تفسیر خانواده جلد 1

مشخصات کتاب

سرشناسه:بیستونی، محمد، 1337 -

عنوان و نام پديدآور:تفسیر خانواده ( آیات الاسرة فی القرآن) بررسی مجموعه آیات مربوط به "خانواده" در قرآن کریم/ به اهتمام محمد بیستونی ؛ گروه تحقیق صفورا بیستونی، زهرا بیستونی، آسیه بیستونی.

مشخصات نشر:قم: بیان جوان؛ مشهد: آستان قدس رضوی،شرکت به نشر ، 1389.

مشخصات ظاهری:2ج.؛ 22×29 س‌م.

شابک: دوره : 978-964-5640-75-8 ؛ ج. 1 : 978-964-5640-73-4 ؛ ج. 2 : 978-964-5640-74-1

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن 14

موضوع:خانواده ها -- جنبه‌های قرآنی

شناسه افزوده:بیستونی، صفورا

شناسه افزوده:بیستونی، زهرا

شناسه افزوده:بیستونی، آسیه

شناسه افزوده:شرکت به‌نشر ( انتشارات آستان قدس رضوی)

رده بندی کنگره: BP104/خ24 ب9 1389

رده بندی دیویی: 297/159

شماره کتابشناسی ملی:1‌8‌8‌5‌6‌3‌3

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

عنو ا ن: تفسير خانواده (جلد اول)

به اهتمام: دكتر محمد بيستونى

گروه تحقيق: صفورا، زهرا، آسيه بيستونى

تايپ و صفحه آرايى: فاطمه سرزهى،سهيلا شاكرى

امور رايانه و IT: روح اللّه كريميان

چاپ و صحافى: چاپخانه رواق

نوبت و تاريخ چاپ: اول بهار 1389

شما ر گان: 1500 نسخه

نا شر: انتشارات بيان جوان

شابك: ISBN

حق چاپ محفوظ نيست، هرگونه نسخه بردارى و چاپ از اين كتاب

به منظور توسعه فرهنگ قرآن كريم، با اخذ مجوز كتبى از

مؤسسه قرآنى تفسير جوان بلامانع است.

نشانى: تهران ، خيابان پاسداران ، بين گلستان هشتم و نهم (روبروى

پمپ بنزين)، شماره 451، طبقه همكف واحد 4 تلفكس: 22589626

www.Tafsirejavan.com

اشاره

تفسير خانواده

(آياتُ الاُْسْرَةِ فِى الْقُرآن)

بررسى مجموعه آيات مربوط به«خانواده»درقرآن كريم

«جلد اول»

به اهتمام : دكتر محمد بيستونى

اهداء

بسم الله الرحمن الرحیم

اين كتاب را هديه مى كنم به :

سَيِّدِنا وَ نَبِيِّنا مُحَمَّدٍ

رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِيّينَ وَ اِلى مَوْلانا

وَ مَوْلَى الْمُوَحِّدينَ عَلِىٍّ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ وَ اِلى بِضْعَةِ

الْمُصْطَفى وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَيِّدَةِ نِساءِ الْعالَمينَ وَ اِلى سَيِّدَىْ

شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَيْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ اِلَى الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ

الْمَعْصُومينَ الْمُكَرَّمينَ مِنْ وُلْدِالْحُسَيْنِ لاسِيَّما بَقِيَّةَ اللّهِ فِى الاَْرَضينَ وَ وارِثِ عُلُومِ

الاَْنْبِياءِ وَ الْمُرْسَلينَ ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْياءِ الْفَرائِضِ وَمَعالِمِ الدّينِ ،

الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالى فَرَجَهُ الشَّريفَ فَيا مُعِزَّ

الاَْوْلِياءَوَيامُذِلَ الاَْعْداءِاَيُّهَاالسَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَيْنَ الاَْرْضِ وَالسَّماءِقَدْمَسَّنا

وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فى غَيْبَتِكَ وَ فِراقِكَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ

مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِكَ وَ مَحَبَّتِكَ فَاَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ مِنْ مَنِّكَ وَ

فَضْلِكَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْكَ

اِنّا نَريكَ مِنَ الْمُحْسِنينَ

متن تأييديه حضرت آية اللّه العظمى جعفر سبحانى

بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحيم

يكى از گام هاى مؤثر كه بايد مفسران اسلامى در تشريح و تفهيم مقاصد عالى قرآن بردارند اين است كه، دگرگونى عميقى در شيوه تفسير به وجود آورند و از تكرار تفسير قرآن به شيوه ترتيبى كه سوره به سوره يا آيه به آيه است، خوددارى نمايند و توجه خود را به شيوه ديگرى كه همان «تفسير موضوعى» است، معطوف سازند. آن گاه خواهند ديد در اين نوع تفسير چه پنجره هاى زيبايى از علوم و معارف قرآن در چشم انداز تفسيرى آنان گشوده مى شود.

در همين راستا برادر فرزانه جناب آقاى دكتر محمد بيستونى رئيس گروه مؤسسات قرآنى تفسير جوان در تلاشى بيست ساله با لطف و عنايات ويژه الهى شش نوع تفسير موضوعى براى شش مخاطب هدف تحت عناوين تفسيركودك، تفسير نوجوان، تفسير جوان، تفسير زنان، تفسير مردان و تفسير خانواده با نظارت علماى برجسته حوزه هاى علميه تأليف ومنتشرنموده وچندين كتب ارزنده قرآنى و تفسير موضوعى مستقل را نيز تحت عناوينى همچون تغذيه، باستان شناسى، هنرهاى دستى، دنياى حيوانات، شعر و شاعرى، آب و باران، فقر و ثروت، نهج البلاغه جوان، خلاصه الغدير، لغت شناسى و مفاهيم قرآن كريم و... را با نگاه ويژه به قرآن، حديث و علوم روز براى نسل جوان تأليف و چاپ و منتشر نموده است كه اين حجم از فعاليتهاى تأثيرگذار قرآنى در نوع خود كم نظير مى باشد.

براى ايشان تداوم توفيقات و طول عمر همراه با صحت، عزّت و حسن عاقبت را خواهانم و به همه خانواده هاى محترم و جوانان عزيز توصيه مى نمايم از همه آثار ارزشمند و كاربردى ايشان كه با محتواى عميق و ساده و زيباترين شكل ارائه شده است حداكثر استفاده را بنمايند.

قم جعفر سبحانى

4/8/88

متن تأييديه حضرت آيت اللّه محمد يزدى

رئيس شورايعالى حوزه علميه و رئيس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبرى

قرآن كريم اين بزرگ ترين هديه آسمانى و عالى ترين چراغ هدايت كه خداوند عالم به وسيله آخرين پيامبرش براى بشريت فرو فرستاده است ؛ همواره انسان ها را دستگيرى و راهنمايى نموده و مى نمايد. اين انسان ها هستند كه به هر مقدار بيشتر با اين نور و رحمت ارتباط برقرار كنند بيشتر بهره مى گيرند.

ارتباط انسان ها با قرآن كريم با خواندن، انديشيدن، فهميدن، شناختن اهداف آن شكل مى گيرد. تلاوت، تفكر، دريافت و عمل انسان ها به دستورالعمل هاى آن، سطوح مختلف دارد. كارهايى كه براى تسهيل و روان و آسان كردن اين ارتباط انجام مى گيرد هر كدام به نوبه خود ارزشمند است.

كارهاى گوناگونى كه دانشمند محترم جناب آقاى دكتر بيستونى براى نسل جوان در جهت اين خدمت بزرگ و امكان ارتباط بهتر نسل جوان با قرآن انجام داده اند ؛ همگى قابل تقدير و تشكر و احترام است. به علاقه مندان بخصوص جوانان توصيه مى كنم كه از اين آثار بهره مند شوند.

توفيقات بيش از پيش ايشان را از خداوند متعال خواهانم.

محمد يزدى

رييس دبيرخانه مجلس خبرگان رهبرى 1/2/1388

متن تقريظ حضرت آية اللّه سيد على اصغر دستغيب

نماينده محترم مجلس خبرگان رهبرى

بسم اللّه الرحمن الرحيم

وَ الَّذينَ جاهَدوُا فينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ اِنَّ اللّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنينَ

(69 / عنكبوت)

خداوند را بندگانى است كه در راه او تلاشگر و نيكوكارند و همانها هستند كه از هدايت و نصرت الهى برخوردارند. حدود 35 سال از نخستين ديدارم با نورچشم گرامى و عزيزم جناب آقاى دكتر محمد بيستونى در مسجدالرّضاى عليه السلام شيراز مى گذرد و با روحيّه تعهّد، اخلاص و فداكارى ايشان آشنائى كافى دارم. قبل از انقلاب از جوانان پيشگام در مبارزات بوده و مكرّر بازداشت و زندانى مى شدند و پس از پيروزى، خطيرترين كارها را در صحنه هاى مختلف با توكّل به خدا و بعنوان انجام وظيفه به عهده مى گرفتند. اينجانب موفقيّت هاى چشمگير و ارزشمند آقاى دكتر بيستونى از جمله تحقيقات و تأليفات جالب و جذّاب مؤسسه قرآنى تفسير جوان خصوصا ابداع روش اُنس با قرآن از طريق كارگاههاى آموزشى تفسير و تحقيق موضوعى قرآن كريم را مرهون مجاهدات و صالحات ايشان مى دانم. نكته قابل توجّه اينكه مشاراليه فرصت جوانى را مغتنم دانسته و در راه خدا گذرانيدند. و اكنون بحمداللّه جوانان عزيز ميهن اسلامى از نتايج كار و تلاش مستمر وى بنحو شايسته اى بهره مند مى باشند. اميد است اقشار مختلف خصوصا نسل جوان با استفاده از آثار اين وجود گرانمايه، معارف دينى خود را ارتقاء بخشند و مسئولين محترم فرهنگى جامعه با حمايت بى دريغ خود گام مؤثرى در اشاعه فرهنگ قرآنى و اسلامى بردارند.

شيراز سيد على اصغر دستغيب

28/12/84

مقدمه:

قرآن كريم درآيات 82 سوره اِسراء و 44 فُصِّلَت و 57 يُونس خود را به عنوان نسخه شفابخش معرفى مى كند. بنابراين مى توان اين كتاب آسمانى را همچون داروخانه اى فرض كرد كه بيماران و نيازمندان متناسب با نوع بيمارى و نياز خاص خود بايد به سراغ آن رفته و برنامه زندگى و نجات خود را از اين گنجينه معنوى و مادى انتخاب كنند تا پرنده زيباى خوشبختى را در آغوش گرفته و در ساحل امن و آرام آن طى مسير نموده و دنيا و آخرت خود را در سايه عمل به محتواى قرآن آباد سازند.

در همين راستا گروه مؤسسات قرآنى تفسير جوان كه تشكلى مردمى و غيرانتفاعى است 10 مؤسسه تخصصى قرآنى را تأسيس نموده است تا هر يك از مؤسسات متناسب با «مخاطب خاص» يا «موضوع خاص» مندرج در اساسنامه رسمى خود، گروههاى سِنّى گوناگون را با آيات مرتبط با همان گروه مأنوس ساخته و درك و فهم آيات موضوعى را براى آنان ساده و ميسر سازد. لذا براساس فلسفه وجودى تأسيس هر مؤسسه، پنج نوع تفسير در مؤسسات مذكور تدوين و منتشر شده است كه عبارتند از:

1 - «تفسير كودك» ويژه كودكان پيش دبستانى تا پايان دبستان كه حدود «200 آيه مورد نياز» براى كودكان عزيز به صورت گرافيكى، مفهومى و به 4 زبان فارسى، عربى، انگليسى و فرانسه در 30 جلد به صورت تمام رنگى در قطع بياضى را در خود جاى داده است.

2 - «تفسير نوجوان» ويژه نوجوانان مقطع راهنمايى تا پايان دبيرستان است كه حدود «2000آيه موضوعى» متناسب با نيازهاى نوجوانان عزيز در قطع جيبى با استفاده از تفسير نمونه در 30 جلد را دربرگرفته و با استفاده از 9 رنگ جذاب در چاپ متن براى جامعه هدف خود طراحى شده و به دليل دارا بودن فهرستواره موضوعى اين امكان را براى نخستين بار براى نوجوانان فراهم مى سازد تا بدون نياز به استاد حدودا 4000 موضوع از قرآن كريم را به سادگى فيش بردارى و تحقيق نموده و در قالب مقاله يا كتاب ارائه دهند.

3 - «تفسير جوان» ويژه جوانان دانشجو و بزرگسالان مى باشدكه كل آيات قرآن را با استفاده از تفسيرنمونه در 30جلد به خود اختصاص داده است و جوانان عزيز بااستفاده از فهرستواره موضوعى و الفبايى فارسى اين تفسير قادر خواهند بود تا حدود 000/10 موضوع مورد نياز خود را پژوهش و استخراج نمايند.

4 - «تفسيرزنان» در اين تفسير مجموعه آيات مربوط به بانوان محترم استخراج شده و در ذيل هر آيه تفسير آن بر اساس سه تفسير معتبر موجود يعنى «تفسير نمونه» تأليف حضرت آية اللّه العظمى مكارم شيرازى و «تفسير مجمع البيان» اثر گرانسنگ مفسّر بزرگ جهان تشيع امين الاسلام مرحوم آية اللّه طبرسى (متوفّى به سال 548 ه.ق) و «تفسير الميزان» نوشته مرحوم آية اللّه علامه طباطبايى، درج شده است. البته مجموعه مطالب استخراج شده از تفسير الميزان درباره زنان و خانواده به صورت يكجا جمع آورى و در پايان كتاب درج شده است.

5 - «تفسير مردان» كه دربردارنده آيات مربوط به آقايان مى باشد، نظير آياتى كه وظايف و تعهدات مردان نسبت به خانم ها را تبيين نموده يا گروه آيات جهاد و شهادت. تعداد آيات گزينش شده در اين تفسير «350 آيه» مى باشد.

6 - «تفسير خانواده» كه ما و شما هم اكنون در محضر نورانى آن هستيم مجموعه آيات مرتبط با مسائل خانوادگى را به صورت تخصصى و موضوعى مورد ارزيابى قرار داده است. تعداد آيات گزينش شده در اين تفسير «425 آيه» مى باشد.

ذكر چند نكته را در خصوص تفسير خانواده ضرورى مى دانم:

1 - در ذيل هر آيه تغيير آن بر اساس دو تفسير معتبر موجود يعنى «تفسير نمونه» تأليف حضرت آية اللّه العظمى مكارم شيرازى و «تفسير مجمع البيان» اثر گرانسنگ مفسّر بزرگ جهان تشيع امين الاسلام مرحوم آية اللّه طبرسى (متوفى به سال 548 ه.ق) درج شده است. البته مجموع مطالب استخراج شده از تفسير الميزان درباره زنان و خانواده در فراز پايانىِ جلد اين تفسير ضميمه مى باشد.

2 - اشخاص نامبرده شده در ذيل مطالبِ گزينش شده از تفسير مجمع البيان، مفسّرين مشهور قبل از مرحوم طبرسى بوده اند كه آن بزرگوار از آنها نقل قول نموده است. ضمنا منظور از كلمه «مترجم» و «نگارنده» در كل پاورقى اين تفسير جناب حجة الاسلام والمسلمين آقاى على كرمى مترجم تفسير مجمع البيان است و علت تصريح دو كلمه مذكور آن است كه خوانندگان محترم متوجه باشند كه فراز «پرتويى از آيات يا روايات» و تيترهاى موضوعى در شروع مطالب، در اصل تفسير مجمع البيان مرحوم طبرسى وجود ندارد بلكه برداشت مترجم و نگارنده ياد شده مى باشد.

3 - سعى شده است تا براى هر آيه يا گروه آيات مورد بحث يك تيتر موضوعى انتخاب شود، لذا اگر در شروع برخى آيات تيتر موضوعى وجود ندارد به اين دليل است كه اين قبيل آيات در ادامه آيه اى است كه در طليعه آن يك تيتر مناسب لحاظ شده است.

4 - صفحه آرايى و چينش كتاب براساس سياق ترتيبى قرآن كريم مى باشد، لذا در برخى موارد براى پرهيزاز تقطيع ناموزون آيات،به ناچارتفسيرفرازهايى ازآيه انتخابى كه باموضوع موردنظرارتباط مستقيم ندارد نيز درج شده است. لذا چنين مواردى را به عنوان شيرينى و شكلات بحث اصلى تلقى فرمائيد.

5 - برخى موضوعات به طور صريح درباره خانواده نيست. علت گزينش چنين مباحثى آن است كه بسيارى از خانواده هاى محترم در زندگى روزمره خود با موضوعات ياد شده مواجه شده و دانستن پاسخ قرآن كريم به اين قبيل موضوعات براى آن ها بسيار مفيد خواهد بود، نظير: خرافات، سحر و جادوگرى.

در خاتمه از همه صاحبنظران و اهل تفسير و تحقيق استدعا دارم هرگونه پيشنهاد در خصوص اين اثر قرآنى يا ساير آثار گروه مؤسسات قرآنى تفسير جوان را منعكس نمايند تا بتوانيم به كمك چنين نظراتى آثار كاربردى، عميق و تأثيرگذار به علاقمندان مباحث و رفتار قرآنى تقديم نماييم .

اميدوارم اين قبيل تلاش هاى قرآنى ما و شما براى روزى ذخيره شود كه به جز اعمال و نيات خالصانه هيچ چيز ديگرى كارساز نخواهد بود.

دكتر محمد بيستونى

رئيس گروه مؤسسات قرآنى تفسيرجوان

در جوار بارگاه ملكوتى سلطان قلب ها

على بن موسى الرضا عليه السلام بهار 1389

تحكيم پيوندهاى الهى و خانوادگى

اَلَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الاَْرْضِ اوُلئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ

( فاسقان آن ها هستند كه ) پيمان خدا را پس از آن كه محكم ساختند ، مى شكنند و پيوندهايى را كه خدا دستور داده، برقرار سازند ، قطع مى نمايند و در جهان فساد مى كنند ، اين ها زيان كاران هستند. (27 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين جااين سؤال پيش مى آيدكه؛ پيمان، يك امر دوجانبه است، ماهرگز به خاطر نداريم كه پيمانى با پروردگارمان درگذشته دراين زمينه ها بسته باشيم. ولى با توجه به يك نكته ، پاسخ اين سؤال روشن مى شود و آن اين كه ؛ خداوند در عمق روح و باطن سرشت انسان ، شعور مخصوص و نيروهاى ويژه اى قرار داده كه از طريق هدايت آن، مى تواند راه راست را پيدا كند و از شيطان و هواى نفس تبعيّت ننمايد، به دعوت رهبران الهى پاسخ مثبت داده و خود را با آن هماهنگ سازند. قرآن از اين فطرت مخصوص ، تعبير به عهد خدا و پيمان الهى مى كند ، در حقيقت اين يك «پيمان تكوينى» است نه تشريعى و قانونى ، در آيات 60 و 61 سوره يس آمده : « اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَيْكُمْ يا بَنى ادَمَ اَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ وَ اَنِ اعْبُدُونى هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ : اى فرزندان آدم ، مگر از شما پيمان نگرفتم كه شيطان را نپرستيد كه او دشمن آشكار شما است و مرا پرستش كنيد كه راه راست همين است ». پيدا است كه اين آيه اشاره به همان فطرت توحيدو خداشناسى و عشق به پيمودن راه تكامل است . شاهد ديگر براى اين سخن ، جمله اى است كه در نخستين خطبه نهج البلاغه از امير مؤمنان على مى خوانيم : « فَبَعَثَ فيهِمْ رُسُلَهُ وَ واتَرَ اِلَيْهِمْ اَنْبِيائَهُ لِيَسْتَاْدُوهُمْ ميثاقَ فِطْرَتِه: خداوند پيامبران خويش را يكى پس از ديگرى به سوى مردم فرستاد تا از آن ها بخواهند كه به پيمان فطرى خويش عمل كند » . به تعبير روشن تر خدا هر موهبتى به انسان ارزانى

مى دارد ، همراه آن عملاً پيمانى با زبان آفرينش از او مى گيرد ، به او چشم مى دهد ، يعنى با اين چشم ، حقايق را ببين ، گوش مى دهد ، يعنى صداى حقّ را بشنو ... و به اين ترتيب هرگاه انسان از آن چه در درون فطرت او است ، بهره نگيرد و يا از نيروهاى خداداد در مسير خطا استفاده كند ، پيمان خدا را شكسته است . آرى فاسقان همه يا قسمتى از اين پيمان هاى فطرى الهى را زير پا مى گذارند . سپس به دوّمين نشانه آن ها اشاره كرده ، مى گويد : « آن ها پيوندهايى را كه خدا دستور داده ، برقرار سازند ، قطع مى كنند » ( وَ يَقْطَعُونَ ما اَمَرَ اللّهُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ ) . فاسقان پيوندهايى را كه خدا دستور داده برقرار بماند ، قطع مى كنند ، اين پيوندها شامل پيوند خويشاوندى ، پيوند دوستى ، پيوندهاى اجتماعى ، پيوند و ارتباط با رهبران الهى و پيوند و رابطه با خدا است و به اين ترتيب نبايد معنى آيه را منحصر به قطع رَحِم و زير پا گذاشتن رابطه هاى خويشاوندى دانست . نشانه ديگر فاسقان ، فساد در روى زمين است كه در آخرين مرحله به آن اشاره شده ؛ « آن ها فساد در زمين مى كنند » ( وَ يُفْسِدُونَ فِى الاَْرْضِ ) . آن ها كه خدا را فراموش كرده و سر از اطاعت او برتافته اند و حتّى نسبت به خويشاوندان خود ، رحم و شفقت ندارند ، پيدا است با ديگران چگونه معامله خواهند كرد؟ آن ها در پى كام جويى و لذّت هاى خويش و منافع شخصى خود هستند ، جامعه به هرجا كشيده شود، براى آن ها فرق نمى كند ، هدفشان بهره بيشتر و كام جويى افزون تر است و براى رسيدن به اين هدف ، از هيچ خلافى پروا ندارند ، پيدا است كه اين طرز فكر و عمل چه فسادهايى در جامعه به وجود مى آورد . قرآن مجيد در پايان آيه مى گويد : « آن ها همان زيان كاران هستند » ( اوُلئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ ) . راستى چنين است ؟ چه زيانى از اين برتر كه انسان همه سرمايه هاى مادّى و معنوى خود را كه مى تواند بزرگ ترين افتخارها و سعادت ها را براى او بيافريند ، در طريق فنا و نيستى و بدبختى و سيه روزى خود به كار برد ؟ كسانى كه به مقتضاى مفهوم « فسق » از حوزه اطاعت خداوند بيرون رفته اند، چه سرنوشتى غير از اين مى توانند داشته باشند ؟

اگرچه آيه فوق ازاحترام به همه پيوندهاى الهى سخن مى گفت ، ولى بدون شك پيوند خويشاوندى،يك مصداق روشن آن است. اسلام نسبت به صله رحم و كمك و حمايت و محبّت نسبت به خويشاوندان ، اهميّت فوق العاده اى قائل شده است و قطع رحم و بريدن رابطه ازخويشان و بستگان را شديدا نهى كرده است . اهميّت صله رحم تا آن جا است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايد : « صِلَةُ الرَّحِمِ تَعْمُرُ الدِّيارَ وَ تَزيدُ فِى الاَْعْمارِ وَ اِنْ كانَ اَهْلُها غَيْرُ اَخْيارٍ : پيوند با خويشاوندان ، شهرهاراآبادمى سازد و بر عمرها مى افزايد، هر چند انجام دهندگان آن، از نيكان هم نباشند » .⁽¹⁾در سخنان امام صادق مى خوانيم : « صِلْ رَحِمَكَ وَ لَوْ بِشَرْبَةٍ مِنْ ماءٍ وَ اَفْضَلُ ما يُوصَلُ بِهِ الرَّحِمُ كَفُّ الاَْذى عَنْها : پيوند خويشاوندى خويش را حتى با جرعه اى از آب، محكم كن و بهترين راه براى خدمت به آنان اين است كه ( لااقل ) از تو آزار و مزاحمتى نبينند » .⁽²⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«عَهْد» به مفهوم «قرارداد» و «پيمان» است؛ و عهد خدا نيز سفارش و فرمان اوست. قرآن مى فرمايد: «اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَيْكُمْ يا بَنى آدَمَ اَنْ لا تَعْبُدُواالشَّيْطانَ ...»⁽³⁾(هان اى فرزندان آدم! مگر با شما پيمان نبسته بودم كه شيطان را نپرستيد؟...)

«ميثاق» به معناى پيمان استوارى است كه مورد اطمينان باشد.

«يَقْطَعُونَ» از واژه «قَطْع» به معناى «جدا كردن دو چيز از يكديگر» گرفته شده است.

«اَمْر» به مفهوم فرمانى است كه فرد برتر و عاليرتبه به فروتر صادر مى كند.

«يُوصَل»از«وَصْل» گرفته شده و به معناى «پيوندميان دوچيز»است،برخلاف «فَصْل».

«خاسِرُونَ» مأخوذ از «خُسْران» و به معناى «نابودى» و «زيان» است.

خداى جهان آفرين پس از معرفى گناهكاران، به ترسيم ويژگيهاى زشت آنان مى پردازد و روشن مى سازد كه يكى از خصلتهاى منفى آنان، پيمان شكنى است: «اَلَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَاللّه ِ ...».

در اينكه مقصود از اين پيمان چيست، ديدگاهها متفاوت است:

«وَ يَقْطَعُونَ ما اَمَرَاللّه ُ بِهِ اَنْ يُوصَلَ»

در بيان آنچه پيمان شكنان به پيوند با آن فرمان يافته بودند، امّا آنها را گسستند، نظرهايى ارائه شده است:

«وَ يُفْسِدُونَ فِى الاَْرْضِ»

و در زمين به تباهى مى پردازند

تباهى و فساد گناهكاران، به يكى از اين سه نظريه تفسير شده است:

كه به باور ما، همه اينها را شامل مى شود.

«اُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ»

آنانند كه خود زيانكارند

و بسان كسانى هستند كه سرمايه وجود خويش را از كف داده اند.

ابن عبّاس مى گويد:

در قرآن شريف هر جا كه ضرر و زيان به كافران و مشركان و منافقان نسبت داده شده، منظور زيان معنوى است؛ و آنجاكه به توحيدگرايان نسبت داده شده، منظور زيان مادّى و اين جهانى است.

اصلاح رفتار فردى پيش شرط تأثيرگذارى رفتارى بر ديگران است

اَتَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ اَنْفُسَكُمْ وَ اَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ اَفَلا تَعْقِلُونَ

آيا مردم را به نيكى ( و ايمان به پيامبرى كه صفات او آشكارا در تورات آمده ) دعوت مى كنيد، اما خودتان را فراموش مى نماييد با اين كه شما خودتان كتاب ( آسمانى ) را مى خوانيد ، آيا هيچ فكر نمى كنيد؟ (44 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

اصولاً يك برنامه اساسى ، مخصوصا براى علماء و مبلّغين و داعيان راه حقّ، اين است كه بيش از سخن، مردم را با عمل خود ، تبليغ كنند ، همان گونه كه در حديث معروف از حضرت امام صادق مى خوانيم : « كُونُوا دُعاةَ النّاسِ بِاَعْمالِكُم وَ لا تَكُونُوا دُعاةَ بِاَلْسِنَتِكُم : مردم را با عمل خود ، به نيكى ها دعوت كنيد، نه با زبان خود » .⁽¹⁾تأثير عميق « دعوت عملى » از اين جا سرچشمه مى گيرد كه هرگاه شنونده بداند ، گوينده از دل ، سخن مى گويد و به گفته خويش صددرصد ايمان دارد ، گوش جان خود را به روى سخنانش مى گشايد و سخن كه از دل برخيزد،بر دل مى نشيند و درجان اثر مى گذارد و بهترين نشانه ايمان گوينده به سخنش ، اين است كه خود ، قبل از ديگران عمل كند ، همان گونه كه على مى فرمايد : « اَيُّهَا النّاسُ اِنّى وَ اللّهُ مَا اَحُثُّكُم عَلى طاعَةٍ اِلاّ وَ اَسْبَقُكُم اِلَيْها وَ لا اَنْهاكُمْ عَن مَعْصِيَةٍ اِلاّ وَ اَتَناهى قَبْلَكُم عَنْها : اى مردم ، به خدا سوگند شما را به هيچ طاعتى تشويق نمى كنم ، مگر قبلاً خودم آن را انجام مى دهم و از هيچ كارخلافى بازنمى دارم، مگر اين كه پيش از شما از آن دورى جسته ام » .⁽²⁾در حديثى از امام صادق مى خوانيم : « مِنْ اَشَدِّ النّاسِ عَذابا يَوْمَ الْقِيامَةِ مَنْ وَصَفَ عَدْلاً وَ عَمِلَ بِغَيْرِه : از كسانى كه در روز قيامت ، عذابشان از همه شديدتر است ، كسى است كه سخن حقّى بگويد و خود به غير آن عمل كند » .⁽³⁾علماى يهود از اين مى ترسيدند که

اگر به رسالت پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله اعتراف كنند ، كاخ رياستشان فرو ريزد و عوام يهود به آن ها اعتناء نكنند، لذا صفات پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله را كه در تورات آمده بود، دگرگون جلوه دادند. ⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بِرّ» به كسر «باء» به معناى «نيكى و خوبى»، به فتح «باء» به مفهوم «سرزمين و فضاى گسترده» و به ضمّ «باء» به معناى «گندم» آمده است.

«تَنْسَوْن» از «نِسْيان» گرفته شده و به معناى از ياد رفتن چيزى است كه پيشتر معلوم و در ياد بوده است. واژه «سَهْو»، مفهومى فراتر از آن دارد؛ امّا گاه به معناى «نِسْيان» است.

«تَتْلُونَ» از «تِلاوَت» به معناى «پى درپى آوردن و خواندن» است. اين واژه، از ريشه «تَلى» برگرفته شده و تفاوت آن با «قِرائَت» اين است كه «تِلاوَت»، پياپى آمدن حروف و «قِرائَت» جمع آن است.

«تَعْقِلُونَ» به معناى «خرد خويش را بكار مى گيريد» يا «تَعَقُّل مى كنيد» است. اصل اين واژه، به مفهوم «بازداشتن» است؛ به همين جهت، به پاى بند شتر «عِقال» مى گويند.

«اَتَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرَّ وَ تَنْسَوْنَ اَنْفُسَكُم»

شما اى دانشوران يهود كه به نزديكان باايمان خويش سفارش مى كنيد در ايمانشان به اسلام پايدار باشند! آيا خود را به فراموشى سپرده ايد؟! چرا خود اسلام را بعنوان آخرين پيام نمى پذيريد؟!

با اين تفسير، واژه «بِرّ» كه به معناى «خوبى و شايستگى» آمده، در آيه شريفه، ايمان به محمّد صلى الله عليه و آله و كتاب اوست؛ و خدا آنان را سرزنش مى كندكه چرا با اينكه

مى دانند اسلام حق است و پيامى است ازجانب خدا و ديگران را به آن تشويق و ترغيب مى كنند، خود دراين راه پيشگام نمى شوند؟

ابومسلم مى گويد: همين دانشمندان يهود بودند كه پيش از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله ، جامعه عرب را به ايمان به آخرين پيامبر و آيينى كه در راه بود، فرامى خواندند؛امّا پس از فرارسيدن آن دو، راه حق ستيزى در پيش گرفتند.

ابن عبّاس در تفسير آيه شريفه مى گويد: آنان ديگران را به پيروى از كتاب دينى خويش وامى داشتند، امّا خود آن را وامى نهادند.

قَتادَة بر آن است كه: آنان مردم را به فرمانبردارى از خدا فرامى خواندند، امّا خودنافرمانى مى كردند.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نقل كرده اند كه فرمود: «مَرَرْتُ لَيْلَةَ اُسْرِىَ بى عَلى اُناسٍ تُقْرَضُ شَفاهُهُمْ بِمَقاريضَ مِنْ نارٍ، فَقُلْتُ: مَنْ هؤُلاءِ يا جَبْرائيلُ؟ فَقالَ: هؤُلاءِ خُطَباءٌ مِنْ اَهْلِ الدُّنْيا مِمَّنْ كانُوا يَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ يَنْسَوْنَ اَنْفُسَهُمْ.» در شب معراج و سير آسمانى خويش، بر مردمى گذشتم كه لبهايشان را با ابزار آتشين مى بريدند. از فرشته وحى پرسيدم: اينان كيانند و گناهشان چيست؟ گفت: اينان گويندگان و اندرزدهندگانى هستند كه خود بدانچه به مردم مى گفتند، عمل نمى كردند.

«وَ اَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ»

در حاليكه تورات را مى خوانيد و صفات و ويژگيهاى آخرين پيامبر را در آن مى نگريد، باز هم ايمان نمى آوريد.

«اَفَلا تَعْقِلُونَ»

آيا خرد خويش را بكار نمى گيريد؟

در مفهوم اين جمله، ديدگاهها متفاوت است:

ايمان بياوريد و او را پيروى كنيد.

يك پرسش: اگر همانگونه كه در قرآن و فرهنگ دينى آمده، دعوت به ارزشها و نيكيها واجب و گاه پاداش آن به اندازه انجام دادن نيكى است، پس چرا خدا آنان را بر اين كار نكوهش مى كند؟

پاسخ: سرزنش آنان به اين دليل نيست كه چرا ديگران را به نيكيها و شايستگيها فرا مى خوانند، بلكه بدين جهت است كه آنان ديگران را فرا مى خواندند، امّا خود به گفتارشان عمل نمى كردند؛ و عمل نكردن به شايستگيها و آراسته نشدن به ارزشها، براى همه زشت و گناه است، بويژه براى فراخوانان به سوى ارزشها؛ براستى كه براى اينان زشت تر و نكوهيده تر است.

ضرورت شناخت بحث سحروجادوگرى به دليل تأثيرپذيرى خانواده هاازآن

وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما اُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ اَحِدٍ حَتّى يَقُولا اِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ وَ ما هُمْ بِضارّينَ بِهِ مِنْ اَحَدٍ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَ لايَنْفَعُهُمْ وَ لَقَدْعَلِمُوا لَمَنِ اشْتَريهُ ما لَهُ فِى الاْخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ اَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ

(يهود) از آن چه شياطين درعصر سليمان برمردم مى خواندند، پيروى مى كردند ، سليمان هرگز ( دست به سحر نيالود و ) كافر نشد ولكن شياطين كفر ورزيدند و به مردم تعليم سحر دادند ( و نيز يهود ) از آن چه بردو فرشته بابل "هاروت" و "ماروت" نازل شد، پيروى كردند، ( آن ها طريق سحركردن رابراى آشنايى به طرز ابطال آن به مردم ياد مى دادند ) و به هيچ كس چيزى ياد نمى دادند ، مگر اين كه قبلاً به او مى گفتند : ما وسيله آزمايش شما هستيم، كافر نشويد ( و از اين تعليمات سوء استفاده نكنيد ) ولى آن ها از آن دو فرشته مطالبى را مى آموختند كه بتوان به وسيله آن ، ميان مرد و همسرش جدايى بيفكنند (نه اين كه از آن براى ابطال سحر استفاده كنند) ولى هيچ گاه بدون فرمان خدا نمى توانند به انسانى ضرر برسانند، آن ها قسمت هايى را فرامى گرفتند كه براى آنان زيان داشت و نفعى نداشت و مسلّما مى دانستند هركسى خريدار اين گونه متاع باشد، بهره اى در آخرت نخواهد داشت و چه زشت و ناپسند بود، آن چه خود را به آن مى فروختند، اگر علم و دانشى مى داشتند. (102 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

سليمان و ساحران بابل

« خَلاق » در اصل به معنى خلق و خوى نيك است كه انسان اكتساب مى كند و گاه به معنى نصيب و بهره نيز آمده است و در آيه فوق به همين معنى مى باشد . از احاديث چنين برمى آيد كه در زمان سليمان پيامبر گروهى در كشور او به عمل سحر و جادوگرى پرداختند ، سليمان دستور داد تمام نوشته ها و اوراق آن ها را جمع آورى كرده ، در محلّ مخصوصى نگه دارى كنند ( اين نگه دارى شايد به خاطر آن بوده كه مطالب مفيدى براى دفع سحر ساحران در ميان آن ها وجود داشته است ) . پس از وفات سليمان گروهى آن ها را بيرون آورده و شروع به اشاعه و تعليم سحركردند ، بعضى از اين موقعيّت استفاده كرده و گفتند: سليمان اصلاً پيامبر نبود، بلكه به كمك همين سحر و جادوگرى ها بر كشورش مسلّط شد و امور خارق العاده انجام مى داد . گروهى از بنى اسرائيل هم از آن ها تبعيّت كردند و سخت به جادوگرى دل بستند ، تا آن جا كه دست از تورات نيز برداشتند . هنگامى كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ظهور كرد و ضمن آيات قرآن اعلام نمود ؛ سليمان از پيامبران خدا بوده است ، بعضى از احبار و علماى يهود گفتند : از محمّد تعجّب نمى كنيد كه مى گويد : سليمان پيامبر است ، در صورتى كه او ساحر بوده ؟ اين گفتار يهود علاوه براين كه تهمت و افتراى بزرگى نسبت به اين پيامبرالهى محسوب مى شد ، لازمه اش ، تكفير حضرت سليمان بود ، زيرا طبق گفته آنان ، سليمان مرد ساحرى بوده كه خود را به دروغ ، پيامبر خوانده و اين موجب كفر است ، كه آيه فوق به آن ها پاسخ مى گويد .⁽¹⁾آيه مورد بحث ، فصل ديگرى از زشت كارى هاى يهود را معرّفى مى كند كه پيامبر بزرگ خدا سليمان را به سحر و جادوگرى متهم ساختند . منظور از « شَياطين » نيز ممكن است ، انسان هاى طغيان گر و يا جنّ و يا اعمّ از هر دو باشد . « آن ها ( يهود ) همچنين از آن چه بر دو

فرشته بابل ، هاروت و ماروت نازل گرديد ، پيروى كردند » ( وَ ما اُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ ) . آرى آن ها از دو سو دست به سوى سحر دراز كردند ، يكى از سوى تعليمات شياطين در عصر سليمان و ديگرى از سوى تعليماتى كه به وسيله هاروت و ماروت ، دو فرشته خدا در زمينه ابطال سحر به مردم داده بودند. درحالى كه دو فرشته الهى ( تنها هدفشان اين بود كه مردم را به طريق ابطال سحر ساحران آشنا سازند ) و لذا « به هيچ كس چيزى ياد نمى دادند ، مگر اين كه قبلاً به او مى گفتند : ما وسيله آزمايش تو هستيم ، كافر نشو ( و از اين تعليمات سوءاستفاده نكنيد ) » (وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ اَحِدٍ حَتّى يَقُولا اِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاتَكْفُرْ). خلاصه ، اين دو فرشته زمانى به ميان مردم آمدند كه بازار سحر داغ بود و مردم گرفتار چنگال ساحران ، آن ها مردم را به طرز ابطال سحر ساحران آشنا ساختند ، ولى از آن جا كه خنثى كردن يك مطلب ( همانند خنثى كردن يك بمب ) فرع بر اين است كه انسان نخست از خود آن مطلب آگاه باشد و بعد طرز خنثى كردن آن را ياد بگيرد ، ناچار بودند فوت و فن سحر را قبلاً شرح دهند . ولى سوءاستفاده كنندگان يهود ، همين را وسيله قرار دادند براى اشاعه هرچه بيشتر سحر و تا آن جا پيش رفتند كه پيامبر بزرگ الهى ، سليمان را نيز متّهم ساختند كه اگر عوامل طبيعى به فرمان او است يا جنّ و انس از او فرمان مى برند ، همه مولود سحر است ، آرى اين است راه و رسم بدكاران كه هميشه براى توجيه مكتب خود ، بزرگان را متّهم به پيروى از آن مى كنند . به هرحال آن ها از اين آزمايش الهى پيروز بيرون نيامدند « از آن دو فرشته مطالبى را مى آموختند كه بتوان به وسيله آن ، ميان مرد و همسرش جدايى بيفكنند » ( فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ ) . ولى قدرت خداوند مافوق همه اين قدرت ها است ، « آن ها هرگز نمى توانند بدون فرمان خدا به احدى ضرر برسانند » ( وَ ما هُمْ بِضارّينَ بِهِ مِنْ اَحَدٍ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ ) . « آن ها قسمت هايى را ياد مى گرفتند كه براى ايشان ضرر داشت و نفع نداشت » ( وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ ). آرى آن ها اين برنامه سازنده الهى را تحريف كردند ، به جاى اين كه از آن به عنوان وسيله اصلاح و مبارزه با سحر استفاده كنند ، آن را

وسيله فساد قرار دادند ، « با اين كه مى دانستند هركسى خريدار اين گونه متاع باشد ، بهره اى در آخرت نخواهد داشت » ( وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَريهُ ما لَهُ فِى الاْخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ). «چه زشت و ناپسند بود، آن چه خودرا به آن مى فروختند، اگر علم ودانشى مى داشتند » ( وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ اَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) .

چگونه فرشته معلم انسان مى شود ؟

در اين جا سؤالى باقى مى ماند و آن اين كه ؛ طبق ظاهر آيات فوق و روايات متعدّد ، هاروت و ماروت دو فرشته الهى بودند كه براى مبارزه با اذيّت و آزار ساحران به تعليم مردم پرداختند ، آيا به راستى فرشته مى تواند معلّم انسان باشد؟ پاسخ اين سؤال ، در همان احاديث ذكر شده است و آن اين كه خداوند آن ها را به صورت انسان هايى درآورد تا بتوانند اين رسالت خود را انجام دهند ، اين حقيقت را مى توان از آيه 9 سوره انعام نيز دريافت ، آن جاكه مى گويد : « وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكا لَجَعَلْناهُ رَجُلاً : اگر ( پيامبر ) را فرشته اى قرار مى داديم ، حتما او را به صورت مردى جلوه گر مى ساختيم » .

هيچ كس بدون اذن خدا قادر بر كارى نيست

در آيه فوق خوانديم كه ساحران نمى توانستند بدون اذن پروردگار به كسى زيان برسانند ، اين به آن معنى نيست كه جبر و اجبارى در كار باشد ، بلكه اشاره به يكى از اصول اساسى توحيد است كه همه قدرت ها در اين جهان از قدرت پروردگار سرچشمه مى گيرد، حتّى سوزندگى آتش و برندگى شمشير، بى اذن و فرمان او نمى باشد ، چنان نيست كه ساحر بتواند بر خلاف اراده خدا در عالم آفرينش دخالت كند و چنين نيست كه خدا را در قلمرو حكومتش محدودنمايد، بلكه اين ها خواصّ و آثارى است كه او در موجودات مختلف قرار داده، بعضى از آن ، حسن استفاده مى كنند و بعضى سوء استفاده ، و اين آزادى و اختيار كه خدا به انسان ها داده ، نيز وسيله اى است براى آزمودن و تكامل آن ها .

سحر چيست و از چه زمانى پيدا شده است ؟

در اين كه « سحر » چيست و از چه تاريخى به وجود آمده ، بحث فراوان است ، اين قدر مى توان گفت كه : سحر از زمان هاى قديم در ميان مردم رواج داشته است ، ولى تاريخ دقيقى براى آن دردست نيست و نيز نمى توان گفت چه كسى براى نخستين بار جادوگرى را به وجود آورد ؟ ولى از نظر معنى و حقيقت سحر مى توان گفت: سحر ، نوعى اعمال خارق العاده است كه آثارى از خود در وجود انسان ها به جا مى گذاردو گاهى يك نوع چشم بندى و تردستى است وگاه تنهاجنبه روانى و خيالى دارد. سحرازنظرلغت به دومعنى آمده است؛

1 - به معنى خدعه و نيرنگ و شعبده و تردستى و به تعبير « قاموس اللُّغَة » سحر ، يعنى خدعه كردن.

2 - « كُلُّ ما لَطُفَ وَ دَقَّ: آن چه عوامل آن ، نامرئى و مرموز باشد » .

در «مفردات راغب» كه مخصوص واژه هاى قرآن است، به سه معنى اشاره شده است؛

1/ : خدعه و خيالات بدون حقيقت و واقعيّت ، همانند شعبده و تردستى .

2/ : جلب شيطان ها از راه هاى خاصّى و كمك گرفتن از آنان .

3/ : معنى ديگرى است كه بعضى پنداشته اند و آن اين كه ؛ ممكن است با وسايلى ماهيّت و شكل اشخاص و موجودات را تغيير داد ، مثلاً انسان را به وسيله آن، به صورت حيوانى درآورد، ولى اين نوع خيال و پندارى بيش نيست و واقعيّت ندارد .⁽¹⁾ازبررسى حدود 51 كلمه « سحر » و مشتقات آن در سوره هاى قرآن ، از قبيل ؛ طه ، شعراء ، يونس، اعراف و ... ، راجع به سرگذشت پيامبران خدا ؛ موسى ، عيسى و پيامبراسلام صلى الله عليه و آله به اين نتيجه مى رسيم كه سحراز نظرقرآن، به دوبخش تقسيم مى شود ؛

الف - آن جا كه مقصود از آن ، فريفتن و تردستى و شعبده و چشم بندى است و حقيقتى ندارد ، چنان كه مى خوانيم : « فَاِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ اِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ اَنَّها

تَسْعى : ريسمان ها و عصاهاى جادوگران زمان موسى ، در اثر سحر ، خيال مى شد كه حركت مى كنند » (66/طه) و در آيه ديگر آمده است: « فَلَمّا اَلْقَوْا سَحَرُوا اَعْيُنَ النّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ: هنگامى كه ريسمان ها را انداختند، چشم هاى مردم را سحر كردند و آن ها را ارعاب نمودند » ( 116 / اعراف ) .از اين آيات روشن مى شود كه سحر داراى حقيقتى نيست كه بتواند در اشياء تصرّفى كند و اثرى بگذارد ، بلكه اين تردستى و چشم بندى ساحران است كه آن چنان جلوه مى دهند .

ب از برخى آيات قرآن استفاده مى شود كه بعضى از انواع سحر به راستى اثر مى گذارد ، مانند آيه فوق كه مى گويد : آن ها سحرهايى را فراگرفتند كه ميان مرد و همسرش جدايى مى افكند (فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ) ، يا به تعبير ديگر كه در آيات فوق بودكه آن ها چيزهايى را فرامى گرفتندكه به حالشان مضرّ بودو نافع نبود ( وَ يَتَعَلَّمُونَ مايَضُرُّهُمْ وَ لايَنْفَعُهُمْ ) . ولى آيا تأثير سحر فقط جنبه روانى دارد و يا اين كه اثر جسمانى و خارجى هم ممكن است داشته باشد ؟ در آيات بالا اشاره اى به آن نشده ولذا برخى معتقدند اثر سحر تنها در جنبه هاى روانى است. نكته ديگرى كه در اين جا تذكّر آن لازم است ، اين كه ؛ به نظرمى رسد قسمت قابل توجّهى از سحرها به وسيله استفاده از خواص شيميايى و فيزيكى به عنوان اغفال مردم ساده لوح انجام مى شده است. مثلاً در تاريخ ساحران زمان موسى مى خوانيم كه آن ها درون ريسمان ها و عصاهاى خويش را مقدارى مواد شيميايى مخصوص ( احتمالاً جيوه و مانند آن ) قرار داده بودند كه پس از تابش آفتاب و يا بر اثر وسايل حرارتى كه در زير آن تعبيه كرده بودند ، به حركت درآمدند و تماشاكنندگان خيال مى كردند آن ها زنده شده اند. اين گونه سحرها حتّى در زمان ما نيز كمياب نيست .

سحر از نظر اسلام

در اين موردفقهاى اسلام، همه مى گويند: يادگرفتن و انجام اعمال سحر وجادوگرى، حرام است . در اين قسمت ، احاديثى از پيشوايان بزرگ اسلام رسيده است كه در كتاب هاى معتبر ما نقل گرديده ، از جمله اين كه ؛ امام على مى فرمايد: «مَنْ تَعَلَّمَ

شَيْئا مِنَ السِّحْرِ قَليلاً اَوْ كَثيرا فَقَدْ كَفَرَ وَ كانَ اخَرُ عَهْدِهِ بِرَبِّهِ ...: كسى كه سحر بياموزد ، كم يا زياد ، كافر شده است و رابطه او با خداوند به كلى قطع مى شود ... » .⁽¹⁾اما همان طور كه گفتيم، چنان چه يادگرفتن آن ، به منظور ابطال سحر ساحران باشد ، اشكالى ندارد، بلكه گاهى به عنوان واجب كفايى مى بايست عده اى سحر را بياموزند تا اگر مدّعى دروغگويى خواست از اين طريق مردم را اغفال يا گمراه كند ، سحر و جادوى او را ابطال نمايند و دروغ مدّعى را فاش سازند. شاهد اين سخن كه اگر سحر براى ابطال سحر و حلّ و گشودن آن مى باشد، بى مانع است، حديثى است كه از امام صادق نقل شده ، در اين حديث مى خوانيم: يكى از ساحران و جادوگران كه در برابر انجام عمل سحر، مزد مى گرفت، خدمت حضرت امام صادق رسيد و عرض كرد: «حرفه من، سحر بوده است و در برابر آن مزد مى گرفتم، خرج زندگى من نيز از همين راه تأمين مى شد و با همان درآمد ، حج خانه خدا را انجام داده ام ، ولى اكنون آن را ترك و توبه كرده ام ، آيا براى من راه نجاتى هست » ؟ امام صادق در پاسخ فرمود: « عقده سحر را بگشا ولى گره جادوگرى مزن ».⁽²⁾از اين حديث استفاده مى شود كه براى گشودن گره سحر ، آموختن و عمل آن بى اشكال است.

سحر در عصر ما

امروز يك سلسله علوم وجودداردكه در گذشته ساحران بااستفاده از آن ها برنامه هاى خود را عملى مى ساختند ؛

1- استفاده از خواصّ ناشناخته فيزيكى و شيميايى اجسام ، چنان كه قبلاً نيز اشاره كرديم ، همان طور كه در داستان ساحران موسى آمده است كه آن ها با استفاده از خواصّ فيزيكى و شيميايى مانند جيوه و تركيبات آن توانستند چيزهايى به شكل مار بسازند و به حركت درآورند . البته استفاده از خواصّ فيزيكى و شيميايى

اجسام هرگز ممنوع نيست ، بلكه بايد هرچه بيشتر از آن ها آگاه شد و در زندگى از آن استفاده كرد ، ولى اگر از خواصّ مرموز آن ها براى اغفال و فريب مردم ناآگاه استفاده شود و به راه هاى غلطى سوق داده شوند ، يكى از مصاديق سحر محسوب خواهد شد .

2 - استفاده از خواب مغناطيسى، هيپنوتيزم و مانيه تيزم و تله پاتى (انتقال افكار از فاصله دور) . البته اين علوم نيزاز علوم مثبتى است كه مى تواند در بسيارى از شؤون زندگى مورد بهره بردارى صحيح قرار گيرد، ولى ساحران از آن سوء استفاده مى كردند و براى اغفال و فريب مردم آن ها را به كارى مى گرفتند . اگر امروز هم كسى از آن ها چنين استفاده اى را در برابر مردم بى خبر كند ، سحر محسوب خواهد شد. خلاصه اين كه سحر ، معنى وسيعى دارد كه همه آن چه در اين جا گفتيم و در سابق اشاره شد ، نيز در بر مى گيرد. اين نكته نيز به ثبوت رسيده كه نيروى اراده انسان ، قدرت فراوانى دارد و هنگامى كه در پرتو رياضت هاى نفسانى قوىّ تر شود ، كارش به جايى مى رسد كه در موجودات محيط خود تأثير مى گذارد، همان گونه كه مرتاضان براثر رياضت اقدام به كارهاى خارق العاده مى كنند. اين نيزقابل توجه است كه رياضت هاگاهى مشروع است و گاهى نامشروع ، رياضت هاى مشروع در نفوس پاك ، نيروى سازنده ايجاد مى كند و رياضت هاى نامشروع نيروى شيطانى و هر دو ممكن است منشأ خارق عادات گردد كه در اوّلى مثبت و سازنده و در دوّمى مخرّب است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِتَّبِعُوا»: پيروى كردند.

«تَتْلُوا»: دنبال مى كردند، تلاوت مى كردند.

«فِتْنَة»: آزمايش، آزمون.

«مَرْء»: مَرْدْ.

«اِذْن»: آگاهى، فرمان، اجازه، دستور.

«خَلاق»: بهره و برخوردارى شايسته.

در آيات پيش، از بى پروايى يهود و عدم پايبندى آنان به كتابهاى آسمانى و ترسيم بازيگريهاى آنان سخن بميان آمد. و در اين آيه، ناسپاسى ديگرى از آنان به تصوير كشيده مى شود؛ مى فرمايد: «وَاتَّبَعُوا ماتَتْلُواالشَّياطينُ»

از آنچه شيطانها در روزگار فرمانروايى سليمان مى خواندند، پيروى كردند در اينكه اين پيروى كنندگان چه كسانى بودند، مفسّران نظرهايى ارائه داده اند:

«درباره واژه» شياطين نيز نظرها متفاوت است:

برخى واژه «عَلى» را در اين جمله از آيه شريفه به معناى «فى» گرفته اند. دراينصورت ممكن است گفته شود: در زمان فرمانروايى سليمان و يا در زمان خود آن حضرت، از آنچه شيطانها و يا شيطان صفتان مى خواندند، پيروى مى كردند.

«وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَ الشَّياطينَ كَفَرُوا»

و سليمان هرگز كفر نورزيد؛ ولى شيطانها به كفر گراييدند از آيه شريفه اين واقعيت بروشنى دريافت مى شود كه آنچه را شيطانها و يا شيطان صفتان مى خواندند و يهود از آنان پيروى مى كردند، كفر بود، آن هم كفر از نوع سحر و افسونگرى؛ چرا كه خدا سليمان پيامبر را از آن پاك و منزّه اعلان مى كند و شيطانها و پيروان آنها را كافر مى خواند.

صراحت آيه شريفه در اين مورد، بدان دليل است كه يهود، نسبت سحر و افسونگرى به سليمان پيامبر مى دادند و مى گفتند كه فرمانروايى گسترده و پرشكوه او، برپايه جادو و جادوگرى است و او به كمك آن، جنّ و انس و پرنده و باد را رام ساخته است.

ابوبصير از ششمين امام نور عليه السلام نقل كرده است كه: آنگاه كه سليمان عليه السلام جهان را بدرود گفت، شيطان سحر و افسون را اختراع كرد و آن را در كتابى نوشت و در پوششى قرار داد و فريبكارانه بر روى آن پوشش نوشت: اين چيزى است كه آصِف بن بَرْخِيا براى فرمانروايى سليمان عليه السلام ابداع كرد و اين از گنجينه هاى دانشها و فنون است؛ سپس آن را زير تخت سليمان پيامبر پنهان كرد؛ و بعد هم خودآن رابراى مردم بيرون آورد. با وسوسه آن موجود پليد، كافران گفتند: سليمان از اينطريق بر همه ما چيره شده بود؛ امّا مردم باايمان گفتند: از خدا بترسيد، زيرا سليمان بنده شايسته خدا و پيامبر او بود.

آرى؛ به سبب اين اغواگرى شيطان و پيروى كافران از آن بود كه قرآن مى فرمايد: «وَاتَّبِعُوا ماتَتْلُواالشَّياطينُ...».

در مورد «وَ لكِنَّ الشَّياطينَ كَفَرُوا»:

بعضى گفته اند: منظور اين است كه شياطين نسبت به آنچه از راه سحر به آن پى بردند، راه انكار را در پيش گرفتند.

«يُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ»

كه به مردم سحر و افسون مى آموختند

در تفسير اين جمله از آيه شريفه، عدّه اى گفته اند: منظور اين است كه شيطانها سحر و افسون را به مردم مى آموختند و آنان را به آموزش آن وسوسه مى كردند. و گروهى گفته اند: منظور اين است كه آنان را راه نمودند تا كتابهاى افسون را از جايى كه سليمان عليه السلام آنهارا نگاهدارى مى كرد، استخراج كنند.

«وَ ما اُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ»

و [يهوديان] از آنچه بر دو فرشته هارُوت و مارُوت، در بابل فروفرستاده شد، [پيروى كردند]

بدينسان، روشن مى شود كه يهوديان از دو سو افسونگرى آموختند: از سوى شيطانها و از طريق تعاليمى كه براى مبارزه با افسونگران، بر دو فرشته نازل شد.

در تفسير اين جمله از آيه شريفه بيشتر مفسّران گفته اند: منظور اين است كه شيطانها افسون و هر آنچه بعنوان مبارزه با آن، بر آن دو فرشته فرو فرستاده شده بود، همه را به مردم آموختند؛ و آنگاه بدانديشان و شيطان صفتان از آن آموزشها تنها در راههاى ظالمانه و تفرقه افكنانه بهره گرفتند.

بابِل كجاست؟

درموردواژه«بابِل»درآيه شريفه نيز نظرهايى ارائه شده است:

هاروت و ماروت

درباره اين دو واژه نيز عدّه اى معتقدند كه نام دو فرشته است، كه خداوند آنها را بصورت انسان گسيل داشت تا مردم را به طرف خود بكشانند و راههاى مبارزه با آفت جنون آميز سحر و افسون را كه در آن روزگاران زندگى را بر مردم تلخ و دردناك ساخته بود، به آنان بياموزند و سحر و جادو را از معجزه اى كه سند صداقت و درستى پيامبران خداست، بازشناسانند و مردم را دربرابر جادوگران يارى كنند. امّا گروهى ديگر بر اين پندارند كه آنان دو انسان عادى از انسانهاى آن روزگار بودند، نه دو فرشته از فرستادگان خدا.

«وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ اَحَدٍ حَتّى يَقُولا اِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ»

و آن دو فرشته، به هيچكس سحر و جادو نمى آموختند، جز اينكه پيش از آموزش آن، به او مى گفتند: هشدار كه ما تنها وسيله آزمونى براى تو هستيم؛ مبادا كفر بورزى!

علّت آنكه گفتند: ما تنها وسيله آزمونى هستيم، اين بود كه آنان راه سحر و باطل ساختن آن را به مردم آموزش مى دادند و در همانحال به آنان هشدار مى دادند كه مبادا با سوءاستفاده از اين آگاهى كه براى مبارزه با بدانديشان و جادوگران به آنان آموخته شده بود، خود به كفر و خيانت گرايش يابند؛ چرا كه هدف از آموزش، شناخت آفت سحر و پيكار با ساحران بود، نه بكار گرفتن آن. روشن است كه شناخت گناهان و آموزش راههاى مبارزه با گناهكاران، گناه نيست، بلكه ارتكاب آنها گناه است.

در مورد واژه «لا تَكْفُر»، يكى از سه نكته زير مورد نظر است:

نيز آمده است: «... فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنّى ...»⁽¹⁾

كه به نظر ما، ديدگاه نخست بهتر بنظر مى رسد.

«فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما»

امّا آنان از آن دو فرشته [چيزهايى ] مى آموختند

در مورد ضمير «مِنْهُما»، بيشتر مفسّران اعتقاد دارند كه منظور، آن دو فرشته اند؛ امّا برخى نيز گفته اند: منظور، سحر و كفر است. و پاره اى نيز برآنند كه منظور، بدل از چيزى است كه آن دو فرشته به مردم آموزش مى دادند و آن عبارت است از نهى از سحر و باطل ساختن آن.

«ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ»

تا به كمك آن، بين مرد و همسرش جدايى افكنند

در اينكه آنان با سحر و افسون، بنياد خانواده ها را متلاشى ساختند، نظرهايى ارائه شده است:

«وَ ما هُمْ بِضارّينَ بِهِ مِنْ اَحَدٍ اِلاّ بِاِذْنِ اللّهِ»

و آنان جز به فرمان [و خواست] خدا نمى توانستند به كسى گزند و زيانى برسانند.

اين جمله از آيه شريفه، نوعى هشدار به افسونگران است كه: خدا به تبهكارى آنان داناست و بايد بدانند كه به كيفر گناه خويش خواهند رسيد. همچنين نوعى اعتماد و اميد بخشيدن به انسانهاى باايمان است كه: خداى توانا هر كه را اراده كند، از آفت سحر و افسون دَجّالها دور نگه مى دارد و گزند و آسيبى به او نمى رسد و به زيان سحر گرفتار نمى آيد.

«وَ يَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّ هُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ»

و آنچه رابه ايشان زيان و گزندمى رسانيدوبرايشان سودى ببارنمى آورد،فرامى گرفتند

اين آموزش سحر و بكارگيرى آن در راههاى نادرست و ظالمانه، گرچه به پندار آنان منافع زودگذرى در اين جهان براى آنان داشت، اگر درست مى انديشيدند، اين سود، واقعى نبود؛ بويژه آنكه در روز رستاخيز سخت برايشان زيانبار خواهد بود.

«وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَريهُ مالَهُ فِى الاْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ»

و بى گمان جماعت يهود دريافته بودند كه هركه خريدار اين كالا باشد و به اين شيوه زشت و ظالمانه روى آورد، در آخرت بهره اى از پاداش خدا نخواهد داشت؛ چراكه اين كار، پشت كردن به كتاب خدا و پيروى از شيطانهاوشيطان صفتان و روى آوردن به سحر و رها كردن مقررّات دينى است.

با اين توضيح، ضمير در «اِشْتَريهُ» به سحر بازمى گردد.

«وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ اَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ»

و براستى چه بد است آنچه خويشتن را در برابر آن فروختند، اگر براستى مى دانستند!

در تفسير آخرين جمله اين آيه شريفه، نظرهايى ارائه شده است:

آموختند و آن را ظالمانه بكار بستند.

پيام آيه شريفه

از جمله پيامها و درسهاى آيه شريفه اين است كه ميزان درستى يا نادرستى اعمال، هدفهايى است كه درنظر گرفته مى شود؛ بعنوان مثال، اگر فراگيرى سحر و افسون به نيّت مبارزه با آن و افسونگران و برطرف ساختن شبهات و روشن ساختن فرق ميان سحر و اعجاز پيامبران و زدودن آثار شوم آن باشد، هماهنگ با تقوا و ايمان و درستى است و كارى است عادلانه؛ امّا چنانچه به قصد گسترش آن آفت اجتماعى و اخلاقى و بكار گرفتن آن در مسير ظالمانه باشد، كفر به خدا است.

مراقب فرزندان خود باشيد زيرا انحرافات شيطانى تدريجى است

يا اَيُّهَاالنّاسُ كُلُوا مِمّا فِى الاَْرْضِ حَلالاً طَيِّبا وَ لاتَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ

اى مردم از آن چه در زمين است ، حلال و پاكيزه بخوريدو از گام هاى شيطان پيروى نكنيد ، چه اين كه او دشمن آشكار شما است. (168 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

شأن نزول :

از « ابن عبّاس » نقل شده كه ؛ بعضى از طوايف عرب همانند « ثَقيف » و « خُزاعَة » و غير آن ها ، قسمتى از انواع زراعت و حيوانات را بدون دليل بر خود حرام كرده بودند ( حتى تحريم آن را به خدا نسبت مى دادند ) آيات فوق نازل شد و آن ها را از اين عمل ناروا بازداشت .

« خُطُوات » جمع « خُطْوَة » به معنى گام و قدم است و « خُطُواتِ الشَّيْطانِ » ، گام هايى است كه شيطان براى وصول به هدف خود و اغواء مردم برمى دارد . جمله « لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ » در پنج مورد از قرآن مجيد به چشم مى خورد كه دو مورد آن در مورد استفاده از غذاها و روزى هاى الهى است و در واقع به انسان ها هشدار مى دهد كه اين نعمت هاى حلال را در غير مورد مصرف نكنند و اين نعمت هاى الهى را وسيله اى براى اطاعت و بندگى قراردهند ، نه طغيان و فساد در ارض . جمله « اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ » كه متجاوز از ده بار در قرآن مجيد به دنبال نام شيطان آمده است ، براى اين است كه تمام نيروهاى انسان را براى مبارزه با اين دشمن بزرگ و آشكار بسيج كند .

اصل حِلِّيَّت

اين آيه دليل براين است كه اصل اوّلى درهمه غذاهايى كه روى زمين وجوددارد، حِلِّيَّت است و غذاهاى حرام، جنبه استثنايى دارد،بنابراين حرام بودن چيزى، دليل مى خواهد نه حلال بودن آن. و ازآن جاكه قوانين تشريعى بايد با قوانين تكوينى

هماهنگ باشد، طبع آفرينش نيز اين چنين اقتضا مى كند، به عبارت روشن تر آن چه خدا آفريده، حتما فايده اى داشته و براى استفاده بندگان بوده، بنابراين معنى ندارد كه اصل اوّلى تحريم باشد، نتيجه اين كه هر غذايى كه ممنوعيت آن با دليل صحيح ثابت نشده، مادام كه منشأ فساد و زيان و ضررى براى فرد و اجتماع نباشد ، طبق آيه شريفه فوق ، حلال است.

انحرافات تدريجى

جمله « خُطُواتِ الشَّيْطانِ » ( گام هاى شيطان ) گويا اشاره به يك مسأله دقيق تربيتى دارد و آن اين كه ؛ انحراف ها و تبه كارى ها ، غالبا به تدريج در انسان نفوذ مى كند، نه به صورت دفعى و فورى، مثلاً براى آلوده شدن يك جوان به موادّ مخدّر و قمار و شراب ، معمولاً مراحلى وجود دارد ؛ نخست به صورت تماشاچى در يكى از اين جلسات شركت مى كند و انجام اين كار را ساده مى شمرد . گام دوّم ، شركت تفريحى در قمار ( بدون برد و باخت ) و يااستفاده از موادمخدّر به عنوان رفع خستگى و يا درمان بيمارى و مانند آن است . گام سوم ، استفاده از اين موادّ به صورت كم و به قصد اين كه در مدّت كوتاهى از آن صرف نظر كند . سرانجام گام ها يكى پس از ديگرى برداشته مى شود و شخص به صورت يك قمارباز حرفه اى خطرناك و يا يك معتاد سخت و بى نوا درمى آيد . وسوسه هاى شيطان معمولاً به همين صورت است ، انسان را قدم به قدم و تدريجا در پشت سر خود به سوى پرتگاه مى كشاند ، اين موضوع منحصر به شيطان اصلى نيست ، تمام دستگاه هاى شيطانى و آلوده براى پياده كردن نقشه هاى شوم خوداز همين روش « خُطُوات » (گام به گام) استفاده مى كنند ، لذا قرآن مى گويد : از همان گام اول بايد به هوش بود و با شيطان همراه نشد . اين نكته نيز قابل توجّه است كه در احاديث اسلامى كارهاى خرافى و بى منطق به عنوان « خُطُواتِ الشَّيْطان » معرفى شده است . مثلاً در حديثى مى خوانيم : مردى قسم ياد كرده بود كه فرزندش را ( براى خداوند ) ذبح كند، امام صادق فرمود : « ذلِكَ مِنْ خُطُواتِ الشَّيْطان : اين از گام هاى

شيطان است » .⁽¹⁾در حديث ديگرى از امام باقر مى خوانيم : « كُلُّ يَمينٍ بِغَيْرِ اللّهِ فَهُوَ مِنْ خُطُواتِ الشَّيْطان : هر سوگندى به غير نام خدا باشد، ازگام هاى شيطان است » .⁽²⁾باز در حديثى از امام صادق چنين مى خوانيم كه : « هركس سوگند به ترك چيزى خورد كه انجام آن بهتر است ، اعتناء به سوگند نكند و آن كار خير را به جا آورد، كفّاره هم ندارد و اين از خطوات شيطان است » .⁽³⁾

چگونگى وسوسه شيطان

دراين جاسؤالى مطرح است و آن اين كه؛ آيه مى گويد:«شيطان به شماامرمى كندكه به سوى بدى ها و فحشاء برويد» مسلّما مراد از «امر» همان وسوسه هاى شيطان است، در حالى كه ما به هنگام انجام بدى ها هيچ گونه احساس امر و تحريك از بيرون وجودمان نمى كنيم و كوشش شيطان براى گمراه ساختن خود هرگز قابل لمس نيست. پاسخ اين است كه؛ همان طور كه از واژه « وَسْوَسَة » هم استفاده مى شود ، تأثير شيطان در وجودانسان، يك نوع تأثير خفىّ و ناآگاه است كه دربعضى از آيات از آن تعبيربه «ايحاء» شده است. درآيه 121سوره انعام مى خوانيم: «وَ اِنَ الشَّياطينَ لَيُوحُونَ اِلى اَوْلِيائِهِمْ: شياطين به دوستان خود و كسانى كه آماده پذيرش دستورات آن ها هستند ، وحى مى كنند » ، همان طورى كه مى دانيم « وحى » در اصل همان صداى مخفىّ و مرموز و احيانا تأثيرهاى ناآگاهانه است . منتهى انسان به خوبى مى تواند «اِلْهامات اِلهى» را از « وسوسه هاى شيطانى » تشخيص دهد، زيرا علامت روشنى براى تشخيص آن وجود دارد و آن اين كه ؛ اِلْهامات اِلهى چون با فطرت پاك انسان و ساختمان جسم و روح او آشنا است ، هنگامى كه در قلب پيدا مى شود ، يك حالت انبساط و نشاط به او دست مى دهد . در حالى كه وسوسه هاى شيطان چون هماهنگ با فطرت و ساختمان او نيست، به هنگام ايجاد در قلبش ، احساس تاريكى ، ناراحتى و سنگينى در خود

مى كند و اگر تمايلات او طورى تحريك گردد كه در هنگام انجام گناه ، اين احساس براى او پيدا نشود ، بعد از انجام عمل براى او دست مى دهد ، اين است فرق بين اِلْهامات شيطانى و اِلْهامات اِلهى.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«كُلُوا»: بخوريد.

«حَلال»: روا.

«طَيِّب»: پاكيزه.

«خُطْوَه»: گام. و خطوات به معناى «گامها»، جمع آن است.

شأن نزول

هشدار از وسوسه ها

آفريدگار هستى پس از ترسيم توحيد و پاره اى از ويژگيهاى توحيد گرايان و نيز هشدار از شرك و برشمردن بخشى از نعمتهاى گرانى كه به انسانها ارزانى داشته است، اينك به آنان فرمان مى دهد كه از نعمتهاى او بهره گيرند و هشدارشان مى دهد كه از شيطان پيروى نكنند؛ چرا كه شيطان آنان را به ناسپاسى وامى دارد.

«يا اَيُّهَاالنّاسُ كُلُوا مِمّا فِى اْلاَرْض ِ حَلالاً طَيِّباً»

هان اى مردم! از آنچه در زمين است، حلال و پاكيزه را بخوريد

در اين آيه، خطاب قرآن جهانشمول است و با همه عصرها و نسلها سخن دارد.

واژه «كُلُوا» امر است، امّا به معناى روا و جواز، نه وجوب؛ و اجازه خوردن مى دهد. سپس آن خوردنيها و نوشيدنيها را وصف مى كند و چون درميان همه آنها حلال و حرام وجود دارد و هر يك نقشى سازنده يا ويرانگر را در زندگى انسان ايفا مى كند، نخست به اين موضوع مى پردازد كه: از آنچه در زمين است، حلال و پاكيزه اش را بخوريد.

در ابتداى اين آيه شريفه توصيه مى شود كه خوردنيهاى مورد مصرف شما حلال باشد. و غذاى انسان، هنگامى حلال و روا است كه اوّلاً خود آن خوردنى يا نوشيدنى روا باشد، ثانيا حقّ ديگرى در آن نباشد و عادلانه فراهم شده باشد.

واژه «طَيِّب» را گروهى از مفسّران به همان معناى حلال گرفته و بكارگيرى آن را براى تأكيد دانسته اند؛ امّا برخى نيز آن را به چيزهاى لذّت بخش و پاكيزه و نعمتهاى گوارا معنا كرده اند.

«وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ اِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ»

و از گامهاى شيطان پيروى نكنيد؛ چرا كه او دشمن آشكار شماست

در تفسير اين جمله، ميان مفسّران بحث است:

بعضى واژه «خُطُوات» را به كارهاى شيطان معنا كرده اند و برخى به گامهاى آن؛ عدّه اى آن را به معناى فرمانبردارى از شيطان گرفته اند، پاره اى ديگر به وسوسه ها و گروهى نيز به آثار آن.

يكى از دانشمندان مى گويد: «خُطُوات» به معناى گامهاست و همانگونه كه انسان با گام برداشتن خود، از جايى به جاى ديگر مى رود، آيه شريفه هشدار مى دهد كه مبادا شيطان با وسوسه هايش شما را از گناهى به گناه بزرگتر سوق دهد.

از دو امام نور حضرت باقر و صادق عليهم السلام نقل كرده اند كه ازجمله گامهاى شيطان، سوگند به طلاق و گسستن پيوند خانوادگى و بستن نذر در راه

گناه و سوگندهايى است كه به غير نام خدا مى شود.

اصل اوليه در همه غذاها « حلال بودن » آن ها است ⁽¹⁾

آيه شريفه اين پيام را به كارشناسان حقوق اسلامى و فقها مى دهد كه اصل نخست در همه غذاهاى موجود روى زمين، بر روا و حلال بودن آنهاست؛ و ناروا و حرام شمردن هر مادّه خوراكى بايد با دليل باشد.

گفتنى است كه گروهى از دانشمندان، عكس اين مطلب را دريافت داشته و پاره اى نيز از ارائه نظر خوددارى كرده اند؛ امّا بيشتر مفسّران و دانشمندان، همان اصل مذكور در پاراگراف قبل را استنباط كرده اند؛ و حق هم همين است.

نجات يا تباهى تدريجى⁽²⁾

پيام ديگر آيات شريفه اين است كه انسان درپرتو برنامه و هدف و همّت مى تواند پلّه هاى رشد و ترقّى را بتدريج پشت سر نهد و به اوج كمال پركشد و خود را بسازد و بپرورد؛ از طرفى ممكن است كم كم به انحراف و تباهى و گناه درغلطد و به پست ترين مراحل نگونسارى گرفتار شود. و اين هشدارى است به همه عصرها و نسلها، بويژه جوانان و نوجوانان و حكومتهايى كه به سوى خودكامگى مى گرايند؛ و به همين دليل قرآن مى فرمايد: از گامهاى شيطان پيروى مكنيد.

اِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ اَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ

او شما را فقط به بدى ها و انحرافات فرمان مى دهد ( و نيزدستور مى دهد ) آن چه را كه نمى دانيد ، به خدا نسبت دهيد.(169 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

«فَحْشاء» از ماده «فُحْش» به معنى هر كارى است كه از حدّ اعتدال خارج گردد و صورت «فاحِش» به خود بگيرد، بنابراين شامل تمامى مُنْكَرات و قبايح واضح و آشكار مى گردد، امّا اين كه مى بينيم اين لفظ امروز در مورد اعمال منافى عفت يا در مورد گناهانى كه حد شرعى دارد، به كار مى رود، در واقع از قبيل استعمال لفظ «كلّى» در بعضى از مصاديق آن است. جمله «تَقُولُوا عَلَى اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ» اشاره به آن است كه اين گونه كارها حدّاقلّ قول بدون علم است، آن هم در برابر خداوند بزرگ و اين كارى است كه با هيچ منطق و عقل و خردى سازگار نمى باشد. اصولاً اگرمردم مقيّد باشند كه هر سخنى را مى گويند، متكى به يك مدرك قطعى بوده باشد، بسيارى از نابسامانى ها و بدبختى ها از جامعه بشرى برچيده مى شود. در واقع تمام خرافات در اديان و مذاهب الهى، از همين رهگذر به وسيله افراد بى منطق نفوذ كرده است و قسمت مهمّى از انحرافات عقيدتى و عملى به خاطر عدم رعايت همين اصل اساسى است و لذا اين كار در برابر بدى ها و زشتى ها يك عنوان مستقل از خطوات شيطانى را در آيه فوق به خود اختصاص مى دهد. بنابراين برنامه هاى شيطانى در اين سه امر خلاصه مى شود؛ «بدى ها»، «زشتى ها» و «گفتن سخنان ناروا و بى مدرك در برابر ذات پاك پروردگار» .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«سُوء»: كار بد و زشت.

«فاحِشَة»: كارى كه براساس حق و عدالت نيست.

«اِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ»

او شما را تنها به بدى و زشتى فرامى خواند

قرآن شريف پس از هشدار از پيروى شيطان، اينك اعمال زشت و وسوسه هاى شوم آن را برمى شمارد.

جمعى از مفسّران مى گويند: منظور آيه شريفه اين است كه شما را به ارتكاب گناه دستور مى دهد؛ و دسته اى نيز برآنند كه: به كارهاى زيانبخش فرا مى خواند.

واژه «فَحْشاء» را بعضى به مفهوم «زنا» گرفته اند؛ و برخى در تفسير «سُوء» و «فَحْشاء» گفته اند: «سُوء» در مورد گناهانى بكار مى رود كه كيفر معيّنى براى آنها مقرّر نشده است، امّا «فَحْشاء» را در بيان كارهاى زشتى بكار مى برند كه هر يك كيفر مقرّرى دارند.

«وَ اَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّهِ ما لاتَعْلَمُونَ»

و شما را وامى دارد تا آنچه نمى دانيد، بر خداى يكتا ببنديد

در تفسير اين جمله از آيه شريفه، عدّه اى از دانشمندان مى گويند: منظور اين است كه شيطان با وسوسه هاى خود، مردم را به شرك وامى دارد.

گروهى نيز مفهوم آن را گسترده دانسته و گفته اند: به همه كارهاى ناشايسته اطلاق مى شود. مطابق اين نظر، همه بافته ها، خرافات و اوهام در مذاهب و اديانى كه روزى از آسمان فرود آمده اند، پاك و پاكيزه و حيات بخش و انسانساز بوده اند و آنگاه آلوده گشته و ابزار سلطه و فريب شده اند و از اينطريق شكل گرفته اند.

شيطان چگونه انسان را به بدى فرمان مى دهد؟

چگونه شيطان انسان را به بدى و زشتى فرمان مى دهد در حاليكه ما نه سخنى از او مى شنويم و نه او را مى بينيم؟

پاسخ

به اعتقاد برخى، معناى «دستور شيطان»، همان وسوسه و دعوت اوست، همانگونه كه مى گوييم «نَفْسى اَمَرَنى بِكَذا» (نفس من مرا به فلان گناه دعوت كرد). جمعى نيز معتقدند كه شيطان براستى انسان را به گناه فرمان مى دهد تا آنجا كه گاه انسان هوشمند دعوت او را حسّ مى كند و درمى يابد كه گويى در او حالتى پديد آمده كه انجام دادن كارهاى شايسته برايش سخت است، امّا ارتكاب گناه آسان.

معيار شناخت وسوسه هاى شيطان از وسوسه هاى نفس انسان ؟

چه فرقى ميان وسوسه شيطان و چيزى است كه نفس انسان او را به انجام دادن آن فرامى خواند و با كدامين معيار مى توان شناخت كه در چه امرى وسوسه شيطان است و كدامين ندا و صدا از آن نفس آدمى است؟

پاسخ

شناخت اين دو بسيار مشكل است؛ چرا كه نفس انسان، زمينه را براى وسوسه شيطان فراهم مى كند؛ امّا بايد دانست كه تمييزندادن اين دو از هم، اهميتى ندارد؛ مهمّ اين است كه انسان بداند هرگاه تمايل ارتكاب به گناه و شكستن مقرّرات خدا را در درون حسّ كرد و براى انجام دادن كارهاى شايسته و انسانى بى ميل بود، دريابد كه شيطان در كمين اوست و با وسوسه هايش قصد گمراه ساختن وى را دارد؛ ازاين رو، بايد خود را به رعايت مقرّرات وادار سازد و با همه وجود از گناهان دورى جويد.

مذموم بودن هماهنگى فرزندان با اعتقادات انحرافى پدران

وَ اِذا قيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مااَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مااَلْفَيْنا عَلَيْهِ اباءَنا اَوَ لَوْ كانَ اباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئا وَ لا يَهْتَدُونَ

و هنگامى كه به آن ها گفته شود: ازآن چه خدا نازل كرده است، پيروى كنيد،مى گويند: بلكه ما از آن چه پدران خود را بر آن يافتيم ، پيروى مى نماييم ، آيا نه اين است كه پدران آن ها چيزى نمى فهميدند و هدايت نيافتند ؟ (170 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

«اَلْفَيْنا» به معنى يافتيم و برخورد كرديم ، مى باشد . يعنى اگر نياكان و اجداد آن ها، دانشمندان صاحب نظر و افراد هدايت يافته اى بودند ، جاى اين بود كه از آن ها تبعيّت شود ، امّا با اين كه مى دانند آن ها مردمى نادان و بى سواد و موهوم پرست بودند، پيروى آن ها چه معنى دارد ؟ آيا مصداق تقليد جاهل از جاهل نيست ؟ مسأله قوميّت و تعصّب هاى قومى ، مخصوصا آن جاكه به نياكان مربوط مى شود ، از روز نخست در ميان مشركان عموما و در ميان غير آن ها غالبا وجود داشته است و تا امروز همچنان ادامه دارد . ولى خداپرست باايمان اين منطق را ردّ مى كند و قرآن مجيد در موارد بسيارى پيروى و تعصب كوركورانه از نياكان را شديدا مذمّت كرده است و اين منطق را كه انسان چشم و گوش بسته از پدران خود پيروى كند ، كاملاً مردود مى شناسد . اصولاً پيروى از پيشينيان ، اگر به اين صورت باشد كه انسان عقل و فكر خود را دربست در اختيار آن ها بگذارد ، اين كار نتيجه اى جز عقب گرد و ارتجاع نخواهد داشت ، چراكه معمولاً نسل هاى بعد ، از نسل هاى پيشين باتجربه تر و آگاه ترند . ولى متأسّفانه اين طرز فكر جاهلى هنوز در ميان بسيارى از افراد و ملّت ها حكومت مى كند كه نياكان خود را همچون « بت » مى پرستيدند ، يك مشت آداب و سنن خرافى را به عنوان اين كه « آثار پيشينيان » است، بدون چون و چرا مى پذيرند و لفّافه هاى فريبنده اى همچون حفظ مليّت و اسناد تاريخى يك ملّت بر آن مى پوشانند . اين طرز فكر يكى از عوامل بسيار مؤثّر انتقال خرافات ، از نسلى به نسل ديگر است . البته هيچ

مانعى ندارد كه نسل هاى آينده آداب و سنن گذشتگان را مورد تحليل و بررسى قرار دهند ، آن چه با عقل و منطق سازگار است ، با نهايت احترام حفظ كنند و آن چه خرافه و موهوم و بى اساس است ، دور بريزند ، چه كارى از اين بهتر ؟ و اين گونه نقّادى در آداب و سنن پيشين، شايسته نام حفظ اصالت ملّى و تاريخى است ، اما تسليم همه جانبه و كوركورانه در برابر آن ها ، چيزى جز خرافه پرستى و ارتجاع و حماقت نيست . قابل توجّه اين كه درباره نياكان آن ها در آيه فوق مى خوانيم : « آن ها نه چيزى مى فهميدند و نه هدايت يافته بودند » ، يعنى از دو كس مى توان پيروى كرد : كسى كه خود داراى علم و عقل و دانشى باشد و كسى كه اگر خودش دانشمند نيست ، هدايت دانشمندى را پذيرفته است . اما پيشينيان آن ها ، نه خود مردى آگاه بودند و نه رهبر و هدايت كننده اى آگاه داشتند و مى دانيم تقليدى كه خلق را بر باد مى دهد ، همين " تقليد نادان از نادان " است كه « اى دو صد لعنت بر اين تقليد باد » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَلْفَيْنا»: يافتيم.

«آباء»: پدران.

«اِهْتِداء»: راه يافتن.

«وَ اِذا قيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما اَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما اَلْفَيْنا عَلَيْهِ آبائَنا»

و هنگامى كه به آنان گفته شود «از آنچه خدا فرو فرستاده است، پيروى كنيد»، مى گويند «هرگز، بلكه از چيزى كه پدران خود را بر آن يافتيم، پيروى مى كنيم

قرآن شريف در اين آيه شريفه، به منطق بى اساس شرك گرايان دربرابر دعوت انسانساز پيامبر صلى الله عليه و آله اشاره مى كند.

در اينكه ضمير «لَهُمْ» در آيه شريفه به كدام واژه برمى گردد، بحث هست:

منظور از گوينده در آيه شريفه، پيامبر صلى الله عليه و آله و مردم باايمان هستند؛ و «آنچه خدا فرو فرستاده»، مقرّرات الهى و حلال و حرام او. روى سخن آيه شريفه نيز شرك گرايان و كافران است كه به دين خدا دعوت مى شوند، امّا بجاى پذيرش حق، با منطق سست و احمقانه اى، به دنباله روى از گذشتگان تمسّك مى جويند و مى گويند: «بَلْ نَتَّبِعُ ما

اَلْفَيْنا عَلَيْهِ آبائَنا». و آنگاه قرآن پاسخ مى دهد كه:

«اَوَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ»

آيا اگر پدران آنان چيزى را نفهميده و راه درست را نيافته اند، بازهم درخور پيروى هستند؟

مقصود اين است كه پيروى از نسلهاى پيشين درصورتى پسنديده و عامل پيشرفت است كه آنان راهشان را براساس آگاهى و دانش و بينش برگزيده و در مسير حقّ و عدالت باشند؛ در غير اينصورت پيروى از آنان، مايه انحطاط و نگونسارى خواهد بود. ازاين رو بايد از منطق و برهان پيروى كرد و به وحى و رسالت ايمان آورد.

حمايت مالى از خويشاوندان

لَيْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ امَنَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الاْخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيّينَ وَ اتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِى الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ السّائِلينَ وَ فِى الرِّقابِ وَ اَقامَ الصَّلوةَ وَ اتَى الزَّكوةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذا عاهَدُوا وَ الصّابِرينَ فِى الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حينَ الْبَأْسِ اوُلئِكَ الَّذينَ صَدَقُوا وَ اوُلئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

نيكى ( تنها ) اين نيست ( كه به هنگام نماز ) صورت خود را به سوى مشرق و مغرب كنيد ( و تمام گفتگوى شما از مسأله قبله وتغيير قبله باشد و همه وقت خود را مصروف آن سازيد ) بلكه نيكى ( و نيكوكار ) كسانى هستند كه به خدا و روز رستاخيز وفرشتگان و كتاب آسمانى و پيامبران ايمان آورده اند و مال( خود ) را با علاقه اى كه به آن دارند ، به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان انفاق مى كنند ، نماز را برپا مى دارند و زكات را مى پردازند و به عهد خود به هنگامى كه عهد بستند وفا مى كنند ، در برابر محروميّت ها و بيمارى ها و در ميدان جنگ، استقامت به خرج مى دهند ، اين ها كسانى هستند كه راست مى گويند (و گفتار و رفتار و اعتقادشان هماهنگ است) و اين ها هستند پرهيزكاران. (177 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

ريشه و اساس همه نيكى ها

« بِرّ » در اصل به معنى توسعه است ، سپس در معنى نيكى ها و خوبى ها و احسان ، به كار رفته است ، زيرا اين كارها در وجود انسان محدود نمى شود و گسترش مى يابد و به ديگران مى رسد و آن ها نيز بهره مند مى شوند . و « بَرّ » جنبه وصفى دارد و به معنى شخص نيكوكار است ، در اصل به معنى بيابان و مكان وسيع مى باشد و از آن جا كه نيكوكاران روحى وسيع و گسترده دارند ، اين واژه بر آن ها اطلاق مى شود . « بَأْساء » از ماده « بُؤْس » به معنى فقر و « ضَرّاء » به معنى درد و بيمارى و « حينَ الْبَأْس » به معنى

هنگام جنگ است .⁽¹⁾در حقيقت اين نخستين پايه همه نيكى ها و خوبى ها است ؛

ايمان به مبدأ و معاد و برنامه هاى الهى و پيامبران كه مأمور ابلاغ و اجراى اين برنامه ها بودند و فرشتگانى كه واسطه ابلاغ اين دعوت محسوب مى شدند، ايمان به اصولى كه تمام وجود انسان را روشن مى كند و انگيزه نيرومندى براى حركت به سوى برنامه هاى سازنده و اعمال صالح است . جالب اين كه نمى گويد : « نيكوكار » كسانى هستند كه ... بلكه مى گويد « نيكى » كسانى هستند كه ... . اين به خاطر آن است كه در ادبيات عرب و همچنين بعضى زبان هاى ديگر ، هنگامى كه مى خواهند آخرين درجه تأكيدرا در چيزى بيان كنند، آن را به صورت مصدرى مى آورند ، نه به صورت وصف، مثلاً گفته مى شود : على ، عدل جهان انسانيّت است ، يعنى آن چنان عدالت پيشه است كه گويى تمام وجودش در آن حلّ شده و سر تا پاى او در عدالت غرق گشته است، به گونه اى كه هرگاه به او نگاه كنى ، چيزى جز عدالت نمى بينى و همچنين در نقطه مقابل آن مى گوييم : بنى اميّة ذلّت اسلام بودند ، گويى تمام وجودشان تبديل به خوارى شده بود . بنابراين از اين تعبير ، ايمان محكم و نيرومندى در سطح بالا استفاده مى شود . پس از ايمان ، به مسأله انفاق و ايثار وبخشش هاى مالى اشاره مى كند و مى گويد: « مال خود را با تمام علاقه اى كه به آن دارند ، به خويشاوندان و يتيمان و مستمندان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان مى دهند » ( وَ اتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِى الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكينَ وَ ابْنَ السَّبيلِ وَ السّائِلينَ وَ فِى الرِّقابِ ) . بدون شكّ گذشتن از مال و ثروت براى همه كس كار آسانى نيست ، مخصوصا هنگامى كه به مرحله ايثار برسد ، چراكه حبّ آن تقريبا در همه دل ها است و تعبير « عَلى حُبِّهِ » نيز اشاره به همين حقيقت است كه آن ها در برابر اين خواسته دل، براى رضاى خدا مقاومت مى كنند . جالب اين كه در اين جا شش گروه از نيازمندان ذكر شده اند ؛ در درجه اوّل بستگان و خويشاوندان آبرومند و در درجه بعد يتيمان و مستمندان ، سپس آن هايى

كه نيازشان كاملاً موقّتى است ، مانند واماندگان در راه ، بعد سائلان ، اشاره به اين كه نيازمندان همه اهل سؤال نيستند، گاهى چنان خويشتن دارند كه ظاهر آن ها همچون اغنياء است ، در حالى كه در باطن سخت محتاجند ، چنان كه قرآن در جاى ديگر مى گويد : « يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ اَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ : افراد ناآگاه آن ها را به خاطر شدّت خويشتن دارى اغنياء تصور مى كنند » ( 273 / بقره ) و سرانجام به بردگان اشاره مى كند كه نياز به آزادى و استقلال دارند، هرچند ظاهرا نياز مادّى آن ها به وسيله مالكشان تأمين گردد . سوّمين اصل از اصول نيكى ها را ، برپاداشتن نماز مى شمرد و مى گويد : « آن ها نماز را برپا مى دارند » ( وَ اَقامَ الصَّلوةَ ) . نمازى كه اگر با شرايط و حدودش و با اخلاص و خضوع، انجام گيرد، انسان را از هر گناه بازمى دارد و به هر خير و سعادتى تشويق مى كند . چهارمين برنامه آن ها را اداء زكات و حقوق واجب مالى ذكر كرده ، مى گويد : « آن ها زكات را مى پردازند » (وَ اتَى الزَّكوةَ). بسيارند افرادى كه در پاره اى از موارد حاضرند به مستمندان كمك كنند ، اما در اداء حقوق واجب ، سهل انگار مى باشند و به عكس گروهى غير از اداى حقوق واجب ، به هيچ گونه كمك ديگرى تن در نمى دهند ، حتّى حاضر نيستند يك دينار به نيازمندترين افراد بدهند ، آيه فوق با ذكر « انفاق مستحبّ و ايثارگرى » از يك سو و « اداى حقوق واجب » از سوى ديگر ، اين هر دو گروه را از صف نيكوكاران واقعى خارج مى سازد و نيكوكار را كسى مى داند كه در هر دو ميدان ، انجام وظيفه كند . و جالب اين كه درمورد انفاق هاى مستحبّ، كلمه « عَلى حُبِّهِ » ( با اين كه ثروت محبوب آن ها است ) را ذكر مى كند، ولى در موردزكات واجب، نه ، چراكه اداى حقوق واجب مالى ، يك وظيفه الهى و اجتماعى است و اصولاً نيازمندان طبق منطق اسلام در اموال ثروتمندان به نسبت معينى شريكند ، پرداختن مال شريك ، نيازى به اين تعبير ندارد . پنجمين ويژگى آن ها را وفاى به عهد مى شمرد و مى گويد : « كسانى هستندكه به عهد خويش به هنگامى كه پيمان مى بندند ، وفا مى كنند » ( وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذا عاهَدُوا ) . چراكه سرمايه زندگى اجتماعى ، اعتماد مقابل افراد جامعه است و از جمله گناهانى كه رشته

اطمينان و اعتماد را پاره مى كند و زيربناى روابط اجتماعى را سست مى نمايد ، ترك وفاى به عهد است ، به همين دليل در روايات اسلامى چنين مى خوانيم كه مسلمانان موظّفند سه برنامه را در مورد همه انجام دهند ، خواه طرف مقابل ، مسلمان باشد يا كافر ، نيكوكارباشد يا بدكار و آن سه عبارتنداز؛وفاى به عهد، اداى امانت و احترام به پدر و مادر.⁽¹⁾و بالاخره ششمين و آخرين برنامه اين گروه نيكوكار را چنين شرح مى دهد : « كسانى هستند كه در هنگام محروميت و فقر و به هنگام بيمارى و درد و همچنين در موقع جنگ در برابر دشمن ، صبر و استقامت به خرج مى دهند و در برابر اين حوادث زانو نمى زنند » ( وَ الصّابِرينَ فِى الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حينَ الْبَأْسِ ) . و در پايان آيه به عنوان جمع بندى و تأكيد بر شش صفت عالى گذشته مى گويد: « اين ها كسانى هستندكه راست مى گويند و اين ها پرهيزكارانند » ( اوُلئِكَ الَّذينَ صَدَقُوا وَ اوُلئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ). راستگويى آن ها از اين جا روشن مى شود كه اعمال و رفتارشان از هر نظر با اعتقاد و ايمانشان هماهنگ است و تقوا و پرهيزكاريشان از اين جا معلوم مى شود كه آن ها هم وظيفه خود را در برابر « اَللّه » و هم در برابر نيازمندان و محرومان و كلّ جامعه انسانى و هم در برابر خويشتن خويش انجام مى دهند . جالب اين كه 6 صفت برجسته فوق، هم شامل اصول اعتقادى و اخلاقى و هم برنامه هاى عملى است. در زمينه اصول اعتقادى تمام پايه هاى اصلى ذكر شده و از ميان برنامه هاى عملى به انفاق و نماز و زكات كه سمبلى از رابطه خلق با خالق و خلق با خلق است ، اشاره گرديده و از ميان برنامه هاى اخلاقى ، تكيه بر وفاى به عهد و استقامت و پايدارى شده كه ريشه همه صفات عالى اخلاقى را تشكيل مى دهد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بِرّ»: خوب فرمانبردارى كردن، نيكوكارى، نيكوكار.

