فرهنگ مسجد مشتمل بر مهمترین مصطلحات و کلید واژهها در باب مسجد

مشخصات کتاب

فرهنگ مسجد: مشتمل بر مهمترین مصطلحات و کلید واژهها در باب مسجد دفتر مطالعات و پژوهش‌ها، مرکز رسیدگی به امور مساجد. قم: انتشارات ثقلین، 1385 . 328 ص - (انتشارات ثقلین ؛ 37 )

964-9960-04-x

فهرست‌نویسی براساس اطلاعات فیپا

کتابنامه: ص. 317 - 328 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

ب. عنوان: مصطلحات و کلید واژهها در باب مسجد.

4 ف / 261

75 / 297

فرهنگ مسجد

ناشر: انتشارات ثقلین

مؤلف: دفتر مطالعات و پژوهشهای مرکز رسیدگی به امور مساجد صفحه بندی و ناظر چاپ عباس رحیمی لیتوگرافی و چاپ نینوا

قطع وزیری - 328 صفحه

شمارگان چاپ اول - 5000 نسخه

تاریخ آبان ماه 1385 نشانی :

دفتر مرکزی: تهران - تهرانپارس - بین فلکه دوم و سوم - خیابان 182 غربی - پلاک 6 تلفن 77702312 - نمابر 77881452

مرکز انتشارات: قم - خیابان انقلاب - چهار راه سجادیه کوچه شماره 33 - پلاک 13 تلفن 7734467 - نمابر 7732864

شماره شابک - 04 - 9960-964

تمام حقوق برای ناشر محفوظ است

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فرهنگ مسجد:

[مشتمل بر مهمترین مصطلحات و کلید واژهها در باب مسجد]

دفتر مطالعات و پژوهش‌ها، مرکز رسیدگی به امور مساجد

همکاران «فرهنگ مسجد»

رئیس مرکز رسیدگی به امور مساجد: حجة الاسلام والمسلمین حسین ابراهیمی اشراف نهایی و ریاست دفتر مطالعات و پژوهشها: حجة الاسلام والمسلمین محسن غرویان

ناظر علمی: حجة الاسلام والمسلمین مرتضی رستگار

دبیر جلسات: حجة الاسلام والمسلمین سید مهدی اجاق نویسندگان:

مرتضی رستگار، محمدرضا فیاض، ابو الفضل نجادی، علی اکبر گندمکار غلامرضا حاجبی، یعقوب بهمنیاری.

با همکاری آقایان: محمدهادی یعقوب نژاد، محسن محمدی، محمد هاشم پور. ویراستار: سید محمد تقی مرتضوی زاده

فهرست مطالب

سخن ناشر

مسجد قلب تپندهٔ جامعه اسلامی در تمامی امور و مسائل بوده و به اتفاق مؤرخان خشت اوّل تشکیل جامعه اسلامی در صدر اسلام با بنای مسجد در شهر مدینه (يثرب) نهاده شد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله با وحی الهی تعریف جدیدی از دین داری ارائه نمود و جامعه نوینی را براساس شریعت اسلام پایه گذاری کرد و محور این حرکت را مسجد قرار داد. ایشان همراهی دین و سیاست، دنیا و آخرت مردم داری و خداباوری را در یک نهاد جمعی و اجرایی به نام «مسجد» سامان بخشید و مسجد را به عنوان نقطه تعامل ،توسعه ،محبت، مودت، انس و اخوت در بین امت مسلمان مطرح ساخت مسجد نه فقط به حیات دینی انسان معنا بخشیده بلکه نقش ژرف و عمیق در صحنه سیاست و اجتماع ایفا کرده ایمان و اعتقاد و اخلاص و ایثار را در خدمت به جامعه و توسعه سیاسی و اسلامی به کار گرفته است انقلاب اسلامی ایران نیز به دلیل داشتن خاستگاه و محتوای دینی فرزند و مولود مسجد است و بی شک ادامه حیات آن نیز جز در سایه مسجد امکان پذیر نیست. از این رو پرداختن به معارف و ابعاد و زوایای مختلف مسجدگاهی محکم و استوار در راستای استمرار و بقای این نهضت مقدس است. فرهنگ ها منابعی دقیق و موثق و معتبر در پاره ای واژگان با اصطلاحات تمام یا بخشی از زبان و یا رشته ای خاص از علوم و معارف هستند. امروزه به دلیل گسترش علوم و فنون و پیدایش شاخه های متعدد علمی، افراد فرصت زیادی برای شناخت تفصیلی مطالب مورد نیاز خود ندارند. از این رو نوشتن فرهنگ ها اهمیت و جایگاه خاصی پیدا کرده است. مسجد به عنوان تنها نهادی که از آغاز تأسیس تاکنون مرکز و محور تحولات عظیمی در جامعه اسلامی بوده و دارای ابعاد و جهات گوناگون و گسترده ای است از این قاعده مستثنی نمی باشد.

مؤسسه فرهنگی ثقلین افتخار دارد تا در سالی که از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای «مدظله العالی» به نام «پیامبر اعظم صلی الله علیه و اله» نام گذاری گردیده است. نشر کتاب حاضر را با عنوان فرهنگ مسجد که توسط کارشناسان و محققین دفتر مطالعات و پژوهشهای مرکز رسیدگی به امور مساجد تدوین و تألیف شده است به حضور فرهیختگان تقدیم نماید. امید است زحمات مسؤول محترم دفتر جناب حجة الاسلام والمسلمين محسن غرویان و پژوهشگران دفتر و کلیه کسانی که در به ثمر رسیدن این اثر ارزشمند تلاش کردهاند مورد عنایت حضرت حق قرار گیرد.

مؤسسه فرهنگی ثقلین

مقدمه

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله از نگاه دیگران مقام معظم رهبری «دام ظله العالی» سال 1385 ه . ش را به نام مبارک «پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله» مزین فرمودند. این تدبیر حکیمانه، برای پاسخ گویی به یاوه سرائی ها و سخنان سست و واهی پاره ای از دشمنان اسلام بخصوص در برخی کشورهای غربی بود. بی تردید شخصیت والای حضرت محمد صلی الله علیه و آله بسی بالاتر و ارجمندتر از آن است که در پس پرده ابهام باقی مانده باشد. انقلاب فرهنگی و نهضت فکری ای که توسط پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از خاک حجاز آغاز شده امروزه تمامی نقاط جهان را تحت تأثیر قرار داده است. امروزه در هر کجای عالم که مسجدی برپاست، نام زیبای «محمد صلی الله علیه و آله» از مأذنه اش بگوش می رسد. دو شعار «لا اله الا اللّه » و «محمّدٌ رسول اللّه » در جای جای کره زمین، نشان از گسترش فرهنگِ اسلام و آئین محمّدی است. آئین پیامبر اعظم اسلام صلی الله علیه و آله و «مسجد» پیوندی دیرینه و ناگسستنی دارند. حضور «مسجد» در هر نقطه جهان، حضور «اسلام» است.

مستشرقان فراوانی در طول تاریخ، در باره اسلام و قرآن و پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله سخنانی گفته و مطالبی نوشته اند. ما در مقدمه این کتاب که با عنوان «فرهنگ مسجد» به حضور شما فرهیختگان و فرزانگان تقدیم می شود، مناسب دیدیم اعترافات برخی از شخصیت های برجسته علمی و شرق شناسان مشهور را در باره پیامبر اعظم اسلام صلی الله علیه و آله نقل کنیم. پیشتر اعتراف می کنیم که شخصیت برجسته حضرت محمّد صلی الله علیه و آله فراتر از آن است که این مشاهیر بتوانند به عمق و کنه آن پی ببرند، امّا به مصداق «الفضل ما شهدت به الاعداء» ملاحظه نظرات این گونه افراد و رجال علمی، خالی از فائده نیست:

سرپرسی سایکس

عقیده شخصی من این است که [حضرت] محمد صلی الله علیه و آله در میان مشاهیر عالم بزرگ ترین انسانی است که با یک مرام عالی تمام هم خود را مصروف این داشت که شرک و بت پرستی را از ریشه منهدم ساخته و به جای آن افکار بلند اسلام را برقرار سازد و او خدمت وافر و نمایانی که از این راه به نوع بشر نموده خدمتی است که من آن را ستایش نموده و سرتعظیم فرود می آورم.

رینولد الین نیکلسون

با ظهور [حضرت] محمد صلی الله علیه و آله پرده نفوذناپذیر ظلمت آن عهد ناگهان کنار زده شد و مردم جزیره العرب، براساس محکم سنن تاریخی پیدا کردند.

توماس کارلایل

دشمنان اگر به نظر حقیقت بنگرند خواهند فهمید در نفس این مرد بزرگ افکاری فوق طمع و دنیوی و جاه و سلطنت بوده است.

گرچه قرآن مشتمل بر آیات بلیغه توحید و تمجید مقام ارجمند خداوندیست ولیکن یگانه چیزی که در رأی من سزاوار تقدیس و تقدیر و مورد اعجاب است همانا شعاع نظرهای نافذ محمد صلی الله علیه و آله است به اسرار امور، که در میان آیات قرآنی ساطع و نمایان و تأثیر عمیقی در آیینه دل های بی رنگ دارد و این بزرگترین مزیتی است که حقا باعث تقدیس و اعجاب است و اگر بدیده عقل بنگریم این معنی موهبت و فضل خداوندیست که به محمد صلی الله علیه و آله از طرف خداوند حکیم اعطاء گردیده است.

خوشا به محمد صلی الله علیه و آله با لباس خشن و طعام خشن سعی در اصلاح عالم و تبلیغ توحید خداوند حق نموده روز و شب در رنج و تعب کوشش در نشر عدل و فضائل اخلاق می کرد و ابدا مانند اشخاص ضعیف النفس در تحمل شدائد و رنج ها طمع و میل به شهرت اسم یا نیل به سلطنت نداشت و هرگز نمی خواست هیچ قسم سیطره در عالم داشته باشد بلکه نشر دین توحید و عدل را در عالم، وظیفه روحی و انسانی خود می شمرد.

لرد درهن

پیش گویی هایی که (قرآن) در باره آینده کرده است اطلاعات درست و شگفت انگیزی که دارد آن چنان است که حضرت محمد صلی الله علیه و آله که استادی ندیده است به هیچ وجه نمی تواند از پیش خود آنها را فراهم ساخته و انشاء کند.

آلفونس دولامارتین (شاعر و نویسنده فرانسوی)

اگر بزرگی هدف، کمی وسایل و عظمت نتیجه را برای یک نابغه بشری مقیاس بگیریم در تاریخ نظیری مانند حضرت محمد صلی الله علیه و آله نمی توان یافت، وی در ثلث اراضی مسکونی امپراطوری ها، ارتش ها، قوانین، خاندان ها و توده های عظیم بشری را به حرکت درآورد، بیشتر و با عظمت تر از آن این است که عقل ها، اندیشه ها، عقیده ها و روان ها را به نهضت درآورد. هیچ فردی داوطلبانه یا از روی اجبار هدفی عالی تر از هدف پیامبر اسلام نداشته است زیرا دین اسلام موجب از بین بردن موهوم پرستی گردیده است، همان موهوم پرستی که بین خدا و مخلوقش به وجود آمده بود و همچنین باعث نزدیک کردن انسان به خدا و توسعه عقیده معقول خداپرستی می باشد و در میان آن همه هرج و مرج و بی نظمی و اغتشاش بت پرستان و معتقدین به خدایان متعدد، اسلام تنها فکر منطقی می باشد. هیچ پیامبری نتوانسته است مانند پیامبر اسلام انقلابی آن چنان مقدس و طولانی و پراهمیت در آن مدت خیلی کم به مرحله عمل درآورد زیرا هنوز دو قرن از آغاز کار پیامبر اسلام نگذشته بود که دین او نضج گرفت و اول بار در سه ناحیه عربستان و سپس در سایه کلمه توحید سواحل رود سیحون و هند غربی و مصر و حبشه و تمام آفریقای شمالی و بیشتر جزایر مدیترانه و قسمتی از خاک فرانسه و قسمت عمده سرزمین اسپانیا گسترش یافت.

بارتلمی هیلر

[حضرت] محمد صلی الله علیه و آله از همه اعراب با هوش تر بوده و در دین داری از همه کس محکم تر و نسبت به مردم مهربان تر بوده است، و به واسطه همین برتری بود که بدان قدرت و عظمت فوق العاده

رسید، ما این دین بزرگی که او آورد و مردم را بدان دعوت کرد را برای پیروانش یکی از نعمت های بزرگ خداوند می شماریم.

گوستاولوبون

اضافه برآنچه گفته شد طبق گفته تاریخ نویسان عرب حضرت محمد صلی الله علیه و آله بسیار خوددار و متفکر، کم حرف، احتیاط کار، خوش قلب، در رفتار و کردار خود بسیار مراقب ادب و پاکیزگی خویش بود تا پس از اینکه به ثروت و اقتدار نیز رسید هیچ گاه کارهای خود را به دیگری واگذار نکرد. او مردی بود بردبار در برابر سختی ها و دشواری ها خوددار و متحمل، دارای همتی بلند و در برخوردها مهربان و خوش رو بود یکی از خدمت گذارانش نقل می کند که هجده سال تمام خدمت او را انجام می داد و در طول این مدت هیچ گاه سخن تند یا کردار ملال آوری حتی برای تنبیه کردن من نیز از او ندیدم. حضرت محمد صلی الله علیه و آله جنگ جویی دلاور و ماهر در فنون جنگی بود اگر احساس خطری می نمود فرار نمی کرد و بدون جهت نیز خود را به مهلکه نمی انداخت. پیامبر اسلام توانست یک هدف مقدس واحدی برای تمام ملت های عرب بنا کند. ملت هایی که هدف و ایده، در آن ها وجود نداشت و همین بنای عالی پیامبر بود که توانست به خوبی عظمت و شخصیت او را آشکار نماید. ما اگر بخواهیم ارزش اشخاص را به کردار و آثار نیک شان بسنجیم به طور مسلم حضرت محمد صلی الله علیه و آله بزرگترین مرد تاریخ است.

معجزه کبرای پیامبر این بود که توانست پیش از مرگ خود قافله پراکنده عرب را گردهم آورد و از این کاروان سرگردان و پریشان ملت واحدی تشکیل دهد، بدانسان که همه را در برابر یک دین خاضع کرده فرمانبر و مطیع یک پیشوا گرداند.

مکس مولر

مکس مولر (1900 - 1813) لغوی و زبان شناس و مستشرق آلمانی انگلیسی است. او می گوید: نزدیک است که مسیحیان بفهمند که پیامبر یکی از مصدقین و یاری کنندگان آیین و تعلیمات

مسیح بوده و آن وقت دهشت خواهند کرد از دشمنی و خصومتی که بنام دین در قرن های گذشته مسیحیان مرتکب آن شدند.

