»

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«حَفِىّ»: پرمهر و لطفى كه همه نعمت ها را به بندگان ارزانى مى دارد.

امّا ابراهيم در برابر آن تندى و خشونت بسيار «آزر» با منطق قانع كننده و مهر بسيار به او نزديك شد و گفت: سلام بر تو باد!

قَالَ سَلاَمٌ عَلَيْكَ

به باور «جُبّائى» و «ابو مُسْلم»، اين درود و سلام، نشان فراق و خداحافظى است.

امّا به باور پاره اى، درود و سلام احترام و نيكى است و منظور اين است كه: پدرجان! با اينكه من درست مى گويم و شما خوب نمى انديشى، با اين وصف به منظور اداى حقوق پدرى و بزرگى به گفتارت بها مى دهم و تو را نافرمانى نمى كنم و از نزدت مى روم، چشم خداحافظ.

آنگاه افزود: سَاَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبّى

من به زودى از پروردگارم براى تو آمرزش و هدايت خواهم خواست...

در تفسير اين جمله ديدگاه ها متفاوت است:

1- به باور پاره اى «ابراهيم» به حكم خرد و انديشه خويش و تشويق او به تفكّر، به او نويد آمرزش خواستن از بارگاه خدا داد، چرا كه تا آن زمان پيامى از سوى خدا در مورد زشتى و نادرستى آمرزش خواهى براى كافران دريافت نداشته بود.

2- امّا به باور «جُبّائى» منظور اين است كه اگر پرستش هاى ذلت بار را وانهى، من نيز براى تو از بارگاه پروردگارم آمرزش خواهم خواست.

3- و از ديدگاه «اَصَمّ» منظور اين است كه: اگر دست از شرك بردارى و به راه توحيدگرايى گام سپارى، از پروردگارم خواهم خواست كه در دنيا گرفتار عذاب نگردى.

اِنَّهُ كانَ بى حَفِيّا.

به باور «ابن عبّاس» و «مُقاتِل»، منظور اين است كه: چرا كه خدا نسبت به من هماره پرمهر است.

امّا به باور پاره اى، خدا هماره به من نيكى نموده و نيكى خواهد نمود.

و به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه: چرا كه خدا به گفتگوى من و تو آگاه و داناست.

وَ اَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ اَدْعُوا رَبّى عَسى اَلاّ اَكُونَ بِدُعاءِرَبّى شَقِيّا

و از شما و آن چه غير از خدا مى خوانيد كناره گيرى مى كنم وپروردگارم را مى خوانم و اميدوارم دعايم در پيشگاه پروردگارم بى پاسخ نماند. (48 / مريم)

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ اِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ وَ كُلاًّ جَعَلْنا نَبِيّا

هنگامى كه از آن ها و از آن چه غير خدا مى پرستيدند، كناره گيرى كرد، ما اسحاق و يعقوب را به او بخشيديم و هر يك را پيامبر بزرگى قرار داديم. (49 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

ابراهيم به گفته خود وفا كرد و بر سر عقيده خويش با استقامت هر چه تمام تر باقى ماند ، همواره منادى توحيد بود ، هر چند تمام اجتماع فاسد آن روز بر ضد او قيام كردند ، اما او سرانجام تنها نماند ، پيروان فراوانى در تمام قرون و اعصار پيدا كرد ، به طورى كه همه خداپرستان جهان به وجودش افتخار مى كنند. گرچه مدت زيادى طول كشيد كه خداوند اسحاق و سپس يعقوب ( فرزند اسحاق ) را به ابراهيم داد ولى به هر حال اين موهبت بزرگ ، فرزندى همچون اسحاق و نوه اى همچون يعقوب كه هر يك پيامبرى عالى مقام بودند ، نتيجه آن استقامتى بود كه ابراهيم در راه مبارزه با بت ها و كناره گيرى از آن آيين باطل از خود نشان داد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

ابراهيم پس از اين روشنگرى و ادب آموزى و اميدبخشى افزود:

وَاَعْتَزِلُكُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ

و من از پرستش هاى ذلت بارى كه در ميان شما رواج دارد باز هم كناره گيرى مى كنم.

وَ اَدْعُوا رَبّي

و يكتا پروردگار خويشتن را مى خوانم و مى پرستم.

عَسى اَلاّ اَكُونَ بِدُعاءِ رَبّى شَقِيّا.

اميد كه در خواندن پروردگارم بسان شما بت پرستان تيره بخت بى بهره و نگون بخت نباشم.

به باور پاره اى منظور اين است كه: اميدوارم كه خدا پرستش و فرمانبرداريم را بپذيرد و با نپذيرفتن آن تيره بختم نسازد، چرا كه انسان با ايمان هماره ميان بيم و اميد است.

و در آيه مورد بحث، قرآن در گواهى بر توحيدگرايى و استوارى او در دعوتش، به پرتوى از پاداش پرشكوه خدا به او اشاره نموده و مى فرمايد:

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَهَبْنا لَهُ اِسْحقَ وَ يَعْقُوبَ وَ كُلاًّ جَعَلْنا نَبِيّا.

پس هنگامى كه او از آنان و آنچه جز خداى يكتا مى پرستيدند كناره گيرى كرد و به سوى بيت المقدس رفت، ما نيز فرزندى بسان «اسحاق» و فرزند زاده اى چون «يعقوب» به او ارزانى داشتيم و بدين وسيله سوز جدايى و فراق خويشاوندان را با ارزانى داشتن فرزندانى شايسته كردار به او، آرامش بخشيديم؛ و فرزندانش را نيز به افتخار رسالت مفتخر ساختيم.

سرمايه عظيم «حسن شهرت» براى خانواده

وَ وَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَ جَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيّا

و از رحمت خود به آن ها ارزانى داشتيم و براى آن ها نام نيك و مقام مقبول و برجسته( در ميان همه امت ها ) قرار داديم. (50 / مريم)

اين در حقيقت پاسخى است به تقاضاى ابراهيم كه در سوره شعراء آيه 84 آمده است : « وَاجْعَلْ لى لِسانَ صِدْقٍ فِى الاْخَرينَ : خدايا براى من لسان صدق در امت هاى آينده قرار ده » در واقع آن ها مى خواستند آن چنان ابراهيم و دودمانش از جامعه انسانى طرد شوند كه كمترين اثر و خبرى از آنان باقى نماند و براى هميشه فراموش شوند ، امّا بر عكس ، خداوند به خاطر ايثارها و فداكارى ها و استقامتشان در اداى رسالتى كه بر عهده داشتند ، آن چنان آن ها را بلند آوازه ساخت كه همواره بر زبان هاى مردم جهان قرار داشته و دارند و به عنوان اسوه و الگويى از خداشناسى و جهاد و پاكى و تقوا و مبارزه و جهاد شناخته مى شوند. « لِسان » در اين گونه موارد به معنى يادى است كه از انسان در ميان مردم مى شود و هنگامى كه آن را اضافه به « صِدْق » كنيم و لِسانَ صِدْقٍ بگوييم معنى ياد خير و نام نيك و خاطره خوب در ميان مردم است و هنگامى كه با كلمه «عَلِيّا» كه به معنى عالى و برجسته است ضميمه شود ، مفهومش اين خواهد بود كه خاطره بسيار خوب از كسى در ميان مردم بماند. ناگفته پيدا است ابراهيم نمى خواهد با اين تقاضا ، خواهش دل خويش را برآورد ، بلكه هدفش اين است كه دشمنان نتوانند تاريخ زندگى او را كه فوق العاده انسان ساز بود به بوته فراموشى بيفكنند و او را كه مى تواند الگويى براى مردم جهان باشد ، براى هميشه از خاطره ها محو كنند. در روايتى از امير مؤمنان على مى خوانيم : « لِسانُ الصِّدْقِ لِلْمَرْءِ يَجْعَلُهُ اللّهُ فِى النّاسِ خَيْرٌ مِنَ الْمالِ يَأَكُلُهُ وَ يُورِثُهُ : خاطره خوب و نام نيكى كه خداوند براى كسى در ميان مردم قرار دهد از ثروت فراوانى كه هم خودش بهره

مى گيرد و هم به ارث مى گذارد ، بهتر و برتر است » .⁽¹⁾اصولاً قطع نظر از جنبه هاى معنوى گاهى حسن شهرت در ميان مردم مى تواند براى انسان و فرزندانش سرمايه عظيمى گردد كه نمونه هاى آن را فراوان ديده ايم. در اين جا سؤالى پيش مى آيد كه چگونه در اين آيه موهبت وجود اسماعيل ، نخستين فرزند بزرگوار ابراهيم اصلاً مطرح نشده ، با اين كه نام يعقوب كه نوه ابراهيم است ، صريحا آمده است ؟ و در جاى ديگر از قرآن وجود اسماعيل ، ضمن مواهب ابراهيم بيان شده ، آن جا كه از زبان ابراهيم مى گويد : « اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى وَهَبَ لى عَلَى الْكِبَرِ اِسْماعيلَ وَ اِسْحاقَ : شكر خدايى را كه در پيرى اسماعيل و اسحاق را به من بخشيد » ( 39 / ابراهيم ). پاسخ اين سؤال چنين است كه : علاوه بر اين كه در دو سه آيه بعد نام اسماعيل و بخشى از صفات برجسته او مستقلاً آمده است ، منظور از آيه فوق آن است كه ادامه و تسلسل نبوت را در دودمان ابراهيم بيان كند و نشان دهد چگونه اين حسن شهرت و نام نيك و تاريخ بزرگ او به وسيله پيامبرانى كه از دودمان او يكى بعد از ديگرى به وجود آمدند ، تحقق يافت و مى دانيم كه بسيارى از پيامبران از دودمان اسحاق و يعقوب در اعصار و قرون به وجود آمده اند، هرچنداز دودمان اسماعيل نيز بزرگ ترين پيامبران يعنى پيامبراسلام صلى الله عليه و آله قدم به عرصه هستى گذارد ، ولى تسلسل و تداوم در فرزندان اسحاق بود. لذا در آيه 27 سوره عنكبوت مى خوانيم : « وَ وَهَبْنا لَهُ اِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ جَعَلْنا فى ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَ الْكِتابَ: ما به او اسحاق و يعقوب را بخشيديم و در دودمان او نبوت و كتاب آسمانى قرار داديم ». .

صداقت در گفتار و دعوت خانواده به نماز و زكات

وَ اذْكُرْ فِى الْكِتابِ اِسْماعيلَ اِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ كانَ رَسُولاً نَبِيّا

در كتاب آسمانى خود از اسماعيل ياد كن كه او در وعده هايش صادق و رسول و پيامبر بزرگى بود.(54 / مريم)

وَ كانَ يَأْمُرُ اَهْلَهُ بِالصَّلوةِ وَ الزَّكوةِ وَ كانَ عِنْدَ رَبِّه مَرْضِيّا

او همواره خانواده خود را به نماز و زكات دعوت مى كرد و همواره مورد رضايت پروردگارش بود.(55 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين دوآيه به «صادِقُ الْوَعْد» بودن، پيامبر عالى مقام بودن ، امر به نماز و پيوند و رابطه با خالق داشتن، امر به زكات و رابطه با خلق خدا برقرار نمودن و بالاخره كارهايى انجام دادن كه جلب خشنودى خدا را كند ، از صفات اين پيامبر بزرگ الهى شمرده شده است. تكيه روى وفاى به عهد و توجه به تربيت خانواده، به اهميت فوق العاده اين دو وظيفه الهى اشاره مى كند كه يكى قبل از مقام نبوت او ذكر شده و ديگرى بلافاصله بعد از مقام نبوت. در حقيقت تا انسان « صادق » نباشد ، محال است به مقام والاى رسالت برسد ، چراكه اولين شرط اين مقام آن است كه وحى الهى را بى كم و كاست به بندگانش برساند و لذا حتى افراد معدودى كه مقام عصمت را در پاره اى از ابعادش در انبياء انكار مى كنند ، مسأله صدق پيامبر صلى الله عليه و آله را به عنوان يك شرط اساسى پذيرفته اند، صدق و راستى در خبرها، در وعده ها و در همه چيز. در روايتى مى خوانيم : اين كه خداوند اسماعيل را ، « صادِقُ الْوَعْد » شمرده ، به خاطر اين است كه او به قدرى در وفاى به وعده اش اصرار داشت كه با كسى در محلى وعده اى گذارده بود، او نيامد ، اسماعيل همچنان تا يك سال در انتظار او بود ، هنگامى كه بعداز اين

مدت آمد،اسماعيل گفت : من همواره درانتظارتو بودم .⁽¹⁾بديهى است هرگز منظور اين نيست كه اسماعيل كار و زندگيش را تعطيل كرد ، بلكه مفهومش اين است كه در عين ادامه برنامه هايش مراقب آمدن شخص مزبور بود. و از سوى ديگر نخستين مرحله براى تبليغ رسالت، شروع از خانواده خويشتن است ، كه از همه به انسان نزديك ترمى باشند، به همين دليل پيامبراسلام صلى الله عليه و آله نيزنخست دعوت خودرا از خديجه همسر گراميش و على پسر عمويش شروع كرد و سپس طبق فرمان « وَ اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَْقْرَبينَ » به بستگان نزديكش پرداخت .⁽²⁾در آيه 132 سوره طه نيز مى خوانيم : « وَ أْمُرْ اَهْلَكَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها: خانواده خود را به نماز دعوت كن و بر انجام نماز شكيباباش » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اسماعيل» يا سمبل وفادارى

پس از اين بيان روشنگر درباره «ابراهيم» پدر توحيدگرايان و موسى آن پيامبر با اخلاص، اينك در ترسيم موقعيت شكوهبار و برخى از ويژگيهاى «اسماعيل» مى فرمايد:

وَاذْكُرْ فِى الْكِتابِ اِسْمعيلَ هان اى پيامبر! در اين كتاب پرشكوه ات از «اسماعيل» نيز ياد كن.

اِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ چرا كه او هماره به وعده هاى خويش وفا مى كرد.

وَ كانَ رَسُولاً نَبِيّا. و پيامبرى بود كه به سوى قوم «جُرْهَم» فرستاده شد.

«ابن عبّاس» آورده است كه: آن حضرت با مردى عهد بست كه در جايى در انتظار آمدن او بماند و آن بنده خدا وعده اش را فراموش كرد و «اسماعيل» يك سال در آنجا انتظار كشيد تا او آمد.

اين بيان از حضرت صادق عليه السلام نيز روايت شده است، امّا «مُقاتِل» .

آورده است كه سه روز در آنجا انتظار كشيد.

به باور پاره اى اين «اسماعيل» فرزند گران قدر «ابراهيم» نيست، چرا كه او پيش از پدرش جهان را بدورد گفت، بلكه اين پيامبر ديگرى است كه به سوى جامعه و مردم خويش برانگيخته شد و پس از رساندن پيام خدا به آنان و هشدار از كفر و بيداد، مورد خشم زورمداران قرار گرفت؛ به گونه اى كه پوست سرش را كندند و خداى توانا او را در كيفر نمودن قوم، يا گذشت از آنان، آزاد ساخت و او اين كار را به خدا واگذار كرد.

اين بيان از حضرت صادق عليه السلام نيز روايت شده است.

پاره اى آورده اند كه نامبرده «اسماعيل بن حزقيل» بود و پس از شرارت قوم در حق او فرشته اى از سوى خدا آمد و گفت: هان اى پيامبر خدا! من فرستاده پروردگار تو هستم و او بر تو درود و سلام مى فرستد و مى فرمايد: ديدم كه اين بيدادگران چگونه تو را شكنجه كردند و اينك به من فرمان داده است تا فرمانبردار تو باشم و هرآنچه فرمان دهى در مورد آن قوم تبهكار به انجام رسانم... قَدْ رَأَيْتُ ما صَنَعَ بِكَ وَ قَدْ اَمَرَنى بِطاعَتِكَ...

امّا او گفت: من در راه خدا به حسين عليه السلام اقتدا نموده و او را اسوه و الگوى خويش گرفته ام. فَقالَ: يَكوُنُ لى بالْحُسَيْنِ اُسْوَةٌ.⁽¹⁾

در ادامه سخن در اين مورد مى افزايد: وَ كانَ يَأْمُرُ اَهْلَهُ بِالصَّلوةِ

او بزرگمردى بود كه هماره خاندان و رهروانش را به نماز فرمان مى داد...

وَالزَّكوةِ و آنان را به پرداخت زكات و حقوق مالى خويش سفارش مى كرد...

به باور پاره اى منظور اين است كه، او هماره پيروان خويش را به نماز شب و انفاق در روز سفارش مى فرمود.

وَ كانَ عِنْدَ رَبِّه مَرْضِيّا. و انديشه و عملكرد او هماره مورد خشنودى خدا بود، چرا كه جز فرمانبردارى خدا و انجام دستورات او، كارى از وى سر نمى زد و هرگز به كارهاى ناپسند نزديك نمى گرديد.

و به باور پاره اى واژه «مرضىّ» به مفهوم شايسته كردار و پسنديده رفتار است و او به خاطر اين ويژگى اش در بارگاه خدا موقعيت و مقام والايى داشت.9.

محبت على عليه السلام در قلب خانواده مؤمنين

اِنَّ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا

كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده اند ، خداوند رحمن محبت آن هارا در دل ها مى افكند. (96 / مريم)

شرح آيه از تفسير نمونه

در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم : « هنگامى كه خداوند كسى از بندگانش را دوست دارد به فرشته بزرگش جبرئيل مى گويد : من فلان كس را دوست دارم او را دوست بدار ، جبرئيل او را دوست خواهد داشت ، سپس در آسمان ها ندا مى دهد كه : اى اهل آسمان ، خداوند فلان كس را دوست دارد ، او را دوست داريد و به دنبال آن همه اهل آسمان او را دوست مى دارند ، سپس پذيرش اين محبت در زمين منعكس مى شود. و هنگامى كه خداوند كسى را دشمن بدارد به جبرئيل مى گويد : من از او متنفّرم ، او را دشمن بدار ، جبرئيل او را دشمن مى دارد ، سپس در ميان اهل آسمان ها ندامى دهدكه خداونداز او متنفراست، اورا دشمن داريد ، همه اهل آسمان هااز اومتنفرمى شوند، سپس انعكاس اين تنفر درزمين خواهدبود » .⁽¹⁾اين حديث پرمعنى نشان مى دهد كه ايمان و عمل صالح بازتابى دارد به وسعت عالم هستى و شعاع محبوبيت حاصل از آن تمام پهنه آفرينش را فرامى گيرد ، ذات پاك خداوند چنين كسانى را دوست دارد ، نزد همه اهل آسمان محبوبند و اين محبت در قلوب انسان هايى كه در زمين هستند ، پرتوافكن مى شود .

در بسيارى از كتب حديث و تفسير اهل تسنن ( علاوه بر شيعه ) روايات متعددى در شأن نزول آيه ( اِنَّ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنِ وُدّا ) از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است كه نشان مى دهد نخستين بار اين آيه در مورد على نازل .

گرديده است ، از جمله « علامه زمخشرى » در كشاف و « سبط ابن الجوزى » در تذكره و « گنجى شافعى » و « قرطبى » در تفسير مشهورش و « محب الدين طبرى » در ذخائر العُقْبى و «نيشابورى» در تفسير معروف خود و «ابن صباغ مالكى» در فصول المهمه و «سيوطى» در دُرالمنثور و «هيثمى» در در صَواعِقُ الْمُحْرِقَةِ و « آلوسى » در روح المعانى را مى توان نام برد ، از جمله :

1- «ثعلبى» در تفسير خود از «براءبن عازب» چنين نقل مى كند: رسول خدا صلى الله عليه و آله به على فرمود : « قُلِ اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْدا وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤْمِنينَ مَوَدَّةً ، فَاَنْزَلَ اللّهُ تَعالى : "اِنَّ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّا ": بگو خداوندا، براى من عهدى نزد خودت قرارده و دردل هاى مؤمنان مودت مرابيفكن، در اين هنگام، آيه "اِنَّ الَّذينَ امَنُوا ..." نازل گرديد ⁽¹⁾درباره على بن ابيطالب نازل گرديده و معنى آن اين است كه خدا محبت او را در دل هاى مؤمنان قرار مى دهد » .⁽²⁾

2- شايد به همين دليل در روايت صحيح و معتبر از خود امير مؤمنان على چنين نقل شده : « اگر با اين شمشيرم بر بينى مؤمن بزنم كه مرا دشمن دارد، هرگز دشمن نخواهد داشت و اگر تمام دنيا (و نعمت هايش) را دركام منافق فروريزم كه مرا دوست دارد، دوست نخواهد داشت، اين به خاطر آن است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به صورت يك حكم قاطع به من فرموده است : اى على هيچ مؤمنى تو را دشمن نخواهد داشت و هيچ منافقى محبت تو را در دل نخواهد گرفت » .⁽³⁾نزول اين آيه در مورد على به عنوان يك نمونه اتم و اكمل است و مانع از تعميم مفهوم آن در مورد همه مؤمنان با سلسله مراتب ، نخواهد بود.5.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

راه و رمز نفوذ در دل ها

در آيه مورد بحث، ايمان و درستكارى و دادگرى واقعى را سرچشمه محبوبيت انسان و راه و رمز نفوذ در دل ها و سرّ موفقيت مى شمارد.

ديدگاه هاى پنجگانه در تفسير آيه

1- به باور «ابن عبّاس» آيه شريفه در مورد امير مؤمنان عليه السلام فرود آمده و بيانگر شخصيت والاى اوست، چرا كه هيچ انسان با ايمانى نيست جز اينكه محبّت آن حضرت در دل او به وديعت نهاده شده است.

در اين مورد در تفسير «ابوحمزه ثُمالى» است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به آن گرانمايه عصرها و نسل ها فرمود: على جان!

قُلِ اللّهُمَّ اجْعَلْ لى عِنْدَكَ عَهْداً وَ اجْعَلْ لى فى قُلُوبِ الْمُؤمِنينَ وُدّاً....⁽¹⁾

بگو: بارخدايا! براى من نزد خود عهد و پيمانى قرار ده و بذر محبت مرا در دل هاى مردم با ايمان بيفكن و آن را شكوفا و بارور ساز و آن حضرت به دستور پيامبر صلى الله عليه و آله دعا كرد و اين آيه شريفه فرود آمد كه:

اِنَّ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ....

نظير اين روايت را «جابر» نيز از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده است.

2- امّا به باور پاره اى درست است كه آيه در مورد امير مؤمنان عليه السلام فرود آمده است، امّا پيام آن جهان شمول است و بيانگر اين حقيقت مى باشد كه خداى توانا محبّت همه كسانى را كه به راستى ايمان آورند و كارهاى شايسته انجام دهند، در دل هاى مردم با ايمان مى افكند و دل هاى بيدار را متوجّه آنان مى سازد.

در اين مورد «رَبيع بن اَنَس» مى گويد: خدا هرگاه بخواهد بنده اى را دوست بدارد،9.

به فرشته وحى مى فرمايد: هان اى جبرئيل! من فلان انسان را دوست مى دارم، تو هم او را دوست بدار.

آنگاه فرشته وحى در كران تا كران آسمان ها ندا مى دهد كه: هان اى آسمانيان خدا فلان بنده شايسته را دوست مى دارد و از پى آن دل هاى آسمانيان كانون مهر او مى گردد.

و سپس در كران تا كران زمين نداى فرشته وحى طنين افكن مى شود كه: هان اى زمينيان! خدا فلان كس را دوست مى دارد...

و از پى آن دل هاى زمينيان نيز متوجّه او مى گردد.

اِنَّ اللّهَ اِذا اَحَبَّ عَبْداً مُؤْمِناً قالَ لِجِبْرائيلَ: اِنّى اَحْبَبْتُ فُلاناً فَاحِبَّهُ، فَيُحِبُّهُ جِبْرائيلُ ثُمَّ يُنادى فِى السَّماءِ: أَلا اِنَّ اللّهَ اَحَبُّ فُلاناً فَاَحِبُّوهُ، فَيُحِبُّهُ اَهْلُ السَّماءِ...⁽¹⁾

با اين بيان، مفهوم آيه شريفه اين است كه: هر كسى براستى ايمان آورد و كارهاى شايسته انجام دهد خدا او را دوست مى دارد و او را محبوب دلها مى سازد.

3- از ديدگاه پاره اى منظور اين است كه خدا محبت مردم با ايمان و شايسته كردار را در دل هاى بدخواهان و دشمنانشان نيز قرار مى دهد تا به آنان ايمان آورند و بدين وسيله آنان را اقتدار و توانايى مى بخشد.

4- و از ديدگاه پاره اى ديگر منظور اين است كه خدا مهر و محبت چنين مردم با ايمان و شايسته كردارى را در دل هاى يكديگر قرار مى دهد تا همديگر را دوست بدارند و يار و ياور هم باشند و در برابر بدخواهان و دشمنان بسان كوهى استوار، به پاخيزند و يكپارچه و يكدست باشند.

5- و «جُبّائى» مى گويد: منظور اين است كه خدا در سراى آخرت محبت آنان را در دل هاى يكديگر قرار مى دهد تا بسان پدر و فرزندى آگاه و پرمهر يكديگر را دوستت.

بدارند، كه اين برترين شادى و بزرگترين نعمت هاست.

ديدگاه نخست را اين بيان امير مؤمنان عليه السلام تأييد مى كند كه فرمود: لَوْضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفى هذا عَلى اَنْ يُبْغِضَنى ما اَبْغَضَنى وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيا بِجَمّاتِها عَلَى الْمُنافِقِ عَلى اَنْ يُحِبَّنى ما اَحَبَّنى وَ ذلِكَ اَنَّهُ قَضى فَانْقَضى عَلى لِسانِ النَّبِىِّ الاُْمِّىِّ اَنَّهُ قالَ: لا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لا يُحِبُّكَ مُنافِقٌ.⁽¹⁾

اگر با اين شمشير عدالت و ستم ستيزم بر بينى انسان با ايمانى فرود آورم تا مرا دشمن بدارد، مرا دشمن نخواهد داشت و با من دشمنى نخواهد ورزيد؛ و اگر همه دنيا را در كام نفاقگرايى سرازير كنم كه مرا و راه و رسم عادلانه و انسانى ام را دوست بدارد، مرا دوست نخواهد داشت؛ و اين حقيقت بر زبان حقگوى پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله جارى شده است كه فرمود: على جان! انسان با ايمان هرگز تو را دشمن نمى دارد و به دشمنى تو بر نمى خيزد و انسان بدانديش و نفاقگرا نيز به افتخار دوستى تو نخواهد رسيد.5.

جايگاه خانواده صالح در تحكيم وظايف الهى

وَ اجْعَلْ لى وَزيرا مِنْ اَهْلى

وزيرى از خاندانم براى من قرار بده. (29 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

« وَزير » از ماده « وِزْر » در اصل به معنى بار سنگين است و از آن جا كه وزيران، بسيارى از بارهاى سنگين را در كشوردارى بر دوش دارند ، اين نام بر آن ها گذارده شده است و نيز كلمه وزير به معاون و ياور اطلاق مى شود . اما اين كه موسى تقاضا مى كند كه اين وزير از خانواده او باشد ، دليلش روشن است ، چراكه هم شناخت بيشترى نسبت به او خواهد داشت و هم دلسوزى فراوان تر ، چه خوب است كه انسان بتواند با كسى همكارى كند كه پيوندهاى روحانى و جسمانى آنان را به هم مربوط ساخته است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«وَزير»: كسى كه بار گران رياست ديگرى را به دوش مى كشد؛ چرا كه اين واژه از «وِزْر» برگرفته شده است.

موسى باز به نيايش خود ادامه داد و تقاضاى ديگرى كرد:

پروردگارا! در اين راه بزرگ دستيار و وزيرى دلسوز لازم است؛ از اين رو از بارگاهت مى خواهم كه يكى از خاندان و نزديكانم را كه برايم دلسوزتر و پرمهرتر است به ياريم بفرستى.

هرُونَ اَخى

برادرم هارون را. (30 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

هارون طبق نقل بعضى از مفسران ، برادر بزرگ تر موسى بود و سه سال با او فاصله سنى داشت ، قامتى بلند و رسا و زبانى گويا و درك عالى داشت و سه سال قبل از وفات موسى دنيا را ترك گفت .⁽¹⁾او ازپيامبران مرسل بود، چنان كه در آيه 45 سوره مؤمنون مى خوانيم : « ثُمَّ اَرْسَلْنا مُوسى وَ اَخاهُ هارُونَ بِاياتِنا وَ سُلْطانٍ مُبينٍ » و نيز داراى نور و روشنايى باطنى و وسيله تشخيص حق از باطل بود ، چنان كه در آيه 48 سوره انبياء مى خوانيم : « وَ لَقَدْ اتَيْنا مُوسى وَ هارُونَ الْفُرْقانَ وَ ضِياءً ». و بالاخره او پيامبرى بود كه خداوند از باب رحمتش به موسى بخشيد « وَ وَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا اَخاهُ هارُونَ نَبِيّا » ( 53 / مريم ).

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

پس فرد مورد نظرش را پيشنهاد كرد كه:

هرُونَ اَخِى.

پروردگارا! اين مسئوليت بزرگ را به برادرم «هارون» واگذار.

و او برادر پدرى و مادرى «موسى» بود كه آن زمان به همراهش نبود و در «مصر» مى زيست. .

اُشْدُدْ بِه اَزْرى

به وسيله او پشتم را محكم كن. (31 / طه)

وَ اَشْرِكْهُ فى اَمْرى

و او را در كار من شريك گردان. (32 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

سپس موسى هدف خود را از تعيين هارون به وزارت و معاونت چنين بيان مى كند: «خداوندا! پشتم را با او محكم كن»(اُشْدُدْ بِه اَزْرى).

« ازْرَ » در اصل ، از ماده « اِزار » به معنى لباس گرفته شده است ، مخصوصا به لباسى گفته مى شود كه بند آن را بر كمر گره مى زنند ، به همين جهت گاهى اين كلمه به كمر ، يا قوت و قدرت نيز اطلاق شده است .و براى تكميل اين مقصد، تقاضا مى كند «او را در كار من شريك گردان» (وَ اَشْرِكْهُ فى اَمْرى).

هم شريك در مقام رسالت باشد، و هم در پياده كردن اين برنامه بزرگ شريك جويد، ولى به هر حال او پيرو موسى در تمام برنامه ها بود و موسى امام و پيشواى او.

براى هر كار برنامه و وسيله متناسب با آن لازم است

درس ديگرى كه اين فراز از زندگى موسى به ما مى دهد اين است كه حتى پيامبران با داشتن آن همه معجزات براى پيشرفت كار خود ، از وسايل عادى، كمك مى گرفتند، از بيان رسا و مؤثر و ازنيروى فكرى و جسمى معاونان . بنا نيست كه ما در زندگى هميشه در انتظار معجزه ها باشيم، بايدبرنامه و وسايل كار را آماده كرد و از طرق طبيعى به پيشروى ادامه داد و آن جا كه كارها گره مى خورد بايد در انتظار لطف الهى بود.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَزْر»: پشت.

و باز ضمن نيايش با خدا، افزود كه بار خدايا!

اُشْدُدْ بِه اَزْرى. به وسيله او پشتم را استوار دار و او را به ياريم برانگيز.

و براى «هارون» تقاضاى رسالت كرد و گفت: «وَ اَشْرِكْهُ فى اَمْرى»

و او را در رساندن پيام انسانساز و آزاديبخش خودت، همتا و همراه و همدل من قرار ده و شورى در او برانگيز كه بر يارى من پرشورتر و پرتلاش تر و خستگى ناپذير گردد. و بدين سان، هم براى او تقاضاى وزارت نمود و هم رسالت و نبوّت.

واژه «وزير» را بدان جهت در مورد دستيار مقام رياست يا زمامدار به كار مى برند كه او گرانى مسئوليت زمامدار را به دوش مى كشد و به يارى او برمى خيزد.

پاره اى مى گويند: اين واژه از «وزر» برگرفته شده و به مفهوم ملجأ و پناه آمده است؛ و بدان جهت به دستيارِ زمامداران، «وزير» گفته مى شود، كه آنان در كارهاى مهم، به وزير خود روى مى آورند.

در مورد «هارون» آورده اند كه سه سال از «موسى» بزرگ تر بود. او قامتى برافراشته تر از «موسى» داشت. رنگ چهره اش سفيدتر، اندكى از موسى سنگين وزن تر و زبانش گوياتر بود. و او سه سال زودتر از برادر جهان را بدرود گفت.

كَىْ نُسَبِّحَكَ كَثيرا

تا تو را بسيار تسبيح گوييم. (33 / طه)

وَ نَذْكُرَكَ كَثيرا

و تو را بسيار ياد كنيم. (34 / طه)

اِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيرا

چرا كه تو هميشه از حال ما آگاه بوده اى. (35 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

تو نيازهاى ما را به خوبى مى دانى و به مشكلات اين راه از هر كس آگاه ترى ، ما از تو آن مى خواهيم كه ما را در اطاعت فرمانت قدرت بخشى و به انجام وظايف و تعهدها و مسؤوليت هايمان موفق و پيروز دارى .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

هدف از اين خواسته ها

و آنگاه هدف از تقاضاهاى چندگانه خويش را كه هدفى مقدس و الهى و پرشكوه بود، به تابلو برد و گفت:

كَىْ نُسَبِّحَكَ كَثيرا.

پروردگارا! اين خواسته هاى ما را برآورده ساز، تا تو را به پاكى و قداست بستاييم و بسيار سپاست گزاريم.

بدين سان روشنگرى مى كند كه اين درخواست هاى او از بارگاه خدا نه به انگيزه مقام جويى و قدرت طلبى و رياست و جاه و جبروت است، بلكه براى اين است كه بهتر و شايسته تر بتوانند خداى يكتا را بپرستند و با تأمين حقوق و آزادى انسان ها و برچيدن بساط ارتجاع و استبداد، بهتر و زيبنده تر، مقررات عادلانه الهى را پياده كنند.

و باز در اين راستا افزود:

وَ نَذْكُرَكَ كَثيرا.

و تو را فراوان ياد كنيم و به خاطر نعمت هاى گرانى كه به ما ارزانى داشتى، ستايش و سپاس گوييم.

و در راز و نيازش ادامه داد كه:

به يقين تو به انديشه و عقيده و عملكرد ما و همه انسان ها، هماره بينايى و چيزى در كران تا كران هستى بر تو پوشيده نمى ماند.

به باور پاره اى منظور اين است كه: پروردگارا! تو خود مى دانى كه من در رساندن پيام تو به آنچه تقاضا نمودم، نيازمندم.

قالَ قَدْ اُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى

فرمود : آن چه را خواسته اى به تو داده شد ، اى موسى. (36 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

در واقع در اين لحظات حساس و سرنوشت ساز كه موسى براى نخستين بار بر بساط ميهمانى خداوند بزرگ گام مى نهاد ، هر چه لازم داشت يك جا از او درخواست كرد و او نيز مهمانش را نهايت گرامى داشت و همه خواسته هاى او را در يك جمله كوتاه با ندايى حياتبخش اجابت كرده ، بى آن كه در آن قيد و شرط يا چون و چرايى كند و با تكرار نام موسى كه هرگونه ابهامى از دل مى زدايد آن را تكميل فرموده و چه شوق انگيز و افتخار آفرين است كه نام بنده در گفتار مولى تكرار گردد .

پيامبر اسلام همان خواسته هاى موسى علیه السلام را تكرار مى كند

از رواياتى كه دركتب دانشمندان اهل سنت و تشيع واردشده استفاده مى شودكه پيغمبرگرامى اسلام صلى الله عليه و آله نيز همين مسائل را كه موسى براى پيشبرد اهدافش از خدا خواسته بود تمنا كرد ، با اين تفاوت كه به جاى نام « هارون » ، نام « على » را نهاد و چنين عرض كرد : « اَللّهُمَّ اِنّى اَسْأَلُكَ بِما سَأَلَكَ اَخى مُوسى اَنْ تَشْرَحَ لى صَدْرى وَ اَنْ تَيَسِّرَ لى اَمْرى وَ اَنْ تَحِلَّ عُقْدَةً مِنْ لِسانى ، يَفْقَهُوا قَوْلى ، وَاجْعَلْ لى وَزيرا مِنْ اَهْلى ، عَلِيّا اَخى ، اُشْدُدْ بِه اَزْرى وَ اَشْرِكْهُ فى اَمْرى ، كَىْ نُسَبِّحَكَ كَثيرا وَ نَذْكُرَكَ كَثيرا، اِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصيرا: پروردگارا من از تو همان تقاضا مى كنم كه برادرم موسى تقاضا كرد، ازتومى خواهم سينه ام را گشاده دارى و كارهارا برمن آسان كنى، گره از زبانم بگشايى، تا سخنانم را درك كنند ، براى من وزيرى از خاندانم قرار دهى ، برادرم على را ، خداوندا پشتم را با او محكم كن و او را در كار من شريك گردان تا تو را بسيار تسبيح گوييم و تو را بسيار ياد كنيم كه تو به حال ما بصير و بينايى ». اين حديث را « سيوطى » در تفسير

« دُرُّ الْمَنْثُور » و « مرحوم طبرسى » در « مَجْمَعُ الْبَيان » و بسيارى ديگر از دانشمندان بزرگ سنى و شيعه با تفاوت هايى نقل كرده اند. مشابه اين حديث ، حديث مَنْزَلَة است كه پيامبر صلى الله عليه و آله به على فرمود : « اَلا تَرْضى اَنْ تَكُونَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هارُونَ مِنْ مُوسى ، اِلاّ اَنَّهُ لَيْسَ نَبِىٌّ بَعْدى : آيا راضى نيستى كه نسبت به من همانند هارون نسبت به موسى باشى ، جز اين كه پيامبرى بعد از من نخواهد بود ».

اين حديث كه در كتب درجه اول اهل تسنن آمده و به گفته محدث بحرانى ( طبق نقل نورُ الثَّقَلَيْن ) در كتاب « غايَةُ الْمَرام » از يك صد طريق از طرق اهل سنت و هفتاد طريق از طرق شيعه نقل شده است، آن قدر معتبر مى باشد كه جاى هيچ گونه انكار ندارد.

اما آن چه ذكر آن را در اين جا ضرورى مى دانيم اين است كه بعضى از مفسران ( مانند آلوسى در روح المعانى ) با قبول اصل روايت در دلالت آن ايراد كرده اند و گفته اند جمله « وَ اَشْرِكْهُ فى اَمْرى » ( او را شريك در كار من بنما ) چيزى را جز شركت در امر ارشاد و دعوت مردم به سوى حق ، اثبات نمى كند. ولى پيدا است كه مسأله شركت در ارشاد و به تعبير ديگر امر به معروف و نهى از منكر و گسترش دعوت حق، وظيفه فرد فرد مسلمانان است و اين چيزى نبوده است كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى على بخواهد ، اين يك توضيح واضح است كه هرگز نمى توان دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله را به آن تفسير كرد. از سوى ديگر مى دانيم كه منظور ، شركت در امر نبوت هم نبوده است ، بنابراين نتيجه مى گيريم كه مقام خاصى بوده غير از نبوت و غير از وظيفه عمومى ارشاد ، آيا اين جز مسأله ولايت خاصه چيزى خواهد بود؟ آيا اين همان خلافت ( به مفهوم خاصى كه شيعه براى آن قائل است ) نيست ؟ و جمله «وَزيرا» نيز آن را تأييد و تقويت مى كند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

و بدين سان همه خواسته هاى او پذيرفته مى شود و آفريدگار هستى به او پيام مى دهد كه خواسته هايت برآورده گرديد اى موسى! اينك براى رساندن پيام ما به پاخيز!

قالَ قَدْ اُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى

ششمين امام نور از پدرش و او از امير مؤمنان عليه السلام آورده است كه:

كُنْ لِما لاتَرْجُو اَرْجى مِنْكَ لِما تَرْجوُ، فَاِنَّ مُوسَى بْنِ عِمْرانَ خَرَجَ يَقْتَبِسُ لاِءَهْلِهِ ناراً فَكَلَّمَهُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، فَرَجَعَ نَبِيّاً، وَ خَرَجَتْ مَلَكَةُ سَبَأٍ كافِرَةً، فَاَسْلَمَتْ مَعَ سُلَيْمانَ، وَ خَرَجَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ يَطْلُبُونَ الْعِزَّةَ لِفِرْعَوْنَ، فَرَجَعُوا مُؤمِنينَ.⁽¹⁾

به آنچه در زندگى اميد نمى بندى، اميدوارتر از آن چيزى باش كه بدان اميد مى بندى، چرا كه «موسى» در آن شب تيره و تار به سوى آن فروغ تابناك رفت تا براى خانواده اش آتشى بياورد، امّا با اين رويداد پرافتخار روبه رو گرديد كه خدا با او سخن گفت و در حالى بازگشت كه به مقام والاى رسالت رسيده بود.

و نيز ملكه «سَبا» در حال كفر و شرك به سوى «سليمان» رفت، امّا به ايمان و اسلام مفتخر گرديد.