«مَساكين»: جمع «مِسْكين» به معناى تهيدست و بينوا.

«اِبْنُ السَّبيل»: مسافر، رهگذر، در راه مانده.

«بَأْساء»: سختى يا تنگدستى و فقر.

«ضَرّاء»: بيمارى، گرفتارى.

شأن نزول

بعداز آنكه به فرمان خدا، قبله از بيت المقدّس به مكّه و خانه خدا تغيير يافت، گفتگوها و كشمكشهاى بسيارى ميان يهود و نصارا و پيروان قرآن پيش آمد و تداوم پيدا كرد. بيشتر يهوديان و مسيحيان، فرمانبردارى شايسته و بايسته از خدا و نيكى و نيكوكارى را به روى آوردن به شرق يا غرب براى اداى فريضه نماز عنوان مى كردند و قبله خويش را درست مى دانستند؛ و مردم مسلمان نيز ضمن احترام به بيت المقدّس نخستين قبله مردم باايمان بر اين عقيده پاى مى فشردند كه آنان فرمانبردار پروردگار خويش اند و به هر سو او دستور دهد، نماز خواهند خواند و تسليم نيرنگ و جوسازى بازيگران نخواهند شد. و درست در اين شرايط بود كه اين آيه شريفه بر قلب مصفّاى پيامبر صلى الله عليه و آله فرودآمد.

راه اعتدال و امّت معتدل

در تفسير آياتى كه درخصوص تغيير قبله از بيت المقدّس به خانه خدا از نظرتان گذشت، خاطرنشان شد كه يهود و نصارا از يك سو و شرك گرايان از ديگر سو چه هياهوها بپا كردند و چه بهانه جوييها براه انداختند. قرآن شريف در اين آيه شريفه پاسخ آنان را مى دهد و مى فرمايد:

«لَيْسَ الْبِرَّ اَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ.»

نيكوكارى و فرمانبردارى خوب از خدا آن نيست كه به هنگام نماز روى خود را

به سوى خاور يا باختر بگردانيد.

درست است كه نماز اين اثر شگرف را دارد كه انسان را از كردارهاى زشت و ناپسند بازمى دارد و ديگر عبادتها نيز هر كدام تأثيرى سازنده و نقشى مهم در زندگى فرد و جامعه ايفا مى كنند و به همين منظور ازجانب خدا مقرّر شده اند؛ امّا نبايد از ياد برد كه طريق بدست آوردن مصالح و اجتناب از تباهيها و گناهان، گاه در شرايط گوناگون زمانى و مكانى تغيير مى يابد؛ از اين رو، خوب فرمانبردارى كردن خدا و نيكوكارى آن است كه او آنگونه كه بايد، خالصانه و با همه وجود پرستش و اطاعت شود، نه اينكه به شرق يا غرب روى آوريم و به سوى قبله يهود يا نصارا نماز بخوانيم. بنابراين، نيكى و اطاعت شايسته از خدا، روى آوردن به اين سو و آن سو نيست، بلكه پيروى كامل و خالصانه از اوست؛ و اين معيار نيكى و نيكوكارى است.

برخى نيز در تفسير اين آيه شريفه گفته اند: منظور اين است كه: نيكوكارى آن نيست كه نصارا به هنگام نماز روى به خاور و يهود روى به باختر آورند، بلكه فرمانبردارى واقعى خدا، ايمان تزلزل ناپذير به او و رعايت دستوراتش همراه با دورى گزيدن از گناهان است.

«وَ لكِنَ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الاْآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتابِ وَالنَّبِيّينَ»

بلكه فرمانبردار خوب [خدا] كسى است كه به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتاب[هاى آسمانى] و پيام آوران [او] ايمان بياورد

درموردتقدير اين جمله از آيه مباركه، دسته اى برآنند كه تقدير آن بدينگونه است: «وَ لكِنَّ الْبِرَّ بِرُّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ ...» (بلكه نيكوكارى راستين، نيكوكارى كسى است كه به خدا ايمان آورد...) همانگونه كه در ميان عرب گفته مى شود: «السَّخاءُ حاتَمُ وَالشِّعْرُ زُهيرُ» كه حقيقت آن بدينصورت است: «السَّخاءُ سَخاءُ حاتَم والشِّعْرُ شِعْرُ زُهَيْر» (سخاوت واقعى، سخاوت حاتم است و شعر حقيقى، شعر زهير).

و گروهى نيز مى گويند تقدير آيه بدين ترتيب است: «وَ لكِنَ الْبارَّ» يا

«وَلكِنَّ ذَاالْبِرِّ...» (بلكه نيكوكار واقعى، كسى است كه به خدا و روز بازپسين و... ايمان بياورد).

منظور از واژه انسانساز «ايمان»، همه چيزهايى است كه شناخت واقعيتها و راه يافتن به سوى حقّ و عدالت واقعى همچون شناخت جهان آفرينش، شناخت پديده ها و پديد آورنده آنها با صفات و ويژگيهاى او و شناخت انسان و هدفدارى از آفرينش همه و همه درگرو آن است و به آن بازمى گردد.

ومقصودازايمان به روز بازپسين، عبارت است ازايمان به زندگى پس از مرگ و اعتقاد به حساب و كتاب و كيفر و پاداش و بهشت و دوزخ.

ايمان به فرشتگان نيز به اين معناست كه آنان را بندگان گرانقدر پروردگار بشناسيم كه هماره فرمانبردار خدا هستند و در اطاعت او بر يكديگر سبقت مى جويند و هرگز گناه نمى كنند.

و ايمان به پيام آوران خدا اين است كه همه آنان را بندگان شايسته و برگزيده خدا و پاك از لغزش و گناه بدانيم؛ و باور داشته باشيم كه آنچه آورده اند، وحى الهى است و در گفتار خويش راستگويند؛ نخستين آنان، آدم عليه السلام و آخرينشان حضرت محمّد صلى الله عليه و آله است و دين و آيين و راه و رسم پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ، آخرين و كاملترين پيام آسمان به زمين است كه همه بايد آن را طريق خويش قرار دهند.

«وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ»

و دارايى [خود] را با وجود دوست داشتن آن، انفاق كند

در تفسير اين جمله از آيه شريفه، نظرهايى چند ارائه شده است:

و گروهى ازجمله ابن عبّاس در تفسير آن گفته اند: منظور اين است كه «دارايى را در

اوج صحّت و سلامت و اميد به آينده و در حال بيم از فقر، بخاطر ايمان به خدا، براى محرومان هزينه كنى؛ نه اينكه آنقدر انفاق را به تأخير اندازى كه جان به گلو برسد و آنگاه وصيت كنى كه ازاين ثروت، مقدارى به اين و مقدارى به آن بدهيد.

از ديد مؤلّف، سوّمين ديدگاه كه از مرحوم سيّد مرتضى است، بهترين است؛ زيرا بيانگر آن است كه انسان دارايى خويش را با وجود علاقه به آن، خالصانه در راه خدا و مهر او هزينه مى كند؛ و واضح است كه بدون قصد قربت، پاداش شايسته و بايسته اى در انفاق نخواهد بود.

گروه هاى شش گانه نيازمندانِ مالى

«ذَوِى الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالمَساكينَ وَابْنَ السَّبيلِ وَالسّائِلينَ وَفِى الرِّقابِ»

اين جمله از آيه شريفه، شش گروه از نيازمندان را كه انسان باايمان به آنان يارى مى رساند و به آنان انفاق مى كند، برمى شمارد:

منظوراز نزديكان، خويشاوندان انفاق كننده است؛ همانگونه كه از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نقل كرده اند كه در پاسخ به پرسشى درمورد بهترين انفاق، فرمود: «جَهْدُالْمُقِلِّ عَلى ذِى الرَّحِمِ الْكاشِحِ.» (بهترين انفاق آن است كه فرد كم درآمد به خويشاوندانش انفاق كند). و نيز به يكى از بانوان مسلمان كه بهترين راه هزينه كردن هفتاد مثقال طلاى خويش را جويا شد فرمود: «اِجْعَلْها فى قَرابَتِكَ.» (آن را بين نزديكانت انفاق كن).

برخى نيز بر اين عقيده اند كه ممكن است مقصود، نزديكان پيامبر صلى الله عليه و آله باشند؛ چرا

كه در قرآن شريف اين واژه در مورد خاندان وحى و رسالت بكار رفته است.⁽¹⁾

در تفسير اين واژه، بعضى مى گويند منظور اين است كه به خود يتيمان كمك كند؛ و برخى برآنند كه به سرپرست آنان بدهد تا هزينه آنان سازد؛ چرا كه از سپردن مال به كسانى كه رشد اقتصادى كافى ندارند، نكوهش شده است.

گفتنى است كه واژه «اَلْيَتامى» از ديدگاه دوّم، مجرور است؛ زيرا در اصل بدينصورت است: «و آتَى الْمالَ عَلى ذَوِى الْيَتامى...» (مال را به سرپرستان يتيم بدهيد). و مطابق ديدگاه نخست، عطف بجاى «ذَوِى الْقُرْبى» و در حقيقت منصوب است.

مقصود از «مَساكين»، نيازمندان و تهيدستان جامعه است.

از پنجمين امام نور عليه السلام نقل كرده اند كه آن حضرت واژه «اِبن السَّبيل» را به «درراه مانده» تفسير فرموده است؛ امّا برخى آن را به مفهوم «ميهمان» گرفته اند.

منظور، بينوايان و نيازمندانى اند كه دست گدايى به سوى ديگران دراز مى كنند و كمك مى جويند؛ و اين، به نيازمندان آبرومندى اشاره دارد كه دست نياز به طرف كسى نمى گشايند.

به اعتقاد عدّه اى، منظور اين است كه هر برده اى را مى تواند با مال خود آزاد سازد؛ امّا از ديد گروهى ديگر، مقصود بردگانى هستند كه قرار آزادى خود را دربرابر

پرداخت پول، با صاحبان خويش بسته اند. و به اعتقاد مؤلّف، آيه شريفه قيدى ندارد و هر دو نظر را دربر مى گيرد.

افزون بر زكات

در اينكه آيه شريفه پرداخت نوعى حقوق مالى را بعنوان زكات، براى فرد باايمان واجب مى سازد، همه مفسّران اتّفاق نظر دارند؛ امّا در پرداخت حقوق واجبى افزون بر زكات مال، بعضى معتقدند كه آيه شريفه حقوق واجب مالى ديگر را نيز بيان مى كند، از جمله پرداخت نفقه به كسانى كه نفقه آنان برعهده انسان است و نيز انفاق به كسانى كه درخطر گرسنگى و مرگ هستند و نجات آنان، همچنين اداى نذر و كفّاره. از ديد اين عدّه، آيه شريفه همه اين موارد را شامل مى شود و پرداخت آنها را براى انسان باايمان و دارنده امكانات واجب مى سازد. امّا برخى چنين دريافتى از آيه شريفه ندارند.

به عقيده مؤلّف، آيه شريفه، انفاق استحبابى را نيز كه براى تقرّب به خدا پرداخت مى شود، دربرمى گيرد؛ چرا كه هرگونه انفاق خداپسندانه اى را «بِرّ» و نيكوكارى مى گويند؛ و اين موضوع تا آنجا روشن است كه برخى از مفسّران گفته اند: آيه شريفه، بيانگر حقوق مستحبّ مالى است و نمى توان آن را تنها بيانگر زكات واجب پنداشت، زيرا زكات واجب در جمله بعدى اين آيه شريفه شرح داده شده است.

اين نكته نيز درخور دقّت است كه نيكى و نيكوكارى و احسان و انفاق، معناى گسترده اى دارد و در يارى رسانى به گروههاى ششگانه اى كه ذكر آنها رفت، خلاصه نمى شود؛ و خداوند بدان جهت از اين شش دسته سخن بميان آورد كه جلوه هاى نياز و اضطرار انسانها را نشان داده باشد، وگرنه معناى نيكوكارى و احسان و انفاق در راه خدا، بسيار وسيع است و يارى رساندن به اين گروهها، تنها گوشه اى از آن را شامل مى شود.

«وَ اَقامَ الصَّلوةَ وَ آتَى الزَّكوةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ اِذا عاهَدُوا وَالصّابرينَ فِى الْبَأساءِ وَالضَّرّاءِ وَ حينَ الْبأْس ِ»

آيه شريفه در ادامه برشمردن اساس و ريشه نيكى و نيكو كاريها، مى فرمايد: «و نماز را بر پا دارد»، البتّه بدانگونه كه شايسته است و با آداب و شرايط خاصّ آن. «و زكات و حقوق مالى خويش را براى تقرّب به خدا بپردازد».

همچنين مى فرمايد: از ويژگيهاى ديگر فرمانبردارى خوب از خدا و نيكى و نيكوكارى اين است كه كسانى كه چنين هستند، به عهدها و پيمانهاى خويش، چه آنچه ميان آنان و خداست و چه با بندگان خدا، به همه وفادارند؛ و در سختى و زيان و به هنگام جنگ و پيكار، شكيبايند.

واژه «بَأْساء» را گروهى از مفسّران، «فقر و تنگدستى» معنا كرده اند و «ضَرّاء» را به مفهوم «بيمارى» گرفته اند.

و مقصود از «حينَ الْبَأْس»، هنگامه پيكار است؛ چرا كه امير مؤمنان عليه السلام مى فرمايد:«كُنّا اِذَا احْمَرَّالْبَأْسُ اتَّقَيْنا بِرَسُولِ اللّهِ فَلَمْ يَكُنْ اَحَدٌ مِنّا اَقْرَبُ اِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ.» وقتى پيكار سخت مى شد، ما به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله پناه مى برديم؛ و هيچيك از ما نزديكتر از آن حضرت به دشمن نبود.

كه در اين فرمايش اميرمؤمنان عليه السلام ، «بَأْس» به معناى جنگ آمده است.

«اُولئِكَ الَّذينَ صَدَقُوا وَ اُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»

آنانند كه هرچه را از خدا پذيرفتند و به آن ايمان آوردند، راست گفتند و در عمل به آن پايبندى نشان دادند و هرگز در تعهّدات خويش خلاف نكردند؛ گفتار و نيّت و عملكرد اينان هماهنگ است؛ و آنان، همان پرواپيشگانند.

واژه «اُولئِكَ»، اشاره به شايستگان و نيكوكاران واقعى است كه ويژگيهاى آنان ترسيم شد.

تجسّم اين ويژگيها

دانشمندان و مفسّران برآنند كه سمبل واقعى و تجسّم و تبلور اين اوصاف والا، اميرمؤمنان عليه السلام است و منظور نيز آن وجود گرانمايه است؛ چرا كه به گواهى همه آگاهان و دانشوران، پس از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله ، درميان امّت، جز او كسى را داراى اين

صفت و ويژگيها و عمل كننده به اين برنامه انسانساز قرآن نمى توان يافت؛ و هم از اين رو است كه جمعى از دانشمندان، عمل به اين آيه شريفه و تجسّم عملى آن را، تنها پيامبران و پيشوايان معصوم عليهم السلام مى شناسند.

پرتوى از اين آيه شريفه

قرآن در اين آيه شريفه كه براستى يك برنامه كامل، جامع و سازنده است، ضمن پاسخگويى به هياهوى يهود و نصارا و بيان نيكى و نيكوكارى و فرمانبردارى از خدا، اصولى ترين پايه هاى شايستگى و مهمترين ويژگى بندگان شايسته خدا را درقلمرو بينش و گرايش و ميدان عمل و اخلاق ترسيم مى كند؛ به اينصورت:

وصيّت هاى شايسته خانوادگى

كُتِبَ عَلَيْكُمْ اِذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ اِنْ تَرَكَ خَيْرا نِ الْوَصِيَّةُ لِلْوالِديْنِ وَ الاَْقْرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّا عَلَى الْمُتَّقينَ

بر شما نوشته شده هنگامى كه يكى از شما را مرگ فرارسد ،اگر چيز خوبى از خود به جاى گذارده، وصيّت براى پدر و مادر و نزديكان به طور شايسته كند ، اين حقّى است براى پرهيزكاران. (180 / بقره)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين جا به جاى كلمه « مال » ، كلمه « خَيْر » گفته شده ، فرموده : اگر « چيز خوبى » از خود به يادگار گذارده ، وصيّت كند . اين تعبير نشان مى دهد كه اسلام ثروت و سرمايه اى را كه از طريق مشروع به دست آمده باشد و در مسير سود و منفعت اجتماع به كار گرفته شود ، خير و بركت مى داند و بر افكار نادرست آن ها كه ذات ثروت را چيز بدى مى دانند ، خط بطلان مى كشد و از زاهدنمايان منحرفى كه روح اسلام را درك نكرده و زهد را با فقر مساوى مى دانند و افكارشان سبب ركود جامعه اسلامى و پيشرفت استثمارگران مى شود ، بيزار است . ضمنا اين تعبير اشاره لطيفى به مشروع بودن ثروت است ، زيرا اموال نامشروعى كه انسان از خود به يادگار مى گذارد ، خير نيست ، بلكه شرّ و نكبت است . از برخى روايات نيز استفاده مى شود كه از تعبير « خير » چنين به دست مى آيد كه اموال قابل ملاحظه اى باشد وگرنه اموال مختصر ، احتياج به وصيّت ندارد ، همان بهتر كه ورثه آن را طبق قانون ارث در ميان خود تقسيم كنند و به تعبير ديگر مال مختصر چيزى نيست كه انسان بخواهد ثلث آن را به عنوان وصيت جدا كند .⁽¹⁾ضمنا جمله « اِذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ » : هنگامى كه مرگ يكى از شما فرا رسد » ، براى بيان آخرين فرصت وصيّت است كه اگر به تأخير بيفتد ، از دست مى رود وگرنه هيچ مانعى ندارد كه انسان قبل از آن پيش بينى كار خود را كرده ،

وصيّت نامه خويش را آماده كند ، بلكه از روايات استفاده مى شودكه اين عمل بسيار شايسته اى است . مقيّد ساختن وصيّت در آيه فوق با قيد «بِالْمَعْرُوفِ» اشاره به اين است كه وصيّت بايداز هر جهت عقل پسند باشد ، زيرا «معروف» به معنى شناخته شده براى عقل و خرد است . هم از نظر مبلغ و مقدار و هم از نظر شخصى كه وصيّت به نام او شده و هم از جهات ديگر ، بايد طورى باشد كه عرف عقلاء ، آن را عملى شايسته بدانند ، نه يك نوع تبعيض ناروا و مايه نزاع و دعوا و انحراف از اصول حقّ و عدالت .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«مَعْروف»: پسنديده و كار عادلانه اى كه ستم و تجاوزى در آن نيست.

«حَضَرَ»: حاضر شد، فرا رسيد.

«حَقّ»: درست، ثابت، لازم واجب.

وصيّت، دستورى سازنده

قرآن شريف در دو آيه قبل، بخشى از تدابير سنجيده و عادلانه اسلام را در راه تأمين حقّ حيات ترسيم كرد؛ و اينك، در اين آيات، از برنامه اى سخن بميان مى آورد كه بيشتر بُعد اقتصادى و حقوقى و خانوادگى دارد و آن عبارت است از وصيّت شايسته و منصفانه، پيش از فرارسيدن مرگ.

«كُتِبَ عَلَيْكُمْ اِذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ»

بر شما مردم باايمان مقرّر شده است كه هرگاه يكى از شما را مرگ فرارسد

«كُتِبَ» يعنى مقرّر و لازم و واجب شد؛ و تفسير «اِذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» اين است كه «آثار و نشانه هاى مرگ همچون: بيمارى، خطر، پيرى و مانند آنها پديدار شود، نه آنكه فرشته مرگ برسد». و پاره اى نيز برآنند كه پيش از همه اينها، در حال صحّت و سلامت وصيّت كند.

«اِنْ تَرَكَ خَيْراً»

اگر مالى بر جاى مى گذارد

در اينكه اين ثروت و دارايى بايد چه اندازه باشد تا وصيّت بر آن لازم شود، ديدگاهها متفاوت است:

آورده اند كه امير مؤمنان عليه السلام به عيادتِ يكى از دوستداران خود رفته بود؛ و او ضمن بيان وضعيت مالى خويش پرسيد كه آيا بايد وصيّت كند؟ آن حضرت فرمود: نه؛ چون دارايى تو هفتصد درهم است و قرآن دارايى فراوان را در نظر دارد كه مى فرمايد: «اِنْ تَرَكَ خَيْراً».

به عقيده مؤلّف، ديدگاه دوّم درست است؛ چرا كه فرموده اميرمؤمنان عليه السلام ، بهترين راهگشا و دليل براى ما است.

«اَلْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالاَْقرَبينَ بِالْمَعْرُوفِ»

به شيوه اى پسنديده [و شايسته]، براى پدر و مادر و نزديكان [خود] وصيّت كند

سبك شايسته در وصيّت اين است كه وصيتنامه به گونه اى عادلانه و انسانى نوشته شود كه در آن نه در حقّ كسى ستم و بيدادى رفته باشد و نه تحميل و تجاوزى. و صاحبان بينش و خرد آن را گواهى كنند.

برخى را اعتقاد بر آن است كه ممكن است واژه «مَعْرُوف» به اين معنا باشد كه به مقدار شايسته اى در حقّ پدر و مادر و نزديكان وصيّت كند؛ نه اينكه با ثروت فراوان مبلغ ناچيزى وصيّت كند كه در اينصورت كارش شايسته نيست.

جمعى از مفسّران مى گويند: ممكن است واژه «مَعْرُوف» مربوط به وصيّت كننده باشد و تفسير آن اين باشد كه: وصيّت كننده طريق شايسته اى را در وصيّت خود در پيش گيرد و چنان نباشد كه براى ثروتمندان فاميل يا خويشاوندان دور وصيّت كند و برايشان بهره اى قرار دهد، امّا براى بينوايان و خويشان نزديك آنگونه كه شايسته

است، بهره اى قرار ندهد.

«حَقّاً عَلَى الْمُتَّقينَ»

اين [شيوه]، بر پرواپيشگان واجب شده است

اين جمله از آيه شريفه، بر لزوم وصيّت تأكيد مى كند.

گروهى از مفسّران بر اين عقيده اند كه بعضى از آيات يا روايات مربوط به ارث، اين آيه شريفه را نسخ كرده اند؛ و دسته اى نيز بر اين پندارند كه اين آيه در مورد كسانى كه ارث مى برند، نسخ شده است و درباره كسانى كه ارث نمى برند، بايد وصيّت شود؛ جمعى نيز معتقدند كه اين آيه شريفه منافاتى با آيات ارث ندارد و نسخ نشده است.

به اعتقاد ما و همه محقّقان و انديشمندان ما، آيه شريفه نسخ نشده است؛ چرا كه نسخ در صورتى تحقّق مى يابد كه در پيام دو آيه ناسازگارى كامل وجود داشته باشد، در حاليكه ميان آيات ارث و آيه وصيّت، چنين نيست.

طرفداران ديدگاه نخست، به روايتى از پيامبر صلى الله عليه و آله استناد كرده اند كه: «لاوَصِيَّةَ لِوارِثٍ»؛ كه اين روايت را چنانچه ازنظر سند نيز درست باشد (كه چنين نيست)، باز هم نمى توان درمقابل آيه وصيّت قرار داد؛ زيرا در روايت آگاهى اندكى است، حال آنكه بيان قرآن، كامل و قطعى است. افزون بر اين، اگر سند و دلالت روايت مزبور درست و روشن بود، مى توانست كلّ آيه شريفه را تخصيص بزند و درنتيجه بگوييم: نوشتن وصيّت در مواردى فراتر از 31 دارايى، روا نيست.

پاره اى از مفسّران عقيده دارند كه اين آيه بدان دليل نسخ شده است كه به اجماع همه كارشناسان فقه، وصيّت واجب نيست.

اين ادّعا نيز درست نيست؛ چرا كه حتّى اگر وصيّت را واجب ندانيم، چه مانعى دارد كه آيه شريفه بيانگر يك دستور مستحبّ اخلاقى و خانوادگى و مالى باشد؟ بويژه آنكه در مورد اين دستور انسانى، روايات بسيارى نيز از امامان نور و آموزگاران راستين قرآن عليهم السلام رسيده است كه براى نمونه، به برخى نظر مى افكنيم:

افراد خانواده عامل آزمايش و تربيت يكديگر هستند

زُيِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنينَ وَ الْقَناطيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الاَْنْعامِ وَالْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَئابِ

محبّت امور مادّى ، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب هاى ممتاز و چهارپايان و زراعت در نظر مردم جلوه داده شده است ( تا در پرتو آن ، آزمايش و تربيت شوند ، ولى ) اين ها ( در صورتى كه هدف نهايى آدمى را تشكيل دهند ، ) سرمايه زندگى پست ( مادّى ) است و سرانجام نيك ( و زندگى والا و جاويدان ) ، نزد خدا است.(14/ آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

جاذبه زينت هاى مادّى

« شَهَوات » جمع « شَهْوَة » به معنى علاقه شديد به چيزى است ، ولى در آيه بالا ، به معنى « مُشْتَهَيات » ( اشياء مورد علاقه ) به كار رفته است .

درست است كه بدون اين وسايل ، نمى توان زندگى كرد و حتّى پيمودن راه معنويّت و سعادت نيز بدون وسايل مادّى ،غيرممكن است ، اما استفاده كردن از آن ها در اين مسير ، مطلبى است و دلبستگى فوق العاده وپرستش آن ها وهدف نهايى بودن، مطلب ديگر. جمله « زُيِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ » كه به صورت فعل مجهول ذكر شده ، مى گويد : علاقه به زن و فرزند و اموال و ثروت ها در نظر مردم زينت داده شده است ، در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه ؛ زينت دهنده چه كسى است؟ آن چه درتفسيرآيه صحيح به نظر مى رسد،اين است كه زينت دهنده ، خداوند است از طريق دستگاه آفرينش و نهاد و خلقت آدمى. زيرا خدا است كه عشق به فرزندان و مال و ثروت را در نهاد آدمى ايجاد كرده تا او را آزمايش كند و در مسير تكامل و تربيت پيش ببرد، همان طوركه در آيه 7 سوره كهف آمده : « اِنّا جَعَلْنا ما عَلَى الاَْرْضِ زينَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً : ما آن چه را در روى زمين هست ، زينت براى آن قرار داديم تا آن ها را بيازماييم كه كدام يك عملشان بهتر است ». يعنى از اين عشق و علاقه تنها درمسير خوشبختى و

سازندگى بهره گيرند نه در مسير فساد و ويران گرى. آيه مورد بحث و ساير آيات مشابه آن ، هيچ گاه علاقه معتدل نسبت به زن و فرزندان و اموال و ثروت را نكوهش نمى كند ، زيرا پيش برد اهداف معنوى بدون وسايل مادّى ، ممكن نيست ، به علاوه قانون شريعت هرگز برضدّ قانون خلقت و آفرينش نمى تواند باشد ، آن چه مورد نكوهش است، عشق و علاقه افراطى و به عبارت ديگر، پرستش اين موضوعات است .

منظور از « اَلْقَناطيرِ الْمُقَنْطَرَه » و « اَلْخَيْلِ الْمُسَوَّمَه » چيست ؟

واژه « قَناطير » جمع « قِنْطار » به معنى چيز محكم است و سپس به مال زياد گفته شده است و اگر مشاهده مى كنيم "پل" را « قَنْطَرَه » و " اشخاص باهوش" را « قِنْطِر » مى گويند ، به خاطر استحكام در بنا يا در تفكّر آن ها است، « مُقَنْطَرَه » نيز اسم مفعول از همان مادّه به معنى مضاعف و مكرّر آن مى باشد و ذكر اين دو كلمه ، پشت سر هم ، براى تأكيد است ، شبيه تعبيرى كه در فارسى امروز رايج است كه مى گويند : « فلان كس صاحب " آلاف" و " اُلُوف" مى باشد » ، يعنى ثروت زيادى دارد. واژه «خَيْل» اسم جمع است وبه معنى اسب ها يا اسب سواران، هردواست، البتّه درآيه مورد بحث منظور، همان معنى اول است. كلمه « مُسَوَّمَه » در اصل به معنى نشان دار است و نشان داشتن آن ، يا به خاطر برازندگى اندام و مشخّص بودن چهره و يا به خاطر تعليم و تربيت آن ها و آمادگى براى سوارى در ميدان جنگ است. بنابراين آيه موردبحث به شش چيزاز سرمايه هاى مهمّ زندگى كه عبارتنداز؛ زن، فرزند، پول هاى نقد، مركب هاى ممتاز، چهارپايانى كه در دام دارى مورد استفاده هستند ( اَنْعام ) و زراعت ها ( حَرْث ) اشاره مى كند كه اركان زندگى مادّى انسان را تشكيل مى دهند .

منظور از "متاع حيات دنيا " چيست ؟

« مَتاع » به چيزى مى گويند كه انسان از آن بهره مند مى شود و « حيات دنيا » به معنى زندگى پايين و پست است ، بنابراين معنى جمله « ذلِكَ مَتاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيا » ، چنين مى شود كه ؛ اگر كسى تنها به اين امور شش گانه به عنوان هدف نهايى عشق ورزد و

از آن ها به صورت نردبانى در مسير زندگى انسانى بهره نگيرد ، چنين كسى تن به زندگى پستى داده است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«شَهَوات»: جمع «شَهْوَت»؛ و به معناى خواستنيها و تمايلاتى است كه براى ادامه زندگى جانداران ضرورى است و خداى فرزانه به همين دليل در سازمان وجودشان آفريده است.

«قَناطير»: جمع «قِنْطار» به معناى «دارايى هنگفت». اصل اين واژه، به معناى «محكم كارى» است.

«مُقَنْطَرَة»: از «قَنْطَرَة» برگرفته شده، كه صيغه مفعولى است؛ و در اينجا براى تأكيد بكار رفته است، بسان «حِجْراً مَحْجُوراً» يا «نَسْياً مَنْسِيّاً».

«خَيْل»: به نژادى خاص از اسب گفته مى شود. اصل اين واژه از «خيال» است؛ و بدان جهت به اين اسم ناميده شده است كه سوار بر آن، شكوه و عظمتى را در خويشتن مى پندارد.

«مُسَوَّمَة»: از «سَوَّمَ» به معناى «چرانيد» برگرفته شده؛ و «سيما» نيز به مفهوم «نيكو» است و گاه به نشانه و علامت گفته مى شود.

موانع شناخت و بينش

در آيه اى كه گذشت از بينش و خداوندگاران بينش سخن به ميان آمد؛ و اكنون در اين آيه شريفه، پيرامون موانع بينش و مهمترين چيزهايى بحث مى شود كه مردم را از راه درست و دريافت و شناخت حق بازمى دارد و آنان را به سوى دنيا و ارزشهاى مادّى آن سوق مى دهد.

«زُيِّنَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَالْبَنينَ وَالْقَناطيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالاَْنْعامِ وَالْحَرْثِ»

عشق ورزيدن به خواستنيها از عشق به زنان گرفته تا فرزندان، گنجينه هاى آكنده از

طلاونقره، اسبهاى نشاندار و چهارپايان ديگر و كشتزارها براى مردم آراسته شده است.

در پاسخ به اين پرسش كه اين زينت دهنده زنان، فرزندان و اموال كيست، ديدگاهها متفاوت است:

علّت آنكه در اين آيه شريفه، پيش ازهمه، از زنان نام برده شده، اين است كه به نظر بسيارى، فريبندگى آنان از همه بيشتر است و از پى آنان از فرزندان ياد مى شود؛ چرا كه دوستى به آنان، گاه انسان را به آلودگى به حرام و گناه سوق مى دهد.

روايت كرده اند كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله ، روزى به «اَشْعَث» داماد «حَمْزة» فرمود: آيا از دختر «حَمْزة» فرزندى ندارى؟ پاسخ داد: چرا اى پيامبر خدا! از او پسرى دارم و اى كاش ثروت بسيارى داشتم و در راه سلامت و

موفّقيّت او انفاق مى كردم.

پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: آرى؛ چرا اين گونه نباشد؟ مگر نه اينكه فرزندان، روشنى چشم پدران و مادرانند و در همان حال مايه ترس و بخل و حزن و اندوه آنان؟

در مورد واژه «قَناطير» و اندازه آن نيز نظرهاى مختلفى ارائه شده است:

ديدگاه آخر، از دو امام راستين: حضرت باقر و صادق عليهم السلام نيز روايت شده است.

همچنين در مفهوم واژه «مُقَنْطَرَة» و اندازه آن، ديدگاهها متفاوت است:

پاره اى هم گفته اند كه «قِنْطار» تنها به طلاى انباشته شده گفته مى شود؛ كه اين نظر، درست نيست؛ چرا كه خداوند در اين آيه شريفه طلا و نقره را با هم آورده است.

به باور مؤلّف، وجه مشترك همه اين ديدگاهها، اين واقعيت است كه «مُقَنْطَرَة» به ثروتى سرشاروفراوان گفته مى شود.

واژه «مُسَوَّمَه» را نيز به صورتهاى زير معنا كرده اند:

معناست، گرفته شده است.

منظور از «اَنْعام» چهارپايان در اين آيه شريفه، شتر، گاو و گوسفند است؛ و مقصود از «حَرْث» كشتزار مزارع و بوستانها و باغها است.

تمامى آنچه برشمرده شد، از ارزشهاى مادّى و چيزهاى دوست داشتنى و موردپسند انسان است و آدمى بطور طبيعى خواهان آنهاست و در زندگى از آنها بهره مى برد؛ گرچه پس از زمانى از او بازپس گرفته مى شود، چرا كه بازگشت همه به سوى خداست. بنابراين، زيبنده است كه در مورد آنها پارسايى پيشه كرد و به آنچه نزد خداست، روى آورد.

«ذلِكَ مَتاعُ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَاللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»

و اين جمله، هشدار است كه: اينها همه، كالاهاى ناچيز زندگى اين دنيايند و پس از اندك زمانى از دست مى روند؛ و سرانجام نيك و حسن عاقبت، تنها نزد خداست.

قُلْ اَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها وَ اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ بَصيرٌ بِالْعِبادِ

بگو : آيا شما را از چيزى آگاه كنم كه از اين ( سرمايه هاى مادّى ) بهتر است ؟ براى كسانى كه پرهيزكارى پيشه كرده اند ( و از اين سرمايه ها ، در راه مشروع و حقّ و عدالت، استفاده مى كنند ، ) در نزد پروردگارشان ( در جهان ديگر ) باغ هايى است كه نهرها از پاى درختانش مى گذرد ، هميشه در آن خواهند بود و همسرانى پاكيزه و خشنودى خداوند ( نصيب آن ها است ) و خدا به ( امور ) بندگان بينا است. (15 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

آرى اين باغ هاى بهشتى برخلاف غالب باغ هاى اين جهان ، هرگز آب روان از پاى درختانش قطع نمى شود و برخلاف مواهب مادّى اين جهان كه بسيار زودگذر و ناپايدار است ، جاودانى و ابدى است. همسران آن جهان ، برخلاف بسيارى از زيبارويان اين جهان، هيچ نقطه تاريك و منفى در جسم و جان آن ها نيست و از هر عيب و نقصى پاك و پاكيزه اند ، همه اين ها در يك طرف و مسأله خشنودى خداوند ( رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ ) كه برترين نعمت هاى معنوى است ، يك طرف ، آرى اين نعمت معنوى ، مافوق تصوّر نيز در انتظار مؤمنان پرهيزكار است. در واقع قرآن مجيد در اين آيه به افراد باايمان اعلام مى كند كه اگر به زندگى حلال دنيا قناعت كنند و از لذّات نامشروع و هوس هاى سركش و ظلم و ستم به ديگران بپرهيزند ، خداوند لذّاتى برتر و بالاتر در جهت مادّى و معنوى كه از هرگونه عيب و نقص پاك و پاكيزه است ، نصيب آن ها خواهد كرد. در اين جا سؤالى مطرح است و آن اين كه ؛ آيا در بهشت ، لذّات مادّى هم وجود دارد؟ بعضى چنين مى پندارند كه لذايذ مادّى ، منحصر به اين جهان است و در آن جهان اثرى از اين لذايذ نيست و تمام تعبيراتى كه در آيات قرآن درباره باغ هاى بهشتى و انواع ميوه ها و آب هاى جارى و همسران خوب آمده ، كنايه از يك سلسله مقامات و مواهب معنوى است كه از باب « كَلِّمِ النّاسَ عَلى قَدْرِ عُقُولِهِمْ »( با مردم به اندازه فكرشان سخن بگو ) ، به اين صورت تعبير شده است. ولى در برابراين

پندار بايد گفت: هنگامى كه ما طبق صريح آيات فراوانى از قرآن كريم ، "معاد جسمانى" را قبول كرديم ، بايد براى هردو قسمت ( جسم و روح ) موهبت هايى به تناسب آن ها ، منتهى در سطحى عالى تر وجود داشته باشد و اتّفاقا در اين آيه اشاره به هردو قسمت شده ، هم آن چه شايسته معاد جسمانى است و هم آن چه شايسته روح و رستاخيز ارواح مى باشد. در واقع آن ها كه تمام نعمت هاى مادّى آن جهان را كنايه از اين نعمت هاى معنوى مى گيرند، تحت تأثير مكتب هاى التقاطى قرار گرفته علاوه بر اين كه بدون جهت ظواهر آيات قرآن را تأويل كرده ، معاد جسمانى و لوازم آن را به كلّى فراموش نموده و منكر شده اند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

قرآن شريف پس از تحقير دنيا و ارزشهاى مادّى و رهنمود به سوى زهد و پارسايى، اينك به وصف شكوه و عظمت سراى ديگر مى پردازد و مردم را به فراهم آوردن زاد و توشه معنوى و انجام دادن كارهاى شايسته تشويق مى كند.

«قُلْ اَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ»

اى پيامبر! به مردم بگو: آيا شما را به بهتر از اينها دوست داشتنيها و ارزشها و لذّتها و فريبندگيهاى مادّى و دنيوى خبر بدهم؟ براى آنان كه پروا پيشه ساخته و از ضدّارزشها دورى گزيده اند، نزد پروردگارشان بوستانهايى است كه از زير درختان آنها جويهاى آب زلال و شفّاف جارى است.

پاره اى از مفسّران معتقدند كه پرسش در اين آيه شريفه، با «عِنْدَ رَبِّهِمْ» خاتمه مى يابد و خبرِ از آنچه بهتر است، از «جَنّاتٌ تَجْري» آغاز مى شود. امّا گروهى ديگر برآنند كه پايان استفهام، «بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ» است و خبرِ از آنچه بهتر است، از «لِلَّذينَ اتَّقَوْا» شروع مى شود.

«خالِدينَ فيها وَ اَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ وَاللّهُ بَصيرٌ بِالْعِبادِ»

آنان در آن بوستانهاى بهشت جاودانه اند؛ و زنانى كه از هر گونه آلودگى ظاهرى و صفات ناپسند اخلاقى و انسانى پاك و پاكيزه اند و نيز خشنودى خدا براى آنان خواهد بود؛ و خدا به حال و روز و رفتار و عملكرد بندگان بينا است.

سيماى خانواده شايسته

الَّذينَ يُنْفِقُونَ فِى السَّرّاآءِ وَ الضَّرّاآءِ وَ الْكاظِمينَ الْغَيْظَ وَ الْعافينَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ

همان هاكه درتوانگرى و تنگدستى، انفاق مى كنند و خشم خودرا فرومى برند و ازخطاى مردم درمى گذرند و خدا نيكوكاران را دوست دارد. (134 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

« كَظْم » در لغت به معنى بستن سر مشكى است كه از آب پر شده باشد و به طور كنايه در مورد كسانى كه از خشم و غضب پر مى شوند و از اِعمال آن خوددارى مى نمايند به كار مى رود. «غَيْظ»به معنى شدّت غضب و حالت برافروختگى و هيجان فوق العاده روحى است، كه بعد از مشاهده ناملايمات به انسان دست مى دهد. از آن جا كه در آيه قبل وعده بهشت جاويدان به پرهيزكاران داده شده در اين آيه پرهيزكاران را معرفى مى كند و پنج صفت از اوصاف عالى و انسانى براى آن ها ذكر نموده است:

1- « آن ها در همه حال انفاق مى كنند چه موقعى كه در راحتى و وسعتند و چه زمانى كه در پريشانى و محروميتند » ( الَّذينَ يُنْفِقُونَ فِى السَّرّآءِ وَ الضَّرّآءِ ) .

آن ها با اين عمل ثابت مى كنند كه روح كمك به ديگران و نيكوكارى در جان آن ها نفوذ كرده است و به همين دليل تحت هر شرايطى اقدام به اين كار مى كنند ، روشن است كه انفاق درحال وسعت به تنهايى نشانه نفوذ كامل صفت عالى سخاوت در اعماق روح انسان نيست ، اما آن ها كه در همه حال اقدام به كمك و بخشش مى كنند نشان مى دهند كه اين صفت در آن ها ريشه دار است. ممكن است گفته شود انسان در حال تنگدستى چگونه مى تواند انفاق كند ؟ پاسخ اين سؤال روشن است : زيرا اولاً افراد تنگدست نيز به مقدار توانايى مى توانند در راه كمك به ديگران انفاق كنند و ثانيا انفاق منحصر به مال و ثروت نيست بلكه هرگونه موهبت خدادادى را شامل مى شود

خواه مال و ثروت باشد يا علم و دانش يا مواهب ديگر و به اين ترتيب خداوند مى خواهد روح گذشت و فداكارى و سخاوت را حتّى در نفوس مستمندان جاى دهد تا از رذائل اخلاقى فراوانى كه از « بخل » سرچشمه مى گيرد بركنار بمانند. آن ها كه انفاق هاى كوچك را در راه خدا ناچيز مى شمارند براى اين است كه هر يك از آن ها را جداگانه مورد مطالعه قرارمى دهند ، وگرنه اگر همين كمك هاى جزيى را دركنار هم قراردهيم و مثلاً اهل يك مملكت اعم از فقير و غنى هركدام مبلغ ناچيزى براى كمك به بندگان خدا انفاق كنند و براى پيشبرد اهداف اجتماعى مصرف نمايند كارهاى بزرگى به وسيله آن مى توانند انجام دهند ، علاوه بر اين اثر معنوى و اخلاقى انفاق بستگى به حجم انفاق و زيادى آن ندارد و در هرحال عايد انفاق كننده مى شود. جالب توجّه اين كه در اين جا نخستين صفت برجسته پرهيزكاران « انفاق » ذكر شده ، زيرا اين آيات نقطه مقابل صفاتى را كه درباره رباخواران و استثمارگران در آيات قبل ذكر شد ، بيان مى كند ، به علاوه گذشت از مال و ثروت آن هم درحال خوشى و تنگدستى روشن ترين نشانه مقام تقوا است .

2- «آن ها بر خشم خود مسلّطند» (وَالْكاظِمينَ الْغَيْظَ). حالت خشم و غضب از خطرناك ترين حالات است و اگر جلوى آن رها شود، در شكل يك نوع جنون و ديوانگى و از دست دادن هرنوع كنترل اعصاب خودنمايى مى كند و بسيارى از جنايات و تصميم هاى خطرناكى كه انسان يك عمر بايد كفّاره و جريمه آن رابپردازد در چنين حالى انجام مى شود و لذا درآيه فوق دوّمين صفت برجسته پرهيزكاران را فروبردن خشم معرفى كرده است.

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود : « مَنْ كَظَمَ غَيْظا وَ هُوَ قادِرٌ عَلى اِنْفاذِهِ مَلَأَهُ اللّهُ اَمْنا وَ ايمانا: آن كس كه خشم خود را فرو ببرد با اين كه قدرت بر اعمال آن دارد خداوند دل او را از آرامش و ايمان پر مى كند» .

3 - « آن ها از خطاى مردم مى گذرند » ( وَ الْعافينَ عَنِ النّاسِ ) .

فروبردن خشم بسيار خوب است اما به تنهايى كافى نيست زيرا ممكن است كينه و

عداوت را از قلب انسان ريشه كن نكند ، در اين حال براى پايان دادن به حالت عداوت بايد «كَظْم غَيْظ» توأم با « عفو و بخشش » گردد ، لذا به دنبال صفت عالى خويشتن دارى و فروبردن خشم ، مسأله عفو و گذشت را بيان نموده ، البتّه منظور گذشت و عفو از كسانى است كه شايسته آنند نه دشمنان خون آشامى كه گذشت و عفو باعث جرأت و جسارت بيشتر آن ها مى شود .

4 - « آن ها نيكوكارند » ( وَ اللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ ). در اين جا اشاره به مرحله اى عالى تر از عفو شده كه همچون يك سلسله مراتب تكاملى پشت سرهم قرارگرفته اند و آن اين است كه انسان نه تنها خشم خود را فروبرد و با عفو و گذشت كينه را از دل بشويد بلكه با نيكى كردن در برابر بدى ( آن جا كه شايسته است ) ريشه دشمنى را در دل طرف نيز بسوزاند و قلب او را نسبت به خويش مهربان گرداند به طورى كه در آينده چنان صحنه اى تكرار نشود، به طور خلاصه نخست دستور به خويشتن دارى در برابر خشم و پس ازآن دستور به شستن قلب خود و سپس دستوربه شستن قلب طرف مى دهد. در حديثى كه در كتب شيعه و اهل تسنّن در ذيل آيه فوق نقل شده چنين مى خوانيم كه: يكى از كنيزان امام علىّ بن الحسين به هنگامى كه آب روى دست امام مى ريخت، ظرف آب از دستش افتاد و بدن امام را مجروح ساخت ، امام از روى خشم سربلندكرد كنيز بلافاصله گفت خداوند درقرآن مى فرمايد: ( وَ الْكاظِمينَ الْغَيْظَ ) امام فرمود : « خشم خود را فروبردم » ، عرض كرد : « وَ الْعافينَ عَنِ النّاسِ » فرمود : « تو را بخشيدم خدا تو را ببخشد»، او مجدّدا گفت : «وَ اللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ» امام فرمود: « تو را در راه خدا آزاد كردم » .⁽¹⁾اين حديث شاهد زنده اى است بر اين كه سه مرحله مزبور هر كدام مرحله اى عالى تر از مرحله قبل است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«كَظْم»: اين واژه در فرهنگ عرب، به معناى بستن سر مشك آبى است كه پر شده است؛ و به همين تناسب، در مورد كسانى كه از خشم آكنده مى شوند امّا به دلايلى خشم خويش را فرو مى برند؛ بكار مى رود و «كَظامَه» به معناى قناتى است كه از زير زمين روان است.

تفاوت «خشم» و «غَيْظ» آن است كه خشم دربرابر خشنودى و تصميم بر كيفر كسى مى باشد كه درخور آن است؛ امّا غيظ، هيجان دربرابر گناه و زشتى است. به همين جهت درمورد خدا، خشم بكار مى رود، نه غيظ.

پرتوى از سيماى خانواده بهشتى

قرآن در اين آيه پرتوى از سيماى خانواده بهشتى را ترسيم مى كند و مى فرمايد:

«اَلَّذينَ يُنْفِقُونَ فِى السَّرّاءِ وَالضَّرّاءِ»

همانان كه در گشايش و تنگنا، انفاق مى كنند

در تفسير دو واژه «سَرّاء» و «ضَرّاء» دو نظر ارائه شده است:

«وَالْكاظِمينَ الْغَيْظَ وَالْعافينَ عَنِ النّاسِ»

و آنان كه به هنگام جوشش خشم، آن را فرو مى برند و از كسانى كه به آنان خسارت و آزار رسانده اند، انتقام نمى گيرند و بجاى آن شكيبايى پيشه مى سازند.

و نيز آنان كه از گناه و لغزش مردم در صورتيكه نظام جامعه گسيخته نشود، مى گذرند.

«وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ»

آيه شريفه بيان مى دارد كه هر كه اينگونه شد و به اين ويژگيها آراسته گرديد، نيكوكار است؛ و خداوند نيكوكاران را دوست دارد و به آنان پاداشى عظيم مى دهد.

به اعتقاد دسته اى از مفسّران، ممكن است احسان و نيكى، خود يكى ديگر از ويژگيهاى پرواپيشگان و شرط تقوى باشد و درتفسير واژه «اِحْسان»، برخى برآنند كه منظور اين است كه به كسانى نيكى كنى كه در مورد تو بدرفتارى كرده اند؛ چرا كه نيكى به كسانى كه به تو نيكى كرده اند، نوعى داد و ستد و معامله است، نه نيكى و نيكوكارى.

پرتوى از روايات در مورد سخاوت و انفاق

نخستين ارزشى كه آفريدگار هستى آن را از ويژگيهاى اهل بهشت شمرده و مردم را بدان ترغيب فرموده، خصيصه انسانى و اخلاقى بخشندگى و سخاوت است. در اين مورد، روايات ارزنده و انسانسازى نيز رسيده است كه به برخى از آنها نظر مى افكنيم:

1.از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود:

اَلسَّخاءُ شَجَرَةٌ فِى الْجَنَّةِ اَغْصانُها فِى الدُّنْيا مَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ اَغْصانِها قادَتْهُ اِلَى الْجَنّةِ وَالْبُخْلُ شَجَرَةٌ فِى النّارِ اَغْصانُها فِى الدُّنْيا فَمَنْ تَعَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ اَغْصانِها قادَتْهُ اِلَى النّارِ»⁽¹⁾

بخشندگى و سخاوت، درخت پرميوه اى است در بهشت كه شاخه و برگ آن تا دنيا گسترش يافته است؛ هركه به شاخه اى از آن درآويزد، او را به بهشت پر طراوت خدا راه مى نمايد و بخل و تنگ چشمى، درختى است از درختهاى دوزخ كه شاخساران آن تا دنيا امتداد يافته است؛ هر كه به شاخه اى از آن چنگ زند، او را به دوزخ راه خواهد نمود.

بهشت، خانه و قرارگاه سخاوتمندان است.

مِنَ النّارِ وَالبَخيلُ بَعيدٌ مِنَ اللّهِ بَعيدٌ مِنَ الْجَنَّةِ بَعيدٌ مِنَ النّاسِ وَ قَريبٌ مِنَ النّارِ.»⁽¹⁾

بخشنده، به خدا و بهشت و مردم نزديك و از آتش دوزخ دور است؛ و بخيل، به عكس او، از خدا و بهشت و مردم دور و به آتش دوزخ بسيار نزديك است.

ارزش انسانى و اخلاقى فرو بردن خشم و غضب

آفريدگار هستى در ادامه آيه شريفه ، فروبردن خشم را نيز از ويژگيهاى ديگر بهشتيان و پرواپيشگان عنوان مى سازد.

هر كه خشم خود را فروبرد در حالى كه مى تواند انتقام بگيرد، خداوند وجود او را در روز رستاخيز، سرشار از شادمانى، امنيّت و ايمان مى سازد.

فرو برنده خشم همانند كسى است كه با شمشير آخته روياروى دشمنان خدا ايستاده و درراه او شمشير مى زند.

قهرمان آن نيست كه در ميدان كشتى پيروز شود، بلكه كسى است كه به هنگام غضب زمام نفس خويش را به كف داشته باشد و آنگاه اين آيه شريفه را تلاوت كرد كه:«وَالْعافينَ عَنِ النّاسِ...»

اين دسته از مردم، در جامعه و امّت من بسيار اندكند و فقط خدا بايد آنان را مدد رساند؛ امّا در جامعه هاى پيشين شمار آنها بسيار بوده است.

نكته اى ظريف نكته اى ظريف و درسى انسانساز در اين آيه شريفه هست و آن اينكه: «گذشت از لغزشهاى ديگران، اگرچه واجب نيست، بسيار مورد رضاى خداست».

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در اين خصوص فرموده است:

«ما عَفا رَجُلٌ مَظْلَمَةً قَطُّ اِلاّ زادَهُ اللّهُ بِها عِزّاً.»

هيچ انسانى از حقّ خويش در مورد ديگرى نگذشت، جز اينكه خدا به بركت آن عمل انسانى، شكوه و عزّتى به او ارزانى داشت.

نيكوكاران و از پى آن، خداوند از نيكوكاران سخن بميان مى آورد و بروشنى مى فرمايد كه آنان را دوست دارد.

نيكوكار، انسان شايسته اى است كه فقط به خاطر خدا نعمتى خالص به ديگرى مى بخشد و براى خشنودى او كارهاى شايسته انجام مى دهد.

در اين مورد آورده اند كه روزى يكى از كنيزان چهارمين امام نور، با ظرفى، آب بر دست آن بزرگوار مى ريخت كه ظرف آب از دستش افتاد و آب جوشان، دستهاى آن حضرت را سوزاند. امام چهارم سربلند كرد و نگاهى به كنيز انداخت؛ كه آن بنده هوشمند خدا گفت: خداوند مى فرمايد:« وَالْكاظِمينَ الْغَيْظِ». حضرت فرمود: خشم خويش را فرو بردم. گفت: مى فرمايد: « وَالْعافينَ عَنِ النّاسِ» فرمود: گذشت كردم. گفت: مى فرمايد « وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ». فرمود: برو كه تو را در راه خدا آزاد ساختم.

نفى خشونت نسبت به خانواده

وَ الَّذينَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ

و آن ها كه وقتى مرتكب عمل زشتى شوند ، يا به خود ستم كنند ، به ياد خدا مى افتند و براى گناهان خود ، طلب آمرزش مى كنند و كيست جز خدا كه گناهان راببخشد ؟ و بر گناه ، اصرار نمى ورزند ، با اين كه مى دانند. (135 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

« فاحِشَة » از ماده فُحْش و فَحْشاء به معنى هر عمل بسيار زشت است و انحصار به اعمال منافى عفت ندارد زيرا در اصل به معنى « تجاوز از حدّ » است كه هر گناهى را شامل مى شود .

5- در آيه فوق اشاره به يكى ديگر از صفات پرهيزكاران شده كه « آن ها علاوه بر اوصاف مثبت گذشته اگر مرتكب گناهى شوند به زودى به يادخدا مى افتند و توبه مى كنند و هيچ گاه اصرار بر گناه نمى ورزند ». از تعبيرى كه در اين آيه شده چنين استفاده مى شود كه انسان تا به ياد خدا است مرتكب گناه نمى شود آنگاه مرتكب گناه مى شود كه به كلّى خدا را فراموش كند و غفلت تمام وجود او را فراگيرد ، اما اين فراموش كارى و غفلت در افراد پرهيزكار ديرى نمى پايد ، به زودى به ياد خدا مى افتند و گذشته را جبران مى كنند ، آن ها احساس مى كنند كه هيچ پناهگاهى جز خداندارند و تنها بايد آمرزش گناهان خويش را از او بخواهند . « كيست جز خدا كه گناهان را ببخشد » ( وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ ) .

بايد توجّه داشت كه در آيه علاوه بر عنوان فاحشه ، ظلم بر خويشتن نيز ذكر شده « اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ » و فرق ميان اين دو ممكن است اين باشد كه فاحشه اشاره به گناهان كبيره و ظلم بر خويشتن اشاره به گناهان صغيره است. در پايان آيه براى تأكيد مى گويد: « آن ها هرگز با علم و آگاهى بر گناه خويش اصرار نمى ورزند و تكرار گناه نمى كنند » ( وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ ). در ذيل اين آيه از امام باقر نقل شده كه فرمود : « اَلاِْصْرارُ اَنْ يَذْنِبَ الذَّنْبَ فَلا يَسْتَغْفِرَ اللّهَ وَ لا يُحَدِّثُ نَفْسَهُ بِتَوْبَةٍ فَذلِكَ الاِْصْرارُ : اصرار بر گناه اين است كه انسان گناهى كند و دنبال آن استغفار ننمايد

و در فكر توبه نباشد اين است اصرار بر گناه » .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«فاحِشَه»: برگرفته از مادّه «فُحْش» به معناى «كار بسيار زننده و زشت» است.

«اِصْرار»: پافشارى بر انديشه يا عقيده يا كارى.

شأن نزول

در شأن نزول آيه مورد بحث دو روايت رسيده است:

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در پاسخ آنان، به انديشه فرو رفت؛ كه فرشته وحى در رسيد و اين آيه شريفه را آورد؛ و بدين سان، آفريدگار هستى توبه و آمرزش خواهى را بجاى آن رسوايى بزرگى كه كفّاره گناهان بنى اسرائيل در اين جهان بود، براى امّت پيامبر صلى الله عليه و آله مقرّر فرمود.

بود كه اين آيه مباركه فرود آمد: وَالَّذينَ اِذا فَعَلُوا...

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

«وَالَّذينَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللّهَ»

و كسانى كه چون كار زشتى انجام دهند يا به خويشتن ستم روا دارند، به ياد خدا مى افتند و او را با همه وجود ياد مى كنند.

در مفهوم دو واژه «فاحِشَةً» و «ظَلَمُوا»، ديدگاهها متفاوت است:

مقصود از «به ياد خدا افتادن» اين است كه كيفر دردناك خدا و آتش شعله ورى را كه پروردگار براى تبهكاران برافروخته است، بياد آورند؛ از گناه دست بشويند و به زشتى نزديك نشوند.

«فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ»

و براى گناهانشان،از خداوند آمرزش مى خواهند.

منظور اين است كه آنان پس از به فراموشى سپردن خدا و ارتكاب گناه، به خود آيند. پس، آفريدگار هستى اين گروه از انسانها را مى ستايد؛ چرا كه آنان بعد از گمراهى، به راه درست مى گرايند و جمعى برآنند كه آنان مى گويند: بارخدايا! گناهان ما را بيامرز كه ما توبه كننده و پشيمانيم و ديگر گرد گناه نمى گرديم.

«وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ»

و جز خدا، چه كسى گناهان را مى بخشايد؟

اين جمله از آيه شريفه، نهايت لطف و بخشايش خدا را نشانگر است؛ و مقصود از آن، ترغيب گناهكاران به توبه و بازگشت به سوى خدا و طلب آمرزش و ايجاد حسن ظن در لغزشكاران و برانگيختن اميد و نويد در آنان است.

در اين بيان، خدا به بندگانى كه مرتكب گناه شده اند، مى گويد: از خدايتان پوزش بخواهيد و طلب آمرزش كنيد و جز او چه كسى مى تواند گناهايتان ببخشيد؟

تفاوت بخشش و آمرزش پروردگار با برخى بندگان شايسته و برزگمنش خود اين است كه آنان نيز از لغزشهاى همنوعان خود مى گذرند، امّا گناهانى كه درخور كيفر است، تنها بايد از سوى پروردگار بخشوده شود و اوست كه گناهان كبيره را كه لغزشهاى ما در برابر آنها ناچيز است عفو مى كند.

«وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ»

و بر آنچه مرتكب شده اند، دانسته پافشارى نمى كنند.

به عقيده گروهى از مفسّران، منظور از اصرار نورزيدن بر گناه اين است كه بعد از ارتكاب گناه توبه كنند و آمرزش بخواهند. امّا بايد دانست كه مفهوم حقيقى توبه، فقط طلب آمرزش نيست، بلكه بايد همراه با ترك گناه و تحوّل مطلوب اخلاقى و عملى باشد؛ چرا كه پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: هيچ گناهى در صورت تكرار و پافشارى بر آن، ديگر گناه كوچك يا صغيره نيست، همانگونه كه هيچ گناهى هم اگر توبه واقعى از پى آن آيد و گناهكار از آفريدگار هستى آمرزش بخواهد و راه و رسم خويش را اصلاح كند، ديگر گناه كبيره نخواهد بود و مورد عفو قرار مى گيرد. «ابن عبّاس» در تفسير خود مى گويد: پافشارى بر گناه اين است كه انسان به ارتكاب گناه عادت كند و بتدريج توبه و آمرزش خواهى ازخدا را به فراموشى سپارد.

«وَ هُمْ يَعْلَمُونَ»

در اين مورد نيز ديدگاهها متفاوت است:

اُولآئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلينَ

آن هاپاداششان آمرزشِ پروردگار و بهشت هايى است كه اززيردرختانش،نهرهاجارى است جاودانه در آن مى مانند، چه نيكو است پاداش اهل عمل. (136 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

در حقيقت در اين جا نخست اشاره به مواهب معنوى و « مغفرت » و شستشوى دل و جان و تكامل روحانى شده ، سپس اشاره به مواهب مادّى نموده و در پايان مى گويد: « اين چه پاداش نيكى است براى آن ها كه اهل عمل هستند » ( وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلينَ ). نه افراد واداده و تنبل كه هميشه از تعهّدات و مسؤوليّت هاى خويش مى گريزند. ⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها»

آنانند كه پاداششان بر كارهاى شايسته و توبه و بازگشت به سوى خدا آمرزشى ازجانب پروردگارشان و بوستانهايى است كه از زير درختان آنها جويبارها روان است؛ و آنان در آنجا جاودانه خواهند بود.

«وَ نِعْمَ اَجْرُ الْعامِلينَ»

و پاداش آنان كه عمل شايسته انجام مى دهند، راستى چه نيكو پاداشى است!

اين پاداشها عبارتند از:

آرى؛ اينها پاداشهاى شكوهمندى هستند كه از مهر و فزونبخشى خدا سرچشمه مى گيرند؛ چه، چشم پوشى از كيفر گناهان به بركت توبه، مهر و بخششى از سوى خداست، گر چه انسان به بركت توبه از ديدگاه عقل، درخور پاداش مى شود و پروردگاربه توبه وبازگشت به سوى حقّ و عدالت دستورداده است و دستوربه انجام دادن كارهاى شايسته بدون پاداش زيبنده نيست.

چرا غالبا خانواده هاى بى بند و بار در ناز و نعمتند و خانواده هاى با ايمان در سختى و مشقّت

لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِى الْبِلادِ

رفت و آمد ( پيروزمندانه ) كافران در شهرها، تو را نفريبد. (196 / آل عمران)

مَتاعٌ قَليلٌ ثُمَّ مَأْويهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ

اين متاع ناچيزى است و سپس جايگاهشان دوزخ و چه بد جايگاهى است.

(197/آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

سؤالى كه براى جمعى از مسلمانان عصر پيامبر، مطرح بود يك سؤال عمومى و همگانى براى بسيارى از مردم در هر عصر و زمان است ، آن ها غالبا زندگى مرفّه و پرناز و نعمت گردنكشان و طغيانگران و فراعنه و افراد بى بند و بار را ، با زندگى پرمشقّت جمعى از افراد با ايمان مقايسه مى كنند و مى گويند چرا آن ها با آن همه جنايت و آلودگى زندگى مرفّه اى دارند و اين ها با داشتن ايمان و تقوا در سختى به سرمى برند و گاهى اين موضوع در افراد سست ايمان ايجاد شكّ و ترديد مى كند. اين سؤال اگر به دقّت بررسى شود و عوامل مطلب در دو طرف تجزيه و تحليل گردد ، پاسخ هاى روشنى دارد ، كه آيه فوق به بعضى از آن ها اشاره كرده است و با دقّت و مطالعه ، به بعضى ديگر مى توانيم دست يابيم. آيه مى گويد : « رفت و آمد پيروزمندانه كافران درشهرهاى مختلف هرگز تو را نفريبد: لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِى الْبِلادِ». گرچه مخاطب در آيه شخص پيامبر است ولى روشن است كه منظور عموم مسلمانان مى باشند. در آيه دوّم مى فرمايد : « اين پيروزى ها و درآمدهاى مادّى بى قيد و شرط ، پيروزى هاى زودگذر و اندك اند : مَتاعٌ قَليلٌ ». سپس اضافه مى كند : « و به دنبال اين پيروزى ها عواقب شوم و مسؤوليّت هاى آن دامان آن ها را خواهد گرفت و جايگاهشان دوزخ است چه جايگاه بد و آرامگاه نامناسبى : ثُمَّ مَأْويهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ ». آيه فوق

در حقيقت اشاره به دو نكته مى كند: نخست ، اين كه بسيارى از پيروزى هاى طغيانگران و ستمكاران ابعاد محدودى دارد ، همان طور كه محروميّت ها و ناراحتى هاى بسيارى از افراد با ايمان نيز محدود است ، نمونه زنده اين موضوع را در وضع مسلمانان آغاز اسلام و دشمنان آن ها مى توانيم مشاهده كنيم ، حكومت اسلام چون در آن زمان به شكل نهالى نوخاسته بود و از طرف دشمنان نيرومندى كه همچون طوفان براو مى تاختند تهديدمى شد بسيار پر و بال بسته بود به خصوص اين كه مهاجرت مسلمانان مكّه آن ها را كه در اقليّت بودند به كلّى از هستى ساقط كرده بود و اين وضع ، مخصوص آن ها نبود ، بلكه تمام طرفداران يك انقلاب بنيادى و روحانى در يك جامعه فاسد ، يك دوران محروميّت شديد در پيش خواهند داشت. ولى مى دانيم كه اين وضع زياد طولانى نشد ، حكومت اسلامى ريشه هاى محكمى پيدا كرد و شاخه هاى آن نيرومند و قوى شد ، سيل ثروت به كشور اسلام سرازير شد و دشمنان سرسخت كه در ناز و نعمت بودند به خاك سياه نشستند ، اين همان چيزى است كه با جمله « مَتاعٌ قَليلٌ » در آيه به آن اشاره شده است. ديگر اين كه موفقيّت هاى مادّى جمعى از افراد بى ايمان بر اثر اين است كه در جمع آورى ثروت هيچ گونه قيد و شرطى براى خود قايل نيستند و از هر طريقى خواه مشروع يا نامشروع و حتى با مكيدن خون بينوايان براى خود ثروت اندوزى مى كنند ، در حالى كه مؤمنان براى رعايت اصول حقّ و عدالت محدوديّت هايى دارند و بايد هم داشته باشند ، بنابراين نمى توان حال اين دو را با هم مقايسه كرد ، اين ها احساس مسؤوليّت مى كنند ، درحالى كه آن ها هيچ گونه مسؤوليّتى براى خود احساس نمى كنند و از آن جا كه عالم ، عالم اختيار و آزادى اراده است ، خداوند هر دو دسته را آزاد گذاشته تا سرانجام ، هريك به نتيجه اعمال خود برسند و اين همان است كه در آيه فوق به آن اشاره شده : « ثُمَّ مَأْويهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

همانگونه كه در شأن نزول اشاره شد، اين آيه ها در پاسخ به پرسش جمعى از مسلمانان درمورد راز برخوردارى از ناز و نعمت برخى از شرك گرايان و بيدادپيشگان و محروميّت برخى از ايمان آوردگان فرود آمد، نخست مى فرمايد:

«لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِى الْبِلادِ»

رفت و آمد كفرگرايان در شهرها و ژستهاى پيروزمندانه و درآمدهاى سرشارشان هرگز تو را نفريبد.

به باور برخى روى سخن در آيه شريفه،با پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله است؛ و به باور برخى ديگر، با تك تك ايمان آوردگان يا انسانهاى حق طلب مى باشد و هشدار مى دهد كه مبادا جنب وجوش كافران و بيداد پيشگان و رفت وآمد آنان در شهرها و سود سرشار و بهره وريشان از ارزشهاى مادى و بازخواست فورى نشدنشان، تو را بفريبد يا مايه حسرت تو شود؛ چرا كه فرجام كار آنان، به دليل انديشه و عقيده منحط و رفتار و كردار بيدادگرانه شان، آتش دوزخ است و به سبب كفرشان هميشه در آنجا ماندگار خواهند بود و كارى كه فرجام آن كيفر دردناك خدا و آتش دوزخ باشد در آن هيچ چيزى نيست.

«مَتاعٌ قَليلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ»

آرى، اين درآمدها و سودهاى مادّى هرچه باشد، ناچيز است و اين احساس پيروزيها، كوتاه مدّت و زودگذر؛ و آنگاه است كه عواقب بيداد و گمراهى آنان دامنگيرشان مى شود و جايگاهشان دوزخ خواهد بود و راستى كه دوزخ چه بد جايگاه آماده اى است!

لكِنِ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ خالِدينَ فيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ ما عِنْدَاللّهِ خَيْرٌ لِلاَْبْرارِ

ولى كسانى كه ( ايمان دارند و ) از پروردگارشان مى پرهيزند، براى آن ها باغ هايى از بهشت است، كه از زير درختانش نهرها جارى است ، هميشه در آن خواهند بود. اين، نخستين پذيرايى است كه از سوى خداوند به آن هامى رسد و آن چه در نزدخداست،براى نيكان بهتراست.

(198 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

« نُزُل » در لغت به معناى چيزى است كه براى پذيرايى ميهمان آماده مى شود و بعضى گفته اند نخستين چيزى كه به وسيله آن از مهمان پذيرايى مى شود ، همانند شربت يا ميوه اى كه در آغاز ورود براى ميهمان مى آورند. و اما پذيرايى مهم تر و عالى تر همان نعمت هاى روحانى و معنوى است كه در پايان آيه به آن اشاره شده ، مى فرمايد : « آن چه در نزد خداست براى نيكان بهتر است : وَ ما عِنْدَاللّهِ خَيْرٌ لِلاَْبْرارِ » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«غُرُور»: توهّم و پندار خوبى و شادمانى درباره چيزى كه از اينها تهى است.

«مَتاع»: كالا و سودى كه لذّت بخش است؛ و به وسايل لذّت همچون پست و مقام و ثروت و فرزند نيز گفته مى شود.

«مِهاد»: به آنچه كه انسان در آن مسكن مى گزيند و آن را بستر آرامش خود قرار مى دهد، گفته مى شود.

«اَبْرار»: نيكان و بندگان شايسته خدا.

شأن نزول

در شأن نزول سه آيه مورد بحث، روايت كرده اند كه:

بعضى از شرك گرايان عرب كاروانهاى تجارتى داشتند و برخى نيز از راه دادوستد، سود سرشارى بدست آورده و بظاهر غرق در ناز و نعمت بودند. دربرابر اين دو گروه،

ايمان آوردگان به خدا قرار داشتند كه به سبب ايمان و جهاد و هجرت و فداكارى و ايثار، در فشار اقتصادى بسر مى بردند. روزى يكى از مسلمانان با تعمّق در وضعيت دو گروه توحيدگرا و شرك گرا، گفت: «شگفتا كه دشمنان خدا در ناز و نعمت اند و ما در تنگناى فقر و گرسنگى! راز و حكمت اين واقعيت چيست؟» و در اينجا بود كه اين آيه شريفه فرود آمد.

ونيزبرخى آورده اند كه: اين آيه مباركه درمورد زراندوزان يهود فرود آمد؛ چرا كه آنان بيشتر در سير و سفر و تجارت و مال اندوزى بودند و از اين راه ثروت سرشارى گردآورده و به آن مى نازيدند و خدا با نزول اين آيه شريفه، به ايمان آوردگان هشدار داد كه به ثروت و جنب وجوش و بهره ورى ناچيز دنيوى آنان حسرت نخورند.

اين ديگر چه رازى است؟

همانگونه كه در شأن نزول اشاره شد، اين آيه ها در پاسخ به پرسش جمعى از مسلمانان در مورد راز برخوردارى از ناز و نعمت برخى از شرك گرايان و بيدادپيشگان و محروميّت برخى از ايمان آوردگان فرود آمد، نخست مى فرمايد:

«لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِى الْبِلادِ»

رفت و آمد كفرگرايان در شهرها و ژستهاى پيروزمندانه و درآمدهاى سرشارشان هرگز تو را نفريبد.

به باور برخى روى سخن در آيه شريفه،با پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله است؛ و به باور برخى ديگر، با تك تك ايمان آوردگان يا انسانهاى حق طلب مى باشد و هشدار مى دهد كه مبادا جنب وجوش كافران و بيداد پيشگان و رفت وآمد آنان در شهرها و سود سرشار و بهره وريشان از ارزشهاى مادى و بازخواست فورى نشدنشان، تو را بفريبد يا مايه حسرت تو شود؛ چرا كه فرجام كار آنان، به دليل انديشه و عقيده منحط و رفتار و كردار بيدادگرانه شان، آتش دوزخ است و به سبب كفرشان هميشه در آنجا ماندگار خواهند بود و كارى كه فرجام آن كيفر دردناك خدا و آتش دوزخ باشد در آن هيچ چيزى نيست.

«مَتاعٌ قَليلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ»

آرى، اين درآمدها و سودهاى مادّى هرچه باشد، ناچيز است و اين احساس پيروزيها، كوتاه مدّت و زودگذر؛ و آنگاه است كه عواقب بيداد و گمراهى آنان دامنگيرشان مى شود و جايگاهشان دوزخ خواهد بود و راستى كه دوزخ چه بد جايگاه آماده اى است!

آنگاه مى افزايد:

«لكِنِ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنّاتٌ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهارُ خالِدينَ فيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ لِلْاَبْرارِ»

آرى، فرجام تيره و تارى در انتظارِ كفرگرايان است؛ امّا خير وسعادت از آنِ كسانى است كه پرواى پروردگارشان را پيشه خود سازند و ضمن اداى تكاليف و وظايف، از لغزش و گناه دورى جويند. چنين كسانى باغهايى در بهشت خواهند داشت كه از زير درختان آنها جويبارها روان است. اين باغها با آن شكوه و نعمتها و مواهب، نخستين وسيله اى است كه براى پذيرايى و گراميداشت آنان آماده شده است؛ امّا از اين برتر و عظيم تر، پاداش و گراميداشتى است كه نزد خداست و آنچه نزد اوست براى نيكان و شايستگان، از تمامى ارزشهاى مادّى كفرگرايان كه از راه تجارت و سياحت و بيدادگرى و رباخوارگى بدست مى آورند، بهتر و بالاتر است؛ چرا كه نعمتهاى دنيوى فناپذير و زودگذر و نعمتها و مواهب خدا و پاداش او جاودانه است.

«ابن مسعود» در اين مورد گفته است: براى همه انسانها، از شايستگان گرفته تا زشتكاران، مرگ و سراى آخرت بهتر از زندگى اين جهان است؛ زيرا آنچه شايستگان به موجب همين آيه شريفه نزد خدا دارند، بهتر و بالاتر از تمامى ارزشهاى مادّى است و بدكاران و بيدادگران نيز چنانچه بخواهند به زشتكارى خويش ادامه دهند و به راه حق و عدالت باز نگردند و جبران سياهكاريهايشان را نكنند، مرگ برايشان بهتر از اين زندگى است كه هر لحظه گناه آنان سنگين تر و كيفرشان سهمگين تر مى شود.⁽¹⁾

چهار دستور براى خوشبختى خانواده

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

اى كسانى كه ايمان آورده ايد ( در برابر مشكلات و هوس ها ) استقامت كنيد و در برابر دشمنان ( نيز، ) پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بپرهيزيد ، شايد رستگار شويد.

(200 / آل عمران)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين آيه آخرين آيه سوره آل عمران است و محتوى يك برنامه جامع چهار ماده اى كه ضامن سربلندى و پيروزى مسلمين است مى باشد .

1 - نخست روى سخن را به مؤمنان كرده و به اوّلين ماده اين برنامه اشاره مى كند و مى فرمايد: « اى كسانى كه ايمان آورده ايد دربرابر حوادث ايستادگى كنيد : يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا ». صبر و استقامت در برابر مشكلات و هوس ها و حوادث ، در حقيقت ريشه اصلى هرگونه پيروزى مادّى و معنوى را تشكيل مى دهد و هرچه درباره نقش و اهميّت آن در پيشرفت هاى فردى و اجتماعى گفته شود كم است ، اين همان چيزى است كه على در كلمات قصارش آن را به منزله سر در برابر بدن معرفى كرده : « اِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الاْيمانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ». خطاب « يا اَيُّهَا » در آيه مى رساند كه اين برنامه همگانى و براى عموم مسلمانان است .

2 - در مرحله دوم قرآن به افراد با ايمان دستور به استقامت در برابر دشمن مى دهدو مى فرمايد:«و در برابردشمنان نيزاستقامت به خرج دهيد: وَ صابِرُوا». «صابِرُوا» از « مُصابَرَه » به معنى صبر و استقامت در برابر صبر و استقامت ديگران است. بنابراين قرآن نخست به افراد با ايمان دستور استقامت مى دهد ، ( كه هرگونه جهاد با نفس و مشكلات زندگى را شامل مى شود ) و در مرحله دوّم دستور به استقامت در برابر دشمن مى دهد و اين خود مى رساند كه تا ملّتى در جهاد با نفس و اصلاح نقاط

ضعف درونى پيروز نشود ، پيروزى او بر دشمن ممكن نيست و بيشتر شكست هاى ما در برابر دشمنان به خاطر شكست هايى است كه در جهاد با نفس و اصلاح نقاط ضعف خود دامن گير ما شده است. ضمنا از دستور « صابِرُوا » استفاده مى شود كه هرقدر دشمن بر استقامت خود بيفزايد ما نيز بايد بر پايدارى و استقامت خود بيفزائيم .

3 - در جمله بعد به مسلمانان دستور آماده باش در برابر دشمن و مراقبت دائم ازمرزها و سرحدّات كشورهاى اسلامى مى دهد و مى فرمايد : « از مرزهاى خود ، مراقبت به عمل آوريد : وَ رابِطُوا ». اين دستور به خاطر آن است كه مسلمانان هرگز گرفتار حملات غافلگيرانه دشمن نشوند و نيز به آن ها دستور آماده باش و مراقبت هميشگى در برابر حملات شيطان و هوس هاى سركش مى دهد ، تا غافلگير نگردند و لذا در بعضى از روايات از على اين جمله به مواظبت و انتظار نمازها يكى بعد از ديگرى تفسير شده است ، زيرا كسى كه با عبادت مستمر و پى درپى دل و جان خود را بيدار مى دارد همچون سربازى است كه در برابر دشمن حالت آماده باش به خود گرفته است. جمله « رابِطُوا » از مادّه « رِباط » گرفته شده و آن در اصل به معنى بستن چيزى درمكانى است ( مانند بستن اسب در يك محل ) و به همين جهت به كاروانسرا « رِباط » مى گويند و « رَبْط قَلْب » به معنى آرامش دل و سكون خاطر است، گويا به محلى بسته شده است و « مُرابَطَة » به معنى مراقبت از مرزها آمده است ، زيرا سربازان و مركب ها و وسايل جنگى را درمحلّ نگاهدارى مى كنند. خلاصه اين كه « مُرابَطَة » معنى وسيعى دارد كه هرگونه آمادگى براى دفاع از خود و جامعه اسلامى را شامل مى شود. درفقه اسلامى نيز در باب جهاد بحثى تحت عنوان « مُرابَطَة » يعنى آمادگى براى حفظ مرزها در برابر هجوم احتمالى دشمن ديده مى شود كه احكام خاصّى براى آن بيان شده است . ( براى كسب اطّلاع بيشتر به كتب فقهى مراجعه شود ). در بعضى از روايات به علماء و دانشمندان نيز «مرابط» گفته شده است امام صادق طبق روايتى مى فرمايد : « عُلَماءُ شيعَتِنا مُرابِطُونَ فِى الثَّغْرِ الَّذى يَلى اِبْليسَ وَ عَفاريتَهُ وَ يَمْنَعُونَهُ عَلىَ الْخُرُوجِ عَنْ ضُعَفاءِ شيعَتِنا وَ عَنْ اَنْ يَتَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ اِبْليسُ :

دانشمندان پيروان ما همانند مرزدارانى هستند كه در برابر لشكر ابليس صفّ كشيده اند و از حمله كردن آن ها به افرادى كه قدرت دفاع از خود ندارند جلوگيرى مى كنند » . ⁽¹⁾در ذيل اين حديث مقام و موقعيّت آن ها برتر و بالاتر از افسران و مرزدارانى كه در برابر هجوم دشمنان اسلام پيكار مى كنند شمرده شده است و اين به خاطر آن است كه آن ها نگهبانان عقايد و فرهنگ اسلامند درحالى كه اين ها حافظ مرزهاى جغرافيايى هستند ، مسلما ملّتى كه مرزهاى عقيده اى و فرهنگى او ، مورد حملات دشمن قرار گيرد و نتواند به خوبى از آن دفاع كند در مدت كوتاهى از نظر سياسى و نظامى نيز شكست خواهد خورد .

4 - بالاخره آخرين دستور كه همچون چترى بر همه دستورات سابق سايه مى افكند دستور به پرهيزكارى است : ( وَ اتَّقُوا اللّهَ ). « استقامت » و « مُصابَرَة » و « مُرابَطَة » بايد آميخته با تقوا و پرهيزكارى باشد و از هرگونه خودخواهى و رياكارى و اغراض شخصى به دورگردد. در پايان آيه مى فرمايد: « شما در سايه به كاربستن اين چهار دستور ، مى توانيد رستگار شويد و با تخلّف از آن ها راهى به سوى رستگارى نخواهيد داشت : لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » .

چرا با وجود علم مطلق خدا در قرآن از كلمه لَعَلَّ ( شايد ) استفاده شده است ؟

گاهى سؤال مى شود چرا در قرآن جمله هايى با كلمه « لَعَلَّ » شروع شده است مانند جمله « لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ : شايد رستگار شويد » « وَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ : شايد مشمول رحمت شويد » درحالى كه كلمه « لَعَلَّ » نوعى ترديد را مى رساند كه از مقام خداوند داناى به همه چيز ، دور است ، اين جمله اتّفاقا دست آويزى براى پاره اى از دشمنان اسلام شده و مى گويند اسلام به كسى وعده نجات قطعى نمى دهد و وعده آن آميخته با ترديد است زيرا بسيارى از اين وعده ها با كلمه « لَعَلَّ » شروع شده است .

پاسخ: اتّفاقا اين تعبير يكى از نشانه هاى عظمت و واقع بينى و واقع گويى قرآن

مجيد است زيرا قرآن اين كلمه را در جايى به كار مى برد كه گرفتن نتيجه احتياج به شرايطى دارد كه به وسيله كلمه « لَعَلَّ » اشاره اجمالى به آن شرايط شده است مثلاً سكوت كردن به هنگام شنيدن آيات قرآن و گوش فرا دادن به مضمون آيات به تنهايى كافى نيست كه انسان مشمول رحمت الهى شود بلكه علاوه بر آن ، درك و فهم آيات و به كار بستن آن ها نيز لازم است و لذا قرآن مى گويد: « وَ اِذا قُرِءَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ اَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ : هنگامى كه قرآن خوانده مى شود گوش فرادهيد و خاموش باشيد شايد مشمول رحمت شويد ». ⁽¹⁾اگر قرآن مى گفت حتما مشمول رحمت خواهيد بود دور از واقع بينى بود زيرا همان طور كه گفتيم اين موضوع شرايط ديگرى هم دارد ولى هنگامى كه مى گويد « شايد » سهم ساير شرايط محفوظ مانده است ، ولى عدم توجّه به اين حقيقت موجب خرده گيرى بر اين آيات شده و حتّى بعضى از دانشمندان ما نيز معتقد شده اند كه « لَعَلَّ » در اين گونه موارد معنى « شايد » نمى دهد درحالى كه اين سخن نيز يك نوع خلاف ظاهر بدون دليل است (دقّت كنيد). درآيه موردبحث با اين كه اشاره به چهارماده مهم از عالى ترين دستورهاى اسلامى شده باز براى اين كه ازبقيه برنامه هاى سازنده اسلامى غفلت نشود كلمه « لَعَلَّ » را به كاربرده است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«رَبْط»: در اصل به معناى «بستن» است؛ امّا در مورد آنان كه در دژى پناه مى گيرند و از ورود دشمن به درون آن، سرسختانه جلوگيرى مى كنند نيز بكار مى رود و «رِباط» به مفهوم «آماده ساختن و به صف كردن اسبها براى رويارويى با دشمن»بكاررفته است.

چهار عامل موفّقيت

قرآن در اين آيه ايمان آوردگان را مخاطب مى سازد و آنان را به شكيبايى بر انجام وظايف و جهاد در راه حقّ و عدالت فرامى خواند.

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا»

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! شكيبايى پيشه سازيد و پايدارى ورزيد و مرزها را پاس داريد.

در تفسير آيه شريفه، ديدگاهها متفاوت است:

گفتنى است كه دو واژه «صابِرُوا» و «رابِطُوا»، از باب مُفاعَلَه اند و بكاررفتن آنها در آيه، نشانگر اين نكته ظريف است كه «شما نيز بايد همانند آنان كه در باطل خويش پايدارى مى ورزند و نيرو و امكانات تجاوز فراهم مى آورند، درراهِ حقّ و عدالت، با قدرت و قوّت بيشتر روياروى آنان بايستيد. درست همانگونه كه در آيه ديگرى به

اين واقعيت تصريح شده است. ⁽¹⁾

اين ديدگاه از جابر و امير مؤمنان عليه السلام نيز روايت شده است.

همچنين نقل كرده اند كه از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در مورد بهترين كارها پرسيدند، كه فرمود: «اِسْباغُ الْوُضُوءِ فِى السَّبَراتِ، وَ نَقْلُ الاَْقْدامِ اِلَى الْجَماعاتِ، وَ انْتِظارُ الصَّلوةِ بَعْدَ الصَّلوةِ.» وضوى كامل و شايسته در بامدادانِ سرد، شتافتن به نماز جماعت با امام عادل و درستكار و انتظار نمازى ديگر پس از خواندن نمازى كه وقت آن رسيده است.

«وَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»

و از مخالفت با دستورات خدا پروا كنيد؛ شايد رستگار شويد و به بهشت و نعمتهاى جاودانه آن برسيد.

و جمعى گفته اند: منظور اين است كه «با ترس از كيفر خدا، دستورات او را بكار بنديد و از آنچه هشدار داده است، بپرهيزيد تا پيروز و رستگار شويد و به نجات و كاميابى ابدى پر كشيد».

اين آيه شريفه، همه درسهاى انسانساز را براى فرد و جامعه اى كه در پى زندگى شرافتمندانه است، دربردارد؛ چرا كه:

نخست درسى، شكيبايى در اداى تكاليف و دورى از گناه را طرح مى كند؛

در گام دوّم، به آدمى رهنمود مى دهد كه چگونه دربرابر دشمنان رنگارنگ درونى و برونى پايدارى ورزد و تمامى مراحل جهاد با نفس تا شيطان را بخوبى و با موفّقيت پشت سرنهد؛

در گام سوّم موضوع دفاع از حقوق و رويارويى با دشمنان تجاوزكار و آمادگى در برابر آنها را يادآور مى شود؛

و در گام چهارم، تقوا را، راز همه رستگاريها عنوان مى كند و درس پرواى از خدا مى دهد.

سهم ارث همسران از يكديگر

وَ لَكُمْ نِصْفُ ماتَرَكَ اَزْواجُكُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَاِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصينَ بِها اَوْ دَيْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْتُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَاِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهااَوْ دَيْنٍ وَ اِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً اَوِامْرَأَةٌ وَ لَهُ اَخٌ اَوْ اُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَاِنْ كانُوآا اَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاآءُ فِى الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِهاآ اَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضآارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ عَليمٌ حَليمٌ

و براى شما،نصف ميراث زنانتان است،اگر آن ها فرزندى نداشته باشند و اگر فرزندى داشته باشند، يك چهارم از آن شما است،پس از انجامِ وصيّتى كه كرده اند و اداى دَين (آنها) و براى زنان شما،يك چهارم ميراث شمااست،اگر فرزندى نداشته باشيد و اگر براى شما فرزندى باشد، يك هشتم از آنِ آن هااست، بعد از انجام وصيّتى كه كرده ايد و اداى دين و اگر مردى بوده باشد كه كلاله (خواهر يا برادر)از او ارث مى برد، يا زنى كه برادر يا خواهرى دارد ، سهم هركدام، يك ششم است (اگر برادران و خواهران مادرى باشند) و اگر بيش از يك نفر باشند، آن ها در يك سوم شريكند، پس از انجام وصيّتى كه شده و اداى دين به شرط آن كه (از طريق وصيّت و اقرار به دين،) به آن ها ضرر نزند. اين سفارش خدا است و خدا دانا و بردبار است.(12 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين آيه چگونگى ارث زن و شوهر از يكديگر توضيح داده مى شود . قرآن مى گويد : « مرد نيمى از اموال همسر خود را در صورتى كه او فرزندى نداشته باشد به ارث مى برد : وَ لَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ اَزْواجُكُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ ». ولى اگر فرزند و يا فرزندانى داشته باشد ( حتى اگر از شوهر ديگرى باشد ) شوهر تنها يك چهارم مال را به ارث مى برد ( فَاِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْنَ ). البتّه اين تقسيم نيز « بعد از پرداخت بدهى هاى همسر و انجام وصيّت هاى مالى اوست : مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصينَ بِها اَوْ دَيْنٍ ». « اما ارث زنان از ثروت شوهران در صورتى كه شوهر فرزندى نداشته باشد

يك چهارم اصل مال است: وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْتُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ». « ولى اگر شوهران فرزندى داشته باشند ( اگرچه اين فرزند از همسر ديگرى باشد ) سهم زنان به يك هشتم مى رسد : فَاِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّا تَرَكْتُمْ ». اين تقسيم نيز همانند تقسيم سابق « بعد از پرداخت بدهكارى هاى شوهر و انجام وصيّت مالى او است : مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها اَوْ دَيْنٍ ». قابل توجه آن كه سهام شوهران و زنان در صورتى كه شخص ميّت فرزند داشته باشد به نصف تقليل مى يابد و آن براى رعايت حال فرزندان است. و علّت اين كه سهم شوهران دو برابر سهم زنان قرارداده شده همان است كه مشروحا در بحث سابق درباره ارث پسر و دختر گفته شد. توجه به اين نكته نيز لازم است كه سهمى كه براى زنان تعيين شده ( اعم از يك چهارم يايك هشتم ) اختصاص به يك همسر ندارد بلكه اگر مرد همسران متعدّد داشته باشد سهم مذكور بين همه آن ها به طور مساوى تقسيم خواهد شد و ظاهر آيه فوق نيز همين است. سپس حكم ارث برادران و خواهران را بيان مى كند و مى گويد : « اگر مردى از دنيا برود و برادران و خواهران از او ارث ببرند ، يا زنى از دنيا برود و برادر و يا خواهرى داشته باشد هريك از آن ها يك ششم مال را به ارث مى برند : رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً اَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ اَخٌ اَوْ اُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ». اين در صورتى است كه از شخص متوفى يك برادر و يك خواهر باقى بماند . « اما اگر بيش از يكى باشند مجموعا يك ثلث مى برند » يعنى بايد ثلث مال را در ميان خودشان تقسيم كنند (فَاِنْ كانُوا اَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِى الثُّلُثِ). سپس اضافه مى كند : « اين در صورتى است كه وصيّت قبلاً انجام گيرد و ديون از آن خارج شود: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِهااَوْ دَيْنٍ » . « در حالى كه وصيّت و هم چنين دين جنبه زيان رسانيدن به ورثه نداشته باشد: غَيْرَ مُضارٍّ ». به اين معنى كه بيش از ثلث وصيّت نكند ، زيرا طبق رواياتى كه از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمه اهل بيت : وارد شده وصيّت بيش از ثلث « اِضْرار » به ورثه است و نفوذ آن مشروط به رضايت آن ها مى باشد و يا اين كه براى محروم ساختن ورثه و زيان رسانيدن به آن ها اعتراف به ديون و بدهى هايى كند ، در حالى كه بدهكار نباشد. در پايان براى تأكيد مى فرمايد : « اين توصيه اى است الهى كه بايد محترم شمرده شود ، زيرا خداوند به منافع و مصالح شما آگاه است كه اين احكام را مقرّر داشته و نيز از نيّات وصيّت كنندگان آگاه مى باشد ، درعين حال

« حليم » است و كسانى را كه برخلاف فرمان او رفتار مى كنند ، فورا مجازات نمى نمايد: وَصِيَّةً مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ عَليمٌ حَليمٌ».