نوفالیس

رسیدن انسان به حقیقتی از حقایق و درک سری از اسرار قوانین جامعه بشری بزرگترین معجزه می باشد و از این مقام ارجمند و مرتبه رفیعه به این کلمه تعبیر می شود: محمد، پیامبر حق از طرف خداوند قادر دانا و فرستاده اوست.

جان دیون پورت

جان دیون پورت (1789 - 1877) اسلام شناس معروف انگلیسی در کتاب «یک منقبت در باره محمد و قرآن» چاپ لندن سال 1986 چنین می نویسد:

«حضرت محمد صلی الله علیه و آله را باید یک مصلح دینی و قانون گذاری دانست که در قرن هفتم میلادی در عربستان ظهور کرده است».

تولستوی

لئو تولستوی (1910 - 1828) نویسنده مشهور روسی در کتاب خود به نام محمد صلی الله علیه و آله می گوید: جای هیچ گونه شبهه و تردید نیست که پیامبر اسلام از بزرگان و مصلحین دنیاست، آن هم مصلحی که به جامعه بشریت خدمات شایانی کرده است و این فخر و مباهات برای او بس است که یک ملت خون ریز و وحشی را از چنگال اهریمنان عادات زشت و شنیع برهانید و راه ترقی را بر روی آنان باز کرد و حال آن که هر مرد عادی نمی تواند به چنین کار شگرفی اقدام کند و نتیجه بگیرد.

بنابراین شخص شخیص پیامبر اسلام، سزاوار همه گونه احترام و اکرام می باشد شریعت پیامبر اسلام به علت توافق آن با عقل و حکمت در آینده عالم گیر خواهد شد.

ادوارد کیب بن (مورخ انگلیسی)

شخص محمد صلی الله علیه و آله از نظر جمال و زیبایی صوری امتیازاتی داشت و این امتیازات را جز از نظر کسانی که فاقد آنند، نمی توان ناچیز انگاشت. او پیش از آن که به سخنرانی بپردازد چه شنونده یک نفر بود و چه جمعی بودند همه مجذوب لطف و محبت او می شدند و توجه همه به سوی او جلب می شد. صورت آراسته و آمرانه، سیمای موقر و با شکوه، چشمان نافذ، تبسم ملیح و جاذب، محاسن پر مو، قیافه ای که نماینده تمام احساسات روحی وی بود و سرانجام نکات و لطائفی را که در محاوره به کار می برد، همه را وادار می کرد که در برابر او صدای هلهله و تکریم را بلند کنند.

در امور اجتماعی و کارهای مربوط به زندگی، کلیه آداب و رسوم کشورش را دقیقا رعایت می کرد. تواضع و احترام او در برابر اغنیا و بینوایان یکسان بود. وضوح و صراحتی که در گفتار نشان می داد، جای اختفایی برای مقاصد نهایی او نمی گذاشت. آداب معاشرتی را که در برابر دوستان، از نظر رفاقت و سابقه نشان می داد، همان بود که به عموم مردم، از نظر بشر دوستی رعایت می کرد.

حافظه اش قوی و پردامنه و هوش و ادراکش سهل و اجتماعی بود. نیروی تصورش عالی، قضاوتش صریح و روشن و سریع و قاطع بود، هم دارای قدرت فکر و اندیشه بود و هم دارای قدرت عمل و اقدام.

و گرچه نقشه او به تدریج با موفقیت توسعه پیدا می کرد. با این حال، اولین فکر رسالت الهی وی دارای نشان نبوغ اصیل و عالی است.

استانلی لین پول

از نظر قدرت اندیشه و علو فکر و زیبایی و صفای احساس، دارای موهبت خاصی بود. بیمار را عیادت می کرد و هر جنازه ای را تشییع می کرد. دعوت هر غلامی را برای شام می پذیرفت. جامه اش را خودش رفو می کرد. بزهایش را خودش می دوشید و کارهای خانه اش را شخصا

انجام می داد. گفته های گذشتگان را به طور خلاصه نقل می کرد. وقتی که با کسی دست می داد هیچ وقت زودتر از طرف مقابل دستش را عقب نمی کشید. از کسانی که تحت حمایت و سرپرستی او می زیستند، او با وفاترین حمایت کننده بود. هر کسی او را می دید، خود به خود به او احترام می کرد، هر کس به او نزدیک می شد، او را به شدت دوست می داشت. هر کس او را دیده چنین توصیف کرده و گفته است.

نه بیشتر از آن تاریخ و نه بعد از آن تاریخ، کسی را مانند او ندیده ام. هیچ کس به سکوت و کم حرفی او دیده نشده است و هر وقت حرف می زد استحکام و متانت و حزم بود. آن چه را می گفت، هیچ وقت کسی نمی توانست آن را فراموش کند.

پیامبر اسلام یکی از بزرگترین و عالی مقام ترین شخصیت های تاریخ جهان است و کتابش همان قرآن می باشد که مجموعه ای از وحی های الهی و شاهکار زبان عربی است.

پیامبر اسلام، مردی بسیار شجاع بود و در ضمن تواضع ایمانی بس قوی داشت و خود را بنده خدا می دانست او بسیار نماز می خواند و بسیار روزه می گرفت و در هر حال، عادل و منصف و نسبت به همه مهربان و با محبت بود.

پیامبر اسلام با شخصیت بارز و قوت کلام و اخلاق و رفتارش توانست یکی از بزرگترین مذاهب روزگار را پایه گذاری کند و یکی از کامل ترین تمدن ها و فرهنگ ها را بنیان گذاری نماید. وی یکی از بزرگ ترین قانون گذاران و مربیان مذهبی و سیاستمداران و مردان کارزار می باشد. در حالی که مدرسه ندیده و درس نخوانده بود.

در مغرب زمین، مسیحیان عموما تصورات واهی و خطائی از پیامبر اسلام دارند و حال آن که وی مردی، بسیار قانع و متواضع و متین و محجوب بود. به ابلاغ رسالت اش، ایمانی فوق العاده داشت و در حین پیامبری دائم این نکته را به مردم گوش زد می کرد که بنده و فرستاده خداست و با این که نفس خود را به سختی رنج می داد، ولی با همه مردم، مهربان و رئوف بود.⁽¹⁾

پیشگفتار

فرهنگ مسجد

«فرهنگ» منبعی دقیق، موثّق و معتبر در باره واژگان یا اصطلاحات تمام یا بخشی از زبان و یا رشته ای خاص از معارف و علوم است که براساس نظمی خاص و معمولاً الفبایی مرتّب می شود.⁽¹⁾فرهنگ ها به دو دسته عمومی و تخصصی تقسیم می شوند. فرهنگ های عمومی، که به آن ها «واژه نامه» یا «لغت نامه» نیز گفته می شود، منابعی اند که در آن ها واژگان و تعابیر یک زبان یا گویش خاص از یک زبان به همراه معانی و وجه دستور آن ها گرد آمده است. پیشینه لغت نامه ها در زبان فارسی، به فرهنگ یا لغت نامه فُرس تألیف ابومنصور علی بن احمد اسدی طوسی در قرن پنجم هجری، باز می گردد که تاکنون چندین بار چاپ شده است.⁽²⁾امروزه فرهنگ های عمومی بسیاری، از جمله لغت نامه و فرهنگ معین در دسترس است.

فرهنگ های تخصصی منابعی هستند که در آن ها واژگان و اصطلاحات یک رشته خاص از معارف و علوم به همراه معانی آن ها و توضیحات لازم گرد آمده است. سابقه تألیف این فرهنگ نامه ها در زبان فارسی چندان طولانی نیست. نخستین فرهنگ تخصصی مانند فرهنگ نظامی، نگاشته سروان ضرغامی و سروان زرگر خوشنویسان؛ فرهنگ بازرگانی نگاشته ینکار؛ و فرهنگ حقوقی، نگاشته جعفری لنگرودی، از ترتیب شصت سال پیش به این طرف تألیف

شده اند.⁽¹⁾امروزه فرهنگ های تخصصی بسیاری در دسترس دانش پژوهان هر یک از علوم قرار دارد.

دائره المعارف تنها منبعی است که در آن، مهم ترین و اساسی ترین اطلاعات لازم در همه رشته های معارف بشری یا رشته ای خاص براساس نظمی منطقی و بیشتر الفبایی فراهم آمده است.⁽²⁾مشابهت «فرهنگ» با «دائرة المعارف» در سه چیز است:

1 . هر دو کتاب مرجع محسوب می شوند و خواننده هنگام نیاز، به آن ها مراجعه می کند.

2 . دائره المعارف ها از نظر شمول، همانند فرهنگ ها، عمومی یا تخصصی اند.

3 . نظم هر دو غالبا الفبایی است.

تفاوت عمده این دو در این است که هدف در فرهنگ نویسی، ارائه اطلاعات پایه و اساسی اما به اختصار است، ولی در دائره المعارف نویسی، ارائه اطلاعات گسترده تر، عمیق تر و دسته بندی شده تر است.⁽³⁾

معرفی «فرهنگ مسجد»

فرهنگ مسجد - کتاب حاضر - فرهنگی تخصصی و با نظم الفبایی است که در آن، عناوین مرتبط با مباحث مسجد، همراه معنا و توضیحات لازم و مستند گرد آمده است. برای استفاده بهینه از این کتاب، توجه به نکات ذیل، ضروری است:

1 . محققان محترم تلاش کرده اند تا در ذیل هر مدخل، شناسه مدخل قرار گیرد و اطلاعاتی اجمالی در اختیار مخاطب قرار دهد. «شناسه» تعریفی کوتاه با عباراتی غالبا بدون فعل است که در برابر هر یک از عناوین و مدخل ها می آید.

2 . به دلیل آنکه ذکر جزئیات احکام فقهی در مباحث مربوط به احکام مسجد، مخالف غرض تدوین فرهنگ نامه است، از این رو، تنها به کلیات موارد پرداخته شده و در موارد اختلاف، یا ملاحظه شهرت یک قول، آن قول به مشهور نسبت داده شده است.

3 . سعی شده است مطالبی که در این فرهنگ تدوین گردیده، از منابع معتبر باشد و برای اتقان و اعتبار بیشتر و همچنین تسهیل پژوهش های گسترده تر برای خوانندگان ارجمند، در پایان هر مقاله، به نام کتاب، شماره جلد و صفحه آن اشاره شده و در پایان کتاب نیز مشخصات کامل کتاب شناختی منابع و مآخذ به طور مبسوط ذکر گردیده است.

اهمیت و ضرورت تدوین

امروزه با توجه به گسترش علوم و فنون و پیدایش شاخه های متعدد علمی، افراد فرصت زیادی برای شناخت تفصیلی مطالب مورد نیاز خود ندارند و گرفتاری های روزه مرّه بسیاری را به خود مشغول ساخته است. از این رو، نوشتن فرهنگ ها اهمیت و جایگاه خاصی پیدا کرده است. «مسجد» به عنوان تنها نهادی که از آغاز تأسیس تاکنون مرکز و محور تحوّلات عظیمی در جامعه اسلامی بوده و دارای ابعاد و جهات گوناگون و گسترده ای است، از این قاعده مستثنا نمی باشد.

مراحل تدوین

تا آنجا که می دانیم، این نخستین بار است که کتابی با عنوان «فرهنگ مسجد» نوشته می شود، از این رو، نگارش و تدوین این اثر معضلات و مشکلات خاصی به همراه داشته است. به هر روی، برای آماده سازی این کتاب، مراحل زیر به دقت پشت سر گذاشته شده است:

الف. فیش برداری مجموعه آثار و کتاب ها و مقالاتی که در ارتباط با مسجد نگاشته شده اند.

ب. گزینش واژه های محوری و خاص به عنوان «مدخل» فرهنگ نامه؛

ج. نگارش مقالات متناسب ذیل هر مدخل، توسط محققان و نویسندگان محترم؛

د. بررسی ساختاری و محتوایی مقالات پس از تدوین: در بعد ساختاری نوشته ها، حجم، قواعد درست نویسی، تنظیم و چینش مطالب و اعتبار منابع مورد نظر بوده و در نگاه محتوایی، درستی مطالب، مطابقت آن ها با منابع مورد استناد، و جامعیت مقالات لحاظ شده است.

ه . نظارت بر مقالات توسط مسئول «دفتر مطالعات و پژوهش های مرکز رسیدگی به امور مساجد» یا کارشناس مورد تأیید ایشان؛

و. ویرایش مقالات؛

ز. بازبینی نهایی و مقابله توسط ناظر علمی مقالات.

ویژگی ها

فرهنگ مسجد دارای چند ویژگی است:

الف. نخستین فرهنگ مسجد است که توسط گروهی از محققان شیعه نوشته شده است.

ب. به زبان فارسی نگارش یافته و برای همه طبقات فارسی زبان قابل استفاده است.

ج. از جامعیت و گستردگی نسبی برخوردار است.

د. مستند به منابع معتبر است و زمینه را برای تحقیق بیشتر در موضوعات مداخل فراهم می آورد.

ه . روان و ساده و در عین حال، علمی و متقن نوشته شده است.

و. براساس حروف الفبای فارسی مرتّب شده است.

سخن آخر

خداوند سبحان را سپاس می گوییم و ستایش می کنیم که نعمت جمهوری اسلامی را به ما ارزانی داشت و انقلاب اسلامی را به دست با کفایت فقیه و فیلسوف کبیر حضرت آیت اللّه العظمی امام خمینی قدس سره به پیروزی رسانید و سکّان داری کشتی پرشتاب این انقلاب الهی را به دست پرتوان

مقام معظّم رهبری حضرت آیت اللّه خامنه ای «دام ظله الوارف» سپرد. بجاست از شهیدان گران قدر این انقلاب سرخ حسینی علیه السلام یاد کنیم و نام و راه و آرمان شان را گرامی بداریم و توفیق پیمودن طریقشان را از خدای منّان طلب کنیم.

در پایان، از مساعدت های بی شائبه ریاست «مرکز رسیدگی به امور مساجد» حضرت حجت الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسین ابراهیمی «دام عزّه» کمالِ تشکر را داریم و برای همگان توفیق انجام خدمات علمی و فرهنگی در جهت اهداف متعالی نظام جمهوری اسلامی ایران را از خداوند بزرگ مسئلت می کنیم. «و آخر دعوانا ان الحمدللّه ربّ العالمین».

قم

دفتر مطالعات و پژوهش های

مرکز رسیدگی به امور مساجد

تابستان 1385

«آ»

آثار مسجد رفتن

آثار مسجد رفتن: فواید دنیوى و پاداش هاى اخروى رفت و آمد به مسجد

در متون روایى شیعه و سنّى، براى رفت وآمد به مساجد، فواید و آثار دنیوى و اخروى بیان شده است. این آثار سازنده و پاداش ها عبارت است از:

1 . پیدا کردن برادر و دوستى که در مسیر اطاعت خداوند از وى بهره گیرد.