و افسونگران و روشنفكران عصر موسى براى پيكار با او و پاسدارى از استبداد فرعون به ميدان آمدند، امّا سرانجام حق را شناختند و توحيدگرا بازگشتند.

اين پرتوى از ثمره درست انديشى و حق طلبى است كه انسان حق جو و حق خواه سرانجام به آن مى رسد.1.

خانواده خود را به «نماز» مقيد ساز و بر انجام آن شكيبا باش

وَ أْمُرْ اَهْلَكَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْئَلُكَ رِزْقا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى

و خانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شكيبا باش ، ما از تو روزى نمى خواهيم بلكه ما به تو روزى مى دهيم و عاقبت نيك براى تقوا است.

(132 / طه)

شرح آيه از تفسير نمونه

بدون شك ظاهر «اَهْل» در اين جا خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله به طور كلى است ، ولى از آن جا كه اين سوره در مكه نازل شده در آن زمان مصداق اهل ، خديجه و على بوده اند و ممكن است بعضى ديگر از نزديكان پيامبر صلى الله عليه و آله را نيز شامل شود ، ولى با گذشت زمان دامنه خاندان پيامبر گسترده شد.

سپس اضافه مى كند اگر دستور نماز به تو و خاندانت داده شده است ، منافع و بركاتش تنها متوجه خود شما است «ما از تو روزى نمى خواهيم بلكه به تو روزى مى دهيم» (لا نَسْئَلُكَ رِزْقا نَحْنُ نَرْزُقُكَ) .

اين نماز چيزى بر عظمت پروردگار نمى افزايد ، بلكه سرمايه بزرگى براى تكامل شما انسان ها و كلاس عالى تربيت است.

و به اين ترتيب نتيجه عبادات مستقيما به خود عبادت كنندگان باز مى گردد و در پايان آيه اضافه مى كند ( وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى ). آن چه باقى مى ماند و سرانجامش مفيد و سازنده و حيات بخش است ، همان تقوا و پرهيزكارى است ، پرهيزكاران سرانجام پيروزند و بى تقوايان محكوم به شكست.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

وَاْمُرْ اَهْلَكَ بِالصَّلوةِ

و خاندان و پيروانت را به برپايى نماز و فرهنگ آن فرمان ده.

«ابو سعيد خِدرى» مى گويد: از هنگامه فرود اين آيه شريفه تا نه ماه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله به وقت نماز در سراى «على» و «فاطمه» عليهماالسلام مى ايستاد و مى فرمود:

اَلصَّلوةُ رَحِمَكُمُ اللّهُ! اِنَّما يُريدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً:⁽¹⁾

نماز، نماز، هان كه بخشايش و مهر خدا بر شما باد! جز اين نيست كه خدا مى خواهد تا پليدى را از شما خاندان بزدايد و شما را آن گونه كه خود مى پسندد پاك و پاكيزه بارگاه خويش سازد.

اين روايت را، «ابن عُقَدَه» از راه هاى فراوانى از امامان معصوم و از ديگران، همچون «ابو رافع» و ابو برزه روايت كرده است.

حضرت باقر عليه السلام مى فرمايد:

اَمَرَهُ اللّهُ تَعالى اَنْ يَخُصَّ اَهْلَهُ دُونَ النّاسِ لِيَعْلَمَ النّاسُ اَنَّ لاَِهْلِهِ عِنْدَ اللّهِ مَنْزِلَةً لَيْسَتْ لِلنّاسِ فَاَمَرَهُمْ مَعَ النّاسِ عامَّةً ثُمَّ اَمَرَهُمْ خاصَّةً.⁽²⁾

خدا به پيامبر صلى الله عليه و آله فرمان داد كه تنها خاندانش را اين گونه به نماز و نيايش با خدا فرمان دهد تا همگان بدانند كه خاندانش نزد خدا مقامى والا و ويژه دارند، كه ديگر مردمان چنين مقامى ندارند. آرى، پيامبر صلى الله عليه و آله نخست آنان را با همه مردم به برپا داشتن نماز فرمان داد و آنگاه خود و خاندانش را به تنهايى.

وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها

و خودنيز برنماز و دعوت به آن شكيباباش.

لا نَسْئَلُكَ رِزْقا7.

ما روزى تو و آفريده هاى خود را از تو نمى خواهيم، بلكه از تو مى خواهيم كه عبادت كنى و پيام ما را به مردم برسانى و خود ضامن روزى همگان هستيم.

نَحْنُ نَرزُقُكَ

ما به همه روزى مى دهيم و از كسى چيزى نمى خواهيم، به همه سود مى رسانيم و از كسى سود نمى خواهيم و بدين سان اين در اظهار امتنان رساتر است.

وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى.

و فرجام خوش از آن پروا و پرواپيشگان است.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور اين است كه آن كسانى كه تو و قرآن را گواهى كنند و از من حساب برند و پروا پيشه سازند، فرجام خوش براى آنان است.

در روايت است كه «عُرْوَة بن زُبَيْر» هنگامى كه سردمدار و دارنده زر و زيورى را مى ديد، به خانه اش مى رفت و اين آيه شريفه را تلاوت مى كرد كه: وَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ ...

و آنگاه رو به خانواده اش مى كرد و مى گفت: اَلصَّلوةَ! الصَّلوةَ! رَحِمَكُمُ اللّهُ!

تذكرات خدايى را شوخى نگيريد

ما يَأْتيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ اِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ

هر يادآورى تازه اى از طرف پروردگارشان براى آن ها بيايد با لعب و شوخى به آن گوش فرامى دهند. (2 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه « ذِكْر » در آيه فوق اشاره به هر سخن بيدار كننده است و تعبير به « مُحْدَث » ( تازه و جديد ) اشاره به اين است كه كتب آسمانى ، يكى پس از ديگرى نازل مى گردد و سوره هاى قرآن و آيات آن هر كدام محتواى تازه و نوى دارد ، كه از طرق مختلف براى نفوذ در دل هاى غافلان وارد مى شود ، اما چه سود براى كسانى كه همه اين ها را به شوخى مى گيرند. اصولاً يكى از بدبختى هاى برخى از خانواده ها و افراد جاهل و متكبر و خودخواه اين است كه هميشه نصايح و اندرزهاى خيرانديشان را به شوخى و بازى مى گيرند و همين سبب مى شود كه هرگز از خواب غفلت بيدار نشوند ، در حالى كه اگر حتى يك بار به صورت جدى با آن برخوردكنند، چه بسا مسير زندگانى آن ها در همان لحظه تغيير پيدا مى كند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«ذِكْر»: به مفهوم هر سخن بيدارگر و هر پند و اندرزى است، اما در آيه شريفه منظور قرآن شريف مى باشد.

«مُحْدَث»: تازه و جديد.

دو آفت ويرانگر سرگرمى و غفلت

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

ما يَأْتيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ اِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ

هر آيه و سوره و يادآورى جديد و تازه اى از سوى پروردگارشان بر آنان مى رسد و

مى آيد، آن را مى شنوند اما به آن نمى انديشند و در آن تدبّر و تأمل نمى كنند، بلكه به بازى و تمسخر به آن گوش مى دهند.

«ابن عبّاس» در اين مورد مى گويد: منظور اين است كه آنان قرآن را به بازى و تمسخر مى شنوند و در غفلت و بى خبرى به سر مى برند كه هدف آفرينش چيست و از آنان چه مى خواهند؟

پديده بودن قرآن شريف

⁽¹⁾ يكى از شگردهاى ديرين استبدادگران و سياست بازان بهره ورى ناصواب و نادرست از مذاهب و باورهاى مذهبى توده هاى دربند استبداد و اختناق است. آنان در اين راستا، گاه با موافق و هماهنگ و باورمند نشان دادن خويش با مذهب و عقيده مورد احترام مردم، بر روى موج افكار عمومى سوار مى شوند تا هدف هاى سلطه جويانه خويش را بجويند و گاه حتى با مدافع سرسخت نشان دادن خويش و تندروى و افراط كارى بسيار در طرفدارى از مذهب رايج، راه خويش را مى روند.

گاه مذهب را از نظر قالب و واژه ها و محتوا تحريف مى كنند و آن را ابزار سلطه و توجيه گر ستم و بيداد خويش مى سازند و گاه به احترام بسيار به قالب و شكل و ظاهر واژه هاى آن و نيز تقدير پيامبر و چهره هاى مورد احترام آن، به تحريف معنوى و پوچ و پوك ساختن آن دست مى يازند و آن را از روح عدالت خواهى و آزادى خواهى و طرفدارى از حقوق انسان و مبارزه با ظلم و استبداد تهى ساخته و يا با ديگر شگردها آن را ابزار قدرت و سلطه مى سازند.

گاه با تراشيدن دشمنان دروغين براى آن، خود را وقف دفاع و پاسدارى از آن جلوه مى دهند و گاه با ساختن بحث ها و كشمكش هاى پوچ و بى اساس و خطرهاى ساختگى، توده هاى دربند و حتى دانشمندان و دانشوران ظاهربين را سرگرم پيكارى .

پوچ و انحرافى مى سازند.

اين آفت و شگرد متأسّفانه پس از رحلت جانسوز پيامبر، به تاريخ اسلام نيز راه يافت و سوگمندانه حاكمان بسيارى، به ويژه دو استبداد ديرپاى «اموى» و «عباسى» به جاى طرفدارى از آگاهى و ژرف نگرى مذهبى و عمل به مفاهيم و مقررات عدالت آفرين و آزادمنشانه و تأمين كننده حقوق و آزادى و امنيّت و كرامت و سرفرازى مردم، با انواع شگردها، از دين خدا بر ضد هدف هاى بلند و انسانى آن بهره جسته و آن را ابزار سلطه و سركوب و اختناق و ارتجاع و كيش شخصيت ساختند و با بازى با ظاهر واژه ها و الفاظ و كتاب خدا، روح انسانساز و عدالت خواهانه آن را تعطيل ساختند كه نمونه اى از اين بازيگرى، خلق اين بحث پوچ و بى اساس و سرگرم ساختن انديشه ها و قلم ها و توده ها و صف بندى ها در اين موضوع بود كه: «آيا قرآن پديده و حادث است و يا قديم»؟

در حالى كه اين بحث در درجه نخست، انتقال بحران بود؛ يعنى حكومت مى خواست قلم ها و انديشه ها و مشت ها و خواسته هايى كه بايد در جهت كسب استقلال انديشه، حقوق، آزادى، حاكميت بر سرنوشت و عمل به روح قرآن و اسلام باشد، اينها را به اين بحث هاى بى معنا جهت دهد و استبداد در امان بماند، وگرنه اين موضوع كدامين مشكل اجتماعى و اخلاقى و انسانى و حقوقى و عقيدتى و سياسى و فر هنگى مردم را حل مى كرد؟

افزون بر اين كدام انسان خردمند و با انصافى بود كه نداند اين بحث چيزى جز سرگرمى نيست؟ و در نيابد كه واژه ها و قالب ها و ظاهركتاب خدا پديده و حادث است كه بر قلب پاك پيامبر صلى الله عليه و آله فرود آمده و روح و محتوا و مفهوم آن نيز كه از دانش بى كران خدا سرچشمه گرفته است بسان ذات پاك او ديرين و قديم است، پس چه جاى بحث و كشمكش؟!

گويى از همين زاويه و ديدگاه است كه انديشوران هوشمند اسلامى با الهام از

رهنمودهاى خاندان وحى و رسالت، اين بحث ها را انحرافى و ساخته و پرداخته اسبتداد مى نگريستند و مردم را از صف بندى و كشمكش در اين موضوعات هشدار مى دادند⁽¹⁾و روشنگرى مى كردند كه خطرناك ترين و مرگبارترين دشمن اسلام و قرآن و جامعه استبدادگرانى هستند كه مذهب را ابزار سلطه ساخته اند. و در حيات ننگبار خويش حاضر نيستند با عمل به دين خدا و كتاب انسانساز او و سيره و سنّت پيامبرش حقوق و آزادى و كرامت و امنيّت مردم و حق حاكميت بر سرنوشت خويش را در ميدان زندگى به رسميت بشناسند و به آنان حق مقايسه و انتخاب و چون و چرا و انتقاد و اظهار نظر كه اساسى ترين حقوق يك جامعه مترقى و خردمند است بدهند، بلكه آنان را هماره دنباله رو مى خواهند و خويشتن را فرمانرواى مطلق و بى چون و چرا مى خواهند. از سويى قدرت و امكانات ملّى را قبضه كنند، اما از دگر سو پاسخگوى گفتار و اقدامات و عملكرد خويش نباشد؛ و درست به همين جهت مردم را با اين بازى ها سرگرم مى خواهند.8.

آفرينش آسمان و زمين بازيچه نيست

وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ

ما آسمان و زمين و آن چه را در ميان آن ها است براى بازى نيافريديم. (16 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين زمين گسترده ، اين آسمان پهناور و اين همه موجودات متنوع و بديعى كه در صحنه آن ها است نشان مى دهد ، غرض مهمى در كار بوده است ، آرى هدف اين بوده كه از يك سو بيانگر آن آفريننده بزرگ باشند و نشانه اى از عظمتش و از سوى ديگر دليلى بر « معاد » باشد وگرنه اين همه غوغا براى اين چند روز معنى نداشت. آيا ممكن است انسانى در وسط بيابانى ، كاخ مجهزى با تمام وسايل فراهم كند ، تنها براى اين كه در تمام عمر يك ساعت از آن جا مى گذرد ، در آن استراحت مى كند ؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

آفرينش آسمان و زمين هدفمند است

اينك در اين آيات قرآن شريف به ترسيم هدف از آفرينش آسمان و زمين پرداخته و مى فرمايد:

وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الاَْرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ

و ما آسمان و زمين و آنچه را در ميان آن دو پديد آمده است، همه را براى هدفى درست و حكيمانه آفريديم و نه به بازيچه و به بيهودگى؛ و آن هدف اين است كه وسيله اى باشد براى زندگى شما، تا شما را در رسيدن به پاداش و ثواب و آراستگى به معنويت و روشن بينى و درست انديشى كمك كند.

انحراف «خانواده» دليل موجهى براى انحراف «اعضاء خانواده» نيست

وَ لَقَدْ اتَيْنا اِبْراهيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ كُنّا بِه عالِمينَ

ما وسيله رشد ابراهيم را از قبل به او داديم و از ( شايستگى ) او آگاه بوديم. (51 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« رُشْدَ » در اصل به معنى راه يافتن به مقصد است و در اين جا ممكن است اشاره به حقيقت توحيد باشد كه ابراهيم از سنين كودكى از آن آگاه شده بود و ممكن است اشاره به هرگونه خير و صلاح به معنى وسيع كلمه بوده باشد. تعبير به « مِنْ قَبْلُ » اشاره به قبل از موسى و هارون است. جمله « كُنّا بِه عالِمينَ » اشاره به شايستگى هاى ابراهيم براى كسب اين مواهب است ، درحقيقت خدا هيچ موهبتى را به كسى بدون دليل نمى دهد، اين شايستگى ها است كه آمادگى براى پذيرش مواهب الهى است ، هرچند مقام نبوت يك مقام موهبتى است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

پدر توحيدگرايان و رشد و برازندگى او

پس از ترسيم پرتوى از داستان «موسى» و «هارون»، در آيات 51 تا 60 به ترسيم پرتوى از سرگذشت «ابراهيم»، پدر توحيدگرايان و تدبير او در مبارزه با پرستش هاى ذلّت بار و ارتجاعى پرداخته و مى فرمايد:

وَ لَقَدْ آتَيْنا اِبْراهيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ

و به يقين ماپيشتر به پيامبرمان ابراهيم رشد فكرى شايسته و زيبنده او را ارزانى داشتيم.

در مورد «پيشتر» ديدگاه ها متفاوت است:

1- به باور پاره اى منظور پيش از رسالت «موسى» مى باشد.

2- اما به باور پاره اى ديگر منظور پيش از رسالت محمد صلى الله عليه و آله است.

3- و از ديدگاه برخى منظور پيش از رسيدن خود «ابراهيم» به سن بلوغمى باشد.

با اين بيان منظور اين است كه: ما پيشتر به پيامبرمان ابراهيم، دليل و برهان شناخت خدا و توحيدگرايى و يكتاپرستى را كه راه رشد و تكامل است ارزانى داشتيم.

وَ كُنّا بِهِ عالِمينَ. و ما مى دانستيم كه او براى رشد و رساندن پيام خدا در پرتو گفتار و كردار، بسيار شايسته و برازنده است.

اِذْ قالَ لاَِبيهِ وَ قَوْمِه ما هذِهِ التَّماثيلُ الَّتى اَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ

آن هنگام كه به پدرش (آزر) و قوم او گفت اين مجسمه هاى بى روحى را كه شما همواره پرستش مى كنيد چيست؟ (52 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« ابراهيم » با اين تعبير بت هايى را كه در نظر آن ها فوق العاده عظمت داشت شديدا تحقير كرد . اولاً : با تعبير « ما هذِهِ » ( اين ها چيست؟ ) ثانيا : با تعبير به « تَماثيل » زيرا « تَماثيل » جمع « تِمْثال » به معنى عكس يا مجسمه بى روح است ( تاريخچه بت پرستى مى گويد : اين مجسمه ها و عكس ها در آغاز جنبه يادبود پيامبران و علماء داشته ، ولى تدريجا صورت قداست به خود گرفته و معبود واقع شده است ). جمله «اَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ» با توجه به معنى « عُكُوف » كه به معنى ملازمت توأم با احترام است نشان مى دهد كه آن ها آن چنان دلبستگى به اين بت ها پيدا كرده بودند و سر برآستانش مى ساييدند و بر گردنشان مى چرخيدند كه گويى همواره ملازم آن ها بودند. اين گفتار ابراهيم در حقيقت استدلال روشنى است براى ابطال بت پرستى ، زيرا آن چه از بت ها مى بينيم همين مجسمه و تمثال است ، بقيه تخيل است و توهم و پندار است ، كدام انسان عاقل به خود اجازه مى دهد ، كه براى مشتى سنگ و چوب اين همه عظمت و احترام و قدرت قائل باشد ؟ چرا انسانى كه خود اشرف مخلوقات است ، در برابر مصنوع خويش، اين چنين خضوع و كرنش كند و حل مشكلات خود را از آن بخواهد؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث به يكى از فرازهاى درس آموز و الهام بخش زندگى او پرداخته و مى فرمايد:

اين رشادت و برازندگى ابراهيم هنگامى جلوه كرد كه به پدر و جامعه اش گفت: اين پيكره هايى كه آنها را مى پرستيد، چيست؟

واژه «تِمْثال» به مفهوم چيز مصنوعى مى باشد كه به يكى از مخلوقات شباهت دارد.

و پاره اى برآنند كه بت ها پيكره دانشمندان و علماى گذشته بود. اما پاره اى بر اين باورند كه آنها پيكره و مجسّمه پديده هاى كيهانى بودند و نه زمينى.

قالُوا وَجَدْنا اباءَنا لَها عابِدينَ

گفتند : ما پدران خود را ديديم كه آن ها را عبادت مى كنند. (53 / انبياء)

قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ اَنْتُمْ وَ اباؤُكُمْ فى ضَلالٍ مُبينٍ

گفت: مسلماشما و هم پدرانتان در گمراهى آشكارى بوده ايد. (54 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

از آن جا كه تنها سنت و روش نياكان بودن هيچ مشكلى را حل نمى كند و هيچ دليلى نداريم كه نياكان عاقل تر و عالم تر از نسل هاى بعد باشند ، بلكه غالبا قضيه به عكس است چون باگذشت زمان علم و دانش ها گسترده تر مى شود ، ابراهيم بلافاصله به آن ها « پاسخ گفت : هم شما و هم پدرانتان به طور قطع در گمراهى آشكار بوديد ». جالب اين كه بت پرستان در جواب ابراهيم ، هم روى كثرت نفرات تكيه كردند و هم طول زمان ، گفتند : « ما پدران خود را بر اين آيين و رسم يافتيم ». ابراهيم هم در هر دو قسمت به آن ها پاسخ گفت ، كه هم شما و هم پدرانتان ، هميشه در ضلال مبين بوديد. يعنى انسان عاقل كه داراى استقلال فكرى است هرگز خود را پايبند اين اوهام نمى كند، نه كثرت طرفداران طرح و سنتى را دليل اصالت آن مى داند و نه دوام و ريشه دار بودن آن را .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

بت پرستان و شرك گرايان به جاى پاسخ درست به دنباله روى از پدران و نياكان خويش چسبيدند و گفتند:

ما پدران خويشتن را پرستشگر آنها يافتيم و به راه آنان گام سپرديم.

و بدين سان هم نشان دادند كه بر اين راه و رسم ذلت بار واپسگرايانه كه در پيش گرفته اند، دليل و برهان ندارند و كارشان تنها دنباله روى است و هم نشان دادند كه دنباله روى و تقليد كوركورانه يكى از آفت هاى جامعه ها و رشد و شكوفايى تمدّن ها و سدّ راه اصلاح و اصلاحگران عصرها و نسل هاست.

«ابراهيم» شجاعانه و خيرخواهانه به روشنگرى پرداخت و آنان را سرزنش كرد كه:

واقعيت اين است كه هم خودتان و هم پدرانتان در گمراهى آشكارى هستيد كه بت ها را به جاى آفريدگار هستى مى پرستيد.

نوسانات زندگى، آرامش مؤمنين را برهم نمى زند

وَ اَيُّوبَ اِذْ نادى رَبَّهُ اَنّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَ اَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمينَ

و ايوب را ( به يادآور ) هنگامى كه پروردگارش را خواند ( وعرضه داشت ) بدحالى و مشكلات به من روى آورده و تو ارحم الرّاحمينى. (83 / انبياء)

فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِه مِنْ ضُرٍّ وَ اتَيْناهُ اَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ ذِكْرى لِلْعابِدينَ

ما دعاى او را مستجاب كرديم و ناراحتى هايى را كه داشت برطرف ساختيم و خاندانش را به او بازگردانديم و همانندشان را بر آن ها افزوديم ، تا رحمتى از سوى ما باشد و تذكرى براى عبادت كنندگان. (84 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

فشرده اى از داستان ايّوب

در حديثى از امام صادق مى خوانيم ؛ كسى پرسيد : « بلايى كه دامن گير ايّوب شد براى چه بود ؟ ». امام صادق پاسخى فرمود كه خلاصه اش چنين است : « بلايى كه بر ايوب وارد شد به خاطر اين نبود كه كفران نعمتى كرده باشد ، بلكه به عكس به خاطر شكر نعمت بود كه ابليس بر او حسد برد و به پيشگاه خدا عرضه داشت اگر او اين همه شكر نعمت تو را بجا آورد ، به خاطر آن است كه زندگى وسيع و مرفهى به او داده اى و اگر مواهب مادى دنيا را از او بگيرى هرگز شكر تو را بجا نخواهد آورد. مرا بر دنياى او مسلط كن تا معلوم شود كه مطلب همين است. خداوند براى اين كه اين ماجرا سندى براى همه رهروان راه حق باشد ، به شيطان اين اجازه را داد ، او آمد و اموال و فرزندان ايوب را يكى پس از ديگرى از ميان برداشت ، ولى اين حوادث دردناك نه تنها از شكر ايوب نكاست ، بلكه شكر او افزون شد. شيطان از خدا خواست بر زراعت و گوسفندان او مسلط شود ، اين اجازه به او داده شد و او تمامى آن زراعت را آتش زد و گوسفندان را از بين برد ، باز هم حمد و شكر ايوب افزون شد.

سرانجام شيطان از خدا خواست كه بر بدن ايوب مسلط گردد و سبب بيمارى شديد او شود و اين چنين شد، به طورى كه از شدت بيمارى و جراحت قادر به حركت نبود، بى آن كه كمترين خللى در عقل و درك او پيدا شود. خلاصه، نعمت هايكى بعداز ديگرى از ايوب گرفته مى شد، ولى به موازات آن مقام شكر او بالا مى رفت. تا اين كه جمعى از رهبان ها به ديدن او آمدند و گفتند : بگو ببينيم تو چه گناه بزرگى كرده اى كه اين چنين مبتلا شده اى ؟ ( و به اين ترتيب شماتت اين و آن آغاز شد و اين امر بر ايوب سخت گران آمد ) ايوب گفت : به عزّت پروردگارم سوگند كه من هيچ لقمه غذايى نخوردم مگر اين كه يتيم و ضعيفى بر سر سفره با من نشسته بود و هيچ طاعت الهى پيش نيامد مگر اين كه سخت ترين برنامه آن را انتخاب نمودم. در اين هنگام بود كه ايوب از عهده تمامى امتحانات در مقام شكيبايى و شكرگزارى برآمده بود ، زبان به مناجات و دعا گشود و حل مشكلات خود را با تعبيرى بسيار مؤدبانه و خالى از هر گونه شكايت از خدا خواست » ( تعبيرى كه در آيات فوق گذشت ، اِذ نادى رَبَّهُ اَنّى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَ اَنْتَ اَرْحَمُ الرّاحِمينَ ). « در اين هنگام درهاى رحمت الهى گشوده شد ، مشكلات به سرعت برطرف گشت و نعمت هاى الهى افزون تر از آن چه بود به او روآورد».⁽¹⁾آرى مردان حق با دگرگون شدن نعمت ها ، افكار و برنامه هايشان دگرگون نمى شود ، آن ها در آسايش و بلا ، در حال آزادى و زندان ، در سلامت و بيمارى ، در قدرت و ضعف و خلاصه در همه حال ، متوجه پروردگارند و نوسانات زندگى تغييرى در آن ها ايجاد نمى كند، روح آن ها همچون اقيانوس كبير است كه طوفان ها ، آرامش آن را بر هم نمى زند. همچنين آن ها هرگز از انبوه حوادث تلخ مأيوس نمى شوند ، مى ايستند و استقامت مى كنند تا درهاى رحمت الهى گشوده شود ، آن ها مى دانند حوادث سخت آزمايش هاى الهى است كه گاه براى بندگان خاصّش فراهم مى سازد تا آن ها را آبديده تر كند . .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

شكيب و اخلاص «اَيّوب»

سرگذشت «اَيّوب» را به ياد آور، آن گاه كه از طولانى شدن رنج و گرفتارى به تنگ آمد و پروردگارش را خواند كه: پروردگارا! به من رنج و آسيب رسيده و گرفتار بيمارى شده ام و تو هستى كه پرمهرترين مهربانان هستى. اينك كه هيچ كس از تو تواناتر و مهربان تر نيست تو به فريادم برس.

گفتنى است كه دعا و سبك نيايش «اَيّوب» از كنايه هاى ظريف و لطيف است كه ممكن است به هنگام نيايش و خواستن حاجت از بارگاه خدا از آن الهام گرفت و بر زبان راند.

و نيايش «موسى» نيز از اين سبك و از اين گونه نيايش هاست كه رو به بارگاه خدا نمود و گفت:

رَبِّ اِنّى لِما اَنْزَلْتَ اِلَىَّ مِنْ خَيْرٍ فَقيرٌ.⁽¹⁾

پروردگارا! من به هر نعمت و خيرى كه به سويم بفرستى سخت نيازمندم.

آن گاه در مورد پذيرفته شدن خواسته اش در بارگاه خدا مى فرمايد:

فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ

پس ما دعاى او را اجابت كرديم و بيمارى و رنجى كه او را مى آزرد از وجود او برطرف ساختيم.

وَ آتَيْناهُ اَهْلَهُ

و خانواده او را سالم و با نشاط به او بازگردانديم.

وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ

«ضُرّ»: به هرگونه آسيب و رنجى كه به روح و جسم وارد آيد و نيز به هرگونه كاهش4.

و تلفات مالى و از دست دادن فرزند و عزيزى از عزيزان و يا خدشه دار شدن كرامت و آبروى انسان، گفته مى شود.

در اين مورد آورده اند كه «اَيّوب» خاندان خويش را در سراى جاودانه آخرت و همانند آنان را در دنيا خواست و به او ارزانى شد.

رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ ذِكْرى لِلْعابِدينَ

و اين مهر و لطف در برطرف ساختن رنج و بيمارى و ارزانى داشتن خاندان و فرزندان و ثروت و امكانات به صورت دوچندان به او از سوى ما به عنوان نعمتى گران بر «ايوب» بود و مايه اندرز و عبرتى براى بندگان عبادتگر و يكتاپرست، تا از او درس شكيبايى و اعتماد به خدا بگيرند و آن گونه خالصانه و عاشقانه و پرشور و اميد به بارگاه او رو آورند و با او نيايش كنند، چرا كه در روزگار آن پيامبر بزرگ كسى در بارگاه خدا از او گران قدرتر و ارجمندتر نبود و با اين وصف از روى حكمت و مصلحت به رنج ها و گرفتارى هاى بزرگى آزمون گرديد و با شكيب پرشكوه و پايدارى و توكّل به خدا و ايمان و اخلاص وصف ناپذيرش سربلند و سرفراز گرديد.

آرى داستان زندگى او از جمله اين درس بزرگ را به خردمندان مى دهد كه در فراز و نشيب ها و رنج هاى زندگى بايد شكيبا بود و از پا در نيامد و اميدوار بود كه فرجام نيكو از شكيبايان است.

صفات خانواده برجسته

فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَ اَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ اِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِى الْخَيْراتِ وَ يَدْعُونَنا رَغَبا وَ رَهَبا وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ

ما دعاى او را مستجاب كرديم و «يحيى» را به او بخشيديم و همسرش را براى او اصلاح كرديم ، چراكه آن ها در نيكى ها سرعت مى كردند و به خاطر عشق ( به رحمت ) و ترس (ازعذاب) مارامى خواندند و براى ما خاشع بودند (خضوعى توأم با ادب و ترس از مسؤوليت). (90 / انبياء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« رَغَبا » به معنى رغبت و ميل و علاقه است و « رَهَبا » به معنى ترس است. خداوند اين دعاى خالص و سرشار از عشق به حقيقت را اجابت كرد و خواسته او را تحقق بخشيد . سپس اشاره به سه قسمت از صفات برجسته اين خانواده كرده. ذكر اين صفات سه گانه ممكن است اشاره به اين باشد كه آن ها به هنگام رسيدن به نعمت گرفتار غفلت ها و غرورهايى كه دامن افراد كم ظرفيت و ضعيف الايمان را به هنگام وصول به نعمت مى گيرد نمى شدند ، آن ها در همه حال نيازمندان را فراموش نمى كردند و در خيرات ، سرعت داشتند ، آن ها در حال نياز و بى نيازى ، فقر و غناء ، بيمارى و سلامت ، همواره متوجه خدا بودند و بالاخره آن ها به خاطر اقبال نعمت گرفتار كبر و غرور نمى شدند ، بلكه همواره خاشع و خاضع بودند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«رَغَباً»: به مفهوم شور و شوق و تمايل آمده است.

«رَهَباً»: به مفهوم بيم و ترس است.

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

فَاسْتَجَبْنا لَهُ

و ما نيز دعاى او را پذيرفتيم و خواسته اش را برآورديم.

وَ وَهَبْنا لَهُ يَحْيى

و فرزند ارجمندى چون «يحيى» را به او ارزانى داشتيم.

وَ اَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ

و ما همسر «زكريّا» را كه زنى نازا و سالخورده بود به جوانى و شايستگى بارورى و آوردن فرزند بازگردانيديم و كارش را اصلاح كرديم.

پاره اى بر آنند كه منظور اين است كه: ما همسر او را از سالخوردگى به جوانى، از نابارورى به بارورى و از تندخويى و بداخلاقى به خوش اخلاقى دگرگون ساختيم و اصلاح كرديم.

اِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِى الْخَيْراتِ

چرا كه خاندان «زكريّا» مردمى بودند كه به سوى انجام كارهاى نيك و شايسته شتاب مى گرفتند و به بندگى خدا و پرستش و فرمانبردارى او شور و شوق نشان مى دادند.

وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً

و ما را به اميد پاداش و از بيم كيفر، خالصانه مى خواندند و عبادت مى كردند.

وَ كانُوا لَنا خاشِعينَ

و در بارگاه ما فروتن و بيمناك بودند.

برخى آورده اند كه آنان در اوج بهره ورى و نعمت نيايشگرانه مى گفتند: پروردگارا! ما را غافلگير مساز؛ و در حال محروميت و گرفتارى مى گفتند: خداوندا! مباد كه اين گرفتارى كيفر گناه ما باشد.

شتاب در كارهاى شايسته

از آيه شريفه اين نكته عميق دريافت مى گردد كه آنان افزون بر بهترين سخن و برنامه، مردان عمل شايسته بودند، آن هم نه عمل شايسته تنها، كه پيشگام در عمل بودند. به همين جهت اين سه ويژگى، از ويژگى هاى همه آنان است:

1- شتاب و پيشگامى در كارهاى شايسته،

2- خداپرستى درحال شوق و بيم،

3- و فروتنى در برابر حق.

وَ اِنَّ هذِهِ اُمَّتُكُمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ اَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ

همه شما امت واحدى هستيد و من پروردگار شما هستم ، از مخالفت فرمان من بپرهيزيد.

(52 / مؤمنون)

شرح آيه از تفسير نمونه

آيه فوق به وحدت و يگانگى جامعه انسانى و حذف هرگونه تبعيض و جدايى دعوت مى كند، همان گونه كه او پروردگار واحد است ، انسان ها نيز امت واحد هستند. به همين دليل بايد از يك برنامه پيروى كنند ، همان گونه كه پيامبرانشان نيز به آيين واحدى دعوت مى كردند كه اصول و اساس آن همه جا يكى بود ؛ توحيد و شناسايى حق ، توجه به معاد و زندگى تكاملى بشر و استفاده از طيبات و انجام اعمال صالح ، و حمايت از عدالت و اصول انسانى. در تمام مواردى كه كلمه « امت » در قرآن مجيد به كار رفته است ، همين معنى جمعيت و گروه از آن اراده شده است ، مگر در بعضى از موارد استثنايى كه توأم با قرينه خاصى بوده و « امت » مجازا به معنى مذهب به كار رفته است ، مانند ؛ « اِنّا وَجَدْنا آبائَنا عَلى اُمَّةٍ وَ اِنّا عَلى اثارِهِمْ مُقْتَدوُنَ : ما پدران خود را بر مذهبى يافتيم و از آن ها پيروى مى كنيم » ( 23 / زخرف ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث، گويى روى سخن با پيامبران و امّتهاست و همه را به توحيدگرايى و يكتاپرستىِ ناب و پاك فرا مى خواند و مى فرمايد:

وَ إِنَّ هَذِهِ اُمَّتُكُمْ اُمَّةً وَاحِدَةً

و به يقين، اين دين و آيين شماست كه آيينى يگانه است؛ و همگان به توحيد و تقوا و ايمان و انجام كارهاى شايسته و عادلانه فرمان يافته ايد.

به باور «حَسَن» و «ابن جُرَيْح»، منظور اين است كه دين شما يك دين است.

اين تفسير براى واژه «اُمّت» شايد از اين آيه دريافت گردد كه:

«اِنّا وَجَدْنا آبائَنا عَلى اُمَّةٍ وَ اِنّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ»⁽¹⁾

ما پدران خود را بر دين و آيينى يافتيم و ما هم با پى گيرى از آنان، راه حق را يافته ايم».

امّا به باور پاره اى ديگر واژه «اُمَّت» در آيه شريفه به مفهوم گروه و جامعه مى باشد و منظور اين است كه: همه شما و انسان هاى پيش از شما از يك جامعه بزرگ و از يك امت هستيد و همه بندگان خداييد.

وَ اَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ.

و من پروردگار شما هستم؛ پس در زندگى و عملكردتان از من پروا كنيد.2.

فَتَقَطَّعُوا اَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرا كُلُ حِزْبٍ بِمالَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

اما آن ها كارهاى خود را به پراكندگى كشاندند و هر گروهى به راهى رفتند ( و عجب اين كه ) هر گروه به آن چه نزد خود دارند ، خوشحالند. (53 / مؤمنون)

شرح آيه از تفسير نمونه

« زُبُر » جمع « زُبْرَة » به معنى قسمتى از موى پشت سر حيوان است كه آن را جمع و از بقيه جدا كنند ، سپس اين واژه به هر چيزى كه مجزا از ديگرى شود، اطلاق شده است ، بنابراين جمله «فَتَقَطَّعُوا اَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرا» اشاره به تجزيه امت ها به گروه هاى مختلف است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

قرآن پس از فراخوان انسانها به آيين يگانه و خداپسندانه، اينك آنان را از پراكندگى در دين هشدار مى دهد و مى فرمايد:

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً

امّا مردم بر خلاف دعوت پيامبران، در دين و آيين خويش راه پراكندگى را در پيش گرفتند و هر دسته اى از آنان به بهانه گرايش به كتاب و پيامبرى، ديگر كتابهاى آسمانى را دروغ انگاشتند.

براى نمونه، يهوديان با بهانه جوييهاى گوناگون به انجيل و مسيح، كفر ورزيدند و مسيحيان نيز به قرآن و آخرين پيامبر بزرگ خدا.

واژه «زُبُر» جمع «زَبُور» به مفهوم كتاب آسمانى است و با اين ديدگاه تفسير آيه از نظر گروهى از مفسران همان است كه ترسيم گرديد.

كُلُّ حِزْبِ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ.

و در نتيجه هر گروه و حزبى به آنچه نزد خود داشت و نام دين بر آن نهاده بود شادمان گرديد و خود را بر حق و در راهى درست و ديگران را بر باطل پنداشت.

فَذَرْهُمْ فى غَمْرَتِهِمْ حَتّى حينٍ

آن ها را در جهل و غفلتشان بگذار تا زمانى كه مرگشان فرارسد ( يا گرفتار عذاب الهى شوند ).

(54 / مؤمنون)

شرح آيه از تفسير نمونه

« غَمْرَة » در اصل از « غَمْر » به معنى از بين بردن اثر چيزى است ، سپس به آب زيادى كه مسير خود را مى شويد و پيش مى رود، « غَمْر » و « غامِر » گفته شده و بعد از آن به جهل و نادانى و گرفتارى هايى كه انسان را در خود فرو مى برد ، نيز اطلاق گرديده است و در آيه مورد بحث به معنى غفلت و سرگردانى و جهل و گمراهى است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

جوامع تفرقه جو جز انحطاط سرنوشت ديگرى ندارند

در آيه مورد بحث،پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله را مخاطب ساخته و مى فرمايد:

فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتّى حينٍ.

پس تو اى پيامبر! اينك كه چنين است، آنان را در همان نادانى و گمراهى و آفت تعصّب خودشان واگذار تا مرگ يا عذاب آنان فرا رسد.

بدين سان هشدار مى دهد كه چنين جامعه و چنين مردم تفرقه جو و حق ستيز و گمراه و گمراهگرى، جز عذاب و انحطاط سرنوشت ديگرى نخواهند داشت.

اَيَحْسَبُونَ اَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنينَ

آن ها گمان مى كنند اموال و فرزندانى كه به آنان داده ايم ... (55 / مؤمنون)

نُسارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُروُنَ

براى اين است كه درهاى خيرات را به روى آن ها بگشاييم ؟ ( چنين نيست ) بلكه آن ها نمى فهمند.(56 / مؤمنون)

شرح آيه از تفسير نمونه

جمله « نُمِدُّ » از ماده « اِمْداد » و « مَدّ » به معنى كامل كردن نقصان چيزى و جلوگيرى از قطع و پايان آن است. آن ها نمى دانند كه اين اموال و فرزندان فراوان در حقيقت يك نوع عذاب و مجازات يا مقدمه عذاب و كيفر براى آن ها است ، آن ها نمى دانند كه خدا مى خواهد آن ها را در ناز و نعمت فرو برد تا هنگام گرفتار شدن در چنگال كيفر الهى ، تحمل عذاب بر آن ها دردناك تر باشد ، زيرا اگر درهاى نعمت ها به روى انسان بسته شود و آمادگى پذيرش ناراحتى ها را پيدا كند ، مجازات ها زياد دردناك نخواهد بود ، اما اگر كسى را از ميان ناز و نعمت بيرون كشند و به سياه چال زندان وحشتناكى بيفكنند، فوق العاده دردناك خواهد بود.

به علاوه اين فراوانى نعمت ، پرده هاى غفلت و غرور را بر روى چشمان او ضخيم تر مى كند تا آن جا كه راه بازگشت بر او غير ممكن مى شود. اين در واقع همان چيزى است كه در ساير آيات قرآن از آن به «اِسْتِدْراج در نعمت » تعبير شده است. براى كسب اطلاعات بيشتر پيرامون «استدراج» به جلد 7 تفسير نمونه ذيل آيه 182 سوره اعراف مراجعه فرماييد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

اينك در اشاره به پندارها و بافته هاى همان فرقه ها و گروههاى گمراه و حق ستيز مى فرمايد:

اَيَحْسَبُونَ اَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَالٍ وَبَنِينَ.