ارث برادران و خواهران

در جمله « وَ اِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً » به واژه تازه اى برخورد مى كنيم كه فقط در دو مورد از قرآن ديده مى شود : يكى در آيه مورد بحث و ديگرى درآخرين آيه از همين سوره نساء و آن كلمه « كَلالَةً » است كه در اصل معنى مصدرى دارد و به معنى «كَلال» يعنى از بين رفتن قوّت و توانايى است. ⁽¹⁾ولى بعدا به خواهران و برادرانى كه ازشخص متوفى ارث مى برندگفته شده است و شايدتناسب آن اين باشدكه برادران وخواهران جزو طبقه دوم ارث هستند و تنها بانبودن پدر و مادر و فرزندارث مى برند و چنين كسى كه پدر و مادر و فرزندى ندارد مسلما در رنج است و قدرت و توانايى خويش را از دست داده و لذا به آن ها « كَلالَةً » گفته مى شود و « راغب » در كتاب « مفردات » مى گويد : « كَلالَةً » به كسانى گفته مى شود كه از متوفى ارث مى برند، درحالى كه پدر و مادريا فرزند و فرزند زاده او نيستند. ولى از روايتى كه از پيغمبر خدا صلى الله عليه و آله نقل شده استفاده مى شود كه «كَلالَةً» عنوانى است براى شخصى كه ازدنيا رفته درحالى كه نه پدرى و مادرى دارد و نه فرزند و هيچ مانعى نداردكه عنوان «كَلالَةً» هم بر شخص « متوفى » اطلاق شود و هم بر اين دسته از خويشاوندان (چنان كه در كتاب خود به اين موضوع تصريح كرده است). و اما اين كه چرا قرآن به جاى بردن نام برادر و خواهر ( كَلالَة ) راانتخاب كرده؟ شايد به خاطر اين است كه اين گونه افراد كه نه پدر و مادر دارند و نه فرزندى مراقب باشند كه اموال آن ها به دست كسانى خواهد رسيد كه نشانه ناتوانى او هستند و بنابراين پيش از آن كه ديگران از آن استفاده كنند خودشان آن ها را در موارد ضرورى تر ، و لازم تر ، در راه كمك به نيازمندان و حفظ مصالح اجتماعى صرف كنند.

در اين جا اشاره به چند موضوع لازم است :

1 - آن چه از آيه فوق درباره ارث برادران و خواهران آمده است گرچه ظاهرا

به طور مطلق است و برادران و خواهران پدر و مادرى و پدرى تنها و مادرى تنها ، را شامل مى شود ، ولى با توجه به آخرين آيه همين سوره ( نساء ) كه تفسير آن به زودى خواهد آمد روشن مى شود كه منظور از اين آيه تنها برادران و خواهران مادرى متوفّى هستند ( آن ها كه فقط از طرف مادر با او ارتباط دارند ) درحالى كه آيه آخر سوره نساء درباره برادران و خواهران پدر و مادرى يا پدرى تنها مى باشد ( شواهد اين موضوع را به خواست خدا در ذيل همان آيه بيان خواهيم داشت ) بنابراين گرچه هر دو آيه بحث از ارث «كلاله» (برادران و خواهران) مى كند و ظاهرا با هم سازگار نيستند اما با دقّت در مضمون دو آيه روشن مى شود كه هركدام درباره يك دسته خاصّ از برادران و خواهران سخن مى گويد و هيچ گونه تضادّى در ميان آن ها نيست .

2- روشن است كه ارث بردن اين طبقه درصورتى است كه وارثى از طبقه اول يعنى پدر و مادر و فرزندان ، در كار نباشد ، گواه اين موضوع آيه «وَ اُولُواالاَْرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلى بِبَعْضٍ فىكِتابِ اللّهِ : خويشاوندان بعضى بر بعض ديگر در مقرّرات ارث ترجيح دارند آن ها كه به شخص ميّت نزديك ترند مقدّم هستند» ⁽¹⁾و همچنين اخبار فراوانى كه در اين زمينه وارد شده گواه ديگرى بر تعيين طبقات ارث و ترجيح بعضى بر بعض ديگرمى باشد.

3 - از تعبير « هُمْ شُرَكاءُ فِى الثُّلُثِ : برادران و خواهران مادرى اگر بيش از يك نفر باشند در ثلث مال شريكند » استفاده مى شود كه آن ها يك ثلث رادرميان خود به طور مساوى تقسيم مى كنند و زن و مرد در اين جا هيچ گونه تفاوتى ندارند زيرا مفهوم شركت مطلق مساوى بودن سهام است .

4 - از آيه فوق به خوبى استفاده مى شود كه انسان حقّ ندارد از طريق وصيّت يا اعتراف به بدهى كه بر ذمّه او نيست صحنه سازى بر ضدّ وارثان كند و حقوق آن ها را تضييع نمايد ، او تنها موظّف است ديون واقعى خود را در آخرين فرصت گوشزد نمايد و حقّ دارد وصيّتى عادلانه كه در اخبار حدّ آن مقدار ثلث تعيين شده بنمايد. در روايات پيشوايان اسلام در اين زمينه تعبيرات شديدى ديده مى شود از جمله در

حديثى مى خوانيم : « اِنَّ الضِّرارَ فِى الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبائِرِ : زيان رسانيدن به ورثه و محروم ساختن آن ها از حقّ مشروعشان به وسيله وصيتّ هاى نابجا از گناهان كبيره اسلام است » . ⁽¹⁾اسلام در حقيقت با اين دستور مى خواهد هم شخص را از قسمتى از اموال خود حتّى بعد از وفات بهره مند سازد و هم وارثان را ، مبادا كينه و عقده اى در دل آن ها به وجود بيايد و پيوند محبّت كه بايد بعد از مرگ هم باقى باشد سست گردد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

ارث همسران از يكديگر

در آيه شريفه آفريدگار هستى، شوهران را مخاطب مى سازد و سهم آنان را از اموال زنانشان و برعكس، سهم زنان را از اموال آنان مشخّص مى كند.

«وَ لَكُمْ نِصْفُ ماتَرَكَ اَزْواجُكُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَاِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصينَ بِها اَوْ دَيْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْتُمْ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَاِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها اَوْ دَيْنٍ»

و نيمى از ميراث زنانتان اگر فرزندى نداشته باشند از آنِ شما است؛ امّا اگر فرزند داشته باشند، يك چهارم از دارايى بر جاى مانده از آنِ شما خواهد بود. البته اين، پس از عمل به وصيتى است كه مى كنند يا پرداخت وامى است كه ممكن است برعهده آنان باشد. همچنين يك چهارم از ثروتى كه شما برجاى مى گذاريد اگر فرزندى نداشته باشيد براى آنان است؛ امّا اگر فرزندى داشته باشيد، يك هشتم دارايى برجاى مانده از آنِ آنها خواهد بود؛ و روشن است كه اينها نيز بعد از عمل به وصيتى است كه به آن سفارش مى كنيد يا پرداخت بدهيهايى است كه برعهده داريد.

سهم برادر و خواهر

در ادامه آيه، درمقام بيان ميراث فرزند مادرى برمى آيد و در اين مورد مى فرمايد:

«وَ اِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً اَوِ امْرَاَةٌ وَ لَهُ اَخٌ اَوْ اُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ »

و اگر مردى از دنيا برود و برادران و خواهران وى از او ارث برند، يا زنى از دنيا

برود و برادر و يا خواهرى براى او باشد، براى هر كدام از آنان يك ششم دارايى او خواهد بود؛ اين در صورتى است كه ميت يك برادر و يك خواهر داشته باشد امّآ اگر آنان بيشتر باشند يك سوم دارايى بر جاى مانده از او را به ارث مى برند و بايد آن را ميان خود تقسيم نمايند؛ اين نيز پس از عمل به وصيت و پرداخت بدهى ميّت مى باشد و اين عمل به وصيت زمانى خواهد بود كه در وصيت خويش زيانى به حقوق ورثه نرسانده باشد.

در مفهوم واژه «كَلالَه» در آيه شريفه، ديدگاهها متفاوت است:

1- به اعتقاد عدّه اى از مفسّران، «كَلالَه» به ورثه اى كه جز پدر و مادر باشد، گفته مى شود.

2 - جمعى معتقدند كه اين واژه در مورد همه ورثه ها جز پدر بكار مى رود.

3 - دسته اى ديگر برآنند كه اين واژه به معناى كسى است كه از او ارث مى برند.

4 - و مطابق روايات رسيده از امامان نور خواهران و برادران ميّت را «كَلالَه» مى گويند. از متن آيه نيز برادران و خواهران مادرى ميّت دريافت مى شود؛ امّا از آخرين آيه همين سوره مباركه چنين برمى آيد كه «كَلالَه» به خواهران و برادران مادرى و پدرى ميّت يا خواهران و برادران پدرى تنها گفته مى شود. واژه «اَوِ امْرَاَةٌ» در آيه شريفه، عطف به «وَ اِنْ كانَ رَجُلٌ» است؛ به عبارت ديگر، خود ميّت را «كَلالَه» مى گويند و منظور اين است كه «اگر دارايى مردِ «كَلالَه» يا زنِ «كَلالَه»، به ارث رود، ...»؛ امّا به عقيده كسانى كه «كَلالَه» را به معناى «وَرَثه» گرفته اند، تفسير آيه اين است كه: « اگر مردى يا زنى از دنيا برود و پدر و مادر و فرزند نداشته باشد و دارايى او را برادران و خواهران او ارث برند...».

«ابن عُمَر» و برخى ازدانشمندان كوفه نيزآيه را همين گونه تفسير كرده و واژه «كَلالَه» را معادل برادران و خواهران كسى گرفته اند كه خود از دنيا رفته است و وارث طبقه اوّل يعنى پدر و مادر و فرزند ندارد تا از او ارث برند؛ و اينان وارث اومحسوب مى شوند.

روايتى از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله بوسيله «جابر» رسيده است كه اين ديدگاه را تأييد مى كند و آن روايت اين است كه نامبرده مى گويد:

در بستر بيمارى بودم كه پيامبر صلى الله عليه و آله به عيادتم آمد. از او پرسيدم: «اى پيامبر خدا! من ورثه طبقه اوّل ندارم و ورثه ام «كَلالَه» هستند. اينك مرا راه نما كه با دارايى ام چه كنم؟» و اينجا بود كه آيه مورد بحث بر قلب پاك رسول اكرم فرود آمد و موضوع ارث «كَلالَه» را روشن ساخت.

بااين بيان، «كَلالَه»به كسانى گفته مى شود كه ميّت را دربرگرفته و بسان برادران و خواهران به گونه اى او را احاطه كرده اند؛ و طبق اين ديدگاه، به ورثه طبقه اوّل، يعنى پدر و مادر و فرزند ميّت «كَلالَه» نمى گويند، چرا كه اصل خويشاوندى و پيوند، همان پيوند پدر و مادرى از يك سو و پيوند فرزندى از سوى ديگر است و اين دو گروه از دو سو به انسان پيوند مى خورند. امّا جز اين دو گروه، نزديكان ديگر از اصل پيوند خويشاوندى دورند و به همين جهت است كه پيوند برادر و خواهر، نه از نوع پيوند پدرى و مادرى است و نه از نوع ارتباط فرزندى و از راه ولادت؛ و تنها با نبودن اين دو نوع پيوند، اينان انسان را احاطه مى كنند و از او ارث مى برند.

از اين رو اين واژه «كَلالَه» بسان واژه «اِكْليل» به مفهوم «تاج» است كه سر را فرامى گيرد، نه به معناى سر. در آيه شريفه نيز واژه «كَلالَه» به آن نوع پيوند خويشاوندى اطلاق مى شود كه ميّت پدر و مادر و فرزندى كه طبقه اوّل بشمار مى آيند نداشته باشد تا از او ارث برند، درنتيجه دو سوى پيوند خويشاوندى او خالى باشد؛ كه همين خالى بودن دو طرف را «كلاله» گويند و از او به سبك ميراثبرى از «كلاله» ارث مى برند.

«فَاِنْ كانُوا اَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِى الثُّلُثِ»

امّا اگر تعداد برادران و خواهران از يك تن بيشتر باشد، يك سوّم مال به گونه مساوى ميان آنان تقسيم مى شود؛ چرا كه از ديدگاه امّت، خواهران و برادران مادرى در ارث برابرند.

«مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها اَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضارٍّ...»

اين حكم پس از عمل به وصيت ميت و پرداخت بدهى او خواهدبود و عمل به وصيّت نيز زمانى لازم است كه او در وصيت خويش به حقوق ورثه زيانى نرسانده باشد...

درمورد زيان رسان نبودن وصيت، بعضى گفته اند مقصود اين است كه انسان نبايد طورى وصيت كند كه در حال حيات و در آستانه مرگ يا پس از مرگ خويش، به اموال و درنتيجه به ورثه خود زيان برساند و برخى ديگر برآنند كه منظور آيه شريفه اين است كه نبايد به بدهى غيرواقعى اقرار كند تا بدانوسيله به ورثه زيان وارد آورد يا در حال بيمارى و در آستانه مرگ دستور هزينه و تصرّفى در مال بدهد كه چيزى براى ورثه باقى نماند. در روايتى آمده است كه: «اِنَّ الضِّرارَ فِى الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبائِرِ» زيان رساندن به ورثه با وصيّت، از گناهان بزرگ است.

«وَ اللّهُ عَليمٌ حَليمٌ» و خدا دانا و بردبار است.

آرى؛ او از مصالح بندگانش آگاه است و مقرّراتش درباره ميراث و وصيّت و هر بُعدى از ابعاد زندگى هماره حكيمانه است و نيز ذات پاك او بردبار است و در كيفر گناهكاران شتاب نمى ورزد، بلكه با دادن مهلت به آنان براى جبران و توبه و اصلاح بر آنان منّت مى گذارد.

اشاره اى به مقرّرات ارث

در دو آيه اى كه تفسير آنها گذشت، از مقرّرات ارث و بيانِ سهام ورثه سخن بميان آمد و اصول مربوط به آن ترسيم شد. اينك ما باالهام از روايات رسيده از امامان نور در اين مورد فهرست و فشرده اى از مقرّرات ارث را يادآور مى گرديم كه براى دريافت كامل اين بحث، بايد به كتابهاى فقهى مراجعه كرد.

دو راه ارث برى

انسان از دو راه، در خور دريافت ارث مى گردد كه عبارتند از:

1- راه سبب.

2 - و راه نسب.

راه سبب عبارت است از رابطه همسرى و ولاء؛ ارث زوجيت هميشه با نسب همراه است؛ امّا ارث ولاء در صورتى است كه نسبى موجود نباشد.

نسب بر دو بخش است:

1 - پدر و مادر و كسانى كه با آنان نسبت دارند؛

2 - فرزند،فرزندزادگان و...

عوامل محروميت

سه چيز انسان را از ارث و ارثبرى محروم مى سازد، اين سه عامل محروميت عبارتند از:

1 - كفر، 2 - بردگى، 3 - كشتن كسى كه انسان ازاوارث مى برد.

جز اين سه چيز، هيچ عامل ديگرى نمى تواند پدر و مادر و زن و شوهر را از اصل ارث محروم سازد.

اقسام ورثه

ارث برندگان از دارايى برجاى مانده، سه گروه اند:

1 - فرزند، كه از ارث برى فرزندزاده يا نواده و برادر و خواهرزاده جلوگيرى مى نمايد؛ همچنانكه از ارث بردن خويشاوندان پدر، همانند عمو، عمّه، خاله و دايى جلوگيرى مى كند و نيز از ارث بردن پدر و مادر ميّت در بيشتر از يك ششم مال مانع مى شود، مگر اينكه ميّت يك يا دو دختر داشته باشد كه در اين صورت از آنچه از سهام زياد آمد، سهمى هم به پدر و مادر مى رسد.

2 - پدر و مادر ميّت كه مانع از ارث برى خويشاوندان خويش، همچون برادر، خواهر و پدر و مادر خود مى گردند.

3 - زن و شوهر، از ارث برى ديگران جلوگيرى نمى كنند؛ و فرزندزاده، درصورتِ نبودِ فرزند، جانشين او در ارث مى شود و نقش فرزند را در جلوگيرى از ارث برى ديگران دارد؛ و كسانى كه نزديكترند، از آنان كه دورترند، حقّ تقدّم دارند؛ و نيز فرزند برادر و خواهر در صورتِ نبودِ خودِ آنان، جانشين آنان در ارث مى شود و با پدر بزرگ و مادر بزرگ شريك مى شود.

ميراث نسب

ميراث نسب بر دو نوع است:

1 - به فرض، 2 - به قرابت.

1 - ارث برخاسته از فَرْض: ارثى است كه مقدار آن در قرآن مقرّر گرديده و ثابت

است؛ و كسانى از اين نوع ارث بهره مند مى شوند كه پيوند خويشاونديشان با ميّت يكسان است، بسان دختر يا دخترانى كه با پدر و مادر و يا يكى از آن دو همراه باشند، چرا كه هر يك به طور مستقيم و بيواسطه با ميّت پيوند دارند، از اين رو هرگاه يكى از آنان به تنهايى وارث ميّت شود، همه دارايى برجاى مانده، از آنِ اوست كه، بخشى را به فرض مى برد و بخشى را به قرابت و هر گاه همگى با هم باشند، هريك سهم خويش را مى برد و باقيمانده دارايى نيز به نسبت سهمشان ميان آنان تقسيم مى شود و اگر دارايى بجا مانده به سبب وجود زن يا شوهر از سهام كم بيايد، آن كاهش متوجّه دختر يا دختران مى شود، نه پدر و مادر يا زن و شوهر.

ممكن است در موردى ورثه ميّت تنها از كلاله پدرى، يا مادرى، يا كلاله پدرى و مادرى گردآيند، چرا كه خويشاوندى همه آنان با ميّت يكسان است؛ در اين صورت اگر دارايى بر جاى مانده از سهام آنان زياد آمد، اضافه آن را به كلاله مادرى و پدرى يا پدرى تنها مى دهند، نه به كلاله مادرى تنها.

از سهم زن و شوهر هيچگاه چيزى كم نمى شود؛ بنابر اين، هرگاه كلاله پدرى يا مادرى گردآيند، سهم كلاله مادرى درصورتيكه يك تن باشد، يك ششم و اگر چند تن باشد، يك سوّم است و باقيمانده دارايى ميّت از آنِ «كلاله» پدرى است؛ و با بودن كلاله پدرى و مادرى، كلاله پدرىِ تنها ارث نمى برد.

2 - ارث برخاسته از قَرابَت: و نزديكى آن است كه انسان به تناسب پيوند خويشاوندى با ديگران از آنان ارث برد و كسانى كه به تناسب پيوند و قرابت ارث مى برند، به ترتيب اهميت عبارتند از: پسر و بعد از او فرزند يا فرزندانش كه جانشين وى مى شوند؛ و بايد يادآور شد كه طبقه نخست، هميشه از ارث برى نسل بعد جلوگيرى مى كنند و با بودنِ اين نسل، يا كسى از آنان، ارث به نسل دوّم نمى رسد.

پس از پسر، پدر نيز درصورت نبودن فرزند، به قرابت ارث مى برد و همه دارايى در صورتى كه تنها باشد، به او مى رسد.

بعد از پدر، كسانى چون فرزندِ پدر يا پدرِ پدر، يا عمو و عمّه كه ازجانب پدر با ميّت قرابت مى يابند، ارثشان به قرابت است. بنابراين، پدرِپدر يا برادرى كه فرزندِ

پدر است، در يك رديف قرار مى گيرند؛ همچنين است مادربزرگ كه با خواهر در يك رديف قرار مى گيرد و دارايى برجاى مانده را طبق قانون به نسبت دو بهره براى پسر و يك سهم براى دختر تقسيم مى كنند.

كسانى كه با ميّت دو سبب قرابت دارند، از كسانى كه تنها يك سبب قرابت دارند، مقدّم مى باشند و از ارث برى آنان جلوگيرى مى كنند. فرزندان خواهر و برادر، جاى پدر و مادرشان را مى گيرند و با پدر و مادر در تقسيم ارث شركت مى كنند. به همين ترتيب، جدّ و جدّه گر چه دور باشند و يا خواهران و برادران ميّت و فرزندان آنان در ارث شريك هستند.

از خويشاوندان مادرى، پدربزرگ و مادربزرگِ مادرى و خويشان آنان همانند دايى و خاله، به قرابت ارث مى برند؛ و فرزندان مادر به فرض، نه به قرابت. بنابراين، جدّ و جدّه مادرى با برادر و خواهر مادرى هم سهمند؛ و هرگاه خويشاوندان پدرى و مادرى با هم گردآيند و ازنظر درجه خويشاوندى مساوى باشند، يك سوّم دارايى برجاى مانده براى خويشاوندان مادرى و بقيّه آن براى خويشاوندان پدرى خواهد بود و بهره پسران در تقسيم، دو برابر دختران است.

و هر گاه يكى از خويشاوندان پدرى و مادرى از ديگرى دورتر باشد، آنكه نزديكتر است، مانع ارث برى دورتر مى شود و او را از ارث محروم مى سازد، خواه ازطرف پدر باشد، خواه ازسوى مادر. اين حكم تنها در يك جا استثنا شده و آن زمانى است كه پسرعموى پدرى و مادرى با عموى پدرى جمع شوند كه در اينجا پسرعمو مقدّم بر عمو مى شود و او ارث را مى برد.

اين بود اصول و چهارچوب مقررات ارث، براى دريافت شاخ وبرگهاى بسيار بحث بايد به كتابهاى فقهى مراجعه گردد.

مرد ستون نگهدارنده و چتر محافظ خانواده است

اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساآءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بِعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ وَ اللاّتى تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُواهُنَّ فِى الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَاِنْ اَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبيلاً اِنَّ اللّهَ كانَ عَلِيّا كَبيرا

مردان، سرپرست و نگهبان زنانند ، به خاطر برترى هايى كه خداوند ( از نظر نظام اجتماع ) براى بعضى نسبت به بعضى ديگر قرارداده است و به خاطر انفاق هايى كه از اموالشان ( در مورد زنان ) مى كنند و زنان صالح زنانى هستند كه متواضعند و در غياب ( همسر خود ) اسرار و حقوق او را، در مقابل حقوقى كه خدا براى آنان قرارداده، حفظ مى كنند و ( اما ) آن دسته از زنان را كه از سركشى و مخالفتشان بيم داريد ، پند و اندرز دهيد و ( اگر مؤثر واقع نشد ، ) در بستر ازآن ها دورى نمائيد و ( اگر هيچ راهى جز شدّت عمل ، براى واداركردن آن ها به انجام وظايفشان نبود ، ) آن ها را تنبيه كنيد و اگر ازشما پيروى كردند ، راهى براى تعدّى بر آن ها نجوييد ( بدانيد ) خداوند ، بلند مرتبه و بزرگ است ( و قدرت او، بالاترين قدرت هاست ). (34 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« نُشُوز » از « نَشْز » به معنى زمين مرتفع و بلند است و در اين جا كنايه از سركشى و طغيان مى باشد. خانواده يك واحد كوچك اجتماعى است و همانند يك اجتماع بزرگ بايد رهبر و سرپرست واحدى داشته باشد ، زيرا رهبرى و سرپرستى دسته جمعى كه زن و مرد مشتركا آن را به عهده بگيرند مفهومى ندارد و در نتيجه مرد يا زن ، يكى بايد « رئيس » خانواده و ديگرى « معاون » و تحت نظارت او باشد ، قرآن در اين جا تصريح مى كند كه مقام سرپرستى بايد به مرد داده شود . « مردان سرپرست و نگهبان زنان هستند : اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساآءِ ». البتّه مقصود از اين تعبير استبداد و اجحاف و تَعَدّى نيست بلكه منظور رهبرى واحد منظّم با توجّه به مسؤوليّت ها و مشورت هاى لازم است. اين مسأله در دنياى امروز بيش از هر زمان روشن است كه اگر هيئتى ( حتّى يك هيئت دو نفرى ) مأمور انجام كارى شود حتما بايد يكى از آن دو « رئيس » و

ديگرى « معاون يا عضو » باشد وگرنه هرج و مرج در كار آن ها پيدا مى شود ، سرپرستى مرد در خانواده نيز از همين قبيل است. و اين موقعيّت به خاطر وجود خصوصيّاتى در مرد است مانند ترجيح قدرت تفكّر او بر نيروى عاطفه و احساسات ( به عكس زن كه از نيروى سرشار و عواطف بيشتر بهره مند است ) و ديگرى داشتن بنيه و نيروى جسمى بيشتر كه با اوّلى بتواند بينديشد و نقشه طرح كند و با دوّمى بتواند از حريم خانواده خود دفاع نمايد. به علاوه تعهّد او در برابر زن و فرزندان نسبت به پرداختن هزينه هاى زندگى و پرداخت مهر و تأمين زندگى آبرومندانه همسر و فرزند ، اين حقّ را به او مى دهد كه وظيفه سرپرستى به عهده او باشد. البتّه ممكن است زنانى در جهات فوق بر شوهران خود امتياز داشته باشند ولى شايد كرارا گفته ايم كه قوانين به تك تك افراد و نفرات نظر ندارد بلكه نوع و كلّى را درنظر مى گيرد و شكّى نيست كه از نظر كلّى ، مردان نسبت به زنان براى اين كار آمادگى بيشترى دارند، اگرچه زنان نيز وظايفى مى توانند به عهده بگيرند كه اهميّت آن مورد ترديد نيست. جمله بعد اشاره به همين حقيقت است زيرا در قسمت اوّل مى فرمايد : « اين سرپرستى به خاطر تفاوت هايى است كه خداوند از نظر آفرينش ، روى مصلحت نوع بشر ميان آن ها قرارداده » ( بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بِعْضٍ ). در قسمت ديگر مى فرمايد : « و نيز اين سرپرستى به خاطر تعهّداتى است كه مردان در مورد انفاق كردن و پرداخت هاى مالى در برابر زنان و خانواده به عهده دارند » ( وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ ). ولى ناگفته پيدا است كه سپردن اين وظيفه به مردان نه دليل بالاتر بودن شخصيّت انسانى آن ها است و نه سبب امتياز آن ها در جهان ديگر، زيرا آن صرفا بستگى به تقوا و پرهيزكارى دارد ، همان طور كه شخصيّت انسانى يك معاون از يك رئيس ممكن است در جنبه هاى مختلفى بيشتر باشد اما رئيس براى سرپرستى كارى كه به او محوّل شده از معاون شايسته تر است. سپس اضافه مى كند كه زنان در برابر وظايفى كه در خانواده بر عهده دارند به دو دسته اند:

دسته اول : « صالحان و درستكاران و آن ها كسانى هستند كه خاضع و متعهّد دربرابر نظام خانواده مى باشند و نه تنها در حضور شوهر بلكه در غياب او ، حِفْظُ الْغَيْب مى كنند » (فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ). يعنى مرتكب خيانت چه از

نظر مال و چه از نظر ناموس و چه از نظر شخصيّت شوهر و اسرار خانواده در غياب او نمى شوند و در برابر حقوقى كه خداوند براى آن ها قايل شده و با جمله (بِما حَفِظَ اللّهُ) به آن اشاره گرديده وظايف ومسؤوليت هاى خودرابه خوبى انجام مى دهند. بديهى است كه مردان موظفند در برابر اين گونه زنان نهايت احترام و حقّ شناسى را انجام دهند .

شدّت عمل نسبت به زنان متخلّف

دسته دوم : زنانى هستند كه از وظايف خود سرپيچى مى كنند و نشانه هاى ناسازگارى در آن ها ديده مى شود ، مردان در برابر اين گونه زنان وظايف و مسؤوليت هايى دارند كه بايد مرحله به مرحله انجام گردد و در هر صورت مراقب باشند كه از حريم عدالت ، تجاوز نكنند ، اين وظايف به ترتيب زير در آيه بيان شده است : مرحله اول در مورد زنانى است كه نشانه هاى سركشى و عداوت و دشمنى در آن ها آشكار مى گردد كه قرآن از آن ها چنين تعبير مى كند : « زنانى را كه از طغيان و سركشى آن ها مى ترسيد موعظه كنيد و پند و اندرز دهيد » ( وَ اللاّتى تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ ). به اين ترتيب آن ها كه پا از حريم نظام خانوادگى فراتر مى گذارند قبل از هرچيز بايد به وسيله اندرزهاى دوستانه و نتايج سوء اين گونه كارها آنان را به راه آورد و متوجّه مسؤوليّت خود نمود. سپس مى فرمايد : « در صورتى كه اندرزهاى شما سودى نداد ، در بستر از آن ها دورى كنيد » ( وَاهْجُرُواهُنَّ فِى الْمَضاجِعِ ). و با اين عكس العمل و بى اعتنايى و به اصطلاح قهركردن ، عدم رضايت خود را از رفتار آن ها آشكار سازيد شايد همين « واكنش خفيف » در روح آن ها مؤثر گردد. در صورتى كه سركشى و پشت پا زدن به وظايف و مسؤوليت ها از حدّ بگذرد و همچنان در راه قانون شكنى با لجاجت و سرسختى گام بردارند ، نه اندرزها تأثير كند و نه جدا شدن در بستر و كم اعتنايى نفعى بخشد و راهى جز « شدّت عمل » باقى نماند « آن ها را تنبيه بدنى كنيد : وَ اضْرِبُوهُنَّ ». در اين جا اجازه داده شده كه از طريق « تنبيه بدنى » آن ها را به انجام وظايف خويش وادار كنند. ممكن است ايراد كنند كه چگونه اسلام به مردان اجازه داده كه در مورد زن متوسّل به تنبيه بدنى شوند ؟

جواب اين ايراد با توجّه به معنى آيه و رواياتى كه در بيان آن وارد شده و توضيح

آن در كتب فقهى آمده است و همچنين با توضيحاتى كه روانشناسان امروز مى دهند چندان پيچيده نيست زيرا :

اولاً : آيه ، مسأله تنبيه بدنى را در مورد افراد وظيفه نشناسى مجاز شمرده كه هيچ وسيله ديگرى درباره آن ها مفيد واقع نشود و اتّفاقا اين موضوع تازه اى نيست كه منحصر به اسلام باشد ، در تمام قوانين دنيا هنگامى كه طرق مسالمت آميز براى واداركردن افراد به انجام وظيفه ، مؤثر واقع نشود ، متوسّل به خشونت مى شوند ، نه تنها از طريق ضرب بلكه گاهى در موارد خاصى مجازات هايى شديدتر از آن نيز قايل مى شوند كه تا سرحدّ اعدام پيش مى رود .

ثانيا : « تنبيه بدنى » در اين جا همان طور كه در كتب فقهى نيز آمده است ، بايد ملايم و خفيف باشد به طورى كه نه موجب شكستگى و نه مجروح شدن گردد و نه باعث كبودى بدن.

ثالثا : روانكاوان امروز معتقدند كه جمعى از زنان داراى حالتى به نام « مازوشيسم » ( آزار طلبى ) هستند كه اين حالت در آن ها تشديد مى شود تنها راه آرامش آنان تنبيه مختصر بدنى است ، بنابراين ممكن است ناظر به چنين افرادى باشد كه تنبيه خفيف بدنى درمورد آنان جنبه آرام بخشى دارد و يك نوع درمان روانى است. مسلّم است كه اگر يكى از اين مراحل مؤثر واقع شود و زن به انجام وظيفه خود اقدام كند مرد حقّ ندارد بهانه گيرى كرده ، درصدد آزار زن برآيد ، لذا به دنبال اين جمله مى فرمايد: « اگر آن ها اطاعت كنند به آن هاتعدّى نكنيد : فَاِنْ اَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبيلاً ». و اگر گفته شود كه نظير اين طغيان و سركشى و تجاوز در مردان نيز ممكن است پديد آيد ، آيا مردان نيز مشمول چنين مجازات هايى خواهند شد؟ در پاسخ مى گويى آرى مردان هم درست همانند زنان در صورت تخلّف از وظايف مجازات مى گردند حتى مجازات بدنى ، منتها چون اين كار غالبا از عهده زنان خارج است حاكم شرع موظّف است كه مردان متخلّف را از طرق مختلفى و حتّى از طريق تعزير ( مجازات بدنى ) به وظايف خود آشنا سازد . داستان مردى كه به همسر خود اجحاف كرده بود و به هيچ قيمت حاضر به تسليم در برابر حقّ نبود و على او را با شدّت عمل و حتّى با تهديد به شمشير وادار به تسليم كرد معروف است. و در پايان مجددا به مردان هشدار مى دهد

كه از موقعيّت سرپرستى خود در خانواده سوء استفاده نكنند و به قدرت خدا كه بالاتر از همه قدرت ها است بينديشند « زيرا خداوند بلند مرتبه و بزرگ است : اِنَّ اللّهَ كانَ عَلِيّا كَبيرا».

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

شأن نزول

در شأن نزول و داستان فرود آيه مورد بحث سه روايت آمده كه بيانگر يك داستان است و تفاوت در چهره هاست:

1 - برخى آورده اند كه آيه شريفه در مورد مردى به نام «سَعْد بن رَبيع» و همسرش «حبيبه» فرود آمد؛ چرا كه آن دو، كه خاندانشان از يارانِ «مَدَنى» پيامبر بودند، در زندگى مشترك دستخوش كشمكش شدند؛ و آن مرد همسرش را به خاطر سركشى و نافرمانى اش كتك زد. آن زن به همراه پدرش «زيد» نزد پيامبر شكايت برد و آن حضرت پس از رسيدگى، دستور قصاص داد. آنان را براى اجراى دستور بردند كه درست در همان لحظات اين آيه شريفه بر قلب مصفّاى پيامبر فرود آمد و پيامبر پس از تلاوت آيه شريفه فرمود: ما چيزى را خواستيم و خدا دستورى ديگر داد و آنچه خدا مقرر فرموده بهتر است و آن گاه حكم خويش را برداشت.

2 - «كَلْبى» در اين مورد آورده است كه: آيه شريفه در مورد «سَعد» و همسرش «خُولَه» فرود آمد و داستان فرود آن همان گونه است.

3 - برخى ديگر آورده اند كه آيه شريفه درمورد «جميله» و شوهرش «ثابت» فرود آمد؛ و آن گاه داستان فرود آن را همان گونه كه گذشت روايت كرده اند.

مديريت در خانواده

اين آيه شريفه مى فرمايد:

اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ

مردان در نظام خانواده كارگزار و تدبيرگر امور زنانند و سرپرستى و مديريت جامعه كوچك خانواده را به عهده دارند؛ و اين به خاطر تفاوت ها و برترى برخى از انسان ها بر برخى ديگر است كه دستگاه حكيمانه آفرينش بر اساس مصلحت در نظر گرفته است.

راز مديريت مرد

در اين فراز از آيه شريفه، نخستين رمز كارگزار بودن مردان را در جامعه كوچك خانواده بيان مى كند و خاطر نشان مى سازد كه دليل اين كار اين است كه مردان به طور عادى از نظر دانش و خرد و استوارى ديدگاه و تصميم بر كارها، بر زنان برترى دارند؛ و ديگر بدان جهت است كه از دارايى و ثمره تلاش خود، هم به زنان مهريه مى پردازند و هم هزينه خانه و خانواده را تأمين مى كنند.

فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ

به باور برخى از مفسران، منظور اين است كه زنانِ شايسته، فرمانبردار خدا و همسران خويش اند؛ و اين آيه را گواه ديدگاه خود آورده اند كه مى فرمايد:

يا مَرْيَمُ اقْنُتى لِرَبِّكِ...»⁽¹⁾

هان اى مريم! در زندگى هماره فرمانبردار پروردگار خويش باش!

و نيز، در غياب همسرانشان عفت خويش را پاس مى دارند.

و به باور برخى، حقوق و دارايى و حرمت شوهران را نگاهبانند. به باور ما همه اين مفاهيم در آيه موجود است و هيچ ناسازگارى ميان دو ديدگاه نيست.

و اين پاس داشتن حقوق همسر و عفت خويش از سوى زنان بدان دليل است كه خدا حقوق آنان را كه از جمله آنها پرداخت مهريه و تأمين هزينه زندگى و رفتار عادلانه با آنان است برايشان پاس داشته و همه را بر عهده شوهرانشان نهاده است. برخى بر آنند كه به بركت پاس داشتن خدا از اين حقوق و حدود است كه زنان مى توانند آنها را پاس دارند.

وَاللاّتى تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِى الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ

منظور اين است كه: آن زنانى كه شما شوهران از سركشى و حق ناپذيرى شان بيم داريد و به راستى مى ترسيد و مى دانيد كه در انديشه سلطه جويى در جامعه كوچك خانه و خانواده هستند و با شما به ناسازگارى مى پردازند، با مِهر و صفا اندرزشان دهيد؛ و اگر گفت گو و خيرخواهى سود نبخشيد، در بستر و خوابگاه از آنان دورى گزينيد.

به باور «سعيدبن جُبَيْر» پيام اين جمله اين است كه از آميزش با آنان خوددارى ورزيد؛ امّا به باور گروهى، از نزديكى و همخوابگى با آنان خوددارى كنيد. در اين صورت روشن مى شود كه آنان از نظر مِهر به شما و ادامه زندگى مشترك چگونه اند؛ اگر به راستى شما و زندگى با شما را دوست دارند، اين جدايى شما بر آنان گران مى آيد و راه عادلانه و رعايت حقوق و حدود را برمى گزينند، وگرنه به دورى گزيدن شما نيز بها نمى دهند. و در روايتى از حضرت باقر عليه السلام دراين مورد رسيده است كه به اين گونه زنان سركش، به هنگام خواب پشت كنيد و توجّه ننماييد؛ به همين مفهوم تفسير شده است.

«فَرّاء» بر آن است كه در آيه شريفه، «بيم از نافرمانى» به مفهوم آگاهى از نافرمانى و سركشى آمده است و واژه خوف گاه به مفهوم علم به كار مى رود.

از«ابن عبّاس» آورده اند كه: زنان را در صورت سركشى با بهره ورى از كتاب خدا اندرز دهيد و به آنان خاطر نشان سازيد كه از خدا بترسند و در قلمرو مقررات نظام خانواده با شما سازگار و فرمانبردار باشند؛ اگر نپذيرفتند، با آنان اندكى درشتى كنيد؛ و اگر سود نبخشيد به گونه اى كه زخم و شكستگى پديد نيايد، آنان را تنبيه نماييد.

و از ششمين امام نور آورده اند كه منظور از تنبيه، زدن با ساقه گياه يا نى است.

فَاِنْ اَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبيلاً

و اگر آنان از سركشى خويش بازگشتند و راه سازگارى و انجام وظايف برگزيدند، ديگر راهى براى زيان رساندن به آنان براى شما نخواهد بود.

به باور برخى منظور اين است كه ديگر هيچ راهى براى دورى گزيدن و يا هشدار وتنبيه نمى ماند. و به باور برخى ديگر، هنگامى كه آنان سرسازگارى و انجام وظايف داشتند، ديگر به ژرفاى جان آنان كار نداشته باشيد و آنان را به مهر و محبت قلبى مكلّف نسازيد.

اِنَّ اللّهَ كانَ عَلِيًّا كَبيراً به يقين خدا بلند مرتبه و بزرگ است.

او برتر از آن است كه كسى را به كارى فراتر از توان و امكاناتش موظّف سازد.

به باور برخى منظور از بيان دو وصف از اوصاف خدا در آخر آيه شريفه اين است كه به مردان هشدار مى دهد كه مراقب رفتار خويش باشند؛ چرا كه خدا مى تواند زنان را در صورتى كه به آنان ستم كنيد، يارى نمايد وبر شما پيروز سازد. و به بارور برخى منظور اين است كه: هان اى مردان با ايمان! خدا شما را به اندازه توانتان مكلف ساخته است؛ بنابراين شما نيز از زنان چيزى فراتر از توان آنان و مقررات و حقوق خويش نخواهيد.

محكمه صلح خانوادگى

وَ اِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَما مِنْ اَهْلِهِ وَحَكَما مِنْ اَهْلِها اِنْ يُريدا اِصْلاحا يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُمااِنَّ اللّهَ كانَ عَليما خَبيرا

و اگر از جدايى و شكاف ميان آن دو ( همسر ) بيم داشته باشيد ، يك داور از خانواده شوهر و يك داور از خانواده زن انتخاب كنيد ( تا به كار آنان رسيدگى كنند ) . اگر اين دو داور ، تصميم به اصلاح داشته باشند ، خداوند به توافق آن ها كمك مى كند ، زيرا خداوند ، دانا و آگاه است ( و از نيّات همه باخبر است ). (35 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين آيه اشاره به مسأله اختلاف و نزاع ميان دو همسر كرده ، مى گويد : « اگر نشانه هاى شكاف و جدايى در ميان دو همسر پيدا شد ( براى بررسى علل و جهات ناسازگارى و فراهم نمودن صلح و سازش ) يك نفر داور و حكم از فاميل مرد انتخاب كنيد » ( وَ اِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَما مِنْ اَهْلِهِ ). و از آن جا كه قضاوت نبايد يك طرفه باشد مى افزايد : « و يك داور و حكم از خانواده زن انتخاب كنيد » ( وَ حَكَما مِنْ اَهْلِها ). سپس مى فرمايد : « اگر اين دو حكم با حسن نيّت و دلسوزى وارد كار شوند و هدفشان اصلاح ميان دو همسر بوده باشد ، خداوند كمك مى كند و به وسيله آنان ميان دو همسر الفت مى دهد » ( اِنْ يُريدا اِصْلاحا يُوَفِّقُ اللّهُ بَيْنَهُما ). و براى اين كه به « حَكَمَيْن » هشدار دهد كه حسن نيّت به خرج دهند در پايان آيه مى فرمايد : « خداوند از نيّت آن ها با خبر و آگاه است » ( اِنَّ اللّهَ كانَ عَليما خَبيرا ). محكمه صلح خانوادگى كه در آيه فوق به آن اشاره شد يكى از شاهكارهاى اسلام است. اين محكمه امتيازاتى دارد كه ساير محاكم فاقد آن هستند ، از جمله :

1- محيط خانواده كانون احساسات و عواطف است و طبعا مقياسى كه در اين محيط بايد به كار رود با مقياس ساير محيط ها متفاوت است ، يعنى همان گونه كه در « دادگاه هاى جنايى » نمى توان با مقياس محبّت و عاطفه كاركرد ، در محيط خانواده نيز نمى توان تنها با مقياس خشك قانون و مقرّرات بى روح گام برداشت ، در اين جا بايد حتى الامكان اختلافات را از طرق عاطفى حل كرد ، لذا دستور مى دهد

كه داوران اين محكمه كسانى باشند كه پيوند خويشاوندى با دو همسر دارند و مى توانند عواطف آن ها را در مسير اصلاح تحريك كنند ، بديهى است اين امتياز تنها در اين محكمه است و ساير محاكم فاقد آن هستند .

2- در محاكم عادى قضايى طرفين دعوا مجبورند براى دفاع از خود ، هرگونه اسرارى كه دارند فاش سازند . مسلّم است كه اگر زن و مرد در برابر افراد بيگانه و اجنبى اسرار زناشويى خود را فاش سازند احساسات يكديگر را آن چنان جريحه دار مى كنند كه اگر با اجبار دادگاه به منزل و خانه بازگردند ، ديگر از آن صميميّت و محبّت سابق خبرى نخواهد بود و همانند دو فرد بيگانه مى شوند كه به حكم اجبار بايد وظايفى را انجام دهند ، اصولاً تجربه نشان داده است كه زن و شوهرى كه راهى آن گونه محاكم شوند ديگر زن و شوهر سابق نيستند. ولى در محكمه صلح فاميلى يا اين گونه مطالب به خاطر شرم حضور مطرح نمى شود و يا اگر بشود چون در برابر آشنايان و محرمان است ، آن اثر سوء را نخواهد داشت .

3- داوران در محاكم معمولى ، در جريان اختلافات غالبا بى تفاوتند و قضيه به هر شكل خاتمه يابد براى آن ها تأثيرى ندارد ، دو همسر به خانه بازگردند ، يا براى هميشه از يكديگر جدا شوند ، براى آن ها فرقى نمى كند. محكمه از بستگان نزديك مرد و زن هستند و جدايى يا صلح آن دو ، در زندگى اين عدّه هم از نظر عاطفى و هم از نظر مسؤوليّت هاى ناشى از آن تأثير دارد و لذا آن ها نهايت كوشش را به خرج مى دهند كه صلح و صميميّت در ميان اين دو برقرار شود و به اصطلاح آب رفته به جوى بازگردد.

4- از همه اين ها گذشته چنين محكمه اى هيچ يك از مشكلات و هزينه هاى سرسام آور و سرگردانى هاى محاكم معمولى را ندارد و بدون هيچ گونه تشريفاتى طرفين مى توانند در كمترين مدّت به مقصود خود نائل شوند. ناگفته روشن است كه حكمين بايد از ميان افرادپخته و باتدبير و آگاه دو فاميل انتخاب شوند. با اين امتيازاتى كه شمرديم معلوم مى شود كه شانس موفقيّت اين محكمه در اصلاح ميان دو همسر به مراتب بيشتر از محاكم ديگر است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

طرح حكيمانه براى ايجاد سازش در خانواده

در آيه شريفه آفريدگار انسان، مردان جامعه را راه نمود كه به هنگام پديدار شدن نشانه هاى سركشى و وظيفه ناشناسى همسرانشان چگونه رفتار كنند؛ اينك در اين آيه راه مى نمايدكه اگر آن تدابيرسودى نبخشيد و خطرجدايى احساس گرديد،چه بايد كرد.

وَ اِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ اَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ اَهْلِها

و اگر نشانه هاى دشمنى و شكاف پديد آمد و از ناسازگارى آن دو بيمناك شديد، داورى از خاندان مرد و داورى نيز از خانواده زن برانگيزيد تا ميان آنان سازش پديد آورند.

در اين مورد كه روى سخن در آيه شريفه با كيست، ديدگاه ها متفاوت است:

1- برخى بر آنند كه مخاطب آيه همان كسى است كه سرپرستى نظام خانواده به عهده اوست.

2- امّا برخى از مفسّران و بيشتر فقها بر اين عقيده اند كه روى سخن با كسى است كه اين كشمكش خانوادگى در برابر او طرح مى گردد و توانايى حلّ آن را دارد. روايات رسيده از حضرت باقر و صادق عليهم السلام نيز بيانگر اين ديدگاه است.

3- به باور پاره اى از مفسران نيز روى سخن با دو عضو اصلى خانواده، يعنى زن و مرد و بستگان نزديك آنان است.

يك پرسش

آيا دو داورى كه براى ايجاد سازش و رفع كشمكش برگزيده مى شوند، در صورت نيافتن راه ادامه زندگى مشترك، مى توانند آن دو را ازهم جدا كنند و به گونه اى شرافمتندانه زن را طلاق بدهند و انحلال خانواده را اعلان كنند؟

پاسخ

از روايات رسيده از امامان نور چنين دريافت مى گردد كه آنان تنها با رضايت زن و مرد مى توانند انحلال خانواده و جدايى زن و مرد را اعلان كنند؛ امّا برخى بر آنند كه مى توانند؛ و روايتى نيز از امير مؤمنان در اين مورد آورده اند. طرفداران اين ديدگاه بر اين عقيده اند كه دو داور از سوى زن و مرد وكالت دارند. بنابر اين در صورت عدم امكان سازش و راه نبودن براى ادامه زندگى مشترك مى توانند جدايى آنان را اعلان كنند.

اِنْ يُريدا اِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُما اِنَّ اللّهَ كانَ عَليماً خَبيراً

به باور برخى منظور اين است كه اگر آن دو داور به راستى در انديشه سازش آن زن و مرد و يافتن راه حلّ مشكل آنان باشند، خداوند ميان آنان سازش پديد مى آورد تا براساس عدالت و مصلحت داورى كنند؛ امّا برخى بر آنند كه اگر دو داور در انديشه ايجاد سازش ميان زن و شوهرش باشند، خدا ميان آن زن و مرد سازش پديد مى آورد و دشمنى و شكاف را از ميان بر مى دارد؛ چرا كه او به نيت هاى قلبى و خواسته هاى آن دو، دانا و به مصالح و منافع خانواده و جامعه آگاه است.

ده دستور درباره حقوق خانوادگى و آداب معاشرت

وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا وَ بِذِى القُرْبى وَ الْيَتامى وَالْمَساكينِ وَالْجارِ ذِى الْقُرْبى وَ الْجارِالْجُنُبِ وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما مَلَكَتْ اَيْمانُكُمْ اِنَّ اللّهَ لايُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُورا

و خدا را بپرستيد و هيچ چيز را همتاى او قرار ندهيد و به پدر و مادر ، نيكى كنيد، همچنين به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان و همسايه نزديك و همسايه دور و دوست و همنشين و واماندگان در سفر و بردگانى كه مالك آن ها هستيد ، زيرا خداوند ، كسى را كه متكبّر و فخر فروش است ( و از اداى حقوق ديگران سرباز مى زند، ) دوست نمى دارد. (36 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

بايد توجه داشت كه « مُخْتال » از ماده « خِيال » به معنى كسى است كه با يك سلسله « تَخَيُّلات » خود را بزرگ مى پندارد و اگر مى بينيم به اسب « خَيْل » گفته مى شود نيز به خاطر آن است كه هنگام راه رفتن شبيه متكبّران گام برمى دارد و «فَخُور» از ماده «فَخْر» به معين كسى است كه فخرفروشى مى كند ، بنابراين تفاوت ميان اين دو كلمه در اين جا است كه يكى اشاره به تخيّلات كبرآلود ذهنى و ديگرى به اعمال تكبّرآميز خارجى است. آيه فوق يك سلسله از حقوق اسلامى اعم از حقّ خدا و حقوق بندگان و آداب معاشرت بامردم را بيان داشته است و روى هم رفته ، ده دستور از آن استفاده مى شود :

1 - نخست مردم را دعوت به عبادت و بندگى پروردگار و ترك شرك و بت پرستى كه ريشه اصلى تمام برنامه هاى اسلامى است مى كند ، دعوت به توحيد و يگانه پرستى روح را پاك و نيّت را خالص و اراده را قوى و تصميم رابراى انجام هر برنامه مفيدى محكم مى سازد و از آن جا كه آيه بيان يك رشته از حقوق اسلامى است ، قبل از هرچيز اشاره به حقّ خداوند بر مردم كرده است و مى گويد : « خدا را بپرستيد و هيچ چيز را شريك او قرارندهيد : وَ اعْبُدُوا اللّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا ».

2 - سپس اشاره به حقّ پدر و مادر كرده و توصيه مى كند كه نسبت به آن ها نيكى

كنيد ( وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا ). حقّ پدر و مادر از مسايلى است كه در قرآن مجيد زياد روى آن تكيّه شده و كمتر موضوعى است كه اين قدر مورد تأكيد واقع شده باشد و در چهار مورد از قرآن ، بعد از توحيد قرار گرفته است .⁽¹⁾از اين تعبيرهاى مكرّر استفاده مى شود كه ميان اين دو ارتباط و پيوندى است و در حقيقت چنين است چون بزرگ ترين نعمت ، نعمت هستى و حيات است كه در درجه اول از ناحيه خدا است در مراحل بعد به پدر و مادر ارتباط دارد ، زيرا كه فرزند ، بخشى از وجود پدر و مادر است ، بنابراين ترك حقوق پدر و مادر ، هم دوش شرك به خدا است. درباره حقوق پدر و مادر بحث هاى مشروحى داريم كه در ذيل آيات مناسب در سوره اسراء و لقمان به خواست خدا خواهد آمد .

3- سپس دستور به نيكى كردن «نسبت به همه خويشاوندان مى دهد» (وَ بِذِى القُرْبى).

اين موضوع نيز از مسايلى است كه در قرآن تأكيد فراوان درباره آن شده است ، گاهى به عنوان « صله رحم » و گاهى به عنوان « احسان و نيكى » به آن ها ، در واقع اسلام مى خواهد به اين وسيله علاوه بر پيوند وسيعى كه درميان تمام افراد بشر به وجود آورده ، پيوندهاى محكم ترى درميان واحدهاى كوچك تر و متشكّل تر ، به نام « فاميل » و « خانواده » به وجودآورد تا در برابر مشكلات و حوادث يكديگر را يارى دهند و از حقوق هم دفاع كنند .

4- سپس اشاره به حقوق « ايتام » كرده و افراد با ايمان را توصيه به نيكى در حقّ آن ها مى كند ( وَ الْيَتامى ). زيرا در هر اجتماعى بر اثر حوادث گوناگون هميشه كودكان يتيمى وجود دارند كه فراموش كردن آن ها نه فقط وضع آن ها را به خطر مى افكند ، بلكه وضع اجتماع را نيز به خطر مى اندازد ، چون كودكان يتيم اگر بى سرپرست بمانند و يا به اندازه كافى از محبّت اشباع نشوند ، افرادى هرزه ،

خطرناك و جنايت كار بار مى آيند ، بنابراين نيكى در حقّ يتيمان هم نيكى به فرد است هم نيكى به اجتماع .

5- بعد از آن حقوق مستمندان را يادآورى مى كند (وَ الْمَساكينِ). زيرا در يك اجتماع سالم كه عدالت در آن برقرار است نيز افرادى معلول و از كارافتاده و مانند آن وجود خواهند داشت كه فراموش كردن آن ها برخلاف تمام اصول انسانى است و اگر فقر و محروميّت به خاطر انحراف از اصول عدالت اجتماعى دامنگير افراد سالم گردد نيز بايد با آن به مبارزه برخاست .

6- سپس توصيه به « نيكى در حقّ همسايگان نزديك مى كند » ( وَ الْجارِ ذِى الْقُرْبى ).

در اين كه منظور از همسايه نزديك چيست مفسّران احتمالات مختلفى داده اند بعضى معنى آيه را همسايگانى كه جنبه خويشاوندى دارند دانسته اند ، ولى اين تفسير با توجه به اين كه در جمله هاى سابق ، از همين آيه اشاره به حقوق خويشاوندان شده بعيد به نظر مى رسد، بلكه منظور همان نزديكى مكانى است زيرا همسايگان نزديك تر حقوق و احترام بيشترى دارند و يا اين كه منظور همسايگانى است كه از نظر مذهبى و دينى با انسان نزديك باشند.

7- سپس درباره « همسايگان دور سفارش مى كند » (وَ الْجارِ الْجُنُبِ ). و منظور از آن دورى مكانى است ، زيرا طبق پاره اى از روايات تاچهل خانه از چهار طرف همسايه محسوب مى شوند. ⁽¹⁾كه در شهرهاى كوچك تقريبا تمام شهر را در برمى گيرد ( چون اگر خانه هر انسانى را مركز دايره اى فرض كنيم كه شعاع آن از هر طرف چهل خانه باشد ، با يك محاسبه ساده درباره مساحت چنين دايره اى روشن مى شود كه مجموع خانه هاى اطراف آن را تقريبا پنج هزار خانه تشكيل مى دهد كه مسلما شهرهاى كوچك بيش از آن خانه ندارند ). جالب توجه اين كه قرآن در آيه فوق علاوه بر ذكر

« همسايگان نزديك » ، تصريح به حقّ « همسايگان دور » كرده است زيرا كلمه همسايه معمولاً مفهوم محدودى دارد و تنها همسايگان نزديك را دربرمى گيرد لذا براى توجه دادن به وسعت مفهوم آن از نظر اسلام راهى جز اين نبوده كه نامى از همسايگان دور نيز صريحا برده شود. و نيز ممكن است منظور از همسايگان دور ، همسايگان غير مسلمان باشد ، زيرا حقّ جِوار ( همسايگى ) در اسلام منحصر به همسايگان مسلمان نيست و غير مسلمان را نيز شامل مى شود . ( مگر آن هايى كه با مسلمانان سرجنگ داشته باشند ). « حقّ جِوار » دراسلام به قدرى اهميّت دارد كه در وصاياى معروف امير مؤمنان مى خوانيم : « ما زالَ ( رَسُولُ اللّهِ ) يُوصى بِهِمْ حَتّى ظَنَنّا اَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُمْ : آنقدر پيامبر صلى الله عليه و آله درباره آن ها سفارش كرد، كه ما فكر كرديم شايد دستور دهد همسايگان از يكديگر ارث ببرند ». اين حديث در منابع معروف اهل تسنن نيز آمده است ، در « تفسير المَنار » و « تفسير قُرْطُبى » از بخارى نيز همين مضمون از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است. در حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه در يكى از روزها سه بار فرمود: «وَاللّهِ لايُؤْمِنُ : به خدا سوگند چنين كسى ايمان ندارد ... » يكى پرسيد : چه كسى ؟ پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « اَلَّذى لا يَأْمَنُ جارُهُ بَوائِقَهُ : كسى كه همسايه او از مزاحمت او در امان نيست » .⁽¹⁾

8- سپس قرآن درباره « كسانى كه با انسان دوستى و مصاحبت دارند ، توصيه مى كند » ( وَ الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ ). ولى بايد توجه داشت كه « الصّاحِبِ بِالْجَنْبِ » معناى وسيع ترى از دوست و رفيق دارد و در واقع هركسى راكه به نوعى با انسان نشست و برخاست داشته باشد ، دربرمى گيرد خواه دوست دايمى باشد يا يك دوست موقّت ( همانند كسى كه در اثناء سفر با انسان همنشين مى گردد و اگر مى بينيم كه در پاره اى از روايات « وَالصّاحِبِ بِالْجَنْبِ » به رفيق سفر ( رَفيقُكَ فِى السَّفَرِ ) و يا كسى كه به اميد نفعى سراغ انسان مى آيد ( اَلْمُنْقَطِعُ اِلَيْكَ يَرْجُوْ نَفْعَكَ ) تفسير شده ، منظور

اختصاص به آن ها نيست ، بلكه بيان توسعه مفهوم اين تعبير است كه همه اين موارد را نيز دربرمى گيرد و به اين ترتيب آيه يك دستور جامع و كلّى براى حسن معاشرت نسبت به تمام كسانى كه با انسان ارتباط دارند مى باشد ، اعم از دوستان واقعى و همكاران و همسفران و مراجعان و شاگردان و مشاوران و خدمتگزاران .

9- دسته ديگرى كه در اين جا درباره آن ها سفارش شده ، كسانى هستند كه در سفر و بلاد غربت احتياج پيدا مى كنند (وَابْنِ السَّبيلِ ). با اين كه ممكن است در شهر خود افراد متمكّنى باشند ، در سفر به علّتى وامى مانند و تعبير جالب « ابْنِ السَّبيلِ » ( فرزند راه ) نيز از اين نظر است كه ما نسبت به آن ها هيچ گونه آشنايى نداريم تابتوانيم آن ها را به قبيله يا فاميل ياشخصى نسبت دهيم، تنها به حكم اين كه مسافرانى هستند نيازمند، بايد مورد حمايت قرارگيرند .

10- در آخرين مرحله توصيه به نيكى كردن نسبت به بردگان شده است ( وَ ما مَلَكَتْ اَيْمانُكُمْ ). در حقيقت آيه با حقّ خدا شروع شده و با حقوق بردگان ختم مى گردد ، زيرا اين حقوق از يكديگر جدا نيستند و تنها اين آيه نيست كه در آن درباره بردگان توصيه شده ، بلكه در آيات مختلف ديگر نيز در اين زمينه بحث شده است. ضمنا اسلام برنامه دقيقى براى آزادى تدريجى بردگان تنظيم كرده كه به « آزادى مطلق » آن ها مى انجامد و به خواست خدا در ذيل آيات مناسب ، مشروحا از آن سخن خواهيم گفت. در پايان آيه هشدار مى دهد و مى گويد : « خداوند افراد متكبّر و فخرفروش را دوست نمى دارد » (اِنَّ اللّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُورا ). به اين ترتيب هركس از فرمان خدا سرپيچى كند و به خاطر تكبّر از رعايت حقوق خويشاوندان و پدر و مادر ، يتيمان ، مسكينان ، ابن السّبيل و دوستان سرباز زند محبوب خدا و مورد لطف او نيست و آن كس كه مشمول لطف او نباشد ، از هر خير و سعادتى محروم است. گواه براين معنى روايتى است كه درذيل اين آيه وارد شده: يكى ازياران پيامبر صلى الله عليه و آله مى گويد : « در محضرش اين آيه را خواندم ، پيامبر صلى الله عليه و آله زشتى تكبّر و نتايج سوء آن رابرشمرد به حدّى كه من گريه كردم ، فرمود : « چرا گريه مى كنى » گفتم : من دوست

دارم لباسم، جالب و زيبا باشد و مى ترسم با همين عمل جزو متكبّران باشم فرمود : « نه تو اهل بهشتى و اين ها علامت تكبّر نيست ، تكبّر آن است كه انسان در مقابل حقّ ، خاضع نباشد و خود را بالاتر از مردم بداند و آن ها را تحقير كند ( و از اداى حقوق آن ها سرباز زند ) ».

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«جار»: همسايه

«جُنُب»: دور

«مُخْتال»: خودخواه، خودبزرگ بين، كسى كه با پندارهاى پوچ و بى اساس براى خويش مقام و موقعيتى مى پندارد كه فاقد آن است.

«فَخُور»: فخرفروش و كسى كه امتيازات و نقاط قوّت خويش را به منظور خودنمايى به رخ ديگران مى كشد و به انگيزه خودبزرگ بينى برمى شمارد؛ امّا به كسى كه گاه نعمت هاى خدا را به خود برمى شمارد و سپاس مى گزارد، سپاسگزار گفته اند.

زنجيره اى از كارهاى شايسته

قرآن پس از سفارش به عدالت و نيكوكارى در مورد يتيمان و توصيه به رعايت ارزش هاى انسانى و اخلاقى در نظام خانواده و ميان دو همسر، اينك به بيان يك سلسله امور معنوى و شمارى از كارهاى شايسته و پسنديده كه از ضروريات زندگى اسلامى و انسانى است پرداخته و در آغاز از توحيدگرايى و يكتاپرستى شروع مى كند و مى فرمايد:

وَاعْبُدُوا اللّهَ وَ لاتُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً

خداى را به يكتايى بپرستيد و او را به شكوه و عظمت ياد كنيد و در عبادت و پرستش، شريكى براى او مگيريد؛ چرا كه پرستش و بندگى تنها در خور اوست كه آفريدگار تواناى جهان و انسان و ارزانى دارنده نعمت هاست.

وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْساناً وَ بِذِى الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكينِ

و به پدر و مادر، هم خودتان نيكى كنيد و هم ديگران را در مورد آنان جز به نيكى و احترام سفارش نكنيد و به همه نزديكان، يتيمان و بينوايان نيز احسان كنيد و بدانيد كه نيكى واقعى در مورد يتيمان، حراست از حقوق و شئون و تربيت درست آنان است؛ و نيكى به بينوايان اين است كه حقوق آنان را پايمال نسازيد و در رفع گرفتارى و محروميت آنان بكوشيد.

وَالْجارِ ذِى الْقُرْبى وَالْجارِ الجُنُبِ

به باور گروهى منظور از اين دو تعبير، همسايه خويشاوند و بيگانه است؛ امّا به باور برخى منظور همسايه توحيدگرا و غير مسلمان است.

از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در اين مورد آورده اند كه فرمود:

اَلْجيرانُ ثَلاثَةٌ: جارٍ لَهُ ثَلاثَةُ حُقوقٍ،

حَقُّ الْجِوارِ وَ حَقُّ الْقَرابَةِ وَ حَقُّ الاِْسْلامِ،

وَ جارٍ لَهُ حَقّانِ: حَقُّ الْجِوارِ وَ حَقُّ الاِْسْلامِ؛

وَ جارٍ لَهُ حَقُّ الْجِوارِ، الْمُشْرِكُ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ.⁽¹⁾

همسايگان انسان سه گروهند: دسته اى از آنان از حقّ همسايگى، خويشاوندى و مسلمانى برخوردارند؛ و دسته اى از حقّ همسايگى و همدينى؛ و گروه سوم تنها از حقّ همسايگى و انسانى، چرا كه خويشاوند يا همدين نيستند.

«زَجّاج» بر اين باور است كه منظور از همسايه نزديك، كسى است كه از نظر مسافت به شما نزديك است و او را مى بينيد و مى شناسيد؛ و همسايه دور به عكس آن است.

در روايت است كه مرز همسايگى تا چهل منزل است؛ و نيز روايت آورده اند كه تا حدود چهل متر است. با اين بيان، به باور ايشان منظور از همسايه نزديك، خويشاوند نيست؛ چرا كه قرآن شريف در مورد خويشاوندان در صدر آيه سفارش فرموده است. امّا ممكن است در پاسخ گفته شود كه خويشاوند در صورتى كه همسايه انسان گرديد،

حقّ ديگرى نيز پيدا مى كند. با اين بيان در آيه تكرارى به چشم نمى خورد.

وَالصّاحِبِ بِالْجَنْبِ

و به يار همراه و يا همنشين نيز نيكى كنيد.

در مورد اين فراز، ديدگاه ها متفاوت است:

1- گروهى از جمله «ابن عبّاس» برآنند كه منظور رفيق راه است و نيكى به او برخورد درست و رعايت حقوق و حدود و مواسات با اواست.

2- و گروهى بر اين باورندكه منظور همسر انسان است.

3- پاره اى برآنندكه منظور، كسى است كه به شماروى آورده و انتظار يارى دارد.

4 - و پاره اى نيزمى گويند منظوركارگر و خدمتگزارانسان است. به باورماآيه همه اين ها را در بر مى گيرد و نيكى به همه اينها سفارش شده است.

وَابْنِ السَّبيلِ

در اين مورد برخى بر آنند كه منظور اين است كه به در راه ماندگان نيز نيكى كنيد. و برخى ديگر مى گويند منظور نيكى به ميهمان است.

ابن عبّاس مى گويد: ميهمانى سه روز است و فراتر از آن نيكى است و هر نيكى نيز صدقه است.

«جابر» از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده است كه فرمود: هر نيكوكارى صدقه محسوب مى گردد و يكى از آن نيكى ها اين است كه با برادرت با چهره اى باز روبه رو گردى و آب ظرف خويش را به ظرف او و به سود او بريزى.

وَ مامَلَكَتْ اَيْمانُكُمْ

و به بردگان خويش نيز نيكى كنيد و با تأمين نيازهاى آنان از واگذار نمودن كارهاى سخت و طاقت فرسا به آنها خوددارى نماييد.

اِنَّ اللّهَ لايُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوْراً

و بهوش باشيد كه خدا مردم متكبر و فخرفروش را دوست نمى دارد.

ابن عبّاس مى گويد: دليل بيان دو صفت منفى تكبر و فخرفروشى اين است كه

مردم متكبر و فخرفروش از بستگان و همسايگان نيازمند خويش متنفّرند و با آنان رفتارشايسته ندارند.

گفتنى است كه آيه شريفه در بردارنده همه محتوا و اركان اسلام است و انسان را به سوى ارزش هاى انسانى راه مى نمايد؛ و اگر كسى درباره اين آيه شريفه درست بينديشد، از هر نوع پند و اندرز سخنوران بى نياز است و به علوم و دانش هاى گوناگون دانشوران دست مى يابد.

پرتوى از آيات ⁽¹⁾

در آياتى كه گذشت، قرآن شريف يك سلسله تدابير ظريف و سازنده را براى استحكام و استوارى نظام خانواده و حلّ بحران ها ترسيم مى كند كه اگر به هنگام پديدارشدن نشانه هاى بحران در روابط خانواده و به صدا در آمدن زنگ خطر، اين تدابير به شيوه اى شايسته مورد عمل قرار گيرد، بسيارى از بحران ها و زيان هاى برخاسته از آن به خوبى برطرف شده و يا به صورت شرافتمندانه اى انحلال آن اعلان و به انبوهى از بدبختى ها خطّ پايان خواهد كشيد. اين تدابير عبارتند از:

1- اصل مديريت در جامعه كوچك خانواده

جامعه جهانى از جامعه هاى گوناگون و هر كدام از اين جامعه ها از واحدهاى خانواده پديد آمده اند.

اگر خانواده بزرگ بشرى يا جامعه هاى كوچك تر براى جلوگيرى از هرج و مرج و بى برنامه گى و انحطاط و از هم گسيختگى و پيدايش راه تكامل و پيشرفت، نيازمند به اداره و مديريت وكارگزارند، به همان دليل جامعه كوچك خانه و خانواده نيز براى اوج گرفتن به پرفرازترين قله تكامل مادى و معنوى و اخلاقى و انسانى و مبارزه با آنها و از هم گسيختگى خانواده نيازمند به نظام و مديريت و مدير و معاون و مشاور است.

ضرورت مديريت در جهان كنونى به گونه اى روشن است كه پيش از شكل گيرى هر حزب و گروه در هر واحد اقتصادى و اجتماعى و ادارى و خدماتى، نخست به مديريت آن مى انديشند و اميرمؤمنان قرن ها پيش فرمود: «لابُدَّ لِلنّاسِ مِنْ اَميرٍ...»⁽¹⁾مردم هر جامعه و تمدنى، ناگزير از مديريّت و اداره و كارگزارند.

و نخستين درس اين آيات اين است كه جامعه كوچك خانواده نياز به مديريت و مدير و مشاور و معاون دارد.

2 - مدير و معاون در اين جامعه كوچك

در گام دوم از اين آيات اين پيام را دريافت مى داريم كه ضمن رعايت احترام و حقوق متقابلِ دو ركن اساسى اين جامعه كوچك كه زن و مرد مى باشند و با در نظر گرفتن شرايط جسمى و فكرى و عاطفى هر كدام از يك سو و تعهدات اقتصادى مرد بر تأمين هزينه خانواده و پرداخت مهريه به زن، مناسب ترين و طبيعى ترين راه اين است كه مديريت اين جامعه كوچك را به شايسته ترين و كارآمدترين و لايق ترين آن دو بسپاريم.

با اين بيان اگر مرد شايسته ترين آن دو بود، مديريت را بر اساس شايسته سالارى به مرد بسپاريم و معاونت آن را به زن، تا با به هم پيوستن نيروى بيشتر جسمى و فكرى و قدرت شگرف هنرى و عواطف سرشار و زندگى ساز انسانىِ زن و مرد در نظام خانواده، هم براى آن برنامه و نقشه تكامل ترسيم مى گردد و هم هزينه اين پيشرفت تأمين شود و هم در فراز و نشيب ها به شايستگى از آن دفاع گردد.آرى، اَلرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما اَنْفَقُوا مِنْ اَمْوالِهِمْ...

3- رعايت حقوق متقابل

در هر جامعه اى دو اصل اساسى جدايى ناپذيرند:

1- انجام وظيفه

2 - ايجاد وظيفه

هنگامى كه مديريت در نظام خانواده به انجام شايسته وظايف مادى و معنوى و اقتصادى و عاطفى و انسانى خويش قيام كرد و حقوق معاونت را كه در دين، ركن اين جامعه كوچك است پاس داشت، در برابر اين انجام وظيفه براى او تكليف ايجاد مى كند و اين جاست كه حقوق متقابل در خانه و جامعه بشر شكل مى گيرد و از هم گسست ناپذير مى گردد؛ و اين سومين درس در پرتو اين آيات است كه مى فرمايد:

«فَالصّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللّهُ...».

و زنان شايسته زندگى و درستكار، آنانى هستند كه در برابر حقوقى كه خدا براى آنان مقرر داشته است در برابر مديريت خانه فروتن هستند و نه سركش و ماجراجو و در غياب مردِ خانه يا حضور او، اسرار و حقوق و عفت خويش و آبروى خانواده را پاس مى دارند.

4- راه رويارويى با بحران هاى خانوادگى

هر جامعه اى در فراز و نشيب هاى زندگى ممكن است به آفت ها و بحران هايى گرفتار آيد كه بقا و حيات آن در گرو رويارويى شايسته مديريت و معاونت آن با آفت هاست.

درس ديگرى كه از آيات مورد بحث مى گيريم اين است كه در صورت بروز نشانه هاى بحران و سركشى زن يا مرد و پايمال ساختن حقوق و ناديده گرفتن وظايف چه بايد كرد؟

اينك در اين جا چگونگى رويارويى مرحله به مرحله با قانون شكنى زن يا معاونت نظام خانواده طرح مى گردد كه به ترتيب عبارتند از:

1- اندرز وگفت گوى شايسته و انسانى براى حلّ مشكل.

2- مبارزه منفى و قطع رابطه محدود.

3 - و آخرين راه براى مديريت، اندكى «شدت عمل» با رعايت همه مقررات انسانى.

4 - و پس از آن مراجعه به محكمه خانوادگى و فاميلى تا داورى نمايند و راه ادامه زندگى مشترك و نظام خانواده را ارائه و موانع همكارى را بر طرف يا انحلال آن را اعلان كنند.

بُخل، آفت اخلاقى خانواده است

اَلَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ وَ يَكْتُمُونَ ما اتيهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ اَعْتَدْنا لِلْكافِرينَ عَذابا مُهينا

آن ها كسانى هستند كه بخل مى ورزند و مردم را به بخل دعوت مى كنند و آن چه را كه خداوند از فضل ( و رحمت ) خود به آن ها داده ، كتمان مى نمايند . ( اين عمل ، در حقيقت از كفرشان سرچشمه گرفته ) و ما براى كافران، عذاب خواركننده اى آماده كرده ايم. (37 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« بُخْل » غالبا از كفر سرچشمه مى گيرد ، زيرا افراد بخيل ، در واقع ايمان كامل به مواهب بى پايان پروردگار و وعده هاى او نسبت به نيكوكاران ندارند ، فكر مى كنند كمك به ديگران آن ها را بيچاره خواهد كرد. و اين كه مى گويد : عذاب آن ها خواركننده است براى اين است كه جزاى « تَكَبُّر » و « خودبرتربينى » را از اين راه ببينند. ضمنا بايد توجه داشت كه بخل منحصر به امور مالى نيست ، بلكه گرفتگى در هر نوع موهبت الهى را شامل مى شود، بسيارند كسانى كه در امور مالى بخيل نيستند ولى در علم و دانش و مسايل ديگرى از اين قبيل بخل مى ورزند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بُخْل»: اين واژه اسم ذَمّ است و به مفهوم سختى در بخشش و سرباز زدن از اعطاى چيزى است كه بخشيدن آن لازم است؛ و در مورد كسى به كار مى رود كه كارش گناهى بزرگ است. پاره اى نيز برآنند كه به معناى سرباز زدن از چيزى است كه منع آن بى ثمر و اعطاى آن نيز بدون زيان است.

واژه «شُحّ» نيز به مفهوم «بُخْل» است و هر دو در برابر جود و بخشش قرار دارند. به بيان على بن عيسى، بخل، منع از بخشش است؛ چرا كه طبيعت بخيل از آن رنج مى برد و جود، بذل احسان است؛ چرا كه انسان بخشنده از بخشش رنج نمى برد كه شادمان مى گردد.

در اين آيه شريفه به يكى از خصلت هاى نكوهيده و بازدارنده مى پردازد و به كسانى كه دچار اين آفت هستند هشدار مى دهد كه:

اَلَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ

همان كسانى كه خود بخل مى ورزند و مردم را نيز به اين كار زشت وامى دارند و آنچه را خدا از فزون بخشى خود به آنان ارزانى داشته است پوشيده مى دارند؛ و اشاره مى كند كه ما براى كفرگرايان عذابى خفّت آور فراهم ساخته ايم.

به بارو گروهى از مفسّران منظورِ آيه شريفه كسانى هستند كه از پرداخت حقوق مالى خويش سرباز مى زنند و ديگران را نيز باز مى دارند؛ امّا به باور برخى ديگر، منظور كسانى هستند كه از بيان اوصاف و نشانه هايى كه از پيامبر اسلام شناخته اند، بخل مى ورزند و ياران پيامبر را نيز به آن وسوسه مى كنند.

وَ يَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ

و آنچه را كه خدا از فزون بخشى خود به آنان ارزانى داشته است پوشيده مى دارند.

برخى از مفسران در تفسير اين فراز مى گويند: منظور اين است كه آنان مى كوشند تا با پنهان ساختن نعمت ها و امكانات اقتصادى كه خدا به آنان ارزانى داشته است، براى خصلت نكوهيده «بُخْل» خويش بهانه و عذرى بيابند. برخى نيز برآنند كه آنان آگاهى خويش در مورد پيامبر اسلام و حقّانيت دعوت و بعثت او را پوشيده مى دارند.

به باور ما، آيه شريفه از هر نوع بخل و خست و بخل ورزى هشدار مى دهد؛ خواه در امور مادّى و اقتصادى باشد، يا علمى و بهره دهى معنوى. با اين بيان، هر كس از اداى آنچه بر عهده اوست سرباز زند و مردم را از انجام آنها باز دارد و حقايق و فضايل و ارزش هاى كسى را كتمان كند در خور نكوهش است.

در روايت است كه خداى بخشاينده هرگاه به كسى نعمتى ارزانى داشت، دوست دارد آثار نعمت خويش را در زندگى او بنگرد.

وَاعْتَدْنا لِلْكافِرينَ عَذاباً مُهيناً.

و ما براى كسانى كه نعمت هاى خدا را با كتمان حقايق انكار مى كنند و يا به خود و هوشمندى خويشتن نسبت مى دهند، عذابى خفّت آور آماده ساخته ايم؛ عذابى كه مايه خوارى و رسوايى و باعث اهانت به آنان مى شود؛ و اين دستاورد خود آنان است.

لزوم ترويج فرهنگ امانتدارى و عدالت ورزى در خانواده و اجتماع

اِنَ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّواالاَْماناتِ اِلىاَهْلِها وَ اِذاحَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ اِنَّ اللّهَ نِعِمّايَعِظُكُمْ بِهِ اِنَّ اللّهَ كانَ سَميعا بَصيرا

خداوند به شما فرمان مى دهد كه امانت ها را به صاحبانش بدهيد و هنگامى كه ميان مردم داورى مى كنيد ، به عدالت داورى كنيد خداوند ، اندرزهاى خوبى به شما مى دهد، خداوند شنوا و بيناست. (58 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

آيه فوق گرچه همانند بسيارى از آيات در موردخاصّى نازل شده ولى بديهى است يك حكم عمومى و همگانى ازآن استفاده مى شود و صريحا مى گويد «خداوند به شما فرمان مى دهدكه امانت هارا به صاحبان آن ها بدهيد: «اِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الاَْماناتِ اِلى اَهْلِها ». روشن است امانت معنى وسيعى دارد و هرگونه سرمايه مادّى و معنوى را شامل مى شود و هرمسلمانى طبق صريح اين آيه، وظيفه دارد كه در هيچ امانتى نسبت به هيچ كس ( بدون استثناء ) خيانت نكند، خواه صاحب امانت، مسلمان باشد، يا غير مسلمان و اين در واقع يكى از مواد « اعلاميه حقوق بشر در اسلام » است كه تمام انسان ها دربرابر آن يكسانند، قابل توجّه اين كه در شأن نزول آيه فوق ، امانت تنها يك امانت مادّى نبود و طرف آن هم يك نفر مشرك بود.

عدالت در حكميّت و داورى

درقسمت دوّم آيه، اشاره به دستورمهم ديگرى شده و آن مسأله «عدالت درحكومت» است. آيه مى گويد : « خداوند نيز به شما فرمان داده كه به هنگامى كه ميان مردم قضاوت و حكومت مى كنيد ، از روى عدالت حكم كنيد : وَ اِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ». سپس براى تأكيد اين دو فرمان مهم مى گويد : « خداوند پند و اندرزهاى خوبى به شما مى دهد : اِنَّ اللّهَ نِعِمّا يَعِظُكُمْ بِهِ ». باز تأكيد مى كند و مى گويد : « در هر حال خدا مراقب اعمال شما است ، هم سخنان شما رامى شنود و هم كارهاى

شما را مى بيند : اِنَّ اللّهَ كانَ سَميعا بَصيرا ». اين قانون نيز ، يك قانون كلّى و عمومى است و هر نوع داورى و حكومت را چه در امور بزرگ و چه در امور كوچك بوده باشد شامل مى شود، تا آن جا كه در احاديث اسلامى مى خوانيم : روزى دو كودك خردسال، هركدام خطى نوشته بود و براى داورى در ميان آن ها و انتخاب بهترين خط به حضور امام حسن رسيدند، على كه ناظر اين صحنه بود فورا به فرزندش گفت: « يا بُنَىَّ انْظُرْ كَيْفَ تَحْكُمُ فَاِنَّ هذا حُكْمٌ وَ اللّهُ سائِلُكَ عَنْهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ : فرزندم ! درست دقّت كن ، چگونه داورى مى كنى ، زيرا اين خود يك نوع قضاوت است و خداوند در روز قيامت درباره آن از تو سؤال مى كند » .⁽¹⁾اين دو قانون مهم اسلامى ( حفظ امانت و عدالت در حكومت ) زيربناى يك جامعه سالم انسانى است و هيچ جامعه اى خواه مادّى يا الهى بدون اجراى اين دو اصل ، سامان نمى يابد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«تُؤَدُّوا»: ادا كنيد، بازپس دهيد.

«سَميع»: شنوا.

«بَصير»: بينا.

امانتدارى و دادگرى

در اين آيه شريفه خداى پر مهر مردم را به اداى امانت ها فرمان مى دهد و مى فرمايد:

اِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ اَنْ تُوءَدُّوا الاَْماناتِ اِلى اَهْلِها

در تفسير اين فراز از آيه شريفه ديدگاه ها يكسان نيست:

1 به باور بيشتر مفسّران، منظور آيه شريفه اين است كه هر نوع امانت دينى يا حقوقى، مردمى و يا خدايى، اقتصادى، اجتماعى يا سياسى، مادّى يا

معنوى كه به عنوان امانت به شما سپرده شد، آن را باز پس دهيد و رعايت امانت كنيد. از دو امام نور حضرت باقر و صادق عليهم السلام - كه درود خداى بر آنان باد نيز اين ديدگاه روايت شده است.

2- اما گروهى ديگر بر اين باورند كه منظور آيه شريفه مديريت جامعه است و روى سخن نيز با زمامداران است كه بايد حقوق مردم را رعايت نمايند و با گفتار و عملكرد شايسته، آنان را به راه دين خدا برند.

از پنجمين و ششمين امام نور نيز اين ديدگاه روايت شده و فرموده اند كه: خدا هر يك از امامان راستين را موظّف ساخت كه تدبير امور دين و دنياى مردم را به امام پس از خويش سپارند.

ادامه آيه شريفه اين ديدگاه را تأييد مى كند كه مى فرمايد: «وَ اِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ...».⁽¹⁾

و نيز از پيشوايان راستين روايت است كه: دو آيه در قرآن است كه يكى بيانگر حقوق ماست و ديگرى روشنگر حقوق شما مردم؛ و آن گاه به تلاوت همين دو آيه پرداختند.

به باور ما اين ديدگاه در درون همان ديدگاه نخست گنجانيده شده است؛ چرا كه از جمله امانت هاى بزرگ خدا امامان راستين هستند؛ به همين دليل است كه حضرت باقر عليه السلام فرمود:

«اِنَّ اَداءَ الصَّلوةِ وَ الزَّكوةِ و الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ مِنَ الأَْمانَةِ...».

خواندن نماز، پرداخت حقوق مالى، گرفتن روزه و انجام حج از جمله اداى امانت هاست؛ و نيز از جمله اداى امانت، فرمانى است كه به زمامداران در مورد پخش عادلانه درآمدها و صدقات و غنايم و ديگر منابع ملّى كه حقوق مردم در آنهاست، داده شده است.

آرى ، خدا موضوع امانت و امانتدارى را تا آن جا بزرگ و پراهميت شمرده است كه به خيانتكاران اين گونه هشدار مى دهد: «يَعْلَمُ خائِنَةَ الاَْعْيُنِ...»⁽¹⁾خدا نگاه هاى خائنانه و دزدانه را مى داند و از آنها آگاه است.

و اين گونه آنان را بر حذر مى دارد: «... وَ لا تَخُونُوا اللّهَ و الرَّسولَ...»⁽²⁾... به خدا و پيام آورش خيانت نكنيد...

و از امانتداران اين گونه تجليل مى كند: «وَ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ مَنْ اِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ اِلَيْكَ...».⁽³⁾

و از پيروان كتاب هاى آسمانى كسى است كه اگر مال بسيارى را به او به امانت سپارى آن را به تو بر مى گرداند...

3- پاره اى از دانشمندان نيز در تفسير آيه مى گويند: در آيه شريفه روى سخن با پيامبر گرامى است و به آن حضرت دستور مى دهد كه كليد كعبه را كه در روز فتح مكه از كليددار آن، «عُثمان بن طَلْحه» براى پاكسازى خانه ازبت ها گرفته بود، به او باز پس دهد؛ چرا كه پيامبر در اين انديشه بود كه «عبّاس» را كليد دار كعبه سازد تا او افزون بر پرده دارى كعبه و سيراب ساختن زائران، اين كار را نيز به عهده گيرد.

به باور ما اين ديدگاه گرچه درست به نظر مى رسد و روايتى هم آن را تأييد مى كند، اما دو ديدگاه گذشته بهتر و استوارترند؛ چرا كه اگر فرمانى جهان شمول و بامفهوم گسترده در موردى ويژه صادر گرديد، نبايد آن را در مورد خاص خود محدود ساخت، بلكه بايد به مفهوم گسترده و جهان شمول آن عمل كرد.

وَ اِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

اين فراز از آيه شريفه به زمامداران عصرها و نسل ها و مديران و داوران و دستگاه هاى قضايى فرمان مى دهد كه در ميان جامعه بر اساس دادگرى

و عدالت حكم كنند.

نظير اين آيه شريفه در قرآن كه مردم را به عدل و انصاف فراخوانده بسيار است؛ براى نمونه مى فرمايد:

«يا داوُدُ اِنّا جَعَلْناكَ خَليفةً فِى الأَْرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النّاسِ بِالْحَقِّ...»⁽¹⁾

هان اى داود! ما تو را در روى زمين به خلافت برگزيديم، پس ميان مردم بر اساس حقّ و عدالت داورى كن!

و از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه به اميرمؤمنان فرمود: على جان! ميان دو تن كه نزدت به داورى مى آيند، در نگاه و گفتارت برابرى را رعايت كن!

«سَوِّ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ فى لَحْظِكَ و لَفْظِكَ».⁽²⁾

و نيز در روايت آمده است كه دو كودك نوشته خويشتن را نزد امام حسن عليه السلام بردند تا بهترين را برگزيند. هنگامى كه اميرمؤمنان از موضوع آگاه شد، به حضرت مجتبى فرمود:«پسرم!درموردداورى خويش نيك بينديش، چراكه خدا در روزرستاخيزاز همين حكم نيز تو را بازخواست خواهد كرد.»

يا بُنَىَّ انْظُرْ كَيْفَ تَحْكُمُ فَاِنَّ هذا وَ اللّهِ سائِلُكَ عنهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ.

و در بخش پايانى آيه مى فرمايد:

اِنَّ اللّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ اِنَّ اللّهَ كانَ سَميعاً بَصيراً

اين فراز از آيه شريفه روشن مى سازد كه فرمان خدا و اندرز او در مورد اداى امانت و هشدار از خيانت و نيز فرمان او به رعايت عدل و داد به سود شما و جامعه شماست.

پاره اى نيز گفته اند كه منظور از «موعظه» دعوت به نيكى ها و ارزش ها و هشدار از ضدّ ارزش هاست.

و خدا به همه شنيدنى ها، شنوا و به همه ديدنى ها بيناست. پاره اى نيز برآنند كه: خدا به گفتار و عملكرد شما دانا و آگاه است.

يادآورى مى گردد كه آمدن واژه «كان» در اين موارد نشانگر آن است كه خدا هماره شنوا و دانا بوده و هست و خواهد بود.

نارسايى هاى خانوادگى حاصل عملكرد اعضاى خانواده است آن را به خدا نسبت ندهيد

ماآ اَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ وَ ماآ اَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ اَرْسَلْناكَ لِلنّاسِ رَسُولاً وَ كَفى بِاللّهِ شَهيدا

آن چه از نيكى ها به تو مى رسد از ناحيه خدا است و آن چه از بدى به تو مى رسد از ناحيه خود تو است و ماتورابه عنوان رسول براى مردم فرستاديم و گواهى خدا در اين باره كافىاست.(79/نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« مُشَيَّدَة » در اصل از ماده « شيد » به معنى گچ و مواد محكم ديگرى است كه براى استحكام بنا در آن به كار مى برند و از آن جاكه در آن عصر و زمان معمولاً محكم ترين ماده براى استحكام بنا گچ بوده بيشتر به اين مادّه اطلاق مى شده است ، بنابراين «بُرُوجٍ مُشَيَّدَة» به معنى قلعه هاى محكم است و اگر مى بينيم مُشَيَّدَة به معنى مرتفع و طولانى آمده آن هم نيز به خاطر اين است كه بدون استفاده كردن از گچ و مانند آن هيچ گاه نمى توانستند بناهاى مرتفع و طولانى بسازند. در آيات متعددى از قرآن مجيد همانند آيه 99 سوره حجر و آيه 48 مُدَّثِّر از مرگ تعبير به « يَقين » شده است ، اشاره به اين كه هر قوم و جمعيّتى ، هر عقيده اى داشته باشند و هرچيز را بتوانند انكار كنند ، اين واقعيّت را نمى توانند منكر شوند كه زندگى بالاخره پايانى دارد و از آن جا كه افراد انسان به خاطر عشق به حيات و يا به گمان اين كه مرگ را با فنا و نابودى مطلق مساوى مى دانند همواره از نام آن و مظاهر آن گريزانند ، اين آيات هشدارى به آن ها مى دهد و در آيه مورد بحث با تعبير «يُدْرِكْكُم» به آن ها گوشزد مى كند كه فرار كردن از اين واقعيّت قطعى عالم هستى بيهوده است ، زيرا معنى مادّه « يُدْرِكْكُم » اين است كه كسى از چيزى فرار كند و آن به دنبالش بدود. با توجّه به اين واقعيّت عاقلانه است كه انسان خود را از صحنه جهاد و نيل به افتخار شهادت كنار بكشد و در خانه در ميان بستر بميرد؟ به فرض كه با عدم شركت در جهاد چند روز بيشترى عمر كند و مكرّرات را تكرار نمايد و از پاداش هاى مجاهدان راه خدا بى بهره شود ، به عقل و منطق نزديك است؟ اصولاً مرگ يك واقعيّت بزرگ است و بايد براى استقبال از مرگ توأم با افتخار آماده شد .

سرچشمه پيروزى ها و شكست ها

قرآن در ذيل همين آيه به يكى ديگر از سخنان بى اساس و پندارهاى باطل منافقان اشاره كرده مى گويد : « آن ها هر گاه به پيروزى برسند و نيكى ها و حسناتى به دست آورند مى گويند از طرف خدا است » يعنى ما شايسته آن بوده ايم كه خدا چنين مواهبى را به ما داده ( وَ اِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِه مِنْ عِنْدِ اللّهِ ). ولى هنگامى كه شكستى دامنگير آن ها شود و يا در ميدان جنگ آسيبى ببينند مى گويند: « اين ها بر اثر سوء تدبير پيامبر صلى الله عليه و آله و عدم كفايت نقشه هاى نظامى او بوده است » و مثلاً شكست جنگ احدرا معلول همين موضوع مى پنداشتند ( وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِه مِنْ عِنْدِكَ). در هر حال قرآن به آن ها پاسخ مى گويد كه از نظر يك موحّد و خداپرست تيزبين «همه اين حوادث وپيروزى ها و شكست هاازناحيه خدا است» كه برطبق لياقت ها و ارزش هاى وجودى مردم به آن ها داده مى شود (قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِاللّهِ) و در پايان آيه به عنوان اعتراض به عدم تفكّر و تعمّق آن ها در موضوعات مختلف زندگى مى گويد: «پس چرا اين ها حاضر نيستند حقايق را درك كنند » ( فَمالِ هؤُلاآءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَديثا).

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

قرآن به سرچشمه نيكى ها و سرفرازى ها و پيروزى ها اشاره مى كند و مى فرمايد:

ما اَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّهِ

هر آنچه از نيكى ها و پيروزى ها به تو رسد، از جانب خداست؛ اما هر آنچه از شكست ها و بدى ها دامنگيرت گردد، از سوى خودت به تو رسيده است.

به باور برخى در آيه شريفه روى سخن با پيامبر گرامى است، اما منظور از محتواى آن، امّت آن حضرت است؛ اما به باور گروهى روى سخن با انسان است و منظور از واژه «حَسَنَة» نيز نعمت گرانبهاى دين و ديگر نعمت هاى خداست.

وَ ما اَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ

در مورد دو واژه «حَسَنَه» و «سَيِّئَه» كه در آيه شريفه آمده، ديدگاه ها يكسان نيست.

1- «ابن عبّاس» بر آن است كه منظور از واژه نخست، غنايمِ پيكار «بَدْر» و

منظور از واژه دوم شكست و ناراحتى روز «اُحُد» است.

2- اما «ابومُسلِم» بر اين عقيده است كه منظور آيه شريفه و پيام آن اين است كه: مردم مسلمان در پيكار «بدر»، با ايمان و اخلاص تلاش كردند و فرمان خدا و پيامبر را به جان خريدند و خدا نيز پيروزى را به آنان هديه كرد، اما در پيكار «اُحُد» خدا و پيام آورش را نافرمانى نمودند و درنتيجه دستخوش پراكندگى و شكست شدند.

3- به باور برخى منظور از واژه «حَسَنَه»، اطاعت و فرمانبردارى است و منظور از «سَيِّئَه» نافرمانى خدا و پيامبر.

4- اما به باور برخى ديگر اين آيه شريفه بسان آن آيه است كه مى فرمايد: «وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها...».⁽¹⁾كيفر بدى و گناه، بسان آن، بدى و كيفر خواهد بود...

5- و گروهى نيز مى گويند: منظور از واژه نخست، نعمت و پيروزى و آسايش است و منظور از واژه دوم، خشكسالى و قحطى و گرفتارى هايى است كه به خاطر نافرمانى خدا و بيدادگرى دامانگير انسان ها مى گردد؛ گرچه برخى از بلاها و مشكلات نيز از لطف و حكمت خداست تا انسان آزمون گردد و پاداش سپاسگزاران و شكيبايان را بگيرد و هميشه جنبه كيفرى ندارد.