2 . فراگیرى علم و دانش جدید و سودمند؛

3 . عقاید خود را با دلیل و برهان، محکم و استوار مى سازد.

4 . شنیدن سخنى که او را به سوى نیکى رهنمون گردد.

5 . رحمتى از خداوند که منتظرش باشد.

6 . سخنى که او را از بدى بازدارد.

7 . گناهى را از روى شرم و حیا ترک نماید.

8 . گناهى که در اثر خوف و خشیت، آن را ترک کند. ⁽¹⁾(ر.ک. اهل مسجد.)

9 . مؤمن بودن؛ پیامبر صلى الله علیه و آله فرمودند: هنگامى که دیدید مردى بر رفت وآمد به مسجد مداومت دارد، او را مؤمن بدانید؛ زیرا مسجد خانه اجتماع و آمد و شد انسان هاى با تقوا و صالح است. ⁽²⁾همچنین فرمودند: به سوى مسجد گام برنمى دارد، مگر مؤمنى از اهل بهشت. ⁽³⁾

10 . ضمانتِ ورود به بهشت؛ از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل شده است: شش حالت است که هر کس در یکى از آن حالات بمیرد خداوند - عزّوجل - ضمانت نموده است او را وارد بهشت کند. یکى از آن ها وقتى است که انسان نیکو وضو بگیرد، سپس به سوى مسجد و مصلاّى نماز حرکت کند ولى در بین راه، مرگش فرا رسد. ⁽¹⁾

11 . شفاعت کننده هشتاد هزار نفر؛ پیامبر صلى الله علیه و آله فرمودند: خداوند به سه گروه وعده داده است بدون حساب وارد بهشت شوند و هر یک از این سه گروه مى تواند هشتاد هزار نفر را شفاعت کند؛ آن ها عبارتند از: مؤذّن، امام جماعت، و کسى که وضو بگیرد سپس داخل مسجد شود و نماز را به جماعت بجاى آورد. ⁽²⁾

12 . همردیف بودن با مقام و منزلت صدّیقان و شهدا و حضور در محفل پیامبر الهى؛ رسول اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید: قدم برداشتن به سوى مسجد اطاعت از خداوند و پیامبر اوست، و هر که از خدا و رسولش اطاعت کند خداوند او را همراه صدّیقان و شهدا وارد بهشت خواهد کرد و همنشین حضرت داود علیه السلام است و مثل او پاداش مى گیرد. این مقامات در سایه آمد و شد به مسجد به دست مى آید. ⁽³⁾

13 . طلب آمرزش و دیدار و انس فرشتگان با او در قبر؛ نبى اکرم صلى الله علیه و آله فرمودند: کسى که به قصد شرکت در نماز جماعت، به سوى مسجد قدم برمى دارد، خداوند متعال در برابر هر گامى که برمى دارد، هفتاد هزار حسنه به او پاداش مى دهد و نیز به همین میزان درجات و تقرّب وى به خدا بالا خواهد رفت، و اگر در چنین حالى بمیرد، خداوند هفتاد هزار فرشته را مأمور مى کند تا در قبر به دیدارش بروند و وى را بشارت دهند و در تنهایى قبر أنیس او باشند و تا روز قیامت برایش طلب آمرزش کنند. ⁽⁴⁾

14 . برخوردار شدن از آرامش فکرى و روحى؛ بنا به برخى روایات، هنگام گرفتارى و غم و اندوه و مشکلات و یا موقع حوادث یا رخدادهاى طبیعى (کسوف و خسوف)، به مسجد رفتن و نماز خواندنِ در آن، آرامش روانى در پى دارد. ⁽¹⁾

15 . تسبیح تمامى موجودات براى نمازگزار در مسجد؛ امام صادق علیه السلام مى فرماید: کسى که به سوى مسجد گام برمى دارد بر هیچ تَر و خشکى قدم نمى گذارد، مگر اینکه زمین تا طبقات هفتگانه اش براى او (به جاى او براى خدا) تسبیح مى گویند. ⁽²⁾

16 . ایمنى از بلا؛ امیرالمؤمنین علیه السلام مى فرماید: آن گاه که اهل زمین در گناه و بدى ها غوطه ور مى شوند، خداوند قصد مى کند تمامى آنان را بدون استثنا عذاب کند و چون مى بیند سال خوردگان براى نماز به مساجد قدم برمى دارند و فرزندان (نوجوانان) به آموختن قرآن مى پردازند بر همه رحم مى کند و عذاب را به تأخیر مى اندازد. ⁽³⁾

17 . نجات از آتش سوزان؛ رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: در قیامت، دستور داده مى شود برخى مردان را به سوى آتش ببرند. خداوند - عزّوجل - به مالک (نگهبان دوزخ) مى فرماید: بگو به آتش که قدم هاى آنان را نسوزان؛ زیرا آنان به سوى مساجد گام برمى داشتند. ⁽⁴⁾

18 . پاداش حج و عمره مستحبى؛ پیامبر مى فرماید: کسى که براى شرکت در نماز جماعت پیاده به سوى مسجد برود ثوابش همانند یک حج است، و آنکه صرفا براى شرکت در نمازى به سوى مسجد گام بردارد ثوابش همانند عمره مستحبى است. ⁽⁵⁾

همچنین در روایات آمده است: آنان که شبانگاهان به مساجد مى روند، در قیامت، پرچمدار و جلودار بهشتیان هستند و در جوار عرش الهى ساکن مى گردند. پیامبر صلى الله علیه و آله فرمودند: بشارت باد کسانى را که در تاریکى شب به مساجد مى روند! در روز

قیامت، از نورى فروزان و درخشنده در پیشاپیش خود برخوردارند ⁽¹⁾و اینان در رحمت الهى غوطه ورند. ⁽²⁾در بیان دیگرى فرمودند: کسى که در دل شب در حالى که مردم به خواب رفته اند، طهارت و وضویش را نیکو بجا آورد و به سوى خانه اى از خانه هاى خدا حرکت کند در زیر سایه عرش الهى است و گناهانش آمرزیده مى شود. ⁽³⁾در روایتى پیامبر صلى الله علیه و آله خطاب به ابوذر مى فرماید: اى ابوذر! خوشا به حال پرچم داران روز قیامت که پرچم ها را به دوش گرفته و پیش از دیگران وارد بهشت مى شوند! آنان همان کسانى اند که در سحرگاهان و دیگر اوقات در رفتن به مساجد بر دیگران پیشى مى گیرند. ⁽⁴⁾

فقها با استناد به این گونه روایات، یکى از اعمال مستحب را زودتر از همه به مسجد رفتن و دیرتر از همه از آنجا خارج شدن ذکر کرده اند. ⁽⁵⁾.

آداب مسجد

آداب مسجد:مجموعه اعمالى که شایسته است به احترام مسجد رعایت شود.

در منابع اسلامى، براى حفظ حرمت مسجد، آدابى ذکر شده که رعایت آن ها مستحب و ترک آن ها با جایگاه مساجد منافى است. برخى از این آداب، از مقدّمات ورود و حضور در مسجد، برخى ویژه ورود و حضور در مسجد، و برخى نیز از آداب خروج از مسجد است.

آدابى که رعایت آن ها براى رفتن به مسجد پسندیده است، عبارت است از: طهارت و نظافت، ⁽⁶⁾پوشش نیکو، ⁽⁷⁾پیاده

رفتن و حفظ وقار در مسیر مسجد، ⁽¹⁾استفاده از بوى خوش (براى مردان) ⁽²⁾و ذکر خدا. ⁽³⁾

آداب ویژه ورود و حضور در مسجد نیز عبارت است از: دعاهاى هنگام ورود، ⁽⁴⁾وارد شدن با پاى راست، ⁽⁵⁾سلام کردن به حاضران، ⁽⁶⁾تحیّت مسجد، ⁽⁷⁾استقبال، ⁽⁸⁾نینداختن آب دهان و بینى و اخلاط سینه در فضاى مسجد، ⁽⁹⁾و پرهیز از کارهایى که از انجام آن ها در مسجد نهى شده است (ر.ک. مکروهات مسجد)، ترک نکردن مسجد بدون عذر پس از شنیدن صداى اذان، ⁽¹⁰⁾روشن ساختن مسجد، ⁽¹¹⁾نشستن هدفمند، ⁽¹²⁾

جلوگیرى از ورود دیوانگان و کودکان غیر ممیّز که احتمال داده مى شود مسجد را آلوده کنند. ⁽¹³⁾

آداب خروج از مسجد نیز عبارت است از: خواندن دعاهاى هنگام خروج ⁽¹⁴⁾و خروج از مسجد با پاى چپ. ⁽¹⁵⁾

در روایات به چند نکته که ویژه بانوان است نیز اشاره شده. این موارد عبارت است

از: حضور زن، ⁽¹⁾رعایت حجاب و عفّت کامل، ⁽²⁾استفاده نکردن از بوى خوش ⁽³⁾و عدم اختلاط با مردان. ⁽⁴⁾همچنین براى بنا و معمارى مسجد نیز آدابى ذکر شده است. (ر.ک. معمارى مسجد.) .

آسیب شناسى مسجد

آسیب شناسى مسجد: شناخت عوامل تهدیدکننده مسجد و مانع نقش آفرینى آن.

مساجد در صدر اسلام، نماد وحدت مسلمانان و پایگاه اصلى حکومت اسلامى بودند، ولى امروزه مساجد جهان اسلام از این نقش اساسى به دور مانده اند. آسیب هاى متعددى در شرایط امروزى مساجد را تهدید مى کند که عبارت است از:

1 . جریانات فکرى ضد دین مثل سکولاریسم و لیبرالیسم که دین را به عنوان عامل مخدّر، و افراد دیندار را به عنوان مرتجع معرفى مى کنند.

2 . گسترش ارزش هاى مادى و رواج فرهنگ دنیازدگى و مصرف گرایى؛

3 . وجود تشکیلات موازى با کارکردهاى مسجد؛ (ر.ک. کارکردهاى مسجد.)

4 . بى توجهى در برنامه ریزى هاى بلندمدت براى امور مسجد و عدم تخصیص بودجه لازم براى آن؛

5 . فقدان آموزش هاى روزآمد براى عوامل و کارگزاران مساجد؛

6 . ناکارایى مساجد در مقایسه با نیازهاى اجتماعى دوره معاصر و اکتفا به فعالیت هاى عبادى که منجر به عدم حضور مردم

و بى تفاوتى نسبت به مسجد و برنامه هاى آن مى شود.

8 . نبودن مدیریت واحد در مساجد

و نظام مهندسى معمارى مسجد.

عوامل مزبور از جمله موارد آسیب هاى مسجد به شمار مى آید. ⁽¹⁾.

آیات احکام مساجد

آیات احکام مساجد: آیاتى که احکام مطلق مساجد و مسجد الحرام را بیان مى کند.

مفاد آیاتى از قرآن کریم که درباره احکام مسجد، به ویژه در مورد مسجد الحرام، سخن گفته، عبارت است از:

1 . از دخول در مساجد در حال جنابت - جز در مورد عبور - نهى شده است. ⁽²⁾

2 . ورود کفّار به مسجد الحرام ممنوع و حرام است. به قول شیعه و امام مالک، ورود آنان به سایر مساجد نیز حرام است، و چون علت نجاست مشرکان همان شرک به خداست، مشهور امامیه دخول اهل کتاب را هم به مسجد جایز نمى دانند. از اینکه سبب حرمت ورود مشرکان نجاست است، مى توان استنباط کرد که داخل کردن مطلق نجاسات به مسجد جایز نیست. ⁽³⁾

3 . مسلمانان در هر مسجدى که حاضر مى شوند رو به قبله آورند یا به عبادت حق مشغول شوند. قول دیگر آن است که در وقت سجود یا در نماز - که شامل سجده است - رو به قبله نمایند. ⁽⁴⁾

4 . در دستور به مؤمنان « یَا بَني آدمَ خُذوا زینتَکُم عِندَ کُلِّ مسجدٍ»، از کلمه « زینت»به «لباس» تعبیر شده است و مطلق استحباب پوشیدن لباس نیکو در نماز و اجتماعات استفاده مى شود و مراد از « مسجد» نمازى است که در مسجد اقامه مى شود. ⁽⁵⁾

5 . از آیه 104 سوره بقره - آنچنان که در کتاب هاى آیات الاحکام آمده است - دو مطلب به دست مى آید:

الف. حرمت خراب کردن مساجد، چه از بین بردن اصل بنا و چه فرش و سایر اسباب مسجد، که بالملازمه، وجوب

نگه دارى و عمارت مساجد را مى رساند؛ زیرا عمارت مساجد را خاص مؤمنان و نشان دهنده ایمان شمرده است.

ب. محبوبیت اشتغال به ذکر خداوند در مساجد و ترغیب به آن استفاده مى شود، ولى وجوب ساختن مسجد یا وجوب ذکر خدا در مسجد یا استحباب خضوع در مساجد - چنان که بعضى از آیه استفاده کرده اند - روشن نیست.

6 . خداوند متعال مى فرماید « إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَى أُوْلَ-ئِکَ أَن یَکُونُواْ مِنَ الْمُهْتَدِینَ»؛ ⁽¹⁾مساجد خدا را فقط کسانى بنا مى کنند که به خدا و روز قیامت ایمان آورده اند و نماز (پنج گانه) بپامى دارند و زکات مال خود را مى دهند و از غیر خدا نمى ترسند ولى آنان امیدوار باشند که از هدایت یافتگانند.

تفسیر آیه شریفه: إشعار آیه به این است که خداوند نسبت به مساجد عنایتى خاص دارد. از این رو، کسانى را که مساجد را آباد سازند به صفات کمالیه، که ایمان به خدا و روز جزا، اقامه نماز، پرداخت زکات و خوف و خشیت از حق تعالى است، توصیف نموده.

مفسّران گفته اند: ممکن است مراد از «عمارت مسجد» پاکیزه نگاه داشتن، فرش نمودن، روشن نگاه داشتن چراغ مسجد و مانند آن باشد، و امکان دارد که مراد اقبال به عبادت خداوند و دورى از اشتغال به امور دنیوى باشد.

7 . خداوند متعال مى فرماید :« وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَدا»⁽²⁾مراد از مساجد، محل هاى سجده خود مکلّف است، نه محل سجده وى بر زمین. سه قول دیگر نیز در تفسیر این آیه نقل شده اند.

الف. مراد کل زمین است که سجدگاه آدمى است.

ب. مراد مسجد الحرام است. (چون کعبه قبله همه مساجد است، از آن تعبیر به جمع شده است.)