آيا اين دسته هاى كفرگرا و حق ناپذير چنين مى پندارند كه آنچه از ثروت و امكانات و پسران به آنان ارزانى داشته ايم، دليل بر درستى راه آنان و نشان خشنودى خدا از بافته ها و يافته هاى خرافى و خودخواهانه آنان است؟!

و مى افزايد:

نُسَارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْرَاتِ

آيا چنين مى پندارند كه دارايى و پسران و نعمت هايى كه به آنان داده ايم از آن جهت است كه درهاى نيكى و خوبى را با شتاب به روى آنان گشوده ايم؛ و اين همه را به خاطر پاداش كارهاى آنان و درايت و كارايى و لياقت آنان و خشنودى خود، از راه و رسم آنان به آنها داده ايم؟

بَلْ لا يَشْعُرُونَ

نه، اين گونه نيست؛ بلكه منظور اين است كه به آنان مهلت دهيم و سرانجام آنان را گرفتار كيفر بيداد و گمراهى شان خواهيم ساخت؛ امّا آنان اين را درنمى يابند.

آيه مورد بحث و مفهوم آن بسان اين آيه شريفه است كه مى فرمايد:

«فَاَمَّا الإِْنْسانُ اِذا مَا ابْتَليهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبّى أَكْرَمَنِ.⁽¹⁾

امّا انسان هنگامى كه پروردگارش او را مى آزمايد و وى را گرامى مى دارد و نعمت هاى بسيار به او مى بخشد، مى گويد: پروردگارم مرا گرامى داشته است.»

حضرت باقر عليه السلام ازپيامبرگرامى صلى الله عليه و آله آورده است كه: خدا مى فرمايد: بنده با ايمان من هنگامى كه چيزى از ارزشهاى مادّى را بر او تنگ مى گيرم، اندوهگين مى گردد؛ در5.

حالى كه در اين حال به من نزديكتر است؛ و هنگامى كه دنيا را براى او گسترش مى دهم شادمان مى گردد؛ در حالى كه در اين حال از من دورتر است و آنگاه به تلاوت اين آيه شريفه پرداخت كه:

اَيَحْسَبُونَ اَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَالٍ وَ بَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْرَاتِ بَلْ لايَشْعُرُونَ.

و آنگاه فرمود: اين نعمت هاى گوناگون زندگى براى آزمون به آنان داده شده است.

يادآورى مى گردد كه منظور از «خيرات» منافع پرارزش مى باشد؛ درست بر خلاف «شرور» كه به مفهوم زيانهاى سخت و جبران ناپذير است.

بَلْ لا يَشْعُرُونَ.

نه، اين گونه نيست؛ بلكه آنان شعور و قدرت شناخت و دريافت درست را ندارند.

به باور پاره اى، «شعور» از راه حواسّ ظاهرى و باطنى به دست مى آيد؛ به همين دليل به آفريدگار هستى «شاعر» گفته نمى شود.

بدون اجازه به خانه مردم وارد نشويد

يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلى اَهْلِها ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّروُنَ

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! در خانه هايى غير از خانه خود وارد نشويد تا اجازه بگيريد و بر اهل آن خانه سلام كنيد ، اين براى شما بهتر است شايد متذكر شويد.

(27 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين جا جمله « تَسْتَأْنِسُوا » به كار رفته نه « تَسْتَأْذِنُوا » زيرا جمله دوم فقط اجازه گرفتن را بيان مى كند ، درحالى كه جمله اول كه از ماده « اُنْس » گرفته شده ، اجازه اى توأم با محبت و لطف و آشنايى و صداقت را مى رساند و نشان مى دهد كه حتى اجازه گرفتن بايد كاملاً مؤدبانه و دوستانه و خالى از هرگونه خشونت باشد. بنابراين هرگاه اين جمله را بشكافيم ، بسيارى از آداب مربوط به اين بحث در آن خلاصه شده است ، مفهومش اين است كه فرياد نكشيد ، در را محكم نكوبيد ، با عبارات خشك و زننده اجازه نگيريد و به هنگامى كه اجازه داده شد ، بدون سلام وارد نشويد ، سلامى كه نشانه صلح و صفا و پيام آور محبت و دوستى است.

قابل توجه اين كه اين حكم را كه جنبه انسانى و عاطفى آن روشن است ، با دو جمله « ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ » و « لَعَلَّكُمْ تَذَكَّروُنَ» همراه مى كند كه خود دليلى بر آن است كه اين گونه احكام ريشه در اعماق عواطف و عقل و شعور انسانى دارد كه اگر انسان كمى در آن بينديشد، متذكر خواهد شد كه خير و صلاح او در رعايت اين قبيل آداب معاشرت است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِسْتيناس»:اين واژه از ريشه «اُنْس» به مفهوم كسب آگاهى و آشنايى و اجازه خواهى توأم با مهر و آشنايى است.

در آيه مورد بحث، روى سخن را به مردم با ايمان مى كند و مى فرمايد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَتَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّى تَسْتَأْنِسُوا

هان اى مردم با ايمان! به سراها و خانه هايى كه از آن خودتان نيست وارد نگرديد تا اجازه بگيريد و مباد كه بدون اجازه وارد گرديد!

به باور پاره اى، منظور اين است كه: به خانه هايى كه از خودتان نيست وارد مگرديد تا آشنايى دهيد و خويشتن را معرّفى كنيد.

«ابو ايّوب» آورده است كه: ازپيامبر گرامى صلى الله عليه و آله پرسيدم: اى پيامبر خدا منظور و مفهوم آيه شريفه چيست؟ فرمود: منظور اين است كه انسان به هنگام ورود به خانه ديگرى بايد با گفتن: اَلْحَمْدُ لِلّهِ، سُبْحانَ اللّهِ، اَللّهُ اَكْبَرُ وَ يا اَللّهُ و ديگر علائم و نشانه ها اجازه بگيرد و ساكنان خانه را از ورود خويش آگاه سازد و بدون آگاهى دادن به آنان سرزده وارد نشود؛

قالَ يَتَكَلَّمُ الرَّجُلُ بِالتَّسْبيحَةِ وَ التَّحْميدَةِ وَ التَّكْبيرَةِ...

«سَهْل بن سَعْد» در اين مورد آورده است كه مردى براى انجام كارى به خانه پيامبر صلى الله عليه و آله رفت و پيش از ورود، به يكى از اتاق هايى كه پيامبر صلى الله عليه و آله در آنجا به اصلاح سرِ خويش مشغول بود نگاه كرد، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اگر مى دانستم از بيرون به درون اتاق نگاه مى كنى همان ابزار اصلاح را كه در دست داشتم به چشمت فرو مى بردم؛ چرا كه نبايد بدون اجازه به خانه ديگرى نگريست و بدون اجازه وارد شد؛

لَوْ اَعْلَمُ اَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهِ فى عَيْنَيْكَ اِنَّمَا الاِْسْتيذانُ مِنَ النَّظَرِ...⁽¹⁾6.

در روايت است كه مردى به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله گفت: اى پيامبر خدا! آيا براى ورود به اتاق مادرم نيز بايد از او اجازه بگيرم؟

آن حضرت پاسخ داد: آرى! آرى!!

گفت: او جز من خدمتگزارى ندارد؛ آيا باز هم اجازه لازم است؟!

فرمود: آيا مى خواهى او را برهنه بنگرى؟؛ أَتُحِبُّ اَنْ تَراها عُرْيانَةً؟

گفت: هرگز؛ قالَ الرَّجُلُ: لا،

فرمود: فَاسْتَأْذِنْ عَلَيْها؛

پس به هنگام وارد شدن بر اتاق او اجازه بگير.

وَ تُسَلِّمُوا عَلى اَهْلِهَا⁽¹⁾

و بر ساكنان آن خانه اى كه مى خواهيد وارد آن شويد سلام بگوييد.

به باور پاره اى، منظور اين است كه: تا هنگامى كه بر آنان سلام نداده و اجازه نگرفته ايد وارد خانه نشويد.

و پاره اى نيز مى گويند: منظور اين است كه: تا به وسيله سلام و اظهار آشنايى اجازه نگرفته ايد وارد نشويد.

در يك روايت آمده است كه مردى به هنگام ورود به خانه پيامبر صلى الله عليه و آله ، با سرفه نمودن اجازه مى خواست و آمدن خويش را اعلان مى كرد كه پيامبر صلى الله عليه و آله به يكى از حاضران فرمود: برخيز و به اين بنده خدا بياموز كه با گفتن «السّلام عليكم» اجازه ورود گيرد؛ و آن بنده خدا نيز شنيد و خودش آن گونه اجازه گرفت.

ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ

آرى! وارد شدن به خانه ديگران پس از دريافت اجازه برايتان بهتر است.

لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.

باشد كه بدين وسيله به خود آييد و با گوش جان سپردن به فرمانها و هشدارهاى خدا و اندرزهاى او، از آنها پيروى كنيد.9.

فَاِنْ لَمْ تَجِدوُا فيها اَحَدا فَلا تَدْخُلُوها حَتّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَ اِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ اَزْكى لَكُمْ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ

و اگر كسى در آن نيافتيد ، داخل آن نشويد تا به شما اجازه داده شود و اگر گفته شود: بازگرديد، بازگرديد كه براى شما پاكيزه تر است و خداوند به آن چه انجام مى دهيد، آگاه است.(28 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

ممكن است منظور از اين تعبير آن باشد كه گاه در آن خانه كسانى هستند ، ولى كسى كه به شما اذن دهد و صاحب اختيار و صاحب البيت باشد، حضور ندارد، شما در اين صورت حق ورود نخواهيد داشت. و يا اين كه اصلاً كسى در خانه نيست ، اما ممكن است صاحب خانه در منزل همسايگان و يا نزديك آن محل باشد و به هنگامى كه صداى در زدن و يا صداى شما را بشنود ، بيايد و اذن ورود دهد، در اين موقع حق ورود داريد ، به هرحال آن چه مطرح است ، اين است كه بدون اذن داخل نشويد. سپس اضافه مى كند : « وَ اِنْ قيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ اَزْكى لَكُمْ ». اشاره به اين كه هرگز جواب رد شما را ناراحت نكند ، چه بسا صاحب خانه در حالتى است كه از ديدن شما در آن حالت ناراحت مى شود و يا وضع او و خانه اش آماده پذيرش ميهمان نيست.

و از آن جا كه به هنگام شنيدن جواب منفى گاهى حس كنجكاوى بعضى تحريك مى شود و به فكر اين مى افتند كه از درز در يا از طريق گوش فرادادن و استراق سمع مطالبى از اسرار درون خانه را كشف كنند ، در ذيل همين آيه مى فرمايد : « خدا به آن چه انجام مى دهيد ، آگاه است » ( وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَليمٌ ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در ادامه سخن، در همين مورد مى افزايد:

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلاتَدْخُلُوهَا حَتّى يُؤْذَنَ لَكُمْ

اگر كسى را در خانه نيافتيد تا به شما اجازه دهد، وارد آنجا نشويد تا ساكنان آن بيايند و به شما اجازه ورود بدهند؛ چراكه ممكن است چيزى در خانه باشد كه صاحب آن نمى خواهد شما از آن آگاه گرديد.

با اين بيان به هيچ عنوان و بهانه اى نمى توان بدون اجازه صاحب خانه اى وارد خانه اش شد، خواه خودش در خانه باشد و يا نباشد؛ و نيز نمى توان به خانه ديگرى نگاه كرد تا دريافت كسى در آنجا هست و جواب نمى دهد و يا كسى نيست، مگر اينكه صاحب خانه درها و پنجره ها را باز گذاشته باشد؛ و اين گشوده بودن نشانگر آن است كه اجازه نگاه كردن داده است.

وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكى لَكُمْ

و اگر به شما اجازه ورود ندادند، برگرديد و اصرار و لجاجت بخرج ندهيد كه اين بازگشت، هم براى دنياى شما زيبنده تر است و هم براى دين و شخصيّت و كرامت شما.

يادآورى مى گردد كه در اجازه ندادن لازم نيست به صراحت انسان را بازگردانند و اجازه ندهند، بلكه با كنايه و اشاره نيز بسنده است و به مجرد ديدن نشانه و علامت ناخشنودى فرداز ورود به خانه اش، بايد بازگشت.

وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ.

و خدا به كردار شما داناست و چيزى بر ذات پاك او پوشيده نمى ماند.

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ اَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فيها مَتاعٌ لَكُمْ وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدوُنَ وَ ما تَكْتُمُونَ

گناهى بر شما نيست كه وارد خانه هاى غيرمسكونى شويد كه در آن جا متاعى متعلق به شما وجود دارد و خدا آن چه را آشكار مى كنيد يا پنهان مى داريد ، مى داند. (29 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

و از آن جا كه هر حكم استثنايى دارد كه رفع ضرورت ها و مشكلات از طريق آن استثناء به صورت معقول انجام مى شود ، در اين آيه مى فرمايد : « گناهى بر شما نيست كه وارد خانه هاى غيرمسكونى شويد كه در آن جا متاعى متعلق به شما وجود دارد ». و در پايان اضافه مى نمايد : « وَ اللّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدوُنَ وَ ما تَكْتُمُونَ ». شايد اشاره به اين است كه گاه بعضى از افراد از اين استثناء سوءاستفاده كرده و به بهانه اين حكم وارد خانه هاى غيرمسكونى مى شوند تا كشف اسرارى كنند و يا در خانه هاى مسكونى به اين بهانه كه نمى دانستيم مسكونى است ، وارد شوند اما خدا از همه اين امور آگاه است و سوءاستفاده كنندگان را به خوبى مى شناسد .

منظور از « بيوت غيرمسكونه » چيست؟

منظور ساختمان هايى است كه شخص خاصى در آن ساكن نيست ، بلكه جنبه عمومى و همگانى دارد ، مانند كاروان سراها ، ميهمان خانه ها و همچنين حمام ها و مانند آن ، اين مضمون در حديثى از امام صادق صريحا آمده است .⁽¹⁾اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور خانه هايى باشد كه ساكن ندارد و انسان متاع خود را درآن جا به امانت گذارده و هنگام گذاردن، رضايت ضمنى صاحب منزل را براى سركشى يا برداشتن متاع گرفته است. ضمنا از اين بيان روشن مى شود كه انسان تنها به عنوان اين كه متاعى در خانه اى دارد ، نمى تواند درِ خانه را بدون اجازه صاحب خانه بگشايد و وارد شود ، هرچند در آن موقع كسى در خانه نباشد . .

مجازات كسى كه بدون اجازه در خانه مردم نگاه مى كند

در كتب فقهى و حديث آمده است كه ؛ اگر كسى عمدا به داخل خانه مردم نگاه كند و به صورت يا تن برهنه زنان بنگرد ، آنان مى توانند در مرتبه اول اورا نهى كنند ، اگر خوددارى نكرد ، مى توانند با سنگ او را دور كنند ، اگر باز اصرار داشته باشد ، مى توانند با آلات قتاله از خود و نواميس خود دفاع كنند و اگر در اين درگيرى شخص مزاحم و مهاجم كشته شود ، خونش هدر است ، البته بايد به هنگام جلوگيرى از اين كار سلسله مراتب را رعايت كنند يعنى تا آن جا كه از طريق آسان تر اين امر امكان پذير است، از طريق خشن تر واردنشوند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَتاع»: كالا.

در مورد اين سراها ديدگاهها متفاوت است:

1- از ششمين امام نور، حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه منظور از اين سراها، سراهاى عمومى نظير: حمامها، كاروانسراها و آسياب هاست.

2- امّا به باور پاره اى، منظور خرابه ها و ويرانه هايى است كه فرد، گاهى براى ضرورت ناگزير مى شود به آنجا وارد گردد.

3- از ديدگاه برخى، منظور مغازه هاى بزرگ، تجارتخانه ها و انبارهاى عمومى است كه كالاهاى مردم در آنجا انبار شده است.

«شعبى» در اين مورد مى گويد: هنگامى كه مغازه داران و صاحبان تجارتخانه ها و كمپانيها درهاى آنها را گشودند و كالاهاى خود را در برابر ديد مردم قرار دادند، همين كار نشانگر اين است كه اجازه ورود داده اند.

4- و از ديدگاه برخى ديگر، منظور مسافرخانه ها و هتلهايى است كه در راهها براى مردم ساخته اند.

به باور ما، آيه شريفه داراى مفهومى گسترده است و بهتر آن است كه همه اين

موارد را شامل گردد.

وَ اللّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا تَكْتُمُونَ.

و خدا به آنچه آن را آشكار مى سازيد و پوشيده مى داريد، آگاه است و همه را مى داند.

حقّ امنيّت

⁽¹⁾ از حقوق اساسى انسان حّق امنيّت است:

حّق امنيّت جسم و جان؛

امنيّت حيثيّت و كرامت بشرى؛

امنيّت انديشه و عقيده درست؛

امنيّت اجتماعى، سياسى، قضايى، فرهنگى، شغلى، اقتصادى و امنيّت منزل و مسكن و قلمرو زندگى؛

و سرانجام، امنيّت در ديگر شؤون و جلوه هاى حيات در قلمرو حقّ و عدالت.

طبيعى ترين و ابتدايى ترين حق بشرى نعمت ارزشمند امنيّت، ابتدايى ترين و طبيعى ترين حقّ هر فرد، خانواده، جامعه و تمدّن بشرى است و ضرورت آن بدون آموزگار و دانشگاه و كتاب و پيامبر صلى الله عليه و آله نيز براى همه قابل درك و فهم است.

بر اين اساس است كه هر فرد و جامعه اى همان گونه كه امنيّت را محبوب و مطلوب خويش مى نگرد، اگر از خوى انحصارطلبى و تجاوزكارى و ددمنشى بدور باشد و انسانى و اسلامى بينديشد، به همان ميزان بايد آن را براى ديگران نيز به رسميّت شناسد.

به همين دليل، به باور متفكّران، آن نظام و جامعه و تمدّنى در خور احترام است كه امنيّت و حقوق بشرى ديگران را محترم شمارد و ضمن تأمين و تضمين آن، عوامل ناامنى و نگرانى را از ميان بردارد و مهاركند. .

امنيّت خانه و محلّ زندگى

⁽¹⁾ انسان همان گونه كه داراى دو بُعد فردى و اجتماعى است، در واقع داراى دو گونه زندگى فردى و گروهى نيز هست كه هر كدام براى خود آداب و مقرّرات ويژه خود را دارد.

در زندگى گروهى، انسان ناگزير است كه از نظر خوراك و پوشاك، طرز نشست و برخاست و گفتار و عملكرد، آدابى دست و پاگير و مشكل را به جان خرد كه ادامه اين شرايط در همه شبانه روز طاقت فرسا و شكننده است به همين جهت در پى آن است كه در كنار خانواده و درون خانه اش در استراحت و آرامش و امنيّت كامل باشد و هيچ كس اجازه نيابد كه سرزده و خودسرانه بر محيط زندگى او وارد شود چرا در غير اين صورت، خانه نيزبسان كوچه و بيابان خواهدشد و قداست و حرمت نخواهد داشت.

بر اين اساس است كه قرآن در اين آياتى كه گذشت اين حقّ انسان را تضمين مى كند و مى فرمايد: هان اى توحيدگرايان! اگر براستى ايمان داريد در هر موقعيّت و اقتدار و شرايطى هستيد بدون اجازه كسى وارد خانه اش نشويد و خودسرانه حرم امنيّت او را به بازيچه نگيريد و با خودسرى و خودكامگى و بهانه هاى گوناگون و سلطه جويانه اين حقّ بشرى مردم را پايمال نسازيد؛ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَتَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّى تَسْتَأْنِسُوا ...⁽²⁾

و هشدار مى دهد كه:

نيكوكارى و پرواى خدا آن نيست كه از پشت خانه ها و ديوار مردم وارد خانه ها شويد، بلكه تقوا و ايمان آن است كه امنيّتِ خانه و مسكن و محيط زندگى مردم را احترام گذاريد و با اجازه آنان از در خانه و مسكن آنان وارد شويد... ؛

...وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَلكِنَّ الْبِرِّ مَنِ اتَّقى وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ اَبْوابِها...⁽³⁾9.

مبارزه با چشم چرانى و ترك حجاب

قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ اَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُروُجَهُمْ ذلِكَ اَزْكى لَهُمْ اِنَّ اللّهَ خَبيرٌ بِما يَصْنَعُونَ

به مؤمنان بگو : چشم هاى خود را ( از نگاه به نامحرمان ) فروگيرند و فروج خود را حفظ كنند ، اين براى آن ها پاكيزه تر است ، خداوند از آن چه انجام مى دهيد ، آگاه است. (30 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

«يَغُضُّوا» از ماده « غَضّ » در اصل به معنى كم كردن و نقصان است و در بسيارى از موارد در كوتاه كردن صدا يا كم كردن نگاه گفته مى شود ، بنابراين آيه نمى گويد : مؤمنان بايد چشم هايشان را فروبندند ، بلكه مى گويد : بايد نگاه خود را كم و كوتاه كنند و اين تعبير لطيفى است به اين منظور كه اگر انسان به راستى هنگامى كه با زن نامحرمى روبرو مى شود ، بخواهد چشم خود را به كلى ببندد ، ادامه راه رفتن و مانند آن براى او ممكن نيست ، اما اگر نگاه را از صورت و اندام او برگيرد و چشم خود را پايين اندازد ، گويى از نگاه خويش كاسته است و آن صحنه اى را كه ممنوع است ، از منطقه ديد خود به كلى حذف نموده است. از آن چه گفتيم ، اين نكته روشن مى شود كه مفهوم آيه فوق اين نيست كه مردان در صورت زنان خيره نشوند تا اين كه بعضى چنين استفاده كنندكه نگاه هاى غيرخيره مجاز است ، بلكه منظور اين است كه انسان به هنگام نگاه كردن معمولاً منطقه وسيعى را زيرنظر مى گيرد، هرگاه زن نامحرمى در حوزه ديد او قرار گرفت ، چشم را چنان گيرد كه آن زن از منطقه ديد او خارج شود ، يعنى به او نگاه نكند اما راه و چاه خود را ببيند و اين كه « غَضّ » را به معنى كاهش گفته اند ، منظور همين است. دومين دستور در آيه فوق همان مسأله حفظ « فروج » است. « فَرْج » در اصل به معنى شكاف و فاصله ميان دو چيز است ، ولى در اين گونه موارد كنايه از عورت مى باشد و ما براى حفظ معنى كنايى آن در فارسى كلمه « دامان » را به جاى آن مى گذاريم. منظور از « حفظ فرج » به طورى كه در روايات وارد شده است ،

پوشانيدن آن از نگاه كردن ديگران است ، در حديثى از امام صادق مى خوانيم : « هر آيه اى در قرآن كه سخن از حفظ فروج مى گويد ، منظور حفظ كردن از زنا است ، جز اين آيه كه منظور از آن حفظ كردن از نگاه ديگران است » .⁽¹⁾و از آن جا كه گاه به نظر مى رسد كه چرا اسلام از اين كار كه با شهوت و خواست دل بسيارى هماهنگ است ، نهى كرده ، در پايان آيه مى فرمايد : « اين براى آن ها بهتر و پاكيزه تر مى باشد » (ذلِكَ اَزْكى لَهُمْ). سپس به عنوان اخطاربراى كسانى كه نگاه هوس آلود و آگاهانه به زنان نامحرم مى افكنند و گاه آن را غيراختيارى قلمداد مى كنند ، مى گويد : « خداوند از آن چه انجام مى دهند ، مسلما آگاه است » ( اِنَّ اللّهَ خَبيرٌ بِما يَصْنَعُونَ ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«غَضّ»: اين واژه در اصل به مفهوم كم و كوتاه كردن صدا و نگاه آمده است.

«فَرْج»: در اصل به مفهوم «شكاف» و فاصله ميان دو چيز است؛ امّا در آيه شريفه، كنايه از «عورت» آمده است.

شأن نزول

در شأن نزول و داستان فرود آيه مورد بحث، از پنجمين امام نور حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه:

اين آيه شريفه، در مورد جوانى از انصار فرود آمد؛ چراكه او روزى در سر راه خويش با زنى زيبا و خوش سيما روبه رو گرديد كه از كوچه مى گذشت؛ و چون در آن روزگاران زنان روسرى خويش را پشت گوشهاى خويش قرار مى دادند و چهره و گردن و گلو و بخشى از سينه آنان به طور طبيعى نمايان مى گرديد، اين جوان با ديدن چهره زيبا و گردن و گلوى آن زن، به تماشاى او ايستاد و پس از گذشتن آن زن از برابرش، با ديدگان خويش به بدرقه او پرداخت؛ درست در همان لحظاتِ چشم چرانى و بدرقه زن بود كه صورتش به استخوانى كه در ديوارى قرار داده شده بود، خورد و خون .

سرازير شد؛ و او پس از رفتن زن، تازه متوجّه بلايى شد كه به سرش آمده بود.

با همان چهره شكافته و خون آلود به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله برخورد و گفت بايد جريان را آن گونه كه بوده است به پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بگويم.

پس از بيان داستان به پيامبر صلى الله عليه و آله بود كه فرشته وحى فرود آمد و اين آيه را آورد كه: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ...⁽¹⁾

پديده برهنگى و چشم چرانى

در آيات 30 و 31 قرآن شريف بر آن است كه مردم را از دو آفت برهنگى و نگاه هاى ناروا باز دارد و بدين وسيله از پاكى و عفّت عمومى پاس دارد؛ از اين رو در بيان احكام نگاه كردن زن و مرد به يكديگر مى فرمايد:

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِن أَبْصَارِهِمْ

هان اى پيامبر! به مردان با ايمان بگو، ديدگان خويشتن را از نگاه هاى هوس آلود و از ديدن آنچه بر آنان روا نيست، فرو بندند.

وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ

و هماره پاكدامنى و پاكى ورزند و هرگز به بى عفّتى نينديشند.

«ابن زيد» مى گويد:در قرآن شريف هركجا به پاكدامنى ورزيدن يا «نگاهداشتن عورتها» سفارش شده، منظور پاكدامنى و دورى گزيدن از بى عفّتى است؛ و تنها در اين آيه شريفه است كه منظور از اين تعبير، پوشيدن اعضا و اندامهاى جنسى است.

از حضرت صادق عليه السلام نيز در اين مورد آورده اند كه فرمود: براى مرد روا نيست كه به عورت برادر خويش بنگرد و زنان با ايمان نيز نبايد به يكديگر نگاه كنند.

ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ

اين شيوه براى دين و دنياى آنان سودمندتر و بهتر و براى پاك ماندن از اتّهامات گوناگون مؤثّرتر و به پروا نزديكتر است.

إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ. و بى گمان خدا از آنچه آنان انجام مى دهند آگاه است.ه)

وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ اَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُروُجَهُنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ اِلاّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَ لايُبْدينَ زينَتَهُنَّ اِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ اَوْ ابائِهِنَّ اَوْ اباءِ بُعُولَتِهِنَّ اَوْ اَبْنائِهِنَّ اَوْ اَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ اَوْ اِخْوانِهِنَّ اَوْ بَنى اِخْوانِهِنَّ اَوْبَنى اَخَواتِهِنَّ اَوْ نِسائِهِنَّ اَوْ ما مَلَكَتْ اَيْمانُهُنَّ اَوِ التّابِعينَ غَيْرِ اُولِى الاِْرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ اَوِ الطِّفْلِ الَّذينَ لَمْ يَظْهَروُا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَ لا يَضْرِبْنَ بِاَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفينَ مِنْ زينَتِهِنَّ وَ تُوبُوا اِلَى اللّهِ جَميعا اَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

و به زنان باايمان بگو : چشم هاى خود ( از نگاه هوس آلود )فروگيرند و دامان خويش را حفظ كنند و زينت خود را جز آن مقدار كه ظاهر است ، آشكار ننمايند و ( اطراف ) روسرى هاى خودرا بر سينه خودافكنند ( تا گردن و سينه با آن پوشانده شود )و زينت خودرا آشكار نسازند، مگر براى شوهرانشان يا پدرانشان يا پدر شوهرانشان يا پسرانشان يا پسران همسرانشان يا برادرانشان يا پسران برادرانشان ، يا پسران خواهرانشان ، يا زنان هم كيششان يا بردگانشان ( كنيزانشان ) يا افراد سفيه كه تمايلى به زن ندارند يا كودكانى كه از امورجنسى مربوط به زن آگاه نيستند ، آن ها هنگام راه رفتن ،پاهاى خود را به زمين نزنند تا زينت پنهانيشان دانسته شود( و صداى خلخال كه بر پا دارند ، به گوش رسد ) و همگى به سوى خدا بازگرديد اى مؤمنان تا رستگار شويد.

(31 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

« چشم چرانى » همان گونه كه بر مردان حرام است ، بر زنان نيز حرام مى باشد و پوشانيدن عورت از نگاه ديگران ، چه از مرد و چه از زن ، براى زنان نيز همانند مردان واجب است. سپس به مسأله حجاب كه يكى از ويژگى زنان است ، ضمن سه جمله اشاره فرموده ؛

1- « آن ها نبايد زينت خود را آشكار سازند جز آن مقدار كه طبيعتا ظاهر است » ( وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ اِلاّ ما ظَهَرَ مِنْها ) .

زنان حق ندارند زينت هايى كه معمولاً پنهانى است آشكار سازند ، هرچند اندامشان نمايان نشود و به اين ترتيب آشكار كردن لباس هاى زينتى مخصوصى را كه

در زير لباس عادى يا چادر مى پوشند ، مجاز نيست ، چرا كه قرآن از ظاهر ساختن چنين زينت هايى نهى كرده است. در روايات متعددى كه از ائمه اهل بيت عليهم السلام نقل شده نيز اين معنى ديده مى شود كه زينت باطن به « قِلادَة » ( گردن بند ) ، « دِمْلَج » ( بازوبند ) و « خَلْخال » ( پاى برنجن همان زينتى كه زنان عرب در مچ پاها مى كردند ) تفسير شده است .⁽¹⁾و چون در روايات متعدد ديگرى زينت ظاهر به انگشتر و سرمه و مانند آن تفسير شده ، مى فهميم كه منظور از زينت باطن نيز خود زينت هايى است كه نهفته و پوشيده است .

2- دومين حكمى كه در آيه بيان شده،اين است كه؛ «آن ها بايد خمارهاى خود را بر سينه هاى خود بيفكنند» (وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ). «خُمُر» جمع «خِمار» دراصل به معنى پوشش است، ولى معمولاً به چيزى گفته مى شود كه زنان با آن سر خود را مى پوشانند ( روسرى ). «جُيُوب» جمع «جَيْب» به معنى يقه پيراهن است كه از آن تعبير به گريبان مى شود و گاه به قسمت بالاى سينه به تناسب مجاورت با آن نيز اطلاق مى گردد. ازاين جمله استفاده مى شودكه زنان قبل از نزول آيه، دامنه روسرى خود را به شانه ها يا پشت سر مى افكندند ، به طورى كه گردن و كمى از سينه آن هانمايان مى شد، قرآن دستور مى دهدروسرى خودرا برگريبان خودبيفكنند تا هم گردن و هم آن قسمت از سينه كه بيرون است، مستورگردد.

3- در سومين حكم مواردى راكه زنان مى توانند درآن جا حجاب خود را برگيرند و زينت پنهان خود را آشكار سازند ، با اين عبارت شرح مى دهد كه « آن ها نبايد زينت خود را آشكار سازند » ( وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ ) ، « مگر » ( اِلاّ ) در دوازده مورد ذكر شده در آيه. و بالاخره چهارمين حكم را چنين بيان مى كند ؛ « آن ها به هنگام راه رفتن پاهاى خود را به زمين نزنند تا زينت پنهانيشان دانسته شود » ( و صداى خلخالى كه بر پا دارند ، به گوش رسد ) ( وَ لايَضْرِبْنَ بِاَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفينَ مِنْ زينَتِهِنَّ ). آن ها درث.

رعايت عفت و دورى از امورى كه آتش شهوت را در دل مردان شعله ور مى سازد و ممكن است منتهى به انحراف از جاده عفت شود ، آن چنان بايد دقيق و سخت گير باشند كه حتى از رساندن صداى خلخالى كه در پاى دارند، به گوش مردان بيگانه خوددارى كنند و اين گواه باريك بينى اسلام در اين زمينه است .

بحثى پيرامون استثناء وجه و كفّين در حجاب

در اين كه آيا حكم حجاب ، صورت و دست ها حتى از مچ به پايين را شامل مى شود يا نه ، در ميان فقهاء بحث فراوان است ، بسيارى عقيده دارند كه پوشاندن اين دو ( وجه و كفّين ) از حكم حجاب ، مستثنى است ، در حالى كه جمعى فتوا به وجوب پوشاندن داده يا حداقل احتياط مى كنند ، البته آن دسته كه پوشاندن اين دو را واجب نمى دانند ، نيز آن را مقيّد به صورتى مى كنند كه منشأ فساد و انحرافى نگردد ، وگرنه واجب است. در آيه فوق قرائنى بر اين استثناء و تأييد قول اول وجود دارد ، از جمله ؛

الف : استثناء«زينت ظاهر»در آيه فوق خواه به معنى محل زينت باشد يا خود زينت، دليل روشنى است بر اين كه پوشاندن صورت و كفّين لازم نيست.

ب : دستورى كه آيه فوق در مورد انداختن گوشه مقنعه به روى گريبان مى دهد كه مفهومش پوشانيدن تمام سر و گردن و سينه است و سخنى از پوشانيدن صورت در آن نيست ، قرينه ديگرى بر اين مدعا است .

توضيح اين كه ؛ برطبق شأن نزول ، عرب ها درآن زمان روسرى و مقنعه اى مى پوشيدند كه دنباله آن را روى شانه ها و پشت سر مى انداختند ، به طورى كه مقنعه پشت گوش آن ها قرار مى گرفت و تنها سر و پشت گردن را مى پوشاند ولى قسمت زير گلو و كمى از سينه كه بالاى گريبان قرارداشت، نمايان بود. اسلام آمد و اين وضع را اصلاح كرد و دستور داد دنباله مقنعه را از پشت گوش يا پشت سر جلو بياورند وبه روى گريبان و سينه بيندازند و نتيجه اش اين بودكه تنها گردى صورت باقى مى ماند و بقيه پوشانيده مى شد. شواهد تاريخى نيز نشان مى دهد كه نقاب زدن بر صورت درصدر اسلام جنبه عمومى نداشت ( شرح بيشتر در زمينه بحث فقهى و روايى اين مسأله در

مباحث نكاح در فقه آمده است ). ولى باز تأكيد و تكرارمى كنيم كه اين حكم در صورتى است كه سبب سوءاستفاده و انحراف نگردد. ذكر اين نكته نيز لازم است كه استثناء وجه و كفّين از حكم حجاب ، مفهومش اين نيست كه جايز است ديگران عمدا نگاه كنند ، بلكه در واقع اين يك نوع تسهيل براى زنان در امر زندگى است .

منظور از «نِسائِهِنَّ» چيست ؟

چنان كه در تفسيرآيه خوانديم، نهمين گروهى كه مستثنى شده اند و زن حق دارد زينت باطن خود را در برابر آن ها آشكار كند ، زنان هستند ، منتهى باتوجه به تعبير «نِسائِهِنَّ» ( زنان خودشان ) چنين استفاده مى شود كه زن هاى مسلمان تنها مى توانند در برابر زنان مسلمان حجاب را برگيرند ، ولى در برابر زنان غيرمسلمان بايد با حجاب اسلامى باشند و فلسفه اين موضوع چنان كه در روايات آمده، اين است كه ممكن است آن هابروند و آن چه را ديده اند ، براى همسرانشان توصيف كنند و اين براى زنانمسلمان صحيح نيست. در روايتى كه در كتاب « مَنْ لا يَحْضُر » آمده است، از امام صادق چنين مى خوانيم : « لا يَنْبَغى لِلْمَرْأَةِ اَنْ تَنْكِشَفَ بَيْنَ يَدَىِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرانِيَّةِ، فَاِنَّهُنَّ يَصِفْنَ ذلِكَ لاَِزْواجِهِنَّ : سزاوار نيست زن مسلمان در برابر زن يهودى يا نصرانى برهنه شود، چرا كه آن ها آن چه را ديده اند، براى شوهرانشان توصيف مى كنند » .⁽¹⁾

تفسير « اوُلِى الاِْرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ »

واژه « اِرْبَة » در اصل از ماده « اَرَب » طبق گفته « راغب » در « مفردات » به معنى شدت احتياج است كه انسان براى برطرف ساختن آن چاره جويى مى كند ، گاهى نيز به معنى حاجت به طور مطلق استعمال مى شود. و منظور از « اوُلِى الاِْرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ » در اين جا كسانى هستند كه ميل جنسى دارند و نياز به همسر، بنابراين « غَيْرِ اوُلِى الاِْرْبَةِ » كسانى را شامل مى شود كه اين تمايل در آن ها نيست و در چند حديث معتبر از امام باقر و امام صادق عليهماالسلام نقل شده ، اين است كه : « منظور از اين تعبير ، مردان ابلهى .

است كه به هيچ وجه احساس جنسى ندارند و معمولاً از آن ها در كارهاى ساده و خدمتكارى استفاده مى كنند » ، تعبير به « اَلتّابِعينَ » نيز همين معنى را تقويت مى كند .

چرا عمو و دايى جزء محارم نيامده اند ؟

از مطالب سؤال انگيز اين كه در آيه فوق ضمن بيان محارم ، به هيچ وجه سخنى از عمو و دايى در ميان نيست، با اين كه به طور مسلم محرم هستند و حجاب در برابر آن ها لازم نمى باشد. ممكن است نكته اش اين باشد كه قرآن مى خواهد نهايت فصاحت و بلاغت را در بيان مطالب به كار گيرد و حتى يك كلمه اضافى نيز نگويد ، از آن جا كه استثناى « پسر برادر » و « پسر خواهر » نشان مى دهد كه « عمه » و « خاله » انسان نسبت به او محرم هستند، روشن مى شود كه «عمو» و «دايى» يك زن نيز براو محرم مى باشند و به تعبير روشن ترمحرميت دوجانبه است ؛ هنگامى كه ازيك سو فرزندان خواهر و برادر انسان بر او محرم باشند ، طبيعى است كه از سوى ديگر و در طرف مقابل عمو و دايى نيز محرم مى باشند.

هرگونه عوامل تحريك ممنوع

آخرين سخن در اين بحث اين كه در آخر آيه فوق آمده است كه ؛ نبايد زنان به هنگام راه رفتن ، پاهاى خود را چنان به زمين كوبند تا صداى خلخال هايشان به گوش رسد . اين امر نشان مى دهد كه اسلام به اندازه اى در مسائل مربوط به عفت عمومى سخت گير و موشكاف است كه حتى اجازه چنين كارى را نيز نمى دهد و البته به طريق اولى عوامل مختلفى را كه دامن به آتش شهوت جوانان مى زند ، مانند نشر عكس هاى تحريك آميز و فيلم هاى اغواكننده و رمان ها و داستان هاى جنسى را نخواهد داد و بدون شك محيط اسلامى بايد از اين گونه مسائل كه مشتريان را به مراكز فساد سوق مى دهد و پسران و دختران جوان را به آلودگى و فساد مى كشاند ، پاك و مبرا باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى فرمايد: وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ

و به زنان با ايمان بگو تا بسان مردان و بهتر از آنان ديدگان خويش را از هر بيگانه و هر نگاه هوس آلود فرو بندند.

وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ و دامان هاى خويش از نگاه ديگران حفظ كنند.

وَلايُبْدِينَ زِيْنَتَهُنَّ إِلاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا

و نيز بر زنان لازم است كه سر و گردن و سينه و دست و ديگر جايگاه هاى زينت و زيور خويش را جز آنچه به طور طبيعى آشكار است براى مردان بيگانه هويدا نسازند.

با اين بيان، آيه شريفه به پوشيده داشتن سر و گردن و سينه و دست يا جايگاه هايى كه زر و زيورها در آنجا قرار مى گيرد سفارش مى كند، نه به خود زر و زيور چرا كه به خود زر و زيور، اگر در سر و گردن و ديگر جايگاه هاى خود نباشد مى شود نگاه كرد.

برخى بر آنند كه زينت و زيور، بر دو بخش قابل تقسيم است: زينتهاى آشكار و زينتهاى نهان، زينتهايى كه به طور طبيعى هويداست، پوشاندن آنها لازم نيست و بدون نيّت هوس آلود مى توان به آنها نگريست امّا زينتهاى نهانى را بايد پوشاند.

زينتهاى آشكار و نهان

در اين مورد كه زينتهاى آشكار و نهان، در آيه شريفه چيست، ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور گروهى، منظور از زينتهاى آشكار، لباسهاى رويين و چادر و پوشش ظاهرى زنان و منظور از زينتهاى نهان، چيزهايى بسان گوشواره و دستبند و خلخال است.

2- امّا به باور گروهى ديگر، منظور از زيورها و زينتهاى آشكار، انگشتر و خضاب كف دستهاست.