و بلاها را بدان دليل «سَيِّئَه» ناميده است كه انسان به طور طبيعى از آنها گريزان است و گرنه آنها پسنديده هستند و زشتى ندارند. با اين بيان تفسير آيه شريفه اين مى شود كه: همه سلامتى ها، نعمت ها، رزق و روزى ها و ارزش هاى مادى و معنوى كه نصيب شما مى گردد، از جانب خداست، اما رنج ها و فشارها و گرفتارى ها و مشكلاتى كه بر اثر نافرمانى خدا گريبانگير شما مى گردد (نظير مشكلات خانوادگى)، ثمره عملكرد نادرست خود شماست.

نظيراين هشدار درآيه ديگرى نيزآمده است كه مى فرمايد:«وَمااَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ اَيْديكُمْ...».⁽²⁾و هرمصيبتى به شما برسد به خاطر كارهايى است كه انجام داده ايد.

به باور «بَلْخى» تفسير اين آيه اين گونه است: هر رنج و مصيبتى كه به انسان برسد، كفّاره گناهان صغيره و يا كيفر گناهان كبيره و يا هشدارى است كه به خاطركوتاهى در انجام وظايف دامنگيرش شده است.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله مى فرمايد:

«ما مِنْ خَدْشٍ بِعُودٍ و لاَاخْتِلاجِ عِرْقٍ وَ لاعَثْرَةِ قَدَمٍ إِلاّ بِذَنْبٍ وَ ما يَعْفُو اللّهُ عَنْهُ اَكْثَرُ».

هر خراشى كه در بدن شما به وسيله خارى پديد مى آيد، يا رگى از رگ ها پاره مى گردد و يا هر لغزش پايى پيش مى آيد، همه آنها بر اثر گناه و نافرمانى خداست؛ و تازه آنچه خدا در پرتو مهرش ناديده مى گيرد و مى بخشد بيشتر است.

«علىّ بن عيسى» مى گويد: آيه شريفه نشانگر آن است كه آفريدگار پرمهر و فرزانه هيچ رنج و گرفتارى براى انسان پيش نمى آورد، جز اين كه به يكى از دو دليل است: يا به خاطر مهر اوست تا انسان به خود آيد و به پاداش سپاس و شكيبايى برسد و يا به خاطر كيفر اشتباهاتى است كه از او سرزده است، چرا كه رنج ها و گرفتارى ها، هر گاه بر اثر گناه گريبان انسان را بگيرد، يا كيفر گناه است و يا جنبه هشدار و تأديب دارد.

وَ اَرْسَلْناكَ لِلنّاسِ رَسُولاً

و ما تو را براى مردم به عنوان پيام آورى فرستاديم؛ و اين كار ما، خود بزرگ ترين نعمت و نيكى است و مخالفت با پيام تو، گناه و زشتكارى و بيدادگرى است.

در مورد چگونگى پيوند اين فراز از آيه به فرازهاى پيشين گفته اند: منظور اين است كه هر چه به آنان برسد از شومى گناهان آنهاست و تو پيام آورى هستى كه فرمانبردارى از تو، بسان فرمانبردارى از خدا و نافرمانى ات بسان نافرمانى اوست. با اين بيان تو سرچشمه خوبى ها هستى و نبايد شومى گناهانشان را به تو نسبت دهند.

وَ كَفى بِاللّهِ شَهيداً

و گواهى خدا بر رسالت و صداقت تو بسنده است. و به باور برخى خدا براى گواهى بر نيك و بد بندگان و عملكرد آنان كافى است. با اين بيان هدف اين فراز از آيه اين است كه مردم را به نيكى ها تشويق و از بدى ها هشدار دهد.

فرزندان صالح يا ناصالح غالبا دستاورد رفتار صحيح يا غلط والدين است

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصيبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَ كانَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَيْى ءٍ مُقيتا

كسى كه تشويق به كار نيكى كند نصيبى از آن براى او خواهدبود و كسى كه تشويق به كار بدى كندسهمى ازآن خواهدداشت و خداوندحساب هرچيزرادارد و آن راحفظ مى كند.(85/نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه « شَفاعَت » در اصل از ماده « شَفْع » به معنى جفت است بنابراين ضميمه شدن هر چيز به چيز ديگر شفاعت ناميده مى شود منتها گاهى اين ضميمه شدن در مسأله راهنمايى و ارشاد و هدايت است ( مانند آيه فوق ) كه در اين حال معنى امر به معروف و نهى از منكر را مى دهد ( و شفاعت سيّئه به معنى امر به منكر و نهى از معروف است ). ولى اگر در مورد نجات گنهكاران از عواقب اعمالشان باشد به معنى كمك به افراد گنهكارى است كه شايستگى و لياقت شفاعت را دارا هستند. و به عبارت ديگر شفاعت گاهى قبل از انجام عمل است كه به معنى راهنمايى است و گاهى بعد از انجام عمل است كه به معنى نجات از عواقب عمل مى باشد و هر دو مصداق ضميمه شدن چيزى به چيز ديگر است. « كِفْل » در اصل به معنى قسمت عقب پشت حيوان است كه سوار شدن بر آن ناراحت كننده مى باشد و به همين جهت هرگونه گناه و سهم بد را كِفْل مى گويند و نيز به كارى كه سنگينى و زحمت داشته باشد كِفالَت گفته مى شود. « مُقيت » در اصل از ماده قوت به معنى غذايى است كه جان انسان را حفظ مى كند ، بنابراين « مُقيت » كه اسم فاعل از باب اِفْعال است به معنى كسى است كه قوت ديگرى را مى پردازد و از آن جا كه چنين كسى حافظ حيات او است ، كلمه مُقيت به معنى « حافِظ » نيز به كار رفته و نيز شخصى كه قوت مى دهد حتما توانايى بر اين كار دارد به همين جهت اين كلمه به معنى مقتدر نيز آمده و چنين كسى مسلما حساب زيردستان خود را دارد ، به همين دليل به معنى حَسيب آمده است و در آيه فوق تمام اين معانى ممكن است از كلمه « مُقيت » اراده شود. مسؤوليّت هر كس در برابر اعمال خويش به

آن معنى نيست كه از دعوت ديگران به سوى حقّ و مبارزه با فساد چشم بپوشد و روح اجتماعى اسلام را تبديل به فردگرايى و بيگانگى از اجتماع كند و در لاك خود فرو رود. آيه فوق يكى از منطق هاى اصيل اسلام را در مسائل اجتماعى روشن مى سازد و تصريح مى كند كه مردم در سرنوشت اعمال يكديگر از طريق شفاعت و تشويق و راهنمايى شريكند ، بنابراين هرگاه سخن يا عمل و يا حتّى سكوت انسان سبب تشويق جمعيتى به كار نيك يا بد شود ، تشويق كننده سهم قابل توجّهى از نتايج آن كار خواهد داشت بدون اين كه چيزى از سهم فاعل اصلى كاسته شود. در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله چنين نقل شده : « مَنْ اَمَرَ بِمَعْرُوفٍ اَوْ نَهى عَنْ مُنْكَرٍ اَوْ دَلَّ عَلى خَيْرٍ اَوْ اَشارَ بِه فَهُوَ شَريكٌ وَ مَنْ اَمَرَ بِسُوءٍ اَوْ دَلَّ عَلَيْهِ اَوْ اَشارَ بِه فَهُوَ شَريكٌ : هر كس كار نيكى يا نهى از منكرى كند و يامردم را راهنمايى به عمل خير نمايد و يا به نحوى موجبات تشويق آن ها را فراهم سازد، درآن عمل سهيم و شريك است وهمچنين هركس دعوت به كار بد يا راهنمايى و تشويق نمايد او نيز شريك است ». مطابق اين منطق اسلامى تنها عاملان گناه ، گناهكار نيستند بلكه تمام كسانى كه با استفاده كردن از وسايل مختلف تبليغاتى و يا آماده ساختن زمينه ها و حتّى گفتن يك كلمه كوچك تشويق آميز ، عاملان گناه را به كار خود ترغيب كنند در آن سهيمند ، همچنين كسانى كه درمسير خيرات و نيكى ها از چنين برنامه هايى استفاده مى نمايند از آن سهم دارند. از پاره اى از روايات كه در تفسير آيه وارد شده است چنين برمى آيد كه يكى از معانى شفاعت حسنه يا سيّئه ، دعاى نيك يا بد درحقّ كسى كردن است كه يك نوع شفاعت در پيشگاه خدا محسوب مى شود. از امام صادق عليه السلام چنين نقل شده كه فرمود : « مَنْ دَعا لاَِخيهِ الْمُسْلِمِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ اُسْتُجيبَ لَهُ وَ قالَ لَهُ الْمَلَكُ فَلَكَ مِثْلاهُ فَذلِكَ النَّصيبُ : كسى كه براى برادر مسلمانش در پشت سر او دعا كند به اجابت مى رسد و فرشته پروردگار به او مى گويد دو برابر آن براى تو نيز خواهد بود و منظور از نصيب در آيه همين است » .⁽¹⁾و اين تفسير ، منافاتى با

تفسير سابق ندارد بلكه توسعه اى در معنى شفاعت است، يعنى هر مسلمانى به هر نوع كمك به ديگرى كند خواه ازطريق دعوت و تشويق به نيكى يا از راه دعا در پيشگاه خدا و يا به هر وسيله ديگرى باشد در نتيجه آن سهيم خواهد بود.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«شَفاعت»: اين واژه از ريشه «شَفيع» كه به مفهوم «جفت» است گرفته شده و بدان دليل كه شفيع به هنگام درست كردن كار ديگرى و شفاعت در مورد او، در حقيقت خود رارفيق اوقرار مى دهد به او «شَفيع» و به كارش شفاعت گفته اند. نيز به كسى كه ملك ديگرى را جزء ملك خود سازد «شَفيع» گفته مى شود.

به صراحتِ آيات قرآن و انبوه روايات، اصل شفاعت به اذن خدا، يك موضوع ترديد ناپذير است، اما در مورد ابعاد و قلمرو آن ديدگاه ها يكسان نيست:

گروهى بر آنند كه پيامبر گرامى اهل بهشت را شفاعت مى كند و به بركت شفاعت آن حضرت به درجات والاترى اوج مى گيرند. اما ديگران مى گويند: پيامبر آن گروه از گناهكاران امّت را كه از دين و آيين آنان خشنود است و در كنار انديشه و عقيده شايسته و توحيدى و خداپسندانه خود دستخوش لغزش هايى نيز شده اند، شفاعت خواهد كرد، تا به بركت آن از كيفر خدا در امان بمانند و خدا آنان را بيامرزد.

«كِفْل»: به مفهوم بهره و نصيب آمده است. پاره اى نيز آن را به معناى وِزر و وَبال گرفته اند.

شفاعت

در اين آيه شريفه مى فرمايد:

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصيبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها هر كس شفاعت پسنديده و تشويق خدا پسندانه اى كند، از آن كار بهره اى خواهد داشت؛ و هر كس شفاعت ناپسند و تشويق به كار بدى كند، براى او نيز از آن گناه و زشتى ، بهره اى خواهد بود.

ديدگاه ها در مورد واژه شفاعت

در مورد شفاعت ديدگاه ها يكسان نيست:

1 - به باور برخى، ازجمله «ابن عبّاس» منظوراز شفاعت در آيه شريفه، اصلاح و ايجاد سازش ميان دو نفر است كه فرد اصلاحگر نيز پاداشى خواهد داشت؛ همان گونه كه اگر كسى با آتش افروزى و سخن چينى بذركينه و دشمنى افشاند،گناهكارخواهدبود.

2 - به باور برخى ديگر شفاعت پسنديده به مفهوم ميانجيگرى هايى است كه در ميان مردم رواج دارد. با اين بيان اگر ميانجى گرى، در راه شايستگى و عدالت و انصاف بود، پسنديده است و اگر در راه ستم و انحراف انجام شد ناپسند است. به همين دليل است كه ميانجيگرى به مفهوم نخست مورد تشويق است و به مفهوم دوم ناپسند و حرام.

در روايت است كه: «اِشْفَعُوا تُؤْجَرُوا» ميانجيگرى شايسته نماييد تا پاداش دريافت داريد .

و نيز آمده است كه: «مَنْ حالَتْ شَفاعَتُهُ دُونَ حَدٍّ مِنْ حُدودِ اللّهِ فَقَدْ ضادَّ اللّهَ فى مُلْكِهِ؛ وَ مَنْ اَعانَ عَلى خُصُومِهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ كانَ فى سَخَطِ اللّهِ حَتّى يَنْزَعَ».⁽¹⁾

كسى كه با شفاعت و ميانجيگرى مانع اجراى عادلانه يكى از مقررات خدا گردد، در حقيقت با خدا در قلمرو قدرتش به مخالفت برخاسته است؛ و كسى كه بدون آگاهى بر كشمكش، يكى از دو طرف را يارى رساند، در خشم خداست تا آن گاه كه از روش ظالمانه اش دست كشد.

3 - «جُبّائى» بر آن است كه شفاعت پسنديده، دعاى خير درباره مردم و شفاعت ناپسند، دعاى زيانبار در مورد آنان است .

4 - پاره اى نيز مى گويند: شفاعت در اين جا به مفهوم يارى و پشتيبانى از برادر عقيدتى و دينى در جهاد با تجاوزكاران است كه بهره دنيوى غنايم و پاداش آخرت آن

بهشت خداست و اگر در گناه و تجاوزى با همدين و همنوع رفاقت كند، بهره دنياى او سرزنش و نكوهش و نصيب جهان ديگرش كيفر خواهد بود.

وَ كانَ اللّهُ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ مُقيتاً

و خدا همواره بر هر چيزى تواناست.

واژه «مُقيت»

در مورد مفهوم اين واژه نيز نظراتى آمده است:

1 - به باور برخى اين واژه به مفهوم توانا و پراقتدار آمده است.

2 - و به باور برخى ديگر، به مفهوم كسى است كه هر چيزى را از روى حساب ارزانى دارد و شمار و حساب آن را داشته باشد.

3 - پاره اى به مفهوم گواه معنا كرده اند.

4 - و پاره اى ديگر به معناى حسابگر و حساب كننده.

5 - و «جُبّائى» مى گويد: واژه «مُقيت» به معناى كيفر كننده است؛ چرا كه خدا پاداش هر كار نيك و كيفر هر گناهى را خواهد داد.

آغاز عدالت از درون خانواده

ياآ اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا كُونُوا قَوّامينَ بِالْقِسْطِ شُهَداآءَلِلّهِ وَ لَوْ عَلى اَنْفُسِكُمْ اَوِ الْوالِدَيْنِ وَالاَْقْرَبينَ اِنْ يَكُنْ غَنِيّا اَوْ فَقيرا فَاللّهُ اَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوآى اَنْ تَعْدِلُوا وَ اِنْ تَلْوُوآا اَوْ تُعْرِضُوا فَاِنَّ اللّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرا

اى كسانى كه ايمان آورده ايد كاملاً قيام به عدالت كنيد، براى خدا گواهى دهيد اگرچه ( اين گواهى ) به زيان خود شما يا پدر و مادر يا نزديكان شما بوده باشد، چه اين كه اگر آن ها غنىّ يا فقير باشند خداوند سزاوارتر است كه از آن ها حمايت كند، بنابراين از هوى و هوس پيروى نكنيد كه از حقّ منحرف خواهيد شد و اگر حقّ را تحريف كنيد و يا از اظهار آن اعراض نماييد خداوند به آن چه انجام مى دهيد آگاه است. (135 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« تَلْوُوا » از ماده «لِىّ» به معنى جلوگيرى و تأخير است و در اصل به معنى « پيچيدن و تاب دادن » آمده است. « قَوّامين » جمع قَوّام « صيغه مبالغه » به معنى « بسيار قيام كننده » است، يعنى بايد در هرحال و در هركار و در هر عصر و زمان قيام به عدالت كنيد كه اين عمل خلق و خوى شما شود و انحراف از آن برخلاف طبع و روح شما گردد. تعبير به « قيام » در اين جا ممكن است به خاطر آن باشد كه انسان براى انجام كارها معمولاً بايد بپاخيزد و به دنبال آن ها برود ، بنابراين « قيام به كار » كنايه از تصميم و عزم راسخ و اقدام جدّى درباره آن است اگرچه آن كار همانند حكم قاضى احتياج به قيام و حركتى نداشته باشد و نيز ممكن است تعبير به قيام از اين نظر باشد كه قائم معمولاً به چيزى مى گويند كه عمود بر زمين بوده باشد و كمترين ميل و انحرافى به هيچ طرف نداشته باشد، يعنى بايد آن چنان عدالت را اجرا كنند كه كمترين انحرافى به هيچ طرف پيدا نكند. سپس براى تأكيد مطلب مسأله « شهادت » را عنوان كرده ، مى فرمايد : « به خصوص در مورد شهادت بايد همه ملاحظات را كناربگذاريد و فقط به خاطر خدا شهادت به حقّ دهيد ، اگرچه به زبان شخص شما يا پدر و مادر و يا نزديكان تمام شود » ( شُهَدآءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلى اَنْفُسِكُمْ اَوِالْوالِدَيْنِ وَالاَْقْرَبينَ ). اين موضوع

در همه اجتماعات و مخصوصا دراجتماعات جاهلى وجود داشته و دارد كه معمولاً در شهادت دادن ، مقياس را حبّ و بغض ها و چگونگى ارتباط اشخاص با شهادت دهنده قرار مى دهند اما حقّ و عدالت براى آن ها مطرح نيست ، مخصوصا از حديثى كه از ابن عباس نقل شده استفاده مى شود كه افراد تازه مسلمان حتّى بعد از ورود به مدينه به خاطر ملاحظات خويشاوندى از اداى شهادت هايى كه به ضرر بستگانشان مى شد خوددارى مى كردند ، آيه فوق نازل شد و در اين زمينه به آن ها هشدار داد .⁽¹⁾ولى همان طور كه آيه اشاره مى كند اين كار با روح ايمان سازگار نيست، مؤمن واقعى كسى است كه در برابر حق و عدالت ، هيچ گونه ملاحظه اى نداشته باشد و حتّى منافع خويش و بستگان خويش را به خاطر اجراى آن ناديده بگيرد. ضمنا از اين جمله استفاده مى شود كه بستگان مى توانند با حفظ اصول عدالت به سود يا به زيان يكديگر شهادت دهند ( مگر اين كه قرائن اتّهام به طرفدارى و اعمال تعصّب در كار بوده باشد ). سپس به قسمت ديگرى از عوامل انحراف از اصل عدالت اشاره كرده مى فرمايد : « نه ملاحظه ثروت ثروتمندان بايد مانع شهادت به حق گردد و نه عواطف ناشى از ملاحظه فقر فقيران ، زيرا اگر آن كس كه شهادت به حقّ به زيان او تمام مى شود ، ثروتمند يا فقير باشد، خداوند نسبت به حال آن ها آگاه تر است ، نه صاحبان زر و زور مى توانند در برابر حمايت پروردگار ، زيانى به شاهدان بر حقّ برسانند و نه فقير با اجراى "عدالت " گرسنه مى ماند » ( اِنْ يَكُنْ غَنِيّا اَوْ فَقيرا فَاللّهُ اَوْلى بِهِما ). باز براى تأكيد دستور مى دهد كه « از هوى و هوس پيروى نكنيد تا مانعى در راه اجراى عدالت ايجاد گردد »( فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوآى اَنْ تَعْدِلُوا ). و از اين جمله به خوبى استفاده مى شود كه سرچشمه مظالم و ستم ها ، هوى پرستى است و اگر اجتماعى هوى پرست نباشد ، ظلم و ستم در آن راه نخواهد داشت. بار ديگر به خاطر اهميّتى كه موضوع اجراى عدالت دارد ، روى اين دستور تكيه كرده مى فرمايد : « اگر مانع رسيدن حقّ به

حقّ دار شويد و يا حقّ را تحريف نماييد و يا پس از آشكار شدن حقّ از آن اعراض كنيد ، خداوند از اعمال شما آگاه است » ( وَ اِنْ تَلْوُوآا اَوْ تُعْرِضُوا فَاِنَ اللّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبيرا ). در حقيقت جمله اِنْ تَلْوُوآا اشاره به تحريف حقّ و تغيير آن است ، در حالى كه جمله تُعْرِضُوا اشاره به خوددارى كردن از حكم به حقّ مى باشد و اين همان چيزى است كه در حديثى از امام باقر نقل شده است. ⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«قَوّام»: اين واژه مبالغه از واژه قيام است و به مفهوم كسى است كه به عدل و داد عادت كرده و عدالت و دادگرى راه و رسم اوست.

«قِسْط»: عدل و داد.

«لَىّ»: در اصل به مفهوم جلوگيرى و به تأخير افكندن و پيچانيدن و تاب دادن است و در اينجا در مورد تحريف حقايق براى حق كشى به كار رفته است.

براى عدالت به پاخيزيد!

در آيه گذشته، خداى پرمهر روشنگرى فرمود كه پاداش شكوهبار دنيا و آخرت يكسره به دست اوست؛ اينك در اين آيه مردم را به عدالت و دادگرى در همه ميدان ها سفارش مى كند و از آنان مى خواهد كه براى عدالت به پاخيزند و به ستم و بيداد نزديك نشوند و ديگران را نيز هشدار دهند:

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُونُوا قَوّامينَ بِالْقِسْطِ

هان اى كسانى كه ايمان آورده ايد! هماره براى عدالت و دادگرى به پاخيزيد و براى خدا گواهى دهيد. آرى، بايد عدالت و دادگرى شيوه و راه و رسم و عادت شما باشد و در ميدان هاى گفتار، نوشتار و ميدان عمل، براساس عدالت رفتار كنيد و براى عدالت حركت نماييد.

شُهَداءَ لِلّهِ وَ لَوْ عَلى اَنْفُسِكُمْ اَوِ الْوالِدَيْنِ وَ الاَْقْرَبينَ

«شُهَداء» جمع واژه «شَهيد» است. مفهوم آيه اين است كه خدا به بندگانش فرمان مى دهد كه در گفتار و گواهى خويش راستى و حق گرايى را راه و رسم خويش قرار دهند و در اين كار پايدار باشند تا هم خشنودى خدا را به دست آورند و هم به بارگاه او نزديك گردند، گرچه اين حقگويى و گواهى بر اساس عدالت به زيان خود و يا پدر و مادرشان باشد؛ و هرگز به خاطر ثروت ثروتمند و يا تهيدستى بينوا از عدالت انحراف نجوييد!

«ابن عبّاس» در اين مورد مى گويد: منظور اين است كه در گواهى و داورى خود، هماره جانبدار عدل و داد باشيد، خواه به سود خود يا نزديكانتان باشد و يا به زيان شما و بستگانتان؛ چرا كه خداى دادگر همه را در برابر قانون و در برابر عدل و داد و گواهى وآيين دادرسى و داورى، برابر نگريسته و كسى را بر ديگرى برترى نداده است.

گواهى اعضاى خانواده در مورد يكديگر رواست

آيه مباركه نشانگر اين واقعيت است كه گواهى پدر براى فرزند و گواهى فرزند براى پدر، خواه به سود آنان باشد و يا به زيانشان، جايز است؛ و نيز نشانگر آن است كه گواهى نزديكان و بستگان در مورد يكديگر رواست. «ابن عبّاس» نيز در اين مورد همين ديدگاه را بر گزيده است.

«ابن شهاب» در اين مورد آورده است كه: مسلمانان پيشين بيشتر بر اين راه و رسم عادلانه و انسانى بودند، تا دوره هاى بعد از راه رسيد و از مردم كارهايى پديدار شد كه زمامداران را به تهمت زدن به آنان برانگيخت و آن گاه گواهى افرادى كه مورد اتهام حكومت قرارمى گرفتندترك شدو نيزگواهى به سودآنان ازسوى بيدادگران ممنوع گرديد.

ذكر اين نكته لازم است كه منظور از گواهى دادن انسان به زيان خود، اقرار وى به سود طرف مقابل است كه پذيرفته است. اما گواهى دادنِ انسان به سود خود، به تنهايى پذيرفته نيست مگر اين كه دلايل و مدارك و گواهان، ادعاى او را گواهى كنند.

اِنْ يَكُنْ غَنِيّاً اَوْ فَقيراً فَاللّهُ اَوْلى بِهِما

اگر كسانى كه به سود و زيانشان گواهى داده مى شود، ثروتمند باشند و يا تهيدست و بينوا وناتوان، نبايد هيچ يك از اين موضوعات باعث شود كه از گواهى عادلانه انحراف جوييم و از اداى گواهى صحيح و خدا پسندانه و يا داورى و قضاوت عادلانه دورى گزينيم.

بسيار ديده شده است كه افرادى به خاطر ثروت و يا زورمدارى كسى كه گواهى به زيان اوست، از اداى گواهى خود دارى نموده و حقيقت را كتمان مى كنند و پاره اى نيز به خاطر تهيدستى و گرفتارى فردى، از گواهى به زيان او چشم مى پوشند و بدين سان آفت ترس از زر دار و زور دار و يا دلسوزى كاذب و بيجا باعث خوددارى از گواهى عادلانه مى شود. به همين جهت است كه آيه شريفه از هر دو آفت هشدار مى دهد و مى فرمايد: «فَاللّهُ اَوْلى بِهِما».

خدا به يارى آن دو و نجاتشان از گرفتارى، از شما سزاوارتر است؛ بنا بر اين، از اداى گواهى عادلانه به خاطر ثروت و قدرت يك طرف و يا تهيدستى و بينوايى او، خوددارى نكنيد و ترس و دلسوزى بى مورد، شما را از حق و عدالت منحرف نسازد؛ چرا كه خداوند شما را به اين كار فرمان داده و خود مى داند كه شرايط آن دو چگونه است. بر شماست كه مقررات او را رعايت كنيد كه او به مصالح و منافع واقعى شما و جامعه بشرى از همگان داناتر است.

فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى اَنْ تَعْدِلُوا

پس بنابراين از پى هواى دل نرويد و در اداى شهادت، غرض ها و مرض ها و دوستى ها و دشمنى ها را دخالت ندهيد و يا از اداى گواهى به خاطر دلسوزى بى مورد سر باز نزنيد و تمايل قلبى به يك طرف و يا پيوند خويشاوندى و ديگر آفت هاى حقگويى و دادگرى، شما را به بيداد و گواهى ناروا سوق ندهد كه عدالت را فداى مصلحت شخصى يا گروهى و يا پيوندها و وسوسه ها نماييد.

«فَرّاء» در مورد اين فراز از آيه مى گويد: اين جمله بسان اين است كه بگوييم: از هواى دل پيروى مكن تا خدايت خشنود گردد. پاره اى نيز واژه «اَنْ تَعْدِلُوا» را به مفهوم

انحراف دانسته و از عدول از راه عادلانه و درست گرفته اند كه در اين صورت معناى آيه اين گونه است: پس از هواى دل پيروى مكن كه در نتيجه، از حق و عدالت به انحراف كشيده خواهى شد.

وَ اِنْ تَلْوُوا اَوْ تُعْرِضُوا فَاِنَّ اللّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبيراً

و اگر از اداى گواهى درست به انحراف گراييد و يا روى گردانيد، خدا به آنچه انجام مى دهيد آگاه است و مى داند كه به اداى گواهى عادلانه قيام كرده ايد و يا با تحريف حقايق و كتمان واقعيات و يا روى برتافتن از اداى گواهى به بيراهه گام سپرده ايد.

درمورد تفسير اين جمله ديدگاه ها يكسان نيست:

1- گروهى از جمله «ابن عبّاس» برآنند كه منظور اين است كه: اگر از اداى شهادت خوددارى كنيد...

2 - اما گروهى ديگر مى گويند: روى سخن با زمامداران است و مى فرمايد: شما اى زمامداران و قاضيان! اگر از قضاوت و داورى عادلانه خوددارى كنيد و به سود يكى بدون دليل انحراف جوييد خدا از آنچه انجام مى دهيد آگاه است.

3 - برخى نيز بر اين باورند كه منظور آيه شريفه اين است كه: اگر گواهى درست رابه نادرست تبديل كنيد و حقايق راتحريف نماييد و آن راكتمان داريدخداآگاه است...

پيام آيه

پيام آيه شريفه روشن و انسانساز است و نشانگر اين واقعيت است كه:

1 - دعوت به ارزش ها و كارهاى پسنديده و نهى از زشتى و گناه و بيداد بر همگان لازم است.

2 - بر همگان واجب است كه در همه ميدانها بر اساس عدل و داد رفتار كنند و از ستم و بيداد دورى گزينند.

از «ابن عبّاس» در مورد «وَ اِنْ تَلْوُوا» آورده اند كه: اگر دو نفر در برابر داور و يا قاضى قرار گيرند و او از يكى روى برتابد و به ديگرى روى آورد، به گونه اى از حق و عدالت انحراف جسته است و اين نمونه اى از مفهوم آيه شريفه است.

تحريم شركت در مجالس گناه

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتابِ اَنْ اِذا سَمِعْتُمْ اآياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَءُ بِها فَلاتَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّىيَخُوضُوا فىحَديثٍ غَيْرِه اِنَّكُمْ اِذامِثْلُهُمْ اِنَ اللّهَ جامِعُ الْمُنافِقينَ وَ الْكافِرينَ فى جَهَنَّمَ جَميعا

خداوند درقرآن ( اين حكم را ) بر شما فرستاده كه هنگامى كه بشنويد افرادى آيات خدا را انكار و استهزاء مى نمايند با آن ها ننشينيد تا به سخن دگرى بپردازند، زيرا در اين صورت شما هم مثل آنان خواهيد بود، خداوند منافقان و كافران را همگى در دوزخ جمع مى كند.(140 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

در سوره « انعام » كه از سوره هاى مكى قرآن است در آيه 68 صريحا به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور داده شده است كه « اگر مشاهده كنى كسانى نسبت به آيات قرآن استهزاء مى كنند و سخنان ناروا مى گويند ، از آن هااعراض كن »، مسلّم است كه اين حكم اختصاصى به پيامبر صلى الله عليه و آله ندارد ، بلكه يك دستور عمومى است كه در شكل خطاب به پيامبر صلى الله عليه و آله بيان شده و فلسفه آن هم كاملاً روشن است ، زيرا اين يك نوع مبارزه عملى به شكل منفى در برابر اين گونه كارهااست. آيه مورد بحث بار ديگر اين حكم اسلامى را تأكيد مى كند و به مسلمانان هشدار مى دهد كه : « در قرآن به شما قبلاً دستور داده شده كه هنگامى بشنويد افرادى نسبت به آيات قرآن كفر مى ورزند و استهزاء مى كنند با آن ها ننشينيد تاازاين كارصرف نظركرده،به مسائل ديگرى بپردازند ».

سپس نتيجه اين كار را چنين بيان مى كند كه « اگر شما در اين گونه مجالس شركت كرديد همانند آن ها خواهيد بود و سرنوشتتان سرنوشت آن ها است » ( اِنَّكُمْ اِذا مِثْلُهُمْ ). باز براى تأكيد اين مطلب اضافه مى كند شركت در اين گونه جلسات نشانه روح نفاق است « و خداوند منافقان و كافران را در دوزخ جمع مى كند » (اِنَّ اللّهَ جامِعُ الْمُنافِقينَ وَ الْكافِرينَ فى جَهَنَّمَ جَميعا). از اين آيه چند نكته استفاده مى شود :

1- شركت در اين گونه « جلسات گناه » به منزله شركت در « گناه » است ،

اگرچه شركت كننده ساكت باشد ، زيرا اين گونه سكوت ها يك نوع رضايت و امضاى عملى است .

2- نهى از منكر اگر به صورت « مثبت » امكان پذير نباشد لااقل بايد به صورت « منفى » انجام گيرد به اين طريق كه از محيط گناه و مجلس گناه انسان دور شود .

3- كسانى كه با سكوت خود و شركت در اين گونه جلسات عملاً گناهكاران را تشويق مى كنند مجازاتى همانند مرتكبين گناه دارند .

4 - نشست و برخاست با كافران در صورتى كه نسبت به آيات الهى توهين نكنند و خطر ديگرى نداشته باشد مانعى ندارد ، زيرا جمله « حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِه » اين كار را مباح شمرده است .

5- مجامله با اين گونه گناهكاران نشانه روح نفاق است زيرا يك مسلمان واقعى هرگز نمى تواند در مجلسى شركت كند كه در آن نسبت به آيات و احكام الهى توهين مى شود و اعتراض ننمايد، يا لااقلّ عدم رضايت خودراباترك آن مجلس آشكارنسازد.⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

شأن نزول

در داستان نزول آيه موردبحث آورده اندكه: اين آيه شريفه در موردمنافقان و گروهى ازدانشوران يهود فرودآمد؛ چراكه برخى از نفاق پيشگان نزد دانشمندان يهود مى رفتند و در محفل آنان نشستند، در حالى كه در آن جا آيات قرآن به باد تمسخر گرفته شد؛ به همين دليل بود كه خدا با فروفرستادن اين آيه شريفه، هم از زشتكارى آنان خبر داد و هم از اين شيوه پست نهى فرمود.

در اين آيه شريفه قرآن مؤمنين را از نشست و برخاست و معاشرت با هشدار داده و مى فرمايد:

وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتابِ اَنْ اِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَءُ بِها فَلاتَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِهِ

و خدا اين حكم را در قرآن بر شما فرو فرستاد كه هرگاه شنيديد كه شرك گرايان و منافقان به آيات خدا كفر مى ورزند و آنها را به باد تمسخر مى گيرند، شما با آنان و در محفل آنان ننشينيد تا دست از شقاوت خود برداشته و به سخن ديگرى بپردازند.

نظير اين دستور در اين آيه شريفه نيز آمده است كه مى فرمايد:

«وَ اِذا رَأَيْتَ الَّذينَ يَخُوضُونَ فى آياتِنا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِهِ...».⁽¹⁾

و هنگامى كه ديدى كسانى به انگيزه تمسخر و زير سؤال بردن قرآن، در آيات ما فرو مى روند، از آنان روى برتاب تا به گفتارى غير از آن بپردازند...

رهنمود آيه شريفه

از آيه شريفه اين نكته دريافت مى گردد كه نشست و برخاست و دوستى با كفرگرايان، هنگامى كه به آيات خدا كفر ورزند و مقررات الهى را مسخره نمايند، كارى نارواست؛ اما آن گاه كه بر ضدّ عقيده و ايمان توحيدگرايان دست به شرارتى نزنند مانعى ندارد؛ ولى از «حَسَن» روايت شده است كه اين اجازه نيز به وسيله اين آيه شريفه نسخ شده است كه مى فرمايد:

«... فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ». ⁽¹⁾

و اگر شيطان تو را به فراموشى افكند و با كفرگرايان همنشين شدى، پس از توجه و به خود آمدن، ديگر با گروه ستمكار نشست و برخاست مكن.

اِنَّكُمْ اِذا مِثْلُهُمْ

هرگاه پس از اين هشدار باز هم با آنان نشست و برخاست نماييد و آنان آيات خدا را به باد تمسخر گيرند، در آن صورت شما نيز بسان آنان هستيد، چراكه با وجود توانايى بر هشدار آنان و جلوگيرى از شرارتشان به شقاوت آنان رضايت مى دهيد؛ و رضايت بر كفر و شرك نيز خود نوعى كفر محسوب مى گردد.

سكوت در مقابل شرارت زشت كرداران شركت در گناه آن هاست.

1- آيه مباركه اين پيام را مى دهدكه هر انسان خردمند و باايمانى در صورت توان بايد با شرارت كفرگرايان و گناه و زشتى زشت كرداران و گناهكاران اعلان مخالفت كند؛ و اگر چنين نكند و تن به سكوت سپارد و در حضور او گناه شود، او نيز گناهكار است.

2- و نيز اين پيام را طنين افكن مى سازد كه نشست و برخاست با مردم بدكار و بدعتگذار از هر كيش و مذهبى باشند، حرام است. اين مطلب را انبوهى از مفسرين به صراحت آورده اند و «عبدالله بن مسعود» و «ابراهيم» و «ابووابِل» نيز بر همين عقيده بودند.

«ابراهيم» در اين مورد مى گويد: اگر انسان در مجلس و محفلى از آيات خدا و مقررات الهى سخن گويد و حاضران او را به باد تمسخر گيرند و حق ستيزى نمايند، خدا از آنان خشمگين مى گردد.

و نيز «عُمَر بن عبد العزيز» با الهام از همين آيه شريفه، مرد روزه دارى را كه با عنصر باده گسارى همنشين شده بود تازيانه زد.

«عَيّاشى» از حضرت رضا عليه السلام در تفسير آيه مباركه آورده است كه:

«اِذا سَمِعْتَ الرَّجُلَ يَجْحَدُ الْحَقَّ وَ يُكَذِّبُ بِهِ فَقُمْ مِنْ عِنْدِهِ». ⁽¹⁾

هرگاه شنيدى كه عنصر تبهكارى حق را انكار و آيات خدا را تكذيب مى كند، از آن مجلس برخيز و بيرون برو!

از «ابن عبّاس» آورده اند كه خدا در اين آيه مباركه، مردم را به اتحاد و همدلى و همبستگى فرا مى خواند و از تفرقه و جدايى و گسستن پيوندها و كارهاى تفرقه انگيز و سخنان اختلاف افكن نهى مى كند.

«ابو على» مى گويد: اگر انسان در چنين محافل گناهى حضور نداشته باشد، اما به گونه اى صداى آنان را بشنود حرام نيست؛ چراكه حرمت در نشستن با آنان و نهى ننمودن آنان است.

اِنَّ اللّهَ جامِعُ الْمُنافِقينَ وَ الْكافِرينَ فى جَهَنَّمَ جَميعاً

خدا، در روز رستاخيز كفرگرايان و منافقان را يكسره در آتش شعله ور دوزخ گرد مى آورد و كيفرشان مى كند؛ همان گونه كه آنان در دنيا بر شرارت و شقاوت بر ضد ايمان آوردگان دست اتحاد دادند و براى دشمنى با ايمان آوردگان، يار و ياور يكديگر شدند.

ضرورت توجه ويژه خانواده هاى مسلمان به «توليد علم» با هدف نفى تسلط كفار بر مؤمنين

اَلَّذينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَاِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّهِ قالُوآا اَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَ اِنْ كانَ لِلْكافِرينَ نَصيبٌ قالُوآا اَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنينَ فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيمَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً

منافقان همان ها هستند كه پيوسته انتظار مى كشند و مراقب شما هستند اگر فتح و پيروزى نصيب شما گردد مى گويند آياما با شما نبوديم ( پس ما نيز سهيم در افتخارات و غنايم هستيم ) و اگر بهره اى نصيب كافران گردد مى گويند آيا ما شما را تشويق به مبارزه و عدم تسليم در برابر مؤمنان نمى كرديم ؟ ( پس باشما سهيم خواهيم بود ) خداوند در ميان شما در روز رستاخيز داورى مى كند و هرگز براى كافران نسبت به مؤمنان راه تسلّطى قرار نداده است. (141 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اِسْتَحْوَذَ » در اصل از ماده « حَوْذ » به معنى قسمت عقب ران ها است و چون به هنگامى كه ساربان مى خواهد شتر را به سرعت براند در پشت سر او قرار گرفته و به ران و پشت او مى زند تابه سرعت حركت كند كلمه «اِسْتِحْواذ» به معنى سوق دادن، تحريك كردن توأم با تسلّط و استيلا آمده است و در آيه فوق نيز به همين معنى است. اين آيه و دو آيه بعد شش ويژگى از صفات منافقان و انديشه هاى پريشان آن ها را بازگو مى كند.

1- منافقين با فرصت طلبى مخصوص خود مى خواهند در صورت پيروزى مؤمنان در افتخارات و حتّى در غنايم آنان شركت جويند و منّتى هم بر آن ها بگذارند و در صورت پيروزى كفّار خوشحالند و با مصمّم ساختن آن ها در كفرشان و جاسوسى به نفع آنان، مقدّمات اين پيروزى را فراهم مى سازند ، گاهى « رفيق قافله »اند و گاهى « شريك دزد » و عمرى را با اين دو دوزه بازى كردن مى گذرانند. ولى قرآن سرانجام آن هارا بايك جمله كوتاه بيان مى كند و مى گويد : بالاخره روزى فرامى رسد كه پرده ها بالا مى رود و نقاب از چهره زشت آنان برداشته مى شود ، آرى « در روز قيامت خداوند

در ميان شما قضاوت مى كند » ( فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيمَةِ ). و براى اين كه مؤمنان واقعى مرعوب آنان نشوند در پايان آيه اضافه مى كند : « هيچ گاه خداوند راهى براى پيروزى و تسلّط كافران بر مسلمانان قرار نداده است » ( وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً ) .

آيا هدف از اين جمله تنها عدم پيروزى كفار از نظر « منطق » بر افراد باايمان است و يا پيروزى هاى « نظامى » و مانند آن را شامل مى شود؟ از آن جا كه كلمه « سَبيل » به اصطلاح از قبيل « نكره در سياق نفى » است و معنى عموم را مى رساند از آيه استفاده مى شود كه كافران نه تنها از نظر منطق بلكه از نظر نظامى و سياسى و فرهنگى و اقتصادى و خلاصه از هيچ نظر بر افراد باايمان ، چيره نخواهند شد. و اگر پيروزى آن ها را بر مسلمانان در ميدان هاى مختلف با چشم خود مى بينيم به خاطر آن است كه بسيارى از مسلمانان مؤمنان واقعى نيستند و راه و رسم ايمان و وظايف و مسؤوليّت ها و رسالت هاى خويش را به كلّى فراموش كرده اند ، نه خبرى از اتّحاد و اخوّت اسلامى در ميان آنان است و نه جهاد به معنى واقعى كلمه انجام مى دهند و نه علم و آگاهى لازم دارند كه اسلام آن را از لحظه تولّد تا لحظه مرگ بر همه لازم شمرده است. جمعى از فقهاء در مسائل مختلف به اين آيه براى عدم تسلّط كفّار بر مؤمنان از نظر حقوقى و حكمى استدلال كرده اند و با توجه به عموميّتى كه در آيه ديده مى شود اين توسعه زياد بعيد به نظر نمى رسد. قابل توجه اين كه در اين آيه پيروزى مسلمانان به عنوان « فتح » بيان شده در حالى كه از پيروزى كفار تعبير به « نصيب » شده است اشاره به اين كه اگر پيروزى هايى نصيب آنان گردد محدود و موقّت و ناپايدار است و فتح و پيروزى نهايى با افراد باايمان مى باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«تَرَبُّص»: انتظار .

«اِسْتِحْواذ»: به مفهوم سوق دادن به همراه چيرگى و غلبه آمده است.

پاره اى از خصلت هاى نكوهيده منافقان

در اين آيه شريفه نيز خدا به ترسيم برخى خصلت هاى زشت منافقان و كفرگرايان پرداخته و مى فرمايد:

اَلَّذينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ

منافقان همان كسانى هستند كه هماره به زيان شما انتظار مى كشند و مراقب تحولات هستند؛ چراكه آنان مى گفتند: پيامبر و يارانش به زودى نابود مى گردند و ما از طرف آنان آسوده خاطر مى گرديم و كيش شرك و بت پرستى چيره مى گردد.

فَاِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللّهِ قالُوا اَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ

پس اگر از سوى خدا، پيروزى و پيشرفتى به شما برسد، مى گويند: مگر ما در كارزارِ با دشمنان به همراه شما و يار و ياور شما نبوديم؟! بنابراين، بهره ما را نيز بايد از دستاوردها در نظر بگيريد و سهم ما را هم از غنايم بپردازيد؛ چراكه در ميدان پيكار همسنگر و همراه شما بوديم.

وَ اِنْ كانَ لِلْكافِرينَ نَصيبٌ قالُوا اَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ

و اگر بهره اى نصيب كفرگرايان و بيدادپيشگان گردد و آنان بر ايمان آوردگان چيره شوند، به آنان مى گويند: آيا ما شما را از راه دوستى به مبارزه با ايمان آوردگان دلگرم نساختيم و از نظر روانى شما را تقويت نكرديم و زمينه و اسباب پيروزيتان را فراهم نكرديم؟

وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُوءْمِنينَ

و آيا شما را از ورود به صفوف ايمان آوردگان بازنداشتيم؟

و به باور برخى ديگر: آيا هماره به شما خاطرنشان نساختيم كه ما با شما هستيم و

شما را از خود مى دانيم؟و آيا اسرار اردوگاه پيامبر و يارانش را به شما نرسانديم و گزارش وضعيت آنان را برايتان ننوشتيم؟ و سرانجام آيا ما نبوديم كه وسيله پيروزيتان را فراهم ساختيم؟

بنابراين، اينك كه به هدف رسيده ايد، حقى را كه ما بر شما داريم از ياد نبريد؛ چراكه ما بوديم كه شما را در برابر صولت و اقتدار اردوگاه ايمان يارى و از شما دفاع كرديم و به وسيله شما آنان را به هر صورت ممكن كوبيديم و به جاسوسى و شايعه افكنى و جنگ روانى ادامه داديم تا آنان را از نظر روانى تضعيف و زمينه پيروزى شما را فراهم آورديم.

فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ

در اين فراز، خداى فرزانه از روز رستاخيز خبرمى دهد و مى فرمايد: خدا در روز رستاخيز ميان شما داورى خواهد كرد.

وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُوءْمِنينَ سَبيلاً

در مورد اين فراز از آيه شريفه ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور «ابن عبّاس» منظور اين است كه خدا يهود را بر ايمان آوردگان هرگز چيرگى نخواهد داد.

2- و به باور گروهى منظور اين است كه خداى فرزانه، بر كفرگرايان نسبت به ايمان آوردگان راهى براى چيرگى منطق و استدلال قرار نداده است. با اين بيان ممكن است كفرگرايان از نظر زر و زور، گاه بر ايمان گرايان چيره شوند، اما از نظر دليل و منطق هماره در برابر توحيدگرايان شكست خورده و سرافكنده اند.

«ابو على» مى گويد: اگر آيه را به چيرگى ظاهرى معنى كنيم هيچ مشكلى پيش نخواهد آمد؛ زيرا اين اشكال و ايراد هنگامى پيش خواهد آمد كه غلبه و چيرگى كافران را خواست خدا بدانيم. در اين صورت اين پرسش مطرح مى گردد كه چگونه خدا به چنين كار زشتى خشنود مى گردد و بر پيروزى باطل و بيداد

رضايت مى دهد؟ اما اگر خواست خدا ندانيم هيچ مانعى به نظر نمى رسد؛ و عكس آن موضوع يعنى غلبه ايمان آوردگان بر كفرگرايان را مى توان به خدا نسبت داد؛ چراكه چيرگى دانش و تقوا و توحيد و عدالت بر باطل و بيداد خواست خداست.

3- و پاره اى نيز مى گويند: منظور اين است كه خدا در سراى آخرت كه سراى حقيقت خالص است و فريب و دجالگرى در آن جا كارساز نيست، براى كفرگرايان نسبت به مؤمنان چيرگى قرار نداده است؛ چراكه اين بيان به دنبال اين فراز از آيه شريفه آمده است كه از رستاخيز و داورى خدا ميان دو گروه توحيدگرا و كفرگرا سخن مى گويد و مى فرمايد: «فَاللّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ».

با اين بيان، منظور آيه اين است كه كفرگرايان و بيدادپيشگان ممكن است در دنيا به زور و شقاوت و كشتار و غارت و سانسور، چند روزى بر ايمان آوردگان چيره شوند، اما در روز رستاخيز ديگر راهى براى دجالگرى آنان نيست.

احكام ارث برادران و خواهران

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللّهُ يُفْتيكُمْ فِى الْكَلالَةِ اِنِ امْرُؤٌا هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُآ اُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ماتَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُهاآ اِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَاِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمّا تَرَكَ وَ اِنْ كانُواآ اِخْوَةً رِجالاً وَ نِساآءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُْنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ اَنْ تَضِلُّوا وَ اللّهُ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَليمٌ

از تو ( درباره ارث خواهران و برادران ) سؤال مى كنند ، بگو خداوند حكم كلاله( خواهر و برادر )را براى شما بيان مى كند: اگر مردى ازدنيا برود كه فرزند نداشته باشد و براى او خواهرى باشد نصف اموالى را كه به جا گذاشته از او ( به ارث ) مى برد و اگر ( خواهرى از دنيا برود و وارث او يك برادر باشد ) او تمام مال را از آن خواهر به ارث مى برد ، در صورتى كه ( شخص متوفّى ) فرزند نداشته باشد و اگر دو خواهر ( از متوفّى ) باقى بماند دو ثلث اموال را مى برند و اگر برادر و خواهر با هم باشند( تمام اموال را ميان خود تقسيم مى كنند به اين ترتيب كه ) براى هر مذكّر دو برابر سهم مؤنّث خواهد بود ، خداوند ( احكام خود را ) براى شما بيان مى كند تا گمراه نشويد و خداوند به همه چيز دانا است. (176 / نساء)

شرح آيه از تفسير نمونه

آيه فوق مقدار ارث برادران و خواهران را بيان مى كندو همان طور كه در سوره نساء ذيل آيه 12 گفتيم درباره ارث خواهران و برادران ، دو آيه در قرآن نازل شده است يكى همان آيه 12 و ديگر آيه مورد بحث كه آخرين آيه سوره نساء است و اين دو آيه اگرچه در بيان مقدار ارث آن ها با هم تفاوت دارد اما هر كدام به يك دسته از خواهران و برادران ناظر است آيه12 ، ناظر به برادران و خواهران « مادرى » است ، ولى آيه مورد بحث درباره خواهران و برادران « پدرى و مادرى » يا « پدرى تنها » سخن مى گويد. گواه بر اين مطلب اين است كه معمولاً كسانى كه بالواسطه با شخص متوفّى مربوط مى شوند ، مقدار ارثشان به اندازه همان واسطه است ، يعنى برادران و خواهران مادرى به اندازه سهم مادر مى برند

كه يك سوم است و برادران و خواهران پدرى ، ياپدر و مادرى ، سهم ارث پدر را مى برند كه دو سوم است و چون آيه 12 درباره ارث برادران و خواهران روى يك سوم

دور مى زند و آيه مورد بحث روى دو سوم ، روشن مى شود كه آيه سابق درباره آن دسته از برادران و خواهران است كه تنها از طريق مادر با متوفّى مربوطند ، ولى آيه مورد بحث درباره برادران و خواهرانى است كه ازطريق پدر، يا پدر و مادر مربوط مى شوند به علاوه رواياتى كه از ائمّه اهلبيت : در اين زمينه وارد شده نيز اين حقيقت را اثبات مى كند و در هر حال چنان چه يك ثلث يا دو ثلث ارث به برادر يا خواهر تعلّق گرفت باقى مانده طبق قانون اسلام ميان ساير ورثه تقسيم مى شود اكنون كه عدم منافات ميان دو آيه روشن شد به تفسير احكامى كه در آيه وارد شده است مى پردازيم: قبلاً بايد توجه داشت كه آيه به عنوان پاسخ سؤال درباره كلاله ( برادران و خواهران ) نازل شده است. لذا مى فرمايد : « از تو در اين باره سؤال مى كنند ، بگو خداوند حكم كلاله ( برادران و خواهران را ) براى شما بيان مى كند » ( يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللّهُ يُفْتيكُمْ فِى الْكَلالَةِ ). سپس به چندين حكم اشاره مى نمايد :

1- « هر گاه مردى از دنيا برود و فرزندى نداشته باشد و يك خواهر داشته باشد نصف ميراث او به آن يك خواهر مى رسد » ( اِنِ امْرُؤٌا هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ اُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ ) .

2- « و اگر زنى از دنيا برود و فرزندى نداشته باشد و يك برادر ( برادر پدر و مادرى يا پدرى تنها ) از خود به يادگار بگذارد تمام ارث او به يك برادر مى رسد » ( وَ هُوَ يَرِثُها اِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ ) .

3- « اگر كسى از دنيا برود و دو خواهر از او به يادگار بماند دو ثلث از ميراث اورا مى برند »( فَاِنْ كانَتَااثْنَتَيْنِ فَلَهُمَاالثُّلُثانِ مِمّا تَرَكَ ) .

4- « اگر ورثه شخص متوفى ، چند برادر و خواهر باشند ( از دو نفر بيشتر ) تمام ميراث او را در ميان خود تقسيم مى كنند به طورى كه سهم هر برادر دو برابر سهم يك خواهر شود » ( وَ اِنْ كانُوا اِخْوَةً رِجالاً وَ نِسآءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الاُْنْثَيَيْنِ ). در پايان

آيه مى فرمايد : « خداوند اين حقايق رابراى شما بيان مى كند تا گمراه نشويد و راه سعادت را بيابيد ( و حتما راهى را كه خدا نشان مى دهد راه صحيح واقعى است ) زيرا به هر چيزى دانا است » ( يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ اَنْ تَضِلُّوا وَ اللّهُ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عَليمٌ ). ناگفته نماند كه آيه فوق، ارث خواهران و برادران را در صورتى كه فرزند در ميان نباشد بيان مى كند و سخنى از وجود و عدم پدر و مادر در آن نيامده است ، ولى با توجّه به اين كه طبق آيات آغاز همين سوره ، پدر و مادر همواره در رديف فرزندان يعنى در طبقه اول ارث قرار دارند روشن مى شود كه منظور از آيه فوق جايى است كه نه فرزند در ميان باشد و نه پدر و مادر.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«كَلالِه»: در مورد اين واژه در تفسير آيه 12 از سوره مباركه نساء بحث شده است .

«اِسْتِفْتاء»: فتوا خواستن، نظر و ديدگاه فردى را پرسيدن.

شأن نزول

در مورد داستانِ فرود آيه مورد بحث، از جابِر بن عبد اللّه اَنصارى آورده اند كه: اين آيه شريفه در مورد من فرود آمد؛ چون من بيمار شدم و نُه خواهر داشتم. پيامبر به ديدار من آمد و با خواندن دعا و دميدن آن بر چهره ام، مرا كه در حال بيهوشى بودم به خود آورد.

از آن حضرت در مورد خواهرانم پرسيدم: «آيا 2/3 دارايى خويش را در مورد آنان وصيت بنمايم»؟

پيامبر پاسخ داد: «به آنان نيكى كن».

پرسيدم: «آيا 1/2 دارايى خويش را به آنان سفارش كنم»؟

فرمود: «در مورد آنان نيكى كن». و آن گاه از نزد من رفت و پس از اندك زمانى دگرباره بازگشت و فرمود: «جابِر! خدا شفايت دهد، خدا برايم پيام فرستاد كه در مورد

خواهرانت، 2/3 از دارايى خويش را وصيت كنى». ⁽¹⁾

و نيز از«قَتادَه»آورده اندكه: گروهى از ياران پيامبر در مورد «كَلالِه» در انديشه بودند كه خدا با فرود اين آيه، حقّ مطلب را روشن ساخت.

و نيز «بَراء بن عازِب» مى گويد:

آخرين سوره اى كه به طور كامل فرود آمد، سوره توبه بود و آخرين آيه اى كه فرود آمد، آيه پايانى سوره مباركه نساء. و اين مطلب را «بُخارى» و «مُسلِم» نيز آورده اند.

و نيز «جابِر» مى گويد: «اين آيه شريفه در مدينه فرود آمد».

و «ابن سيرين» بر آن است كه: در سفرى كه ياران پيامبر به همراه بودند و سخن در اين مورد پيش آمد، اين آيه شريفه فرود آمد.

يادآورى مى گردد كه اين آيه مباركه را، «آيه تابستانى» نيز خوانده اند؛ زيرا خدا در مورد «كَلالِه» دو آيه فرو فرستاد: يكى را در زمستان⁽²⁾و ديگرى را در تابستان كه همين آيه مورد بحث است.⁽³⁾

از «عُمَر» آورده اند كه گفت: از پيامبر گرامى در مورد «كَلالِه» پرسيدم، آن حضرت فرمود: «آيه «صَيْف» در اين موردْ تو را بسنده است».

لزوم وفا به عهد و پيمان

يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ اُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الاَْنْعامِ اِلاّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّى الصَّيْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ اِنَّ اللّهَ يَحْكُمُ ما يُريدُ

اى كسانى كه ايمان آورده ايد به پيمان ها و قراردادها وفاكنيد ، چهارپايان ( و جنين چهارپايان ) براى شما حلال شده است مگرآن چه برشما خوانده مى شود ( به جز آن ها كه استثناء خواهد شد ) و صيد را به هنگام احرام حلال نشمريد خداوند هر چه بخواهد ( و صلاح ببيند ) حكم مى كند.

(1 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

« عُقُود » جمع « عقد » در اصل به معنى جمع كردن اطراف يك چيز محكم است و به همين مناسبت گره زدن دو سر طناب يا دو طناب را با هم عقد مى گويند ، سپس از اين معنى حسّى به مفهوم معنوى انتقال يافته و به هر گونه عهد و پيمان ، « عقد » گفته مى شود ، منتها طبق تصريح جمعى از فقها و مفسران ، عقد مفهومى محدودتر از عهد دارد ، زيرا عقد به پيمان هايى گفته مى شود كه استحكام كافى دارد ، نه به هر پيمان .

« اَنْعام » جمع « نَعَم » به معنى شتر و گاو و گوسفند است. « بَهيمَة » از ماده « بُهْمَة » در اصل به معنى سنگ محكم است و به هر چيز كه درك آن مشكل باشد «مُبْهَم» گفته مى شود و به تمام حيوانات كه داراى نطق و سخن نيستند ، « بَهيمَة » اطلاق مى شود ، زيرا صداى آن ها داراى اِبْهام است اما معمولاً اين كلمه را فقط در مورد چهارپايان به كار مى برند و درندگان و پرندگان را شامل نمى شود. و از آن جا كه « جَنين » حيوانات نيزداراى يك نوع اِبْهام است « بَهيمَة » نيز ناميده مى شود. به طورى كه از روايات اسلامى و سخنان مفسران بزرگ استفاده مى شود ، اين سوره آخرين سوره ( و يا از آخرين سوره هايى ) است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده است ، در تفسير عياشى از امام باقر نقل شده كه حضرت علىّ بن ابيطالب فرمود : « سوره مائده دو ماه يا سه ماه پيش از رحلت پيامبر صلى الله عليه و آله نازل گرديد ». و اين كه در بعضى از روايات وارد شده كه اين سوره ناسخ است و منسوخ نيست ، نيز اشاره به

همين موضوع است. اين سخن بامطلبى كه در جلد دوم همين تفسير در ذيل آيه 281 سوره بقره گفته ايم كه طبق روايات آيه مزبور آخرين آيه اى است كه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده منافات ندارد ، زيرا اين جا سخن از سوره است و در آن جا سخن درباره يك آيه بود. در اين سوره ، به خاطر همين موقعيّت خاصّ ، تأكيد روى يك سلسله مفاهيم اسلامى و آخرين برنامه هاى دينى و مسأله رهبرى امّت و جانشينى پيامبر صلى الله عليه و آله شده است و شايد به همين جهت است كه با مسأله لزوم وفا به عهد و پيمان ، شروع شده و در نخستين جمله مى فرمايد : « اى افراد باايمان به عهد و پيمان خود وفا كنيد » ( يآ اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوآا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ ). تا به اين وسيله افراد باايمان را ملزم به پيمان هايى كه در گذشته با خدا بسته اند و يا در اين سوره به آن اشاره شده است بنمايد ، درست مانند اين است كه شخص مسافر در آخرين لحظات وداع به نزديكان و پيروان خود تأكيد مى كند توصيه ها و سفارش هاى او را فراموش نكنند و به قول و قراردادهايى كه با آن ها گذاشته است ، وفادار باشند. و با توجه به اين كه « العُقُود » ، به اصطلاح ، « جمع مُحَلّى به الف و لام » است و مفيد عموم مى باشد و جمله نيز كاملاً مطلق است ، آيه فوق دليل بر وجوب وفا به تمام پيمان هايى است كه ميان افراد انسان با يكديگر و يا افراد انسان با خدا ، به طور محكم بسته مى شود و به اين ترتيب تمام پيمان هاى الهى و انسانى و پيمان هاى سياسى و اقتصادى و تجارى و زناشويى و مانندآن را دربر مى گيرد و يك مفهوم كاملاً وسيع دارد كه به تمام جنبه هاى زندگى انسان اعم از عقيده و عمل ناظر است . از پيمان هاى فطرى و توحيدى گرفته تا پيمان هايى كه مردم بر سر مسائل مختلف زندگى با هم مى بندند. در تفسير « روح المعانى » از راغب چنين نقل شده كه « عقد » با توجه به وضع طرفين ، سه نوع است گاهى عقد در ميان خدا و بنده و گاهى درميان انسان و خودش و گاهى در ميان او و ساير افراد بشر بسته مى شود ⁽¹⁾( البته تمام اين سه نوع عقد داراى دو طرف است منتها در آن جا كه خودش با خودش پيمان

مى بندد ، خويشتن را به منزله دو شخص كه طرفين پيمانند فرض مى كند ). به هرحال مفهوم آيه به قدرى وسيع است كه عهد و پيمان هايى را كه مسلمانان با غيرمسلمانان مى بندند نيز شامل مى شود. مسأله وفاى به عهد و پيمان كه در آيه مورد بحث مطرح است از اساسى ترين شرايط زندگى دسته جمعى است و بدون آن هيچ گونه همكارى اجتماعى ممكن نيست و بشر با از دست دادن آن زندگى اجتماعى و اثرات آن را عملاً از دست خواهد داد ، به همين دليل در منابع اسلامى تأكيد فوق العاده اى روى اين مسأله شده است و شايد كمتر چيزى باشد كه اين قدر گسترش داشته باشد ، زيرا بدون آن هرج و مرج و سلب اطمينان عمومى كه بزرگ ترين بلاى اجتماعى است در ميان بشر پيدا مى شود. در نهج البلاغه در فرمان مالك اشتر چنين مى خوانيم : « فَاِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرايِضِ اللّهِ شَىْ ءٌ النّاسُ اَشَدُّ عَلَيْهِ اِجْتِماعا مَعَ تَفَرُّقِ اَهْوائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرائِهِمْ مِنْ تَعْظيمِ الْوَفاءِ بِالْعُهُودِ وَ قَدْ لَزِمَ ذلِكَ الْمُشْرِكُونَ فيما بَيْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمينَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَواقِبِ الْغَدْرِ : در ميان واجبات الهى هيچ موضوعى همانند وفاى به عهد در ميان مردم جهان ، با تمام اختلافاتى كه دارند ، مورد اتفاق نيست به همين جهت بت پرستان زمان جاهليت نيز پيمان ها را در ميان خود محترم مى شمردند زيرا عواقب دردناك پيمان شكنى را دريافته بودند » .⁽¹⁾و نيز از اميرمؤمنان علىّ نقل شده كه فرمود : «اِنَّ اللّهَ لا يَقْبَلُ اِلاَّ الْعَمَلَ الصّالِحَ وَ لا يَقْبَلُ اللّهُ اِلاَّ الْوَفاءَ بِالشُّرُوطِ وَ الْعُهُودِ : خداوند چيزى جز عمل صالح از بندگان خود نمى پذيرد و جز وفاى به شروط و پيمان ها را قبول نمى كند » .⁽²⁾و از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : « لا دينَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ : آن كس كه به پيمان خود وفادار نيست دين ندارد » .⁽³⁾و روى همين جهت ، موضوع وفاى به عهد از موضوعاتى است كه هيچ گونه تفاوتى در ميان انسان ها درباره آن نيست خواه طرف پيمان مسلمان باشد يا غيرمسلمان و به اصطلاح از حقوق انسان است نه از حقوق

برادران دينى : در حديثى از امام صادق مى خوانيم : « ثَلاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لاَِحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةً : اَداءُ الاَْمانَةِ اِلَى الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ وَ الْوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ وَ الْفاجِرِ وَ بِرُّ الْوالِدَيْنِ بَرَّيْنَ كانا اَوْ فاجِرينَ : سه چيز است كه خداوند به هيچ كس اجازه مخالفت با آن را نداده است : اداى امانت در مورد هر كس خواه نيكوكار باشد يا بدكار و وفاى به عهد درباره هر كس خواه نيكوكار باشد يا بدكار و نيكى به پدر و مادر خواه نيكوكار باشند يا بدكار » .⁽¹⁾سپس به دنبال دستور وفاى به پيمان ها كه تمام احكام و پيمان هاى الهى را شامل مى شود يك سلسله از احكام اسلام را بيان كرده ، كه نخستين آن حلال بودن گوشت پاره اى از حيوانات است و مى فرمايد : « چهارپايان ( يا جنين آن ها ) براى شما حلال شده است » ( اُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَةُ الاَْنْعامِ ). حلال بودن « بَهيمَه اَنْعام » يا به معنى حِلِّيَّت تمام چهارپايان است ( به استثناى آن چه بعدا در آيه ذكر مى شود ) و يا به معنى حِلِّيَّت بچه هايى است كه در شكم حيوانات حلال گوشت وجود دارد ( بچه هايى كه خلقت آن ها تمام شده و مو و پشم بر بدن آن ها روييده است ). و از آن جا كه حِلِّيَّت حيواناتى مانند شتر و گاو و گوسفند قبل از اين آيه براى مردم مشخّص بوده و ممكن است آيه اشاره به حِلِّيَّت جَنين هاى آن ها باشد. ولى آن چه در معنى آيه به نظر نزديك تر مى رسد اين است كه آيه معنى وسيعى دارد هم حلال بودن اين گونه حيوانات را بيان مى كند و هم « جَنين » آن ها را و اگر حكم اين گونه حيوانات در سابق نيز معلوم بوده در اين جا به عنوان مقدّمه اى براى استثنائات بعد تكرار شده است. از آن چه در تفسير اين جمله گفتيم روشن شد كه ارتباط اين حكم با اصل كلّى لزوم وفاى به عهد از اين نظر است كه اين « اصل كُلّى » احكام الهى را كه يك نوع پيمان خدا با بندگان است مورد تأكيد قرار مى دهد ، سپس به دنبال آن تعدادى از احكام بيان شده كه حلال بودن گوشت پاره اى از حيوانات و حرام بودن گوشت پاره اى ديگريكى از آن ها محسوب مى شود. سپس در ذيل آيه دو مورد را از حلال بودن گوشت چهارپايان

استثناء كرده ، مى فرمايد : « به استثناى گوشت هايى كه تحريم آن به زودى براى شما بيان مى شود » ( اِلاّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ ). و به استثناى حال احرام براى انجام مناسك حج يا انجام مناسك عمره كه در اين حال صيدكردن حرام است (غَيْرَ مُحِلِّى الصَّيْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ).⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَوْفُوا»: وفا كنيد؛ اين واژه از ريشه «وَفَىَ» برگرفته شده و به باب «اِفعال» رفته است.

«عُقُود»: اين واژه جمع «عَقْد» است كه در اصل به مفهومِ بستن است و در قراردادها و پيمان هاى سخت و استوار به كار مى رود. تفاوت آن با «عَهْد» در اين است كه عَقْد ميان دو طرف بسته مى شود و در آن بستن و گره خوردن و استوارى و اعتماد است، امّا در عَهْد ممكن است يك نفر باشد، براى نمونه: ممكن است كسى عهد كند كه سيگار نكشد. با اين بيان، هر عَهد و پيمانى، عَقْد نيست.

«بَهيمَه»: به حيوان چهارپا گفته مى شود. برخى به هر جاندار فاقد خردى «بَهيمَه» مى گويند؛ چرا كه به خاطرِ نداشتن قدرت تفكّر و انديشه و شناخت، آفرينش براى او بى معنا و بى هدف و نامفهوم مى نمايد.

«حُرُم»: جمع «حَرام» است و با اينكه مصدر است اما به معناى اسم فاعل آمده و به معناى كسى است كه جامه احرام پوشيده است.

«حَلال»: مُباح و روا، و كار و چيزى كه انجام و انجام ندادن آنْ يكسان است.

به پيمان هاى خود وفا كنيد

در آغاز سوره مباركه مائده، خداى پرمهر روى سخن را به مردم با ايمان ساخته، براى بيان اهميّت عهدها و بايستگى وفاى به پيمان ها و قراردادها مى فرمايد:

يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُودِ

هان، اى كسانى كه ايمان آورده ايد! به قراردادها و عهد و پيمان هاى خود وفا كنيد.

در تفسير نخستين فراز از آيه شريفه، ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور گروهى از جمله «مُجاهِد»، منظور وفاى به پيمان هايى است كه مردم در عصر جاهليت با هم داشتند، تا بر اساس آن پيمان هاى دفاعى مشترك، از حقوق خويش در برابر بيدادگران دفاع نمايند.

2- و به باور «ابن عبّاس»، منظور وفاى به پيمان هاى خدا با بندگان است. بر اين اساس، مردم بايد به خدا ايمان آورند و به آنچه روا و ناروا دانسته است با همه وجود گردن گذارند، و از مرزهاى مقررات او نگذرند. اين ديدگاه را اين آيه شريفه نيز تأييد مى كند كه مى فرمايد:

«اَلَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِهِ...»⁽¹⁾

همان تبهكارانى كه پيمان خدا را پس از بستن آن مى شكنند...

3- گروهى بر اين باورند كه منظور، پيمان هاى مردم مسلمان با يكديگر است كه بايد به آنها وفا نمايند و همه آنها را از پيمان زندگى مشترك گرفته تا قراردادهاى تجارى و سياسى و اجتماعى، محترم شمارند.

4- و گروهى از جمله «ابو صالِح» مى گويند: منظور اين است كه پيروان مذاهب پيشين، به عهدى كه با خدا بسته اند كه به آخرين پيام و آخرين پيام آور او ايمان آورند اينك به پيمان هاى خويش وفا كرده، به قرآن و آورنده اش ايمان بياورند.

به باور ما، ديدگاه «ابن عبّاس» از همه ديدگاه ها بهتر است؛ و منظور اين است كه هان اى ايمان آوردگان! به پيمان هاى خويش با ديگران كه خدا وفاكردن به آنها را لازم مى شمارد وفا كنيد و به مقررات خدا آن گونه كه شايسته و بايسته است احترام نموده، واجباتش را واجب شماريد و آنچه را تحريم فرموده است، حرام بدانيد.

با اين بيان، اين ديدگاه احترام به همه پيمان ها، جز پيمان ظالمانه را شامل مى شود.

در ادامه سخن، به مطلب ديگرى پرداخته و مى فرمايد:

اُحِلَّتْ لَكُمْ بَهيمَة ُالاَْنْعامِ

در مورد اين فراز نيز ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور گروهى از جمله «رَبيع»، منظور اين است كه گاو و گوسفند و شتر بر شما رواست؛ و «بَهيمَه» به مفهوم چهارپايان است.

2- و به باور برخى ديگر از جمله «ابن عبّاس»، منظور جِنين است كه در شكم حيوان است؛ و هرگاه آن جِنين، مو بر پيكرش روييده باشد، با ذِبح شرعى مادرش گرچه خود مرده بيرون آورده شود بر شما حلال است.

ذكر اين نكته لازم است كه اين بيان، در روايتى از دو امام نور حضرت باقر و صادق عليهم السلام كه درود خدا نثارشان باد نيز آمده است.

3- و پاره اى بر آنند كه منظور از «بَهيمَةُ الاَنْعام»، حيوانات وحشى نظير آهو، گاو و خر وحشى است.

اِلاّ مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ

براى شما گوشت چهارپايان، جز آنچه از اين پس بر شما خوانده مى شود، روا و حلال شناخته شده است. و به باور گروهى، منظور از آنچه خوانده مى شود، آيات ديگرى است كه در اين مورد فرود آمد؛ از جمله اين آيه شريفه كه مى فرمايد:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ...⁽¹⁾گوشت مردار و خون و... بر شما تحريم گرديده است.

غَيْرَ مُحِلِّى الصَّيْدِ وَ اَنْتُمْ حُرُمٌ

اگر واژه «غَيْر» را حالِ از ضمير «اَوْفُوا» بگيريم، منظور اين است كه به پيمان هاى خود وفا كنيد در حالى كه نبايد شكار را در حال اِحرام، حلال بشماريد؛ و اگر حال از «لَكُمْ» بگيريم، منظور اين است كه: چهارپايان بر شما حلال شده است در حالى كه در حال اِحرام، شكار را حلال نشماريد؛ و اگر حال از «عَلَيْكُم» بگيريم، منظور اين است

كه: همه چهارپايان، جز آنهايى كه در آينده بر شما بيان مى شود، بر شما حلال هستند،امّا در حال احرام نبايد آنهارا شكاركنيد.

اِنَّ اللّهَ يَحْكُمُ مَا يُريدُ

بى گمان، خدا در ميان بندگانش هر چه بخواهد و شايسته بداند فرمان مى دهد، و بر اساس آنْ چيزهايى را روا و چيزهايى را ناروا مى شمارد و مقرراتى را واجب مى سازد. بنابراين، به فرمان خدا عمل كنيد و از فرمانبردارى او سر باز نزنيد.

ويژگى هاى ارزشمند وفا و وفادارى⁽¹⁾

ويژگى «وفا» و وفادارى، از انسانى ترين و عالى ترين ارزش هاى اخلاقى، و نشانگر پاكى و پاكيزگى درون، شايستگى سرشت، سلامتى طبيعت و ايمان راستين به آفريدگار ارزش ها و والايى هاست، و وفاى به عهدها و رعايت پيمان ها و پاى بندى به قراردادهاى گوناگون، از اين اصل ارزشمند انسانى سرچشمه مى گيرد؛ همچنان كه بى وفايى و عهد شكنى، پايمال ساختن پيمان ها، زير پا نهادن وعده ها و قراردادها، نشانگر پليدى درون و برون و فقدان ايمان و سلامت اخلاق فرد و خانواده و جامعه است.

قرآن به اصل حياتى وفا و پاى بندى به پيمان ها بسيار بها مى دهد؛ چرا كه هيچ خانواده و تمدنى، بدون اين سرمايه معنوى هنگفت و عظيم، نه سر و سامان واقعى مى يابد و نه به تعالى و معنويت و عدالت و آزادى پر مى كشد. اين اصلِ شرافتمندانه وفا و پايمردى به قراردادهاست كه رشته گسست ناپذير اعتماد ملّى و اطمينان خانوادگى و بين المللى است، و بدون آن چگونه مى توان سرمايه عظيم اعتماد را برقرار ساخت؟ يا با عدم حضور آن در جامعه و خانواده بزرگ بشرى، چگونه انسان ها روى سعادت خواهند ديد؟

آرى، اسلام دين وفاست و قرآن به همگان سفارش مى كند كه به عهدها و

قراردادها و پيمان هاى خويش با خدا، با بندگان خدا و با خويشتن وفا كنند، و هرگز تن به نكبت عهدشكنى و بى وفايى نسپارند، گرچه گاه، بهاى سنگينى را براى وفا و پايمردى خويش بپردازند و منافع زودگذر و بسيارى را به ظاهر از دست بدهند.

پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين مورد فرمود:

«لا دينَ لِمَنْ لا عَهْدَ لَهُ».

آن فرد و جامعه و حكومت و تمدّنى كه به عهد و پيمان خويش وفادار نباشد، دين ندارد.

امير مؤمنان عليه السلام در اين مورد فرمود:

«اِنَّ اللّهَ لا يَقْبَلُ اِلاَّ الْعَمَلَ الصّالِحَ وَ لا يَقْبَلُ اللّهُ اِلاَّ الْوَفاءَ بِالشُّرُوطِ والعُهُودِ».⁽¹⁾

آفريدگار هستى، از بندگان خويش جز كارهاى شايسته را نمى پذيرد و پاداش نمى دهد، نيز جز وفادارى و عمل به پيمان ها را نمى پذيرد؛ چرا كه بدان ها سفارش كرده است.

و از ششمين امام نور است كه فرمود:

«ثَلاثٌ لَمْ يَجْعَلِ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لاَِحَدٍ فيهِنَّ رُخْصَةً: اَداءُ الاَْمانَةِ اِلَى الْبَرِّ وَ الْفاجِرِ و الوَفاءُ بِالْعَهْدِ لِلْبَرِّ و الْفاجِرِ و بَرُّ الْوالِدَيْنِ بَرَّيْنِ كانا اَوْ فاجِرَيْنِ».⁽²⁾

سه اصل اساسى است كه خدا آنها را بر همگان واجب ساخته است كه در مورد فرد با ايمان و شرك گرا، و شايسته كردار و گناهكار رعايت شود:

1- امانت و امانتدارى

2- وفا و پاى بندى به پيمان ها

3 - نيكى در حقّ پدر و مادر

جريان نخستين جنايت در خانواده بشرى

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَابْنَىْ آدَمَ بِالْحَقِّ اِذْقَرَّبا قُرْبانا فَتُقُبِّلَ مِنْ اَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الاْخَرِ قالَ لاََقْتُلَنَّكَ قالَ اِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقينَ

داستان دو فرزند آدم را به حقّ بر آن ها بخوان ، هنگامى كه هر كدام عملى براى تقرّب ( به پروردگار ) انجام دادند ، اما از يكى پذيرفته شد و از ديگرى پذيرفته نشد ( برادرى كه عملش مردود شده بود به برادر ديگر ) گفت : به خدا سوگند تو را خواهم كشت ( برادر ديگر ) گفت: ( من چه گناهى دارم زيرا ) خدا تنها از پرهيزكاران مى پذيرد. (27 / مائده)

لَئِنْ بَسَطْتَ اِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنى ما اَنَا بِباسِطٍ يَدِىَ اِلَيْكَ لاَِقْتُلَكَ اِنّى اَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمينَ

اگر تو براى كشتن من دست دراز كنى من دست به قتل تو نمى گشايم ، چون از پروردگار جهانيان مى ترسم.(28 / مائده)

اِنّى اُريدُ اَنْ تَبُوآءَ بِاِثْمى وَ اِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ اَصْحابِ النّارِ وَ ذلِكَ جَزاءُ الظّالِمينَ

من مى خواهم با گناه من و خودت ( از اين عمل ) بازگردى ( و بار هر دو را بدوش كشى ) و از دوزخيان گردى و همين است سزاى ستمكاران. (29 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

« تَبُوآء » از ماده « بَوْأً » به معنى بازگشت است. ذكر كلمه « بِالْحَقّ » ممكن است اشاره به اين باشد كه سرگذشت مزبور در « عهد قديم » ( تورات ) با خرافاتى آميخته شده است ، اما آن چه در قرآن آمده عين واقعيّتى است كه روى داده است ، شك نيست كه منظور از كلمه « آدم » در اين جا همان آدم معروف پدر نخستين نسل هاى كنونى است و اين كه بعضى احتمال داده اند منظور از آن مردمى به نام « آدم » از قبيله بنى اسرائيل بوده بى اساس است ، زيرا اين كلمه كرارا در قرآن مجيد به همين معنى آمده است و اگر در اين جا معنى ديگرى داشت لازم بود قرينه اى ذكر شود ، اما آيه « مِنْ اَجْلِ ذلِكَ ... » كه تفسير آن به زودى خواهد آمد ، هرگز نمى تواند قرينه اى بر اين معنى بوده باشد چنان كه خواهيم گفت. سپس به شرح داستان مى پردازد و مى گويد :

« در آن هنگام كه هر كدام كارى براى تقرّب به پروردگار انجام دادند ، اما از يكى پذيرفته شد و از ديگر پذيرفته نشد » ( اِذْ قَرَّبا قُرْبانا فَتُقُبِّلَ مِنْ اَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الاْخَرِ ). و همين موضوع سبب شد برادرى كه عملش قبول نشده بود ديگرى را تهديد به قتل كند و « سوگند ياد نمايد كه تو را خواهم كشت » ( قالَ لاََقْتُلَنَّكَ ) اما برادر دوم او را نصيحت كرد و گفت اگرچنين جريانى پيش آمده گناه من نيست بلكه ايراد متوجّه خود تو است كه عملت با تقوا و پرهيزكارى همراه نبوده است و « خدا تنها از پرهيزكاران مى پذيرد ». در قرآن مجيد نامى از فرزندان آدم نه در اين جا و نه درجاى ديگر برده نشده ، ولى طبق آن چه در روايات اسلامى آمده است نام يكى « هابيل » و ديگرى « قابيل » بود ، اما در سِفْر تَكْوين تورات باب چهار نام يكى « قائن » و ديگرى « هابيل » ذكر شده و به طورى كه مفسر معروف « ابوالفتوح رازى » مى گويد : « در نام هر كدام چندين لغت است نام اولى "هابيل" يا "هابِل" يا "هابِن" بوده و نام ديگرى "قابيل" يا"قابين" يا "قابِل" يا "قابِن" و يا "قَبَن" بوده است و در هر صورت تفاوت ميان روايات اسلامى و متن تورات در مورد نام "قابيل" بازگشت به اختلاف لغت مى كند و مطلب مهمّى نيست ». ولى شگفت آور اين كه يكى از دانشمندان مسيحى اين موضوع را به عنوان يك ايراد بر قرآن ذكر كرده كه چرا قرآن به جاى « قائن » ، « قابيل » گفته است ؟ در حالى كه اولاً ، اين گونه اختلاف در لغت و حتّى در ذكر نام ها فراوان است مثلاً تورات « ابراهيم » را « ابراهام » و قرآن او را « ابراهيم » ناميده و ثانيا اساسا اسم هابيل و قابيل در قرآن نيست و تنها در روايات اسلامى آمده است .⁽¹⁾مى دانيم كه « قربان » به معنى چيزى است كه باعث تقرب به پروردگار مى شود ، اما درباره كارى كه آن دو برادر انجام داده اند در قرآن ذكرى به ميان نيامده ولى طبق بعضى از روايات اسلامى و آن چه در تورات سفرتكوين باب چهار آمده است « هابيل » چون دامدارى داشت يكى از بهترين گوسفندان و فرآورده هاى آن را براى اين كار انتخاب نمود و « قابيل »

كه مردى كشاورز بود از بدترين قسمت زراعت خود خوشه ها يا آردى براى اين منظور تهيه كرد. دراين كه فرزندان آدم از كجا فهميدند كه عمل يكى در پيشگاه پروردگار پذيرفته شده و عمل ديگرى مردود ، باز در قرآن توضيحى داده نشده، تنها دربعضى از روايات اسلامى مى خوانيم كه آن دو فرآورده هاى خود را به بالاى كوهى بردند ، صاعقه اى به نشانه قبولى به فرآورده هابيل خورد و آن را سوزاند امّا ديگرى به حال خود باقى ماند و اين نشانه سابقه نيز داشته است. اما بعضى از مفسران معتقدند كه قبولى عمل يكى و ردّ عمل ديگرى ، از طريق وحى به آدم به آن ها اعلام گشت و علّت آن هم چيزى جز اين نبود كه هابيل مردى با صفا و فداكار و باگذشت در راه خدا بود ولى قابيل مردى تاريك دل و حسود و لجوج بود و سخنانى كه قرآن در همين آيات بعد از اين دو برادر نقل مى كند به خوبى روشنگر چگونگى روحيّه آن ها است. از اين آيات به خوبى استفاده مى شود كه سرچشمه نخستين اختلافات و قتل و تعدى و تجاوز در جهان انسانيت مسأله حسد بوده و اين موضوع ما را به اهميّت اين رذيله اخلاقى و اثر فوق العاده آن در رويدادهاى اجتماعى آشنا مى سازد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«قُرْبان»: اين واژه مصدر و از ريشه «قُرْب» گرفته شده است؛ بسان «فُرْقان» كه از «فَرْق» گرفته شده و يا همانند «شُكْران» و «كُفْران» كه از «شُكْر» و «كُفْر» آمده اند، و به معناى تقرّب جستن به خدا و نزديك شدن به بارگاه او با انجام كارهاى شايسته است.

حق حيات و زندگى انسان

روى سخن در آيه مباركه با پيامبر خداست و مى فرمايد:

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَىْ آدَمَ بِالْحَقِّ اِذْ قَرَّبا قُرْباناً

هان، اى پيامبر! سرگذشت دو پسر آدم را به راستى و بر اساس حق براى مردم بازگو نما؛ هنگامى كه هر يك از آن دو تن كارى انجام دادند و هر كدام، يك قربانى به بارگاه خدا هديه كردند تا به وسيله آن كار شايسته و آن قربانى، به خدا تقرب جويند.

ازديدگاه همه مفسّران، منظور از فرزندان آدم هابيل و قابيل مى باشند؛ امّا برخى

برآنندكه منظور، دو تن از فرزندان اسرائيل اند.

فَتُقُبِّلَ مِنْ اَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الاْخَرِ

پس قربانى و يا كار شايسته يكى از آن دو پذيرفته شد و از ديگرى پذيرفته نشد.

در اين مورد آورده اند كه نشانه پذيرفته شدن اين بود كه آتشى شعله ور پديدار مى شد، و قربانى پذيرفته شده را فرامى گرفت، و آن را كه پذيرفته نشده بود، رها مى ساخت؛ و برخى نيز برآنند كه پذيرفته شده را رها مى ساخت و پذيرفته نشده را مى سوزانيد؛ امّا به باور ما، ديدگاه نخست بهتر به نظر مى رسد.

قالَ لاََقْتُلَنَّكَ قالَ اِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقينَ

آن كسى كه قربانى اش پذيرفته نشده بود،به ديگرى گفت:«بى گمان توراخواهم كشت».

پرسيد:«چرا؟» پاسخ داد: «به اين خاطركه كارتو پذيرفته شد، امّا از من پذيرفته نشد».

او گفت: «گناه من چيست؟ خدا كار شايسته را تنها از پرواپيشگان مى پذيرد؛ از كسانى كه با نيّتِ خداپسندانه و هدف و شيوه خداپسندانه كار شايسته انجام دهند و از گناه و زشتى بپرهيزند».

گرچه در آيه شريفه تصريح نشده است كه از چه چيز و چه كارى پروا شود، و واژه «تقوا» قيدى نخورده، امّا موضوع روشن است؛ چرا كه زيبنده ترين چيزى كه بايد از آن پروا گردد، گناه و نافرمانى خداست.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور اين است كه خدا قربانى را از انسان هاى پاكدل مى پذيرد و نه آلودگان، و تو از آن جايى كه در دل پاك انديش نيستى، قربانى ات پذيرفته نشد.

برداشت نادرست

برخى به اين آيه استدلال كرده اند كه گويى اطاعت و فرمانبردارى انسانِ نافرمان و گناهكار پذيرفته نيست، و اگر كار شايسته اى انجام دهد، ديگر نه كيفر ترك آن را ندارد و نه فراتر از آن كه در خور پاداش گردد؛ امّا به باور ما، اين برداشت از آيه شريفه نادرست است؛ چرا كه آنچه از اسلام دريافت مى گردد، اين است كه هر كس با نيّت و

انگيزه اى خدايى و براى تقرّب به او كارى انجام دهد، در خور پاداش مى گردد و نه با انگيزه و هدفى ديگر. با اين بيان، اگر گناهكارى عمل شايسته را تنها براى خدا انجام دهد، چرا در خور آن كار نگردد؟

شرط پذيرفته شدن كارها

گروهى از مفسّران در اين مورد آورده اند كه: همسر حضرت آدم هر بار پسرى و دخترى به دنيا آورد كه مرتبه نخست، «قابيل» و خواهرش ديده به جهان گشودند، و مرتبه دوّم «هابيل» و همزادش كه خواهر او بود.

هنگامى كه هر چهار تن به اوج جوانى رسيدند، فرمان رسيد كه قابيل با همزاد برادرش «هابيل» ازدواج كند، و او نيز با همزاد و خواهر «قابيل»؛ امّا «قابيل» نپذيرفت؛ چرا كه بر اين باور بود كه خواهر و همزاد خودش بسيار زيبا و همزاد برادرش زشت است و خدا اين فرمان را نداده، بلكه اين برنامه، ساخته انديشه و اراده اصلاح طلبانه و خيرخواهانه پدرش آدم است.

به همين جهت آدم به آن دو دستور داد هر كدام يك قربانى شايسته به بارگاه خدا ببرند تا شايستگى و يا نادرستى آنان روشن شود، و آنان اين پيشنهاد را پذيرفتند.

«هابيل» كه گوسفندان بسيارى داشت، بامداد روز موعود بهترين گوسفند خود را برگزيد، و با قلبى آكنده از ايمان و اخلاص به بارگاه دوست تقديم داشت؛ امّا «قابيل» كه مزرعه اى گسترده داشت، بخشى از دانه هاى وامانده و غير مرغوب را براى قربانى و هديه انتخاب كرد، و هر كدام قربانى خود را در جايگاه آن قرار دادند و در انتظار نشستند. درست در اين هنگام بود كه آتشى فرود آمد و در دم، قربانى «هابيل» را فراگرفت وسوزانيدو به قربانى«قابيل» نزديك نشد.

«قابيل» به جاى اصلاح خويشتن، با گستاخى بسيار نعره كشيد كه: «اينك كه چنين است تو را خواهم كشت و اجازه نخواهم داد كه با خواهر زيباروى من پيمان زندگى ببندى».

«هابيل» آرام و شكيبا پاسخ داد: «گناه من چيست؟ اين خداست كه قربانى و اطاعت پرواپيشگان را مى پذيرد، تو هم بيا و پرواى خدا پيشه ساز».

دراين شرايط بودكه «قابيل»، ديوانه وار سنگى از زمين برداشت و با كوبيدن آن بر سر برادرش، او را نقش زمين ساخت.

و نيز آورده اند كه دليل پذيرفته شدن قربانى «هابيل» و پذيرفته نشدن قربانى «قابيل» آن بود كه وى پاكدل و درست انديش نبود، و بى ارزش ترين بخش از دارايى خويش را به عنوان قربانى آورده بود، در حالى كه برادرش، هم بهترين ثروت خويش را براى قربانى برگزيده بود، و هم پرواى خدا پيشه ساخته و به داورى خدا خشنود بود.

و پاره اى نيز آورده اند كه بدان دليل قربانىِ پذيرفته شده را آتش فرا گرفت و سوزانيد كه در آن جا، بينوا و نيازمندى نبود تا از آن بهره ور گردد.

«بَسْط»: گشودن، گستردن و دراز كردن.

قرآن در ترسيم ادامه اين سرگذشت، منطق انسانى و خداپسندانه «هابيل» را در برابر گستاخى و تهديد برادرش ترسيم مى كند كه:

لَئِنْ بَسَطْتَ اِلَىَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنى ما اَنَا بِباسِطٍ يَدِىَ اِلَيْكَ لاَِقْتُلَكَ

اگر تو براى كشتن من دست به سوى من بگشايى، من دست خويش به آهنگ كشتن تو به سويت دراز نخواهم كرد.

در تفسير اين فراز از آيه شريفه، ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور مفسّران، در آن روزگاران، كشتن مهاجم و متجاوز به عنوان دفاع از حقّ حيات نيز روا نبود؛ بلكه افراد موظّف به اندرزگويى و شكيبايى بودند و خدا انتقام ستمديدگان را مى گرفت.

2- امّا به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس»، معناى آيه شريفه اين است كه: اگر تو از راه ستم و بيداد بخواهى مرا بكشى، من از اين راه تو را نخواهم كشت. به باور اين گروه، «قابيل» برادرش را به طور ناگهانى و هنگامى كه او در خواب بود مورد حمله قرار داد و با سنگى كه بر سر او زد، وى را از پاى درآورد.

3- مرحوم «سيّد مُرتَضى» در اين مورد آورده است كه: اين دو ديدگاه با ظاهر آيه مباركه هماهنگى ندارد؛ چرا كه قرآن منطق «هابيل» را ترسيم مى كند كه گفت: اگر برادرش بخواهد حقّ حيات او را پايمال سازد، وى به كشتن او برنخواهد خاست و آهنگِ كشتن او نخواهد كرد؛ چرا كه قصد كشتن نيز گناه است؛ و كسى كه براى دفاع از

خويشتن و با رعايت همه مقررات ناگزير به كشتن متجاوز مى گردد، قصد كشتن او را ندارد. او تنها از خود براى حفظ جانش دفاع مى كند، و ناخواسته گاه كار به كشتن مهاجم مى انجامد. بنابراين «هابيل» مى گويد: اگر تو در حقّ من ستم كنى، من در حقّ تو ستم روا نخواهم داشت.

اِنّى اَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمينَ

من از خدا، پروردگار جهانيان، مى ترسم و دست تجاوز به سوى تو نخواهم گشود.

«تَبُوءَ»: باز گردى.

در ترسيم ادامه اين سرگذشت مى افزايد:

من مى خواهم كه تو با گناه من و گناه خودت به سوى خدا بازگردى، و همه گناهان را به دوش خود بكشى. امّا به باور برخى، منظور اين است كه مى خواهم تو گناه كشتنِ من و كشتن همه كسانى كه در آينده كشته خواهند شد، همه را تو به گردن بگيرى؛ چرا كه تواين شيوه بيدادگرانه راپى مى نهى و تو بنيانگذارترور و شقاوت وخشونت مى گردى.

منظور از به دوش گرفتن بار گناه، پذيرش كيفر آن است؛ چرا كه كسى نمى تواند براى ديگرى نيّت گناه كند و گناه به حساب او نوشته شود، امّا مى تواند كيفر ديگرى را به خاطر ارتكاب گناهش اراده نمايد.