ج. «مساجد» جمع مسجد، (مصدر،

نه اسم مکان به معناى محل سجده) به معناى سجود است؛ یعنى سجده از آنِ خداست و به خاک افتادن براى غیر او روا نیست.

آیات هفت گانه مزبور مربوط به تمام مساجد است.

تعدادى از آیات قرآن کریم به طور خاص، احکام مسجدالحرام را بیان مى کند؛ مانند:

1 . « إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاء الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ وَمَن یُرِدْ فِیهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِیمٍ»؛⁽¹⁾

و آنان که به خدا کافر شدند و مردم را از راه دین خدا منع کردند و نیز از مسجد الحرام، که ما براى مردم - چه اهل آن شهر و چه مسافران و بادیه نشینان - یکسان قرار دادیم، مانع شدند و کسى که از حق مایل شده، بخواهد در حرم مرتکب ظلمى شود او را عذابى دردناک مى چشانیم.

بعضى از مفسّران «الحاد» را به معناى بى ادبى دانسته اند؛ همچون آب دهان افکندن در مسجد. در تفسیر «ظلم»، وجوه ذیل ذکر شده است:

الف. تجاوز از قوانین شرع؛ همچون انجام مکروهات و محرمات؛

ب. گفتن «لاواللّه » و «بلى و اللّه »؛

ج. ورود به مسجد بدون احرام.

در تفسیر «مسجد الحرام»، دو قول نقل شده است:

1 - مراد فقط محوطّه اطراف کعبه است که عرفاً بدان «مسجد» گفته مى شود؛ چنان که شافعى چنین عقیده دارد.

2 - به نظر بعضى از امامیه و ابوحنیفه، مراد تمام مکّه است؛ زیرا در سوره اسراء «مسجد الحرام» را بر مکّه اطلاق نموده: « سُبحانَ الّذى اَسرى بِعبدِه لَیلاً مِن المسجد الحرامِ»که مسلّماً معراج پیامبر از خانه امّ هانى، که خارج از مسجد و جزو بیوت مکّه بوده، واقع شده است.

بعضى از این آیه استفاده کرده اند که کسى حق ندارد به عنوان مالک شخصى، زائران را از سکونت در خانه خود، که در مکّه واقع شده است، منع نماید؛ ⁽²⁾به دلیل

« سواءٍ العاکفُ فیهِ و البادُ» (مکّه را براى ساکنان و مسافران مساوى قرار دادیم) و بنابراین، خرید و فروش خانه هاى مکّه جایز نیست و فقط اولویت در سکونت ملاک است.

استدلال به چند مطلب:

اول. کسى را که به مسجد الحرام پناه آورد نمى توان از آنجا اخراج کرد، گرچه مستحق حد و مجازات باشد؛ چون خداوند مسجد را، که جزئى از بلد است، ایمن قرار داده، اما سایر اماکن مکّه به واسطه دلیل خارجى از این حکم مستثنا شده اند.

دوم. قتال در مکّه جایز نیست.

سوم. جواز مسئلت رزق و توسعه رفاه زندگى و طلب معیشت از خداوند به دلیل « و ارزُقْهم مِن الثمراتِ»؛ چون «ثمرات» غیر از امور ضرورى است.

چهارم. فضیلت و شرف مکّه. ⁽¹⁾

2 . از جمله « رَبّنا تَقبَّلُ مِنّا»استفاده مى شود که بنیان کعبه براى عبادت حق تعالى گذاشته شده است، نه براى سکونت؛ زیرا آنچه براى خدا انجام مى گیرد تقاضاى قبول آن از درگاه احدیّت رواست. ⁽²⁾

3 . پایمال کردن حرمت مسجد الحرام و بیرون کردن اهلِ مسجد الحرام (کارى که مشرکان نسبت به مسلمانان مرتکب شدند) گناه بزرگ ترى است. ⁽³⁾

4 . اگر کفّار ابتدا در مسجد الحرام اقدام به جنگ کردند شما نیز با آنان نبرد کنید. ⁽⁴⁾

5 . هنگام اعتکاف در مساجد (براى عبادت) با زنان خود میامیزید. ⁽⁵⁾(ر.ک. آیات مسجد / آیات مسجد الحرام.)).

آیات قبله

دوازده آیه از قرآن کریم درباره «قبله» و توجه به آن و تغییر قبله از «بیت المقدّس» به سوى «کعبه مکرّمه» و پاسخ به معترضان مسئله تغییر قبله آمده است. ترتیب آیات بنا به نقل مرحوم مجلسى در بحارالأنواربدین

گونه است:

1 .« ولِلّهِ المَشرقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ اِنَّ اللّهَ واسِعٌ عَلِیْمٌ»؛⁽¹⁾

مشرق و مغرب از آن خدایند و به هر سو رو کنید خدا آنجاست. خداوند بى نیاز و داناست.

فاضل مقدادمى نویسد: مفاد این آیه (جز در مواردى که مسلّماً طرف قبله شرط است) در همه جا جارى است؛ مانند نماز بیمار یا کسى که در شدت خوف نماز مى گزارد و کسى که قبله را نمى داند و به چهار جانب نماز مى گزارد و کسى که به گمان قبله به جانبى نماز مى خواند و در نماز یا پس از انجام آن متوجه مى شود که به سمت قبله نماز نخوانده، ولى پشت به قبله هم نبوده است که در تمام این موارد

و همچنین در دعاها و نوافل، توجه به قبله شرط نیست و به هر جانب که نماز یا دعا خوانده شود، رو به خداست. ⁽²⁾

2 .« سَیقَوُلُ السُّفَآءُ مِنَ النّاسِ ماوَلَّیهُم عَن قِبْلَتِهِمُ الّتى کَانُوا عَلَیْها قُل لِلّهِ المَشْرِقُ و المَغْرِبُ یَهدى مَنْ یَشاءُ إلى صِراطٍ مُسْتَقِیْمٍ»؛⁽³⁾

این مردان خواهند گفت: چه موجب شده است که مسلمانان از قبله اى که بر آن بودند (بیت المقدس) به کعبه روى آورند؟ بگو (اى پیغمبر): مشرق و مغرب از آن خداست. خدا هر کس را بخواهد به راه راست هدایت مى کند.

«سفهاء» جمع «سفیه» به معناى کم عقل یا جاهل که گفته شده: مراد یهودیان مدینه اند یا منافقان یا کفّار قریش. بعید نیست که این سرزنش نخست از جانب یهودیان عنوان شده و سپس منافقان و کفّار قریش به متابعت آنان، این تغییر را دستاویز حمله به مسلمانان ساخته باشند.

على بن ابراهیممى نویسد: آیه « سیقولُ السّفهاء...» متقدّم است [در قرآن به شماره 142 ]برآیه « قد نرى تقلّب وجهک فى السماء...»، ⁽⁴⁾و حال آنکه نخست آیه « قد نرى...» نازل شده و پس از آن، آیه « سیقولُ السُّفهاء...» نزول یافته است،

و علتش آن بوده که یهودیان مدینه رسول خدا صلى الله علیه و آله را سرزنش مى کردند؛ به حضرت مى گفتند: تو پیرو ما هستى و به سوى قبله ما نماز مى گزارى! ⁽¹⁾برحسب نقل دیگر، مى گفتند: محمّد [صلى الله علیه و آله] قبله نداشت، تا آنکه ما بدو یاد دادیم. ⁽²⁾پیامبر صلى الله علیه و آله از گفته آن ها به شدت اندوهگین شد. به همین دلیل، شبانگاهان از خانه خارج مى شد و به انتظار فرمانِ خداى تبارک و تعالى در کرانه هاى آسمان مى نگریست. اما در پى فرمان الهى، پیامبر در مسجد «بنى سالم بن عوف» (= بنى سلمه) در حال گزاردن نماز ظهر، دو رکعت نماز را به جاى آورده بود که جبرئیل برآن حضرت وارد شد و بازوان پیامبر را گرفت و به سمت کعبه مکرّمه چرخانید و خداوند آیه مبارکه « قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ...» را برآن حضرت نازل فرمود. آن نمازظهر، دو رکعت به جانب بیت المقدس و دو رکعت دیگر به سمت کعبه مکرّمه خوانده شد. یهودیان و سفیهان مدینه گفتند: « ماوَلَّیهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَتى کانُوا عَلَیْها»؛ چه موجب شد مسلمانان از قبله اى که برآن بودند (بیت المقدس) رو به کعبه آوردند؟ این آیه دلیل بر وقوع نسخ بعض احکام اسلامى است که به مقتضاى مصالح تغییر یافت.

3 . « ... وَ مَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي کُنتَ عَلَیْهَا إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنقَلِبُ عَلَي عَقِبَیْهِ وَإِنْ کَانَتْ لَکَبِیرَةً إِلاَّ عَلَي الَّذِینَ هَدَي اللّه  وَمَا کَانَ اللّه  لِیُضِیعَ إِیمَانَکُمْ إِنَّ اللّه  بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِیمٌ»؛⁽³⁾

(اى پیغمبر) قبله اى را که برآن بودى، تغییر ندادیم، مگر براى اینکه بیازماییم و گروهى را که از پیغمبر خدا پى روى مى کنند، از آنان که به مخالفت او برمى خیزند جدا سازیم و این تغییر قبله بسى گران است، جز بر هدایت یافتگان، و خداوند اجر (پایدارى) شما را در راه ایمان تباه نمى گرداند؛ که خدا به خلق، مشفق و مهربان است.

از تعبیر آیه شریفه « و ما جَعلَنا القبلةَ الّتي کُنْتَ عَلَیْها» دانسته مى شود که قبله قرار

گرفتن بیت المقدّس براى امتحان مردم بوده است؛ گویا مى خواهد بفرماید: اصل مأموریت تو اى پیامبر! رو به کعبه نماز گزاردن است و قبله نخستین را براى منظورى خاص (امتحان مردم) قرار دادیم.

شخصى از امام حسن عسکرى علیه السلام پرسید: چرا خداوند متعال رسول خودش را براى انجام نماز به سمت بیت المقدّس امر نمود؟

امام فرمود: به دلیل آنچه خداوند متعال مى فرماید: « وَ مَا جَعَلْنا الْقِبْلَةَ الَّتِي کُنْتَ عَلَیْهَا»که همانا بیت المقدس بود،« اِلاّ لِنعلمَ مَن یَتَّبِعُ الرَّسولَ مِمّن یَنقلبُ علي عَقِبیه» پى روى از رسول را در امر قبله از ناحیه مطیعان بدانیم، آن گونه که در کردارشان به ظهور برسد - پس از آنکه مى دانستیم و در علم ما گذشته بود که چه کسانى فرمان خواهند برد و نافرمانان کیانند - زیرا اهل مکّه دل در هواى کعبه داشتند و خداوند متعال خواست در میان اهل مکّه، پیروان حضرت محمد صلى الله علیه و آله را به وسیله متابعت از فرمان الهى و نماز گزاردن به سوى بیت المقدّس - که آن امر برخلاف خواست آنان بود - بازشناسد و چون اهل مدینه هوادار آن بودند که بیت المقدس قبله شان باشد و بدان دل شاد بودند، خداوند متعال به آنان فرمان داد: هنگام نماز، روى از آن برگیرند و برابر کعبه مکرّمه بایستند تا آشکار شود که چه کسى در آنچه دوست نمى دارد، برخلاف میل شخصى با حضرت محمّد صلى الله علیه و آله همراهى مى نماید و در این آزمون، نبوّت و مأموریت الهى پیامبر را صادقانه پذیرفته و با او موافقت نموده است. ⁽¹⁾

4 . « قَدْ نَرَي تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِي السَّمَاء فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوْتُواْ الْکِتَابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ»؛ ⁽²⁾

ما توجه تو را بر آسمان به انتظار وحى و تغییر قبله مى بینیم و البته روى تو را به قبله اى که بدان خشنود شوى بگردانیم. پس روى کن به طرف مسجد الحرام و شما

(مسلمانان) نیز هرجا باشید در نماز رو بدان جانب کنید و گروه اهل کتاب به خوبى مى دانند که این (تغییر قبله) از جانب خدا به حق و درست است (نه به دلخواه کسى) و خداوند از کردار ناپسند آن ها غافل نیست.

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در مدت سیزده سال اقامت در مکّه مکرّمه به فرمان الهى به سوى بیت المقدّس نماز مى گزارد، به گونه اى که کعبه مکرّمه حد فاصل جایگاه نماز آن حضرت و بیت المقدّس قرار مى گرفت و هرگاه ممکن نمى شد تنها به سمت بیت المقدّس مى ایستاد. پس از هجرت به مدینه منوّره، تا هفده ماه، هنگام نماز رو به مسجدالاقصى مى ایستاد و مسلمانان نیز به طرف بیت المقدّس، که قبله یهود هم بود، نماز مى خواندند.

یهودیان مدینه زبان به سرزنش گشودند که محمّد صلى الله علیه و آله با دین ما مخالفت مى کند، ولى به قبله ما نماز مى گزارد! و بنا به نقل دیگر گفتند: به خدا سوگند! محمد صلى الله علیه و آله راه به جایى نمى برد که چگونه نماز بگزارد، مگر اینکه به قبله ما روى آورد و نماز را به سوى بیت المقدّس - همان گونه که قبله ماست - به جاى آورد. ⁽¹⁾کوتاه سخن آنکه مى گفتند: محمّد صلى الله علیه و آله قبله نداشت تا آنکه ما بدو یاد دادیم. ⁽²⁾

رسول خدا صلى الله علیه و آله از این گفته سخت اندوهگین شد و از خداوند مسئلت کرد: قبله مسلمانان را به سوى کعبه، که قبله جدّش ابراهیم علیه السلام بود، تغییر دهد، یا ⁽³⁾آن حضرت در دل شب از خانه خارج مى شد و در انتظار وحى الهى، به کرانه هاى آسمان مى نگریست و انتظار نزول وحى درباره قبله داشت. جبرئیل نزد آن حضرت شرفیاب شد، پیامبر فرمود: اى جبرئیل، بسیار دوست دارم که خداوند قبله مرا از بیت المقدّس به سمت کعبه مکرّمه بگرداند. آزارى از یهود و قبله شان به من رسیده است که رنجیده خاطر شده ام.

جبرئیل گفت: از پروردگارت بخواه تو را به سوى آن برگرداند؛ چرا که او تو را از خواسته ات بازنمى دارد و از آرزویت ناکام

نمى گذارد. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله دعا فرمود و جبرئیل به آسمان شد. ساعتى نگذشت که بازگشت و گفت: بخوان، اى محمّد: « قَدْ نَري تَقلُّب وَجهَکَ...» ⁽¹⁾و این درست زمانى بود که روز به نیمه رسیده و هنگام نماز ظهر، پیامبراکرم صلى الله علیه و آله در مسجد «بنى سالم بن عوف» در کوى «بنى سلیمه» بود و دو رکعت از نماز ظهر را به جاى آورده بود که جبرئیل آمد و بازوان پیامبر را به سمت کعبه گردانید. آن روز، دوشنبه نیمه ماه رجب سال دوم از هجرت بود که مژده تغییر قبله از بیت المقدّس به سوى کعبه رسید و پیامبر و مسلمانان دو رکعت نماز را به سوى بیت المقدّس و دو رکعت دیگر را به سوى مکه مکرّمه گزاردند.