3- و از ديدگاه پاره اى، چهره و كف دستهاست.

در تفسير «على بن ابراهيم» آمده است كه منظور، كف دستها و انگشتان مى باشد.

وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ و زنان بايد روسريهاى خويش را بر گردن و سينه خويش بيندازند تا سر و گردن و سينه آنان از ديد بيگانه محفوظ باشد.

برخى برآنند كه در آن روزگاران، زنان روسريها را به پشت سر مى افكندند و به

همين جهت گردن و سينه آنان هويدا مى شد و واژه «جُيُوب» در آيه، اشاره به گردن و سينه هاست كه بايد پوشيده شود.

و به باور برخى ديگر، آيه شريفه بدان دليل دستور فرو انداختن روسريها را بر گردنها و سينه ها مى دهد كه بدين وسيله، گوشواره ها و گردنها وسينه ها را بپوشانند.

و «ابن عبّاس» مى گويد: اين دستور براى اين است كه سينه و گلو و موها و گردن زنان از ديد بيگانه محفوظ بماند.

وَ لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ

و زنان با ايمان نبايد زينت ها و زيورها و زيباييهاى خود را آشكار سازند، جز براى اين گروهها:

1- براى شوهرانشان، إِلاّ لِبُعُولَتِهِنَّ

آرى، آنان نزد شوهرانشان لازم نيست زيورهاى باطنى خود را بپوشانند و روسرى داشته باشند، بلكه مناسب است زيورها و زيباييهاى خود را در محيط خانه و خانواده و در برابر شوهرانشان آشكار سازند...

پيامبر گرامى فرمود: لُعِنَ السَّلْتاءُ مِنَ النِّساءِ وَ الْمَرْهاءُ⁽¹⁾

آن زنى كه در محيط خانه و براى همسر خويش خود را آراسته نسازد و خضاب نكند و سرمه نكشد و در انديشه پايمال ساختن حقوق او باشد از رحمت خدا بدور است.

و نيز فرمود: و لُعِنَ المُسَوِّفَةُ وَ الْمُضِلَّةُ⁽²⁾

و نيز آن زنى كه در برابر تقاضاى قانونى و مشروع همسرش بهانه جويى و تعلّل ورزد و يا عذر دروغين آورد از رحمت خدا بدور است.

2- يا پدرانشان؛ أَوْ آبَائِهِنَّ

3- يا در برابر پدر شوهرانشان؛ أَوْ آبَاءِ بُعُوْلَتِهِنَّ

4- يا در برابر پسرانشان؛ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ

5- يا در برابر پسران همسرانشان؛ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ2.

6- يا در برابر برادرانشان؛ أَوْ إِخْوانِهِنَّ

7- يا پسران برادرانشان؛ أَوْ بَنِى إِخْوانِهِنَّ

8- يا پسران خواهرانشان؛ أَوْ بَنِى أَخَواتِهِنَّ

آرى، در برابر اين گروهها بر زنان مسلمان لازم نيست روسرى بر سر و گردن فرواندازند و زينت و زيور خود را پوشيده دارند؛ چراكه اين گروهها به زن محرم مى باشند و نمى توانند با او پيمان زندگى مشترك امضا كنند.

9 و 10 و جدّ شوهر و نوه شوهر نيز از اينها به شمار مى روند و پوشش در برابر آنها نيز لازم نيست.

امّا همه اين ده گروهى كه تا كنون بيان شد به شرطى پوشش در برابر آنها لازم نيست و نگاه آنان به شرطى روا و حلال است كه هوس آلود نباشد و لغزش و فسادى در انديشه و نيّتها راه نيابد.

أَوْ نِسَائِهِنَّ

11- و زنان، در برابر زنان با ايمان لازم نيست خود را بپوشانند، امّا در برابر زنان شرك گرا لازم است.

أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ

12- و نيز در برابر كنيزانشان فروافكندن روسرى و گرفتن پوشش لازم نيست.

به باور پاره اى، غلام نبايد به موى زن مسلمانى كه مالك و صاحب اوست بنگرد؛ امّا به باور پاره اى، ميان غلام و كنيز تفاوتى نيست و حكم هر دو يكسان است.

از حضرت صادق عليه السلام نيز در اين مورد روايتى رسيده است.

«جُبّائى» مى گويد: غلام تا هنگامى كه به بلوغ نرسيده است مى تواند به زن باايمانى كه صاحب و مالك اوست بنگرد؛ امّا از ديدگاه كارشناسان فقه، غلام نمى تواند به زن باايمانى كه صاحب اوست نگاه كند و فقها او را نامحرم شناخته اند.

أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِى الاْءِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ

13- و نيز براى زنان با ايمان، پوشش زيور و زينتهاى خود در برابر خدمتكاران مردنما و كم خردى كه فاقد تمايلات جنسى هستند لازم نيست.

به باور برخى، منظور، مردنماى بى خردى است كه هزينه زندگى او را همان زن باايمان مى دهد و هيچ ميل و رغبتى هم به زنان ندارد و فاقد نيروى جنسى است.

از ششمين امام نور نيز اين جمله همين گونه تفسير شده است.

امّا به باور برخى ديگر، منظور، مرد عقيمى مى باشد كه هيچ ميل و توان جنسى در وجودش نيست.

پاره اى بر آنند كه منظور، كسى است كه نيروى جنسى اش را از ميان برده اند و براى هميشه فاقد آن است؛ امّا پاره اى مى گويند: منظور، مرد كهنسال مى باشد.

و از ديدگاه برخى، منظور، غلامى است كه به مرحله بلوغ نرسيده است.

به هرحال چكيده سخن اين است كه بر زنان با ايمان پوشش و روسرى در برابر مردى كه به هر دليلى نيروى جنسى نداشته و تمايل به جنس مخالف ندارد، لازم نيست.

أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ

14- و نيز در برابر كودكانى كه از امور جنسى آگاهى ندارند...

به باور پاره اى، منظور، كودكانى است كه هنوز به مرحله بلوغ نرسيده و توان آميزش ندارند.

در ادامه آيه شريفه مى فرمايد: وَ لا يَضْرِبْنَ بَأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِيْنَ مِن زِينَتِهِنَّ

و نبايد زنان با ايمان به هنگام راه رفتن پاهاى خود را بر زمين بزنند تا زيور و زينت پنهانى آنان، ديده شده و يا صدايش شنيده شود.

اين دستور بدان دليل است كه در آن روزگاران زنان پاهاى خود را به زمين مى كوبيدند تا صداى خلخال خود را به گوشها برسانند.

وَ تُوبُوا إِلَى اللّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.

و هان اى مردم با ايمان! همگى شما روى توبه به بارگاه خدا بياوريد باشد كه رستگار گرديد.

و آورده اند كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: اَيُّهَا النّاسُ تُوبُوا اِلى رَبِّكُمْ فَإِنّى اَتُوبُ اِلَى اللّهِ فى كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ⁽¹⁾

هان اى مردم! روى ايمان و اخلاص و روى توبه به بارگاه خدا آوريد تا رستگار گرديد؛ من هرروز يكصدمرتبه رو به بارگاه او مى آورم.2.

ترغيب به ازدواج آسان

وَ اَنْكِحُوا الاَْيامى مِنْكُمْ وَ الصّالِحينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَاِمائِكُمْ اِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّهُ واسِعٌ عَليمٌ

مردان و زنان بى همسر را همسر دهيد و همچنين غلامان وكنيزان صالح و درستكارتان را اگر فقير و تنگدست باشند ، خداوند آنان را از فضل خود بى نياز مى سازد ، خداوند واسع و آگاه است.(32 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اَنْكِحُوا » ( آن ها را همسر دهيد ) با اين كه ازدواج يك امر اختيارى و بسته به ميل طرفين است ، مفهومش اين است كه مقدمات ازدواج آن ها را فراهم سازيد، ازطريق كمك هاى مالى در صورت نياز ، پيدا كردن همسر مناسب ، تشويق به مسأله ازدواج و بالاخره پادرميانى براى حل مشكلاتى كه معمولاً در اين موارد بدون وساطت ديگران انجام پذير نيست ، خلاصه مفهوم آيه به قدرى وسيع است كه هرگونه قدمى و سخنى و درهمى در اين راه را شامل مى شود. « اَيامى » جمع « اَيِّم » در اصل به معنى زنى است كه شوهر ندارد ، سپس به مردى كه همسر ندارد ، نيز گفته شده است و به اين ترتيب تمام زنان و مردان مجرّد در مفهوم اين آيه داخل هستند ، خواه بكر باشند يا بيوه. در حديثى از امير مؤمنان على مى خوانيم : « اَفْضَلُ الشَّفاعاتِ اَنْ تَشْفَعَ بَيْنَ اثْنَيْنِ فىنِكاحٍ حَتّى يَجْمَعَ اللّهُ بَيْنَهُما : بهترين شفاعت آن است كه ميان دو نفر براى امر ازدواج ميانجى گرى كنى تا اين امر به سامان برسد » .⁽¹⁾در حديث ديگرى از امام كاظم مى خوانيم : « ثَلاثَةٌ يَسْتَظِلُّونَ بِظِلِّ عَرْشِ اللّهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ ، يَوْمَ لا ظِلَّ اِلاّ ظِلُّهُ رَجُلٌ زَوَّجَ اَخاهُ الْمُسْلِمَ اَوْ اَخْدَمَهُ اَوْ كَتَمَ لَهُ سِرّا : سه طايفه هستند كه در روز قيامت در سايه عرش خدا قرار دارند ، روزى كه سايه اى جز سايه او نيست ؛ كسى كه وسايل تزويج برادر مسلمانش را فراهم سازد و كسى كه به هنگام نياز به خدمت، خدمت كننده اى براى او .

فراهم كند و كسى كه اسرار برادر مسلمانش را پنهان دارد » .⁽¹⁾و بالاخره در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم : « انسان هر گامى در اين راه بردارد و هر كلمه اى بگويد ، ثواب يك سال عبادت در نامه عمل او مى نويسند » ( كانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ خَطَاَها اَوْ بِكُلِّ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِها فى ذلِكَ عَمَلُ سَنَةٍ قِيامُ لَيْلِها وَ صِيامُ نَهارِها ) .⁽²⁾

منظوراز جمله «وَالصّالِحينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ اِمائِكُمْ» چيست؟

قابل توجه اين كه در آيات مورد بحث به هنگامى كه سخن از ازدواج مردان و زنان بى همسر به ميان مى آيد ، به طوركلى دستور مى دهد براى ازدواج آنان اقدام كنيد ، اما هنگامى كه نوبت به بردگان مى رسد ، آن را مقيّد به « صالح بودن » مى كند. جمعى از مفسران ( مانند نويسنده عالى قدر « تفسير الميزان » و همچنين « تفسير صافى » ) آن را به معنى صلاحيت براى ازدواج تفسير كرده اند ، درحالى كه اگر چنين باشد ، اين قيد در مورد مردان و زنان آزاد نيز لازم است. بعضى ديگر گفته اند كه : منظور صالح بودن از نظر اخلاق و اعتقاد است ، چراكه صالحان از اهميت ويژه اى در اين امر برخوردار هستند ولى باز جاى اين سؤال باقى است كه چرا در غيربردگان اين قيد نيامده است؟ احتمال مى دهيم منظور چيز ديگرى باشد و آن اين كه ؛ در شرايط زندگى آن روز بسيارى از بردگان در سطح پايينى از فرهنگ و اخلاق قرار داشتند ، به طورى كه هيچ گونه مسؤوليتى در زندگى مشترك احساس نمى كردند ، اگر با اين حال اقدام به تزويج آن ها مى شد ، همسر خود را به آسانى رها نموده و او را بدبخت مى كردند، لذا دستور داده شده است ؛ در مورد آن ها كه صلاحيت اخلاقى دارند ، اقدام به ازدواج كنيد و مفهومش اين است كه نخست كوشش براى صلاحيت اخلاقيشان شود تا آماده زندگى زناشويى شوند ، سپس اقدام به ازدواجشان گردد . .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

فرمان تشكيل خانواده و تشويق به ازدواج

در اين آيات آفريدگار هستى براى پاكى و پاكدامنى مردان و زنان با ايمان و مبارزه با هر نوع زشتكارى و گناه، از سويى فرمان تشكيل خانواده و ازدواج سهل و آسان مى دهد و از دگر سو پدران و مادران و بزرگان جامعه را موظّف مى دارد كه وسايل و امكانات تشكيل خانواده را براى نسل جوان فراهم آورند.

در آيه مورد بحث مى فرمايد: وَ أَنْكِحُوا الاْءَيَامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ

هان اى مردم با ايمان! مردان و زنان بى همسر خويش را همسر دهيد؛ و نيز بردگان شايسته كردار و پاكدامن خويش را در راه ازدواج با يكديگر يارى كنيد و وسيله ازدواج آنان را فراهم آوريد.

اين دستورى كه در آيه شريفه آمده است يك دستور پسنديده و تشويق و ترغيب به كارى شايسته است امّا يك دستور واجب و بايسته نيست.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود: مَنْ اَحَبَّ فِطْرَتى فَلْيَسْتَنَّ بِسُنَّتى وَ مِنْ سُنَّتِى النِّكاحُ⁽¹⁾

هر كس راه و رسم طبيعى و هماهنگ با فطرت انسانى مرا دوست بدارد، به سنّت و روش من مى گرايد و ازدواج و تشكيل خانواده از راه و رسم من است.

و نيز فرمود: يا مَعْشَرَ الشَّبابِ مَنِ اسْتَطاعَ مِنْكُمُ الْباهَ فَلْيَتَزَوَّجْ فَاِنَّهُ اَغْضى لِلْبَصَرِ وَ اَحْسَنُ لِلْفَرْجِ وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ⁽²⁾

هان اى جوانان! هر كدام از شما از شرايط لازم براى ازدواج بهره ور است، تشكيل خانواده دهد؛ چراكه ازدواج براى پاكى چشم و دامان بهتر است؛ و هر كس توانايى و امكانات مالى اين كار را ندارد و در فشار غريزه جنسى است براى چيره شدن بر آن،1.

روزه بدارد؛ چرا كه روزه، شكننده نيروى جنسى و آرام بخش آن است.

از «سعيد بن جُبَير» آورده اند كه در سفر حج به «ابن عبّاس» برخورد نمودم و ضمن گفتگو از من پرسيد ازدواج كرده اى؟ پاسخ دادم: نه؛ گفت: برو ازدواج كن.

سال بعد دگرباره به او برخورد كردم و از من جويا شد آيا تشكيل خانواده داده ام؟

پاسخ دادم: نه؛ گفت: «سعيد»! برو ازدواج كن چراكه بهترين و والاترين انسانهاى عصرها و نسلها پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله است كه ازدواج كرد...

و در ادامه آيه شريفه مى افزايد: وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ

و نيز به بردگان شايسته كردار و پاكدامن خويش همسر دهيد.

به باور پاره اى، منظور، غلامان و كنيزان با ايمان است كه بايد وسيله ازدواج آنان را فراهم آورند.

آنگاه در مورد انسانهاى آزاد مى فرمايد:

إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ

اگر اين جوانانى كه تشكيل خانواده مى دهند مردمى تنگدست و بينوا باشند، خداى بخشاينده از فزونبخشى خويش آنان را بى نياز خواهد ساخت.

وَ اللّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ.

و خدا گشايشگر و داناست.

هم بخشايش و كرامت او بسيار است و هم به حال و روز و مصلحت بندگانش آگاه بوده و بر اساس حكمت و مصلحت با آنان رفتار مى كند.

ششمين امام نور حضرت صادق عليه السلام در اين مورد فرمود: كسى كه از بيم تنگدستى و نيازمندى تشكيل خانواده ندهد دچار پندار بد و سوء ظنّ است؛ چراكه قرآن مى فرمايد: به بى همسران جامعه خود همسر دهيد؛ اگر آنان تهيدست باشند خدا آنان را از فزونبخشى خود بى نياز خواهد ساخت...

آداب ورود كودكان نابالغ به اتاق خصوصى پدر و مادر

يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذينَ مَلَكَتْ اَيْمانُكُمْ وَ الَّذينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلوةِ الْفَجْرِ وَحينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهيرَةِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلوةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الاْياتِ وَ اللّهُ عَليمٌ حَكيمٌ

اى كسانى كه ايمان آورده ايد ! بايد بردگان شما و هم چنين كودكانتان كه به حد بلوغ نرسيده اند ، در سه وقت از شمااجازه بگيرند ؛ قبل از نماز فجر و در نيم روز هنگامى كه لباس هاى (معمولى) خودرا بيرون مى آوريد و بعد از نمازعشاء ، اين سه وقت خصوصى براى شما است، اما بعد ازاين سه وقت ، گناهى بر شما و بر آن ها نيست ( كه بدون اذن وارد شوند ) و بر گِرد يكديگر طواف كنيد ( و با صفا و صميميت به يكديگر خدمت نماييد ) اين گونه خداوند آيات را براى شما تبيين مى كند و خداوند عالم و حكيم است. (58 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

« ظَهيرَة » چنان كه « راغب » در « مفردات » و « فيروزآبادى » در « قاموس » مى گويند: به معنى نيم روز و حدود ظهر است كه مردم در اين موقع معمولاً لباس هاى رويى خود را درمى آورند و گاه مرد و زن باهم خلوت مى كنند. « عَوْرَة » در اصل از ماده «عار» به معنى عيب است و از آن جا كه آشكار شدن آلت جنسى مايه عيب و عار است، در لغت عرب به آن عورت اطلاق شده است ، اطلاق كلمه « عورت » بر اين اوقات سه گانه مذكور ، به خاطر آن است كه مردم در اين اوقات خود را زياد مقيّد به پوشانيدن خويش مانند ساير اوقات نمى كنند و يك حالت خصوصى دارند. بديهى است اين دستور متوجه اولياى اطفال است كه آن ها را وادار به انجام اين برنامه كنند ، چراكه آن ها هنوز به حد بلوغ نرسيده اند تامشمول تكاليف الهى باشندو به همين جهت مخاطب در اين جا ، اولياء هستند. ضمنا اطلاق آيه هم شامل كودكان پسر و هم كودكان دختر مى شود و كلمه « اَلَّذينَ » كه براى جمع مذكراست ، مانع از عموميت مفهوم آيه نيست ، زيرا در بسيارى از موارد اين تعبير به عنوان تغليب بر مجموع اطلاق مى گردد ، همان گونه كه در آيه وجوب روزه تعبير به « اَلَّذينَ » شده و منظور عموم مسلمانان است ( 83 / بقره ) . ذكر اين نكته نيز لازم است كه آيه از كودكانى سخن

مى گويد كه به حد تمييز رسيده اند و مسائل جنسى و عورت و غير آن را تشخيص مى دهند ، زيرا دستور اذن گرفتن ، خود دليل بر اين است كه اين اندازه مى فهمند كه اذن گرفتن يعنى چه. در پايان آيه مى فرمايد: « لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لاعَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الاْياتِ وَ اللّهُ عَليمٌ حَكيمٌ » . واژه « طَوّافُونَ » در اصل از ماده « طواف » به معنى گردش دور چيزى است و چون به صورت صيغه مبالغه آمده ، به معنى كثرت در اين امر مى باشد و با توجه به اين كه بعد از آن «بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ» آمده ، مفهوم جمله اين مى شود كه در غير اين سه وقت شما مجاز هستيد بر گِرد يكديگر بگرديد و رفت و آمد داشته باشيد و به هم خدمت كنيد. و به گفته « فاضل مقداد » در « كنز العرفان » اين تعبير در حقيقت به منزله بيان دليل براى عدم لزوم اجازه گرفتن در ساير اوقات است ، چراكه اگر بخواهند مرتبا رفت و آمد داشته باشند و در هر بار اذن دخول بخواهند ، كار مشكل مى شود .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

مقرّرات ورود به قلمرو خصوصى ديگران

در آيات پيش، مقرّرات مربوط به روابط زنان و مردان و رعايت عفّت و پاكدامنى و پاك چشمى، بيان گرديد؛ اينك براى ايجاد محيط مساعد و مناسب و بدور از هرگونه تحريك به بى عفّتى و لغزش، روشنگرى مى كند كه غلامان و كنيزان و كودكان شما نيز بايد به هنگام ورود به خوابگاه و جايگاه استراحت مردان و زنان يا پدران و مادرانشان، با رعايت آداب و مقرّرات و كسب اجازه وارد شوند و سرزده به جايگاه خصوصى آنان در نيايند.

در نخستين آيه مورد بحث مى فرمايد: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَ الَّذينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاَثَ مَرّاتٍ

هان اى كسانى كه ايمان آورده ايد! غلامان و كنيزان و كودكان نابالغ خود را فرمان دهيد كه وقتى مى خواهند به اتاق خواب شما درآيند، پيش از ورود، اجازه بگيرند و .

هرگز سرزده به خوابگاه شما وارد نشوند.

به باور پاره اى، تنها بر غلامان لازم است كه به هنگام ورود به خوابگاه خصوصى زنان و مردان اجازه بگيرند و بر كنيزان لازم نيست كه به هنگام ورود به خوابگاه صاحب خويش، اجازه بخواهند.

از دو امام نور، حضرت باقر و صادق عليهماالسلام نيز چنين روايت شده است.

منظور از كودكان در آيه شريفه، آنانى هستند كه قدرت تميز و شناخت دارند.

«جُبّائى» مى گويد: كسب اجازه براى ورود به خوابگاه و خانه ديگران هماره بر همگان لازم است؛ مگر براى كودكان و بردگان كه تنها اين سه وقت بايد اجازه بگيرند:

مِنْ قَبْلِ صَلوةِ الْفَجْرِ

يكى پيش از نماز بامدادى و سپيده صبح؛ چرا كه در اين هنگام ممكن است زن و مرد نيمه برهنه يا در حالى به استراحت پرداخته باشند كه نخواهند كسى آنان را بدان گونه بنگرد.

وَ حِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ

ديگر به هنگامه نيمروز كه براى آسايش و استراحت لباس رسمى را در آورده ايد.

وَ مِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشَاءِ

و ديگر به هنگامه شامگاه و پس از نماز عشا كه زن و مرد به خوابگاه خويش مى روند؛ آرى، مقرّرات الهى نشانگر آن است كه در اين سه هنگام كه هنگامه خلوت و استراحت است بردگان و كودكان بايد براى ورود به خوابگاه پدر و مادر و سرور خويش اجازه بگيرند و سرزده و بدون اجازه نبايد وارد شوند كه خلاف آداب اسلامى وانسانى است.

در ادامه آيه شريفه به بيان روشن تر موضوع پرداخته و مى فرمايد: ثَلاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ

اين سه هنگام، براى شما هنگامى است كه لباس عادى و رسمى خويش را وامى گذاريد و ممكن است برخى از اندام شما پوشيده نباشد.

به باور پاره اى، از آنجايى كه برخى از مردم با ايمان دوست مى داشتند در اين هنگام با همسران خويش درآميزند و با غسل براى نماز حضور يابند، از اين رو خدا به بردگان و كودكان دستور داد در اين سه وقت بدون اجازه وارد حريم خصوصى و

خوابگاه سرور و يا پدر و مادر خويش نگردند و براى ورود در انتظار اجازه باشند.

لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ

جز اين سه هنگام، بر شما مردم با ايمان و بر بردگان و كودكان شما گناهى نيست كه بدون اجازه وارد شويد.

طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ

چراكه اينان خدمتكاران شما هستند و چاره اى جز اين ندارند كه در ديگر اوقات براى خدمت به شما بدون اجازه وارد گردند و اجازه گرفتن پياپى و هر لحظه براى آنان و خود شما دشوار است.

واژه «طَوّافُونَ» از ريشه «طَواف» به مفهوم گردش دور چيزى است؛ و در آيه، منظور، رفت و آمد بسيار براى خدمت و پذيرايى است.

در آيه ديگرى نيز اين واژه در همين مفهوم به كار رفته است آنجا كه مى فرمايد:

يَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدانٌ مُخَلَّدُونَ.⁽¹⁾

بر گرد بهشتيان، پسرانى جاودانه، براى پذيرايى و خدمت، به فرمان خدا مى چرخند.

بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ

اين بردگان و كودكان با نهايت صفا و مهر بر گرد شما مى چرخند و به شما خدمت مى كنند؛ به بيان ديگر، جز اين سه هنگامه كه گفته شد، شما مى توانيد بر گرد يكديگر با صفا و مهر بچرخيد و رفت و آمد كنيد و به يكديگر خدمت نماييد و پذيرايى كنيد.

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الاْآيَاتِ

اين گونه خدا آيات و مقرّرات خود را براى شما به روشنى بيان مى كند.

وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.

و خدا دانا و فرزانه است.7.

ضرورت اجازه گرفتن كودكان بالغ براى ورود به اتاق والدين

وَ اِذا بَلَغَ الاَْطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَااسْتَأْذَنَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ اياتِهِ وَ اللّهُ عَليمٌ حَكيمٌ

و هنگامى كه اطفال شما به سن بلوغ رسند، بايد اجازه بگيرند ، همان گونه كه اشخاصى كه پيش از آن ها بودند ،اجازه مى گرفتند ، اين چنين خداوند آياتش را براى شما تبيين مى كند و خدا عالم و حكيم است. (59 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

واژه « حُلُم » به معنى عقل آمده است و كنايه از بلوغ است كه معمولاً با يك جهش عقلى و فكرى توأم است و گاه گفته اند : « حُلُم » به معنى رؤيا و خواب ديدن است و چون جوانان مقارن بلوغ ، صحنه هايى در خواب مى بينند كه سبب احتلام آن ها مى شود ، اين واژه به عنوان كنايه درمعنى بلوغ به كار رفته است. از آيه فوق چنين استفاده مى شود كه حكم بالغان با اطفال نابالغ متفاوت است زيرا كودكان نابالغ طبق آيه قبل ، تنها در سه وقت موظف به اجازه گرفتن هستند ، چون زندگى آن ها با زندگى پدران و مادران آن قدر آميخته است كه اگر بخواهند در همه حال اجازه بگيرند، مشكل خواهد بود و از اين گذشته احساسات جنسى آن ها هنوز به طور كامل بيدار نشده ، ولى نوجوانان بالغ طبق اين آيه كه اذن گرفتن را به طور مطلق براى آن ها واجب دانسته ، موظفند در همه حال به هنگام ورود بر پدر و مادر اذن بطلبند. اين حكم مخصوص به مكانى است كه پدر و مادر در آن جا استراحت مى كنند ، وگرنه وارد شدن در اتاق عمومى ( اگر اتاق عمومى داشته باشند ) مخصوصا هنگامى كه ديگران هم در آن جا حاضرند و هيچ گونه مانع و رادعى در كار نيست ، اجازه گرفتن لزومى ندارد. ذكر اين نكته نيز لازم است كه جمله « كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ » اشاره به بزرگسالان است كه در همه حال به هنگام واردشدن در اتاق ، موظف به اجازه گرفتن از پدران و مادران

بودند ، در اين آيه افرادى را كه تازه به حد بلوغ رسيده اند ، هم رديف بزرگسالان قرار داده كه موظف به استيذان بودند .

براى ريشه كن ساختن يك مفسده اجتماعى مانند اعمال منافى عفت ، تنها توسل به اجراى حدود و تازيانه زدن منحرفان ، كافى نيست ، در هيچ يك ازمسائل اجتماعى چنين برخوردى نتيجه مطلوب را نخواهد داد ، بلكه بايد مجموعه اى ترتيب داد از آموزش فكرى و فرهنگى آميخته با آداب اخلاقى و عاطفى و همچنين آموزش هاى صحيح اسلامى و ايجاد يك محيط اجتماعى سالم ، سپس مجازات را به عنوان يك عامل در كنار اين عوامل درنظر گرفت. به همين دليل در اين سوره نور كه در واقع سوره عفت است ، از مجازات تازيانه مردان و زنان زناكار شروع مى كند و به مسائل ديگر مانند فراهم آوردن وسايل ازدواج سالم ، رعايت حجاب اسلامى ، نهى از چشم چرانى ، تحريم متهم ساختن افراد به آلودگى ناموسى، و بالاخره اجازه گرفتن فرزندان به هنگام ورود به خلوتگاه پدران و مادران ، گسترش مى دهد. اين نشان مى دهد كه اسلام از هيچ يك از ريزه كارى هاى مربوط به اين مسأله غفلت نكرده است. كودكان بالغ نيز موظف هستند در هروقت بدون اجازه وارد نشوند ، حتى كودكان نابالغ كه مرتبا نزد پدر و مادر هستند ، نيز آموزش داده شوند كه حداقل در سه وقت ( قبل از نماز صبح و بعد از نماز عشاء و هنگام ظهر كه پدران و مادران به استراحت مى پردازند ) بدون اجازه وارد نشوند. اين يك نوع ادب اسلامى است ، هرچند امروز كمتر رعايت مى شود و با اين كه قرآن آن را صريحا در آيات فوق بيان كرده است ، در نوشته ها و سخنرانى ها و بيان احكام نيز كمتر ديده مى شود كه پيرامون اين حكم اسلامى و فلسفه آن بحث شود و معلوم نيست به چه دليل اين حكم قطعى قرآن مورد غفلت و بى توجهى قرار گرفته است؟ گرچه ظاهر آيه وجوب رعايت اين حكم است ، حتى اگر فرضا آن را مستحب بدانيم ، باز بايد از آن سخن گفته شود و جزئيات آن مورد بحث قرار گيرد. برخلاف آن چه برخى ساده انديشان فكر مى كنند كه كودكان از اين مسائل سر درنمى آورند و خدمتكاران نيز در اين امور باريك نمى شوند ، ثابت شده است كه كودكان ( تا چه رسد به بزرگسالان ) روى اين مسأله فوق العاده حساسيت دارند و گاه مى شود سهل انگارى پدران و مادران و برخورد

كودكان به مناظرى كه نمى بايست آن را ببينند ، سرچشمه انحرافات اخلاقى و گاه بيمارى هاى روانى شده است. و نيز در همين جا لازم مى دانيم به پدران و مادران توصيه كنيم كه اين مسائل را جدى بگيرند و فرزندان خود را به گرفتن اجازه ورود، عادت دهند و همچنين ازكارهاى ديگرى كه سبب تحريك فرزندان مى گردد، ازجمله خوابيدن زن و مرد در اتاقى كه بچه هاى مميّز مى خوابند تا آن جا كه امكان دارد ، پرهيز كنند و بدانند اين امور از نظر تربيتى فوق العاده در سرنوشت آن ها مؤثر است. جالب اين كه در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم كه فرمود : « اِيّاكُمْ وَ اَنْ يُجامِعَ الرَّجُلُ اِمْرَأَتَهُ وَ الصَّبِىُّ فِى الْمَهْدِ يَنْظُرُ اِلَيْهِما : مبادا درحالى كه كودكى در گهواره به شمامى نگرد، آميزش جنسى كنيد».⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«حُلُم»: به مفهوم خرد و كنايه از رشد و بلوغ آمده است.

در آيه مورد بحث، در اشاره به مقرّرات ورود و خروج كودكانى كه به مرحله بلوغ و رشد رسيده اند مى فرمايد: وَ إِذَا بَلَغَ الاْءَطْفَالُ مِنْكُمْ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ

و هنگامى كه كودكان شما به مرحله بلوغ رسيدند، بايد بسان ديگران در همه اوقات از شما اجازه بگيرند آنگاه وارد حريم خصوصى شما گردند؛ درست همان گونه كه ديگر بزرگسالان آزاد، اجازه مى گرفتند و سرزده وارد نمى شدند.

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آياتِهِ

خدا همان گونه كه در اين آيه، مقرّرات خود را برايتان بروشنى بيان فرمود، ديگر دستورات خود را نيز بيان خواهد كرد.

وَ اللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ. و خدا دانا و فرزانه است.

«سعيد بن مُسَيِّب» مى گويد: انسان بايد از مادر خود نيز براى ورود به اطاق خصوصى او اجازه بگيرد. .

وَ الْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاّتى لايَرْجُونَ نِكاحا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ اَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزينَةٍ وَ اَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللّهُ سَميعٌ عَليمٌ

و زنان از كار افتاده اى كه اميد به ازدواج ندارند ، گناهى برآن ها نيست كه لباس هاى ( رويين ) خودرا بر زمين بگذارند،به شرط اين كه در برابر مردم خودآرايى نكنند و اگر خود را بپوشانند ، براى آن ها بهتر است و خداوند شنوا و دانا است. (60 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين آيه استثنايى براى حكم حجاب زنان بيان مى كند و زنان پير و سالخورده را از اين حكم مستثنى مى شمرد ، در واقع براى اين استثناء ، دو شرط وجود دارد ؛ نخست اين كه به سن و سالى برسند كه معمولاً اميدى به ازدواج ندارند و به تعبير ديگر جاذبه جنسى را كاملاً از دست داده اند. ديگر اين كه در حال برداشتن حجاب خود را زينت ننمايند. روشن است كه با اين دو قيد ، مفاسد كشف حجاب در مورد آنان وجود نخواهد داشت و به همين دليل اسلام اين حكم را از آنان برداشته است. اين نكته نيز روشن است كه منظور برهنگى و بيرون آوردن همه لباس هانيست ، بلكه تنها كنارگذاشتن لباس هاى رو است كه بعضى روايات از آن به چادر و روسرى تعبير كرده (اَلْجِلْبابُ وَ الْخِمارُ). در حديثى از امام صادق در ذيل همين آيه مى خوانيم كه فرمود: « اَلْخِمارُ وَ الْجِلْبابُ ، قُلْتُ بَيْنَ يَدَىْ مَنْ كانَ ؟ قالَ : بَيْنَ يَدَىْ مَنْ كانَ غَيْرَ مُتَبَرِّجَةٍ بِزينَةٍ: منظور روسرى و چادراست، راوى مى گويد: از امام پرسيدم: در برابر هركس كه باشد ؟ فرمود : در برابر هركس كه باشد ، اما خودآرايى و زينت نكند » .⁽¹⁾در پايان آيه اضافه مى كند : با همه احوال « اگر آن ها تعفف كنند و خويشتن را بپوشانند ، براى آن ها بهتر است » ( وَ اَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَ اللّهُ سَميعٌ عَليمٌ ). چرا كه از نظر اسلام هرقدر زن جانب عفاف و حجاب را رعايت كند ، پسنديده تر و به تقوا و پاكى نزديك تر است . .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاّتِى لا يَرْجُونَ نِكَاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ

و زنان سالخورده و بازنشسته اى كه اميدى به زناشويى ندارند و بدان شور و شوقى ندارند، مى توانند روسرى خود را بردارند.

به باور پاره اى، منظور اين است كه: آن زنانى كه ديگر حائض نمى گردند و به مرحله اى رسيده اند كه اميدى به ازدواج ندارند و به دليل سالخوردگىِ آنان، مردها براى ازدواج با آنان بى رغبت هستند، مى توانند پوشش خود را واگذارند.

امّا به باور پاره اى ديگر، چنين زنانى مى توانند روسرى و عباى خود را بردارند.

و برخى گفته اند كه منظور اين است كه اين زنان تنها مى توانند آنچه را بر روى سر مى اندازند، بردارند و بدون پوشش دست و صورت ظاهر گردند.

غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ

و اين برداشتن روسرى بدان شرط است، كه در انديشه جلوه گرى و دلربايى نباشند و زيورهاى خود را به نمايش نگذارند، بلكه هدف آنها اين باشد كه خود را از قيد و بندهاى سخت آزاد سازند؛ چراكه دلربايى و جلوه گرى هم بر زنان جوان حرام است و هم بر زنان سالخورده؛ و زنان جوان دستور يافته اند كه از روسريها و پوشش هاى ضخيم استفاده كنند تا به هيچ عنوان بدن آنان نمايان نشود.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود: مرد به بدن زن خويش مى تواند نگاه كند؛ و برادر و فرزند به زيرپوش زن مى توانند بنگرند؛ امّا زن در برابر نامحرم، چهار لباس بپوشد كه عبارتند از: زيرپوش، روسرى، پيراهن و لباس سرتاسرى يا چادر.

وَ أَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ

پاكدامنى و عفّت ورزيدنِ زنان سالخورده و از كارافتاده نيز به وسيله پوشيدن چادر، برايشان بهتر از كنار گذاشتن آن است، اگرچه كنار گذاشتن روسرى نيز بر آنان گناهى ندارد.

وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ. و خدا سخن شما را مى شنود و به آنچه در دل داريد داناست.

خانه هاى يازده گانه اى كه غذا خوردن از آن ها مجاز است

لَيْسَ عَلَى الاَْعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الاَْعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَريضِ حَرَجٌ وَ لاعَلىاَنْفُسِكُمْ اَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ ابائِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اُمَّهاتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اِخْوانِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اَخَواتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اَعْمامِكُمْ اَوْبُيُوتِ عَمّاتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اَخْوالِكُمْ اَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ اَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ اَوْ صَديقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ اَنْ تَأْكُلُوا جَميعا اَوْ اَشْتاتا فَاِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتا فَسَلِّمُوا عَلى اَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الاْياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

بر نابينا و افراد شل و بيمار گناهى نيست (كه با شما هم غذا شوند) و بر شما نيز گناهى نيست كه از خانه هاى خودتان (خانه هاى فرزندان يا همسرانتان كه خانه خود شما محسوب مى شود، بدون اجازه خاصى) غذا بخوريد و همچنين خانه هاى پدرانتان يا خانه هاى مادرانتان، ياخانه هاى برادرانتان يا خانه هاى خواهرانتان يا خانه هاى عموهايتان يا خانه هاى عمه هايتان يا خانه هاى دايى هايتان يا خانه هاى خاله هايتان يا خانه اى كه كليدش در اختيار شما است يا خانه هاى دوستانتان ، بر شما گناهى نيست كه به طور دسته جمعى يا جداگانه غذا بخوريد و هنگامى كه داخل خانه اى شديد ، بر خويشتن سلام كنيد ، سلام و تحيتى از سوى خداوند ،سلام و تحيتى پربركت و پاكيزه ، اين گونه خداوند آيات را براى شما تبيين مى كند ، شايد انديشه كنيد. (61 / نور)

شرح آيه از تفسير نمونه

طبق صريح بعضى از روايات ، اهل مدينه قبل از اين كه اسلام را پذيرا شوند ، افراد نابينا و شل و بيمار را از حضور بر سر سفره غذا منع مى كردند و با آن ها هم غذا نمى شدند و از اين كار نفرت داشتند. و به عكس بعد از ظهور اسلام گروهى غذاى اين گونه افراد را جدا مى دادند نه به اين علت كه از هم غذا شدن با آن ها تنفر داشتند ، بلكه به اين دليل كه شايد اعمى غذاى خوب را نبيند و آن ها ببينند و بخورند و اين برخلاف اخلاق است و همچنين در مورد افراد لنگ و بيمار كه ممكن است در غذا خوردن عقب بمانند و افراد سالم پيشى بگيرند. به هر دليل كه بود ، با آن ها هم غذا نمى شدند و روى همين جهت افراد اعمى و لنگ و بيمار نيز خود را كنار مى كشيدند ، چراكه ممكن بود مايه ناراحتى ديگران شوند و اين عمل را براى خود گناه

مى دانستند. اين موضوع را از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله كه سؤال كردند ، آيه فوق نازل شد و گفت : هيچ مانعى ندارد كه آن ها با شما هم غذا شوند. سپس قرآن مجيد اضافه مى كند: « بر خود شما نيز گناهى نيست كه از اين خانه ها بدون گرفتن اجازه غذا بخوريد؛ خانه هاى خودتان » ( منظور فرزندان يا همسران است كه از آن تعبير به خانه خود شده است ) ( وَ لا عَلى اَنْفُسِكُمْ اَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ ) .

« يا خانه هاى پدرانتان » ( اَوْ بُيُوتِ ابائِكُمْ ) .

« يا خانه هاى مادرانتان » ( اَوْ بُيُوتِ اُمَّهاتِكُمْ ) .

« يا خانه هاى برادرانتان » ( اَوْ بُيُوتِ اِخْوانِكُمْ ) .

« يا خانه هاى خواهرانتان » ( اَوْ بُيُوتِ اَخَواتِكُمْ ) .

« يا خانه هاى عموهايتان » ( اَوْ بُيُوتِ اَعْمامِكُمْ ) .

« يا خانه هاى عمه هايتان » ( اَوْ بُيُوتِ عَمّاتِكُمْ ) .

« يا خانه هاى دايى هايتان » ( اَوْ بُيُوتِ اَخْوالِكُمْ ) .

« يا خانه هاى خاله هايتان » ( اَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ ) .

« يا خانه اى كه كليدش در اختيار شما است » ( اَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ ) .

« يا خانه هاى دوستانتان » ( اَوْ صَديقِكُمْ ) .