چگونه؟

«هابيل» به برادرش گفت: اگر مرا بكشى گناه پايمال نمودن حقّ حيات مرا به دوش خواهى كشيد و كيفر آن راخواهى ديد. اينك جاى اين پرسش است كه چگونه مى توان بار گناهى را كه انجام نشده است به دوش كشيد و كيفر آن را پذيرفت؟

پاسخ

در آيه شريفه پذيرش كيفر و به دوش كشيدن بارگناه، در گروانجام آن است. به عبارت ديگر، هنگامى كه «هابيل» احساس كرد كه برادرش به طور جدّى در انديشه كشتن اوست، به او هشدار داد كه اگر دست ستم و تجاوز به سوى من دراز كنى و زندگى مرا به خطرافكنى، در برابر اين جنايت كيفر خواهى شد. اين هشدار و گفتارچه مانعى دارد؟

فَطَّوَعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخيهِ فَقَتَلَهُ فَاَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرينَ

نفس سركش تدريجااو را مصمّم به كشتن برادركرد و اوراكشت واززيانكاران شد.(30/مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

با توجه به اين كه « طَوْع » در اصل به معنى رام شدن چيزى است ، از اين جمله چنين استفاده مى شود كه بعد از قبولى عمل « هابيل » ، طوفانى در دل « قابيل » به وجود آمد از يك سو آتش حسد هر دم در دل او زبانه مى كشيد و او را به انتقام جويى دعوت مى كرد و از سوى ديگر عاطفه برادرى و عاطفه انسانى و تنفر ذاتى از گناه و ظلم و بيدادگرى و قتل نفس ، او را از اين جنايت باز مى داشت ، ولى سرانجام نفس سركش آهسته آهسته بر عوامل بازدارنده چيره شد و وجدان بيدار و آگاه او را رام كرد و به زنجير كشيد و براى كشتن برادر آماده ساخت. جمله « طَوَّعَت » در عين كوتاهى اشاره اى پرمعنى به همه اين ها است ، زيرا مى دانيم رام كردن چيزى در يك لحظه صورت نمى گيرد ، بلكه به طور تدريجى و پس از كشمكش هايى صورت مى گيرد. سپس مى گويد : « و بر اثر اين عمل زيانكار شد » ( فَاَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرينَ ). چه زيانى از اين بالاتر كه عذاب وجدان و مجازات الهى و نام ننگين را تا دامنه قيامت براى خود خريد. بعضى از كلمه « اَصْبَحَ » خواسته اند استفاده كنند كه اين قتل در شب واقع شده درحالى كه اين كلمه در لغت عرب مخصوص به شب يا روز نيست ، بلكه دليل بر وقوع چيزى است مانندآيه 103 آل عمران « فَاَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِه اِخْوانا : به بركت نعمت خداوند همه شما برادر شديد ». به طورى كه از بعضى از روايات اسلامى كه از امام صادق نقل شده استفاده مى شود هنگامى كه قابيل برادر خود را كشت او را در بيابان افكنده بود و نمى دانست چه كند ؟ چيزى نگذشت كه درندگان به سوى جسد هابيل روى آوردند و او ( كه گويا تحت فشارشديد وجدان قرار گرفته بود ) براى نجات جسد برادر خود مدتى آن را بر دوش كشيد ، ولى باز پرندگان اطراف او را گرفته بودند و در

اين انتظار بودند كه چه موقع جسد را به خاك مى افكند تا به آن حمله ور شوند .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«طَوَّعَتْ»: فعل ماضى از باب تَفعيل و به مفهوم «رغبت نشان داد» آمده است، امّا در آيه شريفه مُتَعَدّى شده است؛ چرا كه اَفعال، برخى به فاعِل هم متعدى مى شوند و معناى آن اين است كه: پس نفس سركش او، وى را به كشتن برادرش ترغيب كرد.

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخيهِ

در تفسير اين جمله نيز دو نظر آمده است:

1 - به باور برخى، منظور اين است كه نفس سركش او كشتن برادرش را در نظرش آراست.

2 - امّا به باور برخى ديگر، نفس سركش او، وى را در ريختن خون برادر يارى كرد. بنابراين ديدگاه، حرف جرّ، حذفْ و مجرورْ منصوب شده است؛ و در اصل اين گونه بوده است: «عَلى قَتْلِ اَخيهِ».

فَقَتَلَهُ فَاَصْبَحَ مِنَ الْخاسِرينَ

و وى را كشت و آن گاه از زيانكاران گرديد.

«مُجاهِد» مى گويد: قاتل آماده كشتن برادرش شده بود، امّا نمى دانست چگونه او را از پاى درآورد. درست در اوج حيرت بود كه شيطان به صورت مرغى پديدار شد و پرنده اى را آورد و سرش را در ميان دو سنگ قرار داد و كوبيد و كشت. «قابيل» نيز شيطان را سرمشق قرار داد و برادر را از پا درآورد، و بدين سان، «هابيل» نخستين ستمديده و قربانى تاريخ بشر گرديد.

برخى با توجّه به واژه «اَصْبَحَ» پنداشته اند كه اين جنايت، در سياهى شب اتفاق افتاد كه اين پندار درست نيست؛ چرا كه در فرهنگ عرب، هرگاه كسى كار زيانبارى انجام دهد، اين گونه تعبير مى گردد، و اين واژه نشانگر زمان جنايت نيست.

فَبَعَثَ اللّهُ غُرابا يَبْحَثُ فِى الاَْرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارى سَوْاَةَ اَخيهِ قالَ يا وَيْلَتى اَعَجَزْتُ اَنْ اَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَاُوارِىَ سَوْاَةَ اَخى فَاَصْبَحَ مِنَ النّادِمينَ

سپس خداوند زاغى را فرستاد كه در زمين جستجو ( و كند و كاو ) مى كرد تا به او نشان دهد چگونه جسد برادر خود را دفن كند، او گفت: واى برمن آيا من نمى توانم مثل اين زاغ باشم و جسد برادر خود را دفن كنم و سرانجام (از ترس رسوايى و بر اثر فشار وجدان از كار خود) پشيمان شد.

(31 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

قابيل و پرده پوشى بر جنايت درون خانوادگى

« يَبْحَثُ » از ماده « بَحْث » به طورى كه در مجمع البيان آمده در اصل به معنى جستجوى چيزى در خاك است ، ولى بعدا به هرگونه جستجو حتّى در مباحث فكرى و عقلى آمده است و « سَوْأَة » در اصل به معنى هر چيزى كه انسان را ناخوشايند آيد مى باشد و لذا گاهى به جسد مرده و حتى به عورت گفته مى شود. البته اين موضوع جاى تعجّب نيست كه انسان مطلبى را از پرنده اى بياموزد زيرا تاريخ و تجربه هر دو نشان داده اند كه بسيارى از حيوانات داراى يك سلسله معلومات غريزى هستند كه بشر در طول تاريخ خود آن ها را از آنان آموخته و دانش خود را با آن تكميل كرده است ، حتى در بعضى از كتب طبّى مى نويسند كه انسان در قسمتى از معلومات طبّى خود مديون حيوانات است. سپس قرآن اضافه مى كند در اين موقع قابيل از غفلت و بى خبرى خود ناراحت شد و « فرياد برآورد كه اى واى بر من ، آيا من بايداز اين زاغ هم ناتوان تر باشم و نتوانم همانند او جسد برادرم را دفن كنم »( قالَ يا وَيْلَتى اَعَجَزْتُ اَنْ اَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَاُوارِىَ سَوْاَةَ اَخى) . اما به هر حال سرانجام از كرده خود نادم و پشيمان شد همان طور كه قرآن مى گويد : «فَاَصْبَحَ مِنَ النّادِمينَ». آيا پشيمانى او به خاطر اين بود كه عمل زشت و ننگينش سرانجام بر پدر و مادر و احتمالاً بر برادران ديگر آشكار خواهد شد و او را شديدا سرزنش خواهند كرد و يا به خاطر اين بود كه

چرا مدّتى جسد برادر را بر دوش مى كشيد و آن را دفن نمى كرد و يا به خاطر اين بوده كه اصولاً انسان بعد از انجام هر كار زشتى يك نوع حالت ناراحتى و ندامت در دل خويش احساس مى كند ، ولى روشن است كه انگيزه ندامت او هر يك از احتمالات سه گانه فوق باشد دليل بر توبه او از گناه نخواهد بود ، توبه آن است كه از ترس خدا و به خاطر زشتى عمل انجام گيرد و او را وادار كند كه در آينده هرگز به سراغ چنين كارهايى نرود ، اما هيچ گونه نشانه اى در قرآن از صدور چنين توبه اى از قابيل به چشم نمى خورد ، بلكه در آيه بعد شايد اشاره به عدم چنين توبه اى نيز باشد. در حديثى از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : « لا تُقْتَلُ نَفْسٌ ظُلْما اِلاّ كانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ الاَْوَّلَ كِفْلٌ مِنْ دِمِها لاَِنَّهُ كانَ اَوَّلَ مَنْ سَنَّ الْقَتْلَ : خون هيچ انسانى به ناحقّ ريخته نمى شود مگر اين كه سهمى از مسؤوليّت آن بر عهده قابيل است كه اين سنّت شوم آدم كشى را در دنيا بنا نهاد » .⁽¹⁾ضمنا از اين حديث به خوبى برمى آيد كه هر سنت زشت و شومى مادام كه در دنيا باقى است سهمى از مجازات آن بر دوش نخستين پايه گذار آن مى باشد. ولى در عين حال هيچ مانعى ندارد كه اين « سرگذشت واقعى » نمونه اى باشد از نزاع و جنگ مستمرّى كه هميشه در زندگانى بشر بوده است : در يك سو مردان پاك و باايمان، با اعمال صالح و مقبول درگاه خدا و در سوى ديگر افرادآلوده و منحرف با يك مشت كينه توزى و حسادت و تهديد و قلدرى، قرارداشته اند و چه بسيار از افراد پاك كه به دست آن ها شربت شهادت نوشيده اند. ولى سرانجام آن ها از عاقبت زشت اعمال ننگينشان آگاه مى شوند و براى پرده پوشى و دفن آن به هر سو مى دوند و در اين موقع آرزوهاى دور و دراز كه زاغ سمبل و مظهر آن است به سراغشان مى شتابد و آن ها را به پرده پوشى بر آثار جناياتشان دعوت مى كند اما در پايان جز خسران و زيان و حسرت چيزى عايدشان نخواهد شد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بَحَثَ»: در اصل به مفهوم كند و كاو و جست جوى در خاك آمده، امّا اينك به مفهوم جست جو در همه ميدان ها به كار مى رود.

«سَوْأَة»: به مفهوم ناپسندى و ناخوشايندى است، امّا در آيه منظور، پيكر بى جان برادر مى باشد.

«وَيْل»: واى. اين واژه به هنگام فاجعه و نابودى گفته مى شود.

«عَجْز»: ناتوانى.

در ادامه داستان مى فرمايد:

فَبَعَثَ اللّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِى الاَْرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارى سَوْاَةَ اَخيهِ

«هابيل» نخستين قربانى جنايت بشر بود. به همين جهت «قابيل» نمى دانست اينك پس از جنايت، چگونه پيكر او را از نظرها پنهان كند. او سرگردان بود كه آفريدگار هستى دو كلاغ برانگيخت و يكى از آنها در برابر چشم او، همنوع خود را كشت و آن گاه زمين را گود كرد و به خاكش سپرد. «قابيل» اين درس را نيز از آن پرنده آموخت و پيكر برادرش را به خاك سپرد؛ امّا به باور برخى، خداى فرزانه پرنده اى را برانگيخت تا با افشاندن خاك بر پيكر بى جان «هابيل»، به قابيل آموزش دهد كه مى تواند پيكر مقتول را در خاك نهان سازد، و او كه با پذيرفته شدن قربانى برادر در بارگاه خدا و مأموريت پرنده بر خاكسپارى پيكرش، به مقام معنوى برادرش در بارگاه پروردگار پى برد، فرياد سر داد كه: اى واى بر من! و برخى بر آنند كه آن پرنده در حقيقت فرشته اى بود كه به صورت كلاغ پديدار شد.

از آيه شريفه اين نكته به روشنى دريافت مى گردد كه كار آن پرنده، يك رويداد تصادفى و بى هدف نبود، بلكه يك كار هدفدار و درس آموز بود؛ و آن پرنده به الهام از جانب آفريدگارش به اين كار دست يازيد.

«ابو مُسلِم» از برخى آورده است كه اين كار، نظير داستان «هُدْهُدْ»، و رساندن نامه

سليمان به فرمانرواى «يَمَن»، و آوردن پاسخ نامه او بود، كه به خواست خدا و به صورت اُعجاز انجام گرفت. و هيچ مانعى ندارد كه آفريدگار هستى، درك و فهم آن پرنده را به گونه اى رشد بخشيده باشد كه خودش اين كار را انجام داده باشد، درست همان گونه كه ما وقتى كودكان خويش را براى انجام كارى برمى انگيزيم، خود راه انجام درست آن را مى يابند.

لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِى سَوْاَةَ اَخيهِ

از ديدگاه برخى از مفسّران، منظور اين است كه مأموريت آن پرنده اين بود كه به قابيل نشان دهد كه چگونه فراز و نشيب هاى بدن برادر را بپوشاند؛ امّا به باور برخى ديگر، آن پرنده مى خواست نشان دهد كه چسان پيكر برادر را كه در حال متلاشى شدن و تباه گشتن بود، به خاك سپارد. كه با اين بيان به پيكر بى جان «سَوأَة» گفته شده است.

قالَ يا وَيْلَتى اَعَجَزْتُ اَنْ اَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَاُوارِىَ سَوْاَةَ اَخى.

هنگامى كه آن پرنده چگونگى خاكسپارى جسد را به او آموخت، از ژرفاى دل فرياد برآورد كه: واى بر من! آيا به اندازه اين پرنده هم دانش و آگاهى ندارم تا بتوانم پيكر بى جان برادرم را به خاك سپارم؟

فَاَصْبَحَ مِنَ النّادِمينَ

و آن گاه از ريختن خون برادر ندامت زده گرديد.

«جُبّائى» مى گويد: اين ندامت، به گونه اى كه بتوان آن را توبه شمرد، نبوده است. او بسان كسى بود كه پس از خوردن شراب، بر اثر ناراحتى برخاسته از آن، از خوردنش پشيمان مى گردد و به همين دليل هم اين ندامت و پشيمانى برايش سودبخش نبود.

پاره اى بر اين عقيده اند كه او از به دوش كشيدن پيكر بى جان برادر، پس از آموختن راه به خاكسپارى آن، پشيمان گرديد؛ و پاره اى نيز بر آنند كه از ريختن خون برادر ندامت زده شد، نه از گناه و كيفر سهمگين جنايت خويش.

داستان به خاكسپارى پيكر «هابيل»

محدثان اهل سنّت از ششمين امام نور در اين مورد آورده اند كه: «قابيل» پس از كشتن «هابيل»، پيكر بى جان او را در روى خاك رها كرد، و درندگان و پرندگان براى دريدن و خوردن آن جسد بى جان گرد آمدند. او به ناگزير جسد را در كيسه اى قرار داد و بر دوش خويش افكند و همچنان سرگردان بيابان ها بود تا جسد بى جان برادر رو به تباه شدن نهاد. وى نمى دانست كه با آن چه كند؟ اين جا بود كه خدا دو پرنده را برانگيخت و آن دو در برابر چشم او به پيكار برخاستند. يكى ديگرى را از پاى درآورد و آن گاه با منقار خود گودالى حفر نمود، و جسد پرنده را در آن گودال پنهان كرد. «قابيل» نيز چگونگى به خاكسپارى پيكر بى جان را از پرنده آموخت.

«ابن عبّاس» در اين مورد آورده است كه:

پس از ريخته شدن نخستين خون بر زمين، هوا مه آلود و زمين تيره و تار گرديد، درختانِ سرسبز و پرطراوت، به خزان نشستند و طعم ميوه ها و غذاها دگرگون شد. «آدَم» كه دور از منطقه وقوع جنايت بود، گفت: به باور من در روى زمين رويدادى ناگوار روى داده است. آن گاه پس از آگاهى از مرگ «هابيل»، در سوگ او مرثيه اى سرود و گريست و به بيان برخى، به مدّت يك سال خنده بر لبانش ننشست.

«آدَم» در سوگ فرزندش بود و عمرش به يكصد و سى سال مى رسيد كه خدا فرزند شايسته كردارى به او ارزانى داشت كه نام او را «شَيْث» نهادند؛ و همو بود كه پس از رشد و رسيدن به كمال، جانشين پدر شد. «قابيل» هم به خاطر آن جنايت، مورد لعن و نفرت قرار گرفت و رانده شد.

او از پدر و مادر جدا شد و به منطقه «عَدَن» رسيد و آن جا با وسوسه شيطان و فريب به انگيزه احترام به آتش، آتشكده اى ساخت و كيش آتش پرستى را پى نهاد؛ چرا كه شيطان به او گفت: علّت پذيرفته شدن قربانى برادرت كه آتش قربانى او را فراگرفت، اين بود كه او آتش را مى پرستيد؛ بنابر اين تو هم براى تقرّب به خدا، آتش پرستى را رواج ده. بدين سان او گمراه شد و نسل او نيز به گناه و زشتى و هوسبازى روى آوردند، و افزون بر بى بند و بارى و هرزگى، آتش پرستى را به جاى يكتاپرستى و توحيدگرايى، راه و رسم خويش ساختند، تا سرانجام در طوفان نوح نسل تبهكار «قابيل» نابود شد و نسل «شَيْث» باقى ماند.

پيوند انسان ها

مِنْ اَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنى اِسْراآئيلَ اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسا بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسادٍ فِى الاَْرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَميعا وَ مَنْ اَحْياها فَكَأَنَّمااَحْيَاالنّاسَ جَميعا وَ لَقَدْ جآئَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اِنَّ كَثيرا مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِى الاَْرْضِ لَمُسْرِفُونَ

به همين جهت بر بنى اسرائيل مقررداشتيم كه هركس انسانى را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روى زمين بكشد چنان است كه گويى همه انسان ها را كشته و هركس انسانى را از مرگ رهايى بخشد چنان است كه گويى همه مردم را زنده كرده است و رسولان ما با دلايل روشن به سوى بنى اسرائيل آمدند، اما بسيارى از آن ها، تعدّى و اسراف، در روى زمين كردند. (32 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اَجْل » در اصل به معنى جنايت است سپس به هر كارى كه عاقبت ناگوارى دارد گفته شده و بعد از آن به هر كارى كه عاقبتى داشته باشد گفته اند و الآن غالبا براى تعليل و بيان علت چيزى به كار مى رود. «اِسْراف» در لغت، معنى وسيعى دارد كه هرگونه تجاوز و تعدّى از حدّ را شامل مى شود اگرچه غالبا در مورد بخشش ها و هزينه ها و مخارج به كار مى رود. در اين جا سؤال مهمى پيش مى آيد كه چگونه قتل يك انسان مساوى است با قتل همه انسان ها و نجات يك نفر مساوى با نجات همه انسان ها مى باشد؟ مفسّران در اين جا پاسخ هاى زيادى داده اند . در تفسير « تِبْيان » شش پاسخ و در « مجمع البيان » پنج پاسخ و در « كنز العِرْفان » چهار پاسخ به آن داده شده است ولى پاره اى ازآن ها از معنى آيه بسيار دوراست. آن چه مى توان درپاسخ سؤال فوق گفت اين است كه : قرآن در اين آيه يك حقيقت اجتماعى و تربيتى را بازگو مى كند زيرا :

اولاً : كسى كه دست به خون انسان بى گناهى مى آلايد در حقيقت چنين آمادگى را دارد كه انسان هاى بى گناه ديگرى را كه با آن مقتول از نظر انسانى و بى گناهى برابرند مورد حمله قرار دهد و به قتل برساند ، او در حقيقت يك قاتل است و طعمه او انسان بى گناه و مى دانيم تفاوتى در ميان انسان هاى بى گناه از اين نظر نيست ، همچنين كسى

كه به خاطر نوع دوستى و عاطفه انسانى ، ديگرى را از مرگ نجات بخشد اين آمادگى را دارد كه اين برنامه انسانى را در مورد هر بشر ديگرى انجام دهد ، او علاقمند به نجات انسان هاى بى گناه است و از اين نظر براى او اين انسان و آن انسان تفاوت نمى كند و با توجّه به اين كه قرآن مى گويد «فَكَأَنَّما ...» استفاده مى شود كه مرگ و حيات يك نفر اگر چه مساوى با مرگ و حيات اجتماع نيست اما شباهتى به آن دارد.

ثانيا : جامعه انسانى در حقيقت يك واحد بيش نيست و افراد آن همانند اعضاى يك پيكرند ، هر لطمه اى به عضوى از اعضاى اين پيكر برسد اثر آن كم و بيش در ساير اعضاء آشكار مى گردد زيرا يك جامعه بزرگ از افراد تشكيل شده و فقدان يك فرد خواه ناخواه ضربه اى به همه جامعه بزرگ انسانى است. فقدان او سبب مى شود كه به تناسب شعاع تأثير وجودش در اجتماع محلّى خالى بماند و زيانى از اين رهگذر دامن همه را بگيرد ، همچنين احياى يك نفس سبب احياى ساير اعضاى اين پيكر است ، زيرا هر كس به اندازه وجود خود در ساختمان مجتمع بزرگ انسانى و رفع نيازمندى هاى آن اثر دارد بعضى بيشتر و بعضى كمتر. و اگر در بعضى از روايات مى خوانيم كه مجازات چنين انسانى در قيامت مجازات كسى است كه همه انسان ها را كشته اشاره به همين است نه اين كه از هر جهت مساوى يكديگر باشند و لذا در ذيل همين روايات مى خوانيم اگر تعداد بيشترى را بكشد مجازات او به همان نسبت مضاعف شود. از اين آيه اهميّت مرگ و حيات يك انسان از نظر قرآن كاملاً آشكار مى شود و با توجّه به اين كه اين آيات در محيطى نازل گرديد كه خون بشر مطلقا در آن ارزشى نداشت عظمت آن آشكارتر مى گردد. قابل توجه اين كه در روايات متعدّدى وارد شده است كه آيه اگر چه مفهوم ظاهرش مرگ و حيات مادّى است اما از آن مهمّ تر مرگ و حيات معنوى يعنى گمراه ساختن يك نفر يا نجات او از گمراهى است . كسى از امام صادق تفسير اين آيه را پرسيد ، امام فرمود : « مَنْ حَرْقٍ اَوْ غَرْقٍ ثُمَّ سَكَتَ ثُمَّ قالَ تَأْويلُ هَا الاَْعْظَمُ اَنْ دَعاها فَاسْتَجابَ لَهُ : منظور از "كشتن" و "نجات از مرگ" كه در آيه آمده نجات از آتش سوزى يا غرقاب و مانند آن است ، سپس امام سكوت كرد و بعد فرمود : تأويل اعظم و مفهوم بزرگ تر آيه اين است كه ديگرى را دعوت به سوى راه

حق يا باطل كند و او دعوتش را بپذيرد » .⁽¹⁾سؤال ديگرى كه در آيه باقى مى ماند اين است كه چرا نام بنى اسرائيل به خصوص در اين آيه آمده ؟ با اين كه مى دانيم حكم مزبور اختصاصى به آن ها ندارد. در پاسخ مى توان گفت ذكر نام بنى اسرائيل به خاطر آن است كه مسأله قتل و خونريزى مخصوصا قتل هايى كه از حسد و تفوّق طلبى سرچشمه مى گيرد در ميان آن ها فراوان بوده است و هم اكنون نيز قربانيان بى گناهى كه به دست آن ها كشته مى شوند رقم بزرگى را تشكيل مى دهند ، به همين جهت نخستين بار اين حكم الهى در برنامه هاى آن ها گنجانيده شد. و در پايان آيه : اشاره به قانون شكنى بنى اسرائيل كرده مى فرمايد : « پيامبران ما با دلايل روشن براى ارشاد آن ها آمدند ولى بسيارى از آن ها قوانين الهى را در هم شكستند و راه اسراف را در پيش گرفتند » ( وَ لَقَدْ جآئَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اِنَّ كَثيرا مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِى الاَْرْضِ لَمُسْرِفُونَ ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَجْل»: اين واژه بر سه معنا آمده است:

1 - از اين روى، به همين جهت، به خاطر اين كار.

2 - به مفهوم مدّت و پايان زمان مقرّر.

3 - به معناى آرى، كه در دو صورت اخير، حرف دوم هم مفتوح است.

«اِسْراف»: گزافكارى و زياده روى. ميان اين دو شيوه ناپسند، اعتدال و ميانه روى قرار دارد كه شيوه اى انسانى و اسلامى است.

گناه آدمكشى

اينك در اين آيه شريفه، آفريدگار هستى در اشاره به گناه سهمگين آدمكشى و تجاوز به حقّ حيات مى فرمايد:

مِنْ اَجْلِ ذلِكَ كَتَبْنا عَلى بَنىاِسْرائيلَ اَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْفَسادٍ فِى الاَْرْضِ

از اين رو و يا به بيان «زَجّاج» ، از اين جنايت سهمگين كه به دست «قابيل» پديد آمد، ما بر فرزندان اسرائيل نوشتيم كه: هر كس ديگرى را بى آن كه كسى را كشته

باشد تا سزاوار كشته شدن گردد و يا بى آن كه فسادى در روى زمين نموده باشد تا در خور كشتن شود از پا درآورد، گناهش در بارگاه خدا بسان كسى است كه همه انسان ها را كشته است.

منظوراز «فَساد» اين است كه به جنگ با خدا و پيامبرش برخيزد، و يا در ميان مردم بى گناه، وحشت و ناامنى پديد آورد.

فَكَاَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَميعاً وَمَنْ اَحْياها فَكَاَنَّما اَحْيَا النّاسَ جَميعاً

در تفسير اين فراز از آيه شريفه ديدگاه ها متفاوت است:

1- به باور گروهى از جمله «مُجاهِد»، منظور اين است كه همه انسان ها به خاطر جنايت سهمگين آدمكشى، با قاتل دشمن مى گردند و كار به گونه اى جلوه مى كند كه گويى آن تبهكار، آهنگِ كشتن همه انسان ها را نموده و در نتيجه همه بسان قربانى جنايت و نزديكان او، از جنايت قاتل پريشان و ناراحت شده، او را دشمن همه انسان ها مى پندارند. امّا در برابر آن، كسى كه انسانى را از خطر غرق شدن در آب يا سوختن در آتش، يا افتادن در زير آوار يا هر خطر مرگبارى نجات دهد، يا او را از سرگشتگى و گمراهى به راه درست راه نمايد، پاداش كارش بسان اين است كه همه انسان ها را زندگى بخشيده است و خدا پاداش احياگر انسانيت را به او ارزانى مى دارد. به هرحال چنين كسى در نظر همه انسان ها نيز بزرگ مى نمايد؛ چرا كه با حفظ برادر نوعى آنان، گويى همه آنان را حرمت كرده است.

ذكر اين نكته لازم است كه اين ديدگاه از امام باقر عليه السلام نيز روايت شده است و آن حضرت افزودند كه: از اين كار بهتر، كار كسى است كه انسان گمراهى را به راه درست رهبرى نمايد. «وَأَفْضَلُ مِنْ ذلِكَ أَنْ يُخْرِجَها مِنَ ضَلالٍ إِلى هُدىً».⁽¹⁾

2- امّا به باور «ابن عبّاس»، منظور اين است كه: هر كس پيامبر يا امام دادگرى را بكشد، چنان است كه گويى همه انسان ها را كشته است و كيفر كشتار همه انسان ها را

خواهد چشيد. و اگر كسى از پيامبر و يا امام عدالت پيشه و آسمانى حمايت كند، از نظر پاداش چنان است كه گويى همه انسان ها را زندگى بخشيده است.

3- گروهى از جمله «طَبَرى»، برآنند كه: منظور آيه شريفه اين است كه هر كس ديگرى را به ناروا بكشد، گناه همه آدمكشان تاريخ بشر به گردن اوست؛ چرا كه شيوه زشت آدمكشى و تجاوز به حقّ حيات انسان ها را رواج داده، اين جنايت سهمگين را در نظرها آسان جلوه داده است. آرى، چنين كسى در حقيقت، در كشتار ديگر آدمكشان به نوعى شركت دارد؛ زيرا او در اين راه گام سپرده، آن را هموار ساخته است. در برابر، هر كس جلوى شيوه زشت آدمكشى و خشونت را بگيرد، و روش و سنت پسنديده اى براى دفاع از حقّ حيات انسان ها و جلوگيرى از كشتار، در جامعه پى افكند و رواج دهد، و آن را فرهنگ مردم سازد، تا در پرتو آنْ آدمكشى را گناهى سهمگين شمارند و به اين كار زشت دست نيازند، و آدمكشان را پليد و منفور شمارند، با اين كار پسنديده، او چنان است كه گويى همه مردم را زندگى بخشيده است؛ چرا كه اگر نيك بينديشيم، حقّ حيات همگان را از آفت بزرگى حراست نموده است، و همين كار بزرگ به مفهوم زنده ساختن همه انسانيت است.

از پيشواى گران قدر توحيد آورده اند كه فرمود:

«مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً لَهُ أَجْرُها وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِها إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً فَلَهُ وِزْرُها وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِها إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.»⁽¹⁾

هر كس سيره و شيوه خداپسندانه و شايسته اى را رواج دهد، پاداش آن و پاداش عمل كنندگان به آن را تا روز رستاخيز دريافت مى دارد، و هر كس سيره و سياست زشت وناپسندى راپى نهد،گناه آن و گناه عمل كنندگانِ به آن تاروزرستاخيزبه گردن اوست.

4- و گروهى ديگر از جمله «اِبنِ مَسعود» مى گويند: منظور اين است كه هر كسى ديگرى را به ناروا بكشد، از ديدگاه قربانى و نزديكان او، بسان اين است كه همه

انسان هارا كشته است، و كسى كه فردى را زندگى بخشد، از ديدگاه كسى كه نجات يافته، چنان است كه گويى همه را زندگى بخشيده است.

5 - و پاره اى نيز بر اين باورند كه منظور آيه شريفه، اين است كه كيفر قاتل يك انسان بى گناه لازم است؛ همان گونه كه اگر همه انسان ها را كشته باشد، لازم است كه به كيفر جنايت سهمگين خود برسد. و كسى كه از قاتل و كشنده انسانى بى گناه، بجا و سنجيده درگذرد، كارش چنان است كه گويى همه را مورد عفو قرار داده است.

ذكر اين نكته لازم است كه حيات بخش و زندگى ساز انسان ها و ديگر موجودات زنده، تنها خداست و جز او كسى نمى تواند اين موهبت و نعمت را به ديگران ارزانى دارد؛ و نسبت دادن آن به ديگرى، يا همچون دجّالگرى «نِمرود» دروغى سهمگين است و يا يك نسبت مجازى است.

وَ لَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُنا بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اِنَّ كَثيراً مِنْهُمْ بَعْدَ ذلِكَ فِى الاَْرْضِ لَمُسْرِفُونَ.

اين فرزندان اسرائيل كه نام و يادشان به ميان آمد، مردمى بودند كه پيام آوران ما با دليل هاى روشن به سويشان آمدند، آن گاه بسيارى از آنان با شرك گرايى و آدمكشى و تجاوزكارى، در روى زمين به زياده روى پرداختند و راه تجاوزكارى و اسراف و گزافكارى را پيشه ساختند.

بهترين سرپرست و پدر خانواده بشريت پس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله

اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ امَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَ هُمْ راكِعُونَ

سرپرست و رهبر شما تنها خدا است و پيامبر او و آن ها كه ايمان آورده اند و نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند. (55 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

شأن نزول آيه ولايت

در تفسير مجمع البيان و كتب ديگر از « عبدالله بن عبّاس » چنين نقل شده : كه روزى در كنار چاه زمزم نشسته بود و براى مردم از قول پيامبر صلى الله عليه و آله حديث نقل مى كرد، ناگهان مردى كه عمامه اى بر سر داشت و صورت خود را پوشانيده بود نزديك آمد و هر مرتبه كه ابن عباس از پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله حديث نقل مى كرد او نيز با جمله« قالَ رَسُولَ اللّه» حديث ديگرى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل مى نمود. او را قسم داد تا خود را معرفى كند ، او صورت خود را گشود و صدا زد : اى مردم ! هر كس مرا نمى شناسد بداند من ابوذر غِفارِىّ هستم با اين گوش هاى خودم از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم و اگر دروغ مى گويم هر دو گوشم كر باد و با اين چشمان خود اين جريان را ديدم و اگر دروغ مى گويم هر دو كور باد ، كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « عَلِىٌّ قائِدُ الْبَرَرَةِ وَ قاتِلُ الْكَفَرَةِ مَنْصُورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ : علىّ پيشواى نيكان است و كشنده كافران ، هر كس او را يارى كند خدا ياريش خواهد كرد و هر كس دست از ياريش بردارد خدا دست از يارى او برخواهدداشت ». سپس ابوذرّ اضافه كرد: اى مردم روزى از روزها با رسول خدا صلى الله عليه و آله در مسجد نماز مى خواندم ، سائلى وارد مسجد شد و از مردم تقاضاى كمك كرد ، ولى كسى چيزى به او نداد ، او دست خود را به آسمان بلند كرد و گفت : خدايا تو شاهد باش كه من در مسجد رسول تو تقاضاى كمك كردم ولى كسى جواب مساعد به من نداد ، در همين حال على كه در حال ركوع بودباانگشت كوچك دست راست خود

اشاره كرد. سائل نزديك آمد و انگشتر را ازدست آن حضرت بيرون آورد، پيامبر صلى الله عليه و آله كه در حال نماز بود اين جريان را مشاهده كرد ، هنگامى كه از نماز فارغ شد ، سر را به سوى آسمان بلند كرد و چنين گفت : « خداوندا ! برادرم موسى از تو تقاضا كرد كه روح او را وسيع گردانى و كارها را بر او آسان سازى و گره از زبان او بگشايى تا مردم گفتارش را درك كنند و نيز موسى درخواست كرد هارون را كه برادرش بود وزير و ياورش قرار دهى و به وسيله او نيرويش را زيادكنى و دركارهايش شريك سازى. خداوندا ! من محمّد پيامبر و برگزيده توام، سينه مرا گشاده كن و كارها را بر من آسان ساز ، از خاندانم علىّ راوزيرمن گردان تا به وسيله او، پشتم قوىّ و محكم گردد ». ابوذرّ مى گويد: هنوز دعاى پيامبر صلى الله عليه و آله پايان نيافته بودكه جَبْرَئيل نازل شد و به پيامبر صلى الله عليه و آله گفت : « بخوان » ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « چه بخوانم » ، گفت : « بخوان ؛ اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ ... ». البتّه اين شأن نزول از طرق مختلف ( چنان كه خواهد آمد ) نقل شده كه گاهى در جزئيّات و خصوصيّات مطلب باهم تفاوت هايى دارند ولى اساس و عصاره همه يكى است .

آيه ولايت علىّ بن ابيطالب

اين آيه با كلمه « اِنَّما » كه در لغت عرب به معنى انحصار مى آيد شروع شده و مى گويد : « ولىّ و سرپرست و متصرّف در امور شما سه كس است : خدا و پيامبر و كسانى كه ايمان آورده اند و نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند » ( اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَامَنُواالَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلوةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَ هُمْ راكِعُونَ ). شكّ نيست كه ركوع در اين آيه به معنى ركوع نماز است ، نه به معنى خضوع ، زيرا در عرف شرع و اصطلاح قرآن ، هنگامى كه ركوع گفته مى شود به همان معنى معروف آن يعنى ركوع نماز است و علاوه بر شأن نزول آيه و روايات متعدّدى كه در زمينه انگشتر بخشيدن علىّ در حال ركوع وارد شده و مشروحا بيان خواهيم كرد ، ذكر جمله «يُقيمُونَ الصَّلوةَ» نيز شاهد بر اين موضوع است و ما در هيچ مورد در قرآن نداريم كه تعبير شده باشد كه زكات را با خضوع بدهيد ، بلكه بايد بااخلاص نيّت و عدم منّت

داد. همچنين شك نيست كه كلمه « وَلِىّ » در آيه به معنى دوست و يا ناصر و ياور نيست زيرا ولايت به معنى دوستى و يارى كردن مخصوص كسانى نيست كه نماز مى خوانند و در حال ركوع زكات مى دهند ، بلكه يك حكم عمومى است كه همه مسلمانان را دربرمى گيرد ، همه مسلمين بايد يكديگر را دوست بدارند و يارى كنند حتّى آن هايى كه زكات بر آن ها واجب نيست و اصولاً چيزى ندارند كه زكات بدهند ، تا چه رسد به اين كه بخواهند در حال ركوع زكاتى بپردازند ، آن ها هم بايد دوست و يار و ياور يكديگر باشند. از اين جا روشن مى شود كه منظور از « وَلِىّ » در آيه فوق ولايت به معنى سرپرستى و تصرّف و رهبرى مادّى و معنوى است ، به خصوص اين كه اين وِلايَت در رديف ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله و ولايت خدا قرارگرفته و هر سه با يك جمله ادا شده است. و به اين ترتيب ، آيه از آياتى است كه به عنوان يك نصّ قرآنى دَلالَت بر ولايت و امامت علىّ مى كند. ولى در اين جا بحث هاى مهمّى است كه بايد به طور جداگانه ، مورد بررسى قرار گيرد .

شهادت احاديث و مفسّران و مُورّخان در مورد آيه ولايت

همان طور كه اشاره كرديم در بسيارى از كتب اسلامى و منابع اهل تسنّن، روايات متعددى داير بر اين كه آيه فوق در شأن علىّ نازل شده نقل گرديده كه در بعضى از آن ها اشاره به مسأله بخشيدن انگشتر در حال ركوع نيز شده و در بعضى نشده و تنها به نزول آيه درباره علىّ قناعت گرديده است. اين روايت را « ابن عباس » و « عَمّارياسر » و « عبداللّه بن سلام » و « سَلَمَةُ بْن كُهَيْل » و « اَنَس بن مالك » و « عُقْبَة بن حكيم » و « عبدالله بن اُبَىّ » و « عبدالله بن غالب » و « جابر بن عبدالله انصارى » و « ابوذر غِفارى » نقل كرده اند .⁽¹⁾و علاوه بر ده نفر كه در بالا ذكر شد از خود على نيز اين روايت در كتب اهل تسنّن نقل شده است .⁽²⁾جالب اين كه در

كتاب غايَةُ الْمَرام تعداد 24 حديث دراين باره از طرق اهل تسنّن و 19 حديث ازطرق شيعه نقل كرده است .⁽¹⁾كتاب هاى معروفى كه اين حديث در آن نقل شده از سى كتاب تجاوز مى كند كه همه از منابع اهل تسنّن است ، از جمله مُحِبُّ الدّين طَبَرى در ذخاير العُقْبى صفحه 88 و علامه قاضى شَوْكانِىّ در تفسير فتح القدير جلد دوم صفحه 50 و در جامع الاصول جلد نهم صفحه 478 و در اسباب النزول واحدى صفحه 148 و در لُبابُ النُّقُول سُيُوطِىّ صفحه 90 و در تذكرة سِبْط بن جَوْزِىّ صفحه 18 و در نور الابصار شَبْلَنْجِىّ صفحه 105 و در تفسير طبرى صفحه 165 و در كتاب الكافِى الشّافِ ابن حَجَر عَسْقَلانِىّ صفحه 56 و در مَفاتيح الغَيْب رازى جلد سوم صفحه 431 و در تفسير دُرُّالْمَنْثُور جلد 2 صفحه 393 و در كتاب كَنْزُالعُمّال جلد 6 صفحه 391 و مُسْنَدابن مَرْدَوَيْه و مُسْنَدابن الشيخ و علاوه بر اين ها در صحيح نِسائِىّ و كتاب المَجْمَع بين الصِّحاح السِّتَة و كتاب هاى متعدّد ديگرى اين احاديث آمده است .⁽²⁾با اين حال چگونه مى توان اين همه احاديث را ناديده گرفت ، در حالى كه در شأن نزول آيات ديگر به يك يا دو روايت قناعت مى كنند ، اما گويا تعصّب اجازه نمى دهد كه اين همه روايات و اين همه گواهى دانشمندان درباره شأن نزول آيه فوق مورد توجّه قرار گيرد. و اگر بنا شود در تفسير آيه اى از قرآن اين همه روايات ناديده گرفته شود ما بايد در تفسير آيات قرآنى اصولاً به هيچ روايتى توجّه نكنيم ، زيرا درباره شأن نزول كمتر آيه اى از آيات قرآن اين همه روايت وارد شده است.

پاسخ به هشت ايراد مخالفان بر آيه ولايت

جمعى از برادران اهل تسننّ اصرار دارند كه ايرادهاى متعدّدى به نزول اين آيه در مورد علىّ و همچنين به تفسير «وِلايَت» به عنوان « سرپرستى و تصرّف و امامت » بنمايند كه ما ذيلاً مهم ترين آن ها را عنوان كرده و مورد بررسى قرار مى دهيم :

1- از جمله اشكالاتى كه نسبت به نزول آيه فوق در مورد علىّ گرفته اند

اين است كه آيه با توجّه به كلمه « اَلَّذين » كه براى جمع است ، قابل تطبيق بر يك فرد نيست و به عبارت ديگر آيه مى گويد : « وَلِىّ » شما آن هايى هستند كه نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند، اين عبارت چگونه بر يك شخص مانند علىّ قابل تطبيق است؟

پاسخ: در ادبيات عرب مكرر ديده مى شود كه از مفرد به لفظ جمع ، تعبير آورده شده است از جمله در آيه مُباهَلَة مى بينيم كه كلمه « نِسائَنا » به صورت جمع آمده در صورتى كه منظور از آن طبق شأن نزول هاى متعدّدى كه وارد شده فاطمه زهرا عليهاالسلام است و همچنين «اَنْفُسَنا» جمع است در صورتى كه از مردان غير از پيغمبر كسى جز علىّ در آن جريان نبود و در آيه 172 سوره آل عمران در داستان جنگ احد مى خوانيم : « اَلَّذينَ قالَ لَهُمُ النّاسُ اِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ ايمانا ». و همان طور كه در تفسير اين آيه در جلد سوّم ذكر كرديم بعضى از مفسّران شأن نزول آن را درباره نَعيم بن مسعود كه يك فرد بيشتر نبود مى دانند. و همچنين در آيه 52 سوره مائده مى خوانيم : «يَقُولُونَ نَخْشى اَنْ تُصيبَنا دائِرَةٌ» در حالى كه آيه در مورد عبداللّه بن اُبَىّ وارد شده است كه تفسير آن گذشت و همچنين در آيه اوّل سوره ممتحنه و آيه 8 سوره منافقون و 215 و 274 سوره بقره تعبيراتى ديده مى شود كه عموما به صورت جمع است ، ولى طبق آن چه در شأن نزول آن ها آمده منظور از آن يك فرد بوده است. اين تعبير يا به خاطر اين است كه اهميّت موقعيّت آن فرد و نقش مؤثّرى كه در اين كار داشته روشن شود و يا به خاطر آن است كه حكم در شكل كلّى عرضه شود ، اگر چه مصداق آن منحصر به يك فرد بوده باشد ، در بسيارى از آيات قرآن ضمير جمع به خداوند كه احد و واحد است به عنوان تعظيم گفته شده است. البتّه انكار نمى توان كرد كه استعمال لفظ جمع در مفرد به اصطلاح ، خلاف ظاهر است و بدون قرينه جايز نيست، ولى با وجود آن همه رواياتى كه در شأن نزول آيه وارد شده است ، قرينه روشنى بر چنين تفسيرى خواهيم داشت و حتّى در موارد ديگر به كمتر از اين قرينه نيز قناعت مى شود .

2 - فخر رازى و بعضى ديگر از متعصّبان ايراد كرده اند كه علىّ با آن توجّه

خاصّى كه در حال نماز داشت و غرق در مناجات پروردگار بود ( تا آن جا كه معروف است پيكان تير از پايش بيرون آوردند و توجّه پيدا نكرد ) چگونه ممكن است صداى سائلى را شنيده و به او توجّه پيدا كند ؟

پاسخ آن ها كه اين ايراد را مى كنند از اين نكته غفلت دارند كه شنيدن صداى سائل و به كمك او پرداختن توجّه به خويشتن نيست ، بلكه عين توجّه به خدا است ، علىّ در حال نماز از خود بيگانه بود نه از خدا و مى دانيم بيگانگى از خلق خدا بيگانگى از خدا است و به تعبير روشن تر : پرداختن زكات در نماز انجام عبادت در ضمن عبادت است ، نه انجام يك عمل مباح در ضمن عبادت و باز به تعبير ديگر آن چه با روح عبادت سازگار نيست ، توجّه به مسائل مربوط به زندگى مادّى و شخصى است و اما توجّه به آن چه در مسير رضاى خدا است ، كاملاً با روح عبادت سازگار است و آن را تأكيد مى كند ، ذكر اين نكته نيز لازم است كه معنى غرق شدن در توجّه به خدا اين نيست كه انسان بى اختيار احساس خود را از دست بدهد بلكه با اراده خويش توجّه خود را از آن چه در راه خدا و براى خدا نيست برمى گيرد.

3- اشكال ديگرى كه به آيه كرده اند در مورد معنى كلمه « وَلِىّ » است كه آن را به معنى دوست و يارى كننده و امثال آن گرفته اند نه به معنى متصرّف و سرپرست و صاحب اختيار .

پاسخ - همان طور كه در تفسير آيه در بالا ذكر كرديم كلمه « وَلِىّ » در اين جا نمى تواند به معنى دوست و يارى بوده باشد ، زيرا اين صفت براى همه مؤمنان ثابت است نه مؤمنان خاصّى كه در آيه ذكر شده كه نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى دهند و به عبارت ديگر دوستى و يارى كردن ، يك حكم عمومى است ، در حالى كه آيه ناظر به بيان يك حكم خصوصى مى باشد و لذا بعد از ذكر ايمان ، صفات خاصى را بيان كرده است كه مخصوص به يك فرد مى شود .

4 - مى گويند على چه زكات واجبى بر ذِمّه داشت با اينكه از مال دنيا چيزى براى خود فراهم نساخته بود و اگر منظور صدقه مستحبّ است كه به آن زكات گفته نمى شود ؟

پاسخ - اولاً به گواهى تواريخ علىّ از دسترنج خود اموال فراوانى تحصيل كرد

و در راه خدا داد تا آن جا كه مى نويسند هزار برده را از دسترنج خود آزاد نمود ، به علاوه سهم او از غنايم جنگى نيز قابل ملاحظه بود ، بنابراين اندوخته مختصرى كه زكات به آن تعلق گيرد و يا نخلستان كوچكى كه واجب باشد زكات آن را بپردازد چيز مهمّى نبوده است كه على فاقد آن باشد و اين را نيز مى دانيم كه فوريّت وجوب پرداخت زكات « فوريّت عرفى » است كه با خواندن يك نماز منافات ندارد.

ثانيا : اطلاق زكات بر « زكات مستحبّ » در قرآن مجيد فراوان است ، در بسيارى از سوره هاى مكّى كلمه « زَكات » آمده كه منظور از آن همان زكات مستحبّ است ، زيرا وجوب زكات مسلّما بعد از هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله به مدينه ، بوده است ( آيه 3 سوره نمل و آيه 39 سوره روم و 4 سوره لقمان و 7 سوره فصلت و غير اين ها ) .

5- مى گويند: ما اگر ايمان به خلافت بلافصل على داشته باشيم بالاخره بايد قبول كنيم كه مربوط به زمان بعد از پيامبر صلى الله عليه و آله بوده، بنابراين علىّ در آن روز «وَلِىّ» نبود و به عبارت ديگر وِلايَت در آن روز براى او «بِالْقُوَّه» بود نه «بِالْفِعْلِ» در حالى كه ظاهر آيه ولايت «بِالْفِعْلِ» را مى رساند.

پاسخ - در سخنان روزمَرّه در تعبيرات ادبى بسيار ديده مى شود كه اسم يا عنوانى به افرادى گفته مى شود كه آن را بِالْقُوَّة دارند مثلاً انسان در حال حيات خود وصيّت مى كند و كسى را به عنوان « وَصِىّ » خود و « قَيِّم » اطفال خويش تعيين مى نمايد و از همان وقت عنوان وَصِىّ و قَيِّم به آن شخص گفته مى شود ، در حالى كه طرف هنوز در حيات است و نمرده است ، در رواياتى كه در مورد على از پيامبر صلى الله عليه و آله در طرق شيعه و سنّى نقل شده مى خوانيم كه پيامبر صلى الله عليه و آله او را « وَصِىّ »و« خليفه » خود خطاب كرده در حالى كه هيچ يك از اين عناوين در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله نبود ، در قرآن مجيد نيز اين گونه تعبيرات ديده مى شود از جمله در مورد زكريا مى خوانيم كه از خداوند چنين تقاضاكرد: « هَبْ لى مِنْ لَدُنْكَ وَلِيّا يَرِثُنى وَ يَرِثُ مِنْ الِ يَعْقُوبَ » ⁽¹⁾. در حالى كه مسلّم است منظور از « وَلِىّ » در اين جا سرپرستى براى بعد از مرگ او منظور بوده است ، بسيارى از افراد جانشين خود را در حيات خود تعيين مى كنند و

از همان زمان نام جانشين بر او مى گذارند با اين كه جنبه بِالْقُوَّة دارد .

6 - مى گويند : چرا علىّ با اين دليل روشن شخصا استدلال نكرد ؟

پاسخ - همان طور كه در ضمن بحث پيرامون روايات وارده در شأن نزول آيه خوانديم اين حديث در كتب متعدّد از خود على نيز نقل شده است از جمله در مُسْنَد « اِبْن مَرْدَوَيْه » و « ابى الشيخ » و « كَنْزُالعُمّال » و اين در حقيقت به منزله استدلال حضرت است به اين آيه شريفه .

در كتاب نفيس « اَلْغَدير » از كتاب « سُلَيْم بن قَيْس هِلالِىّ » حديث مفصّلى نقل مى كند كه علىّ در ميدان صِفّين در حضور جمعيّت براى اثبات حقّانيّت خود دلايل متعددى آورد از جمله استدلال به همين آيه بود .⁽¹⁾و در كتاب غايَةُ الْمَرام از ابوذر چنين نقل شده كه على روز شُورى نيز به همين آيه استدلال كرد .⁽²⁾

7 - مى گويند: اين «تفسير» با آيات قبل و بعد سازگارنيست، زيرا درآن ها وِلايَت به معنى « دوستى » آمده است .

پاسخ - آيات قرآن چون تدريجا و در وقايع مختلف نازل گرديده هميشه پيوند با حوادثى دارد كه در زمينه آن نازل شده است و چنان نيست كه آيات يك سوره يا آياتى كه پشت سر هم قرار دارند همواره پيوند نزديك از نظر مفهوم و مُفاد داشته باشند لذا بسيار مى شود كه دو آيه پشت سر هم نازل شده اما در دو حادثه مختلف بوده و مسير آن ها به خاطر پيوند با آن حوادث از يكديگر جدا مى شود. باتوجه به اين كه آيه « اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ » به گواهى شأن نزولش در زمينه زكات دادن على در حال ركوع نازل شده و آيات گذشته و آينده همان طور كه خوانديم و خواهيم خواند در حوادث ديگرى نازل شده است نمى توانيم روى پيوند آن ها زياد تكيه كنيم. به علاوه آيه مورد بحث اتفاقا تناسب با آيات گذشته و آينده نيز دارد زيرا در آن ها سخن از ولايت به معنى يارى و نصرت و در آيه مورد بحث سخن از ولايت به معنى رهبرى و تصرّف مى باشد و شكّ نيست كه شخص ولىّ و سرپرست و متصرّف ، يار و ياور پيروان خويش نيز خواهد بود . به عبارت ديگر يار و ياور بودن

يكى از شؤن وِلايَت مُطْلَقَة است .

8 - مى گويند : انگشترى با آن قيمت گزاف كه در تاريخ نوشته اند ، علىّ از كجا آورده بود ؟ به علاوه پوشيدن انگشترى با اين قيمت فوق العاده سنگين اسراف محسوب نمى شود ؟ آيا اين ها دليل بر عدم صحّت تفسير فوق نيست ؟ پاسخ مبالغه هايى كه درباره قيمت آن انگشتركرده اند به كُلّى بى اساس است و هيچ گونه دليل قابل قبولى برگران قيمت بودن آن انگشتر نداريم و اين كه در روايت ضعيفى قيمت آن معادل خراج شام ذكرشده به افسانه شبيه تراست تا واقعيّت و شايد براى بى ارزش نشان دادن اصل مسأله جعل شده است و در روايات صحيح و معتبر كه در زمينه شأن نزول آيه ذكر كرده اند اثرى از اين افسانه نيست، بنابراين نمى توان يك واقعيّت تاريخى را با اين گونه سخنان پرده پوشى كرد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«وَلِىّ»: به مفهوم سرپرست، سررشته دار، يار، مددكار و صاحب اختيار آمده است و به همين دليل است كه به كسى كه در ازدواج صاحب اختيارات است، «ولىّ نكاح» و به صاحب اختيار در خونِ مقتول، «ولىّ دم» و به شاه و فرمانروا و حاكم بر كشور و جامعه اى «ولىّ امر» مى گويند؛ چرا كه آنان صاحب اختيار در تدبير امور مورد اشاره هستند.

پاره اى نيز برآنند كه «ولىّ» به مفهوم برتر و زيبنده تر و سزاوارتر از ديگران است.

«رُكُوع»: به هيئت و شيوه خاصى كه در نماز انجام مى شود، مى گويند.

ولايت و امامت اميرمؤمنان عليه السلام

در اين آيه شريفه آفريدگار هستى بزرگمردى را به تابلو مى برد و معرّفى مى كند كه مقام والاى امامتِ راستين و پيشوايى انسان ها را به او ارزانى داشته و فرمانبردارى از او را بر همه بندگانش واجب ساخته است:

اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ

سرپرست و تدبيرگر امور شما و قدرتى كه بر شما ولايت دارد، تنها خداست و آن گاه پيامبر اوست كه همه كارها و عملكردش به دستور خداست.

وَالَّذينَ آمَنُوا

و ديگر كسانى كه به راستى ايمان آورده اند. اين ايمان آوردگان چه كسانى هستند؟ اينك آنان را وصف مى كند و مى فرمايد:

الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلوةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكوةَ وَهُمْ راكِعُونَ

همانان كه نماز را برپا مى دارند و در حال ركوع زكات مى پردازند.

رهنمود آيه مباركه

آيه شريفه از روشن ترين دلايل امامت و جانشينى امير مؤمنان پس از پيامبر خداست؛ چرا كه اگر واژه «ولى» در آيه شريفه به مفهوم تدبيرگر امور جامعه باشد و فرمانبردارى از چنين كسى نيز بر همگان واجب باشد و آن گاه ثابت شود كه منظور از «وَالَّذينَ آمَنُوا...» على عليه السلام است، اين جاست كه امامت و ولايت راستين آن حضرت به صراحت قرآن شريف ثابت و روشن مى گردد.

دو نكته اساسى

با اين بيان، بايد به دو نكته اساسى در اثبات حقيقت مورد بحث انديشيد:

1- نخست بايد ديد واژه «ولىّ» در فرهنگ واژه شناسان به چه معناى آمده است؟

با تعمّق در فرهنگ هاى لغت روشن مى شود كه واژه شناسان تصريح كرده اند كه واژه «ولىّ» به مفهوم ولايت و سرپرستى و تدبير امور آمده است كه در بحث از واژه ها گذشت و نيازى به تكرار نيست.

اما در اين موضوع كه آيا در آيه شريفه منظور همين مفهوم و معناست، بايد گفت: واژه «انّما»، حكم را به پس از خود اختصاص مى دهد و از غير آن سلب مى نمايد. براى نمونه: هرگاه گفته شود: «اِنَّمَا الْفَصاحَةُ لِلْجاهِلِيَّةِ»، منظور اين است كه فصاحت ويژه عصر جاهليت بوده و دوران هاى ديگر از آن بهره اى نداشته اند. با اين بيان،

هنگامى كه اين واژه داراى چنين مفهومى باشد، ديگر نمى توان واژه «ولىّ» را كه پس از آن آمده است به مفهوم دوست معنا كرد و نمى توان هدف آيه را دوستى و محبت عقيدتى و دينى تفسير نمود، چرا كه اين مفهوم چه ويژگى دارد تا آن را براى برخى از ايمان آوردگان اثبات و از برخى نفى و سلب نماييم؟! روشن است كه دوستى و مهر دينى اختصاص به برخى از مؤمنان ندارد و از آنِ همه ايمان آوردگان است.

آفريدگار پرمهر در آيه ديگرى اين واقعيت را روشن مى كند كه مى فرمايد:

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِياءُ بَعْضٍ...»⁽¹⁾

و مردان و زنان با ايمان دوستان يكديگرند...

با اين بيان، نمى توان آن آيه شريفه را به اين مفهوم تفسير كرد و هيچ راهى جز اين نيست كه به همان معناى نخست باز گرديم و بگوييم منظور از «ولىّ» در آيه مورد بحث، امام معصوم و برگزيده از سوى خداست، چرا كه براى واژه «ولىّ» بيشتر از دو معنا نيامده است و هنگامى كه به يكى از آن دو نمى توان تفسير كرد ناگزير معناى دوم تحقق مى يابد.

2 - اما چگونه مى توان گفت كه مصداق: الَّذينَ آمَنُوا...، امير مؤمنان است؟

در اين مورد روايت جالب و روشنگرى از محدثان شيعه و سنّى آمده است كه نشانگر اين واقعيت است. اين روايت روشن مى سازد كه آيه شريفه در مورد على عليه السلام فرود آمد و آن هنگامى بود كه آن حضرت در حال ركوع انگشتر خويش را در راه خدا به بينوايى انفاق كرد. به هرحال همه كسانى كه واژه «وَلِىّ» را به مفهوم پيشواى معصوم مى گيرند، بر اين عقيده اند كه منظور از آن امير مؤمنان على عليه السلام است و تنها مصداق آيه آن حضرت مى باشد.

چگونه؟

ممكن است در اين مورد دو پرسش ديگر قابل طرح باشد كه بايد به آنها پاسخ داد:

1 - چگونه مى توان واژه «الَّذينَ» را كه جمع است، در مفرد به كار برد؟

پاسخ اين است كه: واژه شناسان و دانشمندان ادبيات، گاه واژه جمع را در مورد فرد به كارمى برند و اين هنگامى است كه بخواهندازآن شخصيت تجليل به عمل آورند و اين نكته به گونه اى مشهوراست كه نيازى به استدلال ندارد.

2 - ممكن است برخى «وَ هُمْ راكِعُونَ» را حال نگيرند و بگويندمنظوراين است كه عبادت آنان ركوع است.

پاسخ اين است كه در جمله «يُقيمُونَ الصَّلوةَ» ركوع هم وجود دارد، چرا كه نماز بدون ركوع ممكن نيست. با اين بيان، اگر جمله «و هم راكعون» را قيد براى پرداخت زكات و انفاق نگيريم و بگوييم منظور اين است كه وصف و شيوه آنان ركوع است، مطلب بى هيچ فايده اى تكرار شده است. و روشن است كه مفهوم برخوردار از فايده، بهتر از تفسيرى است كه تكرارى و بدون فايده باشد.

نكته ديگر اين كه خدا در آغاز آيه شريفه همه ايمان آوردگان را مخاطب مى سازد و مى فرمايد : سرپرست و تدبيرگر امور شما خداست...

آن گاه واژه «رسول» را بيان مى كند و بدين سان او را از ديگران خارج ساخته و «ولىّ» جامعه معرّفى مى كند، سپس آن كسانى را كه ايمان آورده و داراى ويژگى هاى ديگرى هستند... اينك اگر گفته شود منظور از «وَالَّذينَ آمَنُوا»، همه ايمان آوردگانند، در آن صورت با آغاز آيه يكى مى شود، در حالى كه بايد «وَالَّذينَ آمَنُوا...» جز صدر آيه باشد وگرنه مفهومى نخواهد داشت، چرا كه مردم با ايمان خود سرپرست مردم با ايمان خواهند بود.

با اين بيان:

1 - واژه «ولىّ» در اين جا به مفهوم سرپرست و پيشواى راستين و امام معصوم است.

2- مصداق بارز آن على عليه السلام است كه آيه در مورد او فرود آمده است.

وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ امَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ

و كسانى كه ولايت خدا و پيامبر او و افراد باايمان را بپذيرند ( پيروزند زيرا ) حزب و جمعيّت خدا پيروز مى باشد. (56 / مائده)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين آيه تكميلى براى مضمون آيه پيش است و هدف آن را تأكيد و تعقيب مى كند و به مسلمانان اعلام مى داردكه: «كسانى كه ولايت و سرپرستى و رهبرى خدا و پيامبر صلى الله عليه و آله و افراد باايمانى را كه در آيه قبل به آن ها اشاره شد بپذيرند پيروز خواهند شد ، زيرا آن ها در حزب خدا خواهند بود و حزب خدا پيروز است » ( وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ امَنُوا فَاِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغالِبُونَ ). در اين آيه قرينه ديگرى بر معنى وِلايَت كه در آيه پيش اشاره شد يعنى « سرپرستى و رهبرى و تصرّف » ديده مى شود ، زيرا تعبير به « حِزْبُ اللّه » و « غلبه آن » مربوط به حكومت اسلامى است ، نه يك دوستى ساده و عادى و اين خود مى رساند كه وِلايَت در آيه به معنى سرپرستى و حكومت و زمامدارى اسلام و مسلمين است ، زيرا در معنى حزب يك نوع تشكّل و همبستگى و اجتماع براى تأمين اهداف مشترك افتاده است. بايد توجّه داشت كه مراد از « الَّذينَ امَنُوا » در اين آيه ، همه افراد باايمان نيستند بلكه كسى است كه در آيه قبل با اوصاف معينى به او اشاره شد. آيا منظور از پيروزى « حِزْبُ اللّه » كه در اين آيه به آن اشاره شده، تنها پيروزى معنوى است يا هر گونه پيروزى مادّى و معنوى را شامل مى شود؟ شكّ نيست كه اطلاق آيه دليل بر پيروزى مطلق آن ها در تمام جبهه ها است و به راستى اگر جمعيتى جزء حزب اللّه باشند يعنى ايمان محكم و تقوا و عمل صالح و اتّحاد و همبستگى كامل و آگاهى و آمادگى كافى داشته باشند بدون ترديد در تمام زمينه ها پيروز خواهند بود و اگر مى بينيم مسلمانان امروز به چنان پيروزى دست نيافته اند ، دليل آن روشن است ، زيرا شرايط عضويّت در حزب اللّه كه در بالا اشاره شد

در بسيارى از آن ها ديده نمى شود و به همين دليل قدرت ها و نيروهايى را كه براى عقب نشاندن دشمن و حلّ مشكلات اجتماعى بايد مصرف كنند غالبا براى تضعيف يكديگر به كار مى برند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«حِزْب»: در مورد گروه و جامعه كوچك و بزرگى كه همفكر و همدل و همگام هم باشند، به كار مى رود.

در آيه مورد بحث مى افزايد:

هر كس خدا و پيام آورش و كسانى را كه ايمان آورده اند و وصفشان رفت، سرپرست خود بداند پيروز است، چرا كه حزب و لشكر راستين خدا بر دشمنان حقّ و عدالت پيروزند.

ارتكاب گناه رمز فروپاشى خانواده ها

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنّهُمْ فِى الاَْرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَ أَرْسَلْنَا السَّماآءَ عَلَيْهِمْ مِدْرارا وَ جَعَلْنَا الاَْنْهرَتَجْرى مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنا ءَاخَرينَ

آيا مشاهده نكردند چقدراز اقوام پيشين را هلاك كرديم؟ اقوامى كه ( از شما نيرومندتر بودند و ) قدرت هايى به آن ها داديم كه به شما نداديم ، باران هاى پى در پى بر آن ها فرستاديم و نهرها از زير ( آبادى هاى ) آن ها جارى ساختيم ( اما هنگامى كه سركشى و طغيان كردند ) آن ها را به خاطر گناهانشان نابود ساختيم و جمعيّت ديگرى بعد از آنان بوجود آورديم.(6 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

« مِدْرارا » در اصل از ماده « دَرّ » به معنى شير است و سپس به مايعاتى همانند باران كه ريزش دارد گفته شده است و « مِدْرارا » صيغه مبالغه است و جمله « أَرْسَلْنَا السَّمآءَ » در حقيقت براى بيان مبالغه بيشتر مى باشد. « قَرْن » گرچه معمولاً به معنى يك زمان طولانى ( صد سال يا هفتاد سال يا سى سال ) آمده است ، ولى گاهى ، همان طور كه اهل لغت تصريح كرده اند ، به قوم و جمعيّتى كه در يك زمان قرار دارند گفته مى شود ( اصولاً قَرْن از ماده اِقْتِران و به معنى نزديكى است و چون اهل عصر واحد و زمان هاى متقارب به هم نزديكند به آن ها و هم به زمان آن ها قرن گفته مى شود. در آيات مكرر به اين موضوع اشاره شده كه امكانات فراوان مادى باعث غرور و غفلت افراد كم ظرفيّت مى شود ، زيرا با داشتن اين ها خود را بى نياز از پروردگار مى پندارند ، غافل از اين كه اگر لحظه به لحظه و ثانيه به ثانيه كمك و امداد الهى به آن ها نرسد ، نابود و خاموش مى گردند چنان كه مى خوانيم « اِنَّ الاِْنْسانَ لِيَطْغى اَنْ رَآهُ اسْتَغْنى : انسان طغيان مى كند هنگامى كه خود را بى نياز پندارد » ( 6 و 7 / علق ) .

اين هشدار مخصوص بت پرستان نيست ، هم امروز قرآن نيز به دنياى ثروتمند

ماشينى كه بر اثر فراهم بودن امكانات زندگى از باده غرور سرمست شده ، هشدار مى دهد كه وضع گذشتگان را فراموش نكنيد كه چگونه بر اثر عامل گناه ، همه چيز را از دست دادند ، شما هم با روشن شدن جرقه آتش يك جنگ جهانى ديگر ممكن است همه چيز را از دست بدهيد و به دوران قبل از تمدن صنعتى خود بازگرديد ، توجّه داشته باشيد كه عامل بدبختى آن ها چيزى جز گناه و ظلم و ستم و بيدادگرى و عدم ايمان نبوده همين عامل در جامعه شما نيز آشكار شده است. به راستى مطالعه تاريخ زندگى فراعنه مصر و ملوك سبا و سلاطين كلده و آشور و قيصرهاى روم با آن زندگانى افسانه اى و ناز و نعمت بى حساب و سپس مطالعه عواقب دردناكى كه بر اثر كفر و بيدادگرى طومار زندگانى آن ها را درهم پيچيد براى همه كس و براى همه ما درس عبرتى است بزرگ و آشكار .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«قَرْن»: اين واژه به چند معنا آمده است:

1- مردم يك عصر و زمان، كه معاصريكديگرند.

2- هشتاد يا هفتاد و يا يكصد سال.

3- و به باور ما، به مردمى گفته مى شود كه معاصر دانشمندى برجسته و يا پيام آورى باشند.

پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود: خَيْرُكُمْ قَرْنى، ثُمَّ الَّذينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذينَ يَلُونَهُمْ.

بهترين شما، مردم معاصر من مى باشند، آنگاه نسل پس از آنان، سپس مردمى كه پس از آنان زندگى مى كنند.

«تَمْكين»: قدرت و امكانات دادن به ديگرى براى انجام كار، خواه با دادن ابزار آن كار و يا گشودن راه، يا هر وسيله ديگر.

«مِدْرارا»: باران شديد و بسيار. اين واژه، از واژه ها و صيغه هايى است كه دربردارنده مفهوم مبالغه است.

به سرنوشت بيدادگران بنگريد!

در اين آيه شريفه، آفريدگار هستى حق ستيزان و بيدادگران را به ياد سرنوشت شوم و عبرت انگيز بيدادگران گذشته افكنده و مى فرمايد: اَلَمْ يَرَوْا كَمْ اَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنّاهُمْ فِى الاْءَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ

آيا اين كفرگرايان نديده اند و نمى دانند كه ما چه بسيار از جامعه هاى پيشين را به بوته هلاكت سپرديم؟ جامعه ها و ملت هايى كه از شما نيرومندتر و داراى امكانات افزونترى بودند و به آنان قدرت و ثروتى ارزانى داشتيم كه به شمايان ارزانى نداشته ايم.

منظور اين است كه به آنان خدمتگزاران بسيار، ثروت و امكانات فراوان، اقتدار و حكومت و قلمرو نفوذ گسترده و عمر طولانى و گشايش و رفاه ارزانى داشتيم؛ و شما سرگذشت آنان را شنيده و خانه ها و شهرهاى آنان را ديده و آثار برجاى مانده از آنان را نگريسته ايد.

وَ اَرْسَلْنَا السَّماءَ عَلَيْهِمْ مِدْرارا

به باور «ابن عباس» منظور اين است كه: ما بارانهاى پياپى و سود بخش و بركاتِ رزق و روزى را براى آنان فرستاديم.

لازم به يادآورى است كه واژه «سَماء» در آيه، به مفهوم باران است.

وَجَعَلْنَا الاَْنْهارَ تَجْرى مِنْ تَحْتِهِمْ فَاَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

و آبها و جويبارها را از زير شهر و ديار آنان روان ساختيم، امّا هنگامى كه از مرزهاى حق و عدالت گذشتند و به بيدادگرى و سركشى برخاستند، آنگاه بود كه هيچ كدام از اين ثروتها و امكانات برايشان سودبخش نيفتاد و آنان را به كيفر گناهانشان نابود ساختيم.

وَاَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنا اخَرينَ.

و پس از به بوته هلاكت سپردن آنان، جامعه و مردم ديگرى پديد آورديم.

ضرورت تفكّر و تدبّر در سرنوشت پيشينيان

از آيه شريفه اين درس و پيام دريافت مى گردد كه تفكّر و تدبّر در سرنوشت پيشنيان و نيز گفتگوى روشنگرانه با انكارگران روز رستاخيز، ضرورى است. بايد به آنان روشن ساخت كه آن آفريدگار توانايى كه گذشتگان را به كيفر بيداد و طغيانشان به بوته هلاكت سپرد و جامعه ها و تمدّنها و ملت هاى ديگرى را به جاى آنان آفريد، همو تواناست كه هر لحظه اى كه مقرر فرموده است اين جهان را به سوى فنا برد و به جاى آن، جهان ديگر پديد آورده و نيز براى او بسيار آسان است كه همه انسانها را پس از مرگ، زندگى بخشد و از گورها بيرون آورد و آنگاه به حساب كار شايسته و يا ناشايست آنان برسد و در برابر نيكى و زشتىِ عملكردها پاداش و كيفر دهد. آرى خدايى كه هستى را آفريد، بر آفرينشِ ديگر تواناست.

ضرورت دورى خانواده از مجالس اهل باطل

وَ اِذا رَأَيْتَ الَّذينَ يَخُوضُونَ فىآ ءايتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِه وَ اِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطنُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّلِمينَ

هر وقت كسانى را كه آيات ما را استهزاء مى كنند مشاهده نمايى از آن ها روى بگردان تا به سخن ديگرى بپردازند و اگر شيطان از ياد تو ببرد ، به محض توجه پيدا كردن با ( اين ) جمعيّت ستمگر منشين. (68 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

« خَوْض » همان طور كه « راغب » در كتاب « مفردات » مى گويد در اصل به معنى وارد شدن در آب و راه رفتن ( و شنا كردن ) در آن است ، ولى بعدا به ورود در ساير امور نيز گفته شده است اما اين كلمه در قرآن مجيد بيشتر به وارد شدن در مطالب باطل و بى اساس اطلاق گرديده است. گرچه در اين جمله روى سخن به پيغمبر صلى الله عليه و آله است ولى مسلما اين حكم اختصاصى به او ندارد و تمام مؤمنان را شامل مى شود ، فلسفه اين حكم نيز روشن است زيرا اگر مسلمانان در مجالس آن ها شركت مى كردند ، آن ها براى انتقام گرفتن و ناراحت ساختن ايشان به سخنان باطل و نارواى خود ادامه مى دادند ، اما هنگامى كه با بى اعتنايى از كنار آن ها بگذرند طبعا سكوت خواهند كرد و به مسايل ديگر خواهند پرداخت ، زيرا تمام هدف آن ها ناراحت ساختن پيامبر صلى الله عليه و آله و مسلمين بود. سپس اضافه مى كند اين موضوع به اندازه اى اهميّت دارد كه : « اگر شيطان ترا به فراموشى افكند و با اين گونه اشخاص سهوا همنشين شدى به مجرد اين كه متوجه موضوع گشتى فورا از آن مجلس برخيز و با اين ستمكاران منشين » .⁽¹⁾دراين جا دو سؤال پيش مى آيد نخست اين كه مگر ممكن است شيطان بر پيامبر مسلّط گردد و باعث فراموشى او شود و به تعبير ديگر آيا با وجود مقام عصمت و مصونيّت از خطا حتّى در موضوعات، ممكن است پيامبر گرفتار اشتباه و فراموشى شود؟ در پاسخ

اين سؤال مى توان گفت كه روى سخن در آيه گرچه به پيامبر است اما در حقيقت منظور پيروان او هستند كه اگر گرفتار فراموش كارى شدند و در جلسات آميخته به گناه كفّار شركت كردند به محض اين كه متوجه شوند بايد از آن جا برخيزند و بيرون روند و نظير اين بحث در گفتگوهاى روزانه ما و در ادبيات زبان هاى مختلف ديده مى شود كه انسان روى سخن را به كسى مى كند اما هدفش اين است كه ديگران بشنوند، مطابق ضرب المثل معروف عرب كه مى گويد : « اِيّاكَ اَعْنى وَ اسْمَعى يا جارَهُ » .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در اين آيه شريفه آفريدگار هستى به پيامبر و توحيدگرايان فرمان مى دهد كه در محفل گناه ننشينند و هرجا شرك گرايان به استهزاى آيات قرآن برخاستند، از آنجا دورى جويند. با آنان نباشند تاآنان از اين رفتار زشت و ظالمانه دست كشند و از تمسخر و تكذيب آيات خدا دست بردارند.

وَ إِذا رَاَيْتَ الَّذينَ يَخُوضُونَ فى آياتِنا فَاَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِه

و هرگاه كسانى را نگريستى كه به تمسخر آيات ما فرو رفته اند از آنان روى برتاب و دورى گزين تا در گفتارى جز آن در آيند.

درست است كه در آيه شريفه روى سخن باپيامبر گرامى صلى الله عليه و آله است، امّا فرمان به همه توحيدگرايان است و اين بدان دليل است كه بحث و گفتگو با كسانى كه هدفشان وقت كشى و بازيگرى و ريشخند است، جز از دست دادن نيرو و فرصت و پائين آوردن ارزش بحث و فرهنگ، ثمره ديگرى ندارد.

وَاِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلاتَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ.

و اگر شيطان تو را در اين مورد به فراموشى افكند، پس از توجه، ديگر با مردم ستمكار و گمراه منشين.

در اين فراز، از ياد بردن فرمان خدا را به شيطان نسبت داده است، در حالى كه در نهايت اين كار، كار خداست و اين بدان دليل است كه هنگامى فراموشى گريبانگير انسان مى گردد، كه از انديشه روى برتابد و از پى خاطرات بى ارزش و وسوسه هاى زشت و ظالمانه برود و مى دانيم كه بر انگيزاننده به سوى خاطرات زشت و

وسوسه هاى بى اساس و گمراهگرانه، شيطان پليد است. با اين بيان مى توان شيطان را عامل آن خواند، چرا كه آفت فراموشى و روى برتافتن از حق ثمره شوم وسوسه آن است. درست بسان كسى كه ديگرى را در سرما و يخبندان باز داشت كند تا بميرد و بدين صورت قاتل او گردد.

آرى، خدا در اين آيه شريفه به پيامبرش فرمان مى دهد كه اگر شيطان فرمان ما را در مورد دورى گزيدن از بد انديشان و نشست و برخاست نكردن با آنان را از يادت برد، به مجرد اينكه به خود آمدى و هشدار ما را به ياد آوردى در محفل آنان منشين.

«ابومُسلِم» مى گويد: منظور اين است كه پس از شركت در محفل آنان براى رساندن پيام خدا وظيفه خود را انجام ده و ديگر در آنجا منشين! و «بَلْخى» براين باور است كه اين دستور در آغاز ظهور اسلام ويژه پيامبر صلى الله عليه و آله بود و پس از گسترش انديشه اسلامى و بالارفتن شمار مسلمانان با فرود آيه ديگرى همه توحيدگرايان به انجام اين فرمان موظّف شدند.⁽¹⁾

فرمان هاى ده گانه با نگاه ويژه به خانواده

قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ اَلاّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا وَلاتَقْتُلُوآا اَوْلادَكُمْ مِنْ اِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ اِيّاهُمْ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَمابَطَنَ وَلاتَقْتُلُواالنَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّبِالْحَقِ ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

بگو: بياييد آن چه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است، برايتان بخوانم؛ اين كه چيزى را شريك خدا قرار ندهيد و به پدر و مادر خود نيكى كنيد و فرزندانتان را از (ترس) فقر نكشيد، ما شما و آن ها را روزى مى دهيم و نزديك كارهاى زشت و قبيح نرويد چه آشكار باشد چه پنهان، و نفسى را كه خداوند محترم شمرده، به قتل نرسانيد، مگر به حق (و از روى استحقاق)، اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش كرده تا درك كنيد.(151 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

اين آيه و دو آيه بعد به اصول محرمات در اسلام اشاره كرده و گناهان كبيره رديف اول را ضمن بيان كوتاه و پرمغز و جالبى در ده قسمت بيان مى كند و از آن ها دعوت مى نمايد كه بيايند و حرام هاى واقعى الهى را بشنوند و تحريم هاى دروغين را كنار بگذارند . نخست مى گويد : « به آن ها بگو : بياييد تا آن چه را خدا برشما تحريم كرده است، بخوانم و برشمرم » ( قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ماحَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ) ؛

1- «اين كه هيچ چيز را شريك و همتاى خدا قرار ندهيد» ( اَلاّ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا ) .

2- « نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد » ( وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا ) .

3 - «فرزندان خود را به خاطرتنگدستى و فقرنكشيد» (وَلاتَقْتُلُوآا اَوْلادَكُمْ مِنْ اِمْلاقٍ).

زيرا روزى شما و آن ها همه به دست ما است و ما همه را روزى مى دهيم (نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَ اِيّاهُمْ).

4- « به اعمال زشت و قبيح نزديك نشويد ، خواه آشكار باشد ، خواه پنهان » ،

يعنى نه تنها انجام ندهيد بلكه به آن هم نزديك نشويد ( وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ ) .

5- «دست به خون بى گناهان نيالاييد و نفوسى را كه خداوندمحترم شمرده و ريختن خون آن هامجاز نيست، به قتل نرسانيد ، مگر اين كه طبق قانون الهى اجازه قتل آن ها داده شده باشد »(وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ). به دنبال اين پنج قسمت براى تأكيد بيشترمى فرمايد: « اين ها امورى است كه خداوند به شما توصيه كرده تا دريابيد و از ارتكاب آن ها خوددارى نماييد » ( ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«تَعالَوْا»: بياييد. اين واژه از ريشه «عُلُوّ» برگرفته شده و منظور اين است كه فراخوان و دعوت كننده به كارى شايسته، در اوج قرار دارد.

«تِلاوة»: به مفهوم خواندن است.

«اِمْلاق»: فقر و تنگدستى. واژه تملّق نيز به مفهوم تلاش براى جلب منافع و دفع زيان است.

«فَواحِش»: اين واژه جمع فاحشه، به مفهوم زشتكارى و زشتى شرم آور و بزرگ است. در فرهنگ عرب بيشتر در كارهاى زشتِ كوچك، واژه «قَبيح» را به كار مى برند و در زشتكاريهاى بزرگ واژه «فاحِشَه» را.

در آيات پيش ديدگاه شرك گرايان در مورد برخى از چيزهاى حلال و حرام ترسيم شد، اينك قرآن آنچه را براستى ناروا و حرام است به تابلو مى برد و مى فرمايد:

قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَليْكُمْ

هان اى پيامبر! به اين شرك گرايان بگو: بياييد تا آنچه را خدا بر شما حرام كرده است، برايتان بخوانم و برشمارم.

اَلاّ تُشْرِكُوا بِه شَيْئا

به شما دستور داده است كه چيزى را همتا و نظير و شريك او قرار ندهيد.

وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا

و به شما سفارش مى كند كه نسبت به پدر و مادر نيكى كنيد.

از آنجايى كه نعمت وجود پدر و مادر از نظر ارزش و اهمّيت، پس از نعمتهاى گران خداست، به همين جهت پس از دستور به پرستش و عبادت خدا، نيكىِ به آنان را مورد سفارش قرار مى دهد.

وَلا تَقْتُلُوا اَوْلادَكُمْ مِنْ اِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَاِيّاهُمْ

به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس» منظور اين است كه فرزندانتان را از بيم نيازمندى و تنگدستى نكشيد؛ چراكه رزق و روزى شما و آنان از سوى ماست و ما همه شما را روزى مى دهيم.

وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ

در تفسير اين فراز ديدگاهها متفاوت است:

1- به باور «حَسَن» منظور اين است كه: به كارهاى زشت و گناهان آشكار و نهان نزديك نشويد.

2- امّا به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس»، «ضحّاك» و «سُدى»، شرك گرايان زناى نهانى را گناه نمى دانستند و تنها از زناى آشكار نهى مى كردند، امّا خداى فرزانه از هردو بازداشت و به همگان هشدار داد.

از حضرت باقر عليه السلام نيز روايتى رسيده است كه گناه آشكار را به زنا تفسير مى كند و گناه نهان را به دوست داشتن بتها و تمايل به پرستش آنها.

3- از ديدگاه پاره اى گناه آشكار كار اعضا و اندامهاست و گناه نهان كار دل مى باشد.

به هرحال آيه شريفه هشدار مى دهد كه بايد همه گناهان را وانهاد و راه پاكى را در پيش گرفت.

وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ

و جان انسانى را كه خدا حرمت بخشيده است، جز بحق و براساس عدل و داد نكشيد.

با اينكه آدمكشى در ميان گناهان آشكار است و در آيه شريفه مردم را از ارتكاب آنها نهى فرموده، دگر باره به طور جداگانه از آن هشدار مى دهد، تا بدين وسيله ارزش جان انسانها را روشن ساخته و سهمگين بودن گناه آدمكشى را خاطر نشان كند؛ چرا كه جان مسلمان و كسى كه با مسلمانان سرستيزندارد و با آنان با صلح و احترام متقابل و بر اساس همزيستى زندگى مى كند نبايد در خطر قرار گيرد.

اعدام در سه مورد

در سه مورد مى توان بر اساس حق و عدالت ديگرى را به مرگ محكوم ساخت:

الف: در برابر ريختن خون ديگرى و به عنوان قصاص.

ب: به كيفر زناى محصنه.

ج: و به كيفر كفرگرايى و حق ستيزى به مفهوم واقعى آن پس از ايمانِ آگاهانه و آزادانه به خدا.

در اين سه مورد كشتن كسانى كه خونشان محترم است، به ناگزير روا شمرده مى شود؛ امّا كفر گرايانى كه براستى به پيكار با دين خدا و دينداران واقعى برخيزند، به كيفر كارزشت و ظالمانه اى كه بدان دست يازيده اند كشتن آنان رواست.

ذلِكُمْ وَصّيكُمْ بِه لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ.

روى سخن با همه انسانهاست و منظور اين است كه آنچه در آيه شريفه آمد، فرمانهاى زندگى ساز و جاودانه خداى شماست، باشد كه خرد خويش را در مورد آنها به كارگيريد و حلال خدا را حلال، و حرام او را حرام شماريد.

يادآورى مى شود كه از واژه «وصّاكم»، اين نكته دريافت مى گردد كه واژه «وَصِيّت» از آغاز در تقدير بود است. و نيز از «اَنْ لا تُشْرِكُوا» اين موضوع روشن مى شود كه فرمان خدا و تكليف، هم به انجام كارهاى شايسته مربوط مى شود و هم به وانهادن كارهاى ناپسند و هر دو داراى كيفر و پاداش هستند.

رعايت عدالت هميشه و همه جا

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنُ حَتّى يَبْلُغَ اَشُدَّهُ وَ اَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْميزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذاقُرْبى وَ بِعَهْدِ اللّهِ اَوْفُوا ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

و به مال يتيم جز به نحو احسن ( و براى اصلاح ) نزديك نشويد تا به حد رشد برسد و حق پيمانه و وزن را به عدالت ادا كنيد، هيچ كس را جز به مقدار توانايى تكليف نمى كنيم و هنگامى كه سخنى مى گوييد، عدالت را رعايت نماييد، حتى اگر در مورد نزديكان بوده باشد ، اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى كند تا متذكر شويد. (152 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

6- « هيچ گاه جز به قصد اصلاح نزديك مال يتيمان نشويد تا هنگامى كه به حدّ بلوغ برسند » ( وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنُ حَتّى يَبْلُغَ اَشُدَّهُ ) .

7- كم فروشى نكنيد و حق پيمانه و وزن را باعدالت ادا كنيد » ( وَ اَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْميزانَ بِالْقِسْطِ ) . و از آن جا كه هرقدر انسان دقت در پيمانه و وزن كند ، باز ممكن است مختصر كم و زيادى صورت گيرد كه سنجش آن با پيمانه ها و ترازوهاى معمولى امكان پذير نيست ، به دنبال اين جمله اضافه مى كند : « هيچ كس را جز به اندازه توانايى تكليف نمى كنيم » ( لا نُكَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها ) .

8- «به هنگام داورى يا شهادت و يا در هر مورد ديگر كه سخنى مى گوييد ، عدالت را رعايت كنيد و از مسير حق منحرف نشويد ، هرچند در مورد خويشاوندان شما باشد و داورى و شهادت به حق ، به زيان آن ها تمام گردد» ( وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذاقُرْبى ) .

9- « به عهد الهى وفا كنيد و آن را نشكنيد » ( وَ بِعَهْدِ اللّهِ اَوْفُوا ) .

در اين كه منظور از « عهد الهى » در اين آيه چيست ، مفسران احتمالاتى داده اند ، ولى مفهوم آيه ، همه پيمان هاى الهى را اعم از پيمان هاى « تكوينى » و « تشريعى » و تكاليف الهى و هرگونه عهد و نذر و قسم را شامل مى شود. و باز براى تأكيد در پايان اين چهار قسمت ، مى فرمايد : «اين ها امورى است كه خداوند به شما

توصيه مى كند، تا متذكر شويد» (ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اَشُدّ»: اين واژه جمع «شَدّ» و به مفهوم اوج جوانى است، بسان «اَشُرّ» كه جمع «شر» مى باشد. و به همين تناسب در مورد بر آمدن روز مى گويند: «شَدُّ النَّهارِ».

«ذِكْر»: يادآورى. و هرگاه به باب تفعيل برود به دو مفعول متعدّى مى گردد.

در ادامه سخن مى فرمايد:

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنُ

و به مال يتيم جز به نيكوترين سبك و روش نزديك نشويد.

منظور از نزديك شدن، دست نهادن بر روى آن و تصرف در آن است، و مى دانيم كه دست درازى به ثروت و دارايى هركسى كارى نارواست، امّا بدان دليل در آيه شريفه دست درازى به مال يتيم را خاطر نشان مى سازد كه او توان دفاع از حقوق خود را ندارد، و به همين جهت انسانهاى بى بندوبار بيشتر به مال او طمع مى ورزند.

آيه شريفه نشانگر آن است كه تنها در يك صورت مى توان در مال يتيم تصرف نمود، و آن هم در صورتى است كه انسان بهترين و شايسته ترين شيوه را براى اصلاح امور اقتصادى و مالى او برگزيند و با انگيزه اى براستى خدا پسندانه در امور مالى و اقتصادى او دخالت كند.

نيكوترين شيوه

در اين كه منظور از نيكوترين سبك و شيوه در نزديك شدن به مال يتيم چيست؟ ديدگاهها متفاوت است:

1- به باور گروهى از جمله «مُجاهِد» منظور اين است كه ثروت و دارايى او را به وسيله تجارت افزايش دهند.

2- امّا به باور گروهى از جمله «جُبّائى» منظور اين است كه سرپرست يتيم تنها به اندازه خوراك خود ازآن بهره برد و نه پوشاك و يا چيز ديگر.

3- و از ديدگاه برخى منظور اين است كه ثروت او را تا رسيدنش به كمال و جوانى، به صورت شايسته اى برايش نگاه دارند.

حَتّى يَبْلُغَ اَشُدَّهُ

به مال و ثروت يتيم جز به نيكوترين شيوه نزديك نشويد تا او به جوانى و رشدخودبرسد.

در تفسير اين فراز نيز ديدگاهها يكسان نيست:

1- به باور برخى از جمله «شَبَعى» منظور از رسيدن به رشد و كمال، رسيدن به مرحله بلوغ است.

2- امّا به باور برخى ديگر رسيدن به مرز هيجده سالگى است.

3- از ديدگاه «سُدى» منظور رسيدن به مرز سى سالگى است، امّا اين حكم به وسيله آيه شش از سوره نساء نسخ شده است، چرا كه در آنجا مى فرمايد: و يتيمان را چون به حدّ بلوغ برسند بيازماييد و اگر در آنان رشد و كمال يافتيد دارايى شان را به آنان بدهيد: وَ ابْتَلُوا الْيَتامى حَتّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ...

4- و از ديدگاه «ابو حنيفه» منظور اين است كه هرگاه آنان به مرز بيست و پنج سالگى رسيدند، مال و ثروتشان را به خودشان بدهيد، و پيش از اين، در صورتى كه رشد فكرى و اجتماعى لازم براى تدبير امور اقتصادى خود نداشته باشند، نمى توان مالشان را به آنان وانهاد.

5- برخى بر آنند كه حدّ و مرز مشخصى از نظر سن و سال براى اين موضوع نيست؛ بنابر اين بنظر مى رسد منظور اين است كه هرگاه يتيم به مرحله بلوغ رسيد و از نظر خردِ زندگى نيز كمال يافت، و روشن شد كه براى حفظ حقوق و اداره اموال خويش از رشد كافى برخودار است، در آن صورت بايد دارايى او را بازگرداند.

به نظر مى رسد كه اين ديدگاه از ديدگاههاى ديگر بهتر است؛ چرا كه تنها بارسيدن به مرحله بلوغ نمى توان دارايى او را به وى داد.

از آيه شريفه و ديگر آيات در اين مورد، چنين دريافت مى گردد كه به مال يتيم جز

به نيكوترين سبك نمى توان نزديك شد، تا او به مرحله رشد و كمال برسد، و هنگامى كه او به اين مرحله رسيد مى توان مسؤوليت حفظ اموالش را به خود او وانهاد، گرچه خود اين واگذارى به وسيله سرپرست اموال به نيكوترين سبك تصرّف نباشد و نگاه داشتن آن نيكوترين سبك باشد، چرا كه نزديك شدن به دارايى يتيم، تا هنگامى كه به مرحله رشدو كمال نرسيده است بايد به نيكوترين شيوه باشد، همان گونه كه قرآن نيز هشدار مى دهد كه: مال آنان را از بيم آنكه مبادا بزرگ شوند و در اختيار گيرند، به اسراف و شتاب نخوريد: وَ لا تَأْكُلُوها اِسْرافا وَبِدارا اَنْ يَكْبَرُوا...⁽¹⁾امّا پس از رسيدن او به مرحله رشد و كمال مى توان مسؤوليت حفظ اموالش را به او واگذاشت، گرچه اين واگذارى تصرّف «احسن» و يا نزديك شدن به مال او به نيكوترين روش نباشد.

وَاَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْميزانَ بِالْقِسْطِ

و كالاى پيمانه و ميزان را عادلانه و كامل بپيماييد و وزن كنيد و چيزى از حق كسى نكاهيد.

لا نُكَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها

ما هر كسى را تنها در خور توان و امكاناتش تكليف مى نماييم.

از آنجايى كه عدالت و دادگرى شايسته و بايسته در وزن و پيمانه ممكن است دشوار به نظر برسد، و گاه دانه هايى از گندم و يا جو و برنج به ناروا جابجا شود و جلوگيرى از آن دشوار و يا امكان ناپذير به نظر آيد، از اين رو قرآن روشنگرى مى كند كه ما از شما مى خواهيم كه تا سر حد امكان عدل و داد را در همه ميدانها رعايت نموده و از پايمال شدن حقوق جلوگيرى كنيد، نه فراتر از امكان.

وَاِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْكانَ ذاقُرْبى

و هنگامى كه به داورى و گواهى يا در هر موردى سخن مى گوييد، دادگرى پيشه سازيد، گرچه به زيان يكى از نزديكانتان تمام شود.

روشن است كه رعايت عدل وداد تنها در گفتار ضرورت ندارد، بلكه بايد در عملكردها نيز عدالت را پيشه ساخت؛ امّا بدان دليل در اينجا به دادگرى در گفتار سفارش شده است كه هركس در گفتار خويش دادگرى پيشه سازد، در كردار نيز عدالت پيشه خواهد بود.

به باور برخى: هرگاه به گواهى بر مى خيزيد يا داورى مى كنيد، اگرچه به زيان يكى از خويشاوندان شما باشد، عدل و داد را رعايت كنيد.

يادآورى اين نكته لازم است كه اين فراز كوتاه از فرمانهاى جامع و كاملى است كه موضوعات پر اهميتى چون اقرار، شهادت، وصيّت، فتوا، قضاوت، بيان احكام و مقررات و دعوت به ارزشها و هشدار از ضد ارزشها را شامل مى شود و مقرّر مى دارد كه در همه اين ميدانها و صحنه ها بايد دادگرى را پيشه ساخت.