تغییر قبله از مسجدالاقصى به مکّه بر یهود و منافقان مدینه گران آمد؛ آنان بر مسلمانان خرده مى گرفتند که چرا تاکنون در نماز، به مسجد اقصى رو مى کردید و اکنون قبله شما تغییر یافته است؟ آیه 142 سوره بقره در پاسخ نکوهش کنندگان آمد: « قُل لِلّهِ المَشرقُ وَالمَغربُ»، ⁽²⁾اوست که مالک مشرق و مغرب است و فرمان روگردانیدن بدان سو داد؛ چنان که پیش از آن تکلیف روى نمودن به سوى دیگر نموده بود. او هر که را بخواهد هدایتش به راه راست مى آورد؛ چرا که مصالح بندگان در آن تغییر است و سرانجام فرمان بردارى شان بهشت سرشار از نعمت.

5 . « و لَئِن أتَیْتَ الذَّینَ اُوتُوا الکِتابَ بِکُلِّ آیةٍ ماتَبِعُوا قِبلَتَکَ وَ ما اَنتَ بِتابعٍ قِبلَتَهم وَ ما بَعْضُهُم بَتابعٍ قِبلَةَ بَعْضٍ ولَئِن اتَّبَعْتَ أهوآءَهُمْ مِن بَعْدِ ماجآءَکَ مِنَ العَلمِ إِنَّک إذا لَمِنَ الظّالِمِیْنَ»؛ ⁽³⁾

(سوگند که) اگر براى (این گروه از) اهل کتاب هرگونه آیه و دلیلى بیاورى، از قبله تو پى روى نخواهند کرد؛ و تو نیز هیچ گاه از قبله آنان پى روى نخواهى نمود. آن ها نباید تصور کنند که بار دیگر تغییر قبله امکان پذیر است و حتى هیچ یک از آن ها از قبله دیگرى پى روى نخواهد کرد. و اگر تو پس از این آگاهى، از هوس هاى آن ها متابعت

کنى، مسلّما از ستمگران خواهى بود.

اهل کتاب (یهود و نصارا) مى دانستند که هر شریعتى قبله اى دارد و در کتاب هایشان جزو نشانه هاى پیامبر آخر زمان، خوانده بودند که او به سوى دو قبله نماز مى گزارد، ولى از روى دشمنى بسیارى که داشتند، بدان اعتراف نمى کردند. خداوند متعال با تغییر « و لَئِن اتّبعتَ...»امّت اسلامى را از پى روى خواهش هاى اهل کتاب برحذر داشته است. ⁽¹⁾

6 . « و لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلّیها فَاسْتَبِقُوا الخَیْراتِ أَیْنَ ماتَکُونُوا یَأتِ بِکُمُ اللّه جَمِیْعا اِنَّ اللّه عَلي کُلِّ شي ءٍ قدیرٌ»؛ ⁽²⁾

هر طایفه اى قبله اى دارد که خداوند آن را تعیین کرده است. (بنابراین، زیاد درباره قبله گفت وگو نکنید و به جاى آن) در نیکى ها و اعمال خیر، بر یکدیگر سبقت جویید. هرجا باشید، خداوند همه شما را (براى پاداش و کیفر در برابر اعمال نیک و بد، در روز رستاخیز) حاضر مى کند؛ زیرا او بر هر کارى تواناست.

7 . « و مِن حَیْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطرَ الْمَسْجِدِالْحَرامِ و اِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنَ رِبِّکَ و مَا اللّه  بِغافلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ»؛ ⁽³⁾

از هرجا (و از شهر و نقطه اى) خارج شدى (هنگام نماز) روى خود را به جانب مسجدالحرام کن. این دستور حقى از سوى پروردگار توست و خداوند از آنچه انجام مى دهید غافل نیست.

از اینکه مى فرماید:« و اِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ» (و آن از طرف خداى، حق است و درست) یعنى: تحویل قبله، به دو معناست: یکى آنکه این حکم حق است و باطل نیست و از جانب خداوند صادر شده و عمل کردن بدان واجب است. دوم آنکه ثابت و مستقر است و به قبله دیگر منسوخ نخواهد شد؛ چنان که بیت المقدّس به کعبه منسوخ شد. ⁽⁴⁾

8 . « و مِنْ حَیْثُ خَرَجتَ فَوَلِّ وجهَکَ شَطرَ المَسجِدِالْحرام و حیثُ ما کُنتُم فَوَلُّوا وُجُوهَکُم شَطْرَهُ لِئلاّ یَکُونَ لِلنّاسِ عَلَیکُم حُجَّةٌ اِلاّ الّذینَ

ظَلَمُوا مِنهُم فَلا تَخشَوهُم وَاخشَوني ولِأُتِمَّ نِعمَتي عَلَیکُم وَ لَعَلَّکُم تَهتَدُون»؛ ⁽¹⁾

و اى رسول! از هرجا و به هر دیار بیرون شدى، رو به جانب کعبه کن، و شما مسلمانان هم به هرجا بودید، بدان جانب کنید تا مردم به حجت و مجادله بر شما زبان نگشایند، جز گروه ستم کار و معاند با اسلام که نباید از آنان بترسید، بلکه از نافرمانى من بترسید تا نعمت خود را بر شما تمام سازم، و باشد که به طریق حق و صواب راه یابید.

«حجّت» استدلالى است که موجب غلبه برطرف باشد. این آیه یهود را، که منکر نسخ احکامند، رد مى کند. دیگر آنکه چون در احکام شرع احتمال نسخ وجود دارد، در تعیین قبله تأکید و مبالغه شده است تا آگاهى دهد براینکه وجوب توجه به کعبه دایمى است و منسوخ نخواهد شد. ولى به نظر مى رسد چون در آیات قبله - که در پیش گذشت - حکم سفر به وضوح بیان نشده بود و احتمال مى رفت که حکم مزبور مخصوص اهل مدینه باشد که مورد سرزنش یهود واقع شده اند، خداوند در این آیه و در آیه قبلى، به صراحت، وجوب توجه به کعبه را براى مسافر و مجاور، چه مدنى و چه بدوى، بیان نموده است. ⁽²⁾

9 . « لَیْسَ الْبِرَّ أنْ تُوَلُّوا وُجوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ والمَغربِ ولکِنَّ البِرَّ مَن آمَنَ بِاللّه  وَالْیومِ الآخِرِ»؛ ⁽³⁾

گفته شده است: روى سخن آیه با اهل کتاب است. چون قبله تغییر یافت آن ها بسیار درباره آن به گفت وگو پرداختند و هر طایفه اى ادعا داشت که نیکى روى نمودن به قبله ماست. خداوند این گفته شان را رد کرد و فرمود: نیکى آن نیست که شما برآنید، نیکى آن است که ما بیان کردیم و مؤمنان از آن پى روى مى کنند. ⁽⁴⁾

« قُل اَمَرَ رَبّي بِالقِسطِ وَ أَقیمُوا وُجُوهَکُم عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصینَ لَهُ الدّینَ کَما بَدَأَکُم تعُودُون»؛ ⁽⁵⁾

بگو پروردگار من (شما را) به عدل

و درستى امر کرده و نیز فرموده است: در هر عبادت، رو به قبله یا به سوى حضرت او آرید و خدا را از سر اخلاص بخوانید.

همان گونه که در آغاز، شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) به سویش باز مى گردید.

«قسط» به معناى عدل و عدالت، حد وسط افراط و تفریط است. در معناى « أقِیْمُوا وُجُوْهَکُمْ» دو تفسیر آمده است:

الف - متوجه عبادت حق شوید و از راه راست روى نگردانید.

ب - رو به سوى قبله نمایید. همچنین در تفسیر آن گفته شده است: « وَ اقیمُوا وُجُوْهَکُم...»یعنى: هنگام هر نمازى رو به مسجد آرید تا نماز جماعت - که نزد بیشتر فقیهان مستحب است و فقط اندکى از ایشان نظر به وجوب آن دارند - تحقق یابد. ⁽¹⁾

درباره کلمه « عندَ کلِّ مسجِدٍ» نیز دو قول گفته اند:

1 - در وقت سجود یا در نماز، که شامل سجده است، رو به قبله نمایید.

2 - در هر مسجدى که حاضر شدید، رو به قبله کنید یا به عبادت حق مشغول شوید ⁽²⁾که به هر حال، در مطلق عبادت یا در نماز، توجه به قبله دستور داده شده است. ⁽³⁾

11 . « وَ أنْ أَقِم وَجْهَکَ لِلدِّین حَنیفا وَ لاتَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکینَ»؛ ⁽⁴⁾

و به من دستور داده شده است که روى خود را به آیینى متوجه ساز که از هرگونه شرک خالى است و از مشرکان مباش!

مرحوم طبرسىدر مجمع البیانذیل آیه، دو وجه گفته است: اى پیامبر، در کار دین استقامت بورز. به آنچه مأمور شده اى با جان و دل اهمیت بده. دیگر آنکه در نماز، با استقامت و استوارى به جانب کعبه رو کن. ⁽⁵⁾

12 . « فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدّینِ حنیفا...»؛ ⁽⁶⁾

پس روى خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن.

امام صادق علیه السلام درباره آیه فرموده است: نماز را بدون آنکه به جانب راست و چپ توجه (و نگاه) کنید بپادارید. ⁽¹⁾

«دین» یعنى: نماز؛ همان گونه که در آیه دیگر از نماز به «ایمان» تعبیر شده است: « وَ ما کانَ اللّه  لِیُضِیْعَ اِیْمانَکُمْ»؛ ⁽²⁾

(ر.ک. قبله.) .

آیات مسجد

آیات مسجد: آیاتی که از عمران مسجد صلاحیت افراد بانی و نیات آنان و احکام و کارکردهای مسجد بحث می کند.

قرآن کریم در آیات مربوط به مسجد، از عمران و آبادانی و توسعه مسجد و اینکه به دست چه کسانی این کار باید صورت گیرد و صلاحیت آنان و حفاظت و مراقبت مقاصد عبادی که مسجد برای آن بر پا شده و نیت بانیان و کیفیت حضور در آن و احکام و شرایط دیگر بحث نموده است.

بنا به اختیار علامه مجلسی، یازده آیه درباره مسجد، وجود دارد:

بقره: 114 ؛ اعراف: 29 ؛ توبه : 17 - 19 28 ، 107 ، 108 ، یونس: 87؛ حج: 40 ؛ جن 18 .

علامه مجلسی رحمه الله در کتاب الصلاة (نماز) بحار الانوار، باب فضیلت مساجد و احکام و آداب آن با استشهاد به آیات قرآن می نویسد: هدف من از آوردن آیات قرآن در این فصل استدلال بر چند امر است.

اصل ترجیحی یافت:

اول. نماز در مسجدی که بنیادگذار و همسایگان و نمازگزاران آن از اهل تقوا و طهارت و پاکیزگی اند، بهتر است.

دوم. شایسته است ورود به مسجد با طهارت (وضو) و پاکیزگی همراه باشد. ⁽¹⁾

احکام و ویژگی های کلی مسجد و اهل آن در آیات قرآن کریم عبارت است از:

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله چون از جنگ تبوک (سال نهم هجری) بازگشتند، افرادی را برای ویران ساختن و آتش زدن آن مسجد ضرار فرستادند.

آیات مسجد الحرام

آیات مسجد الحرام : آیاتى که از ویژگى هاى انحصارى و احکام و جایگاه مسجدالحرام بحث مى کند.

قرآن کریم در مرتبه نخست، در آیات نورانى خود، به مسجد الحرام به عنوان مسجد همه امتّ ها و نخستین مسجد جهان، پرداخته است و بدان نگاه خاصى دارد و درباره آن، آهنگ و قصد ویژه اى در بیان احکام و جایگاه و بزرگى مقام و بلنداى ارج و اعتبار آن به کار بسته است. خداوند متعال به این خانه نگریست و آن را گرامى داشت و برکت بخشید.

بیت عتیق، ⁽⁵⁾بیت الحرام، کعبه و به مفهوم وسیع، بلد امین، نام هاى تشریفى و گرامى مسجد الحرام است. خانه خدا، خانه بندگان خداست: « اِنّ اَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ للِنّاسِ للَّذی بِبکّةَ مُبارکاً»؛ ⁽⁶⁾

دومین ویژگى مسجد الحرام امن و امان بودن آن براى مردم است: « و اذِ جَعلَنا البیتَ

مثَابةً لِلنّاسِ و اَمناً.»⁽¹⁾

سومین ویژگى مسجد الحرام آن است که خداوند کعبه (بیت الحرام) را وسیله اى براى استوارى و سامان بخشیدن به کار مردم قرار داده است و مى فرماید: « جَعلَ اللّه  الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ.»⁽²⁾

مسجد الحرام خانه توحید و یکتاپرستى است: « و اِذَ بوّأنا ِلابراهیمَ مکانَ البیتِ اَن لاتُشرِکَ بي شیئاً»؛ ⁽³⁾(به خاطر بیاور) زمانى را که جاى خانه (کعبه) را براى ابراهیم آماده ساختیم (تا خانه را بنا کند و به او گفتیم:) چیزى را همتاى من قرار مده.

ارجمندى و بلندى جایگاه خانه کعبه را از فرمان خداوند متعال به حضرت ابراهیم و فرزندش اسماعیل علیهماالسلام مى توان دریافت؛ آنجا که فرمود: «خانه مرا براى طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجده کنندگان، پاک و پاکیزه کنید.» ⁽⁴⁾[اى ابراهیم! ]خانه ام را براى طواف کنندگان و قیام کنندگان و رکوع کنندگان و سجود کنندگان (از آلودگى بت ها و از هرگونه آلودگى) پاک ساز. ⁽⁵⁾

معراج پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله از مسجد الحرام آغاز شد.⁽⁶⁾

حرم کعبه دومین قبله اهل ایمان قرار گرفت؛ هفده ماه پس از ورود رسول خدا به مدینه، روز دوشنبه نیمه ماه رجب، در مسجد «بنى سالم بن عَوف»، که نخستین نماز جمعه در آنجا خوانده شد، قبله از «بیت المَقدِس» به سوى کعبه گشت و رسول خدا دو رکعت از نماز ظهر را به سوى «بیت المَقدِس» و دو رکعت را به سوى کعبه گزارد.