البته اين حكم شرايط و توضيحاتى دارد بعد از پايان تفسير آيه خواهد آمد. سپس ادامه مى دهد : « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ اَنْ تَأْكُلُوا جَميعا اَوْ اَشْتاتا ». گويا جمعى از مسلمانان در آغاز اسلام از غذا خوردن تنهايى ابا داشتند و اگركسى را براى هم غذا شدن نمى يافتند، مدتى گرسنه مى ماندند ، قرآن به آن ها تعليم مى دهد كه غذا خوردن به صورت جمعى و فردى ، هر دو مجاز است .⁽¹⁾بعضى نيز گفته اند كه : گروهى از عرب مقيّد بودند كه غذاى ميهمان را به عنوان احترام جداگانه ببرند وخود با او هم غذا نشوند ( مبادا شرمنده يا مقيّد گردد ) آيه اين قيدها را برداشت و تعليم داد كه اين يك .

سنت ستوده نيست .⁽¹⁾بعضى ديگر گفته اند كه : جمعى مقيّد بودندكه اغنياء با فقيران غذا نخورند و فاصله طبقاتى را حتى برسر سفره حفظ كنند، قرآن اين سنت غلط و ظالمانه را با عبارت فوق نفى كرد.⁽²⁾مانعى ندارد كه آيه ناظر به همه اين امور باشد. سپس به يك دستور اخلاقى ديگر اشاره مى كندكه : « هنگامى كه وارد خانه اى شديد ، بر خويشتن سلام كنيد ، سلام و تحيتى از نزدخداوند، سلام و تحيتى پربركت و پاكيزه » (فَاِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتا فَسَلِّمُوا عَلى اَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً ... ). در اين كه منظوراز اين « بُيُوت » ( خانه ها ) چه خانه هايى است ، بعضى از مفسران آن را اشاره به خانه هاى يازده گانه فوق مى دانند و بعضى ديگر آن را مخصوص مساجد دانسته اند. ولى پيدا است كه آيه مطلق است و همه خانه ها را شامل مى شود ، اعم از خانه هاى يازده گانه اى كه انسان براى صرف طعام وارد آن مى شود و يا غير آن از خانه هاى دوستان و خويشاوندان يا غير آن ها ، زيرا هيچ دليلى بر تقييد مفهوم وسيع آيه نيست. و اما اين كه منظور از « سلام كردن بر خويشتن » چيست ، باز در اين جا چند تفسير ديده مى شود. ما فكر مى كنيم منافاتى در ميان اين تفسيرها نباشد ، به هنگام ورود در هر خانه اى بايد سلام كرد ، مؤمنان بر يكديگر و اهل منزل بر يكديگر و اگر هم كسى نباشد ، سلام كردن بر خويشتن ، چراكه همه اين ها در حقيقت بازگشت به سلام بر خويش دارد. لذا در حديثى از امام باقر مى خوانيم هنگامى كه از تفسير اين آيه سؤال كردند، در جواب فرمود: «هُوَ تَسْليمُ الرَّجُلِ عَلى اَهْلِ الْبَيْتِ حينَ يَدْخُلُ ثُمَّ يَرُدُّونَ عَلَيْهِ فَهُوَ سَلامُكُمْ عَلى اَنْفُسِكُمْ : منظور سلام كردن انسان بر اهل خانه است به هنگامى كه وارد خانه مى شود، آن ها طبعا به او پاسخ مى گويند و سلام را به خود او بازمى گردانند و اين است سلام شما بر خودتان » .⁽³⁾و باز از همان امام مى خوانيم كه فرمود : « اِذا دَخَلَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ بَيْتَهُ فَاِنْ كانَ فيهِ اَحَدٌ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَ اِنْ لَمْ يَكُنْ فيهِ اَحَدٌ فَلْيَقُلْ اَلسَّلامُ عَلَيْنا مِنْ عِنْدِ .

رَبِّنا يَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً : هنگامى كه كسى از شما وارد خانه اش مى شود ، اگر در آن جا كسى باشد ، بر او سلام كند و اگر كسى نباشد ، بگويد : سلام بر ما از سوى پروردگار ما ، همان گونه كه خداوند در قرآن فرموده : " تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً " » .⁽¹⁾

آيا خوردن غذاى ديگران مشروط به اجازه آن ها نيست؟

چنان كه در آيه فوق ديديم خداوند اجازه داده است كه انسان از خانه هاى بستگان نزديك و بعضى از دوستان و مانند آن ها كه مجموعا يازده مورد مى شود ، غذا بخورد و در آيه اجازه گرفتن از آن ها شرط نشده بود و مسلما مشروط به اجازه نيست ، چون با وجود اجازه، ازغذاى هركس مى توان خورد و اين يازده گروه خصوصيّتى ندارد. ولى آيا احراز رضايت باطنى ( به اصطلاح از طريق شاهد حال ) به خاطر خصوصيت و نزديكى كه ميان طرفين است ، شرط مى باشد؟ ظاهر اطلاق آيه اين شرط رانيز نفى مى كند، همين قدر كه احتمال رضايت او باشد ( و غالبا رضايت حاصل است ) كافى مى شمرد. ولى اگر وضع طرفين به صورتى درآمده كه يقين به عدم رضايت داشته باشند ، گرچه ظاهر آيه نيز از اين نظر اطلاق دارد ، اما بعيد نيست كه آيه از چنين صورتى منصرف باشد ، به خصوص اين كه اين گونه افراد نادر هستند و معمولاً اطلاق ها شامل اين گونه افراد نادر نمى شود. بنابراين آيه فوق در محدوده خاصى آيات و رواياتى را كه تصرف در اموال ديگران را مشروط به احرازرضايت آن هاكرده است ، تخصيص مى زند ، ولى تكرار مى كنيم اين تخصيص در محدوده معينى است ، يعنى غذا خوردن به مقدار نياز ، خالى از اسراف و تبذير. آن چه در بالا ذكر شد ، در ميان فقهاى ما مشهور است و قسمتى از آن نيز صريحا در روايات آمده است. در روايت معتبرى از امام صادق مى خوانيم هنگامى كه از اين آيه جمله « اَوْ صَديقِكُمْ » از آن حضرت سؤال كردند ، فرمود : « هُوَ وَ اللّهِ الرَّجُلُ يَدْخُلَ بَيْتَ صَديقِه فَيَأْكُلُ بِغَيْرِ اِذْنِه:به خدا قسم منظور اين است كه انسان داخل خانه برادرش مى شود و بدون .

اجازه غذامى خورد ».⁽¹⁾روايات متعدد ديگرى نيز به همين مضمون نقل شده كه در آن ها آمده است ، اذن گرفتن در اين موارد شرط نيست. در مورد «عدم اِفْساد» ( و عدم اسراف ) نيز در بعضى از روايات تصريح شده است.⁽²⁾بعضى از فقهاء طعام هاى نفيس و عالى كه صاحب خانه احيانا براى خود يا ميهمان محترمى و يا مواقع خاصى ذخيره كرده است ، استثناء كرده اند و اين استثناء به حكم انصراف آيه از اين صورت بعيد به نظرنمى رسد. براى كسب توضيحات بيشتر در اين زمينه به جلد 36 ، كتاب « جواهر الكلام » مراجعه فرماييد .

منظور از « صَديق » كيست ؟

بدون شك صداقت و دوستى معناى وسيعى دارد و منظور از آن در اين جا مسلما دوستان خاص و نزديك هستند كه با يكديگر رفت و آمد دارند و ارتباط ميان آن ها ايجاب مى كند كه به منزل يكديگر بروند و از غذاى هم بخورند ، البته همان گونه كه در اصل مسأله يادآور شديم ، در اين گونه موارد احراز رضايت شرط نيست ، همان اندازه كه يقين به نارضايى نداشته باشد ، كافى است. لذا بعضى از مفسران در ذيل اين جمله گفته اند : منظور دوستى است كه در دوستيش صادقانه با تو رفتار كند و بعضى ديگر گفته اند : دوستى است كه ظاهر و باطنش با تو يكى است و ظاهرا همه اشاره به يك مطلب دارند. ضمنا از اين تعبير اجمالاً روشن مى شود آن ها كه تا اين اندازه در برابر دوستانشان گذشت ندارند، در واقع دوست نيستند. در اين جا مناسب است گسترش مفهوم دوستى و شرايط جامع آن راكه در حديثى از امام صادق نقل شده ، بشنويم، ايشان فرمودند : « لا تَكُونُ الصَّداقَةُ اِلاّ بِحُدُودِها ، فَمَنْ كانَتْ فيهِ هذِهِ الْحُدُودِ اَوْ شَىْ ءٌ مِنْها فَانْسِبْهُ اِلَى الصَّداقَةِ وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ فيهِ شَىْ ءٌ مِنْها فَلا تَنْسِبْهُ اِلى شَىْ ءٍ مِنَ الصَّداقِةِ ؛ فَاَوَّلُها اَنْ تَكُونَ سَريرَتُهُ وَ عَلانِيَتُهُ لَكَ واحِدَةً ، وَ الثّانى اَنْ يَرى زَيْنَكَ زَيْنَةُ وَ شَيْنَكَ شَيْنَةُ، وَ الثّالَِثةُ اَنْ لا تُغَيِّرُهُ عَلَيْكَ وَ لايَةٌ وَ لامالٌ ، وَ الرّابِعَةُ اَنْ لا تَمْنَعْكَ شَيْئا تَنالُهُ مَقْدُرَتُهُ ، وَ الْخامِسَةُ وَ هِىَ تَجْمَعُ هذِهِ الْخِصالَ اَنْ لا يُسَلِّمُكَ عِنْدَ النَّكِباتِ : دوستى جز با حدود و شرايطش .

امكان پذير نيست ، كسى كه اين حدود و شرايط يا بخشى از آن در او باشد ، او را دوست بدان و كسى كه هيچ يك از اين شرايط در او نيست ، چيزى از دوستى در او نيست ؛ نخستين شرط دوستى آن است كه باطن و ظاهرش براى تو يكى باشد ، دومين شرط اين است كه زينت و آبروى تو را زينت و آبروى خود بداند و عيب و زشتى تو را عيب و زشتى خود ببيند ، سوم اين است كه مقام و مال ، وضع او را نسبت به تو تغيير ندهد ، چهارم اين كه آن چه را درقدرت دارد، از تو مضايقه ننمايد و پنجم كه جامع همه اين صفات است ، آن است كه تو را به هنگام پشت كردن روزگار رهانكند » .⁽¹⁾

تفسير « ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ »

در برخى از شأن نزول ها آمده كه در صدر اسلام وقتى مسلمان ها به جهاد مى رفتند، گاهى كليد خانه خود را به افراد ازكار افتاده اى كه قادر بر جهاد نبودند ، داده و حتى به آن ها اجازه مى دادند كه از غذاهاى موجود در خانه بخورند ، اما آن ها احيانا از ترس اين كه مبادا گناهى باشد ، از خوردن امتناع مى ورزيدند. طبق اين روايت منظور از « ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ » ( خانه هايى كه مالك كليدهاى آن شده ايد ) همين است .⁽²⁾ولى باتوجه به ساير گروه هايى كه در اين آيه نام آن ها برده شده ، ظاهر اين است كه منظور از اين جمله ، كسانى است كه كليد خانه خود را به خاطر ارتباط نزديك و اعتماد ، به دست ديگرى مى سپارند ، ارتباط نزديك ميان اين دو سبب شده كه آن ها نيز در رديف بستگان و دوستان نزديك باشند ، خواه رسما وكيل بوده باشد يا نه .

سلام و تحيت

« تَحِيَّت » در اصل از ماده « حَيات » است و به معنى دعا كردن براى سلامت و حيات ديگرى مى باشد ، خواه اين دعا به صورت « سَلامٌ عَلَيْكُم » يا « اَلسَّلامُ عَلَيْنا » و يا مثلاً « حَيّاكَ اللّهُ » بوده باشد ، ولى معمولاً هر نوع اظهار محبتى را كه افراد در آغاز ملاقات نسبت به يكديگر مى كنند ، « تحيّت » مى گويند. منظور از « تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبارَكَةً .

طَيِّبَةً» اين است كه تحيّت را به نوعى با خدا ارتباط دهند ، يعنى منظور از «سَلامٌ عَلَيْكُم» اين باشد كه "سلام خدا بر تو باد" يا "سلامتى تو را از خدا مى خواهم" ، چراكه از نظر يك فرد موحد هرگونه دعايى بالاخره به خدا بازمى گردد و از او تقاضا مى شود و طبيعى است دعايى كه چنين باشد، هم پربركت ( مُبارَك ) و هم پاكيزه ( طَيِّبَة ) است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

از اين خانه ها مى توان غذا خورد

در آيات پيش، از كسب اجازه براى وارد شدن به خانه ها و حريم خصوصى مردم سخن رفت و مقرّرات آن بيان گرديد؛ اينك در باره خانه هايى كه غذا خوردن از آنها روا شمرده شده است مى فرمايد:

لَيْسَ عَلَى الاْءَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الاْءَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ

بر نابينا و كسى كه يك يا هر دو پاى او لنگ است و كسى كه دستخوش بيمارى است گناهى نيست.

در تفسير اين فراز از آيه شريفه، ديدگاه ها متفاوت است:

1- به باور پاره اى، از جمله «ابن عبّاس»، منظور اين است كه بر شما گناهى نيست كه با نابينا و لنگ و بيمار در كنار هم غذا بخوريد و بر سر يك سفره بنشينيد.

اين بيان بدان جهت آمده است كه در آن روزگاران، مردم از هم غذا شدن با گروه هاى سه گانه اى كه نامشان آمد خوددارى مى كردند...

2- امّا به باور پاره اى ديگر، هنگامى كه مردم مسلمان به سوى ميدان جهاد مى شتافتند، اجازه مى دادند كه از خوردنيهايى كه در خانه هاى آنهاست بخورند؛ امّا آنان از بهره ورى از آن غذاها خوددارى مى ورزيدند و مى گفتند: چون صاحبان خانه ها حضور ندارند، ما نه به آنها وارد مى گرديم و نه از خوردنيهاى آنها بهره مى بريم؛ از اين رو اين آيه فرود آمد و فرمود: هان اى مردم! اگر چيزى از اين خانه ها يا خانه هاى خويشاوندان خود بخوريد، در اين مورد بر شما گناهى نيست.

3- از ديدگاه برخى، از جمله «جُبّائى» منظور اين است كه: بر نابينا و لنگ و

بيمار گناهى نيست كه به سوى ميدان جهاد نروند؛ با اين بيان، فراز نخست آيه بيانگر واجب نبودن جهاد بر اين سه گروه است و ادامه آيه شريفه سخن جداگانه اى است كه نكته ديگرى را آغاز مى كند.

4- امّا از ديدگاه «سعيد بن جُبَير» منظور، هم غذا و هم سفره شدن با افراد نابينا و لنگ و بيمار است؛ چراكه در آن روزگاران اين گروههاى سه گانه از هم غذا شدن با انسانهاى سالم خوددارى مى كردند و اين بدان دليل بود كه مردم از هم غذا شدن با آنان اظهار بى ميلى و نفرت مى كردند؛ به همين جهت در مدينه رسم بر اين بود كه براى آنان سفره جداگانه اى مى گشودند و بدين سان آيه شريفه از اين بيگانگى و تحقير آنان هشدار داد و روشنگرى فرمود كه مردم با آنان هم غذا شوند.

5- «مُجاهِد» مى گويد: منظور اين است كه اين گروه هاى سه گانه مى توانند از خانه هايى كه در آيه شريفه آمده است، غذا بخورند؛ و اين آيه بدان جهت فرود آمد كه گروهى از ياران پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه دستخوش تهيدستى و كمبود موادّ غذايى مى شدند، افراد نابينا و بيمار و لنگ را به خانه هاى پدران و مادران و نزديكان خودشان مى بردند تا خود را سير كنند؛ امّا آنان از خوردن غذاهاى آن خانه ها خوددارى مى نمودند و مى گفتند: خوردن مال مردم نارواست؛ از اين رو آيه شريفه به آنان روشنگرى كرد كه مى توانند از اين خانه ها غذا بخورند.

وَ لا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ

و نيز بر شما زنان و كودكان گناهى نيست كه از خانه همسران و پدرانتان كه خانه خودتان مى باشد، بدون گرفتن اجازه غذا بخوريد؛

أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ

و نيز از خانه هاى پدرانتان؛

أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ

يا خانه هاى مادرانتان؛

أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ

يا از خانه هاى برادرانتان؛

أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ

يا از خانه هاى خواهرانتان؛

أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ

يا از خانه هاى عموهايتان؛

أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ

يا از خانه هاى عمّه هايتان؛

أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ

يا از خانه هاى داييهايتان؛

أَوْ بُيُوتِ خَالاتِكُمْ

يا از خانه هاى خاله هايتان؛

يادآورى مى گردد كه منظور از خانه هاى خودتان؛ «مِنْ بُيُوتِكُمْ» به باور پاره اى، خانه همسر انسان مى باشد؛ چراكه خانه زن نيز بسان خانه خود انسان مى باشد؛ امّا به باور پاره اى، منظور، خانه فرزندان مى باشد.

و بدان جهت خانه فرزندان را، خانه پدر شمرده است كه خود آنان نيز بسان دارايى و ثمره تلاش و زحمت پدر مى باشند.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود:

اَنْتَ وَ مالُكَ لاَِبيكَ.⁽¹⁾

تو و دارايى و ثروتت از آن پدرت مى باشى.

و نيز آورده اند كه فرمود:

اِنَّ اَطْيَبَ ما يَأْكُلُ الْمُؤْمِنُ كَسْبَهُ وَ اِنَّ وَلَدَهُ مِنْ كَسْبِهِ.⁽²⁾7.

پاكيزه ترين چيزى كه انسان با ايمان از آن بهره ور مى گردد ره آورد كسب و كار اوست و فرزند هم به نوعى جزو ثروت و رهآورد زندگى پدر و مادر است.

و بر اين اساس است كه خدا به هنگام نام بردن از خانه پدر و نزديكان، از خانه فرزندان نام نبرد.

با اين بيان، از آيه شريفه چنين دريافت مى گردد كه به انسان اجازه داده شده است كه از خانه خويشاوندان نزديك خود كه بدانها اشاره رفت بدون اجازه از آنها غذا بخورد؛ اين درست نظير جريان كسى است كه اگر وارد بوستان و يا باغى گرديد و گرسنه بود و يا از چادر و گلّه اى گذشت و تشنه بود، اجازه دارد تا از ميوه باغ و يا از شير آن گوسفند بهره برد؛ چراكه اين اجازه را خدا بدان دليل داده است كه مردم در تنگنا قرار نگيرند و از تنگ نظرى و پستى و فرومايگى در اخلاق بركنار بمانند.

«جُبّائى» مى گويد: آيه مورد بحث، با اين آيه شريفه نسخ شده است كه مى فرمايد:

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لاتَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِىِّ اِلاّ اَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ اِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرينَ إِناهُ...⁽¹⁾.

هان اى كسانى كه ايمان آورده ايد! به اتاقهاى خانه پيامبر صلى الله عليه و آله وارد نشويد؛ مگر آن كه براى خوردن غذايى به شما اذن و اجازه داده شود؛ آن هم بى آنكه در انتظار آماده شدن آن غذا زودتر برويد و آنجا بنشينيد...

و نيز به وسيله اين بيان پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله كه فرمود:

لا يَحِلُّ مالُ امْرِى ءٍ مُسْلِمٍ اِلاّ بِطيبَةِ نَفْسٍ مِنْهُ.⁽²⁾

خوردن و بردن دارايى مسلمان جايز نيست جز اين كه با خشنودى خاطر و رضايت قلبى او باشد.

به هرحال روايات رسيده از امامان راستين در اين مورد بيانگر آن است كه انسان از خانه ها و دارايى كسانى كه به آنها اشاره رفت مى تواند بدون اسرافكارى غذا5.

بخورد و در اين مورد نياز به اجازه گرفتن از آنها نيست.

در ادامه آيه شريفه مى افزايد:

أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ

و نيز مى توانيد از خانه بردگان خويش غذا بخوريد؛ چراكه خود برده و خانه و دارايى او از آنِ سرور و صاحب اوست.

به باور گروهى، منظور از «مفاتح»، نه «كليدها»، بلكه به مفهوم گنجينه ها و گنجهاست؛ درست همان گونه كه در آيه ديگرى مى فرمايد:

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ...⁽¹⁾

و گنجينه هاى غيب تنها نزد خداست...

«ابن عبّاس» در تفسير اين جمله مى گويد: منظور، نه برده و صاحب آن، بلكه كسى است كه وكيل و يا سرپرست از سوى مالك ثروت و يا گلّه گوسفندان است كه در آن صورت مى تواند از ميوه باغ و يا شير گوسفندان او بهره برد.

امّا به باور پاره اى ديگر، هرگاه كليد خانه فردى به ديگرى سپرده مى شود، وى همان گنجينه دار است و مى تواند به اندازه كمى از خوردنيهاى آنجا بخورد.

و از ديدگاه برخى، نيز، منظور كسى است كه سرپرستى و تهيّه و نگاهدارى غذاهايى به او سپرده شده است كه در آن صورت مى تواند از آن غذاها بهره ور گردد.

أَوْ صَدِيقِكُمْ

و نيز مى توان از خانه دوست و آشناى باصفا و راستين، بدون اجازه او غذا خورد؛ و دوست باصفا كسى است كه در آشكار و نهان با انسان يكرنگ باشد؛ و واژه «صديق» فرد يا گروه را شامل مى گردد.

حضرت صادق عليه السلام در اين مورد فرمود:9.

لَهُوَ وَ اللّهِ الرَّجُلُ يَأْتى بَيْتَ صَديقِهِ فَيَأْكُلُ طَعامَهُ بِغَيْرِ اِذْنِهِ.⁽¹⁾

به خدا منظور از آن دوست، كسى است كه به خانه دوست خويش وارد مى شود و از غذاى او بدون اجازه اش مى خورد.

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتَاتاً

و نيز بر شما گناهى نيست كه به طور گروهى و با هم غذا بخوريد و يا به صورت پراكنده و جدا جدا.

در تأويل اين فراز از آيه، سه نظر آمده است:

1 - گروهى از جمله «قَتادَه» آورده اند كه: يكى از تيره هاى «كِنانَه» رسمشان اين گونه بود كه تنها غذا نمى خوردند و گاه اتّفاق مى افتاد كه شتر خود را مدّتى نمى دوشيدند تا ميهمانى بيايد و با او غذا بخورند؛ از اين رو خدا فرمود: مى توانيد به صورت گروهى و همراه با ديگرى، يا به تنهايى غذا بخوريد.

2 - امّا به باور پاره اى، منظور اين است كه ثروتمندان مى توانند به صورت تنهايى غذا بخورند و مى توانند تهيدستان را بر سر سفره و خانه خويش دعوت كنند و با هم غذا بخورند...

3 - و برخى مى گويند در آن روزگاران رسم بود كه غذا به همراه ميهمان خورده شود؛ از اين رو خدا فرمود مى توانيد به همراه ميهمان غذا بخوريد يا به صورت تنها بر سر سفره قرار گيريد.

يادآورى مى گردد كه اين مفاهيم سه گانه چندان تفاوتى با هم ندارند.

فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ

پس هنگامى كه به خانه اى وارد مى گرديد بر يكديگر سلام كنيد.

آيه مورد بحث نظير اين آيه است كه مى فرمايد:0.

...أَنِ اقْتُلُوا اَنْفُسَكُمْ...⁽¹⁾

و به كيفر كارتان يكديگر را بكشيد...

امّا به باور پاره اى، منظور اين است كه: هنگامى كه به خانه اى درآمديد بر خانواده خويش يا ديگران سلام بگوييد.

و از ديدگاه برخى، منظور اين است كه: وقتى وارد مسجدى شديد، سلام كنيد.

به باور ما آيه شريفه در بردارنده همه اين مفاهيم و معانى مى باشد و انسان بايد به هر خانه و يا مسجدى واردشد سلام كند.

برخى آورده اند كه: وقتى به خانه اى درآمديد كه در آنجا كسى نيست، بگوييد: السّلام على عباد اللّه الصّالحين.

و از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه فرمود: منظور، سلام و درود گفتنِ كسى است كه وارد خانه اى مى شود، كه بايد بر ساكنان آن سلام كند و آنان نيز جواب او را بدهند؛ با اين بيان، مفهوم آيه اين است كه: پس هنگامى كه به خانه اى درآمديد بر خودتان سلام كنيد.

تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً

در اين مورد دو نظر آمده است:

1 - به باور گروهى، منظور اين است كه برنامه سلام، يك برنامه خوب، خدايى و احترام آميز است كه اگر رواج يابد روح مهر و دوستى را در جامعه مى دمد و باعث خير و پاداش مى گردد.

2 - امّا به باور برخى، منظور اين است كه: اين نوع درود و سلام گفتن را خدا به شما آموخته است؛ چرا كه عرب، پيش از اين آيه مى گفتند: «عِمْ صَباحاً».

از ديدگاه برخى، بدان دليل در آيه شريفه سلام به «مُبارَك» وصف شده است كه، سلام در حقيقت نوعى دعاست كه در حقّ طرف مى شود تا از آفت و گرفتارى مصون بماند؛ و بدان جهت از آن به پاك و پاكيزه ياد شده است كه با برخورد مهرآميز و6.

توأم با احترام با يكديگر و نثار سلام و درودى گرم، زندگى انسانها خوش و دوست داشتنى و انسانى مى گردد.

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الاْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ.

همان گونه كه خدا اين آداب زندگى انسانى و مقرّرات آن را به شما آموخت، درست همان گونه، آيات و نشانه هاى قدرت وصف ناپذير و يكتايى خويش و دليلهاى روشن و روشنگرش را براى شما بيان مى كند تا راه خداشناسى و خداپرستى و ديندارى واقعى را بياموزيد؛ باشد كه در باره دين و مقرّرات انسانساز آن خرد خويشتن را درست به كار گيريد.

پرتوى از آيه

از آيه اى كه ترجمه و تفسير آن گذشت مى توان اين نكات ارزشمند و زندگى ساز را دريافت و در پرتو آنها زندگى را گرم و پررونق ساخت:

1 - از روح آيه چنين دريافت مى شود كه جدا انداختن سفره نابينا، لنگ و بيمارى كه خطر واگير ندارد، كارى نادرست است؛ چراكه باعث تحقير و اهانت و رنج آنان مى گردد و قرآن اين شيوه جاهليّت را برافكند و نفى فرمود.

2 - و نيز چنين دريافت مى گردد كه اين گروه هاى سه گانه كه هر كدام به نوعى آسيب ديده و گرفتارند، مى توانند از خانه و زندگى پدر و مادر و نزديكان خويش بهره ور گردند و بدون كسب اجازه از آنان غذا بخورند تا در تنگنا قرار نگيرند.

3 - و نيز آيه شريفه نشانگر اين نكته است كه انسان مى تواند از اين خانه هاى يازده گانه اى كه گذشت، با صفا و صميميّت و يكرنگى، بدون نياز به اجازه غذا بخورد و اين اجازه آيه شريفه به خاطر دميدن روح صفا و محبّت و مهر و دوستى در دلهاى خانواده هاى نزديك و خويشاوندان و گرم كردن پيوندهاى خويشاوندى است، در اين موارد انسان نياز به اجازه ندارد؛ چراكه اگر گفته شود نياز به اجازه است، بيان اين موارد يازده گانه بيهوده جلوه مى كند؛ چرا كه از هر خانه و از مال هر انسانى با اجازه او مى توان بهره گرفت و اين موارد خصوصيّتى ندارد.

نقش دوستان خانوادگى در سرنوشت انسان

وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلاً

و به خاطر بياور روزى را كه ظالم دست خويش را از شدت حسرت به دندان مى گزد و مى گويد : اى كاش با رسول خدا راهى برگزيده بودم. (27 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« يَعَضُّ » از ماده « عَضّ » به معنى گازگرفتن با دندان است و معمولاً اين تعبير در مورد كسانى كه از شدت حسرت و تأسف ناراحتند به كار مى رود ، چنان كه در فارسى نيز ضرب المثل است كه فلان كس « انگشت حسرت به دندان مى گزيد » ( ولى در عرب به جاى انگشت ، دست گفته مى شود ). به راستى آن روز را بايد « يَوْم الْحَسَرةِ » گفت ، چنان كه در قرآن از روز قيامت نيز به همين عنوان ياد شده است ( 39 / مريم ) چرا كه افراد خطاكار خود را در برابر يك زندگى جاويدان در بدترين شرايط مى بينند ، درحالى كه مى توانستند باچند روز صبر و شكيبايى و مبارزه با نفس و جهاد و ايثار ، آن را به يك زندگى پرافتخار و سعادت بخش مبدّل سازند. حتى براى نيكوكاران هم روز تأسف است ، تأسف از اين كه چرا بيشتر از اين نيكى نكردند ؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

شأن نزول

در شأن نزول و داستان فرود آيه مورد بحث دو روايت آورده اند كه بدين صورت است:

1 - «اِبْن عَبّاس» آورده است كه اين روايت در مورد «عُقْبة بن أبي مُعَيْط» و «اُبَىّ بن خَلَف»، دو تن از سركردگان شرك و استبداد فرود آمد، چرا كه آن دو كه با يكديگر دوستى ديرين داشتند هماره در تصميم بر كارى بزرگ، با هم به و تبادل نظر مى پرداختند و خشنودى و رضايت خاطر يكديگر را بر حق و عدالت ترجيح مى دادند كه يكبار جريانى اين گونه اتفاق افتاد:

«عُقْبَة» هرگاه از سفرى طولانى باز مى گشت، سركردگان قوم را به ميهمانى فرا مى خواند، از اين رو در بازگشت از يك سفر طولانى آنان را فرا خواند و آن بار پيشواى گرانقدر توحيد پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله را نيز دعوت كرد.

آن حضرت با اين انديشه كه فرصت خوبى براى دعوت و پيام رسانى خواهد داشت، به آن ميهمانى رفت و زمانى كه غذا آماده شد، فرمود: «عُقْبة»!

او پاسخ داد: بفرماييد اى محمد صلى الله عليه و آله !

حضرت فرمود: تا هنگامى كه به يكتايى خدا و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله و آسمانى بودن پيام او گواهى ندهى، من از غذاى تو نخواهم خورد.

او كه با وجود شرك گرايى و بيدادگرى اش گاه و بيگاه نزد پيامبر صلى الله عليه و آله مى آمد و به همين دليل هم آن حضرت را دعوت كرده بود، گفت: گواهى خواهم داد.

فرمود: پس گواهى بده!

و او بر يكتايى خدا و رسالت پيامبر صلى الله عليه و آله گواهى داد.

اين خبر داغ به سرعت به گوش دوست و هم پيمان وى، «اُبَيّ بن خَلَف» كه آن روز حضور نداشت رسيد و او پس از رساندن خويش به دوست خود، گفت: آيا به راستى تو هم شيفته پيامبر صلى الله عليه و آله و راه و رسم توحيدى و آسمانى او شده اى؟

«عُقْبَه» پاسخ داد: نه،

پرسيد: پس چرا چنين كردى؟

گفت: او به خانه من آمده بود و مى خواست غذا نخورد و من شرم كردم كسى را كه دعوت كرده ام، بدون پذيرايى از خانه ام برود، به همين جهت هم ايمان آوردم تا غذا بخورد، امّا اينك گواهى خويش را پس مى گيرم شما نيز آن را ناديده بگير.

امّا «اُبَىّ» گفت: من، هرگز از كار تو خشنود نخواهم گرديد جز با يك شرط.

گفت كدامين شرط؟

پاسخ داد، بروى و با افكندن آب دهان به سوى محمد صلى الله عليه و آله نشان دهى كه از دل به او ايمان نياورده اى!

آن عنصر بيداد پيشه پذيرفت و افزون بر چنين جنايت بزرگى، شكمبه حيوانى را نيز بر دوش پيامبر صلى الله عليه و آله كه گويى در حال نماز بود و يا از كوچه عبور مى كرد افكند.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله به او هشدار داد كه به كيفر ارتداد و اين شرارت هاى گستاخانه، تو را در خارج از «مَكّه» و حرم خدا نخواهم ديد، جز اينكه سرت را با شمشير بر خواهم گرفت و همانگونه هم شد، چرا كه در جنگ «بَدْر» دست و پايش را بستند و سرش را بريدند و دوست شرارت پيشه اش «اُبَيّ» نيز در جنگ «اُحُد» به دست تواناى پيامبر صلى الله عليه و آله كشته شد.

«ضَحّاك» از مفسران پيشين مى گويد: هنگامى كه آن عنصر پليد آب دهان به سوى پيامبر صلى الله عليه و آله افكند، آب دهانش بر چهره پليد خودش بازگشت و گونه هايش را سوزانيد و اين اثر سوزش شديد تا هنگام مرگ بر چهره اش بود.

با اين بيان آيه مورد اشاره در مورد اين عنصر پليد و كار ظالمانه اش فرود آمد و فرمود:

وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظّالِمُ عَلى يَدَيْهِ... ⁽¹⁾

2- امّا برخى آورده اند كه اين آيه درباره هر كفرگرا و بيدادگرى كه فرمانبردارى از خدا را رها كرده و از پى كفرگرايان و ظالمان برود و خشنودى خاطر آنان را بر بندگى خدا و خشنودى او برگزينند، فرود آمده است.

ششمين امام نور حضرت صادق عليه السلام فرمود:

لَيْسَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ اِلاّ وَ قَدْنَزَلَتْ فيهِ آيَةٌ اَو آيَتانِ تَقُودُهُ إلى جَنَّةٍ اَو تَسُوقُهُ اِلى نارٍ...⁽²⁾

هيچ فردى از شرك گرايان قريش نيست، جز اينكه يك و يا دو آيه در مورد آنان فرود آمده است كه او را به بهشت يا دوزخ سوق مى دهد و اين در مورد آيندگان نيز جريان دارد.1.

اى كاش او را به دوستى بر نگرفته بودم

يكى از ويژگى هاى روز رستاخيز پديدار شدن دريغ ها و حسرت هاست؛ به همين جهت در هفتمين آيه مورد بحث به يكى از صحنه هاى عجيب آن پرداخته و مى فرمايند:

وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ

و روز رستاخيز، روزى است كه ستمكار و بيداد پيشه، بسان «عُقْبَه» از فرط ندامت و حسرت انگشت خود را مى گزد و بر خود مى پيچد.

آرى، اين سرنوشت شوم كسانى است كه براى خود دوستانى غير از خدا بگيرند.

«عَطاء» مى گويد: آن روز بيدادگران به گونه اى دست هاى خود را گاز مى گيرند كه گوشت آنها تا مرفق ريخته مى شود.

يَقُولُ يا لَيْتَنِى اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُوْلِ سَبيلاً.

در آن روز انسان بيدادپيشه مى گويد: اى كاش به راه سعادت آفرين پيامبر صلى الله عليه و آله گام سپرده و از هدايت و راهنمايى او بهره گرفته بودم.

يا وَيْلَتى لَيْتَنى لَمْ اَتَّخِذْ فُلانا خَليلاً

اى واى بر من كاش فلان ( شخص گمراه ) را دوست خود انتخاب نكرده بودم. (28/فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« خَليل » به معنى دوست خاص و صميمى گفته مى شود كه انسان او را مشاور خود قرار مى دهد. روشن است كه منظور از « فُلان » همان شخصى است كه او را به گمراهى كشانده : شيطان يا دوست بد يا خويشاوند گمراه .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

فُلان: كنايه از «مرد» و «فُلانَة» نيز كنايه از «زن» مى باشد و هنگامى كه در مورد حيوان به كار مى رود، الف و لام بر سرش مى آيد.

اى واى بر من! كاش پيامبر را به دوستى و همنشينى برگرفته و او را فرمانبردارى نموده بودم و اى كاش شيطان و يا «عقبه» و يا هر دوست گمراه و بدانديش خود را به همنشينى نگرفته بودم. و اگر منظور از واژه ظالم هر بيدادگرى باشد در آن صورت تفسير آيه اين است كه: اى كاش هر دوست و همنشينى كه مرا از راه حق و عدالت به بيراهه مى كشيد، چنين كسى را به دوستى بر نگرفته بودم. و بدان دليل واژه «فُلان» را به جاى ظالمان آورده است، كه اگر مى خواست نام همه آنان، بسان فرعون، هامان، قارون، ابليس و... را يكى پس از ديگرى بياورد گفتار بسيار طولانى مى شد، به همين جهت اين واژه را آورد تا همه را شامل گردد.

نقش سرنوشت ساز دوست و همنشين

⁽¹⁾ عوامل و قالب هاى سازنده شخصيت انسان بسيار است، كه از آن جمله عامل دوست و همنشين و همراه مى باشد؛ چرا كه دوست به ويژه اگر از نظر علمى و فكرى و مادّى قويتر باشد، انسان را به راه دلخواه سوق مى دهد و به تدريج در طرز تفكّر، در نگرش انسان به موضوعات گوناگون، در عواطف و احساسات و در .

صفات و منش او سخت نفوذ مى كند.

اين اثر گذارى و اثر پذيرى تا آنجايى است كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود:

وَ مَنِ اشْتَبَهَ عَلَيْكُمْ اَمْرُهُ وَ لَمْ تَعْرِفُوا دينَهُ فَانْظُرُوا اِلى خُلَطائِهِ.⁽¹⁾

هرگاه در شناخت كسى دچار مشكل شديد و دين و آيين و رفتار و كردار او را نشناختيد به دوستان او بنگريد...

و نيز از حضرت سليمان آورده اند كه فرمود:

لا تَحْكُموا عَلى رَجُلٍ بِشَىْ ءٍ حَتّى تَنْظُرُوا اِلى مَنْ يُصاحِبُ، فَاِنَّما يُعْرَفُ الرَّجُلُ بِأَشْكالِهِ و اَقْرانِهِ وَ يُنْسَبُ اِلى اَصْحابِهِ وَ اَخْدانِهِ.⁽²⁾

درباره شخصيت كسى پيش از نگرش به دوستانش داورى نكنيد، چرا كه انسان به وسيله دوستان و نزديكان خويش شناخته مى شود و به آنان و رفتار و كردار آنان نسبت داده خواهد شد.

نهمين امام نور حضرت جواد عليه السلام در اين مورد هشدار داد كه:

اِيّاكَ و مُصاحَبَةِ الشِّرّيرِ فَاِنَّهُ كَالسَّيْفِ الْمَسْلُولِ، يَحْسُنُ مَنْظَرُهُ وَ يقْبَحُ اَثَرُه.⁽³⁾

هشدار از دوستى و معاشرت با بدان و شرارت پيشگان، چرا كه آنان بسان شمشير برهنه اند كه ظاهرش مى درخشد و برق مى زند، امّا اثرش مرگبار است.

و پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود:

أرْبَعٌ يُمِتْنَ الْقَلْبَ:

اَلذَّنْبُ عَلَى الذَّنْبِ؛

وَ كَثْرَةُ مُناقَشَةِ النِّساءِ؛

وَ مُماراةِ الأَْحْمَقِ تَقُولُ وَ يَقُولُ...

وَ مُجالَسَةُ الْمَوْتى،8.

وَ قيلَ لَهُ: يا رَسُولَ اللّهِ وَ مَا الْمَوْتى؟

قالَ: كُلُّ غَنِىٍّ مُتْرَفٍ.⁽¹⁾

چهار چيز است كه قلب انسان را مى ميراند:

اين چهار عامل كشنده قلب عبارتند از:

گناه بر روى گناه،

نشست و برخاست و گفتگوى بيهوده و بسيار با زنان بيگانه،

كشمكش با عناصر سبك مغز...

و ديگر نشست و برخاست با مردگان.

پرسيدند: مردگان كيانند؟

فرمود: ثروتمندان مست و مغرورى كه به خوشگذرانى غرق شده و خدا و ارزش هاى انسانى را فراموش مى كنند.4.

لَقَدْ اَضَلَّنى عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ اِذْجاءَنى وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلاِْنْسانِ خَذُولاً

او مرا از ياد حق گمراه ساخت ، بعد از آن كه آگاهى به سراغ من آمده بود و شيطان هميشه مخذول كننده انسان بوده است.(29 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« ذِكْر » در جمله بالا معنى وسيعى دارد و تمام آيات الهى را كه در كتب آسمانى نازل شده شامل مى شود ، بلكه هرچيز كه موجب بيدارى و آگاهى انسان باشد در آن جمع است. « خَذُول » صيغه مبالغه و به معنى بسيار مخذول كننده است .

بدون شك عامل سازنده شخصيت انسان بعد از اراده و خواست و تصميم او ، امور مختلفى است كه از اهم آن ها همنشين و دوست معاشر است ، چرا كه انسان خواه و ناخواه تأثيرپذير است و بخش مهمى از افكار و صفات اخلاقى خود را از طريق دوستانش مى گيرد، اين حقيقت هم از نظر علمى و هم از طريق تجربه و مشاهدات حسى به ثبوت رسيده است. اين تأثيرپذيرى از نظر منطق اسلام تا آن حدّ است كه در روايات اسلامى از پيامبر خدا حضرت سليمان چنين نقل شده است : « لا تَحْكُمُوا عَلى رَجُلٍ بِشَىْ ءٍ حَتّى تَنْظُرُوا اِلى مَنْ يُصاحِبُ ، فَاِنَّما يُعْرَفُ الرَّجُلُ بِاَشْكالِه وَ اَقْرانِه وَ يُنْسَبُ اِلى اَصْحابِهِ وَ اَخْدانِهِ : درباره كسى قضاوت نكنيد تا به دوستانش نظر بيفكنيد چراكه انسان بوسيله دوستان و ياران و رفقايش شناخته مى شود ». ⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

اين دوست گمراه و بيدادپيشه مرا از توجّه به قرآن كه به وسيله پيامبر خدا به من رسيده بود، بازداشت و به گمراهى كشاند.