وَ بِعَهْدِ اللّهِ اَوْفُوا

و به عهد خدا وفا كنيد.

در مورد اين پيمان دو نظر است:

1- به باور گروهى هرآنچه خدا بر بندگان خود واجب ساخته پيمان اوست كه بايد با انجام آنها به عهد خويش وفا كرد.

2- امّا به باور برخى منظور نذر و عهدمى باشدكه اگر در راه نافرمانى نبود، وفاى به آن لازم مى شود. با اين بيان منظور پيمانى است كه انسان با خداى خويش مى بندد.

ذلِكُمْ وَصّيكُمْ بِه لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.

اين دستوراتى كه خدا در مورد مال يتيم،

كامل و عادلانه دادن وزن و كيل،

عمل به وظيفه تا سر حد امكان،

رعايت راستى و عدالت در گفتار و كردار و وفاى به عهدها و پيمانها بيان فرمود، همه و همه سفارش او به شما انسانهاست تا پند گيريد و از انجام شايسته و بايسته آنها غفلت نورزيد.

شروع از توحيد و پايان به نفى اختلاف

وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

و اين كه اين راه مستقيم من است ، از آن پيروى كنيد و ازراه هاى مختلف ( و انحرافى ) پيروى نكنيد كه شما را از راه حق دور مى سازد، اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى كند تا پرهيزكار شويد. (153 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

10- « اين راه مستقيم من ، راه توحيد ، راه حق و عدالت ، راه پاكى و تقوا است، ازآن پيروى كنيد و هرگز در راه هاى انحرافى و پراكنده، گام ننهيد كه شما را از راه خدا منحرف و پراكنده مى كند و تخم نفاق و اختلاف را در ميان شما مى پاشد » (وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِهِ) . و در پايان همه اين ها براى سومين بار تأكيد مى كند كه اين ها امورى است كه خداوند به شما توصيه مى كند تا پرهيزكار شويد » (ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ).

قابل ملاحظه اين كه در اين دستورات ده گانه ، نخست از تحريم شرك شروع شده است كه در واقع سرچشمه اصلى همه مفاسداجتماعى و محرمات الهى است و درپايان نيز بانفى اختلاف كه يك نوع شرك عملى محسوب مى شود،پايان يافته است. اين موضوع اهميت مسأله توحيد را در همه اصول و فروع اسلامى روشن مى سازد كه توحيد تنها يك اصل دينى نيست ، بلكه روح تمام تعليمات اسلام مى باشد .

مراحل سه گانه دريافت احكام

در پايان هريك از اين آيات سه گانه ، به عنوان تأكيد جمله « ذلِكُمْ وَصّاكُمْ بِهِ » ( اين چيزى است كه خداوند شما را به آن توصيه مى كند ) آمده ، با اين تفاوت كه در آيه اول باجمله«لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»و در آيه دوم باجمله«لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ» و در آيه سوم با جمله « لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » ختم شده است . و اين تعبيرات مختلف و حساب شده گويا اشاره به اين نكته است كه نخستين مرحله به هنگام دريافت يك حكم، « تعقل » و درك آن است،

مرحله بعد ، مرحله يادآورى و « تذكر » و جذب آن مى باشد و مرحله سوم كه مرحله نهايى است ، مرحله عمل و پياده كردن و « تقوا » و پرهيزكارى است . درست است كه هركدام از اين جمله هاى سه گانه بعد از ذكر چند قسمت از ده فرمان فوق آمده است ، ولى روشن است كه اين مراحل سه گانه اختصاص به احكام معينى ندارد، زيرا هر حكمى «تعقل» و « تذكر » و « تقوا و عمل » لازم دارد، بلكه در حقيقت رعايت جنبه هاى فصاحت و بلاغت ايجاب كرده كه اين تأكيدات در ميان آن احكام ده گانه پخش گردد .

فرمان هاى جاويدان

شايد نياز به تذكر نداشته باشدكه اين فرمان هاى ده گانه اختصاصى به آيين اسلام ندارد ، بلكه در همه اديان بوده است ، اگرچه در اسلام به صورت گسترده ترى مورد بحث قرار گرفته است و در حقيقت همه آن ها از فرمان هايى است كه عقل و منطق به روشنى آن ها را درك مى كند و به اصطلاح از «مستقلات عقليه» است و لذا در قرآن مجيد در آيين انبياى ديگر نيز اين احكام كم و بيش ديده مى شود .⁽¹⁾

اهميت نيكى به پدر و مادر

ذكر نيكى به پدر و مادر ، بلافاصله بعد از مبارزه با شرك و قبل از دستورهاى مهمى همانند تحريم قتل نفس و اجراى اصول عدالت ، دليل بر اهميت فوق العاده حق پدر و مادر در دستورات اسلامى است . اين موضوع وقتى روشن تر مى شود كه توجه كنيم به جاى « تحريم آزار پدر و مادر » كه هماهنگ با ساير تحريم هاى اين آيه است ، موضوع « احسان و نيكى كردن » ، ذكر شده است يعنى نه تنها ايجاد ناراحتى براى آن ها حرام است ، بلكه علاوه بر آن ، احسان و نيكى در مورد آنان نيز لازم و ضرورى است . و جالب تر اين كه كلمه «احسان» را به وسيله « ب » متعدى ساخته و فرموده : « وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا » و مى دانيم «احسان» گاهى با « اِلى » و گاهى با « ب » ذكر مى شود ، درصورتى كه با « اِلى » ذكر شود ، مفهوم آن ، نيكى كردن است ، هرچند به طور غيرمستقيم و بالواسطه باشد ، اما هنگامى كه با « ب » ذكر شود ، معنى آن ، نيكى كردن

به طور مستقيم و بدون واسطه است ، بنابراين آيه تأكيد مى كند كه موضوع نيكى به پدر و مادر را بايد آن قدر اهميت داد كه شخصا و بدون واسطه به آن اقدام نمود .⁽¹⁾

قتل فرزندان به خاطر گرسنگى

از اين آيات برمى آيد كه عرب هاى دوران جاهلى نه تنها دختران خود را به خاطر تعصب هاى غلط، زنده به گور مى كردند، بلكه پسران كه سرمايه بزرگى در جامعه آن روز محسوب مى شدند، را نيز از ترس فقر و تنگدستى به قتل مى رسانيدند، خداوند در اين آيه آن هارا به خوان گسترده نعمت پروردگار كه ضعيف ترين موجودات نيز از آن روزى مى برند، توجه داده و از اين كار بازمى دارد . با نهايت تأسف اين عمل جاهلى در عصر و زمان ما در شكل ديگرى تكرار مى شود و به عنوان كمبود احتمالى مواد غذايى روى زمين ، كودكان بى گناه در عالم جنينى از طريق «كورتاژ» به قتل مى رسند . گرچه امروز براى سقط جنين ، دلايل بى اساس ديگرى نيز ذكر مى كنند ، ولى مسأله فقر و كمبود مواد غذايى ، يكى از دلايل عمده آن است . اين ها و مسائل ديگرى شبيه به آن ، نشان مى دهد كه عصر جاهليت در زمان ما به شكل ديگرى تكرار مى شود و « جاهليت قرن بيستم » حتى درجهانى وحشتناك تر و گسترده تر از جاهليت قبل از اسلام است .

منظور از « فَواحِش » چيست ؟

«فَواحِش» جمع «فاحِشَة» به معنى گناهانى است كه فوق العاده زشت و تنفرآميز است، بنابراين پيمان شكنى و كم فروشى و شرك و مانند اين ها اگرچه از گناهان كبيره مى باشند، ولى ذكر آن ها در مقابل «فواحش»، به خاطر همان تفاوت مفهوم است.

به گناهان نزديك نشويد

در آيات فوق در دومورد تعبيربه « لا تَقْرَبُوا » ( نزديك نشويد ) شده است ، اين موضوع در مورد بعضى از گناهان ديگر نيز در قرآن تكرار شده است ، به نظر مى رسد كه اين تعبير در مورد گناهانى است كه « وسوسه انگيز » است ، مانند زنا و فحشاء و اموال بى دفاع يتيمان و امثال اين ها ، لذا به مردم اخطار مى كند كه به آن ها نزديك نشوند تا تحت تأثير وسوسه هاى شديدشان قرار نگيرند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه مورد بحث با روشنگرى و تأكيد بيشترى مى فرمايد:

وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ

و اين است راه راست و بى انحراف من؛ پس اين راه را پى گيريد و در اين راه هر آنچه روا شناخته شده است روا بدانيد و هر آنچه تحريم شده است ناروا بشماريد و بر اين باور باشيدكه آنچه به شمافرمان داده شده است درست و براساس حق وعدالت است.

«ابن عبّاس» مى گويد: منظور آيه شريفه اين است كه: اين دين حنيف و حقگراى من استوارترين و بهترين و كاملترين دين است. و به باور پاره اى منظور اين است كه: آياتى كه در مورد حلال و حرام فرود آمده، همه و همه بيانگر راه من است، راه نجاتبخشى كه هركس در آن گام سپارد به پاداش پرشكوه خدا و بهشت و نعمتهاى آن خواهد رسيد.

وَلاتَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِه

به باور «مُجاهِد» منظور اين است كه: به راههاى كفر و بدعت آميزگام نسپريد كه شما را از راه خدا پسندانه و مورد نظراو منحرف مى سازد. امّا به باور «ابن عبّاس» منظور اين است كه از پيمايش راه گمراه كننده يهود و نصارى و شرك گرايان دورى گزينيد؛ چرا كه اين بيراهه ها مورد پسند خدا نيست و شما را از او و راه ورسم او دور مى سازند.

ذلِكُمْ وَصّكُمْ بِه لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.

خدا شما را اين گونه و به اين چيزها سفارش مى كند، باشد كه با دورى گزيدن از نافرمانى او به تقوا گراييد و از كيفر او در امان باشيد.

«ابن عبّاس» مى گويد: آياتى كه گذشت از آيات روشن و محكم قرآنند و هرگز نسخ نگرديده اند.

اين دستورات ويژه اسلام و مردم مسلمان نيست، بلكه در تمام اديان آسمانى بندگان خدا به گونه اى به اين مقررات سفارش شده اند. اين آيات، مادرِ كتاب و پايه و

اساس آن هستند كه هركس به آنهاعمل كند به بهشت پرطراوت خدامى رسد و هركس اين آيات را واگذارد و بدانها عمل نكند فرودگاه او آتش دوزخ خواهد بود.

«كَعْب الاَْحبارِ» يهودى مى گويد: به خداى سوگند نخستين دستوراتى كه در تورات آمده اين است كه: بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ؛ قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ...

به نام خداوند بخشاينده بخشايشگر؛ اى موسى! بگو بياييد تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام گردانيده است براى شما بخوانم...

پرتوى از آيات⁽¹⁾

آياتى كه گذشت درسهاى انسانساز و ارزنده اى مى دهد كه سخت در خور انديشه، باور، برنامه زندگى ساختن و به كار بستن است؛ در آن صورت است كه سيماى زندگى فرد و خانواده، و جامعه را دگرگون ساخته و از شرايط موجود به صورت مطلوب و محبوب و زيبايى جلوه گر مى سازد.

در اين آيات آفريدگار هستى با ده فرمان جاودانه، انسانها را به اصول و اساس ارزشها و والاييها فراخوانده و از زشت كاريها هشدار مى دهد و چگونگى رابطه انسان با خدا، با خويشتن، با ديگر انسانها و با پديده هاى هستى را آن گونه كه بايد باشد طرح مى كند، كه به برخى از آنها به طور فشرده اشاره مى رود.

1- دعوت به توحيد گرايى و يكتا پرستى

توحيدگرايى به مفهوم حقيقى و قرآنى آن براستى نفى اسارتها، بردگيها، خفت ها، تملق ها، چاپلوسى ها، بت تراشى ها، شخص پرستى ها، پرستش ذلت بار در همه چهره ها و قيافه ها و عنوانها، و اثبات اوج آزادى و آزادگى و عزت و شكوه و هويت انسان است. و اگر ملل مسلمان سوگمندانه از نعمت عزّت و اقتدار و آزادى و آراستگى به ارزشهاى والاى قرآنى كم بهره يا بى بهره اند، بايد در توحيد گرايى خود ترديد كنند و

آن را مورد تجديد نظر قرار دهند؛ قُلْ تَعالَوْا اَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاّ تُشْرِكُوا بِه شَيْئا ...

2- رعايت حقوق و حرمت پدر و مادر

از آنجايى كه پس از اصل توحيدگرايى و چگونگى رابطه انسان با خدا، حقوق و حرمت پدر و مادر كه دو معمار شخصيت وجود انسان هستند مطرح مى شود، بايد به نقش و اهميت و عظمت آنان پى برد كه تا كجاست؛ وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا ...

3- رعايت حقوق كودك

و اين نيز اهميت حقوق كودك، اين نعمت گران خدا به خانواده، و اين گل بوستان خانواده كه قرآن حق حيات، تربيت، نگاهدارى شايسته و پرورش و سازندگى روح و جان و عواطف او را پس از حقوق پدر و مادر طرح مى كند؛ وَ لا تَقْتُلُوا اَوْلادَكُمْ...

4- سازندگى برون و درون

قرآن در اين آيات از زشتيهاى آشكار و پليديهاى نهان هشدار مى دهد و بدين وسيله به سازندگى و برازندگى و شايستگى درون و برون و ظاهر و باطن فرد و جامعه و خانواده و سياست و اجتماع فرمان مى دهد، چرا كه فرد و خانواده و جامعه و تشكيلات ظاهر ساز و رياكار رويش ديدنى نيست؛ وَ لا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ...

5- رعايت حقوق بشر

حق حيات و زندگى از طبيعى ترين و اساسى ترين حقوق انسانهاست، چرا كه ديگر حقوق انسان همچون حق انديشه و تفكّر، حق زيستن به صورت موجودى با شعور و انتخابگر، حق معيشت، حق آزادى، حق برابرى، حق حاكميت بر سرنوشت، حق دفاع و حق بهره ورى از نعمتهاى و امكانات، همه و همه به حق حيات و امنيّت جان و زندگى بر مى گردد، و اين آيات، حق حيات را پاس مى دارد؛ وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالْحَقِّ...

6- سفارش به تفكّر و خرد ورزى

از اساسى ترين ويژگيهاى انسان نعمتِ گران خرد و قدرت تفكّر و انديشيدن است و اين از حقوق طبيعى اوست كه به كران تا كران هستى بنگرد و در همه آنها بينديشد و ديگران را نيز به انديشه و تفكّر بر انگيزد. اين آيات روشنگرى مى كند كه انديشه در كران تا كران هستى نه تنها حق انسان است كه از وظايف و مسؤوليتهاى اوست و بايد امكانات آزادى انديشه را براى او فراهم ساخت، و او نيز بايد بينديشد تا پديده ها و پديد آورنده آنها را بشناسد و انسانها بر اساس عدالت و آزادگى و رعايت حقوق و حدود با هم زندگى كنند؛ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ.

7- رعايت حقوق قشرهاى آسيب پذير

اين آيات نشانگر آن است كه در جامعه مطلوب و دنياى مورد نظر قرآن، بايد حقوق همگان پاس داشته شود و حقوق و امنيّت اجتماعى و اقتصادى قشرهاى آسيب پذير و بى دفاع محترم شمرده شود؛

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنُ.

8- امنيت اقتصادى

و اين نيز درس ديگر اين آيات است كه به رعايت حقوق مالى و امنيّت اقتصادى و پرهيز از كم فروشى و خيانت و تقلّب در بازار و ستم و تجاوز در سيستم توليد و توزيع سفارش مى كند؛وَ اَوْفُواالْكَيْلَ وَالْميزانَ بِالْقِسْطِ...

9- انتظار براساس امكانات و تواناييها

و اين نيز يك اصل انسانى و اسلامى است كه از هركس بايد به اندازه توان و امكانات مادى و معنوى اش انتظار عمل داشت، كه اين رمز سعادتها و سلامتهاست و هركس نيز بايد در نهايت توان و ظرفيت خود احساس مسئووليت نمايد؛ لا نُكَلِّفُ نَفْسا اِلاّ وُسْعَها...

10- عدالت در گفتار و داورى

اگر همه گويندگان، مصاحبه شوندگان، نويسندگان، صاحبان قدرت و امكانات، رسانه هاى گروهى و ارگانهاى تبليغاتى به اين اصل قرآنى بينديشند كه بر اساس عدالت و قانون و قانونگرايى سخن گويند، چه تحول مباركى در جهت سازندگى معنوى و اخلاقى و انسانى و سياسى و اجتماعى پديد مى آيد و دنيا چه رنگ مطلوبى به خود مى گيرد! و اين آيات اين درس زندگى ساز را نيز مى دهد؛ وَ اِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْ كانَ ذاقُرْبى...

11- وفادارى

و به اصل وفادارى و وفاى به عهد و پيمانها در همه ابعاد سفارش مى كند و از مردم مى خواهد كه به عهد خود با خدا، پيامبر، خويشتن، همدينان و همنوعان خود وفا كنند و از خيانت و پيمان شكنى پروانمايند؛ وَ بِعَهْدِاللّه ِ اَوْفُوا...

12- گام سپردن در شاهراه درست و بى انحراف

اين آيات به انسانها اين درس دگرگونساز را مى دهد كه در شاهراه راستى و درستى گام سپارند و از راه مستقيم توحيد و تقوا و عدالت و پاكى و صفا و وفا، كه اين آيات راهگشاى آن است، ذرّه اى انحراف نجويند؛ وَ اَنَّ هذا صِراطى مُسْتَقيما فَاتَّبِعُوهُ...

13- وحدت جويى و پرهيز از تفرقه و پراكندگى

در اين آيات، قرآن از توحيدگرايى آغاز مى كند و با هشدار از تفرقه و پراكندگى، درسهاى انسانسازش را به پايان مى برد؛ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبيلِه.

14- دعوت به پرواپيشگى

و ميوه و ثمره اين درسها نيز زندگى بر اساس پرواى واقعى و حساب بردن از خدا در قلمرو انديشه و گفتار و كردار است؛ ذلِكُمْ وَصّيكذمْ بِه لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ.

تأثير ماندگار رفتار اعضاء خانواده بر يكديگر

قُلْ اَغَيْرَاللّهِ اَبْغى رَبّا وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شَىْ ءٍ وَ لا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلاّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرى ثُمَّ اِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ

بگو : آيا غيرخدا پروردگارى بطلبم، درحالى كه او پروردگارهمه چيز است و هيچ كس جز براى خود عملى انجام نمى دهدو هيچ گنهكارى گناه ديگرى را متحمل نمى شود، سپس بازگشت شما به سوى پروردگارتان است و شما را به آن چه در آن اختلاف داشتيد ، خبر خواهد داد.

(164 / انعام)

شرح آيه از تفسير نمونه

گاهى ممكن است توهم شود كه آيه فوق كه دو اصل مسلم منطقى را كه در تمام اديان وجود داشته است ، بيان مى كند ( يعنى هيچ كس جز براى خود عملى انجام نمى دهد و هيچ گنهكارى بار گناه ديگرى را به دوش نمى كشد ) با پاره اى از آيات ديگر قرآن و بعضى از روايات تطبيق نمى كند ، زيرا مثلاً در آيه 25 سوره نحل مى خوانيم : « لِيَحْمِلُوآا اَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مِنْ اَوْزارِ الَّذينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ : آن ها در روز رستاخيز بار سنگين گناهان خويش را بايد بر دوش بكشند و همچنين بار گناهان كسانى را كه با بى خبرى و جهل خود گمراه ساختند » . اگر هيچ كس بار گناه ديگرى را به دوش نمى كشد ، چگونه اين گمراه كنندگان بار گناهان گمراه شدگان را نيز بر دوش مى كشند ؟ احاديث مربوط به « سنّت حسنه » و « سنّت سيّئه » كه از طرق شيعه و اهل تسنن وارد شده است و مضمون آن ها اين است ؛ اگر كسى سنت خوبى بر جاى نهد ، پاداش تمام كسانى را كه به آن عمل مى كنند ، خواهد داشت ( بدون آن كه از پاداش خود آن ها كاسته شود ) و همچنين كسى كه سنت بدى را برجاى نهد ، گناه كسانى كه به آن عمل كنند، براى او نوشته مى شود ( بى آن كه از گناهان آن ها چيزى كاسته گردد ) ، ( قالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً كانَ لَهُ اَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِها مِنْ غَيْرِ اَنْ يَنْقُصَ مِنْ اُجُورِهِمْ شَىْ ءٌ وَ مَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كانَ عَلَيْهِ وِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِها مِنْ غَيْرِ اَنْ يَنْقُصَ مِنْ اَوْزارِهِمْ شَىْ ءٌ ) ، نيز با مفهوم آيه مورد بحث سازگار نيست . ولى پاسخ اين ايراد روشن

است ، زيرا آيه مورد بحث مى گويد : بى جهت و بدون ارتباط گناه كسى را بر ديگرى نمى نويسند ، ولى آيات و رواياتى كه اشاره شد ، مى گويد: اگر انسان بنيان گذار عمل نيك و بد ديگرى باشد و به اصطلاح از طريق « تسبيب » در انجام آن عمل دخالت داشته باشد ، در نتايج آن شريك خواهد بود و در حقيقت عمل خود او محسوب مى شود ، زيرا پايه و اساس آن ، به دست وى گذارده شده است .

توهم ديگرى كه از آيه مورد بحث ممكن است بشود ، اين است كه آيه مى گويد : « عمل هركس تنها به درد خود او مى خورد » ، بنابراين كارهاى خيرى كه به عنوان نيابت يا هديه كردن ثواب براى اموات و مردگان و حتى گاهى براى افراد زنده انجام مى گيرد ، نمى تواند مفيد به حال آن ها بوده باشد، درحالى كه در روايات فراوانى كه ازطرق شيعه و اهل تسنن ازپيامبر صلى الله عليه و آله ياامامان اهل بيت عليهم السلام به ما رسيده، مى خوانيم كه؛ اين گونه اعمال گاهى مفيدوسودمنداست، «نه تنها عمل فرزند براى پدر و مادر بلكه براى ديگران نيز نتيجه بخش است». به علاوه مى دانيم پاداش اعمال بستگى به اثراتى دارد كه از انجام كار خير در روح و جان انسان به جاى مى ماند و در تكامل و ترقى او مؤثر است ، اما كسى كه هيچ كار نيكى انجام نداده و حتى در مقدمات آن نيز دخالت نداشته است ، چگونه ممكن است آن اثر روحى و معنوى را پيدا كند ؟ بعضى اين ايراد را بسيار با آب و تاب تعقيب مى كنند و نه تنها افراد عادى بلكه پاره اى از نويسندگان و مفسران مانند نويسنده « المَنار » نيز تحت تأثير آن قرار گرفته تا آن جا كه بسيارى از احاديث و روايات مسلم را به دست فراموشى سپرده اند ، ولى باتوجه به دو نكته ، پاسخ اين گونه ايرادها روشن مى گردد .

1- درست است كه عمل هركس باعث تكامل خود او است و فلسفه ها و نتايج و آثار واقعى اعمال نيك تنها عايد انجام دهنده آن عمل مى شود ، همان طور كه « ورزش » و « تعليم و تربيت » هركس باعث « تقويت » و « تكامل » جسم و جان خود او است . ولى هنگامى كه كسى براى ديگرى عمل نيكى انجام مى دهد، حتما به خاطر امتياز و صفت نيكى است كه در او بوده يا مربى خوب ، يا شاگرد خوب يا دوست

باصفا يا همسايه باوفا يا عالم خدمتگزار و يا مؤمن باحقيقتى بوده است و به هر حال حداقل نقطه روشنى در زندگى او وجود داشته كه همان يك نقطه ، جلب توجه ديگران را كرده و سبب شده كه اعمال خيرى براى او انجام دهند ، بنابراين او درواقع نتيجه همان امتياز و صفت برجسته و نقطه درخشان زندگى خود را مى گيرد و به اين ترتيب معمولاً انجام عمل خير ديگران براى او نيز پرتوى از عمل يا نيّت خير خود او است .

2- پاداش هايى كه خداوند به افراد مى دهد، بر دوگونه است؛ پاداش هايى كه متناسب با وضع تكامل روحى و شايستگى افراد است يعنى به خاطر انجام عمل نيك، روح و جان آن ها آن قدر اوج مى گيرد و ترقى مى كندكه شايستگى زندگى در عوالم بهتر و بالاتر را پيدا مى كنند و با بال و پرى كه ازعقيده و اعمال نيك فراهم ساخته اند، بر اوج آسمان سعادت پرواز مى نمايند، مسلما اين گونه آثارمخصوص شخص عمل كننده است و قابل واگذارى به ديگرى نيست. ولى از آن جا كه هر كار نيكى اطاعت فرمان خدا است و شخص مطيع و فرمانبردار در برابر اطاعتى كه كرده ، استحقاق پاداشى دارد ، مى تواند اين پاداش را به ميل خود به ديگرى هديه كند . درست مثل اين كه استادى در يك رشته مهم و سازنده علمى در دانشگاه تدريس مى كند ، شك نيست كه او با تدريس خود دو گونه نتيجه مى گيرد ، هم در پرتو تدريس در جنبه هاى علمى كامل تر و قوى تر مى شود و هم حقوقى دريافت مى كند ، نتيجه اول را بدون شك نمى تواند به ديگرى اهداء كند و مخصوص خود او است ، اما نتيجه دوم را مى تواند به افراد مورد علاقه اش هديه كند . هديه كردن ثواب اعمال در مورد اموات و گاهى در مورد زندگان نيز همين گونه است و به اين ترتيب هرگونه ابهام از احاديثى كه در اين زمينه وارد شده ، مرتفع مى گردد . ولى بايد توجه داشت كه پاداش هايى كه از اين طريق به افراد مى رسد، نمى تواند تمام سعادت آن ها را تأمين كند، بلكه آثار كمترى خواهند داشت و پايه اصلى نجات انسان، همان ايمان عمل خود او است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«رَبّ»: اين واژه در اصل به مفهوم تدبير امور نمودن و به كمال رساندن است، امّا هرگاه در مورد آفريدگار هستى به كار رود، منظور آن قدرت بى همتايى است كه تدبير امور و تنظيم شئوون انسان و پديده هاى رنگارنگ به دست اوست.

«وِزْر»: بار گران.

آيا جز خداى يكتا را بجويم؟!

از ديدگاه گروهى از جمله «سعيد بن جُبَير» و «مُجاهِد» واژه «نسك» به مفهوم قربانى در مراسم حجّ و عمره است؛ امّا از ديدگاه «حَسَن» به مفهوم دين و آيين، و به نظر «جبّائى» به معناى عبادت و پرستش است. با اين بيان منظور از آيه شريفه اين است كه:اى پيامبر بگو: نماز و قربانى و زندگى و مرگ من براى خدا، پروردگارجهانيان است.

در آيه شريفه، نماز به پرستش خدا و اساسى ترين دستورات او پيوند خورده است؛ چرا كه نماز گزار به هنگام تكبير براى آغاز نماز، در برابر آفريدگارش سر تعظيم فرود مى آورد و او را بزرگ مى دارد و در نماز خويش آياتى از قرآن را كه انسان را به شايستگيها و ارزشهاى والاى انسانى فرا مى خواند، تلاوت مى كند، در ركوع نماز و در سجود آن، در برابر پروردگار هستى خضوع مى نمايد، و در تسبيح و ستايش خويش، خدا را از هر ضعف و نقص و ناتوانى پاك و پاكيزه مى شمارد.

و نيز در آيه نماز را با اصل حيات و زندگى در كنار هم آورده است، در حالى كه نماز كار پيامبر است و آفرينش حيات و بخشيدن زندگى شاهكار خداست. اين پيوند بدان دليل است كه هردو ساخته تدبير شگرف اوست؛ امّا به باور «قاضى» منظور اين است كه نماز و قربانى، پرستش و عبادت خدا است، و مرگ و زندگى نيز در دست تواناى او.

پاره اى بر آنند كه آيه شريفه بيانگر آن است كه: عبادت و پرستش من تنها براى خداست؛ چرا كه همه اينها در پرتو هدايت اوست، و مرگ و زندگى من نيز براى اوست، چرا كه به تدبير و آفرينش او مى باشد. و پاره اى نيز مى گويند: پيام اين جمله كه مرگ و زندگى من براى خدا مى باشد، اين است كه كارهاى پسنديده اى كه مربوط به زندگى است، و نيز كارهايى چون وصيت و سفارش به كارهاى شايسته و فرجام نيكوى زندگى كه مربوط به مرگ است، همه و همه براى خداست.

به هرحال آيه شريفه به انسان هشدار مى دهد كه مباد زندگى و عمر گرانبها را براى شهوترانى و لذت جويى و گناه بخواهد و مرگ را براى سودرسانى به ورثه.

در آيه پيش در مورد توحيدگرايى و اخلاص پرشكوه پيامبر سخن رفت، اينك به آن حضرت دستور مى رسد كه: اى پيامبر، در مورد بيهوده و پوچ بودن عملكرد شرك آلود شرك گريان به آنان بگو: آيا جز خداى يكتا پروردگارى را بجويم و بخوانم؟! در حالى كه او پروردگار همه چيز است.

قُلْ اَغَيْرَ اللّهِ اَبْغى رَبّا وَ هُوَ رَبُّ كُلِّ شىْ ءٍ

منظور اين است كه آيا زيبنده است كه پروردگارى جز خداى يكتا بجويم و او را بپرستم و از او راه رستگارى بخواهم؟! و آيا پرستش پروردگارى را كه آفريدگار و تدبيرگر امور من و شئوون همه موجودات است رها كنم؟! راستى آيا هيچ خردى اين كار ناپسنديده را مى پذيرد؟!

وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلاّ عَلَيْها

و هر كسى كيفر عملكرد نادرست و نيز پاداش كارهاى شايسته خويش را به دست مى آورد، و نجات و گرفتاريش در گرو عملكرد خود او مى باشد؛شرك گرايى و بت پرستى شما نمى تواند براى من عذر و بهانه اى باشد، و من بايد خداى يكتا را بپرستم؛ چرا كه در نگرش توحيدى، هركس مسؤول كارهاى خويش است.

وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرى

و كسى بار گناه ديگرى را به دوش نمى كشد و به جاى ديگرى كيفر نمى گردد.

به باور «زَجّاج» منظور اين است كه، كسى كه دست به گناهى نيازيده، به كيفر گناه ديگران گرفتار نمى گردد؛ امّا به باور برخى، اين آيه پاسخ شرك گرايان را مى دهد؛ چرا كه آنان به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله مى گفتند: تو راه و رسم خويش را رها ساز و از ما پيروى كن كه اگر گناهى بود ما پاسخگو خواهيم شد.

جبرگرايان بر آنند كه خدا كودك بى گناه را به خاطر عملكرد زشت و ظالمانه پدرش كيفرمى كند؛ امّاآيه شريفه روشنگرى مى كندكه هيچ كس به گناه ديگرى كيفر نخواهد شد.

ثُمَّ اِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ فيهِ تَخْتَلِفُونَ.

آنگاه بازگشت شما به سوى ماست، و خدا شما را از آنچه در موردش كشمكش مى نموديد آگاه خواهدساخت و شايسته كرداران از زشت كرداران شناخته خواهند شد.

اقوامى كه نابود شدند

وَ كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ اَهْلَكْناها فَجاآءَها بَأْسُنا بَياتا اَوْ هُمْ قاآئِلُونَ

چه بسيار شهرها و آبادى ها كه آن ها را ( بر اثر گناه فراوان ) هلاك كرديم و عذاب ما شب هنگام يا روز هنگامى كه استراحت كرده بودند ، به سراغشان آمد.(4 / اعراف)

فَما كانَ دَعْويهُمْ اِذْ جاآءَهُمْ بَأْسُناآ اِلاّ اَنْ قالُواآ اِنّا كُنّاظالِمينَ

و در آن موقع كه عذاب ما به سراغ آن ها آمد ، سخنى نداشتند ، جز اين كه گفتند : ما ظالم بوديم ( ولى اين اعتراف به گناه ديگر دير شده بود و به حالشان سودى نداشت ).(5 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

« قَرْيَة » در اصل از ماده « قَرْى » به معنى جمع شدن آمده و چون « قَرْيَة » مركز اجتماع افراد بشر است ، اين نام بر آن اطلاق شده است ، از اين جا روشن مى شود كه قريه تنها به معنى روستا نيست ، بلكه هرگونه آبادى و مركز اجتماع انسان ها را اعم از روستا و شهر شامل مى شود و در بسيارى از آيات قرآن نيز اين كلمه به "شهر" يا "هرگونه آبادى" اعم از شهر و روستا اطلاق شده است . « قائِلُونَ » اسم فاعل از ماده « قَيْلُولَة » به معنى خواب نيمروز و يا به معنى استراحت در نيمروز است و در اصل به معنى راحتى است و لذا پس گرفتن جنسى كه فروخته شده ، «اقاله» ناميده مى شود، زيرا طرف را از نگرانى راحت مى كند و « بَيات » به معنى شبانه و شب هنگام است . اين كه در آيات فوق مى خوانيم كه مجازات پروردگار در دل شب يا به هنگام استراحت نيمروز ، دامان آن ها را مى گرفت ، براى اين بوده است كه طعم تلخ كيفر را بيشتر بچشند و آرامش و آسايش آن ها به كلى درهم ريخته شود ، همان طور كه آرامش و آسايش ديگران را به هم ريخته بودند و به اين ترتيب كيفرشان متناسب گناهشان است . اين موضوع نيز به خوبى از آيه استفاده مى شود كه عموم اقوام مجرم و گنهكار هنگامى كه گرفتار چنگال مجازات مى شدند و پرده هاى غفلت و غرور از مقابل چشمانشان كنار مى رفت ، همگى به گناه خود اعتراف مى كردند ولى اعترافى كه

سودى به حال آن ها نداشت ، زيرا يك نوع اعتراف « اجبارى و اضطرارى » بود كه حتى مغرورترين افراد خود را از آن ناگزير مى بينند و به تعبير ديگر اين بيدارى يك نوع بيدارى كاذب و زودگذر و بى اثر است كه كمترين نشانه اى از انقلاب روحى در آن نيست و به همين دليل هيچ گونه نتيجه اى براى آن ها نخواهد داشت، البته اگر اين واقعيت را در حال اختيار اظهار مى داشتند ، دليل بر انقلاب روحى آن ها و مايه نجاتشان بود.

اين گونه آيات نبايد به عنوان شرح ماجراى گذشتگان تلقى شود و تنها مربوط به زمان ماضى و اقوام پيشين فرض گردد، اين ها اخطارهاى كوبنده اى است براى امروز و براى فردا ، براى ما و براى همه اقوام آينده ، زيرا در سنت و قانون الهى ، تبعيض مفهوم ندارد . هم اكنون انسان صنعتى با تمام قدرتى كه پيدا كرده است ، در مقابل يك زلزله، يك طوفان، يك باران شديد و مانند اين ها به همان اندازه ضعيف و ناتوان است كه انسان هاى قبل از تاريخ ناتوان بودند ، بنابراين همان عواقب شوم و دردناكى كه ستمكاران اقوام گذشته و انسان هاى مست غرور و شهوت و افراد سركش و آلوده پيدا كردند ، از انسان هاى امروز دور نيست ، بلكه قدرت عجيب انسان امروز خود مى تواند بزرگ ترين بلاى او شود و او را به دامان جنگ هايى بكشاند كه محصولش نابودى نسل او است ، آيا نبايد از اين حوادث پندگيرد و بيدار شود؟

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

فرجام شوم بيدادگران

در اين آيه آفريدگار هستى مردم را به تفكر در سرنوشت پيشنيان فرا مى خواند و به آنان خاطر نشان مى سازد كه مباد رفتار و كردار ظالمانه و گمراهانه آنان را پى گيرند و مى گويد: چه بسيار مردم شهرها و روستاها را به بوته هلاكت سپرديم، و عذاب مرگبار ما شب هنگام و يا زمانى كه آنان در خواب نيمروزى و در بستر استراحت بودند، بر آنان فرودآمد.

گفتنى است كه فرود عذاب در تاريكى شب و هنگام استراحت انسان و نيز خواب نيمروزى بسيار خطر ناكتر است.

در ادامه سخن مى افزايد:

هنگامى كه عذاب نابود كننده ما بر آنان فرود آمد، تنها چيزى كه بر زبان داشتند اين بود كه مى گفتند: دريغ و درد كه ما بيداد پيشه بوديم! آرى، ستمكاران هنگامى كه با عذاب خدا رو به رو مى شدند و كيفر شوم ستمكارى و گناه خويش را با چشمان نگران خود مى ديدند، زبان به اعتراف گشوده و به بيدادگرى خود اقرار مى كردند.

به باور برخى، هنگامى كه عذاب دامنگيرشان مى شد و هنوز نيمه جانى داشتند، زبان به اعتراف و ندامت مى گشودند.

از آيه شريفه اين نكته درس آموز دريافت مى گردد كه اقرار به حقيقت واعتراف به گناه و نيز توبه و بازگشت به بارگاه خدا به هنگامه فرود عذاب سود بخش نخواهد بود و بايد پيش از آن چاره اى انديشيد.

اخطار به همه فرزندان آدم

ياآ بَنى ادَمَ قَدْ اَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباسا يُوارى سَوْءاتِكُمْ وَ ريشا وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ اياتِ اللّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

اى فرزندان آدم، لباسى براى شما فرودفرستاديم كه اندام شمارا مى پوشاند و مايه زينت شما است و لباس پرهيزگارى بهتر است، اين ها (همه) از آيات خدا است، شايد متذكر (نعمت هاى او) شوند.

(26 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

«ريش» در اصل واژه عربى به معنى پرهاى پرندگان است و از آن جا كه پرهاى پرندگان لباسى طبيعى در اندام آن ها است ، به هرگونه لباس ، نيز گفته مى شود ، ولى چون پرهاى پرندگان غالبا به رنگ هاى مختلف و زيبا است ، يك نوع مفهوم زينت در معنى كلمه « ريش » افتاده است ، علاوه بر اين به پارچه هايى كه روى زين اسب و يا جهاز شتر مى اندازند، ريش گفته مى شود. به دنبال اين جمله كه درباره لباس ظاهرى سخن گفته است ، قرآن بحث را به لباس معنوى كشانده و آن چنان كه سيره قرآن در بسيارى از موارد است ، هردو جنبه را به هم مى آميزد و مى گويد : « لباس پرهيزگارى و تقوا از آن هم بهتر است » ( وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ). تشبيه تقوا و پرهيزگارى به لباس ، تشبيه بسيار رسا و گويايى است ، زيرا همان طور كه لباس هم بدن انسان را از سرما و گرما حفظ مى كند و هم سپرى است در برابر بسيارى از خطرها و هم عيوب جسمانى را مى پوشاند و هم زينتى است براى انسان ، روح تقوا و پرهيزگارى نيز علاوه بر پوشانيدن بشر از زشتى گناهان و حفظ از بسيارى از خطرات فردى و اجتماعى ، زينت بسيار بزرگى براى او محسوب مى شود ، زينتى است چشمگير كه بر شخصيت او مى افزايد . در اين كه منظور از لباس تقوا چيست ، در ميان مفسران بسيار گفتگو شده است ، بعضى آن را به معنى عمل صالح و بعضى حياء و بعضى لباس عبادت و بعضى به معنى لباس جنگ مانند زره و خود و حتى سپر گرفته اند ، زيرا تقوا از ماده « وِقايَة »

به معنى نگاهدارى و حفظ است و به همين معنى در قرآن مجيد نيز آمده است ، چنان كه در آيه 81 سوره نحل مى خوانيم : « وَ جَعَلَ لَكُمْ سَرابيلَ تَقيكُمُ الْحَرَّ وَ سَرابيلَ تَقيكُمْ بَأْسَكُمْ : و براى شما پيراهن هايى قرار داد كه شما را از گرما حفظ مى كند و هم پيراهن هايى كه شما را در ميدان جنگ محفوظ مى دارد » . ولى آيات قرآن غالبا معنى وسيعى دارد كه مصداق هاى مختلف را دربرمى گيرد، در آيه مورد بحث نيز مى توان تمام اين معانى را از آيه استفاده كرد . و از آن جا كه لباس تقوا در مقابل لباس جسمانى قرار گرفته ، به نظر مى رسد كه منظور از آن ، همان روح تقوا و پرهيزگارى است كه جان انسان را حفظ مى كند و معنى حياء و عمل صالح و امثال آن در آن جمع است.

فرود آمدن لباس

در آيات متعددى از قرآن ، به جمله « اَنْزَلْنا » ( فروفرستاديم ) برخورد مى كنيم كه ظاهرا با مفهوم فرستادن از طرف بالا به سمت پايين ، سازش ندارد ، مانند آيه مورد بحث ، زيرا خداوند در اين آيه مى فرمايد : « لباسى براى شما فروفرستاديم كه اندام شمارا مى پوشاند » ، درحالى كه مى دانيم لباس يا ازپشم حيوانات گرفته مى شود و يا از مواد گياهى و مانند اين ها كه همه از زمين است . در آيه 6 سوره زمر نيز مى خوانيم : « وَ اَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الاَْنْعامِ ثَمانِيَةَ اَزْواجٍ : براى شما هشت زوج از چهارپايان فروفرستاد » و در آيه 25 سوره حديد آمده : « وَ اَنْزَلْنَا الْحَديدَ ... : آهن را فروفرستاديم ... » . بسيارى از مفسران اصرار دارند كه اين گونه آيات را به معنى نزول مكانى، يعنى ازطرف بالا به پايين تفسيركنند، مثلاً بگويند: چون آب باران از بالا به زمين نازل مى شود و گياهان و حيوانات از آن سيراب مى گردند ، بنابراين مواد لباس ها به يك معنى از آسمان به زمين فرستاده شده است ، در مورد آهن نيز سنگ هاى عظيم آسمانى كه تركيبات آهن در آن وجود داشته ، به سوى زمين جذب شده است . ولى باتوجه به اين كه نزول ، گاهى به معنى نزول مقامى آمده است و در استعمالات روزانه نيز زياد به كار مى رود و مثلاً مى گويند : از طرف مقام بالا چنين دستورى صادر شده و يا مى گوييم : « رَفَعْتُ شَكْواىَ اِلَى الْقاضِى : شكايتم را به سوى قاضى بالا بردم » ، هيچ لزومى ندارد كه ما

اصرار بر تفسير اين آيات به نزول مكانى داشته باشيم . و از آن جا كه نعمت هاى پروردگار از طرف مقام والاى ربوبيت به بندگان ارزانى شده ، تعبير به نزول در آن ، كاملاً مفهوم و قابل درك است . نظير اين موضوع ، در الفاظ اشاره به قريب و بعيد نيز ديده مى شود كه گاهى يك موضوع مهم كه از نظر مكانى در دسترس ما است ، ولى از نظر مقامى بسيار بلندپايه است، با « اسم اشاره بعيد » از آن تعبير مى كنيم ، مثلاً در فارسى مى گوييم : به آن جناب چنين معروض مى دارم ( با اين كه طرف نزديك ما نشسته است ) و در قرآن مجيد مى خوانيم : « ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ : آن كتاب پرعظمت بلندپايه ( يعنى قرآن ) جاى شك و ترديدى ندارد » .

لباس در گذشته و حال

تا آن جا كه تاريخ نشان مى دهد ، هميشه انسان لباس مى پوشيده است ، ولى البته در طول تاريخ و با گذشت زمان و باتفاوت امكنه ، لباس ها فوق العاده متنوع و متفاوت بوده است و درگذشته بيشترلباس به عنوان حفظ از سرما و گرما و همچنين زينت و تجمل مورداستفاده قرار مى گرفته است و جنبه ايمنى و حفاظت آن در درجه بعد بوده، اما در زندگى صنعتى امروز ، نقش ايمنى لباس و جنبه حفاظت آن در بسيارى از رشته ها در درجه اول اهميت قرار دارد ، فضانوردان ، مأموران آتش نشانى ، كارگران معادن، غواصان وبسيارى ديگر، ازلباس هاى مخصوص براى حفظ خود در برابر انواع خطرها استفاده مى كنند . وسايل توليد لباس در عصر ما به قدرى متنوع شده و توسعه يافته است كه با گذشته اصلاً قابل مقايسه نيست . نويسنده تفسير « المَنار » در جلد هشتم در ذيل آيه مورد بحث چنين مى نويسد : يكى از رؤساى كشور آلمان روزى ازيك كارخانه پارچه بافى ديدن مى كرد ، هنگام ورود در كارخانه ، گوسفندانى را به او نشان دادند درحالى كه مشغول چيدن پشم از آن ها بودند ، پس از بازديد به هنگامى كه مى خواست از كارخانه خارج شود ، پارچه اى به عنوان هديه به او دادند و به او گفتند : اين پارچه از پشم همان گوسفندانى است كه به هنگام ورود در برابر شما چيده شد ، يعنى يكى دو ساعت بيشتر طول نكشيدكه پشم از بدن گوسفند فرود آمد و

پارچه جالبى براى پوشش رئيس كشور شد . اما متأسفانه در عصر ما ، جنبه هاى فرعى و حتى نامطلوب و زننده لباس به قدرى گسترش يافته كه فلسفه اصلى لباس را تحت الشعاع خود قرار مى دهد . لباس عاملى شده براى انواع تجمل پرستى ها ،توسعه فساد ، تحريك شهوات ، خودنمايى و تكبر و اسراف و تبذير و امثال آن ، حتى گاه لباس هايى در ميان جمعى از مردم به خصوص « جوانان غرب زده » ديده مى شود كه جنبه جنون آميز آن بر جنبه عقلانيش برترى دارد و به همه چيز شباهت دارد جز به لباس ، اصولاً چنين به نظر مى رسد كه كمبودهاى روانى ، عاملى براى به نمايش گذاردن اين گونه انواع لباس هاى عجيب و غريب است ، افرادى كه نمى توانند با كار چشمگيرى خودرا به جامعه نشان دهند، سعى دارند با لباس هاى نامأنوس و عجيب و غريب ، وجود و حضور خود در جامعه را اثبات كنند و لذا ملاحظه مى كنيم افراد باشخصيت و آن هاكه داراى عقده حقارتى نيستند، از پوشيدن اين گونه لباس ها متنفرند . به هرصورت ثروت هاى عظيمى كه ازطريق لباس هاى گوناگون و مدپرستى هاى مختلف و چشم هم چشمى ها در مسأله لباس ،نابود مى شود ، رقم بسيار مهمى را تشكيل مى دهد كه اگر صرفه جويى مى شد ، بسيارى از مشكلات اجتماعى را حل مى كرد و مرهم هاى مؤثرى برزخم هاى جانكاه جمعى از محرومان جامعه بشرى مى گذارد .

مسأله مدپرستى در لباس، نه تنها ثروت هاى زيادى را به كام خود فرومى كشد، بلكه قسمت مهمى از وقت ها و نيروهاى انسانى را نيز بر باد مى دهد . از تاريخ زندگى پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و ساير پيشوايان بزرگ استفاده مى شود كه آن ها بامسأله تجمل پرستى در لباس سخت مخالف بودند تا آن جا كه در روايتى مى خوانيم كه؛ هيأتى از مسيحيان نجران به خدمت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله رسيدند ، درحالى كه لباس هاى ابريشمين بسيار زيبا كه تا آن زمان در اندام عرب ها ديده نشده بود ، در تن داشتند ، هنگامى كه به خدمت پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله رسيدند و سلام كردند، پيامبر صلى الله عليه و آله پاسخ سلام آن ها را نگفت ، حتى حاضر نشد يك كلمه با آن ها سخن گويد ، از على در

اين باره چاره خواستند و علت روى گردانى ايشان را از آن ها جويا شدند ، على فرمود: من چنين فكرمى كنم كه اين هابايداين لباس هاى زيبا و انگشترهاى گران قيمت را از تن بيرون كنند، سپس خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله برسند، آن ها چنين كردند، پيامبر صلى الله عليه و آله سلام آن ها را پاسخ داد و با آن ها سخن گفت ، سپس فرمود : « وَ الَّذى بَعَثَنى بِالْحَقِّ لَقَدْ اتُونِىَ الْمَرّةَ الاُْولى وَ اِنَّ اِبْليسَ لَمَعَهُمْ : سوگند به خدايى كه مرا به حق فرستاده است ، نخستين بار كه اين ها بر من وارد شدند ، ديدم شيطان نيز به همراه آن ها است » .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«لِباس»: جامه و هر چيزى پوشيدنى.

«ريش»: اين واژه در اصل به مفهوم پر و بال مرغ و پوشش پرندگان است كه هم لباس آنهاست و هم به تناسب رنگارنگ بودن پرها، آرايش و زينت آنها به شمار مى رود.

«زَجّاج» مى گويد: اين واژه به مفهوم هر چيزى است كه براى جسم و زندگى انسان سودمند باشد، خواه لباس يا چيز ديگر. و به باور برخى مفهوم جامه است.

هشدار به انسانها

قرآن در آيات گذشته روشنگرى فرمود كه كره زمين فرودگاه و جايگاه انسان براى زندگى است، اينك در اين آيات از نعمتهايى كه به او ارزانى شده است سخن دارد و مى فرمايد:

يا بَنى ادَمَ قَدْ اَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباسا يُوارى سَوْاتِكُمْ

روى سخن در آيه مباركه با همه انسانهاست، همه كسانى كه به تدريج در كره زمين پديدار مى گردند.

روشن است كه خطاب به كسانى كه هنوز نيامده اند در صورتى كه آمدنشان ترديدناپذير باشد و شرايط تكليف در آنان گرد آيد درست است.

در تفسير آيه شريفه ديدگاه ها اندكى متفاوت است؛ براى نمونه:

1- «جبّائى» مى گويد: هنگامى كه «آدم» و «حوّا» به زمين فرود آمدند، لباس نيز بر آنان فرود آمد تا به وسيله آن اندام خويش را بپوشانند.

2- «حَسَن» مى گويد: منظور اين است كه به وسيله بارانى كه از آسمان فرود مى ريزد، همه چيزهاى مورد نياز انسان، از جمله موادّ اوليّه پوشش و لباس او نيز به دست مى آيد.

3- به باور برخى، اين تعبير بدان دليل است كه همه بركات از آسمانها فرود مى آيد، همان گونه كه قرآن آهن را نيز فرود آمده از آسمان مى خواند: وَ اَنْزَلْنَا الْحَديدَ... ⁽¹⁾

4- امّا به باور «ابو مسلم» منظور اين است كه جامه و ديگر وسايل زندگى را به شما ارزانى داشتيم. يادآورى اين نكته لازم است كه تعبيرهايى چون فرو فرستاده شدن نعمتها از آسمان به زمين، در حقيقت نوعى سپاس از ارزانى درانده نعمت ها و ستايش اوست، كه بدين وسيله ما بندگى و نياز خويش را در برابر آن هستى بخش با عظمت بيان مى كنيم.

5- و از ديدگاه «ابوعلى» منظورِ آيه شريفه اين است كه: ما لباس و ديگر وسايل زندگى را براى شما پديد آورديم، همان گونه كه مى فرمايد: و از دامها هشت جفت براى شما فرود آورد.⁽²⁾

وَ ريشا

در مورد اين واژه ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور برخى منظور وسايل زندگى است.

2- امّا به باورگروهى ازجمله«ابن عبّاس»و... منظورثروت وامكانات مادّى است.

3- از ديدگاه «ابن زيد» منظور زيبايى و جمال است.

4- و از ديدگاه برخى ديگر امكانات زيست و نعمتهاست.

به باور ما هر كدام از مفسّران بخشى از نعمتهاى خدا و چيزهاى خوب و موردنياز و بخشى از مفهوم آيه را بيان كرده اند.

وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ

و لباس پروا پيشگى است كه از همه لباسها و جامه ها بهتر است.

در اين مورد كه منظور از اين جامه چيست، ديدگاه ها يكسان نيست:

1- به باور «ابن عبّاس» منظور از جامه تقوا، انجام كارهاى شايسته است.

2- امّا به بارو «حَسَن» منظور ارزش اخلاقى حيا و آزرم مى باشد كه بسان پوششى اندام انسان و فراز و نشيبهاى آن را مى پوشاند.

3- از ديدگاه «جبّائى» منظور لباس ويژه و زاهدانه اى است كه پارسايان از سر فروتنى مى پوشند.

4- و از ديدگاه «زيد» فرزند حضرت سجّاد عليه السلام منظور لباس جهاد است.

5- «عُرْوَه» مى گويد: منظور ترس از خداست.

6- و «ابن زيد» مى گويد: منظور پوشش مناسب براى پوشاندن فراز و نشيبهاى بدن است.

7- و برخى نيز بر آنند كه: منظور جامه ايمان به خداست.

به باور ما همه اين مفاهيم و دريافتها از آيه شريفه جالب است و هر كدام از اين جامه ها كه انسان بر تن نمايد به خير و صلاح اوست.

ذلِكَ مِنْ اياتِ اللّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ.

اينها همه از نشانه هاى قدرت و عظمت اوست؛ او همه اينها را پديد آورده است، باشد كه انسانها بينديشند و ايمان آورند و دستورات زندگى ساز او را به كار بندند.

شيطان دشمن ديرينه شماست، مراقب او باشيد

يا بَنىآ ادَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَماآ اَخْرَجَ اَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْءاتِهِمااِنَّهُ يَريكُمْ هُوَ وَ قَبيلُهُ مِنْ حَيْثُ لاتَرَوْنَهُمْ اِنّا جَعَلْنَا الشَّياطينَ اَوْلِياآ ءَ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ

اى فرزندان آدم، شيطان شما را نفريبد، آن چنان كه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون كرد و لباسشان را از تنشان بيرون ساخت تا عورتشان را به آن ها نشان دهد ، چه اين كه او و همكارانش شما را مى بينند و شما آن ها را نمى بينيد ( اما بدانيد ) ما شياطين را اولياى كسانى قرار داديم كه ايمان نمى آورند. (27 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين آيه خداوند به همه افراد بشر و فرزندان آدم هشدار مى دهد كه مراقب فريبكارى شيطان باشند ، زيرا شيطان سابقه دشمنى خود را با پدر آن ها نشان داده ، همان طور كه لباس بهشتى را بر اثر وسوسه ها از اندام او بيرون كرد ، ممكن است لباس تقوا را از اندام ايشان بيرون نمايد . سپس تأكيد مى كند كه حساب شيطان و همكارانش از ساير دشمنان جدا است ، « او و همكارانش شما را مى بينند درحالى كه شما آن ها را مشاهده نمى كنيد » و از چنين دشمنى بايد سخت برحذر بود ( اِنَّهُ يَريكُمْ هُوَ وَ قَبيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ ) . در حقيقت آن جا كه تصور مى كنيد تنها خودتان هستيد و خودتان ، ممكن است آن ها حضور داشته باشند و به راستى بايد در برابر چنين دشمن ناپيدايى كه لحظات حمله او را با دقت نمى توان پيش بينى كرد ، هميشه آماده دفاع بود . و در پايان آيه جمله اى بيان مى كند كه در حقيقت پاسخى است به يك ايراد مهم و آن اين كه اگر كسى بگويد : چگونه خداوند دادگر و مهربان دشمنى را با اين قدرت بر انسان مسلط ساخته ، دشمنى كه هيچ گونه موازنه قوا با او ندارد ، به هركجا بخواهد ، مى رود بدون اين كه كسى حضورش را احساس كند ، حتى طبق بعضى از روايات در درون وجود انسان همچون جريان خون در رگ ها حركت مى كند ، آيا اين با عدالت پروردگار سازگار است ؟ آيه در پاسخ اين سؤال احتمالى مى گويد : « ما شياطين را

اولياء و سرپرستان افراد بى ايمان قرارداديم» (اِنّا جَعَلْنَاالشَّياطينَ اَوْلِيآءَ لِلَّذينَ لا يُؤْمِنُونَ). يعنى آن ها هرگز اجازه ورود به منطقه روح و قلب افرادى كه آمادگى خود را براى پذيرش آنان اعلام نداشته اند ، ندارند و به عبارت ديگر گام هاى نخستين از طرف خود انسان برداشته مى شود و اجازه ورود به كشور تن ازطرف او داده مى شود و تنها پس از موافقت خود انسان است كه شيطان مى تواند از مرزهاى روح او بگذرد ، بنابراين كسانى كه دريچه هاى روح خود را به روى شياطين ببندند، آن ها قدرت عبور از آن را نخواهند داشت . آيات ديگر قرآن نيز شاهد اين حقيقت است ، در آيه 100 سوره نحل مى خوانيم: « اِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ : تسلط شيطان بر آن ها است كه كه به او عشق مى ورزند و او را سرپرست خود انتخاب كرده اند و كسانى كه او را پرستش مى كنند ». و در آيه 42 سوره حجر مى خوانيم : « اِنَّ عِبادى لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ اِلاّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ : تو بر بندگان من تسلط نخواهى داشت ، مگر بر گمراهانى كه از تو پيروى مى كنند » . به تعبير ديگر درست است كه ما شيطان و همكارانش را نمى بينيم ، ولى به اصطلاح رد پاى آن ها را مى توانيم مشاهده كنيم ، هرجا مجلس گناه است و در هر نقطه اى وسايل معصيت آماده است و در هر موقع پاى زرق و برق دنيا و تجمل پرستى به ميان مى آيد و به هنگام طغيان غرايز و در موقع برافروخته شدن آتش خشم و غضب ، حضور شيطان قطعى است و گويا در چنين مواردى انسان صداى وسوسه او را باگوش دل مى شنود و رد پاى او را با چشم خود مى بيند. در اين زمينه حديث جالبى از امام باقر نقل شده است كه فرمود : « هنگامى كه نوح به قوم خود نفرين كرد و هلاكت آن ها را از خدا خواست ( و طوفان همه را درهم كوبيد ) ، ابليس نزد او آمد و گفت : توحقى بر گردن من دارى كه من آن را تلافى كنم، نوح ( در تعجب فرورفت ) گفت : بسيار بر من گران است كه حقى بر تو داشته باشم ، چه حقى ؟ گفت : همان نفرينى كه درباره قومت كردى و آن ها را غرق نمودى و احدى باقى نماند كه من او را گمراه سازم ، بنابراين من تا مدتى راحتم تا زمانى كه نسل ديگرى به پاخيزند و من به گمراه ساختن آن ها مشغول شوم . نوح ( با

اين كه حداكثر كوشش را براى هدايت قوم خود كرده بود ، در عين حال ناراحت شد و ) به ابليس گفت: حالا چه جبرانى مى خواهى بكنى؟ گفت : در سه موقع به ياد من باش كه من نزديك ترين فاصله را به بندگان در اين سه موقع دارم ؛ هنگامى كه خشم تو را فرامى گيرد ، به ياد من باش ، هنگامى كه ميان دو نفر قضاوت مى كنى، به ياد من باش و هنگامى كه با زن بيگانه اى تنها هستى و هيچكس در آن جا نيست، باز به ياد من باش » .⁽¹⁾نكته ديگرى كه در اين جا بايد به آن توجه داشت ، اين است كه جمعى از مفسران از آيه فوق چنين استفاده كرده اند كه شيطان براى انسان به هيچ وجه قابل رؤيت نيست در حالى كه از پاره اى از روايات استفاده مى شود كه چنين امرى احيانا ممكن است . ولى ظاهرا اين دو باهم منافاتى ندارند ، زيرا قاعده اصلى آن است كه مشاهده نشود ولى اين قاعده مانند بسيارى از قاعده هاى ديگر موارد استثنايى دارد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«فِتْنَه»: آزمون و امتحان.

«قَبيل»: گروهى است كه از گروههاى گوناگون پديد آمده اند، امّا «قبيله» گروهى است كه از يك پدر و مادر ريشه مى گيرند.

دگر باره آفريدگار هستى روى سخن را متوجّه همه انسانها ساخته و مى فرمايد:

يا بَنى ادَمَ لا يَفْتِنَنَّكمُ الشَّيْطانُ

هان اى فرزندان آدم!مباد شيطان شما را بفريبد و از راه دين خدا گمراه و از حق و عدالت دور كند و با وسوسه و دعوت به سوى نافرمانى و گناه گرفتارتان سازد.

در آيه شريفه در حقيقت به شيطان در مورد گمراه ساختن انسانها هشدار داده شده است و معناى آيه اين است كه: اى فرزندان آدم! نبايد شيطان شماراگمراه سازد؛ و به طورصريح به انسانهاهشدار داده نشده است؛ چرا كه اين شيوه سخن براى بيم رسانى مردم سودمندتر و رساتر است، و در حقيقت دو نكته را در بر دارد؛ يكى هشدار از

دشمنى خطرناك كه هماره در كمين است، و ديگر لزوم آگاهى و هشيارى و رويارويى در برابر او.

كَما اَخْرَجَ اَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ

همان گونه كه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون راند. چرا كه اين شيطان بود كه با وسوسه هاى خود آنان را فريفت و باعث بيرون رانده شدنشان از بهشت پر طراوت و زيبا شد.

روشن است كه بيرون آمدن آنان از بهشت به دستور خدا بود، امّا وسوسه هاى شيطان و نزديك شدن آن دو به آن درخت موجب صدور فرمان گرديد. اين شيوه سخن در آيات بسيار است؛ براى نمونه در مورد فرعون مى فرمايد: «او پسران بنى اسرائيل را سر مى بريد»⁽¹⁾در حالى كه ديگران اين كار را به دستور او انجام مى دادند، و منظور آيه اين است كه اين كار گناهى نا بخشودنى و شقاوتى وحشتناك بود و سبب واقعى آن خود فرعون و نظام استبدادى او بود.

يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْاتِهِما

او با فريبكارى و دعوت به خوردن از ميوه آن درخت، لباس زيبا و آراسته بهشت را از اندام آنان بيرون آورد تا فراز و نشيب بدنشان را به آنان بنماياند.

اِنَّهُ يَريكُمْ هُوَ وَ قَبيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ

شيطان و فرزندان و پيروانش شما را مى بينند و در كمين شما هستند و شما آنان را نمى بينيد.

«ابن عبّاس» در اين مورد مى گويد: شيطانها بسان خون در رگ و پوست انسانها در گردشندوسينه هاى مردم منزلگاه آنهاست كه قرآن مى فرمايد: همو كه درسينه هاى مردم وسوسه مى كند: اَلَّذى يُوَسْوِسُ فى صُدُورِ النّاسِ.⁽²⁾

و «قتاده» مى گويد: به خداى سوگند: دشمنى كه تو را مى بيند و تو او را نمى بينى خطرناك تر و تحمّل ناپذيرتر است، مگر نسبت به كسانى كه براستى به خدا پناه برند و او پناهشان دهد؛ چرا كه دشمنى نهان و در كمين كه انسان او را نمى بيند

بسيار خطرناك تر و وحشتناك تر است. به همين جهت هرگاه در ذهن و دل خويش وسوسه اى را احساس كرديم بايد به هوش باشيم كه وسوسه شيطان نباشد.

چرا نمى توان شيطان راديد؟

شيطان را نمى توان ديد، چرا كه جسم او بسيار لطيف و شفاف است و ديدن او نيازمند به بينايى بسيار نيرومندى است.

به باور گروهى، شيطان را نمى توان ديد، امّا ممكن است خدا او را در نظر كسانى كه جنّيان را احضار مى كنند پديدار سازد. اين ديدگاه مورد تأييد «مُفيد»، «على بن عيسى»، «ابن اَخْشيد» و «ابو هُذَيْل» است، و مرحوم «طَبْرِسى» نيز اين ديدگاه را بهتر دانسته است. امّا به باور «جبّائى» جنّ و شيطان را نمى توان ديد؛ چرا كه قرآن مى فرمايد: شما آنها را نمى بينيد. آرى ممكن است در زمان پيامبران همان گونه كه خدا فرشتگان را به پيامبران نمايانده، آنها را نيز به آنان نشان داده باشد.

اِنّا جَعَلْنَا الشَّياطينَ اَوْلِياءَ لِلَّذينَ لايُؤْمِنُونَ.

ما حكم كرده ايم كه شيطانها دوستان و سرپرستان مردمى هستند كه ايمان نمى آورند؛ چراكه اين دو گروه در گسترش فساد و تباهى و نشر باطل و بيداد، يار و ياور يكديگرند.

يادآورى مى گردد كه واژه «جعل» به مفهوم «حكم»، باز هم نمونه دارد؛ از جمله در اين آيه كه مى فرمايد: وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَهَ الَّذينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ اِناثا.⁽¹⁾فرشتگانى را كه خود، بندگان خداى مهربان هستند، مادينه و دختران او حكم كردند.

به هر حال آيه مورد بحث خاطرنشان مى سازد كه شيطانها با همه فريبكارى و وسوسه و شگردشان تنها بر شرك گرايان و ظالمان و گناهكاران و غافلان چيره اند، نه بر ايمان آوردگان راستين به خدا.

عمران و آبادى در سايه ايمان و تقوا

وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُرىآ امَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماآءِ وَ الاَْرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ

و اگر مردمى كه در شهرها و آبادى ها زندگى دارند ، ايمان بياورند و تقوا پيشه كنند، بركات آسمان و زمين را بر آن ها مى گشاييم ولى (آن ها حقايق را) تكذيب كردند، ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم . (96/اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

« بَرَكات » جمع « بركت » است ، اين كلمه در اصل به معنى ثبات و استقرار چيزى است و به هر نعمت و موهبتى كه پايدار بماند ، اطلاق مى گردد ، در برابر موجودات بى بركت كه زود فانى و نابود و بى اثر مى شوند. منظور از « بَرَكات » زمين و آسمان ، نزول باران و روييدن گياهان است. ايمان و تقوا نه تنها سبب نزول بركات الهى مى شود، بلكه باعث مى گردد كه آن چه در اختيار انسان قرار گرفته ، در مصارف مورد نياز به كار گرفته شود ، مثلاً امروز ملاحظه مى كنيم قسمت بسيار مهمى از نيروهاى انسانى و منابع اقتصادى در مسير « مسابقه تسليحاتى » و ساختن سلاح هاى نابودكننده صرف مى گردد ، اين ها مواهبى هستند فاقد هرگونه بركت ، به زودى از ميان مى روند و نه تنها نتيجه اى نخواهند داشت ، ويرانى هم به بار مى آورند ، ولى اگر جوامع انسانى ايمان و تقوا داشته باشند ، اين مواهب الهى به شكل ديگرى در ميان آن ها درمى آيد و طبعا آثار آن باقى و برقرار خواهد ماند و مصداق كلمه بركات خواهند بود. در آيه فوق كلمه « اَخَذَ » كه به معنى گرفتن است ، در مفهوم مجازات و كيفر دادن به كار رفته و اين در حقيقت به خاطر آن است كه معمولاً كسى را كه مى خواهند مجازات كنند ، نخست مى گيرند و او را با وسايلى مى بندند كه هيچ گونه قدرت فرار نداشته باشند ، سپس او را كيفر مى دهند. گرچه آيه شريفه موردبحث ، ناظربه وضع اقوام پيشين است ، ولى مسلما مفهوم آن يك مفهوم وسيع و عمومى و دايمى است و انحصار به هيچ قوم و

ملتى ندارد و اين يك سنت الهى است كه افراد بى ايمان و آلوده و فاسد گرفتار انواع واكنش ها در همين زندگى دنياى خود خواهند شد ، گاهى بلاهاى آسمان و زمين بر سر آن ها مى بارد و گاهى آتش جنگ هاى جهانى يا منطقه اى ، سرمايه هاى آن ها را در كام خود فرومى گيرد و گاهى ناامنى هاى جسمانى و روانى آن ها را تحت فشار قرار مى دهد و به تعبير قرآن ، اين وابسته به « كسب و اكتساب » و اعمالى است كه خود انسان انجام مى دهد ، فيض خدا محدود و ممنوع نيست ، همان طور كه مجازات او اختصاص به قوم و ملت معينى ندارد.

چرا خانواده ها و ملل فاقد ايمان ، زندگى مرفه دارند ؟

از آن چه در بالا گفتيم ، پاسخ يك سؤال كه زياد در ميان جمعى مورد بحث و گفتگو است ، روشن مى گردد و آن اين كه اگر ايمان و تقوا ، موجب نزول انواع بركات الهى است و نقطه مقابل آن باعث سلب بركات است، چرا مشاهده مى كنيم خانواده ها و ملت هاى بى ايمانى را كه غرق ناز و نعمتند، درحالى كه جمعى از افراد باايمان به سختى روزگار مى گذرانند؟ پاسخ اين سؤال با توجه به دو نكته روشن مى گردد ؛

1- اين كه تصور مى شود ملت هاى فاقدايمان و پرهيزگارى غرق در ناز ونعمتند، اشتباه بزرگى است كه از اشتباه ديگرى يعنى ثروت را دليل بر خوشبختى گرفتن سرچشمه مى گيرد. معمولاً مردم ايران اين طور فكر مى كنند كه هر ملتى صنايعش پيشرفته تر و ثروتش بيشتر باشد ، خوشبخت تر است ، در حالى كه اگر به درون اين جوامع نفوذ كنيم و دردهاى جان كاهى كه روح و جسم آن ها را درهم مى كوبد ، از نزديك ببينيم ، قبول خواهيم كرد كه بسيارى از آن ها از بيچاره ترين مردم روى زمين هستند ، بگذريم ، از اين كه همان پيشرفت نسبى ، نتيجه به كار بستن اصولى همانند كوشش و تلاش و نظم و حس مسؤوليت است كه در متن تعليمات انبياء قرار دارد. چند سال قبل اين خبر در جرايد منتشر شد كه در نيويورك ، يعنى يكى از ثروتمندان و پيشرفته ترين نقاط دنياى مادى، براثر خاموشى ناگهانى برق ، صحنه عجيبى به وجود

آمد ، يعنى بسيارى از مردم به مغازه ها حمله بردند و هستى آن ها را غارت كردند ، تا آن جا كه سه هزار نفر از غارتگران به وسيله پليس بازداشت شدند. مسلما تعداد غارتگران واقعى چندين برابر اين عدد بوده و تنها اين عده بودند كه نتوانستند به موقع فرار كنند ونيز مسلم است كه آن ها غارتگران حرفه اى نبوده اند كه نفرات خود را براى چنان حمله عمومى از قبل آماده كرده باشند ، زيرا حادثه يك حادثه ناگهانى بود. بنابراين چنين نتيجه مى گيريم كه با يك خاموشى برق ، ده ها هزار نفر از مردم يك شهر ثروتمند و به اصطلاح پيشرفته تبديل به « غارتگر » شدند ، اين نه تنها دليل بر انحطاط اخلاقى يك ملت است ، بلكه دليل بر ناامنى شديد اجتماعى نيز مى باشد. خبر ديگرى كه در جرايد بود ، اين خبر را تكميل كرد و آن اين كه يكى از شخصيت هاى معروف كه درهمين ايام در نيويورك در يكى از هتل هاى مشهور چندين ده طبقه اى نيويورك سكونت داشت ، مى گويد : قطع برق ، سبب شد كه راه رفتن در راهروهاى هتل به صورت كار خطرناكى درآيد ، به طورى كه متصديان هتل ، اجازه نمى دادند كسى تنها از راهروها بگذرد و به اتاق خود برسد ، مبادا گرفتار غارتگران گردد ، لذا مسافران را در اكيپ هاى ده نفرى يا بيشتر با مأمورين مسلح به اتاق هاى خود مى فرستادند، شخص مزبور اضافه مى كند كه تا گرسنگى شديد به او فشار نمى آورده ، جرأت نداشته است از اتاق خويش خارج گردد. اما همين خاموشى برق در كشورهاى عقب مانده شرقى هرگز چنين مشكلاتى را به وجود نمى آورده و اين نشان مى دهد كه آن ها در عين ثروت و پيشرفت صنايع ، كمترين امنيت در محيط خودشان ندارند ، از اين گذشته ناظران عينى مى گويند : آدم كشى در آن محيط ها همانند نوشيدن يك جرعه آب است به همين آسانى. و مى دانيم اگر تمام دنيا را به كسى بدهند و در چنين شرايطى زندگى كند، از بيچاره ترين مردم جهان خواهد بود، تازه مشكل امنيت، تنها يكى از مشكلات آن ها است ، نابسامانى هاى فراوان اجتماعى ديگرى دارند كه آن ها نيز به نوبه خود بسيار دردناكند ، باتوجه به اين حقايق ، ثروت را

نبايد با خوشبختى اشتباه كرد .

2- اما اين كه گفته مى شود ؛ چرا جوامعى كه داراى ايمان و پرهيزگارى هستند ، عقب مانده اند ، اگر منظور از ايمان و پرهيزگارى تنها ادعاى اسلام و ادعاى پاى بند بودن به اصول تعليمات انبياء بوده باشد ، قبول داريم چنين افرادى عقب مانده اند ، ولى مى دانيم حقيقت ايمان و پرهيزگارى چيزى جز نفوذ آن در تمام اعمال و همه شؤون زندگى نيست و اين امرى است كه با ادعا تأمين نمى گردد. با نهايت تأسف امروز اصول تعليمات اسلام و پيامبران خدا در بسيارى از جوامع اسلامى ، متروك يا نيمه متروك مانده است و چهره اين جوامع ، چهره مسلمانان راستين نيست. اسلام دعوت به پاكى و درستكارى و امانت و تلاش و كوشش مى كند ، كو آن امانت و تلاش ؟ اسلام دعوت به علم و دانش و آگاهى و بيدارى مى كند، كو آن علم و آگاهى سرشار ؟ اسلام دعوت به اتحاد و فشردگى صفوف و فداكارى مى كند ، آيا به راستى اين اصل به طور كامل در جوامع اسلامى امروز حكمفرما است و با اين حال عقب مانده اند؟ بنابراين بايد اعتراف كرد اسلام چيزى است و ما مسلمانان چيز ديگر.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

بركات: نعمت هايى كه در حال فزونى است.

توسعه رزق و روزى در پرتو ايمان و پرواى از خدا

در اين آيه شريفه روشن مى سازد كه سعادت و سازندگى و نعمت و فراوانى در پرتو ايمان و پرواپيشگى است و عامل تباهى و نابودى جامعه هاى پيشين، عملكرد زشت و ظالمانه آنان بوده است. در اين مورد مى فرمايد:

وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُرىآ امَنُوا وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّمآءِ وَالاَْرْضِ

اگر جامعه ها ومردم شهرهايى كه به كيفر سركشى و حق ستيزيشان به بوته هلاكت سپرده شدند، به راستى ايمان مى آوردند و با پذيرش دعوت هاى توحيدى پيامبران، از شرك و گناه دورى مى جستند، ما درهاى بركات روز افزون و انواع نعمت ها را از آسمان و زمين به وسيله باران هاى مناسب و حيات بخش و رويش گل ها و گياهان و بارورى درختان و ارزانى داشتن ميوه هاى گوناگون بر روى آنان مى گشوديم.

آرى اين يكى از سنّت هاى خداست؛ همان گونه كه نوح آن را به جامعه و قوم خويش باز گفت و به آنان وعده داد كه اگر به راستى ايمان بياورند، بركات آسمانى بر آنان فرود خواهد آمد.

به باوربرخى منظوراز بركات آسمانى پذيرفته شدن دعاهاست، همان گونه كه منظور از بركات زمينى برآورده شدن نيازهاى مردم است.

وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ

امّا آنان دعوت هاى آسمانى و پيامبران دلسوز را تكذيب كردند و راه سركشى و بيداد و پايمال ساختن حقوق مردم را در پيش گرفتند، ما نيز آنان را به كيفر نافرمانى و گناه و حق ستيزيشان گرفتار ساختيم و باران آسمان و نعمت و بركات زمين را از آنان دريغ داشتيم.

گناه آرامش خانواده ها را به هم مى ريزد

اَفَاَمِنَ اَهْلُ الْقُرىآ اَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتا وَ هُمْ نآئِمُونَ

آيا اهل اين آبادى ها از اين ايمن هستند كه عذاب ما شبانه به سراغ آن ها بيايد در حالى كه در خواب باشند؟ (97/اعراف)

اَوَ اَمِنَ اَهْلُ الْقُرىآ اَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَ هُمْ يَلْعَبُونَ

آيااهل آبادى ها از اين ايمنندكه عذاب ما روز به سراغشان بيايد در حالى كه سرگرم بازى هستند؟

(98 / اعراف)

اَفَاَمِنُوا مَكْرَ اللّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَاللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ

آيا آن ها از مكرالهى غافلند در حالى كه از مكر ( و مجازات ) خدا جز زيان كاران ايمن نخواهند بود. (99 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

يعنى آن ها در همه حال در روز و شب ، در خواب و بيدارى ، در ساعات خوشى و ناخوشى همه در دست قدرت خدا قرار دارند و با يك فرمان مى تواند همه زندگانى آن ها را درهم بپيچد ، بدون اين كه كمترين نيازى به مقدمه چينى و فراهم ساختن اسباب قبلى و گذشت زمان داشته باشد ، آرى تنها در يك لحظه و بدون هيچ مقدمه ممكن است انواع بلاها بر سر اين انسان بى خبر فرود آيد. عجيب اين است كه با تمام پيشرفتى كه بشر امروز در صنايع و تكنولوژى كرده و با وجود اين كه نيروهاى مختلف جهان طبيعت را مسخّر خويش ساخته ، در برابر اين گونه حوادث ، به همان اندازه ضعيف و ناتوان و بى دفاع است كه انسان هاى گذشته بودند ، يعنى در برابر زلزله ها و صاعقه ها و مانند آن ، كمترين تفاوتى در حال او حتى نسبت به انسان هاى پيش از تاريخ ، پيدا نشده است و اين نشانه نهايت ضعف و ناتوانى انسان در عين قدرتمندى و توانايى او است ، اين واقعيتى است كه بايد هميشه مدّنظر همه باشد . ضمنا « مَكْر » در لغت عرب ، با آن چه كه در فارسى امروز از آن مى فهميم ، تفاوت بسيار دارد ، در فارسى امروز « مَكْر » به معنى نقشه هاى شيطانى و زيان بخش به كار مى رود ، در حالى كه در ريشه اصلى لغت عرب ، « مَكْر » به معنى هر نوع چاره انديشى براى بازگرداندن كسى از هدفش مى باشد ، اعم از اين كه به حق باشد يا به باطل و معمولاً در مفهوم اين

لغت، يك نوع نفوذ تدريجى افتاده است. بنابراين منظور از « مَكْر الهى » ، آن است كه خداوند ، مجرمان را با نقشه هاى قاطع و شكست ناپذير بدون اختيار خودشان از زندگانى مرفه و هدف هاى خوش گذرانى بازمى دارد و اين اشاره به همان كيفرها و بلاهاى ناگهانى و بيچاره كننده است . جمله اى كه در آخر آيه سوم است ، مى گويد : هيچ كس جز زيان كاران خود را از مكر و مجازات الهى در امان نمى بيند ، اكنون اين سؤال پيش مى آيد كه ؛ آيا اين جمله پيامبران و پيشوايان بزرگ و صالحان را نيز شامل مى شود؟ بعضى چنين پنداشته اند كه آن ها از اين حكم خارجند و آيه فوق ، مخصوص مجرمان است ، ولى ظاهر اين است كه اين يك حكم عمومى است و همه را فرامى گيرد، زيرا حتى پيامبران و امامان نيز همواره مراقب اعمال خويش بوده اند ، مبادا كمترين لغزشى از آن ها سر بزند ، زيرا مى دانيم مقام معصوم بودن ، مفهومش اين نيست كه انجام كار خلاف براى آن ها محال است ، بلكه آن ها با نيروى اراده و ايمان و بااستفاده از اختيار خود و مددهاى الهى در برابر خطاها و لغزش ها مصونيت دارند ، آن ها حتى از ترك اولى مى ترسيدند و از اين كه مسؤوليت هاى سنگين خود را به انجام نرسانند، بيمناك بودند، لذا در آيه 15 سوره انعام درباره پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى خوانيم : «قُلْ اِنّى اَخافُ اِنْ عَصَيْتُ رَبّى عَذابَ يَوْمٍ عَظيمٍ : بگو من مى ترسم اگر نافرمانى پروردگارم كنم ، گرفتار عذاب روز بزرگى شوم » . رواياتى كه در تفسير آيه فوق نقل شده است ، نيز آن چه را گفتيم، تأييد مى كند. «صفوان جمال» مى گويد: «پشت سر امام صادق نماز مى خواندم ، ديدم فرمودند : « اَللّهُمَّ لا تُؤْمِنّى مَكْرَكَ ثُمَّ جَهَرَ فَقالَ " فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " : پروردگارا مرا از مكر خود ايمن مساز ، سپس آشكارتر اين قسمت از آيه را تلاوت فرمود ؛ " فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " ». در « نهج البلاغه » نيز مى خوانيم : « لا تَأْمَنَنَّ عَلى خَيْرِ هذِهِ الاُْمَّةِ عَذابَ اللّهِ لِقَوْلِ اللّهِ سُبْحانَهُ " فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " : حتى بر نيكان اين امت از كيفر الهى ايمن مباش ، زيرا خداوند مى فرمايد ؛ " فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ " » .⁽¹⁾در حقيقت ايمن نبودن از مكر الهى به معنى ترس از مسؤوليت ها و خوف از كوتاهى در انجام وظايف است كه همواره

بايد اين « ترس » با « اميد » به رحمت او به طور مساوى در دل هاى افراد باايمان باشد و موازنه اين دو است كه سرچشمه هرگونه حركت و فعاليت مثبت مى باشد و همان چيزى است كه در تعبير روايات به عنوان « خوف » و « رجاء » از آن ها ياد شده است و تصريح شده كه افراد با ايمان همواره در ميان اين دو قرار دارند ، ولى مجرمان زيان كار آن چنان كيفرهاى الهى را فراموش كرده اند كه خود را در نهايت امنيت مى بينند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

نَوْم: خوابى است كه چشم و گوش را از شنيدن و ديدن بازدارد.

آيا مردم اين شهرهايى كه در برابر پيام و پيامبران ما به سركشى برخاسته و آنها را تكذيب مى كنند، از اين خطر ايمن هستند كه عذاب دردناك ما شب هنگام در حالى كه در خواب خوش فرورفته اند به سراغ آنان بيايد؟! مگر نه اين كه بدتر از اين به پيشينيان قانون شكن و تبهكارشان فرود آمد؟!

ضُحى: آغازين ساعات روز.

روشن است كه از ديدگاه قرآن، كسى كه سرگرم دنياپرستى و دنيادارى باشد و آخرت را رها كند، گويى سرگرم بيهوده كارى و بازى است. و نيز روشن است كه منظور از مردم اين شهرها، هر جامعه و تمدن و مردمى است كه سرگرم كارهاى بيهوده و سرگرمى و دنيادارى باشند و پيام خدا و پيامبران و سراى آخرت را وانهند. آرى، پيام آيه هشدار به همگان است گرچه به خاطر هشدار به شرك گرايان مكّه و سركشى و خيره سرى آنان فرود آمده است.

امن: امنيّت و آرامش، در برابر ترس و دلهره.

مكر: نيرنگ، تدبير و چاره انديشى.

در آيه مورد بحث مى فرمايد:

اَفَاَمِنُوا مَكْرَ اللّهِ

به باور «جُبّائى» منظور اين است كه: آيا اينان از اين واقعيت، كه عذاب خدا به گونه اى آنان را فراگيرد كه خود در نيابند ايمن هستند؟!

نامبرده مى افزايد: بدان دليل آيه شريفه عذاب خدا را مكر و تدبير الهى ناميده

است كه به گونه اى گريبان آنان را مى گيرد كه خود نمى فهمند و نمى دانند؛ درست همان گونه كه مكر و نيرنگ،طرف راغافلگير مى سازد.

امّا برخى بر آنند كه مكر خدا اين است كه آنان را به وسيله نعمت هايى چون تندرستى، طول عمر، فراوانى مال و قدرت و شوكت پوشالى و بادآورده سرگرم و غافلگير مى سازد.

فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللّهِ اِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ.

در حالى كه جز مردم زيانكار، هيچ كس خود را از تدبير و مكر خدا در امان نمى نگرد.

چگونه؟

آيه شريفه مى فرمايد جز زيانكاران هيچ كس خويشتن را از مكرالهى درامان نمى نگرد، در حالى كه پيامبران و شايسته كرداران زيانكار نيستند و در همان حال خود را از مكرالهى در امان مى نگرند، اين چگونه است؟!

پاسخ

1- به باور گروهى منظور اين است كه گناهكارانى خود را از مكر الهى در امان مى نگرند كه زيانكار باشند و كارى به شايسته كرداران ندارد؛ چرا كه آنان حسابشان از اينها جداست و قرآن در مورد آنان مى فرمايد: پرواپيشگان در بوستان ها و چشمه سارهاى بهشت اند: إِنَ الْمُتَّقينَ فىجَنّاتٍ وَ عُيُونٍ. ⁽¹⁾

2- و به باور گروهى ديگر منظور اين است كه جز مردم زيانكار هيچ كس گناهكاران را از عذاب و كيفر خدا ايمن نمى داند.

3- از ديدگاه پاره اى منظور اين است كه جز مردم زيانكار كه از فرزانگى و حكمت خدا آگاهى ندارند، هيچ كس خود را از عذاب او در امان نمى نگرد.

كوتاه سخن اين كه هدف و پيام آيه شريفه اين است كه مردم را به گونه اى راهنمايى كند كه از كيفر خدا بيمناك باشند و در راه فرمانبردارى از او شتاب گيرند و هرگز در اين سرا و سراى آخرت به خود وعده امنيّت ندهند و هماره مراقب انديشه، عقيده،گرايش،عملكرد،اخلاق و رفتارخويش باشند.

اَوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذينَ يَرِثُونَ الاَْرْضَ مِنْ بَعْدِ اَهْلِهاآ اَنْ لَوْ نَشاءُ اَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ

آيا كسانى كه وارث روى زمين بعد از صاحبان قبلى آن مى شوند، عبرت نمى گيرند كه اگر بخواهيم آن ها را نيز به گناهانشان هلاك مى كنيم و بر دل هايشان مهر مى نهيم تا (صداى حق را) نشنوند. (100/اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

در اين كه چگونه خداوند حسّ تشخيص را از اين دسته مجرمان مى گيرد، در «تفسير نمونه»، جلد اول، ذيل آيه 7 سوره بقره ، توضيح بيشترى مطرح گشته است.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در اين آيه شريفه در نكوهش كسانى كه از سرگذشت عبرت انگيز پيشينيان اندرز نگرفته و همچنان به سركشى و حق ستيزى و بيهوده كارى روى مى آورند مى فرمايد:

اَوَ لَمْ يَهْدِ لِلَّذينَ يَرِثُونَ الاَْرْضَ مِنْ بَعْدِ اَهْلِهآ اَنْ لَوْ نَشآءُ اَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ

پرسش در آغاز آيه شريفه براى تقرير است و فاعل فعل نيز به باور گروهى، از جمله «ابن عبّاس» خداست. امّا برخى برآنند كه فاعل آن مشيت و خواست خداست، چرا كه «أَنْ لَوْ نَشاءُ»، به تأويل مصدر مى رود و فاعل آن است.

به هر حال پيام آيه اين است كه: آيا كسانى كه وارث سرزمين گذشتگانند و مردمى كه اينك بر قلمرو زندگى ديروز آنان، بساط زندگى پهن كرده اند، بانگرش به سرنوشت آنان به خود نيامده و در نيافته اند كه اگر بخواهيم مى توانيم اينان را نيز به كيفر گناهانشان به سرنوشت عبرت انگيز آنان گرفتار سازيم؟!

وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ.

و اگر بخواهيم بر قلب هاى اينان نيز به كيفر گناهانشان مهر مى زنيم تا اندرز و هشدار را نشنوند و نپذيرند.

تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ اَنْبآئِها وَ لَقَدْ جآءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرينَ

اين ها آبادى هايى است كه اخبار آن را براى تو شرح مى دهيم ، آن ها (چنان لجوج بودند كه) به آن چه قبلاًتكذيب كرده بودند، ايمان نمى آورند، اين چنين خداوند بر دل هاى كافران مهر مى نهد (و بر اثر لجاجت و ادامه گناه، حسّ تشخيص را از آن ها سلب مى كند).

(101 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

از جمله اوّل آيه استفاده مى شود كه پيامبران الهى بارها براى دعوت و هدايت آن ها قيام كردند ، اما آن ها چنان روى دنده لجاجت افتاده بودندكه حتى با روشن شدن بسيارى از حقايق ، حاضر به قبول هيچ حقيقتى نمى شدند . در جمله بعد، علت اين لجاجت و سرسختى را چنين بيان مى كند ؛ « اين چنين خداوند بر دل هاى كافران نقش بى ايمانى و انحراف را ترسيم مى كند و بر قلوبشان مُهر مى نهد » ( كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرينَ ) . يعنى كسانى كه در مسيرهاى غلط گام برمى دارند ، بر اثر تكرار و ادامه عمل ، انحراف و كفر و ناپاكى آن چنان بر دل هاى آن ها نقش مى بندد كه همچون نقش سكه ، ثابت مى ماند ( و اتفاقا معنى « طَبْع » در اصل لغت ، نيز همين است كه صورتى را بر چيزى همانند سكه ، نقش كنند ) و اين در حقيقت از قبيل اثر و خاصيت عمل است كه به خداوند نسبت داده شده ، زيرا مسبّب تمام اسباب و سرچشمه تأثير هر مؤثر ، بالاخره او است ، او است كه به تكرار عمل ، اين خاصيت را بخشيده كه به صورت « ملكه » درمى آيد . ولى واضح است كه يك چنين گمراهى ، جنبه اجبارى ندارد ، بلكه ايجاد كننده اسباب، خودِ افراد انسان هستند ، اگرچه تأثير سبب ، به فرمان پروردگار مى باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

قَصَصْ: سخنى زنجيروار و پياپى.

نَبأ: گزارش و خبر از يك رويداد بزرگ.

در اين آيه روى سخن را به پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله مى كند، امّا پيام و هشدار به عصرها و نسل هاست و مى فرمايد:

تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ اَنْبآئِها

هان اى پيامبر! ما داستان درس آموز و عبرت انگيز اين جامعه هاى سقوط كرده و اين شهرهاى نابود شده را براى تو باز مى گوييم، تا در مورد آنها آن گونه كه زيبنده توست بينديشى و جامعه و مردم خويش را از سرگذشت و سرنوشت غمبار و عبرت انگيز آنان آگاه سازى تا عبرت گيرند و روش ناپسند و ظالانه آنان و بيداد و حق ستيزيشان را پى نگيرند.

وَلَقَدْ جآءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبِيِّناتِ فَماكانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ

بى ترديد پيامبرانشان با دلايل روشن به سوى آنان آمدند و هر آنچه براى ارشاد و هدايت آنان لازم بود آوردند و تلاش كردند، امّا آنان حاضر نبودند كه دست از حق ستيزى و گستاخى بردارند و آنچه را بيدادگرانه دروغ مى انگاشتند بپذيرند و به آن حقايق آسمانى ايمان آورند. بر اين اساس بود كه ما نيز گريبان آنان را گرفتيم و به كيفر حق ستيزى و بيدادگريشان آنان را نابود ساختيم؛ چرا كه اگر هم مى ماندند در انديشه حق پذيرى و اصلاح نبودند.

آنچه در مورد تفسير آيه مباركه آمد از مجاهد است. او در اين مورد مى افزايد: منظور از «من قبل» پيش از هلاكت و نابودى است و معناى آيه اين است كه آنان به آنچه پيش از هلاكت، آن را تكذيب كرده بودند، ايمان نمى آوردند، يا همان گونه كه در آيه ديگرى مى فرمايد: و اگر هم باز گردانده شوند، بى گمان آنچه از آن هشدار داده

شده اند، برمى گردند: وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ...⁽¹⁾

«حَسَن» در تفسير آيه مى گويد: منظور اين است كه آنان به گونه اى دچار سركشى هستند كه نمى خواهند آن حقايقى را كه پيش از آمدن پيامبران تكذيب كرده اند بپذيرند و به باور برخى آنان نمى خواهند آنچه را پدرانشان نپذيرفته اند بپذيرند.

كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرينَ.

به باور پاره اى، خدا آفت كفر و بيدادگرى را به زنگار و آفتى تشبيه مى كند كه برق شمشير و شفافيت و صفاى آيينه را نابود مى سازد و منظور اين است كه: همان گونه كه زنگار، با شمشير صيقل داده شده و آيينه شفّاف چنان مى كند، آفت كفر و بيداد نيز با ايمان انسان چنان مى كند و شيرينى و اثر شور انگيز ايمان و روشنايى اسلام را از دل مى زدايد. و آنان هنگامى كه به اين آفت گرفتار شدند كه خدا به آنان دستور داد حق را بپذيرند و ايمان آورند.

با اين بيان زنگار زدگى و آفت گرفتگى قلب هاى آنان در آغاز ثمره شوم نا فرمانى و حق ستيزى خود آنان است و آن گاه در مرحله دوّم معلول فرمان خدا. و به همين دليل هم قرآن مى فرمايد: ما بر قلب و دل كفر گرايان اين گونه مهر مى نهيم و زنگار مى افشانيم.

گفتنى است كه اين ديدگاه در تفسير آيه از «بَلْخى» و «جعفر بن حَرْب» است و به باور آنان اين تشبيه در «كاف» نهفته است. با اين بيان حق ستيزى و ايمان نياوردن اينان بسان مُهرى است كه بر دل كفرگرايان مى خورد.

و به باور پاره اى منظور اين است كه همان سان كه گزارش حق ستيزى و ايمان نياوردن آنان را براى شما بازگو كرديم، براى فرشتگان نيز بيان مى كنيم.