آیه 144 سوره مبارکه بقره مى فرماید: « قَدْ نَرَي تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِي السَّمَاء فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنتُمْ فَوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِینَ أُوْتُواْ الْکِتَابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَمَا اللّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ»؛

نگاه هاى انتظارآمیز تو را به سوى

آسمان (براى تعیین قبله نهایى) مى بینیم. اکنون تو را به سوى قبله اى که از آن خشنود باشى، باز مى گردانیم. پس روى خود را به سوى مسجد الحرام کن؛ و هر جا باشید روى خود را به سوى آن بگردانید. و کسانى که کتاب آسمانى به آنها داده شده به خوبى مى دانند این فرمان حقى است که از ناحیه پروردگارشان صادر شده (و در کتاب هاى خود خوانده اند که پیغمبر اسلام به سوى دو قبله نماز مى گزارد) و خداوند از اعمال آن ها (در مخفى داشتن این آیات) غافل نیست.

در آیات 149 و 150 همین سوره، دستور روى آوردن به کعبه هنگام نماز مورد تأکید قرار گرفته است.

حج از مهم ترین عبادات جمعى مسلمانان پس از اقامه نماز و نماز جماعت است، با آیین و مناسک مخصوص به خود. اعمال حج، اعم از طواف گراگرد کعبه مکّرمه و نماز و سَعى و سایر مناسک، در مسجد الحرام و اطراف شهر مکّه انجام مى شوند.

آیات مربوط به حج چند نوع است:

نخست آیاتى که بر وجوب حج دلالت دارد. ⁽¹⁾

دوم آیاتى که درباره افعال و انواع حج و بعضى از احکام است. ⁽²⁾

سوم آیاتى که درباره امورى از احکام حج و توابع آن است. ⁽³⁾

از ورود مشرکان به مسجد الحرام نهى گردیده ⁽⁴⁾و از مسلمانان خواسته شده است به پیمان هایى که نزد مسجد الحرام بسته اند تا هنگامى که هم پیمانان نقض عهد نکرده اند، استوار بمانند و عهد خود را نشکنند. ⁽⁵⁾

در مجموع ، 24 آیه درباره مسجدالحرام وجود دارد که 11 آیه آن ذکر شد. براى آگاهى بیشتر، باید به تفسیر رجوع کرد.     (ر.ک. آیات مسجد/ آیات احکام مسجد/ مسجد الحرام/ مسجد/ قبله.) .

«الف»

اجراى حدود در مسجد

اجراى حدود در مسجد: اجراى مجازات هاى شرعى درباره گناه کار و مجرم در مسجد.

به طور کلى، حدود بر دو قسم است:

الف. حدودى که مستلزم آلوده کردن مسجد به نجاست است. اجراى این دسته از حدود در مسجد، حرام است؛ زیرا از مسلّمات فقه، حرمت آلوده کردن مسجد به نجاست است. بنابراین، اجراى حکم اعدام یا قصاص در مسجد در صورتى که همراه با خون ریزى باشد، حرام است.

در این باب، شیخ طوسى در کتاب الخلاف، از ابوحنیفه جواز اقامه حدود را نقل مى کند. ⁽¹⁾وى گفته است: فرشى از پوست در مسجد پهن کنند و حدود را بر آن اجرا نمایند که اگر خون ریزى شد بر آن بشود. این حکم بر مبناى آن است که ادخال نجاست در مسجد، اگر موجب هتک نباشد، جایز است؛ چنان که به جواز ورود مجروح (کسى که جراحتى در بدن دارد که همراه با خون ریزى است)، مسلوس (کسى که بى اختیار بول و غایط از او خارج مى شود) و مستحاضه به مسجد حکم کرده اند، در صورتى که ورودشان همراه با آلوده کردن نجاست نباشد. ⁽²⁾

ب . حدودى که مستلزم آلودگى مسجد به نجاست نباشد. اجراى این دسته از حدود به سه دلیل، که از کلمات صاحب

جواهراستفاده مى شود، حرام نیست:

1 . اصل عدم حرمت اجراى حدود در مسجد است.

2 . اطلاق ادّله اجراى حدود الهى گویاى جواز اجراى آن ها در همه زمان ها و مکان هاست، مگر دلیل خاصى بر حرمت

باشد.

3 . دو روایتى که بر عدم جواز به آن ها استدلال شد اولاً ، مرسل هستند و ضعف سندى دارند؛ و ثانیا، اصحاب از آن ها اعراض کرده اند و این موجب وهن روایت مى شود. ⁽¹⁾

در بسیارى از کتب فقهى، فقها اجراى حدود در مسجد را مکروه شمرده اند؛ ⁽²⁾زیرا اجراى حد مستلزم اخراج حدث، فریاد و گفتارهاى ناهنجار بوده و این امور مکروه است. از این رو، صاحب جواهرنیز پس از ذکر روایات این بحث از کتب فریقین مى فرماید: در کراهت اجراى حدود در مسجد، بحثى نیست. ⁽³⁾(ر.ک. کارکرد قضائى مسجد / هتک حرمت مسجد / طهارت مسجد.) .

احکام مساجد

احکام مساجد: مجموعه دستوراتى که براى مسجد و کارکردهاى آن در فقه اسلامى ذکر شده است.

«احکام» به فتح «اَ» در لغت، به معناى فرمان ها و دستورها و جمع «حکم» است. ⁽⁴⁾

در روایات اسلامى و متون دینى، مسجد از اهمیت و جایگاه خاصى برخوردار است. از این رو، روایات بسیارى درباره زمین و ساختمان و نوع استفاده از مسجد وارد شده است. فقهاى عظام نیز احکام مسجد را در ضمن چند فصل مورد بحث و بررسى قرار داده اند. غالب فقها آن را در قالب سه فصل بحث کرده اند که عبارت است از:

1 . مستحبات مسجد؛ (ر.ک. مستحبات مسجد.)

2 . مکروهات مسجد؛ (ر. ک. مکروهات مسجد.)

3 . محرمات مسجد. (ر.ک. محرّمات مسجد.)

برخى دیگر از احکام همچون وجوب تطهیر مسجد در صورت نجس شدن، در بین فصول مزبور مطرح شده است، ولى به دلیل آنکه مساجد داراى استفاده هاى گوناگون در زمان هاى متفاوت بوده، امروز ممکن است برخى از این موارد همچون پایگاه بسیج در مسجد، کانون فرهنگى در مسجد، تعزیه در مسجد،

مورد سؤال باشد که هر یک از این موارد باید به صورت مستقل مورد بررسى قرار گیرد.».

اذان

اذان: کلمات مخصوص برگرفته از وحى الهى براى اعلان وقت نماز.

«أذانُ» و «أَذِیْنُ» و «تَأذِیْنُ» در لغت، به معناى اعلان، آگاهى، اعلام کردن، آگاه کردن، خبر دادن از وقت نماز با خواندن کلمات مخصوص به آواز بلند در ساعت هاى معیّن در گل دسته و مناره یا جاى دیگر و «بانگ نماز» آمده است. همچنین به معناى «اقامه» یعنى دعوت مردم به برپایى نماز است. در معناى این کلمه، شنواندن و به گوش رساندن نیز گنجانده شده است. ⁽¹⁾کلمه «اذان» با مشتقاتش 101 بار در قرآن کریم تکرار شده که در شش مورد ⁽²⁾متناسب با بحث در معانى، به آواز دادن، ندا دادن، فراخواندن، اعلام کردن و آگاهى دادن تفسیر شده است. ⁽³⁾

در صدر اسلام، هنگام رسیدن وقت نماز، با کلمه «الصلاة جامعة» مردم فراخوانده مى شدند تا آنکه - براساس روایات صحیح - اذان توسط حضرت جبرئیل بر رسول خدا صلى الله علیه و آله وحى شد. در کتاب کافى، باب «بدء الأذان و الأقامة و فضلهما و ثوابهما»، شیخ کلینى 35 روایت

در این باره ذکر کرده است. ⁽¹⁾

اذان داراى هجده جمله است: « اللّه  اکبر» (4 بار)، « أشهدُ أن لااله الاّ اللّه» (2 بار)، « أشهدُأنّ محمّدارسولُ اللّه» (2 بار)، « حىَّ علي الصّلاة» (2 بار)، « حىَّ عَلي الفلاحِ» (2 بار)، « حىَّ علي خَیرِ العَمَلِ» (2 بار)، « اللّه  اکبرُ»(2 بار) و « لا اله الاّ اللّه» (2 بار).

بنابر قول مشهور، جمله « أشهدُ أنَّ علیّا وَلِىُّ اللّه» جزو اذان نیست، اما به عنوان ذکر، مستحب و مطلوب است که پس از جمله « أشهد أنّ محمّدا رسول اللّه»، به عنوان شهادت به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام - و سایر معصومان علیهم السلام نیز - آورده شود. ⁽²⁾

در مشروعیت اذان براى نمازهاى یومیه، اعم از ادا و قضا، بحثى نیست، اما در بین فقها در وجوب و استحباب آن اختلاف است. بیشتر فقها قایل به استحباب مؤکّد اذان هستند. ⁽³⁾اذان براى غیرنمازهاى یومیّه مشروعیت ندارد، ولى گفتن آن در گوش راست نوزاد در روز تولّد یا پیش از افتادن ناف وى، و در بیابان هنگام ترس از جنیّان و در گوش کسى که چهل روز گوشت نخورده و نیز در گوش انسان تندخوى و نیز حیوان چموش مستحب است. ⁽⁴⁾

فقها اذان را به دو قسم «اذان اعلام» و «اذان نماز» و اذان نماز را به «اذان نماز جماعت» و «اذان نماز فرادا» تقسیم کرده اند. مقصود از «اذان اعلام»، گفتن اذان به منظور آگاهى دادن از رسیدن وقت نماز است. این اذان در اول وقت گفته مى شود. ولى «اذان نماز» پیش از نماز و متصل به آن است، هرچند در آخر وقت باشد. در «اذان اعلام» برخلاف «اذان نماز» قصد قربت معتبر نیست، هرچند برخى در آن تردید و اشکال کرده اند. ⁽⁵⁾

شروط صحّت اذان عبارت است از:

1 . نیّت و قصد قربت به خدا؛

2 . عقل و ایمان؛

3 . حفظ ترتیب بین اذان و اقامه؛

4 . موالات و پى در پى بودن جملات اذان؛

5 . به زبان عربى و درست و صحیح خواندن؛

6 . رسیدن وقت نماز. ⁽¹⁾

مستحبّات و آداب اذان نیز عبارت است از:

1 . رو به قبله بودن؛

2 . ایستاده اذان گفتن؛

3 . پاک و طاهر بودن؛

4 . صحبت نکردن در بین جملات؛

5 . وقف کردن در آخر جملات با تأنّى و آرامش؛

6 . فصیح و درست گفتن جملات؛

7 . قرار دادن دو دست بر گوش ها هنگام اذان گفتن؛

8 . کشیدن صدا و بلند کردن آن به اذان؛

9 . فاصله انداختن میان اذان و اقامه به دو رکعت نماز یا سجده و یا یک گام به جلو برداشتن. ⁽²⁾

حکایت جملات اذان توسط شنونده همراه با موذّن به اجماع علما، مستحب است. ⁽³⁾

اذان در موارد، ذیل ساقط است:

1 . براى قضاى نمازهاى یومیه، جز نخستین نمازى که مى گزارد.

2 . اذان نماز عصر براى کسى که در روز جمعه یا «عرفه»، در «عرفات» نماز جمعه یا ظهر را با اذان و اقامه گزارده و مى خواهد میان آن دو جمع کند.

3 . اذان نماز عشا در صورت جمع آن با نماز مغرب براى کسى که شب عید قربان در «مزدلفه» نماز مغرب را با اذان و اقامه خوانده است.

4 . سقوط اذان براى کسى که به نماز جماعت نرسیده، ولى صفوف جماعت باقى است.

در اینکه سقوط اذان در این موارد، به نحو «عزیمت» - به معناى حرمت أذان

گفتن - است یا «رخصت»، بین علما اختلاف است. بنابر قول اول، اذان گفتن در موارد مزبور، جایز نیست. «سقوط» به معناى «رخصت در ترک»، در مورد قضاى نماز، به مشهور نسبت داده شده است. ⁽¹⁾همچنین سقوط اذان در صورت جمع بین دو نماز ظهر و عصر و نیز مغرب و عشا در غیر موارد یاد شده، مورد اختلاف است. قول به «سقوط» به مشهور نسبت داده شده است. ⁽²⁾

بنا بر قول مشهور، گرفتن مزد بر اذان حرام است، ⁽³⁾اما پرداخت حقوق از بیت المال به مؤذّن جایز است. ⁽⁴⁾

نماد دینى اذان در متن آن نهفته است؛ عباراتى که دربردارنده پایه هاى اعتقاد اسلامى است؛ مانند یکتایى خداوند، رسالت پیامبر صلى الله علیه و آله ، برپا داشتن نماز و اینکه خداوند از غیر او بزرگ تر است. بدون شک، تکرار این عبارات در گوش مسلمان و در شبانه روز، باعث قرار گرفتن آن در جان شنونده و استوارى اش مى شود. ولى این امر در باره بوق یهودیان و ناقوس مسیحیان در نظر گرفته نشده است. شاید تأکید بر همراهى با مؤذّن و حکایت اذان همراه با مؤذّن بر چنین هدفى استوار است.

نماد اجتماعى نماز پى در پى بودن اوقات پنج گانه اذان در روز و فاصله زمانى مشخص، که بین نوبت هاى آن است، مردم را در زمان بندى کارها و تنظیم ارتباطشان براساس زمان هاى نماز، یارى مى کند و این در زمانى بود که ساعت هنوز متداول نشده بود. ⁽⁵⁾.

استفاده شخصی از امکانات مسجد

مساجد داراى اموال و امکاناتى هستند که استفاده شخصى از آن ها تابع کیفیت

وقف است.⁽¹⁾از این رو، به طور کلى، هرگونه استفاده از امکانات و اموال مسجد براى امورى که مغایر وقف نامه باشد جایز نیست. بنابراین، استفاده از لوازم مسجد از قبیل فرش، کولر، بلندگو، برق و مانند آن ها براى مراسم شخصى، براى هیچ کس، حتى کسانى که در مسجد داراى مسئولیتِ خاص نیز هستند، جایز نیست.⁽²⁾ولى برخى از انحاى استفاده را فقها با شرایطى اجازه داده اند؛ مثلاً، اگر کسى براى مجلس روضه نذرى یا اعلان اشیاى گم شده و پیدا شده در مسجد، از بلندگوى آن استفاده نماید یا براى ضبط صوت شخصى از برق مسجد استفاده کند باید پول برق مصرف شده را بدهد.⁽³⁾.