در ادامه آيه شريفه، قرآن سخن آن ظالم را رها كرده و در هشدارى سخت مى فرمايد: وَكانَ الشَّيْطانُ لِلاِْنْسانِ خَذُولاً.

و شيطان هماره فروگذارنده و خوار كننده انسان است.

و اين بيان به خاطر آن است كه شيطان در دنيا انسان را به وسوسه و به گمراهى مى كشد و در روز رستاخيز از او بيزارى مى جويد و وى را به كيفر مى سپارد. .

صفات دوازده گانه خانواده هاى برجسته مذهبى

وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمْشُونَ عَلَى الاَْرْضِ هَوْنا وَ اِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما

بندگان خاص خداوند رحمن آن ها هستند كه با آرامش وبى تكبر بر زمين راه مى روند و هنگامى كه جاهلان آن ها را مخاطب سازند به آن ها سلام مى گويند ( و با بى اعتنايى و بزرگوارى مى گذرند ). (63 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« هَوْنَ » مصدر است و به معنى نرمش و آرامش و عدم تكبر مى باشد. آيات 63 تا 74 دوازده صفت از صفات ويژه بندگان خاص خدا آنان را بيان مى كند كه بعضى به جنبه هاى اعتقادى ارتباط دارند و برخى اخلاقى و پاره اى اجتماعى ، قسمتى جنبه فردى دارد و بخش ديگرى جمعى است و روى هم رفته مجموعه اى است از والاترين ارزش هاى انسانى. نخستين توصيفى كه از « عِبادُ الرَّحْمنِ » شده است ، نفى كبر و غرور و خودخواهى است كه درتمام اعمال انسان و حتى در كيفيت راه رفتن او آشكار مى شود زيرا ملكات اخلاقى هميشه خود را در لابلاى اعمال و گفتار و حركات انسان نشان مى دهند، تا آن جا كه از چگونگى راه رفتن يك انسان مى توان با دقت و موشكافى به قسمت قابل توجهى از اخلاق او پى برد. در حديث جالبى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم كه روزى از كوچه اى عبور مى كردند جمعى از مردم را در يك نقطه مجتمع ديدند ازعلت آن سؤال كردند عرض كردند ديوانه اى است كه اعمال جنون آميز و خنده آورش مردم را متوجه خود ساخته آن هارا به سوى خود فراخواند و فرمود : مى خواهيد ديوانه واقعى را به شما معرفى كنم ؟ همه خاموش بودند و با تمام وجودشان گوش مى دادند. فرمود : « اَلْمُتَبَخْتِرُ فى مَشْيِه ، اَلنّاظِرُ فى عِطْفَيْهِ ، اَلْمُحِرِّكُ جَنْبَيْهِ بِمِنْكَبَيْهِ الَّذى لايُرْجى خَيْرُهُ وَ لا يُؤْمَنُ شَرُّهُ ، فَذلِكَ الْمَجْنُونُ وَ هذا مُبْتَلًى : كسى كه با تكبر و غرور راه مى رود و پيوسته به دوطرف خود نگاه مى كند ، پهلوهاى خود را با شانه خودحركت مى دهد ( غير از خود نمى بيند و انديشه اش از خودش فراتر نمى رود )

كسى كه مردم به خير او اميد ندارند و از شر او درامان نيستند ديوانه واقعى او است اما اين را كه ديديد تنها يك بيمار است ». دومين وصف آن ها حلم و بردبارى است چنانكه قرآن در ادامه همين آيه مى گويد : « وَ اِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما ». سلامى كه نشانه بى اعتنايى تؤام با بزرگوارى است ، نه ناشى از ضعف ، سلامى كه دليل عدم مقابله به مثل در برابر جاهلان و سبك مغزان است ، سلام وداع گفتن با سخنان بى رويه آن ها است ، نه سلام تحيت كه نشانه محبت و پيوند دوستى است ، خلاصه سلامى كه نشانه حلم و بردبارى و بزرگوارى است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«هَوْن»: وقار و فروتنى و در برابر تكبّر است.

در آيه شريفه از اين انسان هاى شريف و فروتن به بندگان خدا تعبير مى كند و اين بيان به منظور گراميداشت آنان است؛ بدين صورت خدا آنان را در راه شايسته و شيوه درست و انسانى خودشان تشويق مى كند و روشن مى سازد كه او از بندگان، جز اين شيوه و عملكرد انتظارى ندارد و بايد چنين باشند.

اين تعبير تشويق آميز بسان بيان پدرى پر مهر و خردمند است كه در تشويق فرزند شايسته كردارش مى گويد: فرزند من، آن كسى است كه در زندگى به گونه اى بينديشد و رفتارى در پيش گيرد كه من از او خشنود گردم و رفتارى درست و خدا پسندانه داشته باشد.

او بدين صورت فرزند درست كردار و خردمند خويش را تشويق مى كند و به فرزندان وظيفه ناشناس نيز هشدار مى دهد كه بخود آيند.

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه فرمود:

هُوَ الرَّجُلُ يَمْشى بِسَجِيَّتِهِ الَّتي جُبِلَ عَلَيْها لايَتَكَلَّفُ وَ لايَتَبَخْتَرُ.⁽¹⁾0.

منظور از اين انسان شايسته كردار آن كسى است كه بر اساس فطرت انسانى و وجدان اخلاق خويش زندگى كند و از خود بزرگى بينى و تكبر و خود كامگى بپرهيزد.

پاره اى مى گويند: منظور آيه شريفه آن انسان هاى فروتن و شايسته كردارى مى باشند كه به بردبارى و آگاهى آراسته اند و در برابر نادانى و خيره سرى و گستاخى ديگران وقار و شكوه معنوى خويشتن را از دست نمى دهند.

وَ اِذا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاماً.

و هنگامى كه كه عناصر و جريان هاى نادان و گمراه و تاريك انديش به آنان سخن ناپسندى نثار كنند،پاسخ آنان را به زشتى نمى دهند و دهان به سخنان ناروا نمى آلايند و به گناه نمى افتند، بلكه خدا پسندانه و انسانى به روشنگرى و پاسخگويى مى پردازند.

به باور پاره اى منظور اين است كه در برابر نادانى و گستاخى نادانان، به آنان سلام مى گويند.

قرآن در آيه ديگرى در اين مورد مى فرمايد:

وَ اِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ اَعْرَضُوا عَنْهُ وَ قالُوا لَنا اَعْمالُنا وَ لَكُمْ اَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ.⁽¹⁾

و هنگامى كه سخن بيهوده اى بشنوند از آن روى بر مى تابند و مى گويند: عملكرد ما از آن ما و عملكرد شما از آن شماست! سلام بر شما، ما جوياى معاشرت و درگيرى با نادانان نيستيم.

«قُتادَة» در اين مورد آورده است كه: شيوه اخلاقى مردم توحيدگرا اين بود كه با عناصر نادان كشمكش نمى كردند.

و «اِبْن عَبّاس» مى گويد: آنان در برابر كسانى كه نادانى مى ورزيدند، پافشارى نمى كردند و بسان آنان رفتار نمى نمودند.5.

وَ الَّذينَ يَبيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدا وَ قِياما

آن ها كسانى هستند كه شبانگاه براى پروردگارشان سجده و قيام مى كنند. (64 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« سُجَّد » جمع « ساجِد » و « قِيام » جمع « قائِم » است. در اين آيه به سومين ويژگى آن ها يعنى عبادت خالصانه پروردگار پرداخته است. در ظلمت شب كه چشم غافلان در خواب است و جايى براى تظاهر و ريا وجود ندارد خواب خوش را بر خود حرام كرده و به خوش تر از آن كه ذكر خدا و قيام و سجود در پيشگاه با عظمت او است مى پردازند ، پاسى از شب را به مناجات با محبوب مى گذرانند و قلب و جان خود را با ياد و نام او روشن مى كنند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

آنان كسانى هستند كه شب ها بيدار مى مانند و در پيشگاه پروردگار خويش گاه در حال قيام هستند و گاه در حال سجده و او را خالصانه و عاشقانه عبادت مى كنند و از بارگاه با عظمت او پاداش مى خواهند و يارى مى جويند.

وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنّا عَذابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذابَها كانَ غَراما

آن ها كسانى هستند كه مى گويند پروردگارا عذاب جهنم را از ما برطرف گردان كه عذابش سخت و پردوام است. (65 / فرقان)

اِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرّا وَ مُقاما

آن بدجايگاه و بدمحل اقامتى است. (66 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

واژه «غَرام» در اصل به معنى مصيبت و ناراحتى شديدى است كه دست از سرانسان برندارد، اطلاق اين واژه بر جهنم به خاطر آن است كه عذابش شديد ، پى گير و پردوام است.

چهارمين صفت ويژه آنان خوف و ترس از مجازات و كيفر الهى است. با اين كه آن ها شب ها به ياد خدا هستند و به عبادتش مشغول و روزها در مسير انجام وظيفه گام برمى دارند باز هم قلوبشان مملو از ترس مسؤوليت ها است، همان ترسى كه عامل نيرومندى براى حركت به سوى انجام وظيفه بيشتر و بهتراست، همان ترسى كه به سان يك پليس نيرومند از درون ، انسان را كنترل مى كند و بى آن كه مأمور و مراقبى داشته باشد وظايف خود را به نحو احسن انجام مى دهد و در عين حال خود را در پيشگاه خدا مقصّر مى شمرد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«غَرام»: به سخت ترين عذابى گفته مى شود كه از انسان گناهكار جدايى ناپذير است.

و آنان كسانى هستند كه نيايشگرانه دست به سوى خدا بر داشته و هماره مى گويند: پروردگارا، عذاب دوزخ و آتش شعله ور آن را از ما برطرف سازد كه عذاب آن سخت و پاينده و جدايى ناپذير است.

و مى فرمايد: اِنَّها ساءَتْ مُسْتَقَرّا وَ مُقاما

چرا كه دوزخ براى ماندن بد جايگاه و زشت و بدقرارگاهى است.

وَ الَّذينَ اِذا اَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواما

آن ها كسانى هستند كه هرگاه انفاق كنند نه اسراف مى كنند و نه سخت گيرى ، بلكه در ميان اين دو حد اعتدالى دارند. (67 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

واژه «قَوام» در لغت به معنى عدالت و استقامت و حد وسط ميان دو چيز است و «قِوام» ( بر وزن كتاب ) به معنى چيزى است كه مايه قيام و استقرار بوده باشد. در تفسير « اِسْراف » و « اِقْتار » كه نقطه مقابل يكديگرند مفسران سخنان گوناگونى دارند كه روح همه به يك امر بازمى گردد و آن اين كه « اسراف » آن است كه بيش از حد و در غير حق و بيجا مصرف گردد و « اقتار » آن است كه كمتر از حق و مقدار لازم بوده باشد. در يكى از روايات اسلامى تشبيه جالبى براى « اسراف » و « اقتار » و حد اعتدال شده است و آن اين كه هنگامى كه امام صادق اين آيه را تلاوت فرمود مشتى سنگ ريزه از زمين برداشت و محكم در دست گرفت و فرمود اين همان « اقتار » و سخت گيرى است ، سپس مشت ديگرى برداشت و چنان دست خود را گشود كه همه آن به روى زمين ريخت و فرموداين«اسراف»است، بارسوم مشت ديگرى برداشت وكمى دست خود راگشود به گونه اى كه مقدارى فروريخت و مقدارى در دستش بازماند و فرمود اين همان « قَوام » است.⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

به باور پاره اى «اِسْراف» به مفهوم هزينه كردن مال و ثروت در راه گناه و نافرمانى خداست و واژه «اِقْتار» به معناى خوددارى از هزينه درست و شايسته در راه حق و عدالت است.

با اين بيان تفسير آيه اين است كه: بندگان خاصّ خدا كسانى هستند كه دارايى و ثروت خود را نه در راه گناه و بيداد مصرف مى كنند و نه از هزينه آن در راه حق و عدالت خوددارى مى ورزند، بلكه آن را در راه حق هزينه مى نمايند.

و پاره اى بر آنند كه، واژه «اِسْراف» به مفهوم زياده روى و «اِقْتار» به معناى .

خوددارى از اداى حق خداست كه در اين صورت تفسير آيه اين است كه: و بندگان خاص خدا، كسانى هستند كه در هزينه كردن مال خود، نه زياده روى مى كنند و نه سخت گيرى، بلكه به طور درست و بجا هزينه مى نمايند و از آن بهره مى برند.

«مُعاذ» در اين مورد آورده است كه:

سَأَلْتُ رَسُولَ اللّهِ عَنْ ذلِكَ

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در تفسير آيه پرسيدم، كه فرمود:

مَنْ اَعْطى في غَيْرِ حَقٍّ فَقَدْاَسْرَفَ، وَ مَنْ مَنَعَ عَنْ حَقٍّ فَقَدْ قَتَرَ.⁽¹⁾

هر كس دارايى خود را در راه ستم و نافرمانى خدا هزينه كند، راه اسراف را پيموده است و هر كس از هزينه آن در راه حق و عدالت خود دارى ورزد، راه «بخل» و تنگ نظرى در پيش گرفته است.

و از اميرمؤمنان آورده اند كه فرمود:

لَيْسَ فِى الْمَأْكُولِ وَ الْمَشْرُوبِ سَرَفٌ و اِنْ كَثُر.⁽²⁾

هزينه نمودن مال در راه خوردنى ها و نوشيدنى هاى حلال و روا، گرچه زياد هم باشد اسراف به شمار نمى رود.

وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً.

و شيوه هزينه مال و ثروت، شيوه اى ميانه اين دو روش ناپسند مى باشد.

با اين بيان شيوه پسنديده، نه اسراف كارى و ولخرجى است و نه سخت گيرى و تنگ چشمى، بلكه روش اعتدال و ميانه و پسنديده است.

و منظور از واژه «قوام» در آيه شريفه آن شيوه اى است كه انسان را در زندگى از ديگران بى نياز ساخته و به طور خودكفا استوار و سر پا دارد.

از حضرت صادق عليه السلام آورده اند كه «قَوام» به معناى روشن ميانه است.6.

اَلقَوامُ هُوَ الْوَسَطُ.⁽¹⁾

از آن حضرت آورده اند كه فرمود:

اَرْبَعَةٌ لايُسْتَجابُ لَهُمْ دَعْوَةٌ:

رَجُلٌ فاتِحٌ فاهُ، جَالِسٌ في بَيْتِهِ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ ارْزُقْنى، فَيَقُولُ لَهُ: أَ لَمْ آمُرُكَ بِالطَّلَبِ؟

وَ رَجُلٌ كَانَتْ لَهُ امْرَأَةٌ يَدْعُوا عَلَيْهَا، يقولُ: يَا رَبِّ اَرِحْنى مِنْهَا، فَيَقُولُ: أَ لَمْ أَجْعَلْ اَمْرَها بِيَدِكَ؟

وَ رَجُلٌ كانَ لَهُ مالٌ فَأَفْسَدَهُ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ ارْزُقْنى، فَيَقُولُ: أ لَمْ آمُرُكَ بِالاِْقْتِصَادِ؟

وَ رَجُلٌ كَانَ لَهُ مَالٌ فَأَدَانَهُ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ فَيَقُولُ: أَلَمْ آمُرُكَ بِالشَّهَادَةِ؟⁽²⁾

دعاى چهار نيايشگر و دعاكننده پذيرفته نمى شود:

1- نخست آن مردى كه در خانه بنشيند و دهان بگشايد و بگويد:

پروردگارا، مرا روزى بخش! چرا كه در پاسخ او پروردگارش مى فرمايد: آيا به تو دستور تلاش و كوشش براى به دست آوردن رزق و روزى ندادم؟

2- و مردى كه درباره زن ناسازگار و ستمكار خويش نفرين كند و بگويد: پروردگارا، مرا از دست اين زن نجات بده! به او نيز پاسخ داده مى شود كه: آيا كار او را به دست تو نسپردم و امكان گسستن پيوند با او را به تو ندادم؟

3- و نيز دعاى مردى پذيرفته نمى شود كه خدا به او ثروت و امكاناتى بدهد و او آن را تباه سازد و آن گاه دست به دعا بر دارد كه پروردگارا، روزيم را بده! چرا كه خدا به او مى فرمايد: آيا به تو ثروت نداده و فرمان اعتدال و ميانه روى در هزينه كردن آن نفرستادم؟

4- و ديگر مردى كه مال خود را بدون دليل و گواه به عنوان وام، به ديگرى بدهد و آن گاه كه وام گيرنده نداد، دست به سوى آسمان بردارد كه خدايا ياريم كن! خدا به او مى فرمايد: آيا به تو دستور ندادم كه به هنگام وام دادن به ديگرى سند و گواه بگيرى؟5.

وَالَّذينَ لايَدْعُونَ مَعَ اللّهِ اِلهااخَرَ وَ لايَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ اَثاما

آن ها كسانى هستند كه معبود ديگرى را با خداوند نمى خوانند و انسانى را كه خداوند خونش را حرام شمرده جز به حق به قتل نمى رسانند و زنا نمى كنند و هر كس چنين كند مجازاتش را خواهد ديد.(68 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اِثْم » و « اَثام » در اصل به معنى اعمالى است كه انسان را از رسيدن به ثواب دور مى سازد ، سپس به هرگونه گناه اطلاق شده است ، ولى در اين جا به معنى جزاى گناه است. ششمين ويژگى « عِبادُ الرَّحْمنِ » كه در آيه مورد بحث آمده توحيد خالص است كه آن ها را از هرگونه شرك و دوگانه و يا چندگانه پرستى دور مى سازد. هفتمين صفت، پاكى آن ها از آلودگى به خون بى گناهان است : « وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ ». از آيه فوق به خوبى استفاده مى شود كه تمام نفوس انسانى دراصل محترمند و ريختن خون آن ها ممنوع است ، مگر عواملى پيش آيد كه اين احترام ذاتى را تحت الشعاع قرار دهد و مجوز ريختن خون گردد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث در اشاره به ششمين ويژگى «بندگان شايسته خدا» مى فرمايد:

وَ الَّذينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ اِلهاً آخَرَ

بندگان شايسته خدا كسانى هستند كه با خداى يكتا و بى همتا خدايى نمى گيرند و نمى خوانند، بلكه تنها او را مى پرستند.

وَلايَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللَّهُ اِلاّبِالْحَقِّ

و هرگز انسانى را كه خدا خون و جانش را محترم شمرده و كشتن او را تحريم كرده است، نمى كشند؛

چرا كه مى دانند ريختن خون مسلمان و پايمال ساختن حق زندگى او و نيز كشتن

اهل كتاب كه با مردم مسلمان هم پيمان هستند، حرام است؛ و نيك باور دارند كه جز كافر حربى و كسى كه ديگرى را به طور عمد و نا روا كشته و يا مرتكب زناى محصنه شده و يا به راستى راه ارتداد و پيكار با دين خدا را در پيش گرفته و يا در روى زمين به راستى و بر طبق معيارها و ملاك هاى دقيق و عادلانه به تبهكارى برخاسته است، هيچ كسِ ديگرى را نمى توان كشت، چرا كه حق حيات از طبيعى ترين و ابتدايى ترين و اساسى ترين حقوق انسانهاست و بايد تضمين و تأمين گردد.

به همين جهت است كه در وصف بندگان شايسته و درست انديش و درستكار خدا در ادامه آيه شريفه به نشان ويژگى ديگر آنان پرداخته و مى فرمايد:

وَلايَزْنُونَ

بندگان خاصّ خدا دامان خود را پاك نگاه مى دارند و هرگز به بى عفتى و آلودگى روى نمى آورند.

از اين آيه شريفه چنين دريافت مى گردد كه بزرگ ترين گناهان پس از شرك گرايى و آدم كشى، آلوده دامنى است.

«ابن مسعود» در اين مورد آورده است كه ازپيامبر گرامى صلى الله عليه و آله پرسيدم: كدامين گناه از همه گناهان بزرگ تر و سهگين تر است؟

سَأَلْتُ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ؟

قالَ: أنْ تَجْعَلَ لِلّهِ نِدّاً وَ هُوَ خَلَقكَ،

قالَ: قُلْتُ: ثُمَّ اَىُّ؟

قالَ: تَقتُلُ وَلَدكَ مَخافَةَ أنْ يَطْعَمَ مَعَكَ،

قالَ: قُلْتُ: ثُمَّ اَىُّ؟

قالَ: أَنْ تَزْنِىَ حَليلَةَ جارِكَ، فَاَنْزَلَ اللّهُ تَصْديقَها وَ الَّذينَ لايَدْعُونَ مَعَ اللّهِ اِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ وَ لايَزْنُونَ...⁽¹⁾

آن حضرت فرمود: اين گناه بزرگ كه براى خدا همتا و نظيرى بپندارى و در حالى1.

كه او تو را آفريده است بر او شرك ورزى.

گفتم: پس از شرك گرايى كدامين گناه؟

فرمود: اين گناه بزرگ كه از ترس اين كه مباد فرزندت با تو هم غذا شود، او را بكشى و حق حيات او را پايمال سازى.

پرسيدم: پس از اين، كدامين گناه؟

فرمود: اين كه به همسر همسايه يا هر آشنا و بيگانه اى دست خيانت دراز كنى و دامان آلوده سازى.

درست در اين هنگام بود كه خداى فرزانه درستى گفتار پيامبرش را با فروفرستادن اين آيه شريفه گواهى كرد كه:

وَ الَّذينَ لايَدْعُونَ مَعَ اللّهِ...

در ادامه آيه شريفه مى فرمايد:

وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ اَثاماً.

و كسى كه دست به اين كارهاى زشت و ظالمانه يازد با كيفرى سخت رو به رو خواهد شد.

واژه «اَثام» به باور پاره اى به مفهوم كيفر است، امّا پاره اى بر آنند كه نام جايگاه بسيار بدى در دوزخ مى باشد.

يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيمَةِ وَ يَخْلُدْ فيهِ مُهانا

چنين كسى عذاب اودرقيامت مضاعف مى گرددوباخوارى هميشه درآن خواهدماند.(69/فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

دراين جا دوسؤال پيش مى آيد: نخست اين كه چرا عذاب اين گونه اشخاصمضاعف مى گردد؟ چرا به اندازه گناهشان مجازات نشوند ؟ آيا اين با اصول عدالت سازگار است؟ ديگر اين كه در اين جا سخن از خلود و عذاب جاويدان است ، در حالى كه مى دانيم خلود تنها مربوط به كفار است و از سه گناهى كه در اين آيه ذكر شده تنها گناه اول كفر مى باشد و اما قتل نفس و زنا نمى تواند سبب خلود گردد؟ مفسران در پاسخ سؤال اول گفته اند : منظور از مضاعف شدن عذاب اين است كه بر هريك از اين گناهان سه گانه كه دراين آيه مذكور است مجازات جداگانه اى خواهد شد كه مجموعا عذاب مضاعف است .از اين گذشته گاه يك گناه سرچشمه گناهان ديگر مى شود ، مانند كفركه سبب ترك واجبات و انجام محرمات مى گردد و اين خود موجب مضاعف شدن مجازات الهى است. و اما درپاسخ سؤال دوم مى توان گفت كه بعضى از گناهان به قدرى شديد است كه سبب بى ايمان ازدنيا رفتن مى شود، همان گونه كه درباره قتل نفس درذيل 93 سوره نساء گفته ايم .⁽¹⁾درمورد زنا مخصوصا اگر زناى محصنه باشد نيز ممكن است چنين باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه شريفه روشنگرى مى كند كه كيفر چنين كسى چند برابر مى شود و نه اينكه استحقاق او را چند برابر مى سازد، چرا كه خداى عادل كسى را بيشتر از استحقاقش كيفر نمى دهد.

وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً. و براى هميشه در دوزخ با خفت و خوارى گرفتار خواهد شد.

اين جمله نشانگر آن است كه اين گروه در دوزخ طعم تلخ عذاب و كيفر را با خوارى و خفت مى چشند، نه اينكه تنها گرفتار عذاب گردند، چرا كه گاه برخى دردها و گرفتارى ها به پاره اى از انسان ها مى رسد كه منظور اهانت به آنان نيست و اين با آن چه آيه شريفه بيان مى كند متفاوت است. .

تبديل سيئات به حسنات

اِلاّ مَنْ تابَ وَ امَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحا فَاُولئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللّهُ غَفُورا رَحيما

مگر كسى كه توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد كه خداوند گناهان اين گروه را به حسنات تبديل مى كند و خداوند آمرزنده و مهربان است. (70 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

خداوند به لطف و كرمش و فضل و انعامش بعد از توبه كردن سيئات اعمال او را محومى كند و به جاى آن حسنات مى نشاند ، چنان كه در روايتى از ابوذر از پيامبراسلام صلى الله عليه و آله مى خوانيم: « روز قيامت كه مى شود بعضى از افراد را حاضر مى كنند خداوند دستور مى دهد گناهان صغيره او را به او عرضه كنيد و كبيره ها را بپوشانيد ، به او گفته مى شود گناهان صغيره او را به او عرضه كنيد و كبيره ها را بپوشانيد ، به او گفته مى شود تو در فلان روز فلان گناه صغيره را انجام دادى و او به آن اعتراف مى كند، ولى قلبش از كبائر ترسان و لرزان است . در اين جا هرگاه خدا بخواهد به او لطفى كند دستور مى دهد به جاى هر سيئه حسنه اى به او بدهيد ، عرض مى كند پروردگارا ! من گناهان مهمى داشتم كه آن ها را در اين جا نمى بينم ». ابوذر مى گويد : در اين هنگام پيامبر صلى الله عليه و آله تبسم كرد كه دندان هايش آشكارگشت سپس اين آيه را تلاوت فرمود: «فَاُولئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِئاتِهِمْ حَسَناتٍ» .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث توبه كاران راستين را جدا مى سازد و مى فرمايد:

اِلاّ مَنْ تَابَ وَ آمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحاً فَاُولئِكَ يُبَدِّلَ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ

مگر كسانى كه از زشتكارى خويش توبه نموده و به خدا ايمان آورده و به انجام كارهاى شايسته همت گمارند، آرى اينان كسانى هستند كه خدا توفيق بازگشت به سوى حق و دورى گزيدن از گناه و نافرمانى، پس از انحراف و لغزش، به آنان ارزانى داشته و پس از فراموش ساختن خدا، به ياد او زندگى را آغاز كرده و .

پس از بدى و گناه نيكى كرده اند.

امّا به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه: خدا پس از توبه اينان گناهان شان را مى بخشد و به جاى آنها ثواب و كارهاى نيك برايشان مى نويسد.

دليل اين ديدگاه روايتى است ازپيامبر گرامى صلى الله عليه و آله كه فرمود:

يُؤْتى بِالرَّجُلِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَيُقالُ: اِعْرِضُوا عَلَيْهِ صِغارَ ذُنُوبِهِ وَ نَحُّوا عَنْهُ كِبارَها، فَيُقالُ: عَمِلْتَ يَوْمَ كَذا... وَ هُوَ مُقِرٌّ لايُنْكِرُ وَ هُوَ مُشْفِقٌ مِنَ الْكَبائِرِ فَيُقالُ: اَعْطُوهُ مَكانَ كُلِّ سَيِّئَةٍ عَمَلَها حَسَنَةً فَيَقُولُ: اِنَّ لي ذُنُوباً ما اَرَاهَا هَاهُنَا...⁽¹⁾

در روز رستاخيز فردى را مى آورند و مى گويند: گناهان كوچك او را برايش نمايش دهيد و گناهان بزرگش را از او دور سازيد.

آن گاه است كه فرشتگان يك يك گناهان كوچك او را به او مى نمايانند و مى گويند در فلان روز و در كدامين مكان چنين كردى...، او مى پذيرد در حالى كه دلش از ترس گناهان بزرگ آكنده از هراس است.

سپس گفته مى شود، اينك به جاى هر بدى و گناه او، يك پاداش و ثواب به حساب او بگذاريد، او شادمان مى گردد مى گويد: خدايا، تو را سپاس! من گناهان بزرگى داشتم كه گويى بخشيده اى و اثرى از آنها نمى بينم.

اين روايت را از «اَبوذَر» آورده و افزوده اند كه: پيامبر صلى الله عليه و آله هنگامى كه گفتارش به اين جا رسيد، از شادمانى به گونه اى خنديد كه دندانهايش هويدا گرديد.

وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً.

و خدا هماره آمرزنده گناه بندگان توبه كار است و در پرتو بخشايش و مهر خويش به آنان نعمت ارزانى مى دارد.4.

وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحا فَاِنَّهُ يَتُوبُ اِلَى اللّهِ مَتابا

و كسى كه توبه كند و عمل صالح بجا آورد به سوى خدا بازگشت مى كند ( و پاداش خود را از او مى گيرد ). (71 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« مَتاب » مصدر ميمى به معنى توبه است و چون در اين جا مفعول مطلق است تأكيد را بيان مى كند. يعنى توبه و ترك گناه بايد تنها به خاطر زشتى گناه نباشد بلكه علاوه بر آن انگيزه اش خلوص نيت و بازگشت به سوى پروردگار باشد. بنابراين فى المثل ترك شراب يا دروغ به خاطر ضررهايى كه دارد هرچند خوب است ولى ارزش اصلى اين كار در صورتى است كه از انگيزه الهى سرچشمه گيرد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«علىّ بن عيسى» در تفسير آيه شريفه ميان بازگشت از گناه و زشتى و بازگشت به سوى خدا فرق گذاشته و بر آن است كه بازگشت به سوى خدا كارى است كه در خور پاداش است، امّا بازگشت از زشتى و گناه به خودى خود اين خاصيت را ندارد.

بنابراين منظور آيه اين است كه: هركس از گناهان خويش بازگشت، بايد به سوى خدا باز گردد و هدفش از توبه به دست آوردن پاداش و خشنودى او باشد.

و به باورپاره اى ديگر، منظوراز توبه و انجام كارهاى شايسته كه درآيه آمده، گسستن و بريدن از همه چيز و همه كس و پيوستن به خداست.

يك انسان هنگامى كه تن به خدمت يكى از فرمانروايان گيتى مى سپارد، در برابر اين تصميم و عملكردش گرامى مى گردد، حال بايد ديد كه اگر كسى از همه چيز و همه كس بگسلد و به خدا روى آورد و به راستى فرمان او را گردن گزارد و هشدارهايش ر ا به جان بپذيرد، چگونه عزّت يافته و در پرتو لطف آفريدگار و فرمانرواى واقعى دنيا و آخرت به اوج سرفرارى و عظمت پر مى كشد.

وَ الَّذينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ اِذا مَرُّوا بِالَّلغْوِ مَرُّواكِراما

آن ها كسانى هستند كه شهادت به باطل نمى دهند ( و در مجالس باطل شركت نمى كنند ) و هنگامى كه با لغو و بيهودگى برخورد كنند بزرگوارانه از آن مى گذرند. (72 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

مفسران بزرگ اين آيه را دوگونه تفسيركرده اند: بعضى همان گونه كه در بالا گفتيم ، شهادت « زُور » را به معنى « شهادت به باطل » دانسته ، زيرا « زُور » در لغت به معنى تمايل و انحراف است و از آن جا كه دروغ و باطل و ظلم از امور انحرافى است ، به آن «زُور» گفته مى شود .

تفسير ديگراين كه : منظور از « شهود » همان « حضور » است ، يعنى بندگان خاص خداوند در مجالس باطل ، حضور پيدا نمى كنند. و در بعضى از روايات كه از طرق ائمه اهل بيت عليهم السلام رسيده است به مجلس « غناء » تفسير شده، همان مجالسى كه در آن ها خوانندگى لهوى توأم با نواختن آلات موسيقى يا بدون آن انجام مى گيرد. بدون شك منظوراز اين گونه روايات اين نيست كه مفهوم وسيع « زُور » را محدود به « غنا » كند بلكه غنا يكى از مصاديق روشن آن است و ساير مجالس لهو و لعب و شرب خمر و دروغ و غيبت و امثال آن را نيز دربرمى گيرد. به اين ترتيب عباد الرحمان و بندگان خاص خدا نه شهادت دروغ مى دهند و نه درمجالس لهو و باطل و گناه حضور مى يابند، چرا كه حضور دراين مجالس علاوه بر امضاى گناه ، مقدمه آلودگى قلب و روح است. سپس در ذيل آيه به نهمين صفت برجسته آنان كه داشتن هدف مثبت در زندگى است اشاره كرده مى گويد : « وَ اِذا مَرُّوا بِالّلَغْوِ مَرُّوا كِراما ». در حقيقت آن ها نه در مجلس باطل حضور پيدا مى كنند و نه آلوده لغو و بيهودگى مى شوند. و با توجه به اين كه « لَغْو » شامل هركارى كه هدف عاقلانه اى در آن نباشد مى گردد ، نشان مى دهد كه آن ها در زندگى هميشه هدف معقول و مفيد و سازنده اى را تعقيب مى كنند و از بيهوده گرايان و بيهوده كاران متنفرند و اگراين گونه كارها در مسير زندگى آنان قرار

گيرد، چنان از كنار آن مى گذرند كه بى اعتنايى آن ها خود دليل عدم رضاى باطنيشان به اين اعمال است و آن چنان بزرگوارند كه هرگز محيط هاى آلوده درآنان اثرنمى گذارد و رنگ نمى پذيرند. بدون شك بى اعتنايى به اين صحنه ها در صورتى است كه راهى براى مبارزه با فساد و نهى از منكر ، بهتر از آن نداشته باشند وگرنه بدون شك آن ها مى ايستند و وظيفه خود را تا آخرين مرحله انجام مى دهند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«زُور»: اين واژه در اصل به مفهوم انحراف از حق و عدالت است و به همين مناسبت به دروغ كه انحراف از راه راست و گفتار درست است «زُور» گفته مى شود.

«لَغْو»: به هر كارى كه از ديدگاه خرد، هدف و ره آورد شايسته اى ندارد، گفته مى شود.

در آيه مورد بحث، در ترسيم نهمين ويژگى بندگان خاصّ خدا مى فرمايد:

وَالَّذِينَ لايَشْهَدُونَ الزُّورَ

و بندگان خاصّ خدا آن كسانى هستند كه در مجالس باطل و بيهوده حضور نمى يابند. مجالس باطل، شامل مجالس غنا و بيهوده گويى و فحش نيز مى گردد.

به باور پاره اى واژه «زُور» به مفهوم شرك است.

امّا به باور پاره اى ديگر به معناى دروغ است و مى دانيم كه دروغى زشت تر از شرك وجود ندارد.

و برخى بر آنند كه «زُور» به معناى گواهى دروغ مى باشد. با اين بيان منظور آيه شريفه اين است كه: بندگان خاص خدا كسانى هستند كه گواهى دروغ نمى دهند.

در اين مورد آورده اند كه: «عُمَر» گواهى دهنده دروغ را چهل تازيانه مى زد و چهره اش را سياه مى كرد و او را در بازار مى گرداند.

يادآورى مى گردد كه «زُور» به مفهوم تزوير و جلوه دادن باطل و بيداد به صورت حق و عدالت است.

وَ اِذا مَرُّوا بِالْلَغْوِ مَرُّوا كِراماً.

و هنگامى كه بر كار بيهوده اى عبورشان افتد و از گناهان و زشتى ها بگذرند، بزرگوارانه مى گذرند و به روشنى نشان مى دهند كه از اين كارها خشنود نيستند؛ چرا كه آنان خود را برتر از اين مى دانند كه در اين كارها وارد شوند و يا با مردمى كه به اين كارها دست مى زنند معاشرت نمايند.

روشن است كه بزرگوارى و بزرگ منشى اين بندگان شايسته خدا، به آنان اجازه نمى دهد كه مقررات و شئون دينى و انسانى خود را زير پا گذارند و با هر كس و ناكس نشست و برخاست كنند.

به باور پاره اى منظور از برخورد بزگوارانه و بزرگ منشانه اين است كه وقتى به كسانى مى رسند كه به آنان زشت و ناروا مى گويند، چشم پوشى مى كنند و هنگامى كه به كسانى مى رسند كه از آنان يارى مى خواهند، آنان را يارى مى نمايند.

از حضرت باقر عليه السلام آورده اند كه، منظور آيه شريفه اين است كه: آنان نام اعضا و اندام هاى جنسى را به اشاره و كنايه ياد مى كنند و بطور تحريك آميز سخن نمى گويند.

به باور ما «لَغْو» در اصل به كارهاى بيهوده و بى فايده گفته مى شود خواه باطل و ناپسند باشند يا نه، به همين جهت به كار آدم غافل و فراموشكار نيز كار لغو و بيهوده گفته مى شود در حالى كه كار چنين انسانى نه پسنديده است و نه ناپسند ، مگر اينكه زيان آن به ديگرى برسد كه در آن صورت مورد بحث است كه آيا پسنديده است و يا ناپسند؟

راه خدا را با چشم و گوش بسته نمى توان پيمود

وَ الَّذينَ اِذا ذُكِّرُوا بِاياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمّا وَ عُمْيانا

آن ها كسانى هستند كه هرگاه آيات پروردگارشان به آن ها گوشزد شود كر و كور روى آن نمى افتند.(73 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

دهمين توصيف اين گروه از بندگان خاص خدا ، داشتن چشم بينا و گوش شنوا به هنگام برخورد با آيات پروردگار است. راه خدا را باچشم و گوش بسته نمى توان پيمود، قبل از هرچيز گوش شنوا و چشم بينا براى پيمودن اين راه لازم است ، چشمى باطن نگر و ژرف بين و گوشى حساس و نكته شناس. و اگر درست بينديشيم زيان اين گروه كه چشم و گوش بسته به گمان خود دنبال آيات الهى مى روند كمتر از زيان دشمنانى كه آگاهانه ضربه بر پايه آيين حق مى زنند نيست بلكه گاه به مراتب بيشتر است. در حديثى از امام صادق مى خوانيم هنگامى كه از تفسير اين آيه از محضرش سؤال كردند فرمود : « مُسْتَبْصِرينَ لَيْسُوا بِشَكّاكٍ : منظور اين است كه آن ها از روى آگاهى گام برمى دارند نه از روى شك و ترديد » .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

و بندگان خاص خدا آن كسانى هستند كه چون به آيات و دليل هاى يكتايى پروردگار خويش پند و اندرز داده شوند، كر و كور بر روى آن ها نمى افتند، بلكه با چشم بينا و گوش شنوا و دل حق پذير به سوى آن ها روى مى آورند و بهره معنوى مى برند و راه مى يابند.

«حسن» در اين مورد مى گويد: چه بسيار كسانى كه قرآن را مى خوانند، اما در آن نمى انديشند و كور و كر مى مانند. .

وَ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ اَزْواجِنا وَ ذُرِّيّاتِنا قَرَّةَ اَعْيُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ اِماما

آن ها هستند كه مى گويند پروردگارا از همسران و فرزندان ما، مايه روشنى چشم ما قرار ده و ما را پيشواى پرهيزكاران بنما. (74 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« قَرَّةَ عَيْنٍ » معادل نور چشم است كه در فارسى مى گوييم ، كنايه از كسى كه مايه سرور و خوشحالى است اين تعبير در اصل از كلمه « قُرّ » گرفته شده كه به معنى سردى و خنكى است و از آن جاكه معروف است ( و بسيارى از مفسران به آن تصريح كرده اند ) اشك شوق همواره خنك و اشك هاى غم و اندوه داغ و سوزان است ، لذا قرة عين به معنى چيزى است كه مايه خنك شدن چشم انسان مى شود ، يعنى اشك شوق از ديدگان او فرومى ريزد و اين كنايه زيبايى است از سرور و شادمانى.

يازدهمين ويژگى اين مؤمنان راستين آن است كه توجه خاصى به تربيت فرزند و خانواده خويش دارند و براى خود در برابر آن ها مسؤوليت فوق العاده اى قايلند.

بديهى است منظور اين نيست كه تنها در گوشه اى بنشينند و دعا كنند ، بلكه دعا دليل شوق و عشق درونيشان بر اين امر است و رمز تلاش و كوشش. و بالاخره دوازدهمين وصف برجسته اين بندگان خالص خدا كه از يك نظر مهم ترين اين اوصاف است اين كه آن ها هرگز به اين قانع نيستند كه خود راه حق را بسپرند بلكه همتشان آن چنان والا است كه مى خواهند امام و پيشواى جمعيت مؤمنان باشند و ديگران را نيز به اين راه دعوت كنند. لذا در پايان آيه مى فرمايد: « وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقينَ اِماما » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«قُرَّة عَيْن»: مايه چشم روشنى، چرا كه واژه «قُرَّة» به مفهوم آرامش و قرار و خنكى چشم به هنگام شادى و شادمانى آمده است.