خشكسالى و كمبود محصولات كشاورزى اثر وضعى گناه و معصيت الهى است

وَ لَقَدْ اَخَذْناآ الَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنينَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

و ما نزديكان فرعون (و قوم او) را به خشكسالى و كمبود ميوه ها گرفتار كرديم، شايد متذكر گردند.

(130 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

كلمه « آل » در اصل « اَهْل » بوده و سپس به اصطلاح قلب شده و به اين صورت در آمده است و اهل ، به معنى نزديكان و خاصان انسان است ، اعم از اين كه بستگان نزديك او باشند و يا همفكران و همگامان و اطرافيان . «سِنين» جمع «سَنَة» به معنى سال است ولى معمولاً هنگامى كه با كلمه « اَخْذ » ( گرفتن ) به كار مى رود ، به معنى گرفتار قحطى و خشكسالى شدن مى آيد، بنابراين «اَخَذَهُ السَّنَةَ» ( سال او را گرفت ) يعنى گرفتار خشكسالى شد و شايد علت آن ، اين باشد كه سال هاى قحطى در برابر سال هاى عادى و معمولى كم است ، بنابراين اگر منظور از سال ، سال هاى عادى باشد، چيز تازه اى نيست و از آن معلوم مى شود كه منظور سال هاى فوق العاده يعنى قحطى است . يك قانون كلى الهى در مورد تمام پيامبران اين بوده است كه به هنگامى كه با مخالفت ها روبه رو مى شدند ، خداوند براى تنبّه و بيدارى اقوام سركش ، آن ها را گرفتار مشكلات و ناراحتى ها مى ساخته تا در خود احساس نياز كنند و فطرت توحيد كه به هنگام رفاه و آسايش زير پوشش غفلت قرار مى گيرد ، آشكار گردد و به ضعف و ناتوانى خويش پى ببرند و متوجه مبدأ قادر و توانايى كه تمام نعمت ها از ناحيه او است ، شوند . با اين كه خشكسالى و قحطى، دامان همه فرعونيان را گرفت ، ولى در آيه فوق ، تنها سخن از نزديكان و خاصان او به ميان آمده است ، اشاره به اين كه آن چه مهم است ، اين است كه آن ها بيدار شوند زيرا نبض ساير مردم به دست آن ها است ، آن ها هستند كه مى توانند ديگران را گمراه سازند و يا به راه آورند و به همين جهت تنها سخن از آنان به ميان آمده ، اگرچه ديگران هم گرفتار همين عواقب بودند . اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه خشكسالى براى مصر ، بلاى بزرگى محسوب مى شد ، زيرا مصر يك كشور كاملاً كشاورزى بود و خشكسالى همه طبقات آن را تحت فشار شديد قرار مى داد ، ولى مسلما آل فرعون كه صاحبان اصلى زمين ها و

منافع آن بودند ، بيش از همه زيان مى ديدند . ضمنا از آيه فوق معلوم مى شود كه خشكسالى ، چند سال ادامه يافت زيرا « سِنين » جمع است ، به خصوص اين كه « نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ » ( كمبود ميوه ها ) نيز به آن اضافه شده ، زيرا خشكسالى هاى موقت ممكن است در درختان كمتر اثر بگذارد ، اما هنگامى كه طولانى گردد ، درختان را نيز از بين مى برد ، اين احتمال نيز وجود دارد كه علاوه بر خشكسالى ، آفتى ميوه هاى آن ها را فراگرفته باشد . جمله « لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ » گويا اشاره به اين نكته است كه توجه به حقيقت توحيد در روح آدمى ، از آغاز وجود دارد ، سپس به خاطر تربيت هاى نادرست و يا مستى نعمت ، آن را فراموش مى كند، اما به هنگام گرفتارى درچنگال مشكلات مجددا يادآور مى شود و ماده « تَذَكُّر » كه به مفهوم يادآورى است ، مناسب همين معنى مى باشد . قابل توجه اين كه در ذيل آيه 94 ، جمله « لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ » ( شايد در پيشگاه خدا خضوع كنند و تسليم شوند ) آمده كه درواقع يكى مقدمه ديگرى مى باشد، زيرا نخست انسان، « متذكّر » مى شود و بعد در مقام « خضوع و تسليم » و يا تقاضا از پروردگار برمى آيد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

سِنين: اين واژه جمع «سَنَة» به معناى سال است، امّا هنگامى كه عرب مى گويد: «اَخَذَتْهُمُ السَّنَةُ» منظور اين است كه قحطى و خشكسالى آنان را فراگرفت.

تازيانه هاى كيفر الهى

در اين آيه در مورد بهانه جويى و حق ستيزى فرعونيان و تازيانه هاى كيفرى كه براى بيدارى و هشيارى بر پيكر جامعه آنان فرود آمد، مى فرمايد:

وَ لَقَدْ اَخَذْنآ الَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنينَ

ما فرعونيان را به كيفر زشتكارى ها و بيدادشان گرفتار خشكسالى و قحطى كرديم.

گفتنى است كه «لام» براى سوگند است و «قَدْ» گذشته را به حال نزديك مى سازد.

وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ.

و افزون بر قحطى و خشكسالى، آنان را گرفتار كمبود فرآورده هاى زراعى و

ميوه ها نموديم، باشد كه به خود آيند و راه توحيد و تقوا را در پيش گيرند، امّا آنان به خود نيامدند.

به باور «زَجّاج» منظوراين است كه آنان به زيان اقتصادى گرفتار شدند؛ چرا كه اين گرفتاريها باعث نرمش دل ها و توجّه به خدا مى گردد؛ چنانكه در آيه ديگرى در اين مورد مى فرمايد: وَ اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعآءٍ عَريضٍ! ⁽¹⁾

و به باور برخى ديگر منظور اين است كه: آنان دريابند كه فرعون موجودى ناتوان و وامانده است و اگر او همان گونه كه زور پرستان مى پنداشتند، خدا بود اين گونه به خفّت و خوارى گرفتار نمى شد.

از آيه شريفه اين نكته دريافت مى گردد كه بر خلاف پندار جبرگرايان، آفريدگار هستى كفر و بيداد فرد يا جامعه اى رانمى خواهد، همان گونه كه غفلت و سرمستى و بى خبرى آنان را نيز نمى خواهد، بلكه درست انديشى و بيدارى و ايمان و كار شايسته را مى خواهد و همگان را به اينها فرمان مى دهد.

فال نيك و بد

فَاِذا جاآءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ اِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَ مَنْ مَعَهُ اَلا اِنَّما طاآئِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ وَ لكِنَّ اَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ

اما (آن ها نه تنها پند نگرفتند، بلكه) هنگامى كه نيكى ( و نعمت ) به آن ها مى رسيد، مى گفتند: به خاطر خودما است ،ولى موقعى كه بدى (و بلا) به آن ها مى رسيد، مى گفتند: از شومى موسى و كسان او است ، بگو : سرچشمه همه اين فال هاى بدنزد خدا است (و شما را به خاطر اعمال بدتان كيفر مى دهد) اما اكثر آن ها نمى دانند. (131 / اعراف)

شرح آيه از تفسير نمونه

« يَطَّيَّرُوا » از ماده « تَطَيُّر » به معنى فال بد زدن است و ريشه اصلى آن ، كلمه « طَيْر » به معنى پرنده مى باشد و از آن جا كه عرب ، فال بد را غالبا به وسيله پرندگان مى زد ، گاهى صدا كردن كلاغ را به فال بد مى گرفت و گاهى پريدن پرنده اى را از دست چپ نشانه تيره روزى مى پنداشت ، كلمه « تطير » به معنى فال بد زدن به طور مطلق آمده است. قابل توجه اين كه اين طرز تفكر ، مخصوص فرعونيان نبود ، هم اكنون در ميان اقوام خودخواه و گمراه نيز اين موضوع به وضوح ديده مى شودكه براى قلب حقايق و گمراه ساختن وجدان خويش يا ديگران، هر زمان پيروزى نصيبشان شود، آن را مرهون لياقت و كاردانى خويش مى دانند ، هرچند لياقت آن ها كمترين اثرى در آن پيروزى نداشته باشد و به عكس هر بدبختى دامنشان را مى گيرد ، فورا به بيگانگان و دست هاى مرموز و يا آشكار دشمن نسبت مى دهند ، هرچند خودشان عامل اصلى بدبختى بوده باشند . قرآن مجيد مى گويد : دشمنان پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز در برابر او چنين منطقى داشتند (78/نساء) و در جاى ديگر مى گويد : انسان هاى منحرف ، اين چنين هستند (50/فصّلت) و اين درحقيقت يكى از مظاهر بارز روح خودخواهى و لجاجت است .

شايد هميشه درميان انسان ها و اقوام مختلف، فال نيك و بد رواج داشته است ، امورى را به فال نيك مى گرفتند و دليل بر پيروزى و پيشرفت كار مى دانستند و امورى را به فال بد مى گرفتند و دليل بر شكست و ناكامى و عدم پيروزى مى پنداشتند

درحالى كه هيچ گونه رابطه منطقى در ميان پيروزى و شكست با اين گونه امور وجود نداشت و مخصوصا در قسمت فال بد ، غالبا جنبه خرافى و نامعقول داشته و دارد . اين دو گرچه اثر طبيعى ندارند ، ولى بدون ترديد اثر روانى مى توانند داشته باشند ، فال نيك غالبا مايه اميدوارى و حركت است ولى فال بد، موجب يأس و نوميدى و سستى و ناتوانى است . شايد به خاطر همين موضوع است كه در روايات اسلامى از فال نيك نهى نشده، اما فال بد به شدت محكوم گرديده است، در حديث معروفى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده : « تَفَأَّلُوا بِالْخَيْرِ تَجِدُوهُ : كارها را به فال نيك بگيريد ( و اميدوار باشيد ) تابه آن برسيد » جنبه اثباتى اين موضوع منعكس است و در حالات خود پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله و پيشوايان اسلام : نيز ديده مى شود كه گاهى مسائلى را به فال نيك مى گرفتند، مثلاً در جريان برخورد مسلمانان با كفار مكه در سرزمين «حُدَيْبِيَّة» مى خوانيم، هنگامى كه «سهيل بن عمرو» به عنوان نماينده كفار مكه به سراغ پيامبر صلى الله عليه و آله آمد و حضرت از نام او آگاه گرديد، فرمود: « قَدْ سَهْلَ عَلَيْكُمْ وَ اَمْرُكُمْ : از نام "سهيل" من تفأل مى زنم كه كار بر شما سهل و آسان مى گردد » .⁽¹⁾دانشمند معروف « دميرى » كه از نويسندگان قرن هشتم هجرى است ، در يكى از نوشته هاى خود اشاره به همين مطلب كرده و مى گويد : اين كه پيامبر صلى الله عليه و آله فال نيك را دوست مى داشت ، به خاطر آن بود كه انسان هرگاه اميدوار به فضل پروردگار باشد ، در راه خير گام برمى دارد و هنگامى كه اميد خود را از پروردگار قطع كند ، در راه شر خواهد افتاد و فال بد زدن ، مايه سوءظن و موجب انتظار بلا و بدبختى كشيدن است .⁽²⁾اما درمورد فال بد كه عرب آن را « تطير » و « طيره » مى نامد ، در روايات اسلامى همان طور كه گفتيم شديدا مذمت شده ، همان طوركه در قرآن مجيد نيز كرارا به آن اشاره گرديده و محكوم شده است، ⁽³⁾از جمله در حديثى مى خوانيم كه پيغمبر گرامى صلى الله عليه و آله فرمود : « اَلطَّيْرَةُ شِرْكٌ : فال بد زدن

( و آن را مؤثر در سرنوشت آدمى دانستن ) يك نوع شرك به خدا است » .⁽¹⁾و نيز مى خوانيم كه اگر فال بد ، اثرى داشته باشد ، همان اثر روانى است ، امام صادق فرمود : « اَلطَّيْرَةُ عَلى ما تَجْعَلُها اِنْ هَوَّنْتَها تَهَوَّنَتْ وَ اِنْ شَدَّدْتَها تَشَدَّدَتْ وَ اِنْ لَمْ تَجْعَلْها شَيْئا لَمْ تَكُنْ شَيْئا : فال بد اثرش به همان اندازه است كه آن را مى پذيرى ، اگر آن را سبك بگيرى، كم اثرخواهدبود و اگرآن را محكم بگيرى، پر اثر و اگر به آن اعتنا نكنى، هيچ اثرى نخواهدداشت » .⁽²⁾در اخباراسلامى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است كه راه مبارزه با فال بد، بى اعتنايى است ، از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : « ثَلاثٌ لايَسْلَمُ مِنْها اَحَدٌ الطَّيْرَةُ وَ الْحَسَدُ وَ الظَّنُّ قيلَ فَما نَصْنَعُ قالَ : اِذا تَطَيَّرْتَ فَامْضِ وَ اِذا حَسَدْتَ فَلا تَبْغِ وَ اِذا ظَنَنْتَ فَلا تُحَقِّقْ : سه چيز است كه هيچ كس از آن سالم نمى ماند ( و وسوسه هاى آن در درون قلب غالب اشخاص پيدا مى شود ) فال بد و حسد و سوءظن است ، عرض كردند : پس چه كنيم ؟ فرمود : هنگامى كه فال بد زدى ، اعتنا مكن و بگذر و هنگامى كه حسد در دلت پيدا شد ، عملاً كارى برطبق آن انجام مده و هنگامى كه سوءظن پيدا كردى ، آن را ناديده بگير » . عجيب اين است كه موضوع فال نيك و بد، حتى دركشورهاى پيشرفته صنعتى و در ميان افراد به اصطلاح روشنفكر و حتى نوابغ معروف وجود داشته و دارد ، از جمله در ميان برخى از غربى ها ، رد شدن از زير نردبان و افتادن نمكدان و هديه دادن چاقو ، به شدت به فال بد گرفته مى شود . البته وجود فال نيك همان طور كه گفتيم ، مسأله مهمى نيست بلكه غالبا اثر مثبت دارد ولى با عوامل فال بد هميشه بايد مبارزه كرد و آن ها را از افكار دور ساخت و بهترين راه براى مبارزه با آن، تقويت روح توكل و اعتماد بر خدا در دل ها است ، همان طور كه در روايات اسلامى نيز به آن اشاره شده است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

تَطَيُّر: اين واژه به مفهوم فال بد زدن و شوم انگاشتن است. ريشه آن از واژه «طَيْر» به مفهوم «پرنده» مى باشد و به عملكرد انسان نيز «طائِر» او گفته مى شود. عرب پرنده اى كه از طرف راست آيد به فال نيك مى گيرد و پرنده اى كه از طرف چپ در رسد به فال بد گرفته و شوم مى انگارد.

در آيه مورد بحث مى افزايد:

فَاِذا جآءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِه

فرعونيان هرگاه به نيكى و نعمت بسيار مى رسيدند، مى گفتند: اين نعمت ها و بركت هاى فراوان به خاطر زيبندگى خود ماست و بدين سان پديدآورنده نعمت ها را به ياد نمى آوردند و سپاسش نمى گفتند.

وَاِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ

به باور گروهى از جمله «حَسَن» منظور اين است كه فرعونيان اگر دستخوش قحطى و گرسنگى مى شدند، آن را از شومى موسى و يارانش قلمداد مى كردند و مى گفتند: اين گرفتاريها به خاطر وجود آنان است و ما پيش از آمدن آنان هرگز چنين گرفتاريها و رنج ها نديده بوديم.

اَلا اِنَّما طآئِرُهُمْ عِنْدَ اللّهِ

زَجّاج مى گويد: منظور اين است كه: بهوش باشيد كه نگونسارى و بدبختى واقعى آنان، كيفر دردناك و خفّت آورى است كه در جهان ديگر دامنگير آنان خواهد شد، نه آنچه در اين جهان بدان گرفتار شده اند.

و برخى برآنند كه منظور اين است كه نيكى وبدى ثمره طبيعى عملكرد انسان ها و به دست خداست و اگر فرعونيان اين را درك مى كردند خير و بركت و نعمت و سلامت را از سر چشمه حقيقى آن مى خواستند و نه از پندارهاى خرافى خويش. و «حَسَن» مى گويد: منظور اين است كه آنچه آنان شوم مى پندارند و به فال بد مى گيرند، محفوظ است و خدا آنان را در روز رستاخيز به خاطر اين بد انديشى ها كيفر خواهد داد.

اموال و اولاد ابزار آزمايش پدران و مادران هستند

وَاعْلَمُوآا اَنَّماآ اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلدُكُمْ فِتْنَةٌ وَ اَنَّ اللّهَ عِنْدَآهُ اَجْرٌ عَظيمٌ

و بدانيد اموال و اولاد شما وسيله آزمايش است و پاداش عظيم ( براى آن ها كه از عهده امتحان برآيند ) نزد خدا است. (28 / انفال)

شرح آيه از تفسير نمونه

« فِتْنَة » در اين گونه موارد به معناى وسيله آزمايش است و در حقيقت مهم ترين وسيله آزمون ايمان و كفر ، شخصيت و فقدان شخصيّت و ميزان ارزش انسانى اشخاص ، همين دو موضوع است . چگونگى به دست آوردن اموال و چگونگى خرج كردن آن ها و طرز نگاهدارى آن و ميزان دلبستگى و علاقه به آن ، همگى ميدان هاى آزمايش بشر است بسيارند كسانى كه از نظر عبادات معمولى و تظاهر به دين و مذهب و حتى گاهى از نظر انجام مستحبات ، بسيار سخت گيرند و وفادارند ، امّا به هنگامى كه پاى يك مسأله مالى به ميان مى آيد ، همه چيز كنار مى رود و تمام قوانين الهى و مسائل انسانى و حق و عدالت ، به دست فراموشى سپرده مى شود . در مورد فرزندان ، كه ميوه هاى قلب انسان و شكوفه هاى حيات او هستند نيز غالبا چنين است بسيارى از كسانى را كه به ظاهر پاى بند به امور دينى و مسائل اخلاقى هستند مى بينيم كه به هنگامى كه پاى فرزندشان به ميان مى آيد گويى پرده اى بر افكارشان مى افتد و همه اين مسائل را فراموش مى كنند ، عشق به فرزند سبب مى شود كه حرام را حلال و حلال را حرام بشمرند و براى تأمين آينده خيالى او تن به هر كارى بدهند و هر حقى را زير پا بگذارند ، بايد خود را در اين دو ميدان بزرگ امتحان ، به خدابسپاريم و به هوش باشيم كه بسيار كسان، دراين دو ميدان لغزيدند و سقوط كردند و نفرين ابدى را براى خود فراهم ساختند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

روشنگرى مى كند كه:

وَاعْلَمُوآ اَنَّما اَمْوالُكُمْ وَاَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ

بدانيد كه ثروت ها و فرزندان شماوسيله آزمونى براى شما هستند؛ و «ابولُبابَه» بدان دليل كه دارايى و خاندانش نزد يهود بود، دستخوش خيانت شد و از احساسات و علايق مادى پيروى كرد و خود را گرفتار لغزش ساخت.

وَ اَنَّ اللّهَ عِنْدَهُآ اَجْرٌ عَظيمٌ.

و خداست كه نزد او پاداشى پرشكوه است و اين پاداش از آن كسانى است كه خدا را فرمان برند و در راه او جهاد نمايند و دستخوش انحراف و خيانت نگردند و روشن است كه پاداش خدا از ثروت و فرزند بهتر است.

آيه شريفه بيانگر اين نكته است كه خدا انسان را به وسيله ثروت و فرزندانش آزمايش مى كند تا به دين وسيله آنانى را كه به تقدير و اندازه گيرى حكيمانه خدا خشنودند و نيز آن كسانى كه ناخشنودند، به روشنى شناخته شوند.

روشن است كه خدا از انديشه و عملكرد و درون و برون انسان «آگاه است و فلسفه و حكمت اين آزمون اين است كه انسانها كارى انجام دهند كه به وسيله آن درخور پاداش يا كيفر گردند.

امير مؤمنان عليه السلام فرمود: لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمُ اللّهُمَّ اِنّى أَعُوذُبِكَ مِنَ الْفِتْنَةِ، لاِءَنَّهُ لَيْسَ اَحَدٌ اِلاّ وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلى فِتْنَةٍ... ⁽¹⁾

كسى به هنگام نيايش با خدا نگويد كه: بار خدايا! من، از فتنه و آزمون به تو پناه مى برم؛ چرا كه همه انسان ها گرفتار اين فتنه و آزمون هستند. بنا بر اين هر كسى به خدا پناه مى برد بايد از فتنه هاى گمراه كننده به خدا پناه برد، چرا كه خدا مى فرمايد:

بدانيدكه داراييها و فرزندان شما وسيله اى براى آزمون شمايند.

راز حيات و مرگ خانواده ها

ذلِكَ بِاَنَ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ وَ اَنَّ اللّهَ سَميعٌ عَليمٌ

اين به خاطر آن است كه خداوند هيچ نعمتى را كه به گروهى داده تغيير نمى دهد جز آن كه آن ها خودشان را تغيير دهند و خداوند شنوا و دانا است.(53 / انفال)

شرح آيه از تفسير نمونه

به تعبير ديگر فيض رحمت خدا بيكران و عمومى و همگانى است ولى به تناسب شايستگى ها و لياقت ها به مردم مى رسد ، در ابتدا خدا نعمت هاى مادى و معنوى خويش را شامل حال اقوام مى كند ، چنان چه نعمت هاى الهى را وسيله اى براى تكامل خويش ساختند و از آن در مسير حق مدد گرفتند و شكر آن را كه همان استفاده صحيح است به جا آوردند ، نعمتش را پايدار بلكه افزون مى سازد ، اما هنگامى كه اين مواهب وسيله اى براى طغيان و سركشى و ظلم و بيدادگرى و تبعيض و ناسپاسى و غرور و آلودگى گردد ، در اين هنگام نعمت ها را مى گيرد و يا آن را تبديل به بلا و مصيبت مى كند ، بنابراين دگرگونى ها همواره از ناحيه ما است وگرنه مواهب الهى زوال ناپذيراست.

تاريخ ، اقوام و ملت هاى گوناگونى را به ما نشان مى دهد : گروهى را كه آخرين مراحل ترقى را به سرعت طى كردند و گروهى را كه به پايين ترين مرحله انحطاط رسيدند ، گروه سومى كه يك روز پراكنده و وامانده و شكست خورده بودند ، اما روز ديگر نيرومند و سربلند شدند ، گروه چهارمى كه به عكس از عالى ترين مرحله افتخار به قعر دره ذلّت و خوارى سقوط كردند. بسيارند كسانى كه از برابر صحنه هاى مختلف تاريخ به آسانى مى گذرند ، بدون اين كه كمترين انديشه اى در آن كنند و نيز بسيارند كسانى كه به جاى بررسى علل و عوامل اصلى و زيربنايى حيات و مرگ ملت ها ، گناه را به گردن عوامل كم اهميّت كه نقش اساسى را به عهده ندارند و يا عوامل موهوم و خرافى و خيالى مى اندازند. بسيارى تمام علت بدبختى خود را به بيگانگان و

سياست هاى مخرب آن ها نسبت مى دهند و عده اى همه اين حوادث را مولود گردش موافق و مخالف افلاك مى پندارند ، سرانجام عده اى دست به دامن قضا و قدر ، به مفهوم تحريف يافته اش و يا شانس و طالع و اقبال مى زنند و همه حوادث تلخ و شيرين را از اين طريق توجيه مى كنند. همه اين ها براى اين است كه از درك علل واقعى وحشت دارند. قرآن در آيات فوق انگشت روى نقطه اصلى « دردها » و « درمان ها » و عوامل پيروزى و شكست گذارده و مى گويد : براى يافتن عامل اصلى لازم نيست آسمان ها و زمين ها را جستجوكنيد و يا به دنبال عوامل موهوم و پندارى راه بيفتيد بلكه كافى است تنها در وجود ، در فكر و روحيه و اخلاق خود و در نظامات اجتماعى خودتان جستجو كنيد ، هر چه هست در اين جا است. ملت هايى كه فكر و انديشه خود را به كار انداختند ، دست اتحاد و برادرى به هم دادند ، سعى و تلاش و اراده و تصميم نيرومند داشتند و به هنگام لزوم ، جانبازى و فداكارى كردند و قربانى دادند ، به طور قطع پيروز شدند، امّا هنگامى كه ركود و سستى و تنبلى جاى سعى و كوشش را گرفت ، غفلت و بى خبرى به جاى آگاهى و ترديد و دو دلى به جاى تصميم ، محافظه كارى به جاى شهامت ، نفاق و تفرقه به جاى اتحاد ، تن پرورى و خودخواهى به جاى فداكارى و تظاهر و رياكارى به جاى اخلاص و ايمان نشست ، سقوط و نكبت آغاز شد. در حقيقت جمله « ذلِكَ بِاَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ » برترين قانون حيات انسان ها را بيان مى كند و روشن مى سازد كه مكتب قرآن در زمينه حيات جامعه ها اصيل ترين و روشن ترين مكتب هاست ، حتّى به آن ها كه در عصر اتم و فضا انسان را فراموش كرده و گرداننده چرخ هاى تاريخ را ابزارهاى توليد و مسائل اقتصادى كه خود مولود انسان است مى پندارند اعلام مى كند كه شما هم سخت دراشتباهيد ، شما معلول را گرفته و علت اصلى را كه خود ايشان و دگرگونى انسان هاست فراموش كرده ايد، به شاخه چسبيده ايد، آن هم فقط يك شاخه و ريشه اصلى را از خاطر برده ايد. راه دور نرويم تاريخ اسلام و يا صحيح تر تاريخ زندگى مسلمين ، شاهد پيروزى هاى درخشانى در آغاز كار و شكست هاى تلخ و دردناكى

به دنبال آن است، در قرون نخستين، اسلام به سرعت در جهان پيش مى رفت و در همه جا نور علم و آزادى مى پاشيد ، بر سر اقوام سايه علم و دانش مى گسترد ، نيروآفرين و قدرت بخش و تكان دهنده و آباد كننده بود و تمدّنى خيره كننده به وجود آورد كه در تاريخ سابقه نداشت امّا چند قرن بيشتر نگذشت كه اين جوشش به خاموشى گراييد ،

تفرقه و پراكندگى ، انزوا و بى تقاوتى ، ضعف و ناتوانى و در نتيجه عقب ماندگى جاى آن همه ترقّى را گرفت ، تا آن جا كه مسلمانان جهان براى وسايل ابتدايى زندگى ناچار شدند دست به دامان ديگران بزنند ، فرزندان خود را براى فراگرفتن علم و دانش راهى ديار بيگانه كنند ، در حالى كه يك روز دانشگاه هاى مسلمانان برترين دانشگاه هاى جهان و مركز دانشجويان دوست و بيگانه بود ، ولى كار به جايى رسيد كه نه تنها صادركننده علم و صنعت و تكنولوژى نشدند بلكه موادّ ابتدايى غذايى را نيز از خارج از كشورهاى خود وارد كردند. سرزمين فلسطين آن ها ، كه يك روز كانون مجد و عظمت مسلمين بود و حتّى جنگجويان صليبى با ميليون ها كشته و مجروح در طىّ دويست سال نتوانستند آن را از دست سربازان اسلام بيرون آورند، در مدت شش روز به آسانى از دست دادند ، در حالى كه براى پس گرفتن يك وجب آن را از دشمن بايد ماه ها و سال ها چانه بزنند چانه اى كه معلوم نيست پايانش به كجا بيانجامد. آيا اين وعده الهى كه مى فرمايد : « وَ كانَ حَقّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنينَ : يارى مؤمنان برعهده ماست » ( 47 / روم ) تخلف پذيرفته؟ و يا اين كه مى گويد : « وَ لِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِه وَ لِلْمُؤْمِنينَ : عزت و سربلندى از آن خدا و پيامبر و مؤمنان است » ( 8 / منافقون ) منسوخ گشته؟ و يا اين كه مى گويد : « وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِى الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ اَنَّ الاَْرْضَ يَرِثُها عِبادِىَ الصّالِحُونَ : در كتب آسمانى پيشين نوشتيم كه زمين از آن بندگان صالح ماست » (105/انبياء) دگرگون شده است؟ آيا خداوند ، العياذ باللّه ، ازانجام وعده هاى خود عاجزاست؟ و يا وعده هاى خويش را به دست فراموشى سپرده و يا تغيير داده ؟ ... اگر چنين نيست پس چرا آن همه مجد و عظمت و قدرت و سربلندى و افتخار از ميان رفت؟ قرآن مجيد در آيه كوتاه فوق به همه اين سؤال ها و صدها سؤال مانند آن يك

پاسخ بيشتر نمى گويد و آن اين كه سرى به اعماق قلبتان بزنيد و نگاهى به زواياى اجتماعتان بيفكنيد ، ببينيد دگرگونى ها از ناحيه خود شما شروع شده است ، لطف و رحمت خدا براى همگان گسترده است ، شماييد كه شايستگى ها و لياقت ها را از ميان برديد و به چنين روز غم انگيزى افتاديد. اين آيه تنها از گذشته سخن نمى گويد كه بگوييم گذشته با همه تلخى و شيرينى هايش گذشته است و ديگر بازنمى گردد و سخن از آن بيهوده است. بلكه از امروز و آينده نيز سخن مى گويد ، كه اگر بار ديگر به سوى خدا آييد ، پايه هاى ايمان را محكم كنيد ، انديشه ها را بيدار سازيد ، تعهدها و مسؤوليت هايتان را به ياد آريد ، دست ها را به يكديگر بفشاريد ، به پاخيزيد و فرياد كشيد و بخروشيد و بجوشيد ، قربانى دهيد و جهاد كنيد و تلاش و كوشش را در همه زمينه ها بكار گيريد، بازهم آب رفته به جوى آيد ، روزهاى تيره و تاريك سپرى شود ، افقى درخشان و سرنوشتى روشن در برابر شما آشكار مى گردد و مجد و عظمت ديرين در سطحى عالى تر تجديد خواهد شد.

سلب نعمت نتيجه ارتكاب گناه است

اين بحث را باذكر دو روايت پايان مى دهيم. نخست اين كه از امام صادق نقل شده : « ما اَنْعَمَ اللّهُ عَلى عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ فَسَلَبَها اِيّاهُ حَتّى يُذْنِبَ ذَنْبا يَسْتَحِقُّ بِذلِكَ السَّلْبِ : خداوند هيچ نعمتى كه به بنده اى بخشيده از او نمى گيرد مگر اين كه گناهى كند كه به خاطر آن مستحق سلب آن نعمت شود » .⁽¹⁾

در حديث ديگرى از آن امام مى خوانيم : « خداوند پيامبرى را مأمور كرد كه اين سخن را به قوم خود بگويد كه هيچ جمعيّت و گروهى كه در پرتو اطاعت من در خوشى و آسايش بوده اند از آن چه موجب رضايت من است تغيير حالت نداده اندمگر اين كه من هم آن هارا از آن چه دوست مى دارند به آن چه ناخوش دارند تغييرحال داده ام و هر گروه و خانواده اى كه به خاطر معصيت گرفتار ناراحتى بوده اند ، سپس از آن چه

موجب عدم رضايت من است تغيير موضع داده اند من هم آن ها را به آن چه دوست دارند رسانده و تغيير موضع داده ام » .⁽¹⁾

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

تَغْيير: دگرگونى.

در آيه مورد بحث در ترسيم يكى از سنت هاى الهى در روند تاريخ و پيشرفت و انحطاط جامعه ها و تمدن ها مى فرمايد:

ذلِكَ بِاَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً اَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِاَنْفُسِهِمْ

آنان بدين دليل گرفتار اين كيفر دردناك شدند كه خدا نعمت گرانى را كه به مردمى ارزانى دارد از آنان برنمى گيرد مگر اين كه انديشه و عقيده و اخلاق شايسته خويش را به بدانديشى و زشت كردارى و بيداد تغيير دهند و به جاى فرمانبردارى از خدا و زندگى بر اساس عدالت و آزادگى و پاكى، به گناه و نافرمانى خدا و بيدادگرى روى آورند. آرى، در اين صورت است كه خدا نعمت خويش را از آنان سلب مى كند؛ چرا كه اين يكى از سنت هاى تغييرناپذير اوست كه نعمتهاى خويش را به كيفر كفر و بيداد بندگان و كسانى كه در خور آنها نباشند از آنان مى گيرد.

به باور برخى، گاه نيز خدا نعمتى را نه به منظور كيفر بندگان كه به خاطر آزمونشان از آنان سلب مى كند كه اين بر اساس مصالح آنان و طبق سنّت ابتلاء و امتحان براى فرد و جامعه پيش مى آيد.

«سدى» دراين مورد آورده است كه نعمت گرانمايه اى كه خدا به مردم «مكّه» و قريش ارزانى داشته بود، وجودارجمند پيامبرگرامى بود، امّا آنان دعوت و رسالت او را دروغ انگاشتند و خدانيزاين نعمت گران را ازآنان گرفت و به مردم مدينه و انصارارزانى داشت.

وَ اَنَّ اللّهَ سَميعٌ عَليمٌ

و بى گمان خدا شنوا و داناست. آرى، او گفتار ديگران را مى شنوند و از راز دل هاى بندگان آگاه است.

ويژگى هاى نه گانه خانواده هاى برجسته

اَلتّاآئِبُونَ الْعابِدوُنَ الْحامِدوُنَ السّاآئِحُونَ الرّاكِعُونَ السّاجِدوُنَ الاْمِروُنَ بِالْمَعْروُفِ وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحافِظُونَ لِحُدوُدِاللّهِ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ

( مؤمنان كسانى هستند كه ) توبه كنندگانند و عبادتكاران و سپاس گويان و سياحت كنندگان و ركوع كنندگان و سجده آوران و آمران به معروف و نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود ( و مرزهاى ) الهى و بشارت بده ( به اين چنين ) مؤمنان.(112 / توبه)

شرح آيه از تفسير نمونه

«سائِح» در اصل از ماده « سَيْح » و « سِياحَت » به معنى جريان و استمرار گرفته شده است. همان گونه كه روش قرآن مجيد است كه در آيه اى سخن را به اجمال برگزار مى كند و در آيه بعد به شرح و توضيح آن مى پردازد ، در دومين آيه مورد بحث ، مؤمنان را كه فروشندگان جان و مال به خدا هستند ، با نُه صفت بارز معرفى مى كند .

1- « آن ها كه توبه كارانند » و دل و جان خود را به وسيله آب توبه از آلودگى گناه شستشو مى دهند ( اَلتّائِبُونَ ) .

2- « آن ها عبادت كارانند » و در پرتو راز و نياز با خدا و پرستش ذات پاك او خودسازى مى كنند ( الْعابِدوُنَ ) .

3- « آن ها در برابر نعمت هاى مادى و معنوى پروردگار سپاس مى گويند » ( الْحامِدوُنَ ) .

4- « آن ها از يك كانون عبادت و پرستش ، به كانون ديگرى رفت وآمد دارند » ( السّائِحُونَ ) .

به اين ترتيب برنامه هاى خودسازى آنان در پرتو عبادت ، در محيط محدودى خلاصه نمى شود و به افق خاصى تعلق ندارد ، بلكه همه جا كانون عبوديت پروردگار و خودسازى و تربيت براى آن ها است و هركجا درسى در اين زمينه باشد، طالب آن هستند. منظور از « سائِح » در آيه فوق با توجه به اوصافى كه قبل و بعداز آن

شمرده شده ، سير در ميان كانون هاى عبادت است. در حديثى از پيامبر صلى الله عليه و آله مى خوانيم : «سِياحَةُ اُمَّتى فِى الْمَساجِدِ : سياحت امت من در مساجد است » .⁽¹⁾

5- « آن هاكه دربرابر عظمت و بزرگى خدا ركوع مى كنند » ( الرّاكِعُونَ ) .

6- «آن هاكه سر بر آستانش مى سايند وسجده مى آورند» ( السّاجِدوُنَ ) .

7- « آن هاكه مردم را به نيكى ها دعوت مى كنند » ( الاْمِروُنَ بِالْمَعْروُفِ ) .

8- « آن ها كه تنها به وظيفه دعوت به نيكى قناعت نمى كنند، بلكه با هرگونه فساد و منكرى مى جنگند » ( وَ النّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ ) .

9- « و آن ها كه پس از اداى رسالت امر به معروف و نهى از منكر ، به آخرين و مهم ترين وظيفه اجتماعى خود يعنى حفظ حدودالهى و اجراى قوانين او و اقامه حق و عدالت، قيام مى كنند » ( وَ الْحافِظُونَ لِحُدوُدِ اللّهِ ). پس از ذكر اين صفات نه گانه ، خداوند بار ديگر چنين مؤمنان راستين و تربيت يافتگان مكتب ايمان و عمل را تشويق مى كند و به پيامبرش مى گويد : « اين مؤمنان را بشارت ده » ( وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ ). و از آن جا كه متعلق بشارت ذكر نشده و يا به تعبير ديگر بشارت ، به طور مطلق آمده است ، مفهوم وسيعى را مى فهماند كه هر خير و سعادتى را دربرمى گيرد ، يعنى آن ها را به هر خير و هر سعادت و هرگونه افتخار بشارت ده. توجه به اين نكته نيز لازم است كه قسمتى از اين صفات نه گانه ( شش صفت اول ) مربوط به جنبه هاى خودسازى و تربيتى افراد است و قسمت ديگرى ( دو صفت هفتم و هشتم ) به وظايف حساس اجتماعى و پاكسازى محيط جامعه اشاره مى كند و آخرين صفت ، حكايت از مسؤوليت هاى همگانى درمورد تشكيل حكومت صالح و شركت فعالانه در مسائل مثبت سياسى دارد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«سائِح»: اين واژه از سياحت و به مفهوم گردش هماره در زمين است و به همين جهت به روزه دار نيز بدان دليل كه براى فرمانبردارى از خدا ترك خواسته هاى دل را استمرار مى بخشد «سائح» گفته مى شود.

بزرگان ما آورده اند كه اين ويژگيهاى نه گانه اى كه در آيه شريفه آمده از آنِ امامان معصوم و برگزيده خداست؛ چرا كه در ديگران به طور شايسته و بايسته كه موردنظر قرآن است، گرد نخواهد آمد.

در اين مورد آورده اند كه «زُهَرى» در راه مكّه چهارمين امام نور را ديدار كرد كه در انديشه طواف بود؛ به او نزديك شد و گفت: پسر پيامبر! جهاد و سختى هاى آن را وانهاده و به طواف كعبه برخاسته اى؟ مگر خدا در قرآنش ندا نمى دهد كه: اِنَ اللّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنينَ اَنْفُسَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ ...؟ ⁽¹⁾

حضرت فرمود: چرا ادامه آن را نمى خوانى كه اَلتّائِبُونَ...

آنگاه افزود: آرى هرگاه مردمانى با اين ويژگى ها يافتيم كه آماده جهادند، در آن شرايط است كه به همراه آنان به جهاد برخواهيم خاست؛ چراكه در آن صورت پاداش جهاد از حجّ بيشتر خواهد بود.

انسان در قرآن كريم

وَ اِذا مَسَّ الاِْنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ اَوْ قاعِدا اَوْ قاآئِما فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُناآ اِلى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ

و هنگامى كه به انسان زيان ( و ناراحتى ) برسد ، ما را ( در همه حال ) درحالى كه به پهلوخوابيده يا نشسته يا ايستاده است ، مى خواند ، اما هنگامى كه ناراحتى او را برطرف ساختيم، چنان مى رودكه گويى هرگز ما را براى حل مشكلى كه به او رسيده ، نخوانده ،اين گونه براى اسرافكاران اعمالشان زينت داده شده است. (12 / يونس)

شرح آيه از تفسير نمونه

خاصيت مشكلات و حوادث دردناك ، كنار رفتن حجاب ها از روى فطرت پاك آدمى است ، در كوره حوادث ، تمام قشرهاى سياهى كه روى اين فطرت را پوشانده است ، مى سوزد و از ميان مى رود و براى مدتى هرچند كوتاه درخشش اين نور توحيدى آشكار مى گردد. سپس مى گويد : اما اين افراد ، چنان كم ظرفيت و بى خرد هستند كه « به مجرد اين كه بلا و ناراحتى آن ها را برطرف مى سازيم ، آن چنان در غفلت فرومى روند ، كه گويا هرگز از ما تقاضايى نداشتند » و ما نيز به آن ها كمكى نكرديم ( فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنآ اِلى ضُرٍّ مَسَّهُ ). « آرى اين چنين اعمال مسرفان در نظرشان جلوه داده شده است » ( كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ). در اين كه چه كسى اعمال اين گونه افراد را در نظرشان جلوه و زينت مى دهد، در ذيل آيه 122 سوره انعام ، جلد 5 « تفسير نمونه » بحث شده است و اجمال سخن اين است كه ؛ زينت دهنده ، خداوند است اما از اين طريق كه اين خاصيت را در اعمال زشت و آلوده آفريده كه هرقدر انسان به آن ها بيشتر آلوده شود، بيشتر خو مى گيرد و نه تنها قبح و زشتى آن ها تدريجاازميان مى رود، بلكه كم كم به صورت عملى شايسته درنظرشان مجسم مى گردد. و اما چرا در آيه فوق اين گونه افراد به عنوان « مُسْرِف » ( اسرافكار ) معرفى شده اند ، به خاطر اين است كه چه اسرافى از اين بالاتر كه انسان مهم ترين

سرمايه وجود خوديعنى عمر و سلامت و جوانى و نيروها را بيهوده در راه فساد و گناه و عصيان و يا در مسير به دست آوردن متاع بى ارزش و ناپايدار اين دنيا به هدر دهد و در برابر اين سرمايه، چيزى عايداو نشود. آيا اين كار اسراف نيست و چنين كسان، مُسرف محسوب نمى شوند .

درباره « انسان » تعبيرات مختلفى در قرآن مجيد آمده است ؛ در آيات زيادى از او به « بَشَر » تعبير شده و در آيات فراوانى به « انسان » و در آياتى نيز به عنوان « بنى آدم » و عجيب اين كه در بسيارى از آياتى كه از او به " انسان" تعبير شده ، صفات نكوهيده و مذمومى براى او ذكر گرديده است. مثلاً در آيات مورد بحث انسان به عنوان يك موجود فراموشكار و حق نشناس معرفى شده است .

در جاى ديگر به عنوان يك موجود ضعيف ( خُلِقَ الاِْنْسانُ ضَعيفا ) « 38 / نساء » .

در جاى ديگر به عنوان يك موجود ستمگر و كفران كننده ( اِنَّ الاِْنْسانَ لَظَلُومٌ كَفّارٌ ) « 34 / ابراهيم » .

در جايى ديگر انسان را بخيل دانسته است ( وَ كانَ الاِْنْسانُ قَتُورا ) « 100 / اسراء » .

در مورد ديگر موجودى عجول مى شمرد ( وَ كانَ الاِْنْسانُ عَجُولاً ) « 11 / اسراء » .

در جاى ديگر كفور و كفران كننده مى داند ( وَ كانَ الاِْنْسانُ كَفُورا ) « 67 / اسراء » .

در موردديگرموجودى پرخاشگر دانسته (كانَ الاِْنْسانُ اكْثَرَ شَىْ ءٍ جَدَلاً) «54 / كهف ».

در جاى ديگر نيز كفور مبين و كفران كننده آشكار آورده ( اِنَّ الاِْنْسانَ لَكَفُورٌ مُبينٌ ) « 19 / زخرف » .

در مورد ديگر موجودى كم ظرفيت و دمدمى مزاج كه هنگام نعمت ، بخيل و به هنگام بلا ، پرجزع است ( اِنَّ الاِْنْسانَ خُلِقَ هَلُوعا اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزوُعا وَ اِذا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعا ) « 19 ، 20 ، 21 / معارج ». در جاى ديگر مغرور و حتى در برابر خدا دانسته ( يا اَيُّهَا الاِْنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَريمِ) « 6 / انفطار ». و در مورد ديگر او را موجودى كه هنگام نعمت طغيان مى كند، دانسته ( اِنَّ الاِْنْسانَ لَيَطْغى اَنْ رَآهُ اسْتَغْنى ) «6و7/علق». به اين ترتيب مى بينيم « انسان » در قرآن مجيد به عنوان موجودى كه داراى جنبه هاى منفى

فراوان و نقطه هاى ضعف متعددى است ، معرفى شده است. آيا اين همان انسانى است كه خدا او را در « اَحْسَنِ تَقْويم » و « بهترين ساختمان » آفريده است ؟ ( لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسانَ فى اَحْسَنِ تَقْويمٍ ) «4 / تين». و آيا اين همان انسانى است كه خدا معلّم او بوده و آن چه را نمى دانسته ، به وى آموخته است ؟ (خَلَقَ الاِْنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ) «3و4/الرحمن». و بالاخره آيا اين همان انسانى است كه خدا او را در مسير پروردگار به سعى و تلاش واداشته ( يا اَيُّهَا الاِْنْسانُ اِنَّكَ كادِحٌ اِلى رَبِّكَ كَدْحا ) « 6 / انشقاق ». بايد ديد اين ها چه انسانى هستند كه با آن همه كرامت و محبت الهى اين همه نقاط ضعف و نارسايى از خود نشان مى دهند؟ ظاهر اين است كه اين بحث ها همه مربوط به انسان هايى است كه تحت تربيت رهبران الهى قرار نگرفته اند، بلكه به صورت گياهى خودرو پرورش يافته اند ، نه معلمى و نه راهنمايى و نه بيداركننده اى داشته اند ، شهواتشان آزاد و در ميان هوس ها غوطه ور هستند. بديهى است چنين انسانى نه تنها از امكانات فراوان و سرمايه هاى عظيم وجود خويش بهره نمى گيرد ، بلكه با به كار بردن آن ها در مسيرهاى انحرافى و غلط به صورت موجودى خطرناك و سرانجام ناتوان و بينوا درمى آيد. وگرنه انسانى كه با استفاده از وجود رهبران الهى و به كارگرفتن انديشه و فكر و قرار گرفتن در مسير حركت تكاملى و حق و عدالت به مرحله « آدميت » گام مى نهد و شايسته نام « بنى آدم » مى شود ، به جايى مى رسد كه به جز خدا نمى بيند ، آن چنان كه قرآن مى گويد: « وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنىآآدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً : ما آدميزادگان را گرامى داشتيم و صفحه خشكى و دريا را جولانگاه آن ها قرار داديم و از روزى هاى پاكيزه به او بخشيديم و بر بسيارى از مخلوقات خود فضيلت و برتريش داديم » ( 70 / اسراء ) .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

نور فطرت در اعماق دلها

و هنگامى كه به انسان زيان و رنجى از زيانها و رنجهاى دنيا برسد، در همان حال كه بر پهلو خفته و يا نشسته و يا ايستاده است، ما را مى خواند؛ امّا اين ياد خدا و روى آوردن به بارگاه او، نه به انگيزه خداجويى و خدا خواهى و تو حيد گرايى و پاداش آخرت است، بلكه تنها به منظور بر طرف شدن آن رنج و زيان و نجات خويش است كه خدا را مى خواند.

فَلَمّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَاَنْ لَّمْ يَدْعُنا اِلى ضُرٍّ مَسَّهُ

و آنگاه كه ما آن زيان و سختى را از او برداريم و برطرف سازيم و سلامتى او را به وى بازگردانيم، از سپاسگزارى ماروى برتافته و به همان شيوه گذشته باز مى گردد، چنانكه گويى هرگز ما را براى نجات خويش از ورطه گرفتارى و بلا نخوانده و از ما در خواست نجات خود را ننموده و ما را نمى شناسد.

كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ.

به باور برخى منظور اين است كه: همان گونه كه شيطان و انسانهاى شيطان صفت، روى برتافتن از نيايش با خدا به هنگامه خوشى و آسايش را براى گناهكاران آراسته اند، همين گونه براى اسرافكاران نيز كردار زشت و بيدادشان جلوه داده شده است.

تقسيم ارزاق و تلاش براى زندگى و خانواده

وَ ما مِنْ داآبَّةٍ فِى الاَْرْضِ اِلاّ عَلَى اللّهِ رِزْقُها وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَهاكُلٌّ فِى كِتابٍ مُبينٍ

هيچ جنبنده اى در زمين نيست مگر اين كه روزى او بر خدا است، او قرارگاه و محل نقل و انتقالش را مى داند ، همه اين ها در كتاب آشكارى ( لوح محفوظ ) ثبت است. (6 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

گرچه « دابَّةٍ » از ماده « دَبيب » به معنى آهسته راه رفتن و قدم هاى كوتاه برداشتن است ، ولى از نظر مفهوم لغوى هرگونه جنبنده اى را شامل مى شود اما گاهى به خصوص اسب و يا هر حيوان سوارى اطلاق مى گردد و روشن است كه در آيه مورد بحث تمام موجودات زنده و همه جنبندگان را شامل مى شود . « رِزْق » به معنى عطاء و بخشش مستمر است و از آن جا كه روزى الهى عطاى مستمر او به موجودات است به آن رزق گفته مى شود . اين نكته نيز لازم به تذكر است كه مفهوم آن تنها در نيازهاى مادى خلاصه نمى شود بلكه هرگونه عطاى مادّى و معنوى را شامل مى گردد ، لذا مى گوييم : « اَللّهُمَّ ارْزُقْنى عِلْما تامّا : خداوندا علم كامل به من روزى كن » و يا مى گوييم « اَللّهُمَّ ارْزُقْنِى الشَّهادَةَ فى سَبيلِكَ : خداوندا شهادت در راهت را نصيب من بگردان » . البته در آيه مورد بحث ممكن است نظر بيشتر روى ارزاق مادى بوده باشد، هرچند اراده مفهوم عامّ نيز چندان بعيد نيست . « مُسْتَوْدَعَ » و « وَديعَة » از يك مادّه است و در اصل به معنى رهاكردن چيزى است . و از آن جاكه امورناپايدار رها مى شوند و به حالت اول بازمى گردند، به هر امر ناپايدار، « مُسْتَوْدَع » گفته مى شود، وَديعَة را نيز به خاطر اين كه سرانجام بايد محل خود را رها كند و به صاحب اصلى بازگردد وديعه گفته اند . در حقيقت آيه فوق مى گويد : تصور نشود كه خداوند تنها به جنبندگانى كه در جايگاه اصلى قرار دارند روزى مى بخشد و به اصطلاح سهميه آن هارا در خانه هايشان مى آورند ، بلكه هركجا باشند و در هر وضع و شرايطى قرارمى گيرند و هم از تمام نقاطى كه به آن نقل و مكان مى كنند ، باخبر است . از حيوانات غول پيكر

دريايى گرفته تا جنبندگان بسيار كوچكى كه به زحمت به چشم ديده مى شوند هريك مناسب حالشان آن چه را لازم دارند مقرر كرده است . اين روزى به اندازه اى حساب شده و مناسب حال موجودات است كه از نظر « كميّت » و « كيفيّت » كاملاً منطبق بر خواسته ها و نيازهاى آن ها است ، حتى غذاى كودكى كه در رحم مادر است ، هرماه بلكه هر روز ، با ماه و روز ديگر تفاوت دارد ، هرچند ظاهرا يك نوع خون بيشتر نيست و نيز كودك در دوران شيرخوارگى با اين كه ظاهرا ماه هاى پى در پى غذاى واحدى دارد ، اما تركيب اين شير هر روز با روز ديگر متفاوت است . « كِتابٍ مُبينٍ » به معنى نوشته آشكار است و اشاره به مرحله اى از علم وسيع پروردگار مى باشد كه گاهى از آن تعبير به « لوح محفوظ » مى شود . ممكن است اين تعبير اشاره به اين باشد كه هيچ كس نبايد براى به دست آوردن روزى خود كمترين نگرانى به خويش راه دهد و تصوركند ممكن است درگرفتن سهم خويش، به اصطلاح ، از قلم بيفتد ، چرا كه نام همگى در كتاب آشكارى ثبت است ، كتابى كه همه را احصاء كرده و آشكارا بيان مى كند . آيا اگر در يك مؤسسه نام تمام كارمندان و كاركنان به روشنى ثبت شده باشد احتمال از قلم افتادن كسى مى رود ؟

درمورد«رِزْق»بحث هاى مهمى است كه قسمتى از آن را در اين جا ازنظرمى گذرانيم:

1- « رزق » به معنى بخشش مستمر و متداوم است اعم ازاين كه مادّى باشد يا معنوى ، بنابراين هرگونه بهره اى را كه خداوند نصيب بندگان مى كند از مواد غذايى و مسكن و پوشاك و يا علم و عقل و فهم و ايمان و اخلاص به همه اين ها رزق گفته مى شود و آن ها كه مفهوم اين كلمه را محدود به جنبه هاى مادّى مى كنند ، توجه به موارد استعمال آن دقيقا ندارند ، قرآن درباره شهيدان راه حق مى گويد « بَلْ اَحْياءُ عِنْدَ رَبِّهُمْ يُرْزَقُونَ : آن ها زنده اند و نزد پروردگارشان روزى مى برند » ( 169 / آل عمران ) روشن است كه روزى شهيدان ، آن هم در جهان برزخ ، نعمت هاى مادّى نيست ، بلكه همان مواهب معنوى است كه حتى تصورش براى ما در اين زندگى مشكل است .

2- مسأله تأمين نيازمندى هاى موجودات زنده و به تعبير ديگر رزق و روزى

آن ها جالب ترين مسايلى است كه باگذشت زمان و پيشرفت علم ، پرده از روى اسرار آن برداشته مى شود و صحنه هاى شگفت انگيز تازه اى از آن به وسيله علم فاش مى گردد. طرز روزى رساندن خداوند به موجودات مختلف ، راستى حيرت انگيز است ، از جنينى كه در شكم مادر قرارگرفته و هيچ كس به هيچ وجه در آن ظلمتكده اسرارآميز به او دسترسى ندارد ، تا حشرات گوناگونى كه در اعماق تاريك زمين و لانه هاى پرپيچ و خم و در لابلاى درختان و بر فراز كوه ها و در قعر دره هازندگى دارند از ديدگاه علم او هرگز مخفى و پنهان نيستند و همان گونه كه قرآن مى گويد خداوند ، هم جايگاه و « آدرس اصلى » آن ها را مى داند و هم محل سيار آنان را و هر جا باشند روزى آنان را به آنان حواله مى كند. جالب اين كه در آيه فوق به هنگام بحث از روزى خواران تعبير به « دابَّة و جنبنده » شده است و اين اشاره لطيفى به مسأله رابطه « انرژى » و « حركت » است ، مى دانيم هرجا حركتى وجود دارد نيازمند به ماده انرژى زا است يعنى ماده اى كه منشأ حركت گردد ، قرآن نيز در آيات مورد بحث مى گويد خدا به تمام موجودات متحرك روزى مى بخشد. و اگر حركت را به معنى وسيعش تفسير كنيم گياهان را هم دربرمى گيرد ، زيرا آن ها نيز يك حركت بسيار دقيق و ظريف در مسير « نموّ » دارند ، به همين دليل در فلسفه ما يكى از اقسام حركت را مسأله « نموّ » شمرده اند .

3- آيا « روزى » هركس از آغاز تا پايان عمر تعيين شده و خواه ناخواه به او مى رسد ؟ يا اين كه بايد به دنبال آن رفت و به گفته شاعر « شرطِ عقل است جستن از درها ». بعضى از افراد سست و بى حال به اتكاء تعبيراتى همانند آيه فوق ، يا رواياتى كه روزى را مقدر و معين معرفى مى كند فكر ، مى كنند لزومى ندارد كه انسان براى تهيه معاش زياد تلاش كند ، چرا كه روزى مقدر است و به هر حال به انسان مى رسد و هيچ دهان بازى بدون روزى نمى ماند . اين چنين افراد نادان كه شناختشان درباره دين و مذهب فوق العاده سست و ضعيف است بهانه به دست دشمنان مى دهند كه مذهب عاملى است براى تخدير و ركود اقتصادى و خاموش كردن فعاليّت هاى مثبت زندگى و

تن در دادن به انواع محروميّت ها ، به عذر اين كه اگر فلان موهبت نصيب من نشده حتما روزى من نبوده ، اگر روزى من بود بدون چون و چرا به من مى رسيد و اين فرصت خوبى به دست استثمارگران مى دهد كه هرچه بيشتر خلق هاى محروم را بدوشند و آن ها را از ابتدايى ترين وسايل زندگى محروم سازند . درحالى كه مختصر آشنايى به قرآن و احاديث اسلامى براى پى بردن به اين حقيقت كافى است كه اسلام پايه هرگونه بهره گيرى مادى و معنوى انسان را سعى و كوشش و تلاش مى شمرد تا آن جا كه در جمله شعارگونه قرآنى « لَيْسَ لِلاِْنْسانَ اِلاّ ما سَعى » بهره انسان را منحصرا در كوشش و كارش قرارمى دهد . پيشوايان اسلامى براى اين كه سرمشقى به ديگران بدهند در بسيارى از مواقع كار مى كردند كارهايى سخت و توان فرسا. پيامبران پيشين نيز از قانون مستثنى نبودند ، از چوپانى گرفته ، تا خياطى ، و زره بافى وكشاورزى ، اگر مفهوم تضمين روزى از طرف خدا، نشستن درخانه و انتظار رسيدن روزى باشد ، نبايد پيامبران و امامان كه از همه آشناتر به مفاهيم دينى هستند اين همه براى روزى تلاش كنند . بنابراين ما هم مى گوييم روزى هركس مقدر و ثابت است ، ولى درعين حال مشروط به تلاش و كوشش مى باشد و هرگاه اين شرط حاصل نشود مشروط نيز از ميان خواهد رفت. اين درست به آن مى ماند كه مى گوييم « هر كس اجلى دارد و مقدار معينى از عمر » مسلما مفهوم اين سخن آن نيست كه اگر انسان حتى دست به انتحار و خودكشى و يا تغذيه از مواد زيان بخش بزند تا اجل معينى زنده مى ماند ، مفهومش اين است كه اين بدن استعداد بقاء تا يك مدت قابل ملاحظه دارد اما مشروط بر اين كه اصول بهداشت را رعايت كند و از موارد خطر بپرهيزد و آن چه سبب مرگ زودرس مى شود از خود دور كند . نكته مهم اين است كه آيات و روايات مربوط به معين بودن روزى در واقع ترمزى است روى افكار مردم حريص و دنياپرست كه براى تأمين زندگى به هر در مى زنند و هر ظلم و جنايتى رامرتكب مى شوند ، به گمان اين كه اگر چنين نكنند زندگيشان تأمين نمى شود . آيات قرآن و احاديث اسلامى به اين گونه افراد هشدار مى دهد كه بيهوده دست و پا نكنند واز طريق نامعقول و نامشروع براى

تهيّه روزى تلاش ننمايند ، همين اندازه كه آن ها در طريق مشروع گام بگذارند و تلاش و كوشش كنند مطمئن باشند خداوند از اين راه همه نيازمندى هاى آن ها را تأمين مى كند . البتّه نمى توان انكار كرد كه بعضى از روزى هاست چه انسان به دنبال آن برود يا نرود ، به سراغ او مى آيند . آيا مى توان انكار كرد كه نور آفتاب بدون تلاش ما به خانه ما مى تابد و يا باران و هوا بدون كوشش و فعاليّت به سراغ ما مى شتابد ؟ آيا مى توان انكار كرد كه عقل و هوش و استعداد كه از روز نخست در وجود ما ذخيره شده به تلاش ما نبوده است ؟ ولى اين گونه مواهب به اصطلاح بادآورنده و يا به تعبير صحيح تر مواهبى كه بدون تلاش به لطف خدا ، به ما رسيده اگر با تلاش و كوشش خودازآن به طور صحيحى نگهدارى نكنيم آن ها نيز از دست ما خواهد رفت و يا بى اثر مى ماند . حديث معروفى كه از على نقل شده كه فرمود : « وَ اعْلَمْ يا بُنَىَّ ! اِنَّ الرِّزْقَ رِزْقانِ رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ يَطْلُبُكَ : بدان فرزندم ، روزى دوگونه است ، يك نوع آن همان روزى هايى است كه تو بايد به جستجويش برخيزى ، و گونه ديگرش روزى هايى است كه آن در جستجوى تو است و به سراغ تو مى آيد » ⁽¹⁾نيز اشاره به همين حقيقت است. اين را نيز نمى توان انكار كرد كه در پاره اى از موارد انسان به دنبال چيزى نمى رود ، ولى بر اثر يك سلسله تصادف ها ، موهبتى نصيب او مى شود ، اين حوادث گرچه در نظر ما تصادف است اما در واقع و از نظر سازمان آفرينش حسابى در آن مى باشد ، بدون شك حساب اين گونه روزى ها از روزى هايى كه در پرتو تلاش و كوشش به دست مى آيد جدا است و حديث بالا ممكن است اشاره به اين ها نيز باشد . ولى به هرحال نكته اساسى اين است كه تمام تعليمات اسلامى به ما مى گويد براى تأمين زندگى بهتر چه مادى و چه معنوى ، بايد تلاش بيشتر كرد و فرار از كار به گمان مقسوم بودن روزى غلط است .

4- در آيه موردبحث تنها اشاره به مسأله « رزق و روزى » شده ، در حالى كه در

چند آيه بعد ، آن جا كه سخن از بندگان توبه كار و با ايمان مى گويد ، اشاره به « مَتاع حَسَن » ( بهره بردارى و تمتع شايسته ) شده است . مقابله اين دو با يكديگر اين مطلب را به ما مى فهماند كه براى همه جنبندگان ، انسان ها ، حشرات ، درندگان ، نيكان و بدان ، همگى بهره اى از روزى است ، ولى « متاع حسن » و « مواهب شايسته و ارزنده » تنها مخصوص انسان هاى با ايمانى است كه خود را با آب توبه از هرگونه گناه و آلودگى شستشو داده اند و نعمت هاى خدا را در مسير اطاعت فرمانش به كار مى گيرند نه در طريق هوا و هوس هاى سركش .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

خداى روزى رسان و آگاه

آفريدگار هستى همه جنبندگان روى زمين از انسان گرفته تا جن، پرنده، چرنده، جانوران، حيوانات اهلى و وحشى و ديگر موجودات زنده را از روى مصلحت و حكمت روزى مى رساند!

وَ يَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَ مُسْتَوْدَعَها

در تفسير اين فراز، سه نظر رسيده است:

به باور «ابن عبّاس» و «ربيع»، واژه «مُسْتَقَرّ» به مفهوم جايگاهى است كه جنبندگان بدان پناه مى برند و «مُسْتَوْدَع» آرامگاهى است كه پس از مرگ در آن قرار گرفته و از آن خارج مى گردند. با اين بيان مفهوم آيه شريفه اين است كه: و خدا قرار گاه آنان و آرامگاهشان را كه در آن مدفون مى گردند مى شناسد.

وظيفه پدرى در سخت ترين شرايط نيز جارى است

وَ قالَ ارْكَبُوا فيها بِسْمِ اللّهِ مَجْريها وَ مُرْسها اِنَّ رَبّى لَغَفُورٌ رَحيمٌ

او گفت: به نام خدا بر آن سوار شويد و به هنگام حركت و توقف آن ياد او كنيد، كه پروردگارم آمرزنده و مهربان است. (41 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

« مَجْرا » و « مُرْسا » هر دو اسم زمان است به معنى « موقع حركت » و « موقع توقف ». نوح به سرعت بستگان و ياران با ايمان خود را جمع كرد و چون لحظه طوفان و فرارسيدن مجازات هاى كوبنده الهى نزديك مى شد « به آن ها دستور داد كه به نام خدا بر كشتى سوار شويد ، به هنگام حركت و توقف كشتى نام خدا را بر زبان جارى سازيد و به ياد او باشيد ». چرا مى گويد : در همه حال به ياد او باشيد و از ياد او و نام او مدد بگيريد زيرا به مقتضاى رحمتش اين وسيله نجات را در اختيار شما بندگان با ايمان قرار داده و به مقتضاى آمرزشش از لغزش هاى شما مى گذرد.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِرْساء»: نگهداشتن كشتى به وسيله چيزى كه آن را متوقف مى سازد.

در اينجا جمله اى در تقدير مى باشد و منظور اين است كه: وقتى آب فوران نمود و نوح عذاب خدا و تحقق وعده او را نگريست و كفر گرايان و سركشان را در آستانه نابودى ديد، به خاندان و همراهانش گفت: اينك سوار شويد.

بِسْمِ اللّهِ مَجْراها وَ مُرْساها

و به نام خدا پناه بريد و بركت بجوييد كه روان شدن اين كشتى و لنگر انداختن آن به نام خداست.

پاره اى برآنند كه منظور آيه شريفه اين است كه: به هنگام روان شدن كشتى و لنگرافكندن آن بگوييد: بِسْمِ اللّه ِ ...

و «ضَحّاك» مى گويد: منظور اين است كه هرگاه مى خواستند كشتى حركت كند، «بِسْمِ اللّه ِمَجْريها» مى گفتند و زمانى كه مى خواستند بايستد، مى گفتند: «بِسْمِ اللّه ِ مُرْسيها» و كشتى متوقف مى شد.

وَ هِىَ تَجْرِى بِهِمْ فى مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَ نادى نُوحٌ نُ ابْنَهُ وَ كانَ فى مَعْزِلٍ يبُنَىَّ ارْكَبْ مَّعَنا وَ لا تَكُنْ مَعَ الْكفِرينَ

و او آن ها را از لابلاى امواجى همچون كوه ها حركت مى داد، ( در اين هنگام ) نوح فرزندش را كه در گوشه اى قرار داشت فرياد زد ، پسرم! همراه ما سوار شو و با كافران مباش. (42 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

سرانجام لحظه نهايى فرارسيد و فرمان مجازات اين قوم سركش صادر شد ، ابرهاى تيره و تار همچون پاره هاى شب ظلمانى سراسر آسمان را فراگرفت و آن چنان روى هم متراكم گرديد كه نظيرش هيچ گاه ديده نشده بود ، صداى غرش رعد و پرتو خيره كننده برق پى درپى در فضاى آسمان پخش مى شد و خبر از حادثه بسيار عظيم و وحشتناكى مى داد. باران شروع شد ، سريع و سريع تر شد ، قطره هاى درشت و درشت تر شد و همان گونه كه قرآن در آيه 11 سوره قمر مى گويد گويى تمام درهاى آسمان گشوده شده و اقيانوسى از آب از لابلاى ابرها فرومى ريزد. از سوى ديگر سطح آب زيرزمينى آن قدر بالا آمد كه از هرگوشه اى چشمه خروشانى جوشيدن گرفت. و به اين ترتيب آب هاى زمين و آسمان به هم پيوستند و دست به دست هم دادند و بر سطح زمين ها ، كوه ها ، دشت ها ، دره ها جارى شدند و به زودى سطح زمين به صورت اقيانوسى درآمد . وزش بادها امواج كوه پيكرى روى اين اقيانوس ترسيم مى كرد و اين امواج از سر و دوش هم بالا مى رفتند و روى يكديگر مى غلطيدند. « و كشتى نوح با سرنشينانش سينه امواج كوه پيكر را مى شكافت و هم چنان پيش مى رفت نوح فرزندش را كه در كنارى جدا از پدر قرارگرفته بود مخاطب ساخت و فرياد زد فرزندم ! با ما سوار شو و با كافران مباش » كه فنا و نابودى دامنت را خواهد گرفت. نوح اين پيامبر بزرگ نه تنها به عنوان يك پدر ، بلكه به عنوان يك مربى خستگى ناپذير و پراميد ، حتى در آخرين لحظه دست از وظيفه خود برنداشت به اين اميد كه سخنش در قلب سخت فرزند اثر كند. اما متأسّفانه تأثيرهمنشين بد بيش از آن بود كه گفتار اين پدر دلسوز تأثير مطلوب خود را ببخشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در آيه شريفه امواج آبها به كوهها تشبيه شده اند و اين نشانگر آن است كه موجهاى بسيارى بوده است كه از سر و دوش هم بالا مى رفتند و بر روى يكديگر مى غلطيدند.

«حَسَن» مى گويد: آب به اندازه اى بالا آمد كه حدود سى متر از قلّه سر به آسمان كشيده كوهها بالاتر رفت. و پاره اى نيز ارتفاع آب را پانزده متر بالاتر از قلّه كُوهها، گفته اند.

پاره اى آورده اند كه: كشتى نوح روز يازدهم رجب حركت كرد و به مدت شش ماه بر روى امواج آب روان بود و همه زمين را گردش كرد و در هيچ كجا توقف نكرد تا به مكّه رسيد؛ در آنجا هفت بار برگرد خانه خدا طواف نمود؛ چرا كه آن خانه پرشكوه به خواست خدا بالاتر از زمين و آب قرار گرفته بود؛ آنگاه كشتى پس از طواف همچنان بر امواج آبها پيش رفت تا در سرزمين «موصِل» و به كوه «جُودِى» رسيد و در روز دهم محرم در آنجا لنگر انداخت.

در ادامه آيه شريفه مى فرمايد:

وَ نادى نُوحٌ ابْنَهُ وَ كانَ فى مَعْزِلٍ

و نوح فرزندش را كه در كنارى بود ندا در داد كه هان...

به باور پاره اى منظور اين است كه نوح پسرش را كه در نقطه اى دور از آنجايى كه نوح و ايمان آوردگان ايستاده بود ديد.

امّا پاره اى بر آنند كه منظور فاصله عقيدتى و دينى است و نه مكانى. با اين بيان تفسير آيه اين است كه نوح فرزندش را كه از دين و عقيده پدر جدا بود، امّا پدر او را همراه و همدين خود مى پنداشت، ندا داد.

يا بُنَىَّ ارْكَبْ مَعَنا وَ لا تَكُنْ مَعَ الْكافِرينَ.

اى پسرك من! به همراه ما بركشتى درآى و با كفر گرايان مباش.

نوح در نظر داشت بدين وسيله او را سوار بركشتى نموده و از نابودى نجات دهد.

«حَسَن» در اين مورد آورده است كه: او با پدرش نوح نفاقگرايانه رفتار مى كرد؛ از اين رو پدر او را از ايمان آوردگان مى پنداشت و نمى دانست كه در دل كفر گراست.

قالَ سَئَاوىآ اِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنى مِنَ الْماآءِ قالَ لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ اَمْرِاللّهِ اِلاّمَنْ رَّحِمَ وَ حالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقينَ

گفت : به كوهى پناه مى برم تا مرا از آب حفظ كند ، گفت: امروز هيچ حافظى در برابر فرمان خدا نيست ، مگر آن كس را كه او رحم كند ، در اين هنگام موجى در ميان آن دو حايل شد و او در زمره غرق شدگان قرار گرفت.(43 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

لذا اين فرزند لجوج و كوتاه فكر به گمان اين كه با خشم خدا مى توان به مبارزه برخاست ، « فرياد زد پدر براى من جوش نزن ، به زودى به كوهى پناه مى برم كه دست اين سيلاب به دامنش هرگز نخواهد رسيد و مرا در دامان خود پناه خواهد داد ». نوح باز مأيوس نشد ، بار ديگر به اندرز و نصيحت پرداخت شايد فرزندكوتاه فكر از مركب غرور و خيره سرى فرود آيد و راه حق پيش گيرد ، به او « گفت : فرزندم امروز هيچ قدرتى در برابر فرمان خدا پناه نخواهد داد ... ». كوه كه سهل است ، كره زمين كه سهل است، خورشيد و تمام منظومه شمسى با آن عظمت خيره كننده اش در برابر قدرت لايزال او ذره بى مقدارى بيش نيست. مگر بالاترين كوه ها در برابر كره زمين همچون برآمدگى هاى بسيار كوچكى كه روى سطح يك نارنج قراردارد نيست؟ همان زمينى كه يك ميليون و دويست هزار مرتبه بايد بزرگ شود تا به اندازه كره خورشيد گردد، همان خورشيدى كه يك ستاره متوسط معمولى آسمان از ميان ميليون ها ميليون ستاره در پهنه عالم خلقت است. پس چه خيال خامى و چه فكر كوتاهى كه از « كوه » كارى ساخته باشد؟ در همين هنگام موجى برخاست و جلو آمد و جلوتر و فرزند نوح را همچون پركاهى از جا كند و در لابلاى خود درهم كوبيد .

پنج درس تربيتى در طوفان نوح

همان گونه كه مى دانيم هدف اصلى قرآن از بيان سرگذشت پيشينيان بيان درس هاى عبرت و نكات آموزنده و تربيتى است و در همين قسمت كه تاكنون از داستان نوح خوانده ايم نكته هاى بسيارمهمى نهفته است كه به قسمتى از آن ذيلاً اشاره مى شود :

1- پاكسازى روى زمين درست است كه خداوند ، « رحيم » و مهربان است ولى نبايد فراموش كرد كه او در عين حال ، « حكيم » نيز مى باشد ، به مقتضاى حكمتش هرگاه قوم و ملتى فاسد شوند و دعوت ناصحان و مربيان الهى در آن ها اثر نكند ، حق حيات براى آن ها نيست سرانجام از طريق انقلاب هاى اجتماعى و يا انقلاب هاى طبيعى ، سازمان زندگى آن ها درهم كوبيده و نابود مى شود. اين نه منحصر به قوم نوح بوده است و نه به زمان و وقت معيّنى ، يك سنّت الهى است در همه اعصار و قرون و همه اقوام و ملّت ها و حتى در عصر و زمان ما و چه بسا جنگ هاى جهانى اول ودوم اشكالى از اين پاكسازى باشد.

2- مجازات با طوفان چرا ؟ درست است كه يك قوم و ملت فاسد بايد نابود شوند و وسيله نابودى آن ها هرچه باشد تفاوت نمى كند ، ولى دقت در آيات قرآن نشان مى دهد كه بالاخره تناسبى ميان نحوه مجازات ها و گناهان اقوام بوده و هست. فرعون تكيه گاه قدرتش را رود « عظيم نيل » و آب هاى پربركت آن قرارداده بود و جالب اين كه نابودى او هم به وسيله همان شد. نمرود متّكى به لشكر عظيمش بود و چنان كه مى دانيم لشكر كوچكى از حشرات او و يارانش را شكست داد. قوم نوح جمعيّت كشاورز و دامدار بودند و چنين جمعيّتى همه چيز را از دانه هاى حيات بخش باران مى داند ، اما سرانجام همين باران آن ها را از بين برد. و از اين جا به خوبى روشن مى شود كه چقدر برنامه هاى الهى حساب شده است و اگر مى بينيم انسان هاى طغيانگر عصر ما در جنگ هاى جهانى اول و دوم به وسيله مدرن ترين سلاح هايشان درهم كوبيده شدند، نبايد مايه تعجّب ما باشد چراكه همين صنايع پيشرفته بود كه تكيه گاه آن ها در استعمار و استثمار خلق هاى مستضعف جهان محسوب مى شد.

3- نام خدا در هر حال و درهمه جا در آيات بالا خوانديم نوح به يارانش دستور مى دهد كه نام خدا را به هنگام حركت و توقف كشتى فراموش نكنند ، همه چيز به نام او و به ياد او و بااستمداد از ذات پاك او بايد باشد ، هر حركتى ، هر توقفى ،

درحال آرامش و درحال طوفان، همه بايد با نام او آغازشود چراكه هركار بى نام او شروع شود «ابتر و بريده دم» خواهد بود. همان گونه كه درحديث معروفى از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است « كُلُّ اَمْرٍ ذى بالٍ لَمْ يُذْكَرْ فيهِ بِسْمِ اللّهِ فَهُوَ اَبْتَرُ : هر كار مهمى كه نام خدا در آن برده نشود نافرجام خواهد بود » .⁽¹⁾ذكر نام خدا نه به عنوان تشريفات ، بلكه به عنوان انگيزه و هدف يعنى هركار كه انگيزه خدايى ندارد و هدفش خدا نيست ابتر است ، چرا كه انگيزه هاى مادّى پايان مى پذيرد ولى انگيزه هاى الهى تمام نشدنى است ، هدف هاى مادّى به اوج خود كه رسيد خاموش مى شود ، اما هدف هاى الهى همچون ذات پاك او جاودانى خواهد بود.

4- پناهگاه هاى پوشالى معمولاً هركس درمشكلات زندگى به چيزى پناه مى برد ، گروهى به ثروتشان ، گروهى به مقام و منصبشان ، عده اى به قدرت جسمانيشان و جمعى به نيروى فكرى شان ، ولى همان گونه كه آيات فوق به ما مى گويد و تاريخ نشان داده ، هيچ يك از اين ها در برابر فرمان پروردگار كمترين تاب مقاومت ندارد و همچون تارهاى عنكبوت كه در برابر وزش طوفان قرار گيرد به سرعت درهم مى ريزد. فرزند نادان و خيره پسر نوح پيامبر نيز در همين اشتباه بود ، گمان مى كرد كوه مى تواند در برابر طوفان خشم خدا به او پناه دهد ، اما چه اشتباه بزرگى ؟ حركت يك موج كار او را ساخت و به ديار عدمش فرستاد. به همين دليل در پاره اى از دعاها مى خوانيم من از خشم تو به سوى تو فرار مى كنم «هارِبٌ مِنْكَ اِلَيْكَ» ⁽²⁾يعنى اگر پناهگاهى در برابر خشم تو باشد باز همان ذات پاك تو است و بازگشت به سوى تو ، نه چيز ديگر .

5 - كشتى نجات رهايى از هيچ طوفانى بدون كشتى نجات ممكن نيست لزومى ندارد كه اين كشتى حتما از چوب و آهن باشد ، بلكه چه بسا اين كشتى نجات يك مكتب كارساز حيات بخش مثبت است ، كه در برابر امواج طوفان هاى افكار

انحرافى مقاومت مى كند و پيروانش رابه ساحل نجات مى رساند.روى همين جهت در رواياتى كه از پيامبراكرم صلى الله عليه و آله در كتب شيعه و اهل تسنن آمده است خاندان او يعنى امامان اهل بيت و حاملان مكتب اسلام به عنوان « كشتى نجات » معرفى شده اند. « حَنْش بن مُغيرَة » مى گويد : من به همراه ابوذر كنار خانه كعبه آمدم او دست در حلقه درخانه كرد و صدا زد منم ابوذر غفارى ، هركس مرانمى شناسد بشناسد . من همان جُنْدَب هستم ( نام اصلى ابوذر جُنْدَب بود ) من يار پيامبرم ، با گوش خود شنيدم كه مى فرمود : « مَثَلُ اَهْلِبَيْتى مَثَلُ سَفينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَها نَجى : مثل اهل بيت من مثل كشتى نوح است كه هركس به آن پناه برد نجات مى يابد » .⁽¹⁾در بعضى ديگر از طرق حديث جمله « فَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرَقَ ⁽²⁾: و هر كس از آن تخلف كند غرق مى شود » يا « مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَكَ ⁽³⁾: هركس از آن تخلف كند هلاك مى شود » اضافه شده است. اين حديث پيامبر صلى الله عليه و آله با صراحت مى گويد به هنگامى كه طوفان هاى فكرى و عقيدتى و اجتماعى در جامعه اسلامى رخ مى دهد تنها راه نجات پناه بردن به اين مكتب است و ما اين مسأله را به خوبى درانقلاب شكوهمند ملت ايران آزموديم كه پيروان مكتب هاى غيراسلامى در برابر طاغوت ، شكست خوردند جز آن گروهى كه به مكتب اسلام و اهل بيت و برنامه هاى انقلابى آن ها پناه بردند.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«عِصْمَت»: نگهدارى و حراست.

در آيه مورد بحث در اشاره به حق ستيزى و نا آگاهى آن عنصر خيره سر و سرنوشت شوم كفر و انحراف او، منطق كودكانه او را ترسيم مى كند كه در برابر خيرخواهى و دعوت پدرش گفت:

قالَ سَاوى اِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنى مِنَ الْماءِ

پدر! نگران سرنوشت من مباش؛ من به زودى به يكى از كوهها و پناهگاه هايى كه بر فراز كوه است پناه مى برم تا مرا در امان نگهدارد و از خطر غرق شدن حفظ كند.

نوح در ادامه خيرخواهى خويش گفت: پسرم! امروز چيزى نمى تواند كسى را از عذاب خدا حفظ كند، مگر آن كس كه خدا او را به وسيله ايمانش مورد مهر و رحمت قرار دهد. پس بيا و به خداى يكتا ايمان آورده و روى توبه به بارگاه او بياور تا بر تو رحمت آورد.

و آنگاه بودكه موجى كوه آسا ميان آن پدر دلسوز و نگران و آن فرزند خيره سر حايل گرديدواو به همراه همه تبهكاران غرق شد.

پايان ماجراى طوفان نوح

وَ قيلَ يأَرْضُ ابْلَعى ماآءَكِ وَ يسَماآءُ اَقْلِعى وَ غيضَ الْماآءُ وَ قُضِىَ الاَْمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَ قيلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّلِمينَ

و گفته شد اى زمين آبت را فروبر و اى آسمان خوددارى كن و آب فرونشست و كارپايان يافت و (كشتى) بر (دامنه كوه) جودى پهلو گرفت و (در اين هنگام) گفته شد: دور باد قوم ستمگر.

(44 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

سرانجام امواج خروشان آب همه جارا فراگرفت ، آب بالا و بالاتر آمد ، گنهكاران بى خبر به گمان اين كه يك طوفان عادى است به نقاط مرتفع و برآمدگى ها و كوه هاى زمين پناه بردند، اما آب از آن هم گذشت و همه جا در زير آب پنهان شد، اجساد بى جان طغيانگران و باقى مانده خانه ها و وسايل زندگانيشان در لابلاى كف ها روى آب به چشم مى خورد. نوح زمام كشتى رابه دست خدا سپرده ، امواج كشتى را به هر سو مى برد در روايات آمده است كه شش ماه تمام ( از آغاز ماه رجب تا پايان ذى الحجة و به روايتى از دهم ماه رجب تا روز عاشورا ) اين كشتى سرگردان بود ⁽¹⁾و نقاط مختلفى و حتى طبق پاره اى از روايات سرزمين مكه و اطراف خانه كعبه را سير كرد. سرانجام فرمان پايان مجازات و بازگشت زمين به حالت عادى صادر شد. آيه فوق چگونگى اين فرمان و جزئيّات و نتيجه آن رادر عبارات بسيار كوتاه و مختصر و در عين حال فوق العاده رسا و زيبا در ضمن شش جمله بيان مى كند و مى گويد : « به زمين دستور داده شد ، اى زمين آبت را دركام فروبر » ( وَ قيلَ يأَرْضُ ابْلَعى مآءَكَ ). « و به آسمان دستور داده شد اى آسمان دست نگهدار » ( وَ يسَماءُ اَقْلِعى ). « و آب فرو نشست » ( وَ غيضَ الْمآءُ ). « و كار پايان يافت » ( وَ قُضِىَ الاَْمْرُ ). « و كشتى بر دامنه كوه

جودى پهلو گرفت »( وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ ). « در اين هنگام گفته شد : دور باد قوم ستمگر » ( وَ قيلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّلِمينَ ). تعبيرات آيه فوق به قدرى رسا و دلنشين و در عين كوتاهى گويا و زنده و با تمام زيبايى آن قدر تكان دهنده و كوبنده است كه به گفته جمعى از دانشمندان عرب اين آيه «فصيح ترين و بليغ ترين» آيات قرآن محسوب مى شود ، هرچند همه آيات قرآن در سرحد اعجاز از فصاحت و بلاغت است. شاهد گوياى اين سخن همان است كه در روايات و تواريخ اسلامى مى خوانيم كه گروهى از كفار قريش ، به مبارزه با قرآن برخاستند و تصميم گرفتند آياتى همچون آيات قرآن ابداع كنند ، علاقمندانشان براى مدت چهل روز بهترين غذاها و مشروبات موردعلاقه آنان را برايشان تدارك ديدند ، مغز گندم خالص ، گوشت گوسفند و شراب كهنه تا با خيال راحت به تركيب جمله هايى همانند قرآن بپردازند. اما هنگامى كه به آيه فوق رسيدند ، چنان آن ها را تكان داد كه بعضى به بعض ديگر نگاه كردند و گفتند اين سخنى است كه هيچ كلامى شبيه آن نيست و اصولاً شباهت به كلام مخلوقين ندارد، اين را گفتند و از تصميم خود منصرف شدند و مأيوسانه پراكنده گشتند .⁽¹⁾

«جودى» كجا است ؟

بسيارى از مفسران گفته اند جودى كه محل پهلو گرفتن كشتى نوح در آيه فوق معرفى شده كوه معروفى است در نزديكى موصل . ⁽²⁾بعضى ديگر از مفسرين آن را كوهى در حدود شام و يا نزديك « آمِد » و يا در شمال عراق دانسته اند. در كتاب مفردات راغب آن را كوهى در ميان موصل و الجزيره ( نام منطقه اى است در شمال عراق و آن غير از الجزاير و الجزيره معروف امروز است ) بعيد نيست كه همه اين ها به يك معنى بازگردد زيرا « موصل » و « آمِد » و « جزيره » همه جزء مناطق شمالى عراق و نزديك شام مى باشند. بعضى ديگر از مفسران احتمال داده اند كه منظور از جودى

هر كوه و زمين محكمى است، يعنى كشتى نوح بر يك زمين محكم كه براى پياده شدن سرنشينانش آماده بود پهلو گرفت ، ولى مشهور و معروف همان معنى اول است .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بَلْع»: فرو بردن چيزى از راه دهان به درون، يا بلعيدن.

«اِقْلاع»: ريشه كن ساختن چيزى كه اثرى از آن برجاى نماند.

فرو نشستن طوفان نوح

در اين آيه آفريدگارهستى در اشاره به فرمان خودبراى فرونشستن طوفان مى فرمايد:

وَ قيلَ يا اَرْضُ ابْلَعى ماءَكِ

سرانجام فرمانِ پايانِ طوفان فرا رسيد و خدا به زمين دستور داد كه: هان اى زمين، آب خود را كه از چشمه سارها جوشيده است فرو بر، تا ديگر بر روى تو آبى نماند. با اين فرمان زمين در كمترين مدت ممكن آب خود را بلعيد.

وَ يا سَماءُ اَقْلِعى

و به آسمان نيلگون نيز فرمان داده شد كه: هان اى آسمان، تو هم از ريزش باران خوددارى كن. اين جمله نيز نشانگر آن است كه ابرها به يك سو رفتند و باران به سرعت قطع شد.

وَ غيضَ الْماءُ

و آب فرو نشست و به درون زمين فرو رفت. و بدين سان زمين آب خود و آبى را كه از آسمان فرود آمده بود، همه را بلعيد و در خود فرو برد؛ چرا كه خدا اين گونه خبر داده است.

برخى بر آنند كه زمين تنها آب خود را فرو برد و آبى كه از آسمان فرو ريخته بود، به صورت رودخانه ها و درياها در آمد؛ چرا كه خدا مى فرمايد: هان اى زمين آب خود را فرو بر. اين بيان از امامان نور نيز روايت شده است.

وَقُضِىَ الاَْمْرُ

و فرمان در مورد نابودى كفرگرايان و بيداد پيشگان انجام شد. و به باور برخى و فرمان در مورد نجات نوح و همراهان باايمان او به انجام رسيد.

وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ

و كشتى بر كوه جودى قرار گرفت.

«ابو مُسلَم» بر آن است كه «جُودىّ» به مفهوم هر كوه بلند و هر زمين سختى است و در كتاب «النُّبُوَّة» از حضرت رضا عليه السلام آورده است كه فرمود: نوح تا پايان طوفان به فرمان خدا در كشتى ماند و آنگاه كشتى را براى لنگر انداختن به حال خود رها كرد كه در اين هنگام خدا به كوهها ندا داد كه كشتى نوح را بر شانه كدامين شما قرار دهم؟ همه كوهها گردن كشيدند امّا كوه «جودِى» كه در منطقه «موصِل» بود فروتنى كرد و خدا كشتى را به سوى آن كوه هدايت فرمود و بر شانه هاى آنان لنگر انداخت.

وَ قيلَ بُعْدا لِلْقَوْمِ الظّالِمينَ.

و خدا فرمود: دور باد مردم بيداد پيشه از رحمت و مهر خدا. به بيان ديگر، خدا بيدادگران را از رحمت خود دور گرداند؛ چرا كه آنان با حق ستيزى و گمراهى خويش، خود را به هلاكت افكندند. و به باور پاره اى ممكن است اين سخن از فرشتگان يا نوح يا ايمان آوردگان به خدا باشد كه چنين گفتند.

گفتنى است كه در آيه مباركه جلوه هاى زيبا و بديعى از فصاحت و بلاغت يا زيبايى قالب و مفاهيم جلوه گراست كه سخن انسان نه تنها هرگز نمى تواند به پاى آن برسد كه نمى تواند به آن نزديك هم بشود.

براى نمونه: درآيه شريفه بااينكه روى سخن با زمين و آسمان است، به صورت فرمان آمده است تا اقتداربيشترى را برساند.

در مرحله دوم، هماهنگى در مفهوم و محتوا و تأليف سخن در اوج زيبايى و شكوه است به گونه اى كه هر اديب و انديشمندى را به حيرت مى كشد.

افزون بر آن حسن بيان و لطافت تعبير در ترسيم وضعيت و تصوير صحنه غوغا مى كند.

و ديگر اينكه گزيده گويى، فشرده گويى، زيباگويى و نكات دلنشين بسيارى كه تنها آگاهان و آشنايان آنها را مى يابند و احساس مى كنند در آغاز تا پايان داستان بويژه در اين آيه شريفه جلوه گر است.

در اين مورد آورده اند كه: گروهى از كفرگرايان عرب بر آن شدند تا چيزى بسان قرآن بسازند و به ميدان بياورند؛ از اين رو چهل روز بهترين غذاها همچون: نان سفيد از مغز گندم، گوشت برّه و شراب ناب براى خود اختصاص دادند تا ذهن و هوش خود را صاف و آماده كار سازند، امّا هنگامى كه براى آغاز كار برگردهم نشستند، اين آيه شريفه را براى آنان آوردند و آنان با خواندن آيه مورد بحث گفتند: شگفتا از اين سخن بلند و زيبا، اين سخن به گفتار انسانها شباهت ندارد و نمى توان بسان آن آورد؛ و از پى آن با يأس و سرافكندگى از كار خود دست برداشته و منصرف شدند.

سرگذشت دردناك فرزند نوح

وَ نادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ اِنَّ ابْنى مِنْ اَهْلى وَ اِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَ اَنْتَ اَحْكَمُ الْحكِمينَ

نوح به پروردگارش عرض كرد پروردگارا ! پسر من از خاندان من است و وعده تو ( در مورد نجات خاندانم ) حق است و تو از همه حكم كنندگان برترى. (45 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

وقتى نوح فرزندخود را درميان امواج ديد، عاطفه پدرى به جوش آمد و به ياد وعده الهى درباره نجات فرزندش افتاد، رو به درگاه خدا كرد و گفت : « پروردگارا ! فرزندم از اهل من و خاندان من است و تو وعده فرمودى كه خاندان مرا از طوفان و هلاكت رهايى بخشى و تو از همه حكم كنندگان برترى و در وفاى به عهد از همه ثابت ترى ». اين وعده اشاره به همان چيزى است كه در آيه 40 همين سوره آمده است ، آن جا كه مى فرمايد : « قُلْنَا احْمِلْ فيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَ اَهْلَكَ اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ : ما به نوح فرمان داديم كه از هر نوعى از انواع حيوانات يك جفت بر كشتى سوار كن و هم چنين خانواده خود را جز آن كسى كه به فرمان خدا محكوم به نابودى است » . نوح چنين فكر مى كرد كه منظور از جمله « اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ » تنها همسر بى ايمان و مشرك او است و فرزندش كنعان جزء آن ها نيست و لذا چنين سخنى را به پيشگاه خدا عرضه داشت .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در اين آيه شريفه آفريدگار هستى در خواست نوح را در مورد فرزندش ترسيم مى كند كه رو به بارگاه خدا كرد و گفت:

اگر پسرم از كسانى است كه درخور نجات است و از كسانى است كه وعده نجات آنان را فرموده اى، اينك او را نجات بخش.

قالَ ينُوحُ اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ اِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صلِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ اِنّى اَعِظُكَ اَنْ تَكُونَ مِنَ الْجهِلينَ

فرمود : اى نوح ! او از اهل تو نيست او عمل غيرصالحى است ، بنابراين آن چه را از آن آگاه نيستى از من مخواه، من به تو اندرز مى دهم تا از جاهلان نباشى. (46 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

چرا پسر نوح ، عمل غير صالح بود ؟

گاهى انسان در انجام يك كار آن چنان پيش مى رود كه گويا عين آن عمل مى شود . در ادبيات زبان هاى مختلف به هنگام مبالغه اين تعبير فراوان ديده مى شود ، مثلاً گفته مى شود فلان كس سراپا عدل و سخاوت است و فلان شخص سراپا دزدى و فساد است، گويى آن چنان در آن عمل غوطه ور گشته كه ذات او عين آن عمل گشته است. اين پيامبرزاده نيز آن قدر با بدان بنشست و در اعمال زشت و افكار نادرستشان غوطه ور گشت كه گويى وجودش تبديل به يك عمل غيرصالح شد. بنابراين تعبير فوق در عين اين كه بسيار كوتاه و مختصر است ، گوياى واقعيّت مهم در مورد فرزند نوح مى باشد ، يعنى اى نوح اگر نادرستى و ظلم و فساد در وجود اين فرزند سطحى بود، امكان شفاعت درباره او مى رفت، اما اكنون كه سراپا غرق فساد و تباهى است، جاى شفاعت نيست اصلاً حرفش را نزن. جمله «اِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صلِحٍ» در واقع به منزله علت است براى «اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ» يعنى اين كه مى گويم از اهل تو نيست براى آن است كه از نظر عمل و كردار با تو فاصله گرفته است هرچند نسب او با تو پيوند دارد.