استقبال در مسجد

استقبال در مسجد: سفارش معصومان علیهم السلام به نشستن رو به قبله در مسجد.

در روایات، سفارش شده است که محل نشستن انسان تا حدّ امکان، رو به قبله باشد. امام صادق علیه السلام مى فرماید: پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در بیشتر جاها، رو به قبله مى نشستند. ⁽⁴⁾این سنّت در مسجد هم مورد تأکید قرار گرفته است. امام على علیه السلام مى فرماید: از سنّت نبوى این است که شخص هنگام نشستن در مسجد، رو به قبله بنشیند. ⁽⁵⁾

در روایتى، امام محمّد باقر علیه السلام مى فرماید: زمانى که داخل مسجد شدى و اراده کردى که بنشینى، داخل مسجد نشو، مگر اینکه با وضو باشى و سپس رو به قبله بنشین. ⁽⁶⁾

فقها با استناد به روایت مزبور، حکم به استحباب استقبال در مسجد داده اند. ⁽⁷⁾.

اطعام در مسجد

اطعام در مسجد: غذا دادن به دیگران در مسجد به مناسبت هاى گوناگون.

در سوره آل عمران، آیه 37 آمده است: هر وقت حضرت زکریّا علیه السلام بر حضرت مریم علیهاالسلام، که در مسجد معتکف بود، وارد مى شد، نزد ایشان ظرفى از غذا مى یافت. ⁽¹⁾همچنین در روایتى از امام صادق علیه السلام نقل شده است که پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله در مسجد همراه با فقرا غذا تناول مى نمود ⁽²⁾و یا از ایشان با شیر و عسل پذیرایى مى کرد. ⁽³⁾از امام کاظم علیه السلام نیز روایت شده است که حضرت براى یکى از فرزندانش ولیمه داد و از اهالى مدینه به مدت سه روز در مساجد و بازار پذیرایى نمود. ⁽⁴⁾

با توجه به آیات و روایات و همچنین مسئله اعتکاف در مسجد، غذا خوردن و غذا دادن در مسجد اشکالى ندارد، اما لازم است مؤمنان بهداشت و نظافت و حرمت مسجد را رعایت کنند. افطارى دادن در ماه مبارک رمضان و اطعام فقرا به مناسبت هاى گوناگون و یا اطعام دیگران به خاطر ولیمه عروسى و یا تولّد فرزند در مسجد از جمله مواردى است که مى توان در مسجد برگزار کرد.

اعتکاف ⁽⁵⁾

اعتکاف

اعتکاف: عبادتى مخصوص در مسجد.

به توقّف سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد قربت و با شروط مخصوص، «اعتکاف»، و به شخص بجا آورنده اعتکاف، «معتکف» گویند. این عبادت در فقه، داراى بابى مستقل به نام «اعتکاف» است.

حکم تکلیفى:اعتکاف در اصل شرع، مستحب است، اما به وسیله نذر، عهد، قسم و شرط ضمن عقدِ لازم مانند اجاره و مانند آن، واجب مى شود. با فضیلت ترین زمان براى اعتکاف، ماه مبارک رمضان، به ویژه

دهه آخر آن، است. ⁽¹⁾

شرایط:عقل، اسلام، قصد قربت، سه روز یا بیشتر روزه گرفتن، در مسجد بجا آوردن، باقى ماندن در مسجد و از آن خارج نشدن، اذن مولا براى مملوک و اذن شوهر براى زن و اذن پدر و مادر براى فرزند در صورت اذیّت شدن پدر و مادر، شروط صحّت اعتکاف است.

در اینکه اعتکاف در هر مسجدى صحیح است یا تنها در مسجد جامع شهر و یا تنها در مساجد چهارگانه (مسجدالحرام، مسجدالنبى، مسجد کوفه و مسجد بصره) - که پیامبر یا امامان معصوم علیهم السلام در آن ها نماز جماعت یا جمعه اقامه کرده اند - اختلاف است؛ هرچند قول اخیر به مشهور نسبت داده شده است. ⁽²⁾همچنین بر شرط بودن ایمان (ایمان) در صحّت همه عبادت ها از جمله اعتکاف، ادّعاى اجماع شده است. ⁽³⁾

احکام:در روزه اعتکاف، قصد اعتکاف شرط نیست، بلکه روزه ماه رمضان یا روزه نذرى و مانند آن نیز کفایت مى کند. ⁽⁴⁾در صورت صحیح نبودن روزه - به خاطر زمان، مانند اعیاد قربان و فطر و یا به خاطر شخص مانند حائض، نفساء، بیمار و مسافر - اعتکاف نیز صحیح نیست. ⁽⁵⁾شب هاى دوم و سوم از سه روز اعتکاف، جزو مدت اعتکاف است و به قول مشهور، شب اول جزء آن نیست. از این رو، مدت اعتکاف از طلوع فجر روز اول تا غروب روز سوم است. ⁽⁶⁾

ناتمام گذاشتن اعتکافِ واجب، درصورتى که وقتش معیّن باشد، جایز نیست، اما در اینکه ناتمام گذاشتن چنین اعتکافى، در صورتى که وقتش معیّن نباشد، و نیز ناتمام گذاشتن اعتکافِ مستحب، به طور مطلق جایز است یا به طور مطلق جایز نیست، و یا در دو روز اول جایز است و پس

از آن جایز نیست، اختلاف است، هرچند قول اخیر مشهور است. ⁽¹⁾

خروج از مسجد به هنگام ضرورت - مانند تخلّى، غسل جنابت و استحاضه و دیگر غسل هاى واجب - و نیز انجام امورى مانند برطرف کردن حاجت مؤمنان، تشییع جنازه و عیادت بیمار جایز است. ⁽²⁾

محرّمات:آمیزش با همسر - و به قول مشهور، لمس کردن و بوسیدن او با شهوت - بوییدن عطر، گل و گیاهان خوش بو - به قول مشهور - مجادله با دیگران در امور دنیوى و دینى به قصد فضل فروشى و غلبه، و خرید و فروش، در شب و روز بر معتکف حرام است. ⁽³⁾

اسباب بطلان:آنچه روزه را باطل مى کند، اعتکاف را نیز باطل مى کند. ⁽⁴⁾همچنین آمیزش در شب، موجب بطلان اعتکاف است ⁽⁵⁾و در بطلان آن به سبب ارتکاب دیگر محرّمات یاد شده، اختلاف است. ⁽⁶⁾

آثار بطلان:اگر اعتکافِ باطل شده واجب معیّن باشد، قضاى آن، و اگر غیرمعیّن باشد، اعاده آن واجب است. همچنین اگر اعتکاف مستحب باشد و پس از گذشت دو روز باطل شود، بنابرقول به وجوب اعتکاف مستحبى پس از گذشت دو روز، قضاى آن واجب است. ⁽⁷⁾

باطل کردن اعتکاف واجب به وسیله آمیزش، حتى در شب، موجب ثبوت کفّاره است و آن، به قول مشهور، کفّاره روزه ماه رمضان یعنى آزاد کردن برده یا دو ماه روزه گرفتن و یا اطعام شصت فقیر است. در ثبوت کفّاره به سبب ارتکاب دیگر محرّمات یاد شده، اختلاف است. اگر اعتکاف در روزه ماه رمضان یا قضاى روزه ماه رمضان پس از زوال به سبب جماع کردن باطل شود، دو کفّاره ثابت مى گردد؛ یکى براى باطل کردن اعتکاف و دیگرى براى باطل کردن روزه. ⁽⁸⁾.

اقامه

اقامه: کلمات مخصوص برگرفته از وحى الهى براى شروع نماز.

«اقامه» در لغت، به معناى برپاداشتن و راست کردن و دعوت مردم به برپایى نماز است. ⁽¹⁾

بر اساس روایات رسیده، اذان و اقامه توسط حضرت جبرئیل بر رسول خدا صلى الله علیه و آله وحى شد. شیخ کلینى در کتاب کافىروایات مربوط به این موضوع را در باب «بدء الأذان و الأقامة و فضلهما و ثوابهما» گرد آورده است. ⁽²⁾

بنا به قول مشهور، اقامه داراى هفده جمله است: « اللّه  اکبر» (2 بار)؛ « أشهد أن لا اله الاّ اللّه» (2 بار)؛ « أشهَدُ أنَّ محمّدا رَسولُ اللّه» (2 بار)؛ « حَىِّ عَلي الصَّلاة» (2 بار)؛ « حَىِّ عَلي الفَلاح» (2 بار)؛ « حَىِّ عَلي خیرِالْعَمَل» (2 بار)؛ « اللّه  اکبر» (2 بار) و « لا الهَ الّااللّه» (یک بار). ⁽³⁾

بنا به قول مشهور، شهادت به ولایت حضرت امیر مؤمنان على علیه السلام ( أشهدُ أنَّ علیّا ولىُ اللّه) و دیگر امامان جزو اقامه نیست، اما ذکر آن مستحب است. ⁽⁴⁾در اقامه، زن مى تواند به تکبیر و شهادتین بسنده کند ⁽⁵⁾و مسافر نیز مى تواند جمله هاى اقامه را یک بار بگوید. ⁽⁶⁾

شروط صحّت اقامه

1 . عقل و ایمان (اعتقاد به ولایت امامان معصوم علیه السلام )؛

2 . قصد تقرّب به خدا؛

3 . رعایت ترتیب بین اذان و اقامه یعنى تقدیم اذان بر اقامه؛

4 . موالات و پى درپى بودن جملات اقامه؛

5 . به زبان عربى و درست ادا کردن؛

6 . خواندن آن پس از رسیدن وقت نماز؛ ⁽¹⁾

در شرط بودن طهارت (وضو یا غسل) در صحّت اقامه، اختلاف است. شرط نبودن آن به مشهور نسبت داده شده است.

بنا به قول مشهور متأخّران، براى مرد و زن، ذکر اقامه در نمازهاى یومیه همچون اذان در نمازهاى فرادا و جماعت، ادا و قضا، مستحب است. برخى قُدما به شرط بودن اذان و اقامه در نماز جماعت، و برخى دیگر به وجوب اقامه براى نمازگزار مرد قایل هستند، هرچند «شرط بودن» در کلام قدما نسبت به نماز جماعت، به شرط بودن در حصول فضیلت نماز جماعت تفسیر شده است، نه صحّت آن. بنابراین، ترک اذان و اقامه، حتى به نظر آنان، موجب بطلان نماز جماعت نمى شود. ⁽²⁾اقامه در مواردى به تنهایى یا همراه با اذان ساقط مى شود. ⁽³⁾(ر.ک. اذان.)

بنا به قول مشهور، اگر نمازگزار اذان و اقامه را فراموش کند و پیش از رکوع یادش بیاید، مى تواند نماز را براى جبران آن دو، قطع کند. ⁽⁴⁾در جواز قطع نماز براى جبران اقامه تنها، اختلاف است. ⁽⁵⁾رو به قبله ایستادن به قول مشهور، استقرار و طمأنینه داشتن در حال اقامه، جزم دادن به آخر هر جمله، و سریع خواندن اقامه نسبت به اذان، مستحب است. ⁽⁶⁾در استحباب حکایت اقامه (تکرار اقامه دیگرى) مانند اذان اختلاف است. قول به عدم استحباب، به مشهور نسبت داده شده است. ⁽⁷⁾سخن گفتن به قول مشهور ⁽⁸⁾و التفات به سمت چپ و راست در حال اقامه، مکروه است. ⁽⁹⁾

ذکر اقامه در گوش چپ و اذان در گوش

راست نوزاد مستحب است. ⁽¹⁾.

امام جماعت

امام جماعت: کسى که نمازهاى واجب را به امامت او بجا مى آورند.

«امام» یا «امام جماعت» به کسى مى گویند که پیش نمازى و امامت جمع (دست کم دو نفر) را در نمازهایى که مى توان به جماعت خواند، عهده دار مى شود. در فقه، در باب «صلاة» از او سخن به میان آمده و مهم ترین مباحث در این باب عبارت است از:

ویژگى هاى امام جماعت

1 . ایمان (شیعه دوازده امامى)؛ ⁽²⁾

2 . عدالت؛ ⁽³⁾نماز خواندن پشت سر فاسق و کسى که وضعش معلوم نیست (عادل است یا نه؛ مجهول الحال است) جایز نیست. ⁽⁴⁾

3 . بلوغ؛ این در صورتى است که مأموم بالغ باشد، ⁽⁵⁾اما در امامت کسى که بالغ نیست (ممیّز در آستانه بلوغ: مُراهق) براى همسالانش، بین فقها اختلاف است. مشهور آن است که علما قایل به عدم جواز، ⁽⁶⁾ولى برخى آن را محلّ اشکال ⁽⁷⁾و برخى آن را جایز مى دانند. ⁽⁸⁾

4 . عقل؛ در حال امامت، امام نباید مجنون باشد. (به قول مشهور) ⁽⁹⁾

5 . حلال زادگى؛ ⁽¹⁰⁾

6 . ذکورت (مرد بودن)؛ این در صورتى است که همه یا بعضى از نمازگزاران مرد باشند. ⁽¹¹⁾امامتِ زن براى مرد به اتفاق فقها

جایز نیست. ⁽¹⁾امامت زن براى زن در صورت دارا بودن سایر شروط امامت جماعت، جایز است. ⁽²⁾

امامتِ نشسته براى ایستاده ⁽³⁾(به قول مشهور)، همچنین اُمّى ⁽⁴⁾(کسى که قرائت نماز را به خوبى نمى داند) و لال براى غیر همسان خود ⁽⁵⁾و امامت کسى که حرفى را به جاى حرفى دیگر تلفّظ مى کند - مانند تلفّظ سین به جاى شین - ⁽⁶⁾جایز نیست.

بنا به قول مشهور، امامت این افراد کراهت دارد:

1 . حاضر براى مسافر و به عکس؛ ⁽⁷⁾

2 . مبتلا به بیمارى خوره (جذام) و پیسى (برص)؛ برخى احتیاط را در ترک امامت آن ها و اقتدا نکردن دانسته اند؛ ⁽⁸⁾

3 . کسى که حدّ شرعى بر او جارى شده است، پس از توبه. ⁽⁹⁾برخى نیز احتیاط را در ترک دانسته اند؛

4 . کسى که به خاطر عذرى ختنه نکرده است؛ ⁽¹⁰⁾

5 . کسى که با تیمّم نماز مى گزارد براى کسى که با وضو نماز مى خواند؛ ⁽¹¹⁾

6 . کسى که مأمومان از امامت او ناخشنودند. ⁽¹²⁾(مقبولیت اجتماعى ندارد.)