«حَسَن» در اين مورد مى گويد: چه بسيار كسانى كه قرآن را مى خوانند، امّا در آن نمى انديشند و كور و كر مى مانند.

و مى افزايد:

وَ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ اَزْواجِنا وَذُرِّياتِنَا قُرَّةَ اَعْيُنٍ

يازدهمين وصف ويژگى اين بندگان شايسته كردار خدا اين است كه با احساس مسئوليت در برابر خانه و خانواده و نسل و تبار خويش، افزون بر انجام وظايف، به بارگاه خدا روى مى آورند كه: پروردگارا، از همسران و فرزندان ما، مايه روشنى ديدگانى به ما ارزانى دار كه با پرستش شايسته و بايسته تو و انجام كارهاى شايسته در اين سرا ما را دل خوش و شادمان سازند و در سراى آخرت نيز به بهشت پرطراوت و زيبا در آيند.

وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ اِمَاماً.

و ما را پيشواى پرواپيشگان قرار ده تا آنان به ما اقتدا نمايند و ما را الگو و سرمشق خويش قرار دهند.

پاداش عِبادُالرَّحْمان ( خانواده هاى شاخص مذهبى )

اُولئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا وَ يُلَقَّوْنَ فيها تَحِيَّةً وَ سَلاما

آن ها هستند كه درجات عالى بهشت در برابر شكيبايى شان به آنان پاداش داده مى شود و در آن با تحيت و سلام روبرو مى شوند. (75 / فرقان)

خالِدينَ فيهاحَسُنَتْ مُسْتَقَرّا وَ مُقاما

جاودانه در آن خواهند ماند ، چه قرارگاه خوب و چه محل اقامت جالبى . (76 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

« غُرْفَه » از ماده « غَرْف » به معنى برداشتن چيزى و تناول آن است و غُرْفَة به چيزى مى گويند كه بر مى دارند و تناول مى كند ( مانند آبى كه انسان از چشمه براى نوشيدن برمى گيرد ) سپس به قسمت هاى فوقانى ساختمان و طبقات بالاى منازل اطلاق شده است و در اين جا كنايه از برترين منزلگاه هاى بهشت است. و از آن جا كه « عِبادُ الرَّحْمنِ » با داشتن اين اوصاف در صف اول مؤمنان قرار دارند درجه بهشتى آنان نيز بايد برترين درجات باشد. قابل توجه اين كه مى گويد : اين مقام عالى به خاطر اين به آن ها داده مى شود كه در راه خدا صبر و استقامت به خرج دادند ، ممكن است چنين تصور شودكه اين وصف ديگرى از اوصاف آنان است ، ولى در حقيقت اين وصف تازه اى نيست بلكه ضامن اجراى تمام اوصاف گذشته است ، مگر بندگى پروردگار ، مبارزه با طغيان شهوات ، ترك شهادت زور ، قبول تواضع و فروتنى و غير از اين صفات بدون صبر و استقامت ، امكان پذير است؟ بنابراين صبر در اين جا مفهوم وسيعى دارد كه شكيبايى و استقامت در برابر مشكلات راه اطاعت پروردگار و جهاد و مبارزه با هوس هاى سركش و ايستادگى در مقابل عوامل گناه همه در آن جمع است. سپس اضافه مى كند : « وَ يُلَقَّوْنَ فيها تَحِيَّةً وَ سَلاما ». بهشتيان به يكديگر تحيت و سلام مى گويند و فرشتگان به آن ها واز همه بالاتر خداوند به آن ها سلام و تحيت مى گويد ، چنان كه در آيه 58 سوره يس مى خوانيم : « سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحيمٍ : براى آن ها سلامى

است از سوى پروردگار رحيم » و در آيه 23 و 24 سوره يونس مى خوانيم : « وَ الْمَلاْئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلاْمٌ عَلَيْكُمْ : فرشتگان از هر درى بر آن ها وارد مى شوند و به آن ها مى گويند سلام بر شما ». در اين كه آيا « تحيّت » و « سلام » در اين جا دو معنى دارد يا يك معنى ؟ در ميان مفسران گفتگو است ، ولى با توجه به اين كه « تحيّت » در اصل به معنى دعا براى زندگى و حيات ديگرى است و « سلام » از ماده سلامت است و به معنى دعا براى كسى است ، بنابراين چنين نتيجه مى گيريم كه واژه اول به عنوان درخواست حيات است و واژه دوم براى توأم بودن اين حيات با سلامت است ، هر چند گاهى ممكن است اين دو كلمه به يك معنى بيايد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

پاداش پرشكوه بندگان خاص خدا

اينك پس از ترسيم ويژگى هاى بندگان خاص خدا، در اشاره به پاداش پرشكوه آنان مى فرمايد:

اُولئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِما صَبَرُوا

آنان هستند كه با اين ويژگى هاى و اوصاف و به پاس آنكه در زندگى خويش در فرمانبردارى از خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و فراز و نشيب هاى زندگى شكيبايى ورزيدند، غرفه هاى پرشكوه بهشت برين به آنان پاداش داده مى شود.

اصل واژه «غُرْفَة» به مفهوم ساختمان است كه بر فراز ساختمان ديگرى بنياد مى گردد، امّا به باور برخى نام برترين منزلگاه هاى پرطراوت و زيباست، درست همان گونه كه در اين جهان نيز به طبقات فوقانى منازل و اطاق هاى بالا غرفه مى گويند.

وَ يُلَقَّوْنَ فيها تَحِيَّةً وَ سَلاماً.

و در بهشت و غرفه هاى پرشكوه آن، فرشتگان آنان را با درود و سلام و سخنان شادى بخش و نويد و مژده به پاداش وصف ناپذير خدا ديدار مى كنند.

مال و فرزندان ناصالح در روز قيامت خاصيتى براى والدين ندارند

وَ لا تُخْزِنى يَوْمَ يُبْعَثُونَ

و مرا در روزى كه مردم مبعوث مى شوند ، شرمنده و رسوامكن. (87 / شعراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« لا تُخْزِنى » از ماده « خِزْى » به طورى كه راغب در مفردات گويد به معنى « شكست روحى » ( شرمسارى ) است كه يا از ناحيه خود انسان است كه به صورت حياء مفرط جلوه گر مى شود و يا از ناحيه ديگرى است كه بر انسان تحميل مى كند. اين تعبير از ناحيه ابراهيم ، علاوه بر اين كه درس و سرمشقى است براى ديگران ، نشانه احساس مسؤوليت و اعتماد بر لطف پروردگاراست .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

اين بيان ابراهيم نيز برخاسته از اوج بندگى و فروتنى و عشق به آفريدگار تواناى هستى و وانهادن همه كارهاى خود به اوست و گرنه همان گونه كه گذشت پيامبران از مقام والاى عصمت برخوردارند و گناه و لغزشى ندارند تا از بارگاه او اين گونه تقاضا كنند.

يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ

در آن روزى كه مال و فرزندان سودى نمى بخشد. (88 / شعراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

در حقيقت اين دو سرمايه مهم زندگى دنيا ، اموال و نيروهاى انسانى در آن جا كمترين نتيجه اى براى صاحبانش نخواهد داشت و به طريق اولى ساير سرمايه هاى اين جهان كه در رتبه هاى بعد از اين دو قرار دارند سودى نخواهد بخشيد. بديهى است منظور در اين جا از مال و فرزندان ، مال و فرزندانى نيست كه در طريق جلب رضاى خدا به كار گرفته شده باشند ، بلكه تكيه روى جنبه هاى مادى مسأله است ، منظور اين است كه سرمايه هاى مادى در آن روز مشكلى را حل نمى كند ، اما در صورتى كه در طريق اطاعت فرمان پروردگار قرار گيرند سرمايه مادى نخواهند بود ، رنگ الهى و صبغة اللّه به خود مى گيرند و « اَلْباقِياتُ الصّالِحاتُ » محسوب مى شوند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

روز رستاخيز، همان روز سرنوشت سازى است كه نه دارايى هاى بسيار براى انسان سودى مى بخشد و نه فرزندان بى شمار؛ چرا كه آن ها نمى توانند براى كسى كارى انجام دهند و كسى به وسيله آنها نمى تواند از كيفر كارش نجات يابد.

مگر كسانى كه با قلبى پاك و پاكيزه از شرك و كفر به پيشگاه خدا باريابند.

اِلاّ مَنْ اَتَى اللّهَ بِقَلْبٍ سَليمٍ

مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد. (89 / شعراء)

شرح آيه از تفسير نمونه

و به اين ترتيب تنها سرمايه نجات بخش در قيامت ، قلب سليم است ( سالم از هرگونه شرك و كفر و آلودگى به گناه )، چه تعبير جامع و جالبى ؟ تعبيرى كه هم ايمان خالص و نيت پاك در آن وجوددارد و هم هرگونه عمل صالح ، چراكه چنين قلب پاكى ، ثمره اى جز عمل پاك نخواهد داشت و به تعبير ديگر همان گونه كه قلب و روح انسان در اعمال انسان مؤثر است اعمال او نيز بازتاب وسيعى در قلب و جان دارد و آن را به رنگ خود ( خواه رحمانى يا شيطانى ) در مى آورند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

به باور پاره اى منظور اين است كه: مگر كسى كه با دلى پاك و پاكيزه از گناه و تباهى وارد صحراى محشر گردد، چرا كه هر گناهى با نيت قلبى انجام مى پذيرد،و روشن است كه اگر دل و قلب انسان پاك و پاكيزه باشد ديگر اعضا و اندام هاى آن به گناه آلوده نمى گردند.

از ششمين امام نور آورده اند كه:

هُوَ القَلْبُ الّذي سَلِمَ مِنْ حُبِّ الدُّنْيا.⁽¹⁾

منظور از قلب پاك و سالم از گناه، آن دل و قلبى است كه از دنيا دوستى و دنيا طلبى به دور باشد.

و نيز بيان پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله اين ديدگاه را تأييد مى كند كه فرمود:

حُبُّ الدّنيا رأسُ كُلِّ خَطيئَةٍ.⁽²⁾

دوستى دنيا، سرچشمه هر گناه و لغزشى است.8.

متلاشى كردن پيوندهاى خانوادگى برنامه هميشگى مستكبرين جهان است

اِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِى الاَْرْضِ وَ جَعَلَ اَهْلَها شِيَعايَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ اَبْناءَهُمْ وَ يَسْتَحْيى نِساءَهُمْ اِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدينَ

فرعون برترى جويى در زمين كرد و اهل آن را به گروه هاى مختلفى تقسيم نمود، گروهى را به ضعف و ناتوانى مى كشاند، پسران آن ها را سرمى بريد و زنان آن ها را ( براى كنيزى ) زنده نگه مى داشت ، او مسلما از مفسدان بود. (4 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

فرعون بنده ضعيفى بود كه بر اثر جهل و نادانى شخصيت خود را گم كرد و تا آن جا پيش رفت كه ادعاى خدايى نمود. او براى تقويت پايه هاى استكبار خود به چند جنايت بزرگ دست زد ؛ نخست « كوشيد درميان مردم مصر تفرقه بيندازد » ( وَ جَعَلَ اَهْلَها شِيَعا ). همان سياستى كه درطول تاريخ پايه اصلى حكومت مستكبران را تشكيل مى داده است ، چراكه حكومت يك اقليت ناچيز بر يك اكثريت بزرگ جز با برنامه « تفرقه بينداز و حكومت كن » امكان پذير نيست. فرعون مخصوصا مردم مصر را به دو گروه مشخص تقسيم نمود ؛ « قِبْطِيّان » كه بوميان آن سرزمين بودند و تمام وسايل رفاهى و كاخ ها و ثروت ها و پست هاى حكومت در اختيار آنان بود. و « سِبْطِيّان » يعنى مهاجران بنى اسرائيلى كه به صورت بردگان و غلامان و كنيزان در چنگال آن ها گرفتار بودند. فقر و محروميت ، سراسر وجودشان را فراگرفته بود و سخت ترين كارها بر دوش آن ها بود ، بى آن كه بهره اى داشته باشند. دومين جنايت او استضعاف گروهى از مردم آن سرزمين بود، او دستور داده بود كه درست بنگرند فرزندانى كه از بنى اسرائيل متولد مى شوند ، اگر پسر باشند ، آن ها را از دم تيغ بگذرانند و اگر دختر باشند ، براى خدمتكارى و كنيزى زنده نگه دارند. راستى او با اين عملش چه مى خواست انجام بدهد ؟ معروف است كه او در خواب ديده بود شعله آتشى از سوى بيت المقدس برخاسته و تمام خانه هاى مصر را فراگرفت ، خانه هاى قِبْطِيّان را سوزاند ، ولى خانه هاى بنى اسرائيل سالم ماند. او از آگاهان و معبّران خواب ، توضيح خواست ، گفتند : از اين سرزمين بيت المقدس مردى خروج مى كند كه هلاكت مصر و حكومت

فراعنه به دست او است .⁽¹⁾و نيز نقل كرده اند كه بعضى از كاهنان به او گفتند: پسرى در بنى اسرائيل متولدمى شود كه حكومت تو را بر باد خواهد داد .⁽²⁾و سرانجام همين امر سبب شد كه فرعون تصميم به كشتن نوزادان پسر از بنى اسرائيل بگيرد . ولى قرارگرفتن جمله « يُذَبِّحُ اَبْناءَهُمْ » بعداز « يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ » ، مطالب ديگرى را بازگو مى كند، مى گويد: فرعونيان براى تضعيف بنى اسرائيل اين نقشه را طرح كرده بودند كه نسل ذكور آن ها را كه مى توانست قيام كند و با فرعونيان بجنگد ، براندازد و تنها دختران و زنان را كه به تنهايى قدرت بر قيام و مبارزه نداشتند، براى خدمتكارى زنده بگذارند. در مورد اين برنامه جنايت بار فرعونيان داستان ها گفته اند، بعضى مى گويند: فرعون دستور داده بود كه زنان باردار بنى اسرائيل را دقيقا زير نظر بگيرند و تنها قابله هاى قبطى و فرعونى مأمور وضع حمل آن بودند، تا اگر نوزاد پسر باشد، فورا به مقامات حكومت مصر خبر دهند و جلادان بيايند و قربانى خود را بگيرند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«شِيَع»: گروه ها، فرقه ها و دسته ها.

واژه «عُلُوّ» به مفهوم برترى جويى و بيدادگرى است، چنانكه در آيه ديگرى مى فرمايد:

تِلْكَ الدّارُ الاْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذينَ لايُريدُونَ عُلُوّاً فِى الاَْرْضِ وَ لا فَساداً ... ⁽³⁾

اين است سراى آخرت، كه آن را براى كسانى قرار مى دهيم كه نه برترى جويى و بيداد را در روى زمين بخواهند و نه تبهكارى را.

در ادامه آيه مورد بحث مى افزايد:

«قَتادَه» مى گويد: فرعون عنصرى نژاد پرست و بيداد پيشه بود و ميان فرعونيان و بنى اسرائيل بسيار تبعيض روا مى داشت؛ گروه دوّم را به كارهاى سخت وامى داشت و3.

به ذلّت و حقارت مى كشيد و ضمن شهروند درجه دوم انگاشتن آنان، امكان رشد و ميدان بالندگى را از آنان سلب كرده بود، امّا گروه نخست را كه چاكران و طرفداران بى ريشه و بيداد خواهِ خودش بودند، گرامى مى داشت و آنان را خودى و انسان هاى درجه اوّل مى شمرد و به آنان ميدان مى داد.

به باور پاره اى منظور اين است كه، فرعون براى به ذلت كشيدن بنى اسرائيل و تحقير بيشتر آنان، و براى اينكه به آسانى بيداد خود را بر آنان تحميل كند، خود آنان را گروه گروه ساخته بود.

گروهى از همان توده هاى در بند را سخت به ناتوانى كشيده بود،

يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ به گونه اى كه پسران آنان را سر مى بريد،

وَ يَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ و دخترانشان را زنده مى گذاشت.

و اين سياست شوم و نسل كشى ظالمانه بدان خاطر بود كه پيشگويان و كاهنان به او گفته بودند كه در ميان بنى اسرائيل پسرى ديده به جهان خواهد گشود كه نظام استبدادى او را واژگون و فرمانروايى مطلقه اش را به نابودى خواهد كشيد.

امّا «سُدى» مى گويد: فرعون در خواب ديد كه شعله هاى سوزان آتش از بيت المقدس زبانه كشيد و آمد تا آسمان مصر را پوشاند و آن گاه فرعون و فرعونيانِ خودكامه و بيدادپيشه را سوزانيد و به خانه هاى بنى اسرائيل نزديك نشد و به آنها آسيب نرسانيد.

هنگامى كه از خواب بر خواست سراسيمه و ترسان دانشمندان را فراخواند و تعبير خواب خويش را از آنان خواست.

آنان گفتند: از اين سرزمين مردى بر خواهد خاست كه نابودى نظام حاكم بر كشور ما به دست او خواهد بود، و آن گاه بود كه فرعون سياست نسل كشى را در پيش گرفت.

إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ.

راستى كه فرعون عنصرى زورگو و تبهكار بود، چرا كه نافرمانى خدا پيشه ساخته و خون مردم را بر زمين مى ريخت و حقوق و آزادى و امنيّت مردم را پايمال مى ساخت.

وَ نُريدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الاَْرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثينَ

اراده ما بر اين قرار گرفته است كه به مستضعفين نعمت بخشيم و آن ها را پيشوايان و وارثين روى زمين قرار دهيم. (5 / فرقان)

وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِى الاَْرْضِ وَ نُرِىَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَروُنَ

حكومتشان را پابرجا سازيم و به فرعون و هامان و لشكريان آن ها آن چه را بيم داشتند ازاين گروه ، نشان دهيم. (6 / فرقان)

شرح آيه از تفسير نمونه

چه قدر اين دو آيه گويا و اميدبخش است ، چراكه به صورت يك قانون كلى و درشكل فعل مضارع و مستمر بيان شده است تا تصور نشود اختصاص به مستضعفان بنى اسرائيل و حكومت فرعونيان داشته ، مى گويد : ما مى خواهيم چنين كنيم ... ، يعنى فرعون مى خواست بنى اسرائيل را تار و مار كند و قدرت و شوكتشان را درهم بشكند، اما ما مى خواستيم آن ها قوى و پيروز شوند .او مى خواست حكومت تا ابد در دست مستكبران باشد ، اما ما اراده كرده بوديم كه حكومت را به مستضعفان بسپاريم و سرانجام چنين شد. تعبير به « مِنَّت » به معنى بخشيدن مواهب و نعمت ها است و اين با منت زبانى كه بازگو كردن نعمت به قصد تحقير طرف است و مسلما كار مذمومى مى باشد ، فرق بسيار دارد. دو آيه فوق هرگز سخن از يك برنامه موضعى و خصوصى مربوط به بنى اسرائيل نمى گويد ، بلكه بيانگر يك قانون كلى است براى همه اعصار و قرون و همه اقوام و جمعيت ها، مى گويد : « ما اراده داريم كه برمستضعفان منت بگذاريم و آن هارا پيشوايان و وارثان حكومت روى زمين قرار دهيم » .اين بشارتى است در زمينه پيروزى حق بر باطل و ايمان بر كفر. اين بشارتى است براى همه انسان هاى آزاده و خواهان حكومت عدل وداد و برچيده شدن بساط ظلم و جور.

نمونه اى از تحقق اين مشيات الهى ، حكومت بنى اسرائيل و زوال حكومت فرعونيان بود. و نمونه كامل ترش حكومت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و يارانش بعد از ظهور اسلام بود ، حكومت پابرهنه ها و تهى دستان باايمان و مظلومان پاكدل كه پيوسته از سوى فراعنه زمان خود مورد تحقير و استهزاء بودند و تحت فشار و ظلم و ستم قرار داشتند. سرانجام خدا به دست همين گروه دروازه قصرهاى كسراها و قيصرها را گشود و آن ها را از تخت قدرت به زير آورد و بينى مستكبران را به خاك ماليد. و نمونه « گسترده تر » آن ظهور حكومت حق و عدالت در تمام كره زمين به وسيله مهدى " ارواحنا له الفداء" است. اين آيات از جمله آياتى است كه به روشنى بشارت ظهور چنين حكومتى را مى دهد، لذا در روايات اسلامى مى خوانيم كه ؛ ائمه اهل بيت عليهم السلام در تفسير اين آيه اشاره به اين ظهور بزرگ كرده اند .

« مستضعفان » و « مستكبران » چه كسانى هستند ؟

مى دانيم واژه « مُسْتَضْعَف » از ماده « ضَعْف » است ، اما چون به باب استفعال برده شده، به معنى كسى است كه او را به ضعف كشانده اند و در بند و زنجير كرده اند. به تعبير ديگر « مُسْتَضْعَف » كسى نيست كه ضعيف و ناتوان و فاقد قدرت و نيرو باشد ، مُسْتَضْعَف كسى است كه نيروهاى بالفعل و بالقوّه دارد ، اما از ناحيه ظالمان و جباران سخت در فشار قرار گرفته ، ولى با اين حال در برابر بند و زنجير كه بر دست و پاى او نهاده اند ، ساكت و تسليم نيست ، پيوسته تلاش مى كند تا زنجيرها را بشكند و آزاد شود ، دست جباران و ستمگران را كوتاه سازد و آيين حق و عدالت را برپا كند. خداوند به چنين گروهى وعده يارى و حكومت در زمين داده است ، نه افراد بى دست و پا و جبان و ترسو كه حتى حاضر نيستند فريادى بكشند ، تا چه رسد به اين كه پا در ميدان مبارزه بگذارند و قربانى دهند. بنى اسرائيل نيز آن روز توانستند وارث حكومت فرعونيان شوند كه گرد رهبر خود موسى را گرفتند ، نيروهاى خود را بسيج كردند و همه صف واحدى را تشكيل دادند ، بقاياى ايمانى كه از جدشان

ابراهيم به ارث برده بودند ، با دعوت موسى تكميل و خرافات را از فكر خود زدودند و آماده قيام شدند. البته « مستضعف » انواع و اقسامى دارد ؛ مستضعف "فكرى" ، "فرهنگى" ، " اقتصادى" ، " اخلاقى" و "سياسى" و آن چه قرآن بيشتر روى آن تكيه كرده است ، مستضعفين "سياسى" و " اخلاقى" مى باشد.

بدون شك جباران مستكبر براى تحكيم پايه هاى سياست جابرانه خود قبل از هرچيز سعى مى كنند قربانيان خود را به استضعاف فكرى و فرهنگى بكشانند ، سپس به استضعاف اقتصادى ، تا قدرت و توانى براى آن ها باقى نماند، تا فكر قيام و گرفتن زمام حكومت را در دست و مغز خود نپرورانند .

نه تنها فرعون بود كه براى اسارت بنى اسرائيل مردان آن ها را مى كشت و زنانشان را براى خدمتكارى زنده نگه مى داشت كه در طول تاريخ همه جباران چنين بودند و با هر وسيله نيروهاى فعال را از كار مى انداختند.

آن جا كه نمى توانستند مردان را بكشند، مردانگى را مى كشتند و با پخش وسايل فساد ، مواد مخدر ، توسعه فحشاء و بى بند و بارى جنسى ، گسترش شراب و قمار و انواع سرگرمى هاى ناسالم ، روح شهامت و سلحشورى و ايمان را در آن ها خفه مى كردند ، تا بتوانند با خيالى آسوده به حكومت خودكامه خويش ادامه دهند. اما پيامبران الهى مخصوصا پيامبراسلام صلى الله عليه و آله سعى داشتند نيروهاى خفته جوانان را بيدار و آزاد سازند و حتى به زنان ، درس مردانگى بياموزند و آن ها را در صف مردان ، در برابر مستكبران قرار دهند. شواهد اين دو برنامه در تاريخ گذشته و امروز در همه كشورهاى اسلامى به خوبى نمايان است، لذا نيازى به ذكر آن نمى بينيم .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث در ترسيم اقتدار آن فرمانرواى حاكم بر جامعه و تاريخ مى فرمايد:

وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الاْءَرْضِ

فرعون و نظام استبدادى او بر آن بودند كه بنى اسرائيل را بر اندازند و نابود سازند، امّا ما مى خواستيم بر آن كسانى كه در سرزمين مصر به ناتوانى كشيده شده بودند نعمتى گران ارزانى داريم!

وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً

و آنان را پيشوايان راه هدايت و عدالت و راهنمايان حقيقت قرار دهيم.

«قَتاده» مى گويد: منظور اين است كه: ما مى خواستيم به آنان فرمانروايى ارزانى داريم.

به باور ما هر دو ديدگاه يكى است، چرا كه اگر خدا به فرد و يا گروهى اقتدار و فرمانروايى داد، در حقيقت آن فرد و آن گروه را پيشواى مردم نيز قرار داده است، و آنانكه در هنگامه اقتدار و داشتن امكانات، بر بندگان خدا ستم مى كنند و زورمدارى و استبدادپيشه مى سازند، نه حكومت و قدرتشان از سوى خداست و نه خودشان پيشواى مردم هستند، بلكه فريبكارانى بيش نيستند كه خود را نيك جلوه مى دهند.

به هر حال، اگر ديدگاه «قَتاده» را بپذيريم، آيه مورد بحث نظير اين آيه است كه در مورد خانواده ابراهيم مى فرمايد:

فَقَدْ آتَيْنا آلَ اِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً.⁽¹⁾

به يقين ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و فرمانروايى بزرگ و پرشكوهى به آنان ارزانى داشتيم.

با اين بيان نظام ها و نظام دهندگان و فرمانروايان، دو گروهند:4.

1 - گروه نخست نظام هاى استبدادى و فردى، كه اگر ژرف بنگريم، تنها اراده گزاف يك و يا چند عنصر خودكامه است كه در اين نوع نظام ها بر همه مردم در فرم هاى گوناگون تحميل مى گردد.

2 - ديگر حكومت ها و فرمانروايان دادگر و آزادمنش و شايسته كردارى كه بر اساس حق و عدالت و رعايت حقوق و آزادى و گزينش و رضايت و خواست قلبى و مشاركت و نظارت و امنيّت مردم، و طبق مقررات خداپسندانه و منصفانه به اداره جامعه مى پردازند و گردانندگان آنها خود را بسان فردى از آن مردم و فرمانبردار قانون مى دانند.

حكومت هاى عادلانه پيامبران از نوع دوم هستند و تنها چنين نظام ها و چنين فرمانروايانى هستند كه بايد اطاعت شوند، نه هر فرمانروا و حكومتى. بر اين اساس مى توان گفت كه امامان راستين و جانشينان پيامبر صلى الله عليه و آله ، فرمانروايان حقيقى هستند كه در قلمرو امور دينى و دنيوى جامعه، پيشوا و پيشتازند و بر مردم است كه از آنان پيروى نموده و آنان را الگو و سرمشق و راهنماى خويش بدانند.

وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ.

و همان مردم ناتوان و ستمديده را ميراثبر همان خودكامگان قرارداديم و شهر و ديار و خانه و كاشانه و بوستان ها و دارايى هاى فرعون و فرعونيان را به آنان سپرديم.

از اميرمؤمنان آورده اند كه فرمود:

أَما وَ الَّذى فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسْمَةَ لَتَعْطِفَنَّ الدُّنْيا عَلَيْنا بَعْدَ شِماسِها عَطْفَ الضَّرُوسِ عَلى وَلَدِها، وَ تَلا عَقيبَ ذلِكَ: وَ نُريدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ...⁽¹⁾

به آن خدايى كه دانه را شكافت و انسان را آفريد، دنيا پس از آنكه در برابر ما خاندان رسالت چموشى و سركشى كرد، سرانجام بسان شتر خشن و بداخلاقى كه به فرزند خويش محبت ورزد، به سوى ما روى خواهد آورد، و در برابر ما رام خواهد شد، و آن گاه به تلاوت آيه مورد بحث پرداخت كه: وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا9.

فِى الاَْرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ اَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمْ الْوارِثينَ.⁽¹⁾

در روايت ديگرى در اين مورد از پنجمين امام نور آورده اند كه روزى به فرزند گرانمايه اش حضرت صادق عليه السلام نگاهى عميق و پر راز افكند و فرمود:

هذا وَ اللّهِ مِنَ الَّذينَ قالَ اللّهُ تَعالى: وَ نُريدُ اَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِى الاَْرْضِ وَ نَجْعَلُهُمْ اَئِمَّةً...⁽²⁾

به خداى سوگند اين فرزندم از همان كسانى است كه خدا در مورد آنان فرموده است: و ما مى خواهيم بر آن كسانى كه در آن سرزمين به ناتوانى كشيده شده اند نعمتى گران ارزانى داريم و آنان را پيشوايان عدالت قرار دهيم...

چهارمين امام نور در تفسير آيه فرمود:

وَ الَّذى بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ بَشيراً وَ نَذيراً، اِنَّ الاَْبْرارَ مِنّا اَهْلَ الْبَيْتِ وَ شيعَتَهُمْ بِمَنْزِلَةِ مُوسى وَ شيعَتِهِ، وَ اِنَّ عَدُوَّنا وَ اَشْياعَهُمْ بِمَنْزِلَةِ فِرْعَوْنَ وَ اَشْياعِهِ.⁽³⁾

به خدايى كه محمد صلى الله عليه و آله را به حق براى نويد دهى و هشدار به مردم برانگيخت، پيشوايان و نيكان ما خاندان وحى و رسالت و شيعيان آنان، بسان موسى و پيروان اويند و دشمنان ما و پيروان آنان بسان فرعون و فرعونيان، آرى، پيروزى و سرفرازى سرانجام از آن ماست.

«تَمْكين»: دادن ابزار و امكانات لازم براى انجام كار.

منظور آيه مباركه نابودى اقتدار پوشالى و ظالمانه فرعون به دست موسى عليه السلام است.

«ضَحّاك» مى گويد: فرعون: حدود چهار صد سال زندگى كرد. او فردى كوتاه قامت و چاق بود و نخستين كسى است كه موهاى خود را رنگ كرد، و موسى عليه السلام كه او را به امواج نيل سپرد،و استبداد ديرپا و خشونت بار او را واژگون ساخت يكصد و بيست سال زيست.0.

وَ اَوْحَيْنا اِلى اُمِّ مُوسى اَنْ اَرْضِعيهِ فَاِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَاَلْقيهِ فِى الْيَمِّ وَ لا تَخافى وَ لاتَحْزَنى اِنّا رادُّوهُ اِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلينَ

ما به مادر موسى الهام كرديم كه او را شيرده و هنگامى كه براو ترسيدى، وى را در دريا(ىِ نيل) بيفكن و نترس و غمگين مباش كه ما او را به تو بازمى گردانيم و او را از رسولانش قرار مى دهيم.

(7 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين آيه كوتاه مشتمل بر دو امر و دو نهى و دو بشارت است كه مجموعا خلاصه اى است از يك داستان بزرگ و پرماجرا كه فشرده اش چنين است ؛ دستگاه فرعون برنامه وسيعى براى كشتن « نوزادان پسر » از بنى اسرائيل ترتيب داده بود و حتى قابله هاى فرعونى مراقب زنان باردار بنى اسرائيل بودند. در اين ميان يكى از اين قابله ها با مادر موسى ، دوستى داشت ( حمل موسى مخفيانه صورت گرفت و چندان آثارى از حمل درمادر نمايان نبود ) هنگامى كه احساس كرد تولد نوزاد نزديك شده، به سراغ دوستش ( همان قابله ) فرستاد و گفت : ماجراى من چنين است، فرزندى در رَحِم دارم و امروز به محبت و دوستى تو نيازمندم. هنگامى كه موسى تولد يافت ، از چشمان او نور مرموزى درخشيد ، چنان كه بدن قابله به لرزه درآمد و برقى از محبت در اعماق قلب او فرو نشست و تمام زواياى دلش را روشن ساخت. زن قابله رو به مادر موسى كرد و گفت : من در نظر داشتم ماجراى تولد اين نوزاد را به دستگاه حكومت خبر دهم تا جلادان بيايند و اين پسر را به قتل رسانند ( و من جايزه خود را بگيرم ) ولى چه كنم كه عشق شديدى از اين نوزاد در درون قلبم احساس مى كنم ، حتى راضى نيستم مويى از سر او كم شود ، با دقت از او حفاظت كن ، من فكر مى كنم دشمن نهايى ما سرانجام او باشد. قابله از خانه مادر موسى بيرون آمد ، بعضى از جاسوسان حكومت او را ديدند و تصميم گرفتند وارد خانه شوند ، خواهر موسى ماجرا را به مادر خبر داد و

مادر دستپاچه شد ، آن چنان كه نمى دانست چه كند ؟ در ميان اين وحشت شديد كه هوش از سرش برده بود ، نوزاد را در پارچه اى پيچيد و در تنور انداخت ، مأمورين وارد شدند در آن جا چيزى جز تنور آتش نديدند، تحقيقات را از مادر موسى شروع كردند ، گفتند : اين زن قابله در اين جا چه مى كرد ؟ گفت : او دوست من است ، براى ديدار من آمده بود ، مأمورين مأيوس شدند و بيرون رفتند. مادر موسى به هوش آمد و به خواهر موسى گفت : نوزاد كجا است ؟ او اظهار بى اطلاعى كرد، ناگهان صداى گريه اى از درون تنور برخاست ، مادر به سوى تنور دويد ، ديد خداوند آتش را براى او سرد و سلام كرده است ( همان خدايى كه آتش نمرودى را براى ابراهيم سرد و سالم ساخت ) دست كرد و نوزادش را سالم بيرون آورد. اما باز مادر در امان نبود ، چراكه مأموران چپ و راست در حركت و جستجو بودند و شنيدن صداى يك نوزاد كافى بود كه خطر بزرگى واقع شود. در اين جا يك الهام الهى قلب مادر راروشن ساخت ، الهامى كه ظاهرا او را به كار خطرناكى دعوت مى كرد، ولى با اين حال از آن احساس آرامش نمود. اين يك مأموريت الهى است كه به هرحال بايد انجام شود و تصميم گرفت به اين الهام ، لباس عمل بپوشاند و نوزاد خويش را به نيل بسپارد. به سراغ يك نجار مصرى آمد ( نجارى كه او نيز از قبطيان و فرعونيان بود ) از او درخواست كرد صندوق كوچكى براى او بسازد. نجار گفت : با اين اوصاف كه مى گويى، صندوق رابراى چه مى خواهى ؟ مادرى كه زبانش عادت به دروغ نداشت ، نتوانست در اين جا سخنى جز اين بگويد كه ؛ من از بنى اسرائيلم ، نوزاد پسرى دارم و مى خواهم نوزادم را در آن مخفى كنم. نجار قبطى تصميم گرفت اين خبر را به جلادان برساند ، به سراغ آن ها آمد ، اما چنان وحشتى بر قلب او مستولى شد كه زبانش بازايستاد ، تنها با دست اشاره مى كرد و مى خواست با علايم ، مطلب را بازگو كند ، مأمورين كه گويا از حركات او يك نحو سخريه و استهزاء برداشت كردند، او را زدند و بيرون كردند. هنگامى كه بيرون آمد ، حال عادى خود را بازيافت ، اين ماجرا تكرار شد و

در نتيجه فهميد در اين جا يك سرّ الهى نهفته است ، صندوق را ساخت و به مادر موسى تحويل داد. شايد صبحگاهانى بود كه هنوز چشم مردم مصر در خواب بود . هوا كمى روشن شده بود . مادر ، نوزاد خود را همراه صندوق به كنار نيل آورد ، پستان در دهان نوزاد گذاشت و آخرين شير را به او داد ، سپس او را در صندوق مخصوص كه همچون يك كشتى كوچك قادر بود بر روى آب حركت كند ، گذاشت و آن را روى موج نهاد. امواج خروشان نيل ، صندوق را به زودى از ساحل دور كرده ، مادر در كنار ايستاده بود و اين منظره را تماشا مى نمود ، در يك لحظه احساس كرد قلبش از او جدا شده و روى امواج حركت مى كند ، اگر لطف الهى قلب او را آرام نكرده بود ، فرياد مى كشيد و همه چيز فاش مى شد. اين ها همه از يك سو. اما ببينيم در كاخ فرعون چه خبر بود ؟ در اخبار آمده ؛ فرعون دخترى داشت كه تنها فرزندش بود و از بيمارى شديدى رنج مى برد ، فرعون دست به دامن اطباء زد ، نتيجه اى نگرفت ، به كاهنان متوسل شد ، آن ها گفتند : اى فرعون ! ما پيش بينى مى كنيم كه از درون اين دريا انسانى به اين كاخ گام مى نهد كه اگر از آب دهانش به بدن اين بيمار بمالند ، بهبودى مى يابد. فرعون و همسرش آسيه در انتظار چنين ماجرايى بودند كه ناگهان روزى صندوقچه اى كه بر امواج در حركت بود ، نظر آن ها را جلب كرد . دستور داد مأمورين فورا به سراغ صندوق بروند و آن را از آب بگيرند تا ببينند در آن چيست. صندوق مرموز در برابر فرعون قرار گرفت ، ديگران نتوانستند درِ آن را بگشايند ، آرى مى بايست درِ صندوق نجات موسى ، به دست فرعون گشوده شود و گشوده شد . هنگامى كه چشم همسرفرعون به چشم كودك افتاد ، برقى از آن جهيد و اعماق قلبش را روشن ساخت و همگى مخصوصا همسر فرعون مهر او را به دل گرفتند و هنگامى كه آب دهان اين نوزاد مايه شفاى بيمار شد ، اين محبت فزونى گرفت. اكنون خلاصه اين ماجرا را از زبان قرآن مى شنويم .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

قدرت نمايى شگفت آور خدا

در دوّمين فراز از سرگذشت الهام بخش موسى، آفريدگار هستى روشنگرى مى كند كه چگونه فرعون و فرعونيان را در پرتو قدرت و حكمت خويش نابود و موسى را به پيروزى و سرفرازى راه نمود.

نخست مى فرمايد:

وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ

و ما به مادر ارجمند موسى الهام كرديم كه كودك خويش را تا زمانى كه برجانش نگران نيستى شيرده!

در آيه شريفه در مورد اين بانوى با ايمان به وحى تعبير مى گردد، امّا اين وحى با آن وحى و پيامى كه به پيامبران مى رسد يكسان نيست، بلكه اين نوعى الهام و به دل انداختن و به قلب افكندن چيزى است كه مورد نظر است و بايد انجام شود.

به باور پاره اى اين پيام را فرشته وحى بر مادر موسى فرود آورد.

امّا به باور برخى ديگر او خواب ديد و دانشمندان بنى اسرائيل خوابش را تعبير كردند.

فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ

امّا هنگامى كه بر جان كودك نگران شدى و ترسيدى كه جاسوسان و مأموران اطلاعاتى استبداد حاكم او را بكشند، وى را به درياى نيل بيفكن!

وَ لا تَخافِي وَ لا تَحْزَنِي إِنّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ.

و از دژخيمان فرعون مترس و از دورى او اندوه به دل راه مده، چرا كه ما به زودى او را در اوج سلامت و نشاط به تو باز مى گردانيم، و او را يكى از پيام آوران خويش خواهيم ساخت.

در اين آيه شريفه دو فرمان، و دو هشدار، و دو نويد جانبخش از آينده در مورد

پيروزى و سرفرازى موسى است.

در مورد آيه شريفه و فصاحت و زيبايى واژه و قالب و محتواى آن آورده اند كه: اديب و دانشورى از بانويى عرب سروده هايى زيبا و بسيار رسا و آكنده از فصاحت و بلاغت شنيد و او را تحسين كرد كه چقدر فصيح و بليغ است!

او گفت: فصاحت و زيبايى قالب و محتوا، ويژه قرآن شريف است نه ديگر سخنان، و آن گاه به تلاوت همين آيه شگفت انگيز پرداخت.

ولادت شگفت انگيز كودك نيل

«وَهَب» در اين مورد آورده است كه: زمانى كه مادر موسى باردار گرديد، به خواست آفريدگار هستى و با الهام از سوى او، موضوع را پوشيده داشت و هيچ كس از آن آگاهى نيافت، چرا كه تدبير خدا بر اين بود كه به وسيله اين كودك گرانقدر بر بنى اسرائيل منّت گذارد و آنان را از اسارت و بيداد استبداد حاكم نجات بخشد.

در همان سالِ طلوع خورشيد وجود موسى، فرعون پيش از آن رويداد بزرگ زنان و دختران جاسوس و كسانى را كه در رشته باردارى زنان و مامايى تخصص داشتند، همه را فرا خواند و به آنان سخت دستور داد كه زنان بنى اسرائيل را بازرسى بدنى كنند تا باردار بودن كسى از آنان بر دستگاه اطلاعاتى حاكم پوشيده نماند.