آن جا كه پيوندها گسسته مى شود ؟

آيه فوق يكى ديگر از عالى ترين درس هاى انسانى و تربيتى را در ضمن بيان سرگذشت نوح منعكس مى كند ، درسى كه در مكتب هاى مادى مطلقا مفهومى ندارد اما دريك مكتب الهى و معنوى يك اصل اساسى است. پيوندهاى مادّى ( نسب ، خويشاوندى ، دوستى و رفاقت ) در مكتب هاى آسمانى هميشه تحت الشعاع پيوندهاى معنوى است. در اين مكتب نورچشمى و امتياز خويشاوندى در برابر پيوند مكتبى و معنوى مفهومى ندارد. آن جاكه رابطه مكتبى وجود دارد ، سلمان فارسى

دورافتاده كه نه از خاندان پيغمبر صلى الله عليه و آله و نه از قريش و نه حتى از اهل مكه بود، بلكه اصولاً ازنژاد عرب نبود، طبق حديث معروف « سَلْمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَيْتِ »« سلمان از خانواده ما است » جزء خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله محسوب مى شود ، ولى فرزند واقعى و بلافصل پيامبرى همچون نوح براثر گسستن پيوند مكتبيش با پدر ، آن چنان طرد مى شود كه با « اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ» روبرو مى گردد. ممكن است چنين مسأله مهمى براى آن ها كه مادى مى انديشند گران آيد اما اين واقعيّتى است كه در تمام اديان آسمانى به چشم مى خورد. به همين دليل در احاديث اهل بيت : درباره شيعيانى كه تنها نام تشيع بر خود مى گذارند و اثر چشمگيرى از تعليمات و برنامه هاى عملى اهل بيت : در زندگانى آن ها ديده نمى شود جمله هاى صريح و تكان دهنده اى مى خوانيم كه بيانگر همان روشى است كه قرآن در آيات فوق ، پيش گرفته است. از امام على بن موسى الرضا نقل شده كه روزى از دوستان خود پرسيد : « مردم اين آيه را چگونه تفسير مى كنند "اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ " » يكى از حاضران عرض كرد : « بعضى معتقدند كه معنى آن اين است كه فرزند نوح ( كنعان ) فرزند حقيقى او نبود » امام فرمود : « كَلاّ لَقَدْ كانَ ابْنَهُ وَ لكِنْ لَمّا عَصَى اللّهَ نَفاهُ عَنْ اَبيهِ كَذا مَنْ كانَ مِنّا لَمْ يُطِعِ اللّهَ فَلَيْسَ مِنّا : نه چنين نيست ،او به راستى فرزند نوح بود ، اما هنگامى كه گناه كرد و از جاده اطاعت فرمان خدا قدم بيرون گذاشت خداوند فرزندى او را نفى كرد، همچنين كسانى كه از ما باشند ولى اطاعت خدا نكنند، از ما نيستند » .⁽¹⁾

مسلمانان مطرود چه كسانى هستند؟

بى مناسبت نيست كه با الهام از آيه فوق اشاره به قسمتى از احاديث اسلامى كنيم كه آن ها نيز گروه هاى زيادى را كه ظاهرا در زمره مسلمانان و يا پيروان مكتب اهل بيت هستند، مطرود دانسته و آنان را از صف مؤمنان و شيعيان خارج مى سازد :

1 - پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايد : « مَنْ غَشَّ مُسْلِما فَلَيْسَ مِنّا: آن كس كه با برادران مسلمانش تقلّب و خيانت كند از ما نيست ». ⁽²⁾

2 - امام صادق مى فرمايد : « لَيْسَ بِوَلِىِّ لى مَنْ اَكَلَ مالَ مُؤْمِنٍ حَراما : كسى كه مال مؤمنى را به گناه بخورد ، دوست من نيست » .⁽¹⁾

3 - پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد : « اَلا وَ مَنْ اَكْرَمَهُ النّاسُ اتِّقاءَ شَرِّه فَلَيْسَ مِنّى : بدانيد كسى كه مردم را به خاطر اجتناب از شرش گرامى دارند از من نيست » .

4 - امام فرمود : « لَيْسَ مِنْ شيعَتِنا مَنْ يَظْلِمُ النّاسَ : كسى كه به مردم ستم مى كند شيعه ما نيست».

5 - امام كاظم فرمود: « لَيْسَ مِنّا مَنْ لَمْ يُحاسِبْ نَفْسَهُ فى كُلِّ يَوْمٍ: كسى كه هر روز به حساب خويش نرسد از ما نيست » .⁽²⁾

6 - پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « مَنْ سَمِعَ رَجُلاً يُنادى يا لَلْمُسْلِمينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِمٍ : كسى كه صداى انسانى را بشنود كه فرياد مى زند اى مسلمانان به دادم برسيد و كمكم كنيد ، كسى كه اين فرياد را بشنود و پاسخ نگويد مسلمان نيست » .⁽³⁾

7 - امام باقر به يكى از يارانش به نام جابر فرمود: « وَ اعْلَمْ يا جابِرُ بِاَنَّكَ لاتَكُونُ لَنا وَلِيّا حَتّى لَوِاجْتَمَعَ عَلَيْكَ اَهْلُ مِصْرِكَ وَ قالُوا اَنْتَ رَجُلٌ سُوءٌ لَمْ يَحْزُنْكَ ذلِكَ وَلَوْ قالُوا اِنَّكَ رَجُلٌ صالِحٌ لَمْ يَسُرَّكَ ذلِكَ وَ لكِنِ اعْرِضْ نَفْسَكَ عَلى كِتابِ اللّهِ : اى جابر ! بدان كه تو دوست ما نخواهى بود تا زمانى كه اگر تمام اهل شهر تو جمع شوند و بگويندتو آدم بدى هستى غمگين نشوى و اگر همه بگويند تو آدم خوبى هستى خوشحال نشوى، بلكه خود را بر كتاب خدا قرآن عرضه دارى و ضوابط خوبى و بدى را از آن بگيرى و بعد ببينى از كدام گروهى » .⁽⁴⁾اين احاديث خط بطلان بر پندارهاى كسانى كه تنها به اسم قناعت مى كنند و ازعمل و ارتباط مكتبى در ميان آن ها خبرى نيست مى كشد و به وضوح ثابت مى كندكه در مكتب پيشوايان الهى آنچه اصل اساسى و زيربنايى است، همان ايمان به مكتب و عمل به برنامه هاى آن است و همه چيز بايد با اين مقياس سنجيده شود.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

در پاسخ آن حضرت كلام آمد كه:

قال يا نُوحُ اِنَّهُ لَيْسَ مِنْ اَهْلِكَ

هان اى نوح! بى گمان او از خاندان عقيدتى و دينى تو نيست.

در تفسير اين فراز از آيه شريفه ديدگاه ها متفاوت است:

1 - به باور گروهى از جمله «ابن عبّاس»، «جُبّائى»، «عِكْرِمَه»، «سعيد بن جُبَير» و...، او پسر نوح بود و مفهوم آيه شريفه اين است كه: اين پسر از زمره خاندان تو، كه وعده نجات آنان را داديم نيست؛ چرا كه خدا همانجايى كه وعده نجات خاندان نوح را داد، آن كسانى را كه در خور نجات و رستگارى نبودند استثنا كرد و در مورد آنان فرمود: و كسانى كه ايمان آورده اندبا خود ببر، جز آن كسانى كه پيشتر در مورد آنان سخن رفت. اِلاّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ...⁽¹⁾

2 - اما به باور برخى منظور اين است كه: او از خاندان عقيدتى و پيرو دين و آيين تو نيست و كفرگرايى اوباعث بيگانگى او از خاندان توست. يادآورى مى گردد كه اين آيه بسان اين روايت است كه سلمان را با اينكه به ظاهر از خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله نيست، از آنان معرّفى مى كند؛ چراكه بر دين و آيين آنان است. «سَلْمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَيْتِ.»⁽²⁾

و از حضرت رضا عليه السلام آورده اند كه فرمود: خدا به نوح فرمود: او از خاندان تو نيست؛ چرا كه او با نوح از نظر عقيده مخالف بود و در برابر، كسانى را كه پيرو او بودند از خاندان او شمرد. و ادامه آيه شريفه روشنگر اين ديدگاه است كه مى فرمايد: او داراى عملكردى ناپسند و ناشايسته است.

3 - ازپاره اى چون «مُجاهِد» آورده اندكه او در حقيقت پسر نوح نبود، بلكه ثمره خيانت زن گمراه نوح بود و آن حضرت بدون آگاهى از حقيقت در اين مورد، گفت: پروردگارا، اين پسر من است. امّا خداى دانا و توانا با بيان اين جمله كه فرمود: او ازخاندان تو نيست، پرده از روى كار برداشت و خيانت همسرش را به آگاهى او رسانيد.

به باور ما اين ديدگاه ضعيف است؛ چرا كه اين ديدگاه با قرآن ناسازگار است كه در آن نوح او را فرزند خود خواند. وَ نادى نُوحٌ ابْنَهُ.

افزون بر اين، نسبت دادن چنين چيزى به پيامبران خدا، گناه و نارواست و آنان از اين نسبتهاى ناروا پاك و بدورند و خدا ضمن پاك شمردن مقام و شخصيت آنان از اين نسبتهاى ناروا و حتّى مطالب كمتر و كوچكترى كه باعث نفرت مردم از آنان گردد وجود آنان را پاك و پاكيزه ساخته است.

از «ابن عبّاس» آورده اند كه: زنان پيامبران، خيانتكار نبودند و منظور از خيانت همسر نوح اين بود كه به نوح نسبت نارواى ديوانگى مى داد. و خيانت زن لوط⁽¹⁾آن بود كه با راه و رسم آن پيامبر خدا مخالفت مى ورزيد و آمدن ميهمانان او را به آگاهى مردم گمراه مى رسانيد.

يك پرسش و پاسخ در خصوص هشدار خدا به نوح عليه السلام

چرا در آيه مورد بحث، خدا به پيامبرش هشدار مى دهد كه چيزى را كه به آن دانش وآگاهى ندارى از من مخواه و اين شيوه سخن با ديدگاهى كه هر گونه گفتار و رفتار نازيبا را از پيامبران نفى مى كند و اشتباه و لغزش را زيبنده آنان نمى داند، ناسازگار است، بر اين اساس جاى طرح اين پرسش است كه اگر پيامبران از هر لغزش و اشتباهى پاك و پاكيزه اند، اين هشدار چرا؟ كه خدا به نوح مى فرمايد: پس چيزى راكه از آن آگاهى ندارى از من مخواه؟ و چگونه او در پاسخ مى گويد: رَبِّ اِنّى اَعُوذُبِكَ أَنْ

أسْئَلَكَ ما لَيْسَ لى بِهِ عِلْمٌ... ⁽¹⁾

پروردگارا، من به تو پناه مى برم كه از تو چيزى بخواهم كه از آن آگاهى ندارم.

در پاسخ بايد گفت : به باور مفسران مانعى ندارد كه خدا پيامبرش را از طرح درخواستى كه از آن آگاهى كامل نداشته است باز دارد و او نيز از انديشه طرح چنين تقاضايى به خدا پناه برد.

اين آيه نظير همان چيزى است كه به طور قضيه شرطيه به پيامبر گرامى هشدار داده مى شود كه: «وَلَقَدْ اُوحِىَ اِلَيْكَ وَ اِلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكَ...»⁽²⁾و به راستى كه به تو و كسانى كه پيش از تو بودند وحى گرديد كه: اگر شرك ورزى، عملكردت تباه شده و از زيانكاران خواهى شد.

با اين بيان مى توان گفت كه نوح چنين درخواستى نكرده و به مجرد انديشه طرح آن، خدا به او هشدار داده است. افزون بر آن مى توان گفت كه درخواست آن حضرت از بارگاه خدا، مشروط به خواست او و مصلحت او بود و نه به طور قطع و غير مشروط: و هنگامى كه خدا روشنگرى فرمود كه در نجات او مصلحتى نيست و او درخور كيفر است، نوح از درخواست خود به خدا پناه برد و گذشت. و پاسخ خدا نيز هماهنگ با درخواست نوح آمده است.

اِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ اِنّى اَعِظُكَ اَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلينَ.

او داراى كردار و عملكردى ناپسند و ناشايسته است: از اين رو چيزى را كه به آن علم ندارى از من درخواست مكن و اندرزت مى دهم كه مبادا از مردم نادان باشى.

قالَ رَبِّ اِنّى اَعُوذُ بِكَ اَنْ اَسْئَلَكَ ما لَيْسَ لى بِه عِلْمٌ وَ اِلاّ تَغْفِرْلى وَ تَرْحَمْنىآ اَكُنْ مِنَ الْخسِرينَ

عرض كرد : پروردگارا ! من به تو پناه مى برم كه از تو چيزى بخواهم كه از آن آگاهى ندارم و هرگاه مرا نبخشى و بر من رحم نكنى از زيانكاران خواهم بود. (47 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

با توجه به گفتار نوح در آيه قبلى و پاسخى كه خداوند به او داد اين سؤال پيش مى آيد كه چگونه نوح توجه به اين مسأله نداشت كه فرزندش كنعان مشمول وعده الهى نيست. پاسخ اين سؤال را مى توان از اين راه داد ، كه اين فرزند وضع كاملاً مشخصى نداشته ، گاهى با مؤمنان و گاهى با كافران بود و چهره منافق گونه او ، هركس را ظاهرا به اشتباه مى انداخت. به علاوه احساس مسؤوليت شديدى كه نوح در رابطه با فرزندش مى كرد و عشق و علاقه طبيعى كه هرپدرى به فرزندش دارد و پيامبران نيز از اين قانون مستثنى نيستند ، سبب شد كه چنين درخواستى را از خداوند بكند. اما به محض اين كه از واقعيّت امر آگاه شد ، فورا در مقام عذرخواهى به درگاه خداوند و طلب عفو برآمد ، هرچند گناهى از او سرنزده بود ، اما مقام و موقعيّت پيامبر ايجاب مى كند كه بيش از اين مراقب گفتار و رفتار خود باشد ، همين ترك اولى براى او با آن شخصيت ، بزرگ بود و به همين دليل از پيشگاه خدا تقاضاى بخشش كرد. و از اين جا پاسخ سؤال ديگرى نيز روشن مى شود كه مگر انبياء گناه مى كنند كه تقاضاى آمرزش نمايند .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

وَ اِلاّ تَغْفِرْ لى وَتَرْحَمْنى اَكُنْ مِنَ الْخاسِرينَ.

و اگر مرا نيامرزى و به من رحمت نياورى از زيانكاران خواهم شد.

اين سخن را نيز نوح از شدت فروتنى و عشق به بارگاه خدا بيان داشت وگرنه از او لغزش و گناهى سر نزده بود.

سعادت و شقاوت افراد در آخرت نتيجه اعمال آن ها در دنياست

يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ اِلاّ بِاِذْنِه فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعيدٌ

آن روز كه ( قيامت ) فرا رسد هيچ كس جز به اجازه او سخن نمى گويد گروهى از آن ها شقاوتمندند و گروهى سعادتمند ( گروهى بدبختند و گروهى نيكبخت ). (105 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

« سَعيد » از ماده « سعادت » به معنى فراهم بودن اسباب نعمت و « شَقِىّ » از ماده « شقاوت » به معنى فراهم بودن اسباب گرفتارى و مجازات و بلا است. گاه چنين تصورمى شود اين آيه كه دليل بر سخن گفتن مردم در آن روز به اجازه پروردگار است، با آياتى كه مطلقا نفى تكلم مى كند منافات دارد ، مانند آيه 65 سوره يس : « اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلىآ اَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنآ اَيْديهِمْ وَ تَشْهَدُ اَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ : امروز بر دهان آن ها مهر مى نهيم و به جاى آن دستهايشان سخن مى گويند و پاهايشان گواهى مى دهند به كارهايى كه انجام داده اند » و در آيه 35 سوره مرسلات مى خوانيم : «هذا يَوْمٌ لا يَنْطِقُونَ : امروز روزى است كه آن ها سخن نمى گويند ». بهتر آن است كه در پاسخ سؤال مربوط به تناقض ظاهرى آيات مربوط به تكلم همان جوابى را بگوييم كه بسيارى از مفسران گفته اند و آن اين كه : مردم در آن روز مراحل مختلفى را مى پيمايند كه هر مرحله ويژگى هايى دارد ، در پاره اى از مراحل هيچ گونه پرسش و سؤالى از آن ها نمى شود و حتى مهر بر دهانشان مى نهند ، فقط اعضاى پيكرشان كه آثار اعمال را در خود حفظ كرده اند با زبان بى زبانى سخن مى گويند ، اما در مراحل ديگر قفل از زبانشان برداشته مى شود و به اذن خداوند به سخن مى آيند و به گناهان خود اعتراف مى كنند و خطاكاران يكديگر را ملامت مى نمايند بلكه سعى دارند گناه خويش را بر گردن ديگرى نهند. به هر حال در پايان آيه اشاره به تقسيم همه مردم به دو گروه كرده مى گويد : « گروهى در آن جا شقى و گروهى سعيدند ، گروهى خوش بخت و گروه ديگرى بدبختند » ( فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعيدٌ ). سعيدها در آن جهان همان نيكوكارانى هستند

كه در لابلاى انواع نعمت ها جاى آن ها است و شقاوتمندان همان بدكارانى هستند كه در دل دوزخ در انواع مجازات ها گرفتارند. اين شقاوت و آن سعادت چيزى جز نتيجه اعمال و كردار و گفتار و نيات انسان در دنيا نيست.

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«شِقاء»: تيره بختى و نيك بختى ضد آن است.

چگونگى سخن گفتن مردم در روز رستاخيز

از آيه مورد بحث چنين دريافت مى گردد كه در روز رستاخيز، تنها به اذن و فرمان او سخن گفته مى شود و نه بدون اجازه او؛ در حالى كه از آيات ديگرى دريافت مى گردد كه در آن روز كسى سخن بر زبان نمى آورد و از كسى پرس وجو نمى شود. براى نمونه:

قرآن در اين مورد مى فرمايد: هذا يَوْمٌ لا يَنْطُقُونَ وَ لا يُؤْذَن لَهُمْ فَيَعْتذزِرُونَ ⁽¹⁾روز رستاخيز، روزى است كه مردم، دم نمى زنند و به آنان اجازه داده نمى شود تا پوزش بخواهند.

و نيز مى فرمايد: در آنروز هيچ انس و جنّى از گناهش پرسيده نشود. فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ اِنْسٌ وَ لا جانٌّ ⁽²⁾

و نيز مى فرمايد: و آنان را بازداشت كنيد كه خودشان مسئولند. وَقِفُوهُمْ اِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ⁽³⁾

و آيات ديگرى كه همين مفهوم و پيام را دارد. اينك جاى طرح اين پرسش است كه آيا اين دسته از آيات با آيه موردبحث ناسازگار نيستند؟

در اين مورد سه پاسخ آمده كه هر سه جالب است:

1- روز رستاخيز، گذرگاه ها و توفقگاه هاى گوناگونى دارد كه در برخى از آنها به مردم اجازه سخن داده مى شود و در برخى اجازه داده نمى شود و هر كدام از اين دو گروه از آيات ناظر به برخى از ايستگاه ها و گذرگاه هاى روز رستاخيز است.

2 - و به باور پاره اى ديگر، آن گروه از آيات كه مى فرمايد: در آن روز سخن نمى گويند و يا به آنان اجازه سخن داده نمى شود، منظور اين است كه از روى منطق و استدلال سخن نمى گويند وگرنه در آنجا و آن روز بزرگ، گناهكاران در مورد گناهان خويش زبان به اعتراف مى گشايند و يكديگر را سرزنش مى كنند و هر كدام گناه خود را به گردن ديگرى مى اندازد، امّا هيچ يك از اينها گفتار حساب شده ومنطقى نيست و مى توان گفت هيچ كدام سخن درستى نمى گويند و زمانى كه انسان سخن درستى براى گفتن نداشته باشد و درست نگويد، همانند آن است كه هرگز نگفته است. پيام اين آيات، بسان سخن كسى است كه به گوينده بى منطقى مى گويد: شما چيزى نياوردى و چيزى نگفتى.

و نظير آيات مورد اشاره، آن آياتى است كه مردمِ بيگانه از خرد و بينش را كه در آيات قدرت خدا آن گونه كه بايد نمى انديشند و تدبّر و تفكّر نمى كنند، كور و كر و گنگ مى شمارد: «صُمٌّ بُكْمٌ عُمْىٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ.» ⁽¹⁾

3 - در مورد آياتى نظير اين آيه شريفه كه مى فرمايد: در آن روز هيچ انسان و پرى از گناهش مورد پرسش قرار نمى گيرد،⁽²⁾نيز، بايد توجّه داشت كه معناى آيه اين است كه: آرى از آنان براى شناخت ماهيت و گناهانشان پرسش نمى شود؛ چرا كه خداى دانا و آگاه از نيت ها و كارهاى آنان آگاه است و نيازى به پرسش و پاسخ نيست، بلكه پرسش و بازخواست از آنان، به خاطر نكوهش و سرزنش آنان انجام

مى گيرد، كه در آيه شريفه مى فرمايد: آنان را بازداشت كنيد كه آنان مسؤولند.⁽¹⁾

به بيان ديگر مى توان گفت: قرآن شريف پرسش به منظور شناسايى را نفى مى كند، امّا به منظور نكوهش و سرزنش را هرگز؛ و با اين بيان هيچ ناسازگارى و تناقضى در ميان آيات نيست.

در ادامه آيه شريفه آفريدگار هستى خبر مى دهد كه آنان در روز رستاخيز به

دو دسته تقسيم مى گردند:

تيره بختان روز رستاخيز

فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعيدٌ.

پاره اى از آنان تيره بخت خواهند بود و پاره اى نيكبخت، كه گروه نخست درخور كيفر و عذابند و گروه دوّم درخور پاداش و ثواب.

يادآورى مى گردد كه شقاوت يا تيره بختى باعث عذاب و كيفر تيره بختان مى گردد، همان گونه كه سعادت و نيكبختى باعث ارزانى شدن نعمت ها به نيكبختان است. با اين بيان، انسان تيره بخت آن كسى است كه به خاطر عملكرد زشت و ظالمانه اش در نافرمانى خدا تيره بخت گرديده و انسان نيكبخت آن كسى است كه در راه فرمانبردارى خدا و به خاطرانجام كارهاى شايسته، به اوج نيكبختى پر كشيده است.

در آيه شريفه، ضمير «مِنْهُمْ» به واژه «النّاس»⁽²⁾كه در آيه پيش است باز مى گردد؛ گرچه پاره اى برآنند كه به واژه «نَْفس»⁽³⁾كه اسم جنس است باز مى گردد.

فَاَمَّا الَّذينَ شَقُوا فَفِى النّارِ لَهُمْ فيها زَفيرٌ وَ شَهيقٌ

اماآن هاكه شقاوتمندشدنددر آتش اند و براى آن ها زفير و شهيق (ناله هاى طولانى دم و بازدم) است.

(106 / هود)

خلِدينَ فيها مادامَتِ السَّمواتُ وَ الاَْرْضُ اِلاّ ما شاآءَ رَبُّكَ اِنَّ رَبَّكَ فَعّالٌ لِما يُريدُ

جاودانه درآن خواهند ماند، تا آسمان ها و زمين برپاست، مگر آن چه پروردگارت بخواهدكه پروردگارت هرچه را اراده كندانجام مى دهد. (107/هود)

وَ اَمَّا الَّذينَ سُعِدُوا فَفِى الْجَنَّةِ خلِدينَ فيها مادامَتِ السَّمواتُ وَالاَْرْضُ اِلاّ ما شاآءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ

اما آن ها كه سعادتمند شدند در بهشت جاودانه خواهند بود ، مادام كه آسمان ها و زمين برپاست مگر آن چه پروردگارت بخواهد ، بخششى است قطع نشدنى. (108 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

بحثى پيرامون سعادت و شقاوت از نظر ذاتى يا اكتسابى بودن

« زَفير » به معنى فريادكشيدنى است كه با بيرون فرستادن نفس توأم باشد و «شَهيق» ناله توأم با فرو بردن نفس است. اين هر دو صداى فرياد و ناله كسانى است كه از غم و اندوه ناله سر مى دهند، ناله اى كه تمام وجود آن ها را پر مى كند و نشانه نهايت ناراحتى و شدت عذاب است. بايد توجه داشت كه «زَفير» و «شَهيق» هردو مصدرند و زفير دراصل به معنى بار سنگين بر دوش گرفتن است و چون چنين كارى سرچشمه آه و ناله مى شود به آن زفير گفته مى شود و شهيق در اصل به معنى طولانى بودن است همان گونه كه به كوه بلند « جَبَلٌ شاهِقٌ » مى گويند و سپس به ناله هاى طولانى اطلاق شده است .

بعضى خواسته اند از آيات فوق ذاتى بودن سعادت و شقاوت را اثبات كنند درحالى كه نه تنها آيات فوق دلالتى بر اين امر ندارد بلكه به وضوح ثابت مى كند كه سعادت و شقاوت اكتسابى است، زيرامى گويد: « اَمَّا الَّذينَ شَقُوا » ( آن ها كه شقاوتمند شدند ) و يا مى گويد : « اَمَّا الَّذينَ سُعِدُوا » ( آن ها كه سعادتمند شدند ) اگر شقاوت و

سعادت ذاتى بود مى بايست گفته شود «اَمَّا الاَْشْقِياءُ وَ اَمَّاالسُّعَداءُ» و مانند آن و از اين جا روشن مى شود آن چه در تفسير فخر رازى آمده كه «در اين آيات خداوند ازهم اكنون حكم كرده كه گروهى درقيامت سعادتمندند و گروهى شقاوتمند و كسانى را كه خداوند محكوم به چنين حكمى كرده و مى داند سرانجام در قيامت سعيد و يا شقى خواهندبود محال است تغييرپيدا كنند، والا لازم مى آيدكه خبر دادن خداوند كذب و علمش جهل شود و اين محال است » ... به كلى بى اساس است. اين همان ايراد معروف « علم خدا » در مسأله جبر و اختيار است كه پاسخ آن از قديم داده شده است و آن اين كه: اگر ما افكارپيش ساخته خود را نخواهيم بر آيات تحميل كنيم مفاهيم آن روشن است، اين آيات مى گويد: در آن روز گروهى در پرتو اعمالشان سعادتمند و گروهى به خاطر اعمالشان شقاوتمند و خدامى داند چه كسانى به اراده خود و به خواست و اختيار خود در طريق سعادت گام مى نهند و چه گروهى با اراده خود در مسير شقاوت گام مى نهند بنابراين به عكس آن چه او گفته اگر مردم مجبور به انتخاب اين راه باشند علم خدا جهل خواهد شد چراكه همگان با ميل و اختيار خود راه خويش را انتخاب مى كنند. شاهد سخن اين كه آيات فوق به دنبال داستان هاى اقوام پيشين است كه گروه عظيمى از آن ها بر اثر ظلم و ستم و انحراف از جاده حق و عدالت و آلودگى به مفاسد شديد اخلاقى و مبارزه با رهبران الهى گرفتار مجازات هاى دردناكى در اين جهان شدند كه قرآن براى تربيت و ارشاد ما و نشان دادن راه حق از باطل و جدا ساختن مسير سعادت از شقاوت اين داستان ها را بازگو مى كند. اصولاً اگر ما ، آن چنان كه فخر رازى و همفكرانش مى پندارند ، محكوم به سعادت و شقاوت ذاتى باشيم و بدون اراده به بدى ها و نيكى ها كشانده شويم تعليم و تربيت لغو و بيهوده خواهد بود . آمدن پيامبران و نزول كتب آسمانى و نصيحت و اندرز و تشويق و توبيخ و سرزنش و ملامت و مؤآخذه و سؤال و بالاخره كيفر و پاداش همگى بى فايده يا ظالمانه محسوب مى گردد. آن ها كه مردم را در انجام نيك و بد مجبور مى دانند خواه اين جبر را ، جبر الهى ، يا جبر طبيعى ، يا جبر اقتصادى و يا جبر محيط بدانند تنها به هنگام سخن

گفتن و يا مطالعه در كتاب ها از اين مسلك طرفدارى مى كنند ، ولى در عمل حتى خودشان هرگز چنين عقيده اى ندارند ، به همين دليل اگر به حقوق آن ها تجاوزى شود متجاوز را مستحق توبيخ و ملامت و محاكمه و مجازات مى دانند و هرگز حاضر نيستند به عنوان اين كه او مجبور به انجام اين كار است از وى صرف نظر كنند و يا مجازاتش را ظالمانه بپندارند و يا بگويند او نمى توانسته است اين عمل را مرتكب نشود چون خدا خواسته يا جبر محيط و طبيعت بوده است ، اين خود دليل ديگرى بر فطرى بودن اصل اختيار است. به هر حال هيچ جبرى مسلكى را نمى يابيم كه در عمل روزانه خود به اين عقيده پايبند باشد بلكه برخوردش با تمام انسان ها برخورد با افراد آزاد و مسؤول و مختار است. تمام اقوام دنيا به دليل تشكيل دادگاه ها و دستگاه هاى قضايى براى كيفر متخلفان عملاً آزادى اراده را پذيرفته اند. تمام مؤسسات تربيتى جهان نيز به طور ضمنى اين اصل را قبول كرده اند كه انسان باميل و اراده خود كار مى كند و با تعليم و تربيت مى توان او را راهنمايى و ارشاد كرد و از خطاها و اشتباهات و كج انديشى ها بركنار ساخت. جالب اين كه در آيات فوق « شَقُوا » به عنوان فعل معلوم «سُعِدُوا» به عنوان فعل مجهول آمده است. اين اختلاف تعبير شايد اشاره لطيفى به اين نكته باشد كه انسان راه شقاوت را با پاى خود مى پيمايد ، ولى براى پيمودن راه سعادت تا امداد و كمك الهى نباشد و او را در مسيرش يارى ندهد پيروز نخواهد شد و بدون شك اين امداد و كمك تنها شامل كسانى مى شود كه گام هاى نخستين را با اراده و اختيار خود برداشته اند و شايستگى چنين امدادى را پيدا كرده اند.

اسباب سعادت و شقاوت

سعادت كه گم شده همه انسان هااست و هركس آن را در چيزى مى جويد و در جايى مى طلبد به طور خلاصه عبارتست از فراهم بودن اسباب تكامل براى يك فرد يا يك جامعه و نقطه مقابل آن شقاوت و بدبختى است كه همه از آن متنفرند و آن عبارت از : نامساعد بودن شرايط پيروزى و پيشرفت و تكامل است. بنابراين هركس ازنظر شرايط روحى، جسمى، خانوادگى، محيط و فرهنگ، اسباب بيشترى براى رسيدن به

هدف هاى والا دراختيار داشته باشد به سعادت نزديك تر يا به تعبير ديگرسعادتمندتر است. و هركس گرفتاركمبودها، نارسايى ها ، از جهات بالا بوده باشد شقاوتمند و بى بهره از سعادت خواهد بود. ولى بايد توجه داشت كه پايه اصلى سعادت و شقاوت، اراده و خواست خود انسان است ، او است كه مى تواند وسايل لازم را براى ساختن خويش و حتى جامعه اش فراهم سازد و او است كه مى تواند با عوامل بدبختى و شقاوت به مبارزه برخيزد و يا تسليم آن شود. در منطق انبياء سعادت و شقاوت چيزى نيست كه در درون ذات انسان باشد و حتى نارسايى هاى محيط و خانوادگى و وراثت دربرابرتصميم و اراده خود انسان، قابل تغيير و دگرگونى است، مگر اين كه ما اصل اراده و آزادى انسان را انكاركنيم و اورا محكوم شرايط جبرى بدانيم و سعادت و شقاوتش را ذاتى و يا مولودجبرى محيط و مانند آن بدانيم كه اين نظر به طور قطع در مكتب انبياء و همچنين مكتب عقل محكوم است.جالب اين كه در رواياتى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه اهلبيت عليهم السلام نقل شده، انگشت روى مسائل مختلفى به عنوان اسباب سعادت يا اسباب شقاوت گذارده شده كه مطالعه آن ها انسان را به طرز تفكر اسلامى در اين مسأله مهم ، آشنا مى سازد و به جاى اين كه براى رسيدن به سعادت و فرار از شقاوت به دنبال مسائل خرافى و پندارها و سنت هاى غلطى كه در بسيارى از اجتماعات وجود دارد و مسائل بى اساسى را اسباب سعادت و شقاوت مى پندارند، به دنبال واقعيات عينى و اسباب حقيقى سعادت خواهد رفت. به عنوان نمونه به چند حديث پرمعنى زير توجه فرماييد :

1 - امام صادق از جدش اميرمؤمنان على چنين نقل مى كند : « حَقيقَةُ السَّعادَةِ اَنْ يَخْتِمَ لِلرَّجُلِ عَمَلُهُ بِالسَّعادَةِ وَ حَقيقَةُ الشِّقاوَةِ اَنْ يَخْتِمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشَّقاوَةِ : حقيقت سعادت اين است كه آخرين مرحله زندگى انسان با عمل سعادتمندانه پايان پذيرد و حقيقت شقاوت اين است كه آخرين مرحله عمر با عمل شقاوتمندانه

خاتمه يابد ».⁽¹⁾اين روايت با صراحت مى گويد مرحله نهايى عمر انسان و اعمال او در اين مرحله بيانگر سعادت و شقاوت او است و به اين ترتيب سعادت و شقاوت ذاتى را به كلى نفى مى كند و انسان را در گرو اعمالش مى گذارد و راه بازگشت را در تمام مراحل تا پايان عمر براى او باز مى داند .

2 - در حديث ديگرى از على مى خوانيم : « اَلسَّعيدُ مَنْ وُعِظَ بِغَيْرِه وَ الشَّقِىُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِه: سعادتمند كسى است كه از سرنوشت ديگران پند گيرد و شقاوتمند كسى است كه فريب هواى نفس و غرورش را بخورد » .⁽²⁾اين سخن على نيز تأكيد مجددى است بر اختيارى بودن سعادت و شقاوت و بعضى از اسباب مهم اين دو را بيان مى كند .

3 - پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايد : « اَرْبَعٌ مِنْ اَسْبابِ السَّعادَةِ وَ اَرْبَعٌ مِنَ الشَّقاوَةِ فَالاَْرْبَعُ الَّتى مِنَ السَّعادَةِ الْمَرْئَةُ الصّالِحَةُ وَ الْمَسْكَنُ الْواسِعُ وَ الْجارُ الصّالِحُ وَ الْمَرْكَبُ الْبَهِىّ ءُ وَ الاَْرْبَعُ الَّتى مِنَ الشَّقاوَةِ الْجارُ السُّوءُ وَ الْمَرْئَةُ السُّوءُ وَ الْمَسْكَنُ الضَّيِّقُ وَ الْمَرْكَبُ السُّوءُ : چهار چيز است كه از اسباب سعادت و چهار چيز است از اسباب شقاوت است : اما آن چهار چيز كه از اسباب سعادت است : همسر صالح ، خانه وسيع ، همسايه شايسته و مركب خوب است . و چهار چيز كه از اسباب شقاوت است : همسايه بد و همسر بد و خانه تنگ و مركب بد است » .⁽³⁾با توجه به اين كه اين چهار موضوع در زندگى مادى و معنوى هر كس نقش مؤثرى دارد و از عوامل پيروزى يا شكست مى تواند باشد ، وسعت مفهوم سعادت و شقاوت در منطق اسلام روشن مى شود. يك همسر خوب انسان را به انواع نيكى ها تشويق مى كند ، يك خانه وسيع روح و فكر انسان را آرامش مى بخشد و آماده فعاليت بيشترمى نمايد ، همسايه بد بلاآفرين و همسايه خوب كمك مؤثرى به آسايش و حتى پيشرفت هدف هاى انسان مى كند ، يك مركب بدرد خور

براى رسيدن به كارها و وظايف اجتماعى عامل مؤثرى است ، در حالى كه مركب قراضه و زوار دررفته يك عامل عقب ماندگى است ، چراكه كمتر مى تواند صاحبش را به مقصد برساند .

4 - و نيز از پيامبر صلى الله عليه و آله اين حديث نقل شده است : « مِنْ عَلاماتِ الشَّقاءِ جُمُودُ الْعَيْنَيْنِ وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فى طَلَبِ الرِّزْقِ وَ الاِْصْرارُ عَلَى الذَّنْبِ : از نشانه هاى شقاوت آن است كه هرگز قطره اشكى از چشم انسان نريزد و نيز از علامات آن سنگ دلى و حرص شديد در تحصيل روزى و اصرار بر گناه است » .⁽¹⁾اين امور چهارگانه كه در حديث فوق آمده امورى است اختيارى كه از اعمال و اخلاق اكتسابى خود انسان سرچشمه مى گيرد و به اين ترتيب دور كردن اين اسباب شقاوت در اختيار خود انسان ها است. اگر اسبابى را كه براى سعادت و شقاوت در احاديث بالا ذكر شده با توجه بر عينيّت همه آن ها و نقش مؤثرشان در زندگى بشر با اسباب و نشانه هاى خرافى كه حتى در عصر ما ، عصر اتم و فضا گروه زيادى به آن پايبندند مقايسه كنيم به اين واقعيت مى رسيم كه تعليمات اسلام تا چه حد منطقى و حساب شده است. هنوز بسيارند كسانى كه نعل اسب را سبب خوشبختى ، روز سيزده را سبب بدبختى ، پريدن از روى آتش را در بعضى از شب هاى سال سبب خوشبختى و آواز خواندن مرغ را سبب بدبختى، پاشيدن آب را پشت سر مسافر سبب خوشبختى و رد شدن زير نردبان را سبب بدبختى و حتى آويزان كردن خرمهره را به خود يا به وسيله نقليه سبب خوشبختى و عطسه را نشانه بدبختى در انجام كار مورد نظر مى دانند و امثال اين خرافات كه در شرق و غرب در ميان اقوام و ملل مختلف فراوان است. و چه بسيار انسان هايى كه بر اثر گرفتار شدن به اين خرافات از فعاليت در زندگى بازمانده اند و گرفتار مصيبت هاى فراوانى شده اند. اسلام بر تمام اين پندارهاى خرافى قلم سرخ كشيده و سعادت و شقاوت انسان را درفعاليت هاى مثبت و منفى و نقاط قوت و ضعف اخلاقى وبرنامه هاى عملى وطرزتفكر و عقيده هركس مى داندكه نمونه هايى ازآن در چهار

حديث فوق به روشنى بيان شده است .

استثناء در آيه چه مفهومى دارد ؟

در رابطه با جمله استثنائيه « اِلاّ ما شآءَ رَبُّكَ » ( مگر آن چه پروردگارت بخواهد ) كه در آيات فوق هم در مورد اهل بهشت آمده و هم اهل دوزخ ذكر شده است بايد گفت از آن جا كه اين آيات از دو گروه شقى و سعيد بحث مى كند و شقاوتمندان همگى الزاما افراد بى ايمانى كه مستحق خلود باشند نيستند ، بلكه ممكن است در ميان آن ها گروهى از مؤمنان خطاكار وجود داشته باشند بنابراين استثناء مربوط به اين گروه است . ولى اين سؤال پيش مى آيد كه اين استثناء در جمله دوم چه مفهومى خواهد داشت ؟ ( در مورد سعادتمندان ) . در پاسخ گفته شده است كه آن نيز در مورد مؤمنان خطاكار است كه مدتى بايد در آغاز به دوزخ بروند و پاك شوند ، سپس به صف بهشتيان بپيوندند ، در حقيقت استثناء در جمله اول نسبت به آخر كار است و در جمله دوم نسبت به آغاز كار .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«زَفير»: به آغاز صداى الاغ و نيز به دم و بازدم پياپى و اندوهناك و پر صدا گفته مى شود.

«شَهيق»: آخر صداى الاغ و نيز صداى جانسوزى كه از ژرفاى دل بر مى آيد.

بدان دليل قران آنان را پيش از ورود به دوزخ، به شقاوت و تيره بختى وصف مى كند كه رفتار و كردار آنان به گونه اى است كه كارشان را به تيره بختى سوق مى دهد و به دوزخشان مى كشاند. و اين روايت كه از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله در اين مورد رسيده است كه: «اَلشَّقِىٌّ شَقِىٌّ فى بَطْنِ اُمِّهِ...»⁽¹⁾انسان تيره بخت، در شكم مادرش تيره بخت است، بسان آيه شريفه از آينده كسى خبر مى دهد كه خود با دست يازيدن به كارهاى زشت و ناروا راه بدبختى را پيش مى گيرد و با گام سپردن در آن راه به دوزخ مى رسد؛

درست همان گونه كه در مورد كسى كه پدرى كهنسال دارد، مى گويند: او يتيم است و منظورشان اين است كه به طور طبيعى، به زودى پدر را از دست مى دهد، نه اينكه هم اكنون يتيم است.

لَهُمْ فيها زَفيرٌ وَ شَهيقٌ.

«زَجّاج» بر آن است كه دو واژه «زفير» و «شهيق» به صداى انسان اندوه زده گفته مى شود.

و پاره اى ديگر بر آنند كه «زَفير» به صداى درد آلود و نيز آغاز صداى الاغ گفته مى شود. «شَهيق» به ناله سخت و بلند و نيز به صداى ناهنجار همانند صداى الاغ گفته مى شود.

و به باور «ابن عبّاس» واژه «شَهيق» به مفهوم آه و ناله، گريه طولانى و دردآلود و دم و بازدمِ بلند است.

«خُلُود»: جاودانه و ماندگار بودن در كارى را مى گويند.

«دَوام»: بقاى هماره و هميشه.

در تفسير و تأويل اين آيه شريفه دو بحث است و هر دو از جاهاى مشكل قرآن است:

1 - نخست اين بحث مطرح است كه: ماندگار بودن تيره بختان در دوزخ، به مدت برپايى و پايدارى آسمانها و زمين محدود شده است كه بسيار جاى بحث دارد.

2 - و بحث دوّم در مفهوم اين فراز ميباشد كه به صورت استثنا آمده و مى فرمايد: تا آسمانها و زمين برپاست، آنان در آن آتش شعله ور ماندگارند، مگر آنچه پروردگارت بخواهد اِلاّ ماشاَ َربُّ...

تفسير فراز نخست

در مورد فراز نخست آيه شريفه كه مى فرمايد: خالِدينَ فيها ما دامَتِ السَّمواتُ وَ الأَْرْضُ... تا آسمان و زمين برپاست آنان در آتش دوزخ ماندگار خواهند بود ديدگاه ها متفاوت است:

1 - به باور برخى از جمله «جُبّائى» و «ضَحّاك» منظور آسمان و زمين آخرت

است كه بر خلاف آسمان و زمين دنيا جاودانه و فنا ناپذير است.

2 - از ديدگاه «حَسَن» اين فراز نشانگر نوعى تشبيه مى باشد و منظور اين است كه: تا رستاخيز برپاست، آنان در آتش شعله ور دوزخ ماندگارند. و مى دانيم كه رستاخيز و جهان ديگر جاودانه و هميشگى است؛ چنانكه دوام آسمان و زمين دنيا به اندازه عمر و دوام دنياست.

3 - و از ديدگاه پاره اى ديگر، اين فراز از آيه شريفه كنايه از جاودانگى و ابديت است و منظور آسمان و زمين نيست و اين شيوه در فرهنگ عرب رايج است كه براى نشان دادن ابديّت و جاودانگى يك مطلب، اين گونه سخن مى گويند. براى نمونه: هنگامى كه هرگز نمى خواهند كارى را انجام دهند، مى گويند: لا اَفْعَلُ ذلِكَ مَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَ مادامَتِ السَّمواتُ وَ الأَْرْضُ وَ ما نَبَتَ النَّبْتُ...

تا شب و روز در گردش است و تا زمانى كه آسمان و زمين برپاست و گياه مى رويد و شتر ناله مى كند و يا دهانش كف مى كند و يا تا هنگامى كه آفتاب مى تابد... من چنين كارى را نخواهم كرد.

يادآورى مى گردد كه آنان به پندار خودشان اين چيزها را ماندگار و غير قابل تغيير مى دانستند و بدين وسيله بر پايدار بودن تصميم خود پاى مى فشردند و قرآن نيز در اين آيه شريفه هماهنگ با خرد و دريافت و فرهنگ آنان، حقيقت مورد نظر را بيان فرموده است.

تفسير فراز دوّم

در تفسير فراز دوّم نيز كه مى فرمايد: اِلاّ ما شاءَ رَبُّكَ... ديدگاه ها يكسان نيست:

1 - به باور گروهى از جمله «زَجّاج»، «فرّاء»، «على بن عيسى» و... استثناى مورد بحث، بيانگر زيادى عذاب دوزخيان و بسيارى نعمت بهشتيان ميباشد و منظور اين است كه: تيره بختان در آتش شعله ور دوزخ خواهند بود و در آنجا ناله و فريادى دردآلود خواهند داشت، جز آن اندازه كه خدا بخواهد بر عذاب و كيفرشان بيفزايد. اين فراز، به اين گفتار مى ماند كه فردى به دوست خود بگويد: من يكهزار دينار از تو

طلبكارم و اين غير از دو هزار دينارى است كه پيشتر به تو وام دادم، كه در اينجا دو هزار دينار هرگز از يكهزار استثنا نمى شود، چرا كه بيشتر از آن است و مبلغ بيشتر را نمى توان از كمتر استثنا كرد. به بيان ديگر، «اِلاّ» در آيه شريفه به مفهوم «سوى» مى باشد و همان گونه كه در جمله «ما كانَ مَعَنا رَجُلٌ اِلاّ زَيْدٌ»، واژه «اِلاّ» به مفهوم «سِوى» مى باشد ومفهوم جمله اين است كه: مردى جز «زيد» به همراه ما نيست، در آيه شريفه نيز منظور اين است كه: دوزخيان در آنجا ناله و فريادى درد آلود خواهند داشت. به جز آن عذابهايى كه خدا براى آنان بخواهد.

2 - امّا به باور برخى از جمله «مازَنى» و «جُبّائى» اين استثنا، در مورد توقف تيره بختان در محشر و براى حسابرسى و نيز توقّف آنان در عالم برزخ مى باشد و منظور اين است كه: تيره بختان در آتش دوزخ ماندگارند، جز آن مدتى كه پروردگارت بخواهد در عالم برزخ و قيامت و محشر پيش از ورود به دوزخ بمانند؛ چرا كه اگر اين استثنا نباشد ممكن است كسى بپندارد كه كفر گرايان و بيدادگران از همان لحظات پس از مرگ به دوزخ مى روند و در آنجا ماندگار مى گردند! آرى اين استثنا براى نشان دادن اين نكته است كه دوران عالم برزخ و محشر و حسابرسى تحت مشيت خداست و ماندگار شدن در دوزخ پس از اين مراحل است.

پرسشى بايد طرح گردد و پاسخ داده شود، اين است كه: چگونه قرآن واژه «شَقِىّ» را در مورد ايمان آوردگان گناهكار به كار مى برد، بويژه كه اينان براى مدتى به دوزخ مى روند و پس از آن از آنجا نجات يافته و به بهشت بال مى گشايند و در حقيقت «نيكبخت» هستند و نه «تيره بخت»؟

در اين مورد پاسخ داده شده است كه دو واژه «شَقِىّ» و «سعيد» با توجّه به حالات گوناگون انسانها، در مورد آنان به كار مى رود آنان زمانى كه در دوزخ هستند و در ميان تيره بختان و كفر گرايانند، در زمره آنها قرار مى گيرند و واژه «تيره بخت» در مورد شان به كار مى رود و هنگامى كه به بهشت راه مى يابند و در زمره شايسته كرداران وارد مى گردند «نيكبخت» به حساب مى آيند. با اين بيان به كار رفتن هر كدام از اين واژه ها

به تناسب حال آنان است.

در اين مورد از «ابن عبّاس» آورده اند كه: منظور از اين تيره بختان، مؤمنان گناهكارند كه به خاطر دست يازيدن به گناه براى مدتى به دوزخ مى روند و آنگاه به فضل و مهر خدا از آنجا نجات يافته و به بهشت وارد مى شوند؛ از اين رو آنان هنگامى كه به دوزخ مى روند از تيره بختان هستند و زمانى كه به بهشت راه مى يابند از سعادتمندان به شمار مى آيند.

«قَتاده» مى گويد: خدا، خود مى داند كه با آنان چگونه رفتار كند؛ ما همين اندازه مى دانيم كه گروهى بر اثر گناه، گرفتار آتش مى گردند و آنگاه خدا به مهر و رحمت خود آنان را از دوزخ نجات داده و به بهشت مى برد و همين مردم هستند كه شفاعت شامل حال آنان مى گردد.

«اَنَس» از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده است كه فرمود: در قيامت گروهى از دوزخ نجات يافته و بيرون مى آيند.

به باور ما اين ديدگاه از ديگر ديدگاه ها در تفسير و تأويل آيه بهتر و رساتر است.

«جَذّ»: قطع.

گفتنى است كه همه مفاهيم و معانى مورد اشاره در اينجا نيز مطرح است و تنها اين نكته نيست كه برخى از تيره بختان ممكن است از دوزخ نجات يافته و وارد بهشت گردند امّا هركس وارد بهشت گرديد، ديگر بيرون نخواهد رفت.

حقيقت سعادت و شقاوت⁽¹⁾

شايد مناسب ترين تعريف در مورد اين دو موضوع اين باشد كه گفته شود: سعادت و نيكبختى عبارت از فراهم بودن اسباب رشد و تكامل همه جانبه براى فرد، خانواده و جامعه در دنياى خويش است و شقاوت نيز عبارت است از فقدان شرايط رشد و اوج و تكامل و پيشرفت و وجود موانع گوناگون در مسير كمال انسان و رشد او.

با اين بيان، هركس از نظر شرايط جسمى، روحى، فكرى، خانوادگى، اجتماعى، فرهنگى، سياسى، جغرافيايى، صنعتى و ديگر شرايط، اسباب و امكانات بهتر و بيشترى براى رشد و رسيدن به هدف هاى والا در دسترس داشته باشد سعادتمندتر است و هركس كمتر، از سعادت كم بهره تر و يا بى بهره است.

به نظر مى رسد اين ديدگاه را مى توان از آيات و روايات بسيارى دريافت داشت.

براى نمونه به يكى چند آيه و حديث در اين بند بسنده مى شود:

1 - پيامبرگرامى صلى الله عليه و آله درترسيم شمارى ازاسباب و نشانه هاى نيكبختى و بدبختى، بر روى چهار موضوع مهمّ مادى و معنوى كه هر كدام مى توانند نقش سرنوشت سازى در پويايى و يا ايستايى انسان داشته باشند، انگشت مى گذارد و مى فرمايد:

اَرْبَعٌ مِنْ اَسْبابِ السَّعادَةِ وَ اَرْبَعٌ مِنْ اَسْبابِ الشِّقاوَةِ، فَالاَْرْبَعُ الَّتى مِنَ السَّعادَةِ: الْمَرْأَةُ الصّالِحَةُ،

وَ الْمَسْكَنُ الْواسِعُ،

وَ الْجارُ الصّالِحُ،

وَ الْمَرْكَبُ الْبَهِىِّ.

وَ الاَْرْبَعُ الَّتى مِنَ الشِّقاوَةِ: الْجارُ السُّوءُ وَ الْمَرْأَةُ السُّوءُ وَ الْمَسْكَنُ الضَّيِّقُ، وَالْمَرْكَبُ السُّوءُ.⁽¹⁾

چهار چيز از وسايل نيك بختى و چهار چيز از اسباب بدبختى است:

امّا آن چهار چيزى كه از اسباب نيكبختى است عبارتند از: همسر شايسته و برازنده، خانه وسيع و گسترده، همسايه نيكوكردار و درست كار و ديگر مركب خوب ومناسب.

و آن چهار چيز كه از اسباب بدبختى است، عبارتند از: همسايه نادرست، همسر نالايق، خانه كوچك و مركب بد و نامناسب.

2 - در بيان انسانساز ديگرى در ترسيم برخى نشانه هاى شقاوت مى فرمايد:

مِنْ عَلاماتِ الشِّقاءِ جُمُودُ الْعَيْنَيْنِ، وَ قَسْوَةُ الْقَلْبِ، وَ شِدَّةُ الْحِرْصِ فى طَلَبِ الرِّزْقِ، وَ الاِْصْرارُ عَلَى الذَّنْبِ. ⁽¹⁾

از نشانه هاى بدبختى اين چهار چيز است:

1 - دو ديده اى كه هرگز در شادمانى و شوق و يا اندوه و ترسِ از خدا اشكى نريزند.

2 - سنگدلى و قساوت قلب.

3 - حرص و آز بسيار در طلب دنيا و رزق.

4 - گناه برروى گناه.

3 - اميرمؤمنان در ترسيم حقيقت نيك بختى مى فرمايد:

اَلسَّعيدُ مَنْ وَعَظَ بِغَيْرِهِ، وَ الشَّقِىُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ.⁽²⁾

نيكبخت آن كسى است كه از سرنوشت دردناك و يا خوش ديگران درس عبرت گيرد و بدبخت آن كسى است كه فريب هواى دل و غرور خويشتن را بخورد و بيدار نگردد.

4 - و نيزمى فرمايد:

اِنَّ مِنْ حَقيقَةِ السَّعادَةِ اَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالسَّعادَةِ وَ اِنَّ مِنْ حَقيقَةِ الشِّقاوَةِ أَنْ يُخْتَمَ لِلْمَرْءِ عَمَلُهُ بِالشِّقاوَةِ. ⁽³⁾

از حقيقت نيكبختى اين است كه فرجام زندگى انسان سعادتمندانه پايان يابد و حقيقت بدبختى اين است كه فرجام زندگى و عمر، شقاوتمندانه پايان پذيرد.

آيا خوشبختى و بدبختى در گرو اتفاق و تصادف است يا به دست انسان؟⁽¹⁾

نكته مهمّ و حياتى ديگر در اين مورد پاسخ به اين پرسش است كه اساس نيكبختى و بدبختى فرد و خانواده و جامعه به دست كيست؟ و در گرو چيست؟ آيا همان گونه كه پاره اى مى پندارند، در گرو شانس، اقبال، اتفاق، تصادف يا اين ابر قدرت و آن شخصيت است يا در دسترس خود انسان و در اختيار او؟ كدام يك؟

در اين مورد نيز ديدگاه ها گوناگون است:

بسيارى اصل اختيار و آزادى انسان را ناديده انگاشته و او را محكوم و مقهور انواع جبرهاى درونى و برونى دانسته و در نتيجه نيكبختى و بدبختى او را ذاتى و ياثمره شوم جبر اجتماعى و طبقاتى و جبر محيط مى انگارند؛ و بسيارى ديگر نيكبختى و بدبختى او را به شانس و اتفاق حواله مى دهند.

امّا به باور ما در نگرش قرآنى و اسلامى، سعادت و يا شقاوت نه دو موضوع ذاتى و درونى است كه با انسان به دنيا آمده و با او مى رود و نه دور از دسترس اراده و اختيار و خواست انسان مى باشد، بلكه اساس هر دو از خود انسان و خواست و اراده خير و توانمندانه يا اراده شرّ و فرومايگى او سرچشمه مى گيرد؛ انسان، هم مى تواند اسباب نيكبختى خود و خاندان و جامعه اش را پديد آورد و در پرتو آگاهى و تلاش خستگى ناپذير آنها را فراهم سازد و هم مى تواند موانع را كنار زند و حتى اسباب بدبختى را يكسره نابود سازد. او در اين راه از توانايى و امكاناتى بهره ور است كه مى تواند بسيارى از موانع ارثى، محيطى، آداب و رسوم و ديگر مشكلات را كنار بزند و دنيايى نو آزاد و آباد و سعادتمندانه بسازد. آرى، اين كارى بزرگ، طاقت فرسا، سهمگين پيچيده و شاهكار است، امّا هرچه هست به خود او مربوط مى شود، به او و هم نوعانش و شايد به همين دليل است كه قرآن پس از يازده بار سوگند بر پديده هاى گوناگون آسمانى و زمينى و جان بشر، در اشاره به اين حقيقت مى فرمايد: به همه اينها سوگند كه هركس جان را پاك گردانيد و به ارزش ها آراسته ساخت راستى كامياب و نيكبخت گرديد و هركس آن را آلوده به ضد ارزش ها ساخت بى گمان در باخت و زيان كرد قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّيها... ⁽²⁾

آيه اى كه سنگينى محتواى آن موى پيامبر صلى الله عليه و آله را سفيد كرد

فَاسْتَقِمْ كَماآ اُمِرْتَ وَ مَنْ تابَ مَعَكَ وَلاتَطْغَوْا اِنَّهُ بِماتَعْمَلُونَ بَصيرٌ

بنابراين همان گونه كه فرمان يافته اى استقامت كن همچنين كسانى كه با تو به سوى خدا آمده اند و طغيان نكنيد كه خداوند آن چه را انجام مى دهيد مى بيند. (112 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

در حديث معروفى از ابن عباس چنين مى خوانيم : « ما نَزَلَ عَلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله آيَةٌ كانَتْ اَشَدَّ عَلَيْهِ وَ لا اَشَقَّ مِنْ هذِهِ الاْيَةِ وَ لِذلِكَ قالَ لاَِصْحابِه حينَ قالُوا لَهُ اَسْرَعَ اِلَيْكَ الشَّيْبُ يا رَسُولَ اللّهِ شَيَّبَتْنى هُودٌ وَ الْواقِعَةُ : هيچ آيه اى شديد و مشكل تر از اين آيه بر پيامبر صلى الله عليه و آله نازل نشد و لذا هنگامى كه اصحاب از آن حضرت پرسيدند چرا به اين زودى موهاى شما سفيد شده و آثار پيرى نمايان، گشته، فرمود : مرا سوره هود و واقعه پير كرد » .⁽¹⁾و در روايت ديگرى مى خوانيم : هنگامى كه آيه فوق نازل شد پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «شَمِّرُوا ، شَمِّرُوا » ، فَما رُئِىَ ضاحِكا : دامن به كمر بزنيد ، دامن به كمر بزنيد » ( كه وقت كار و تلاش است ) و از آن پس پيامبر صلى الله عليه و آله هرگز خندان ديده نشد .⁽²⁾دليل آن هم روشن است ، زيرا چهار دستور مهم در اين آيه وجود دارد كه هر كدام بار سنگينى بر دوش انسان مى گذارد. از همه مهم تر ، فرمان به استقامت است ( فَاسْتَقِم ) ، استقامت كه از ماده قيام گرفته شده از اين نظر كه انسان در حال قيام بر كار و تلاش خود تسلط بيشترى دارد ، استقامت كه به معنى طلب قيام است يعنى در خود آن چنان حالتى ايجاد كن كه سستى در تو راه نيابد ، چه فرمان سخت و سنگينى. هميشه به دست آوردن پيروزى ها كار نسبتا آسانى است ، اما نگه داشتن آن بسيار مشكل آن هم در جامعه اى آن چنان عقب افتاده و دور از عقل و دانش در برابر مردمى لجوج و سرسخت و در ميان دشمنانى انبوه و مصمم و در طريق ساختن جامعه اى سالم و سربلند و باايمان و پيشتاز ، استقامت در اين راه كار ساده اى نبوده است. دستور ديگر اين كه اين

استقامت بايد تنها انگيزه الهى داشته باشد و هر گونه وسوسه شيطانى از آن دور بماند ( كَما اُمِرْت ) ، يعنى به دست آوردن بزرگ ترين قدرت هاى سياسى و اجتماعى ، آن هم براى خدا. سوم مسأله رهبرى كسانى است كه به راه حق برگشتند و آن هارا هم به استقامت واداشتن (وَ مَنْ تابَ مَعَكَ). چهارم مبارزه را در مسير حق و عدالت ، رهبرى نمودن و جلوگيرى از هر گونه تجاوز و طغيان ، زيرا بسيار شده است كه افرادى در راه رسيدن به هدف نهايت استقامت را به خرج مى دهند اما رعايت عدالت براى آن ها ممكن نيست و غالبا گرفتار طغيان و تجاوز از حدّ مى شوند (وَ لا تَطْغَوْا). آرى مجموع اين جهات دست به دست هم داد و پيامبر صلى الله عليه و آله را آن چنان در زير بار مسؤوليت فروبردكه حتى مجال لبخندزدن را از او گرفت و اورا پير كرد. و به هر حال اين تنها دستورى براى ديروز نبود بلكه براى امروز و فردا ، فرداهاى ديگر نيز هست. امروز هم مسؤوليت مهم ما مسلمانان و مخصوصا رهبران اسلامى در اين چهار جمله خلاصه مى شود : استقامت اخلاص رهبرى مؤمنان و عدم طغيان و تجاوز و بدون به كار بستن اين اصول ، پيروزى بر دشمنانى كه از هر سو از داخل و خارج ما را احاطه كرده اند و از تمام وسايل فرهنگى و سياسى و اقتصادى و اجتماعى و نظامى بر ضد ما بهره گيرى مى كنند امكان پذير نمى باشد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«اِسْتِقامَت»: پايدارى در راه راست و منحرف نشدن از آن.

«طُغْيان»: تجاوزاز مرزهاى عدالت و مقررات خدا و انحراف به سوى تباهى و بيداد.

سخت ترين و مسئوليت آفرين ترين آيه

در برخى از روايات آيه مورد بحث سخت ترين و مسئوليت سازترين آيه، در ميان همه آيات قرآن عنوان يافته است، هم براى پيامبر گرامى و هم ايمان آوردگان؛ براى نمونه:

1 - از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله آورده اند كه فرمود:

لَوْ صَلَّيْتُمْ حَتّى تَكُونُوا كَالْحَنايا وَ صُمْتُمْ حَتّى تَكُونُوا كَالأَْوْتادِ، ثُمَّ كانَ الاِْثْنانُ اَحَبَّ اِلَيْكُمْ مِنَ الْواحِدِ لَمْ تَبْلُغُوا حَدَّ الاِْسْتِقامَةِ. ⁽¹⁾

اگر به اندازه اى نماز گزاريد كه پشت شما خم گردد و از بسيارى روزه از نظر جسمى بسان ستون هاى بى روح و جان گرديد، آنگاه دو آفت خود كامگى و اجتهاد در برابر نصّ، نزد شما دوست داشتنى تر از گردن نهادن به مقررات خداى يكتا باشد، به مرز استقامت نرسيده ايد.

2 - و از «ابن عبّاس» آورده اند كه: ما نَزَلَ عَلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله آيَةٌ كانَتْ اَشَدَّ عَلَيْهِ وَ لا اَشَقَّ مِنْ هذِهِ الاْآيَةِ، وَ لِذلِكَ قالَ لاَِصْحابِهِ حينَ قالُوا لَهُ اَسْرَعَ اِلَيْكَ الشَّيْبُ يا رَسُولَ اللّهِ شَيَّبَتْنى هُودُ وَ الْواقِعَةُ. ⁽²⁾

هيچ آيه اى بر پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله فرود نيامد كه سخت تر و طاقت فرساتر از اين آيه باشد؛ به همين دليل هنگامى كه ياران از پيرى زودرس آن گرانمايه عصرها و نسلها مى پرسيدند، مى فرمود: دو سوره «هود» و «واقعه» مرا پير كرد.

نماز رمز خوشبختى خانواده

وَ اَقِمِ الصَّلوةَ طَرَفَىِ النَّهارِ وَ زُلَفا مِنَ الَّيْلِ اِنَّ الْحَسَنتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذّاكِرينَ

نماز را در دو طرف روز و اوايل شب برپادار ، چراكه حسنات ، سيئات ( و آثار آن ها را ) برطرف مى سازند ، اين تذكرى است براى آن ها كه اهل تذكرند. (114 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

ظاهر تعبير « طَرَفَىِ النَّهارِ » ( دو طرف روز ) اين است كه نماز صبح و مغرب را بيان مى كند ، كه در دو طرف روز قرار گرفته و « زُلَف » كه جمع « زُلْفَة » به معنى نزديكى است به قسمت هاى آغازشب كه نزديك به روز است گفته مى شود بنابراين منطبق بر نماز عشاء مى گردد. همين تفسير در روايات ائمه اهلبيت : نيز وارد شده كه آيه فوق اشاره به سه نماز ( صبح و مغرب و عشاء ) است. در اين جا اين سؤال پيش مى آيد كه چرا از نمازهاى پنجگانه تنها در اين جا اشاره به سه نماز صبح و مغرب و عشاء شده و از نماز ظهر و عصر سخن به ميان نيامده است. در آيات قرآن گاهى هر پنج نماز ذكرشده مانند « اَقِمِ الصَّلوةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ اِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْانَ الْفَجْرِ » ( 78 / اسراء ) و گاهى سه نماز مانند آيه مورد بحث و گاهى تنها يك نمازذكر شده است، مانند «حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلَوةِ الْوُسْطى وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتينَ » ( 238 / بقره ). بنابراين لزومى نداردكه در هر مورد هر پنج نماز با يكديگر ذكر شود به خصوص اين كه گاهى مناسبات ايجاب مى كند كه تنها روى نماز ظهر (صَلوةِ الْوُسْطى) به خاطر اهميتش تكيه شود و گاهى روى نماز صبح و مغرب و عشاء كه گاهى به خاطر خستگى و يا خواب ممكن است در معرض فراموشى قرار گيرد. آيه فوق همانند قسمتى ديگر از آيات قرآن تأثير اعمال نيك را در از ميان بردن آثار سوء اعمال بد بيان مى كند ، در سوره نساء آيه 31 مى خوانيم : « اِنْ تَجْتَنِبُوا كَبآئِرَ ما تُنْهُونَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ : اگر از گناهان بزرگ دورى كنيد گناهان كوچك شما را مى پوشانيم ». و در آيه 7 سوره عنكبوت مى خوانيم : « وَ الَّذينَ امَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ : كسانى كه

ايمان آوردند و عمل صالح انجام دادند گناهان آنان را مى پوشانيم ». و به اين ترتيب اثر خنثى كننده گناه را در طاعات و اعمال نيك تثبيت مى كند. از نظر روانى نيز شك نيست كه هر گناه و عمل زشتى ، يك نوع تاريكى در روح و روان انسان ايجاد مى كند كه اگر ادامه يابد اثرات آن ها متراكم شده، به صورت وحشتناكى انسان را مسخ مى كند. ولى كار نيك كه از انگيزه الهى سرچشمه گرفته به روح آدمى لطافتى مى بخشد كه آثار گناه را مى تواند از آن بشويد و آن تيرگى ها را به روشنايى مبدل سازد. اما از آن جا كه جمله فوق ( اِنَّ الْحَسَنتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ) بلافاصله بعد از دستور نماز ذكر شده يكى از مصداق هاى روشن آن ، نمازهاى روزانه است و اگر مى بينيم در روايات تنها تفسير به نمازهاى روزانه شده دليل بر انحصار نيست ، بلكه همان گونه كه بارها گفته ايم بيان يك مصداق روشن قطعى است.

در روايات متعددى كه ذيل آيات فوق از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمه معصومين : نقل شده تعبيراتى ديده مى شود كه از اهميت فوق العاده نماز در مكتب اسلام پرده برمى دارد. ابوعثمان مى گويد : من با سلمان فارسى زير درختى نشسته بودم ، او شاخه خشكى را گرفت و تكان داد تا تمام برگ هايش فرو ريخت ، سپس رو به من كرد و گفت : سؤال نكردى چرا اين كار را كردم. گفتم : بگو ببينم منظورت چه بود؟ گفت : اين همان كارى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله انجام داد هنگامى كه خدمتش زير درختى نشسته بودم ، سپس پيامبر اين سؤال را از من كرد و گفت : « سلمان نمى پرسى چرا چنين كردم ؟ » من عرض كردم : بفرماييد چرا ؟ فرمود : « هنگامى كه مسلمان وضو بگيرد وخوب وضو بگيرد ، سپس نمازهاى پنجگانه را به جا آورد ، گناهان او فرو مى ريزد ، همان گونه كه برگ هاى اين شاخه فرو ريخت » ، سپس همين آيه ( اَقِمِ الصَّلوةَ ) را تلاوت فرمود .⁽¹⁾درحديث ديگرى از يكى ازياران پيامبر صلى الله عليه و آله به نام ( ابى اَمامَه ) مى خوانيم كه مى گويد : روزى در مسجد خدمت پيامبر صلى الله عليه و آله نشسته بوديم كه مردى آمد و عرض كرد : يا

رسول اللّه من گناهى كرده ام كه حد بر آن لازم مى شود ، آن حد را بر من اجرا فرما ، فرمود : « آيا نماز با ما خواندى ؟ » عرض كرد : آرى اى رسول خدا ، فرمود : « خداوند گناه تو ، يا حد تو ، را بخشيد » .⁽¹⁾و نيز از على نقل شده كه مى فرمايد : « با رسول خدا در مسجد در انتظار نماز بوديم كه مردى برخاست و عرض كرد : اى رسول خدا من گناهى كرده ام پيامبر صلى الله عليه و آله روى از او برگرداند ، هنگامى كه نماز تمام شد همان مرد برخاست و سخن اول را تكرار كرد ، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : آياباما اين نماز را انجام ندادى و براى آن به خوبى وضو نگرفتى ؟ عرض كرد : آرى ، فرمود : اين كفاره گناه تو است » .⁽²⁾و نيز از على از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمود : « اِنَّما مَنْزِلَةُ الصَّلَواتِ الْخَمْسِ لاُِمَّتى كَنَهْرٍ جارٍ عَلى بابِ اَحَدِكُمْ فَما يَظُنُّ اَحَدُكُمْ لَوْ كانَ فى جَسَدِه دِرْنٌ ثُمَّ اغْتَسَلَ فى ذلِكَ النَّهْرِ خَمْسَ مَرّاتٍ كانَ يَبْقى فى جَسَدِه دِرْنٌ فَكَذلِكَ وَ اللّهِ الصَّلَواتُ الْخَمْسُ لاُِمَّتى : نمازهاى پنجگانه براى امت من همچون يك نهر آب جارى است كه بر در خانه يكى از شما باشد ، آيا گمان مى كنيد اگر كثافتى در تن او باشد و سپس پنج بار در روز در آن نهر غسل كند آيا چيزى از آن بر جسد او خواهد ماند ( مسلمانه ) همچنين است به خدا سوگند نمازهاى پنجگانه براى امت من ».⁽³⁾به هر حال جاى ترديد نيست كه هر گاه نماز با شرايطش انجام شود ، انسان را در عالمى از معنويت و روحانيت فرو مى برد كه پيوندهاى ايمانى او را با خدا چنان محكم مى سازد كه آلودگى ها و آثار گناه را از دل و جان او شستشو مى دهد. نماز انسان را در برابر گناه بيمه مى كند و نيز نماز زنگار گناه را از آئينه دل مى زدايد. نماز جوانه هاى ملكات عالى انسانى را در اعماق جان بشر مى روياند، نماز اراده را قوى و قلب را پاك و روح را تطهير مى كند و به اين ترتيب نماز در صورتى كه به صورت جسم بى روح نباشد مكتب عالى تربيت است .

اميدبخش ترين آيه قرآن

در تفسير آيه مورد بحث حديث جالبى از على به اين مضمون نقل شده است كه روزى رو به سوى مردم كرد و فرمود : « به نظر شما اميدبخش ترين آيه قرآن كدام آيه است ؟ » بعضى گفتند : آيه « اِنَ اللّهَ لايَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه وَ يَغْفِرُ مادُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشآءُ » : خداوند هرگز شرك را نمى بخشد و پايين تر از آن را براى هركس كه بخواهد مى بخشد ». امام فرمود : « خوب است ، ولى آن چه من مى خواهم نيست » ، بعضى گفتند : آيه « وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءً اَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللّهَ يَجِدِ اللّهَ غَفُورا رَحيما : هر كس عمل زشتى انجام دهد يا بر خويشتن ستم كند و سپس از خدا آمرزش بخواهد خدا را غفور و رحيم خواهد يافت » امام فرمود : « خوب است ولى آن چه را مى خواهم نيست ». بعضى ديگر گفتند آيه : « قُلْ يا عِبادِىَ الَّذينَ اَسْرَفُوا عَلى اَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ : اى بندگان من كه اسراف بر خويشتن كرده ايد از رحمت خدا مأيوس نشويد » فرمود : « خوب است اما آن چه مى خواهم نيست ». بعضى ديگر گفتند : آيه «وَالَّذينَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلاَّ اللّهُ: پرهيزكاران كسانى هستند كه هنگامى كه كار زشتى انجام مى دهند يا به خود ستم مى كنند به ياد خدا مى افتند و از گناهان خويش آمرزش مى طلبند و چه كسى است جز خدا كه گناهان را بيامرزد » باز امام فرمود : « خوب است ولى آن چه مى خواهم نيست ». در اين هنگام مردم از هر طرف به سوى امام متوجه شدند و همهمه كردند فرمود : « چه خبر است اى مسلمانان ؟ » عرض كردند: به خدا سوگند ماآيه ديگرى در اين زمينه سراغ نداريم. امام فرمود: « از حبيب خودم رسول خدا شنيدم كه فرمود اميد بخش ترين آيه قرآن اين آيه است : " وَ اَقِمِ الصَّلوةَ طَرَفَىِ النَّهارِ وَ زُلَفا مِنَ الَّيْلِ اِنَّ الْحَسَنتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرى لِلذّاكِرينَ " » .⁽¹⁾البته همان گونه كه در ذيل آيه 48 سوره نساء گفتيم درحديث ديگرى آمده است كه اميدبخش ترين آيه قرآن،

آيه : « اِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشآءُ » مى باشد. اما با توجه به اين كه هر يك از اين آيات به زاويه اى از اين بحث نظر دارد و يك بعد از ابعاد آن را بيان مى كند ، تضادى با هم ندارد. در واقع آيه مورد بحث از كسانى سخن مى گويد كه نمازهاى خود را به خوبى انجام مى دهند نمازى با روح و با حضور قلب كه آثار گناهان ديگر را از دل و جانشان مى شويد. اما آيه ديگر از كسانى سخن مى گويد كه داراى چنين نمازى نيستند و تنها از در توبه وارد مى شوند پس اين آيه براى اين گروه و آن آيه براى آن گروه اميدبخش ترين آيه است. چه اميدى از اين بيشتر كه انسان بداند هر گاه پاى او بلغزد و يا هوى و هوس بر او چيره شود ( بدون اين كه اصرار بر گناه داشته باشد پايش به گناه كشيده شود ) هنگامى كه وقت نماز فرا رسيد ، وضو گرفت و در پيشگاه معبود به راز و نياز برخاست احساس شرمسارى كه از لوازم توجه به خدا است نسبت به اعمال گذشته به او دست داد گناه او بخشوده مى شود و ظلمت و تاريكيش از قلب او برمى خيزد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

نماز يا برترين مرواريد درياى بندگى

در اين آيه شريفه به نماز كه ياد خدا و برترين مرواريد درياى بندگى و آرام بخش قلب انسانها و اصلاحگر فرد و جامعه است فرمان مى دهد و مى فرمايد:

وَ اَقِمِ الصَّلوةَ

و نماز را به پا دار. منظور اين است كه ركوع و سجده و ديگر كارها و واجبات آن را آن گونه كه شايسته است انجام ده.

طَرَفَىِ النَّهارِ وَ زُلَفا مِنَ الَّليْلِ

1 - به باور «ابن عبّاس» و «ابن زيد»، منظور از «دو سوى روز» در آيه شريفه زمان نماز صبح و مغرب و منظور از «پاسى از شب» وقت نماز «عشاء» است؛ و واژه «زُلَف» به مفهوم «آغازين ساعات» شب مى باشد. و قرآن به دو دليل، از نماز ظهر و عصر سخن به ميان نمى آورد؛ نخست آنكه اين دو نماز بدان دليل كه نمازهاى روز هستند،

روشن و آشكار بوده و نياز به بيان ندارند و اين شيوه سخن مانند آن است كه قرآن بگويد: نماز را در دو سوى روز، به همراه آن دو نمازى كه در روز خوانده مى شود به پادار. ديگر آنكه اين دو نماز در ضمن يكى از طرف روز كه طرف عصر باشد بيان شده است؛ چرا كه زمان نماز ظهر و عصر پس از گذشتن نيمروز است كه به طرف آخر روز نزديكتر مى باشد؛ و قرآن در اين مورد مى فرمايد: نماز را از زوال آفتاب تا نهايت تاريكى شب برپا دار اَقِمِ الصَّلوةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ اِلى غَسَقِ اللَّيْلِ...⁽¹⁾

يادآورى مى گردد كه واژه «دُلُوك» به مفهوم «زوال آفتاب» است كه در روايت رسيده از حضرت باقر عليه السلام نيز به همين معنا آمده است.

2 - امّا به باور گروهى از جمله «حَسَن» و «زَجّاج»، منظور از نمازِ «دو سوى روز» همان نماز صبح و ظهر و عصر و منظور از نمازِ «پاسى از شب»، نماز مغرب و عشا است؛ چرا كه طرفِ يك چيز بايد جزء آن باشد و روشن است كه نماز مغرب جزء روز نيست. و از پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله نيز روايتى رسيده است كه آن حضرت فرمود: نمازِ «پاسى از شب» نماز مغرب و عشا است.

اِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ

به يقين كارهاى نيك و شايسته اثر زيانبارِ كارهاى بد را از ميان مى برد.

در اين مورد كه منظور از «حَسَنات» چيست؟ ديدگاه ها متفاوت است:

به باور بيشتر مفسّران از جمله «ابن عبّاس» منظور نمازهاى پنجگانه است كه اگر بشايستگى خوانده شود، گناهانى را كه ميان آنها از انسان سر مى زند از ميان مى برد، چرا كه «ال» در «اَلْحَسَنات»، الف و لام تعريف است كه به واژه «اَلصَّلوة» باز مى گردد. لازم به يادآورى است كه اين ديدگاه را روايات رسيده نيز تأييد مى كند.

چند نمونه از روايات

1 - «ابوعثمان» در اين مورد آورده است كه: من و سلمان در سايه درختى نشسته بوديم، كه او شاخه اى خشك از آن درخت برگرفت و آن را حركت داد تا برگهاى خشكيده آن بر زمين ريخت، آنگاه گفت: هان اى ابوعثمان آيا نمى پرسى چرا چنين كردم؟

پرسيدم: بگو چرا؟

گفت: من يك بار به همراه پيامبر صلى الله عليه و آله بودم كه چنين كرد و از من پرسيد كه: هان اى سلمان، مى دانى چرا چنين كردم؟ من پاسخ منفى دادم، آنگاه از آن حضرت دليل كارش را پرسيدم، فرمود: زمانى كه مسلمانى به خوبى وضو مى سازد و نمازهاى پنجگانه را به شايستگى به جا مى آورد، گناهانش بسان اين برگهاى خشك فرو مى ريزد و از پى آن به تلاوت اين آيه پرداخت.

«اِنَّ الْمُسْلِمَ اِذا تَوَضَّأَ فَاَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ صَلّى صَلَواتِ الْخَمْسَ تَحاتَّتْ خَطاياهُ كَما يَتَحاتُّ هذَا الْوَرَقُ، ثُمَّ قَرَأَ هذِهِ الاْآيَةَ: وَ اَقِمِ الصَّلوةَ... اِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ...»⁽¹⁾

2 - و نيز آورده اند كه: آن حضرت در ميان ياران نشسته بود كه مردى از راه رسيد و گفت: اى پيامبرخدا، من گناهى كرده ام، اينك حدّ ياكيفرآن را بر من جارى ساز. آن حضرت فرمود: آيا با ما نماز نمى خوانى؟ گفت: چرا

فرمود: خدا، حدّ تو و يا گناه تو را مورد آمرزش قرار داد. فَاِنَّ اللّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ حَدَّكَ اَوْ قالَ ذَنْبَكَ.⁽²⁾

3 - و از اميرمؤمنان آورده اند كه فرمود: در كنار پيامبر خدا به انتظار نماز نشسته بوديم كه مردى از جا برخاست و گفت: اى پيامبر خدا، گناهى از من سر زده است، مرا از آن گناه پاك ساز؛ «كُنّا مَعَ رَسُولِ اللّهِ فِى الْمَسْجِدِ نَنْتَظِرُ الصَّلوةَ، فَقامَ رَجُلٌ فَقالَ: يا رَسُولَ اللّهِ، إنّى اَصَبْتُ ذَنْبا...»

پيامبر صلى الله عليه و آله سخن او را نشنيده گرفت تا نماز به پا شد؛ و پس از نماز هنگامى كه آن مرد دگر باره گفتارش را تكرار كرد، فرمود: «أَلَيْسَ قَدْ صَلَّيْتَ مَعَنا هذِهِ الصَّلوةَ وَ أَحْسَنْتَ لَهَا الطَّهُورَ؟» آيا اين نماز را با ما نخواندى و وضوى آن را نيكو نگرفتى؟

پاسخ داد: چرا.

فرمود: همين كفّاره گناه تو است؛ فَاِنَّها كَفّارَةُ ذَنْبِكَ. ⁽³⁾

اميد بخش ترين آيه

«ابوحمزه ثمالى» از يكى از دو امام گرانقدر حضرت باقر عليه السلام و يا صادق عليه السلام كه درود خدا بر آنان باد آورده است كه مى فرمود: روزى اميرمؤمنان روبه مردم نمود كه هان اى بندگان خدا، كدامين آيه از همه آيات اميدبخش تر است؟

در پاسخ پرسش آن حضرت، يكى گفت: اين آيه شريفه كه مى فرمايد:

«اِنَّ اللّهَ لايَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذْلِكَ لِمَنْ يَشاءُ»،⁽¹⁾خدا اين را كه به او شرك ورزيده شود نمى آمرزد و فروتر از آن را براى هر كه بخواهد مى آمرزد. آن حضرت فرمود: اين آيه بسيار اميد بخش است امّا پاسخ من نيست.

ديگرى گفت: اين آيه شريفه پاسخ شماست كه مى فرمايد: و هركس كار بدى كند و يا به خويشتن ستم روا دارد آنگاه از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده و مهربان خواهد يافت. «وَ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً...» ⁽²⁾

اميرمؤمنان فرمود: اين هم اميدبخش است امّا پاسخ من نيست.

نفر سوّم گفت: پاسخ مورد نظر شما اين آيه است كه مى فرمايد: «قُلْ يا عِبادِىَ الَّذينَ اَسْرَفُوا عَلى اَنْفُسِهِمْ لا تَقْنُطُوا...» ⁽³⁾

بگو هان اى بندگان من كه بر خودزياده روى نموده ايد، ازرحمت خدا نوميد نشويد.

حضرت فرمود: اين آيه نيز اميدبخش است، امّا پاسخ پرسش من نيست.

نفر چهارم گفت: پاسخ پرسش شما اين آيه است كه مى فرمايد: «وَ الَّذينَ اِذا فَعَلُوا فاحِشَةً اَوْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ...» ⁽⁴⁾

و آنانكه چون به كار زشتى دست يازند يا بر خود ستم روا دارند، خدا را به ياد مى آورند و براى گناهانشان آمرزش مى خواهند.

آن بزرگوار فرمود: اين آيه نيز بسيار اميدبخش است امّا پاسخ من نيست. اينجا بود

كه ديگر كسى پاسخى نداشت تا بگويد و آنگاه اميرمؤمنان رو به مردم كرد و فرمود: چرا پاسخ نمى دهيد؟!

گفتند: به خداى سوگند ديگر چيزى نمى دانيم.

سپس خود آن گرانمايه عصرها ونسلها فرمود: از شخصيت محبوب و گرانمايه ام پيامبر صلى الله عليه و آله شنيدم كه مى فرمود: اميد بخش ترين آيه قرآن اين آيه شريفه است كه مى فرمايد: و نماز را در دو سوى روز و نيز آغازين ساعات شب بر پادار؛ چرا كه نيكيها، بديها را از ميان مى برد. «اِنَّ عَلِيّاً عليه السلام اَقْبَلَ عَلَى النّاسِ فَقالَ: اَيَّةُ آيَةٍ اَرْجى عِنْدَكُمْ؟ فَقالَ بَعْضُهُمْ: اِنَّ اللّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ... قالَ: سَمِعْتُ حَبيبى رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقُولُ: اَرْجى آيَةٍ فى كِتابِ اللّهِ: وَ اَقِمِ الصَّلوةَ طَرَفَىِ النَّهارِ وَ زُلَفا مِنَ اللَّيْلِ اِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ...»⁽¹⁾

و آنگاه پيامبر خدا رو به من كرد و فرمود: على جان، به خدايى كه مرا به رسالت برگزيد، هر يك از شما مردم براى وضوى نماز به پاخيزد، گناهانش فرو مى ريزد؛ و هنگامى كه به بارگاه خدا رو آورد و با دل و جان نماز را به پا دارد، چيزى از گناهانش نمى ماند و پس از نماز بسان روزى مى شود كه تازه از مادر ولادت يافته است. و اگر ميان دو نمازگناهى از او سر زند، با نماز دوّم آمرزيده مى شود و همين گونه تا نماز پنجم.

سپس فرمود: يا عَلِىُّ اِنَّما مَنْزِلَةُ الصَّلَواتِ الْخَمْسِ لأُِمَّتى كَنَهْرٍ جارٍ عَلى بابِ اَحَدِكُمْ... على جان! موقعيت نمازهاى شبانه روزى براى جامعه و امت من، بسان نهر و جويبارِ لبريز از آبى است كه بر درخانه شما روان است. شما در مورد كسى كه در بدن او گرد و غبارى باشد و روزى پنج مرتبه در چنين جويبارى خود را شستشو دهد، چه مى پنداريد؟ آيا باز هم در بدن او گرد و چركى مى ماند؟ به خداى سوگند كه نمازهاى پنجگانه و نقش پاك كننده آنها اين گونه است. فَكَذلِكَ وَ اللّهِ الصَّلَواتُ الْخَمْسُ.⁽²⁾

هوسرانى و خوشگذرانى سرچشمه انحرافات اجتماعى است

فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِى الاَْرْضِ اِلاّ قَليلاً مِمَّنْ اَنْجَيْنا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذينَ ظَلَمُوا ما اُتْرِفُوا فيهِ وَ كانُوا مُجْرِمينَ

چرا در قرون ( و اقوام ) قبل از شما دانشمندان صاحب قدرتى نبودند كه از فساد در زمين جلوگيرى كنند ، مگر اندكى از آن ها كه نجاتشان داديم و آن ها كه ستم مى كردند از تنعم و تلذذ پيروى كردند و گناهكار بودند (و نابود شدند). (116/هود)

وَ ما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَ اَهْلُها مُصْلِحُونَ

و چنين نبود كه پروردگارت آبادى ها را به ظلم و ستم نابود كند در حالى كه اهلش درصدد اصلاح بوده باشند. (117 / هود)

شرح آيه از تفسير نمونه

« اُوْلُوا » به معنى « صاحبان » و « بَقِيَّة » به معنى باقيمانده است و معمولاً اين تعبير در لغت عرب به معنى اولواالفضل ( صاحبان فضيلت و شخصيت و نيكان و پاكان ) گفته مى شود زيرا انسان معمولاً اجناس بهتر و اشياء نفيس تر را ذخيره مى كند و نزد او باقى مى ماند و به همين جهت اين كلمه مفهوم نيكى و نفاست را با خود دارد. در هر جامعه اى تا زمانى كه گروهى از انديشمندان متعهد و مسؤول وجود دارد كه در برابر مفاسد ساكت نمى نشينند و به مبارزه برمى خيزند و رهبرى فكرى و مكتبى مردم را در اختيار دارند اين جامعه به تباهى و نابودى كشيده نمى شود. اما آن زمان كه بى تفاوتى و سكوت در تمام سطوح حكم فرما شد و جامعه در برابر عوامل فساد بى دفاع ماند ، فساد و به دنبال آن نابودى حتمى است. در هرجامعه اى معمولاً ظلم و فسادى وجود دارد، اما مهم اين است كه مردم احساس كنند كه ظلم و فساد هست و در طريق اصلاح باشند و با چنين احساس و گام برداشتن در راه اصلاح ، خداوند به آن ها مهلت مى دهد و قانون آفرينش براى آن ها حق حيات قائل است. اما همين كه اين احساس از ميان رفت و جامعه بى تفاوت شد و فساد و ظلم به سرعت همه جا را گرفت آن گاه است كه ديگر در سنت آفرينش حق حياتى براى آن ها وجود ندارد ، اين واقعيت را با يك

مثال روشن مى توان بيان كرد. در بدن انسان ، نيروى مدافع مجهزى است به نام « گلبول هاى سفيد خون » كه هر ميكرب خارجى از طريق هوا ، آب و غذا و خراش هاى پوست به داخل بدن هجوم كند اين سربازان جانباز در برابر آن ها ايستادگى كرده و نابودشان مى كنند و يا حداقل جلو توسعه و رشد آن ها را مى گيرند. بديهى است اگر يك روز اين نيروى بزرگ دفاعى كه از ميليون ها سرباز تشكيل مى شود دست به اعتصاب بزند و بدن بى دفاع بماند چنان ميدان تاخت و تاز ميكرب هاى مضر مى شود كه به سرعت انواع بيمارى ها به او هجوم مى آورند. كل جامعه انسانى نيز چنين حالى را دارد اگر نيروى مدافع كه همان « اوُلُوا بَقِيَّة » بوده باشد از آن برچيده شود ميكرب هاى بيمارى زاى اجتماعى كه در زواياى هر جامعه اى وجود دارد به سرعت نمو و تكثير مثل كرده ، جامعه را سرتاپا بيمار مى كنند. نقش « اوُلُوا بَقِيَّة » در بقاى جوامع آن قدر حساس است كه بايد گفت : بدون آن ها حق حيات از آنان سلب مى شود و اين همان چيزى است كه آيات فوق به آن اشاره دارد. همواره در ميدان مبارزات اجتماعى آن ها كه ضعيف ترند ، زودتر از صحنه خارج مى شوند يا نابود مى گردند و تنها آن ها باقى مى مانند كه از نظر تفكر و يا نيروى جسمانى قوى ترند و به همين دليل باقيماندگان نيرومندانند ، به همين جهت در عرب اين ضرب المثل وجود دارد كه مى گويند فِى الزَّوايا خَبايا وَ فِى الرِّجالِ بَقايا ( در زاويه ها هنوز مسائل مخفى وجود دارد و در ميان رجال ، شخصيت هايى باقيمانده ). و نيز به همين دليل كلمه « بَقِيَّة » كه در سه مورد از قرآن مجيد آمده است همين مفهوم را دربردارد : در داستان طالوت و جالوت در قرآن مجيد مى خوانيم : « اِنَّ ءَاَيةَ مُلْكِه اَنْ يَأْتِيَكُمُ التّابُوتُ فيهِ سَكينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ بَقِيَّةٌ مِمّا تَرَكَ آلُ مُوسى : نشانه حقانيت حكومت طالوت اين است كه صندوق عهد به سوى شما خواهد آمد همان صندوقى كه يادگارى نفيس خاندان موسى و هارون در آن است و مايه آرامش شما است » .⁽¹⁾و نيز در داستان شعيب در

همين سوره خوانديم كه به قومش گفت : « بَقِيَّتُ اللّهِ خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ » (86/هود) و اين كه در پاره اى از تعبيرات نام « بَقِيَّةُ اللّه » بر مهدى موعود گذارده شده نيز اشاره به همين موضوع است ، زيرا او يك وجود پرفيض و ذخيره بزرگ الهى است كه براى برچيدن بساط ظلم و بيدادگرى در جهان و برافراشتن پرچم عدل و داد نگاهدارى شده است. و از اين جا روشن مى شود كه چه حق بزرگى اين شخصيت هاى ارزشمند و مبارزه كنندگان با فساد و « اُوْلُوا بَقِيَّة ها » بر جوامع بشرى دارند ، چراكه آن ها رمز بقاء و حيات ملت ها و نجات آن ها از نابودى و هلاك هستند.

هم صالِح و هم مصلِح باشيد

نكته ديگرى كه در آيه فوق جلب توجه مى كند اين است كه قرآن مى گويد : خداوند هيچ شهر و آبادى را به ظلم و ستم نابود نمى كند در حالى كه اهلش « مصلح » باشند . توجه به تفاوت « مصلح » و « صالح » اين نكته را روشن مى سازد كه تنها « صلاحيت » ضامن بقاء نيست بلكه اگر جامعه اى صالح نباشد ولى در مسير اصلاح گام بردارد او نيز باز حق بقاء و حيات دارد، ولى آن روز كه نه صالح بود و نه مصلح، از نظر سنت آفرينش حق حيات براى او نيست و به زودى از ميان خواهد رفت. به تعبير ديگر هر گاه جامعه اى ظالم بود اما به خود آمده و درصدد اصلاح باشد چنين جامعه اى مى ماند، ولى اگر ظالم بود و درمسير اصلاح و پاكسازى نبود ، نخواهد ماند .

نكته ديگر اين كه يكى از سرچشمه هاى ظلم و جرم در آيات فوق پيروى از هوسرانى و لذت پرستى و عيش و نوش ها ذكر شده كه در قرآن از آن تعبير به « اِتْراف » مى شود. اين تنعم و تلذذ بى قيد و شرط سرچشمه انواع انحرافاتى است كه در طبقات مرفه جامعه ها به وجود مى آيد ، چراكه مستى شهوت آن ها را از پرداختن به ارزش هاى اصيل انسانى و درك واقعيت هاى اجتماعى بازمى دارد و غرق عصيان و گناه مى سازد .

شرح آيه از تفسير مجمع البيان

«بَقِيَّة»: باقيمانده چيزى.

«اُتْرِفُوا»: به رفاه و آسايش و خوشگذرانى عادت كردن.

رابطه اختناق با انحطاط جامعه ها