درست در همان بحران مادر موسى به او باردار گرديد، امّا به خواست خدا، نه آثارى در شكم او پديدار گرديد و نه تغييرى در رنگ چهره و نه سينه هايش! از اين رو قابله ها چيزى نفهميدند.

شب ولادت موسى رسيد و مادرش به همراه خواهرش «مريم» بود و ديگر كسى در آنجا نبود. موسى به آسانى ديده به جهان گشود و خدا به مادرش الهام كرد كه فرزند دلبندش را شيردهد، و درمورد او دل قوى دارد و نگران نشود!

مادر موسى سه ماه كودكش را شير داد، و در اين مدت سبك نگاهدارى او و رفتار كودك به گونه اى بود كه نه كسى به مادر شدن او پى برد و نه صداى گريه اى از كودك

نيل به گوش كسى رسيد. و زمانى كه بر جان او نگران شد، بى درنگ به الهامى از سوى خدا صندوقى ساخت و كودك خويش را در درون آن قرار داد و شبانه كنار نيل آمد و آن كودك را به امواج خروشان آبها سپرد.

شگفت از اين تدبير!

«ابن عبّاس» در مورد اين رويداد شگفت آور آورده است كه: هنگامى كه ولادت موسى نزديك شد، زن مامايى كه بر او گماشته شده بود، پيش آمد و بسان خواهرى مهربان بر مادر موسى كمك كرد تا كودك به دنيا آمد؛ آن گاه در پيشانى آن نوزاد پرمعنويت فروغى ديد كه سراپايش به لرزه آمد و به گونه اى وصف ناپذير مهر و عشق آن نوزاد را در دل احساس كرد.

رو به مادر نمود و گفت: بانوى عزيز! من جاسوس دستگاه دوزخى فرعون هستم، مأموريت من كشتن اين كودك است، امّا اينك احساس مى كنم كه او محبوب ترين پديده زندگى من است و نمى دانم چه رازى است كه خدا عشق او را در گستره قلب من افكنده است، من كارى با او ندارم و تو او را از خطرات حفظ كن!

پس از مأموريت آن زن، ديگر جاسوسان متوجّه ولادت موسى شدند و براى پى بردن به رازى كه در آن خانه بود، ناگاه به آنجا يورش بردند، امّا خواهر موسى، مريم لحظاتى پيش از رسيدن آنان جريان را به مادر گزارش كرد و مادر نگران و وحشت زده كودك را به خواست خدا در پارچه اى قرارداد در تنور نهان كرد.

جاسوسان به خانه هجوم آوردند و همه جا را گشتند، امّا اثرى از كودك نيافتند و تنور را نيز روشن و آكنده از آتش ديدند.

مادر موسى را مورد معاينه قرار دادند، امّا نه در سينه هايش اثرى از شير بود و نه در رنگ چهره اش نشانى از ولادت كودك در خانه او.

سرافكنده و رسوا خانه را ترك كردند و مادرِ نگران بر سر تنور دويد امّا خداى را كه آفريدگارش آتش سوزان را بر موسى سرد و سلامت ساخته بود!

راستى كه شگفت از اين تدبير!

دو رويداد عجيب ديگر

مادر از آنجايى كه روند كار دستگاه بيداد را مى ديد و قربانيان بى گناه و معصوم آن را كه نوزادان بنى اسرائيل بودند نظاره مى كرد و مى گريست، سخت بر جان موسى نگران گرديد، از اين رو به الهام از سوى خدا بر آن شد تا كشتى كوچكى براى او فراهم آورد و او را به آب نيل بسپارد!

نزد نجّار رفت، و خواسته خود را طرح كرد.

نجّار از او پرسيد كه صندوقى با اين مشخّصات براى چه كارى مى خواهد؟

و آن بانو كه راستى و راستگويى را دوست مى داشت، و از دروغ نفرت داشت حقيقت را با او در ميان گذاشت.

نجّارِ خيره سر، آن صندوق را ساخت و به آن بانو فروخت، امّا پس از دريافت پول آن بى درنگ به سوى جاسوسان فرعون رفت تا جريان را گزارش كند، ولى از شگفتى هاى روزگار اين بود كه پس از رفتن به سوى مأموران هرچه تلاش كرد جز بر حماقت و كودنى خويش نيفزود و نتوانست چيزى به آنان بفهماند.

او بازگشت و درمغازه و كارگاهش به كار خودپرداخت و دگرباره ديدزبانش گوياشد!

بارديگر به سوى مأموران فرعون رفت، امّا بازهم زبان، توان حركت را از دست داد!

تا سه بار اين رويداد شگفت آور تكرار گرديد و او دريافت كه اين موضوع، يك رويداد عادى نيست، بلكه جريانى شگفت انگيز و معجزه آساست و دست توانايى در تدبير آن است، از اين رو از كار خويش پشيمان گرديد و موضوع را گزارش نكرد!

موسى در آغوش فرعون

فَالْتَقَطَهُ الُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّا وَ حَزَنا اِنَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئينَ

(هنگامى كه مادر از سوى كودك خود سخت در وحشت فرو رفت ، او را به فرمان خدا به دريا افكند )خاندان فرعون او را از آب گرفتند تا سرانجام دشمن آنان و مايه اندوهشان گردد، مسلما فرعون و هامان و لشكريان آن دو خطاكار بودند. (8 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اِلْتَقَطَ » از ماده « اِلْتِقاط » در اصل به معنى بى تلاش و كوشش به چيزى رسيدن مى باشد و اين كه به اشياء گم شده اى كه انسان پيدا مى كند ، « لُقَطَة » مى گويند ، نيز به همين جهت است. بديهى است فرعونيان قنداقه اين نوزاد را از امواج به اين منظور نگرفتند كه دشمن سرسختشان را در آغوش خود پرورش دهند ، بلكه آن ها به گفته همسر فرعون مى خواستند نور چشمى براى خود برگزينند. اما سرانجام و عاقبت كار چنين شد و به اصطلاح علماى ادب ، « لام » در اين جا « لام عاقبت » است نه « لام علت » و لطافت اين تعبير در همين است كه خدا مى خواهد قدرت خود را نشان دهد كه چگونه اين گروه را كه تمام نيروهاى خود را براى كشتن پسران بنى اسرائيل بسيج كرده بودند ، وادار مى كند كه همان كسى را كه اين همه مقدمات براى نابودى او است ، چون جان شيرين دربربگيرند و پرورش دهند. ضمنا تعبير به « آلُ فِرْعَوْنَ » نشان مى دهد كه نه يك نفر ، بلكه گروهى از فرعونيان براى گرفتن صندوق از آب ، شركت كردند و اين شاهد بر آن است كه چنين انتظارى را داشتند. و در پايان آيه اضافه مى كند : « اِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودُهُما كانُوا خاطِئينَ ». چه خطايى از اين روشن تر كه آن ها هزاران طفل را سر بريدند تا كليم اللّه را نابود كنند ، ولى خداوند او را به دست خودشان سپرد و گفت : بگيريد و اين دشمنتان را پرورش دهيد و بزرگ كنيد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث در ترسيم فراز ديگرى از اين داستان مى فرمايد:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ

سر انجام آن كودك آسمانى به دريا افكنده شد، و خاندان فرعون او را بر امواج آبها يافتند و با گرفتن كشتى كوچك وى، آن را به كاخ فرعون بردند، و پس از گشوده شدن صندوق، كودكى تماشايى در آن ديدند!

لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً

تا براى آنان دشمنى سرسخت و مايه اندوهى سنگين باشد.

و همان گونه كه خدا خواسته بود آن كودك باعث نگرانى و اندوه آنان گرديد و سرانجام به دشمنى با استبداد و خودكامگى و اصلاح جامعه از سركوب و بيداد و بت سازى و زورمدارى برخاست.

إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ.

چرا كه فرعون و هامان و سپاهيان شان مردمى گناهكار و خطاكار بودند.

وَ قالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لى وَ لَكَ لا تَقْتُلُوهُ عَسى اَنْ يَنْفَعَنا اَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدا وَ هُمْ لا يَشْعُروُنَ

همسر فرعون ( هنگامى كه ديد آن ها قصد كشتن كودك را دارند ) گفت : او را نكشيد ، نورچشم من و شما است ، شايد براى ما مفيد باشد يا او را پسر خود برگزينيم و آن هانمى فهميدند ( كه دشمن اصلى خود را در آغوش خويش مى پرورانند ). (9 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

به نظر مى رسد كه فرعون از چهره نوزاد و نشانه هاى ديگر از جمله گذاردن او در صندوق و رها كردنش در امواج نيل ، دريافته بود كه اين نوزاد از بنى اسرائيل است ، ناگهان كابوس قيام يك مرد بنى اسرائيلى و زوال ملك او به دست آن مرد بر روح او سايه افكند و خواهان اجراى قانون جنايت بارش درباره نوزادان بنى اسرائيل در اين مورد شد. اطرافيان متملق و چاپلوس نيز فرعون را در اين طرز فكر تشويق كردند و گفتند : دليل ندارد كه قانون درباره اين كودك اجرا نشود. اما « آسيه » همسر فرعون كه نوزاد پسرى نداشت و قلب پاكش كه از قماش درباريان فرعون نبود ،كانون مهر اين نوزاد شده بود ، در مقابل همه آن ها ايستاد و از آن جا كه در اين گونه كشمكش هاى خانوادگى ، غالبا پيروزى با زنان است ، او در كار خود پيروز شد. و اگر داستان شفاى دختر فرعون نيز به آن افزوده شود ، دليل پيروزى آسيه در اين درگيرى روشن تر خواهد شد. ولى قرآن با يك جمله كوتاه و پرمعنى در پايان آيه مى گويد : « وَ هُمْ لا يَشْعُروُنَ ».

آن ها نمى دانستند كه فرمان نافذ الهى و مشيت شكست ناپذير خداوند بر اين قرار گرفته است كه اين نوزاد را در مهم ترين كانون خطر پرورش دهد و هيچ كس را ياراى مخالفت با اين اراده و مشيت نيست .

برنامه عجيب الهى

قدرت نمايى اين نيست كه اگر خدا بخواهد قوم نيرومند و جبارى را نابود كند ، لشكريان آسمان و زمين را براى نابودى آن ها بسيج نمايد.

قدرت نمايى اين است كه خود آن جباران مستكبر را مأمور نابودى خودشان سازد و آن چنان در قلب و افكار آن ها اثربگذارد كه مشتاقانه هيزمى را جمع كنند كه بايد با آتشش بسوزند ، زندانى را بسازند كه بايد در آن بميرند ، چوبه دارى را برپا كنند كه بايد بر آن اعدام شوند. و در مورد فرعونيان زورمند گردنكش نيز چنان شد و پرورش و نجات موسى در تمام مراحل به دست خود آن ها صورت گرفت ؛ قابله موسى از قبطيان بود. سازنده صندوق نجات موسى ، يك نجار قبطى بود. گيرندگان صندوق نجات از امواج نيل ، « آل فرعون » بودند. بازكننده درِ صندوق ، شخص فرعون يا همسرش آسيه بود. و سرانجام كانون امن و آرامش و پرورش موساى قهرمان و فرعون شكن، همان كاخ فرعون بود. و اين است قدرت نمايى پروردگار .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

شاهكارى ديگر

سرانجام آن صندوق به نيل سپرده شد و رود نيل كه از سوى آفريدگارش فرمان داشت، آن كشتى كوچك را به كاخ فرعون راه نمود و آنجا آن را از آب برگرفتند. به دستور فرعون در صندوق را گشودند و با شگفتى بسيار باكودكى بسان پاره ماه روبرو شدند و همسر فرعون با ديدن آن كودك، به گونه اى، خدا مهر و محبت آن نوزاد را در گستره دلش افكند كه بسان مادرى پرمهر و پرشور به او دل بست.

مفسّران و مورّخان آورده اند كه: بانوى كاخ ريشه و تبارش به بنى اسرائيل مى رسيد و زنى زيبا چهره و درست انديش و از تبار پيامبران بود.

او در زندگى به مردم با ايمان مهر مى ورزيد و به محرومان انفاق مى كرد و از نظر انديشه و عقيده و عملكرد با فرعون ناهماهنگ بود.

درست به همين دليل است كه وقتى چشم فرعون به آن كودك افتاد، خشمگين گرديد و فرياد بر آورد كه چگونه اين كودك از چشم دستگاه جاسوسى و اطلاعاتى ما به دور مانده و نجات يافته است؟ و آن گاه بى درنگ فرمان اعدام او را صادر كرد، امّا «آسيه» گفت: فرعون! تو فرمان داده اى كه كودكان و نوزادانى كه امسال ولادت يافته اند بكشند، مگر نمى بينى كه اين كودك فراتر از يك سال دارد؟ نه، نبايد او كشته شود! او را واگذار تا مايه روشنى چشم ما باشد!

در اين مورد سوّمين آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَ لَكَ لاتَقْتُلُوهُ

و زن فرعون گفت: هان اى فرعون! اين كودك محبوب را واگذار كه به باور من او نور چشمى براى من و براى تو خواهد بود!

عَسى أَنْ يَنْفَعَنا اميد كه براى ما سود بخش افتد.

أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً يا او را به فرزندى خويش بر گيريم.

بدان دليل بانوى كاخ چنين گفت كه فرعون فرزند نداشت و آن زن هوشمند و خيرخواه بر آن شد تا از آن راه ظريف و دقيق طمع آن ديكتاتور خونخوار را برانگيزد و موسى را نجات دهد!

«ابن عبّاس» مى گويد: دستگاه اطلاعاتى و دژخيمان آن پس از آگاهى از موضوع، براى كشتن آن كودك آمدند، امّا بانوى كاخ آنان را راند و از كشتن آن كودك بازداشت و از فرعون خواست تا اجازه دهد آن كودك محبوب را رها كنند و بروند و بگذارند تا او مايه روشنى چشم او و فرعون گردد.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود:

وَ الَّذى يُحْلَفُ بِهِ لَوْ اَقَرَّ فِرْعَوْنُ بِاَنْ يَكُونَ لَهُ قُرَّةُ عَيْنٍ كَما اَقَرَّتِ امْرَأَتُهُ لَهَداهُ اللّهُ بِهِ كَما هَداها وَ لكِنَّهُ اَبى لِلشَّقاءِ الَّذى كَتَبَهُ اللّهُ عَلَيْهِ.⁽¹⁾1.

سوگند به آن قدرتى كه به او سوگند ياد مى شود، اگر فرعون نيز همانند آن بانو، «موسى» را مايه روشنى چشم خود مى شناخت، خدا به بركت او، وى را هدايت مى كرد و بسان همسرش به راه حق گام مى نهاد، امّا او به خاطر بدانديشى و شقاوتى كه داشت از پذيرش آن موضوع سرباز زد و تنها براى خشنودى خاطر زن خود از كشتن موسى گذشت.

وَ هُمْ لايَشْعُرُونَ.

و فرعون و فرعونيان نمى دانستند كه سرانجام به دست همين كودك به كيفر خشونت و بيداد خود خواهند رسيد!

به باور پاره اى منظور اين است كه: آنان نمى دانستند كه از پى آن كسى كه هستند و براى كشتن او هزاران كودك بى گناه را به خاك و خون كشيده اند، همين كودك است!

ضرورت كنترل احساسات خانوادگى در مصالح اجتماعى

وَ اَصْبَحَ فُؤادُ اُمِّ مُوسى فارِغا اِنْ كادَتْ لَتُبْدى بِهِ لَوْلا اَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِهالِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ

قلب مادر موسى بى تاب و درهم ريخته گشت و اگر قلب اورا به وسيله ايمان و اميد محكم نكرده بوديم ، نزديك بود مطلب را افشا كند. (10 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

واژه « فارِغ » به معنى بى تاب و صاحب اضطراب و درهم ريختگى و بيچارگى است. « رَبَطْنا » از ماده « رَبْط » در اصل به معنى بستن حيوان يا مانند آن به جايى است تا مطمئنا در جاى خود محفوظ بماند و لذا محل اين گونه حيوانات را « رِباط » مى گويند و سپس به معنى وسيع ترى كه همان حفظ و تقويت و استحكام بخشيدن است ، آمده و منظور از « رَبْط قَلْب » در اين جا ، تقويت دل اين مادر است تا ايمان به وحى الهى آورد و اين حادثه بزرگ را تحمل كند. مادر موسى فرزندش را به ترتيبى كه قبلاً گفتيم ، به امواج نيل سپرد ، اما بعد از اين ماجرا طوفانى شديد در قلب او وزيدن گرفت ، جاى خالى نوزاد كه تمام قلبش را پر كرده بود ، كاملاً محسوس بود. نزديك بود فرياد كشد و اسرار درون دل خود را برون افكند. نزديك بود نعره زند و از جدايى فرزند ناله سر دهد. اين كاملاً طبيعى است مادرى كه نوزاد خود را با اين صورت ازخود جدا كند ، همه چيز را جز نوزادش فراموش نمايد و آن چنان هوش از سرش برود كه بدون درنظر گرفتن خطراتى كه خود و فرزندش را تهديد مى كند ، فرياد كشد و اسرار درون دل را فاش سازد. اما خداوندى كه اين مأموريت سنگين را به اين مادر مهربان داده ، قلب او را آن چنان استحكام مى بخشد كه به وعده الهى ايمان داشته باشد و بداند كودكش در دست خدا است ، سرانجام به او بازمى گردد و پيامبر مى شود .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى افزايد:

وَ أَصْبَحَ فُوءادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً

و دل مادر موسى پس از الهام ما، جز از ياد و حال موسى، از همه چيز آسوده بود.

به باور پاره اى منظور اين است كه: و دل مادر موسى از نگرانى و اندوه آسوده بود، چرا كه اطمينان داشت كه وعده پروردگارش حق است و فرزندش نجات خواهد يافت.

امّا به باور پاره اى ديگر از شدّت نگرانى و هراس وعده خدا را از ياد برده بود!

إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها

اگر ما قلب او را به نيروى يقين و شكيبايى، استوارى و آرامش نبخشيده بوديم، نزديك بود كه از فشار اندوه و نگرانى در مورد سرنوشت فرزندش ناله و فرياد سردهد.

به باور پاره اى منظور اين است كه: او از تماشاى منظره صندوق بر امواج خروشان آب نزديك بود فرياد و ناله سردهد، امّا ما دل طوفان زده اش را آرامش و شكيبايى بخشيديم.

امّا به باور پاره اى ديگر منظور اين است كه: اگر ما قلب مادر موسى را شكيبايى و استوارى نبخشيده بوديم چيزى نمانده بود كه وقتى از سوى فرعونيان براى شيردادن كودك احضار شد، از شدت شادمانى فرياد بر آورد كه: من مادر او هستم!

و برخى نيز بر آنند كه: نزديك بود الهام خدا و پيام او به خودش را آشكار سازد.

لِتَكُونَ مِنَ الْمُوءْمِنِينَ.

اين تدبير ما، در مورد مادر موسى بدان دليل بود كه مى خواستيم او از ايمان آوردگان راستين باشد و با تصديق وعده و نويد ما، به وحى و پيام ما اعتماد كند.

وَ قالَتْ لاُِخْتِهِ قُصّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لايَشْعُروُنَ

مادر به خواهر او گفت : وضع حال او را پى گيرى كن ، او نيزاز دور ماجرا را مشاهده كرد ، در حالى كه آن ها بى خبر بودند. (11 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

« قُصّيهِ » از ماده « قَصّ » به معنى جستجو از آثار چيزى است و اين كه به داستان ، « قِصَّة » مى گويند ،به خاطر اين است كه از اخبار و حوادث گوناگون درآن پى گيرى مى شود. بعد از بازگشت مادر موسى به خانه خويش ، خواهر از فاصله دور در كنار نيل ، ماجرا را زير نظر داشت و با چشم خود ديد كه چگونه فرعونيان او را از آب گرفتند و ازخطر بزرگى كه نوزاد را تهديد مى كرد، رهايى يافت.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«قَصّ»: به پى جويى نمودن، و دنبال كردن كار يا كسى گفته مى شود.

«بَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ»: او را از راه دور از حال آن كودك پرشكوه آگاه ساختيم.

و ما او را به مادرش بازگردانديم.

در آيه مورد بحث مى فرمايد: وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ

مادر موسى به دختر خود كه خواهر او بود، گفت: از پى آن صندوق و سرنشين آن كشتى كوچك برو و از حال و سرنوشت او جستجو كن و ببين كارش به كجا مى انجامد.

فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ و آن خواهر هوشمند از پى موسى رفت و ديد كه فرعونيان صندوق را از امواج نيل بر گرفته و موسى را از درون آن بيرون آورده و شگفت زده در مورد او گفتگو مى كنند، و اين دختر هوشمند و زيرك از دور آنان را زير نظر گرفت و به تماشاى آنان پرداخت.

وَ هُمْ لايَشْعُرُونَ. امّا فرعونيان راز خانواده موسى را در نمى يافتند و نمى دانستند كه آن دخترك، خواهر اين كودك است.

به باور پاره اى منظور اين است كه: و آنان نمى دانستند كه آن دخترك هوشمند در پى آگاهى از سرنوشت همان كودك اسرارآميز است.

اين جمله در آيه دهم نيز آمده است و به نظر مى رسد اين تكرار پر معنا نشانگر اين نكته است كه اگر فرعون همان گونه كه به دروغ ادعا مى كرد، خدايگان مردم بود، بايد از اين رازها آگاه و اين امور را مى دانست و در مى يافت كه چه مى كند؟!

وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ اَدُلُّكُمْ عَلى اَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ

ما همه زنان شيرده را از قبل بر او تحريم كرديم ( تا تنها به آغوش مادر برگردد )، خواهرش ( كه بى تابى مأموران براى پيدا كردن دايه را مشاهده كرد ) گفت: آيا شما را به خانواده اى راهنمايى كنم كه مى توانند اين نوزاد را كفالت كنند و خيرخواه او هستند؟ (12 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

« مَراضع » جمع « مُرْضِع » به معنى زن شيرده است. طبيعى است نوزاد شيرخوار چند ساعت كه مى گذرد ، گرسنه مى شود ، گريه و بى تابى مى كند ، بايد دايه اى براى او جستجو كرد ، خصوصا اين كه ملكه مصر سخت به آن دل بسته و او را چون جان شيرينش دوست مى دارد. مأموران حركت كرده و دربه در دنبال دايه مى گردند ، اما عجيب اين كه پستان هيچ دايه اى را نمى گيرد. شايد از ديدن قيافه آن ها وحشت مى كند و يا طعم شيرشان كه با ذائقه او آشنا نيست ، تلخ و نامطلوب جلوه مى كند ، گويى مى خواهد خود را از دامان دايه ها پرتاب كند ، اين همان تحريم تكوينى الهى بود كه همه دايه ها را بر او حرام كرده بود. كودك لحظه به لحظه گرسنه تر و بى تاب تر مى شود، پى درپى گريه مى كند و سر و صداى او در درون قصر فرعون مى پيچد و قلب ملكه را به لرزه درمى آورد . مأمورين بر تلاش خود مى افزايند ، ناگهان در فاصله نه چندان دورى به دخترى برمى خورند كه مى گويد : من زنى از بنى اسرائيل را مى شناسم كه پستانى پرشير و قلبى پرمحبت دارد ، او نوزادش را از دست داده و حاضر است شير دادن نوزاد كاخ رابرعهده گيرد. مأمورين خوشحال شدند و مادر موسى را به قصر فرعون بردند ، نوزاد هنگامى كه بوى مادر را شنيد ، سخت پستانش را در دهان فشرد و از شيره جان مادر ، جان تازه اى پيدا كرد ، برق خوشحالى از چشم ها جهيد ، مخصوصا مأموران خسته و كوفته كه به مقصد خود رسيده بودند ، از همه خوشحال تر بودند ، همسر فرعون نيز نمى توانست خوشحالى خود را از اين امر كتمان كند. در بعضى از روايات آمده است كه وقتى موسى پستان اين مادر را قبول كرد ، هامان

وزير فرعون گفت : من فكر مى كنم تو مادر واقعى او هستى ، چرا در ميان اين همه زن ، تنها پستان تو را پذيرفت ؟ گفت : اى پادشاه ، به خاطر اين است كه من زنى خوشبو هستم و شيرم بسيار شيرين است ، تاكنون هيچ كودكى به من سپرده نشده ، مگر اين كه پستان مرا پذيرفته است ، حاضران اين سخن او را تصديق كردند و هركدام هديه و تحفه گران قيمتى به او دادند .⁽¹⁾در حديثى از امام باقر مى خوانيم كه فرمود : « سه روز بيشتر طول نكشيد كه خداوند نوزاد را به مادرش بازگرداند » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَراضِع»: اين واژه جمع «مُرْضِعَه» به مفهوم دايه و زن شيرده مى باشد و جمع آن نيز به مفهوم زنان شيرده و پرستار كودك آمده است.

«نُصْح»: كارى كه از روى راستى و اخلاص و خيرخواهى انجام شود.

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ

و هر بانوى شيردهى را آوردند، آن كودك شگفت انگيز پستان به دهان نگرفت و شير نخورد؛ چرا كه خدا از پيش او را از خوردن شير اين زنان بازداشته و دشمنى آنان را بر دل او افكنده بود.

يادآورى مى گردد كه تحريم در آيه شريفه به مفهوم هشدار و نهى از انجام نيست، بلكه به مفهوم بازداشتن عملى است.

فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ

خواهر موسى به آرامى خودش را به آنان نزديك ساخت و گفت: آيا مى خواهيد شما را به خانواده اى راه نمايم كه پرستارى و تربيت اين كودك را براى شما بر عهده گيرد؟ .

اين آيه نشانگر آن است كه در اين مرحله ديگر آفريدگار هستى بذر محبت موسى را در گستره دل فرعون افكنده بود و او به خاطر اين مهر و محبت بود كه زنان شيرده را براى پرستارى و تغذيه او گردآورى مى كرد و در تلاش بود كه آن كودك محبوب گرسنه نماند و او نيز به تدبير گرداننده هستى پستان هيچ زنى را نمى گرفت.

آرى، در آن شرايط بود كه خواهر هوشمند موسى با ديدن بى تابى و دلسوزى و مهر عجيب خاندان فرعون به آن كودك، جرئت يافت تا به آنان نزديك شود و با ظرافت به آنان بگويد: آيا مى خواهند خانواده اى با تدبير و دلسوز را نشان دهد تا آن كودك را براى آنان نگهدارى و پرستارى كند؟!

وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ.

در مورد اين جمله دو نظر آمده است:

1- به باور برخى منظور اين است كه: و فرعون و خاندانش خيرخواه موسى شده بودند و براى نجات او و فراهم آمدن غذا و آرامش او سخت خيرخواهى و كوشش مى كردند.

2- امّا به باور پاره اى ديگر منظور اين است و آن خانواده اى كه پرستارى كودك را به عهده مى گيرند، خيرخواه او باشند، كه در اين صورت ادامه گفتار آن دختر هوشمند است.

پاره اى آورده اند كه: وقتى خواهر موسى چنين پيشنهادى را مطرح ساخت، هامان گفت: اين دختر، اين كودك و خاندانش را مى شناسد، بنابراين بايد اين راز را براى ما باز گويد، امّا او گفت: منظور من اين است كه خانواده اى كه مى تواند اين كودك را براى دستگاه فرعون پرستارى كند، از دوستداران و هواخواهان فرعون است.

بازگشت موسى به آغوش مادر

فَرَدَدْناهُ اِلى اُمِّهِ كَىْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ اَنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ

ما او را به مادرش بازگردانديم تا چشمش روشن شود و غمگين نباشد و بداند وعده الهى حق است ، ولى اكثر آن ها نمى دانند. (13 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين جا سؤالى مطرح است و آن اين كه ؛ آيا فرعونيان موسى را به مادر سپردند كه او را شير دهد و در خلال اين كار ، همه روز يا گاه به گاه كودك را به دربار فرعون بياورد تا ملكه مصر ديدارى از او تازه كند و يا كودك را در دربار نگه داشتند و مادر موسى در فواصل معين مى آمد و به او شير مى داد؟ دليل روشنى بر هيچ يك از اين دو احتمال وجود ندارد اما احتمال اول ، منطقى تر به نظر مى آيد. و نيز بعد از پايان دوران شيرخوارگى ، آيا موسى به كاخ فرعون منتقل شد يا رابطه خود را با مادر و خانواده نگاه مى داشت و ميان اين دو در رفت و آمد بود ؟ بعضى گفته اند : بعد از دوران شيرخوارگى ، او را به فرعون و همسرش آسيه سپرد و موسى در دامن آن دو و با دست آن دو پرورش يافت و در اين جا داستان هاى ديگرى از كارهاى كودكانه اما پرمعنى موسى نسبت به فرعون نقل كرده اند كه ذكر همه آن ها به درازا مى كشد، اما اين جمله كه فرعون بعداز مبعوث شدن موسى به نبوت به او گفت : « اَلَمْ نُرَبِّكَ فينا وَليدا وَ لَبِثْتَ فينا مِنْ عُمُرِكَ سِنينَ : آيا تو را در كودكى در دامان پرمهر خود پرورش نداديم و سال هايى از عمرت را در ميان ما نبودى » ؟ ( 18 / شعراء ) نشان مى دهد كه موسى مدتى در كاخ فرعون زندگى كرده و سال هايى در آن جا درنگ نموده است. از « تفسير على بن ابراهيم » چنين استفاده مى شود كه موسى با نهايت احترام تا دوران بلوغ در كاخ فرعون ماند ، ولى سخنان توحيدى او ، فرعون را سخت ناراحت مى كرد ، تا آن جا كه تصميم قتل او را گرفت ، موسى كاخ را رها كرد و وارد شهر شد كه با نزاع دو نفر كه

يكى از قبطيان و ديگرى از سبطيان بود ، روبرو گشت .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث مى افزايد:

فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَ لاتَحْزَنَ

سرانجام موسى را به مادرش باز گردانديم تا چشمش به ديدن او روشن شود و از دورى او اندوه زده و نگران نگردد.

پس از پاسخ مساعد دادن خاندان فرعون به پيشنهاد خواهر موسى، او نزد مادر شتافت و او را به دربار برد.

آن كودك اسرارآميز، بوى آشنا به مشامش رسيد و به لطف خدا دريافت كه مادرش آمده است، از اين رو پستان او را گرفت و به نوشيدن شيرش پرداخت و سر و صداى او به آرامش تبديل گرديد!

فرعون شگفت زده گرديد و رو به مادر موسى كرد و گفت: اين چه رازى است كه اين كودك تنها شير تو را مى خورد و سينه ديگرى را بر دهان نمى گيرد؟

آن بانوى خردمند گفت: شايد بدان دليل باشد كه من داراى شيرى پاك و گوارا و بدنى خوشبو هستم و هر كودكى را بياورند، شير مرا مى خورد.

فرعون شادمان گرديد و كودك به او سپرده شد!

وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ

و اين تدبير بخاطر آن بود تا مادر موسى بداند كه وعده خدا حق است.

منظور از وعده پروردگار همان چيزى است كه در آيه هفتم همين سوره آمده است.

وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ.

امّا بيشتر آنان نمى دانستند كه خدا به وعده و نويد خويش جامه عمل پوشانده و آن را تحقّق بخشيده است.7.

وَ لَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ وَ اسْتَوى اتَيْناهُ حُكْما وَ عِلْما وَكَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنينَ

هنگامى كه نيرومند و كامل شد ، حكمت و دانش به او داديم و اين گونه نيكوكاران را جزا مى دهيم.(14 / قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اَشُدّ » از ماده « شِدَّت » به معنى نيرومند شدن و « اِسْتَوى » از ماده « اِسْتِواء » به معنى كمال خلقت و اعتدال آن است .

در اين كه ميان اين دو چه تفاوتى است ، مفسران گفتگوهاى مختلفى دارند ؛ بعضى گفته اند « بُلوغ اَشُدّ » آن است كه انسان از نظر قواى جسمانى به سرحد كمال برسد كه غالبا در سن 18 سالگى است و « اِسْتِواء » همان اعتدال و استقرار در امر حيات و زندگى است كه غالبا بعد از كمال نيروى جسمانى حاصل مى شود. بعضى ديگر « بلوغ اَشُد » را به معنى كمال جسمى و « استواء » را به معنى كمال عقلى و فكرى دانسته اند. در حديثى از امام صادق كه در كتاب « معانى الاخبار » نقل شده ، مى خوانيم : « " اَشُد" 18 سالگى است و " استواء" زمانى است كه محاسن بيرون آيد ». در ميان اين تعبيرات تفاوت زيادى نيست و از مجموعه آن باتوجه به معنى لغوى اين دو واژه ، تكامل نيروهاى جسمى و فكرى و روحى استفاده مى شود. فرق ميان « حُكْم » و « عِلْم» ممكن است اين باشد كه « حُكْم » اشاره به عقل و فهم و قدرت بر داورى صحيح است و « عِلْم » به معنى آگاهى و دانشى است كه جهل با آن همراه نباشد. تعبير « كَذلِكَ نَجْزِى الْمُحْسِنينَ » به خوبى نشان مى دهد كه موسى به خاطر تقواى الهى و اعمال نيك و پاكش ، اين شايستگى را پيدا كرده بود كه خداوند پاداش علم و حكمت به او بدهد و روشن است كه منظور از اين علم و حكمت ، وحى و نبوت نيست، زيرا موسى آن روز با زمان وحى و نبوت فاصله زيادى داشت. بلكه منظور همان آگاهى و روشن بينى و قدرت بر قضاوت صحيح و مانند آن است كه خدا به عنوان پاكدامنى و درستى و نيكوكارى به موسى داد و از اين تعبير اجمالاً برمى آيد كه موسى در همان كاخ فرعون

كه بود ، رنگ آن محيط را هرگز به خود نگرفت و تا آن جا كه درتوان داشت،به كمك حق و عدالت مى شتافت، هر چند جزئيات آن امروز بر ما روشن نيست.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در ترسيم فراز ديگرى از اين داستان انسان ساز مى فرمايد:

وَ لَمّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَ عِلْماً

و هنگامى كه موسى رشد كرد و به اوج نيرومندى و كمال رسيد، به او دانش و فرزانگى گسترده اى ارزانى داشتيم.

به باور پاره اى منظور اين است كه: و هنگامى كه او به چهل سالگى رسيد، به او فرزانگى و دانشى ژرف ارزانى داشتيم. با اين بيان آن حضرت پيش از انگيزش به رسالت و پيامبرى داراى دانش و حكمت بسيار بود.

امّا به باور پاره اى ديگر منظور از دانش و حكمت، همان مقام والاى رسالت و پيامبرى است كه به او ارزانى گرديد.

وَ كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ.

و ما نيكو كرداران روزگار را اين گونه پاداش مى دهيم.

حيا و عفاف دختران موجب نزول بركات الهى براى آنهاست

وَ لَمّا وَ رَدَماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ اُمَّةً مِنَ النّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَمِنْ دوُنِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذوُدانِ قالَ ما خَطْبُكُما قالَتا لانَسْقى حَتّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ اَبُونا شَيْخٌ كَبيرٌ

و هنگامى كه به موسى ( چاه ) آب مدين رسيد، گروهى از مردم را درآن جا ديد كه چهارپايان خودرا سيراب مى كنند و در كنار آن ها دو زن را ديد كه مراقب گوسفندان خويشند ( و به چاه نزديك نمى شوند، موسى ) به آن ها گفت : كار شما چيست؟ ( چرا گوسفندان خود را آب نمى دهيد؟ ) گفتند: ما آن ها را آب نمى دهيم تا چوپان ها همگى خارج شوند و پدر ما پيرمرد مسنى است.

(23/قصص)

شرح آيه از تفسير نمونه

« تَذوُدانِ » از ماده « ذَوْد » به معنى منع كردن و جلوگيرى نمودن است ، آن ها مراقب بودند كه گوسفندانشان متفرق يا آميخته با گوسفندان ديگر نشود. « خَطْب » به معنى كار و مقصود و منظور است. « يُصْدِرَ » از ماده « صَدَر » به معنى خارج شدن از آبگاه است و « رِعاء » جمع «راعى» به معنى چوپان است. در اين جا در برابر « پنجمين صحنه » از اين داستان قرار مى گيريم و آن صحنه ورود موسى به شهر مَدْيَن است .... اين جوان پاكباز چندين روز در راه بود ، راهى كه هرگز از آن نرفته بود و با آن آشنايى نداشت ، حتى به گفته بعضى ناچار بود با پاى برهنه اين راه را طى كند ، گفته اند : هشت روز در راه بود ، آن قدر راه رفت كه پاهايش آبله كرد. براى رفع گرسنگى از گياهان بيابان و برگ درختان استفاده مى نمود و در برابر اين همه مشكلات و ناراحتى ها ، تنها يك دلخوشى داشت و آن اين كه به لطف پروردگار از چنگال ظلم فرعونى رهايى يافته است. كم كم دورنماى « مَدْيَن » در افق نمايان شد و موجى از آرامش بر قلب او نشست ، نزديك شهر رسيد ، اجتماع گروهى نظر او را به خود جلب كرد ، به زودى فهميد اين ها شبان هايى هستند كه براى آب دادن به گوسفندان ، اطراف چاه آب اجتماع كرده اند. « و در كنار آن ها دو زن را ديد كه گوسفندان خود را مراقبت

مى كنند ، اما به چاه نزديك نمى شوند ».

وضع اين دختران باعفت كه در گوشه اى ايستاده اند و كسى به داد آن ها نمى رسد و يك مشت شبان گردن كلفت تنها در فكر گوسفندان خويشند و نوبت به ديگرى نمى دهند ، نظر موسى را جلب كرد ، نزديك آن دو آمد و « گفت : كار شما چيست » ؟ چرا پيش نمى رويد و گوسفندان را سيراب نمى كنيد؟ براى موسى اين تبعيض و ظلم و ستم ، اين بى عدالتى و عدم رعايت حق مظلومان كه در پيشانى شهر مدين به چشم مى خورد، قابل تحمل نبود ، او مدافع مظلومان بود و به خاطر همين كار ، به كاخ فرعون و نعمت هايش پشت پا زده و از وطن آواره گشته بود ، او نمى توانست راه و رسم خود را ترك گفته و در برابر بى عدالتى ها سكوت كند. دختران در پاسخ او « گفتند : ما گوسفندان خود را سيراب نمى كنيم تا چوپانان همگى حيوانات خود را آب دهند و خارج شوند » و ما از باقى مانده آب استفاده كنيم. و براى اين كه اين سؤال براى موسى بى جواب نماند كه چرا پدر اين دختران عفيف ، آن ها را به دنبال اين كار فرستاده ، افزودند : « پدر ما پيرمرد مسنّى است » ، پيرمردى شكسته و سالخورده ، نه خود او قادر است گوسفندان را آب دهد و نه برادرى داريم كه اين مشكل را متحمل گردد و براى اين كه سربار مردم نباشيم ، چاره اى جز اين نيست كه اين كار را ما انجام دهيم .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

هجرت تاريخى موسى به سوى «مَدْيَن»

در آيه مورد بحث مى فرمايد: وَ لَمّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النّاسِ يَسْقُونَ

هنگامى كه به مَدْيَن و بر سر چاه هاى آنجا رسيد گروهى از چوپان ها را نگريست كه گوسفندان خود را آب مى دادند.

وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ

و پايين تر از آنان، دو بانوى با شخصيت و با وقار و خوش فكر را ديد كه گوسفندان شان را از نزديك شدن به آب باز مى داشتند.

به باور برخى منظور اين است كه: ديگران را از نزديك شدن به گوسفندان شان باز مى داشتند. و به باور برخى ديگر، گوسفندان خود را از مخلوط شدن به ديگر گلّه ها باز مى داشتند.

قالَ ما خَطْبُكُما موسى از آنان پرسيد، شما چرا گوسفندانتان را آب نمى دهيد؟ پس كار شما چيست؟

قالَتا لانَسْقِي حَتّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ

آن دو گفتند: ما گوسفندان مان را آب نخواهيم داد تا شبان ها همه بروند و دام هاى خود را از اينجا بيرون برند و خلوت شود، و آن گاه ما از بازمانده آب در حوضچه ها بهره مى بريم و گوسفندانمان را بدان وسيله سيراب مى سازيم، چرا كه ما توان كشيدن آب از چاه ها را نداريم.

وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ.

و پدرمان نيز پيرى كهنسال و باز نشسته است و نمى تواند اين كار سنگين را انجام دهد.

آرى، به همين جهت ما خود ناگزير شده ايم كه براى سيراب ساختن گوسفندان مان بياييم. و بدين سان با درايت و هوشمندى از او خواستند به آنان كمك كند.

به باور پاره اى آنان در انديشه روشن ساختن اين نكته بودند كه چرا خود از پى گوسفندان آمده اند.

فَسَقى لَهُما ثُمَّ تَوَلّى اِلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ اِنّى لِمااَنْزَلْتَ اِلَىَّ مِنْ خَيْرٍ فَقيرٌ