برخى امامت اسیر، بافنده، حجامتگر،

دبّاغ، نگه دارنده بول خود و نیز به طور کلى، امامت ناقص براى کامل و کامل براى کامل تر را مکروه شمرده اند. ⁽¹⁾

اولویت در امامت

امام راتب (امام جماعت ثابت مسجد) نسبت به دیگران، جز امام معصوم علیه السلام اولویت دارد، هرچند افضل از او باشند و پیشى گرفتن دیگرى براى امامت، بدون اجازه وى مکروه است. ⁽²⁾

اما (در صورت عدم حضور امام راتب) با رعایت شروط و عدم هتک امام راتب و فقدان مزاحمت، اجازه معتبر نیست و امامتِ جماعت جایز است. ⁽³⁾

در صورت حضور فرمانرواى عادل (حاکم)، در اینکه وى مقدّم است یا امام راتب، اختلاف است. ⁽⁴⁾

پس از امام راتب، امیر گمارده شده از سوى امام عادل، صاحب خانه در منزل خود ⁽⁵⁾و نیز سادات هاشمى در امامت جماعت بر دیگران اولویت دارند. ⁽⁶⁾

اختلاف در امامت

در صورت اختلاف دو یا چند نفر درباره امامت، منتخبِ مأمومان بر دیگران مقدّم است و در فرض اختلاف مأمومان در تقدیم فردى، به مرجّحات رجوع مى شود. در شماره مرجّحات و نیز ترتیب بین آن ها و تقدیم یکى بر دیگرى، اختلاف است. قول مشهور، تقدیم «أقرَأْ» (آن که قرائتش نیکوتر است) بر «أفْقَه» (داناتر به مسائل و احکام شرعى) و «أفْقَه» بر سایر مرجّحات (مسن تر و زیباروى تر و مانند آن) است. ⁽⁷⁾

نیابت از طرف امام

در صورت مُردن یا بى هوش شدن امام جماعت در اثناى نماز، جایز است یکى

از مأمومان واجد شرایط، نماز را با دیگر مأمومان به آخر برساند. همچنین امام مى تواند در حال ضرورت، مانند باطل شدن وضو یا ابتلا به خون دماغ در اثناى نماز، فردى را به جاى خود بگمارد تا با مأمومان نماز را به اتمام برساند. ⁽¹⁾

باید توجه داشت که در امامت جماعت، حتى الامکان از وجود اهل علم معمّم استفاده گردد؛ زیرا با وجود معمّم، امامت غیر معمّم خالى از اشکال نیست، بخصوص در مساجد. و اگر امامت غیرمعمّم موجب هتک باشد، حرام است. ⁽²⁾

مستحبّات امامت جماعت

قرار گرفتن در وسط صف، مراعات حال ناتوان ترین مأمومان در افعال نماز، ⁽³⁾رساندن قرائت و ذکرهاى نماز به گوش مأمومان، طول دادن رکوع به دو برابرِ اندازه اى که انجام مى داده است در جایى که کسى قصد پیوستن به جماعت را دارد، و برنخاستن از جاى خود پس از اتمام نماز تا زمانى که نماز مأمومان تمام نشده، بر امام جماعت مستحب است. ⁽⁴⁾

اگر پس از نماز، بطلان نماز امام به خاطر نداشتن شرط صحّت نماز مانند طهارت و اخلال در ارکان یا بطلان امامت او به خاطر فسق یا کفر محرز گردد، نماز مأموم به قول مشهور صحیح است. اما در صحّت نماز وى (مأموم) در فرض علم به بطلانِ امامت پیش از نماز به خاطر نداشتن سایر شرایط - جز فسق و کفر - اختلاف است. ⁽⁵⁾

امام جماعت مى تواند نماز جماعت را دوباره با گروه دیگرى بخواند، اما نه بیش از دو مرتبه. ⁽⁶⁾.

انواع مسجد

انواع مسجد: تقسیم بندى مسجد از لحاظ کاربرد و نوع بنا.

با ظهور اسلام، مسلمانان با تکیه بر سیره نبوى، مساجدى براى اداى فرایض و عبادات خود بنا کردند. هرچند در اوایل، تعداد مساجد کم و معدود بود، اما به واسطه

نشر اسلام و افزایش جمیعت مسلمانان، بر تعداد مسلمانان افزوده شد. مساجد را مى توان به نسبت کاربرد و محل ساخت آنها به انواع گوناگون تقسیم بندى کرد:

الف. مسجد جامع

بزرگ ترین و یا مهم ترین مسجد هر منطقه و شهر، که در مراسم مذهبى، بیشتر اهالى شهر در آن اجتماع مى کنند «مسجد جامع» نامیده مى شود. ⁽¹⁾مساجد جامع در طول تاریخ، معمولاً به دستور حکّام و پادشاهان ساخته مى شدند و اداره آنها نیز از سوى بانى معمولاً به مأموران حکومتى واگذار مى شد. ⁽²⁾

مسجد جامع مرکز فعالیت ها و کارکردهاى مربوط به اکثریت جامعه اسلامى است؛ مانند: برگزارى نماز جمعه و برگزارى مراسم مهم و تجمّع هایى که بیشتر مردم در آن شرکت مى کنند. به همین دلیل، در بسیارى از شهرها، مساجدى هست که داراى عنوان «مسجد جامع» باشد.

ب. مسجد محل

مسجدى که در محلّه و یا قبیله خاصى بنا شود «مسجد محل» یا «مسجد قبیله» مى نامند. این نوع از مساجد نسبت به مسجد جامع، هم از لحاظ بنا و هم از لحاظ کارکرد، از جایگاه پایین ترى برخوردار است.

فعالیت ها و کارکردهاى مسجد محل معمولاً وسیع نبوده و محدود به افراد آن محلّه یا قبیله خاص است؛ مانند برگزارى نماز جماعت، برگزارى مراسم فرهنگى و عبادى براى طبقات سنّى گوناگون، اجراى برنامه هاى اقتصادى همانند تأسیس مراکز خیریه براى ساکنان و افراد محل. (ر.ک. کارکرد مسجد.)

ج. مسجد بازار

مساجدى را که در امتداد بازارها و مراکز تجارى بزرگ ساخته مى شود «مسجد بازار» مى نامند. این مساجد صرفا براى برگزارى مراسم مذهبى، مانند اقامه نماز جماعت، برگزارى مراسم عزادارى معصومان علیهم السلام و اعیاد مذهبى و شرکت بازاریان در آن مراسم ساخته مى شود و غالبا کارکرد دیگرى ندارد.

در متون فقهى نیز به انواع مسجد اشاره شده و براى آن ها فضایل متفاوتى بیان گردیده است، به گونه اى اقامه هر رکعت

نماز در مسجد «جامع» معادل 100 رکعت و در مسجد «محلّه»، معادل 25 رکعت و در مسجد «بازار» معادل 12 رکعت ذکر شده است. ⁽¹⁾

در طول تاریخ، مساجد دیگرى نیز ساخته شده که جزو سه نوع مسجد مذکور نبوده است. در حال حاضر، کمتر از این نوع مساجد بنا مى شود؛ مانند: مساجد نسبتا بزرگى که به سفارش بزرگان مملکتى و یا علما ساخته مى شد؛ همچون مسجد «ارگ» تهران که به سفارش مادرشاه ساخته شده است.

مسجد «مدرسه» نیز از این نوع مساجد است؛ مسجدى که در کنار مدارس و مراکز آموزشى بنا مى شد و فقط کارکرد عبادى - آموزشى داشت؛ مانند مسجد و مدرسه «آقابزرگ» کاشان که در دوره قاجاریه بنا شده است. ⁽²⁾

اهل مسجد

اهل مسجد: افرادى که بیشتر اعمال عبادى - اعم از واجب و مستحب - را در مسجد انجام مى دهند.

«اهل» در لغت، به معانى ذیل آمده است: شایسته، سزاوار، خانواده، فامیل و کسانى که در یک جا سکونت دارند؛ ⁽³⁾در اینجا، مقصود از «اهل مسجد» اشخاص مؤمنى هستند که وقت بیشترى در مسجد صرف اعمال عبادى مى کنند و در عرف مردم، «مسجدى» هستند.

امتیازات اهل مسجد

در منابع حدیثى، براى اهل مسجد امتیازاتى ذکر شده که عبارت است از:

1 . در زیر سایه خداوند قرار دارند. براساس روایات، هفت گروه در قیامت، مورد توجه و لطف خداوند متعال قرار مى گیرند. از جمله این گروه ها، شخصى است که وقتى از مسجد خارج مى شود قلب و فکر او به یاد مسجد است تا زمانى که دوباره به مسجد برگردد. ⁽¹⁾

2 . اهل مسجد از بهشتیان هستند. نبى مکرّم صلى الله علیه و آله مى فرماید: کسى که نداى مؤذّن را اجابت کند رحمت الهى شامل حالش شده و پاداش او بهشت است. پس خوشا به حال کسانى که این دعوت را بپذیرند و به مسجد بروند! و به مسجد نمى رود، مگر مؤمنى از اهل بهشت. ⁽²⁾

3 . اهل مسجد محبوب ترین بندگان نزد خدایند. طبق روایات، بهترین مکان ها مساجد و محبوب ترین بندگان نزد خداى متعال، کسانى هستند که زودتر وارد مسجد مى شوند و دیرتر از همه خارج مى گردند. ⁽³⁾

4 . خداى عزّوجل آرامش روحى و روانى و عبور از معرکه هولناک پل صراط را براى اهل مسجد ضمانت کرده است. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید: هر کس خانه اش مسجد باشد خداوند آسایش و آرامش و عبور از پل صراط را براى او ضمانت کرده است. ⁽⁴⁾

5 . مردگان به مسجدى ها غبطه مى خورند. در هر روز، ملکى از ملائکه الهى در قبرستان ندا مى دهد: به چه کسانى غبطه مى خورید؟ آنان عرض مى کنند: ما نسبت به اهل مساجد غبطه مى خوریم. آنان نماز مى خوانند و روزه مى گیرند و ما توان انجام آن را نداریم. ⁽⁵⁾

6 . اهل مسجد مانع نزول عذاب الهى هستند. براساس روایت، هرگاه خداوند مشاهده مى کند که اهل سرزمینى راه اسراف و فساد و معصیت در پیش گرفته اند و فقط سه نفر از مؤمنان و مسجدى ها در میان آنان هستند، خطاب مى کند: اى اهل گناه! اگر در

میان شما کسانى از مؤمنان نبودند که به خاطر عظمت من به یکدیگر محبت کنند و با برپاداشتن نماز، زمین و مساجد مرا آباد نگه مى دارند و به سبب ترس از من، در سحرگاهان به استغفار مى پردازند عذاب خویش را بر شما فرو مى فرستادم و به شما توجهى نمى کردم. ⁽¹⁾

صفات اهل مسجد

الف. قرآن کریم به دنبال آیه 108 سوره توبه، که در آن مسجدى را که بر پایه تقوا بنا شده ستایش نموده است، مى فرماید: « فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطهَّرُوا وَ اللّه  یُحبُّ المُطَّهِّریِنَ»؛ در آن (مسجدى که بر پایه تقوا بنا شده)، مردانى هستند که دوست دارند پاکیزه باشند، و خداوند پاکیزگان را دوست دارد.

از این آیه شریفه استفاده مى شود که علاوه بر ایمان به خدا و اعتقاد به معاد و نبوّت و امامت، لازم است افراد به راستى و درستى در رفتار و کردار متعهد و معروف باشند. از این رو، اگر افرادى بیشترِ اعمال عبادى خود را در مسجد انجام دهند، ولى در بیرون از مسجد شئونات اسلامى و دینى را رعایت نکنند، از «اهل مسجد» - به معناى حقیقى - نخواهند بود و امتیازات آنان را نخواهند داشت.

ب. اهل مسجد برگزیدگان جامعه اند. امام صادق علیه السلام خطاب به فضلمى فرماید: اى فضل! از هر جماعتى تنها آنان که در فضایل از همه برترند و به منزله الگو براى قوم و گروه خویش هستند به مسجد مى آیند. ⁽²⁾

ج. از دیگر صفات اهل مسجد، جوان مرد بودن آنان است. در منابع اسلامى، شش نشانه براى جوان مردى ذکر شده که یکى از آن ها آباد کردن مساجد الهى است (و عمارة مساجد اللّه ). ⁽³⁾مسجدى ها با حضور همیشگى در مساجد، از مصادیق مسلّم این روایت هستند.

د. اهل مسجد مؤمن هستند. براساس روایت، پیامبر خدا صلى الله علیه و آله مى فرماید: هنگامى که دیدید مردى مدام به مسجد رفت وآمد مى کند وى را مؤمن بدانید؛ زیرا خداوند

مى فرماید: تنها آنان که به او ایمان دارند مساجد خدا را آباد مى کنند. ⁽¹⁾.

ایوان مسجد

ایوان مسجد: تالار مسقّفى که در کنار یکى از اضلاع حیاط مسجد ساخته مى شود.

«ایوان» تالار مسقّفى است که در کنار یکى از اضلاع حیاط و یا صحن ساخته مى شود و به آن «رواق» و «صُفّه» نیز گفته مى شود.

ساخت ایوان در کنار بناها و ساختمان هاى مهم، از زمان پیش از اسلام مرسوم و معمول بوده است و در بعضى از موارد، آن را بزرگ و عظیم مى ساختند و آن را مظهر قدرت و بزرگى حکومت خود مى دانستند؛ مانند ایوان بزرگ «مدائن» که مظهر قدرت ساسانیان به شمار مى رفت.

از زمان سلجوقیان به بعد، ایوان در سبک معمارى ایرانى یکى از ارکان اصلى مسجد به شمار آمد، تا جایى که از سبک معمارى ایرانى به سبک «ایواندار»، ⁽²⁾یا «چهارایوانه» نیز نام برده مى شود. ایوان در بیشتر موارد، مستطیل شکل و عمود بر صحن و حیاط ساخته مى شود.

ورود از صحن و حیاط به شبستان و فضاى اصلى مسجد، غالبا از طریق ایوان صورت مى گیرد. به همین دلیل، معمولاً ایوان را در نقطه میانى اضلاع حیاط بنا مى کنند. البته باید به این نکته توجه شود که یکى از مکان هایى که نماز گزاردن در آنجا مکروه است، مقابل در باز است. ⁽³⁾بنابراین، شایسته است هنگام ساخت در ورودى و (همچنین ایوان مسجد)، آن را پشت به قبله یا در کنار قبله قرار دهند. ⁽⁴⁾

از زیباترین و مهم ترین ایوان هاى ساخته شده، مى توان به ایوان مسجد «بى بى خاتون» سمرقند، که داراى 40 متر طول و 17 متر عرض است، ⁽⁵⁾ایوان مسجد « امام خمینى»قدس سره در اصفهان و ایوان مسجد «اعظم» قم اشاره کرد.

«ب»

بانیان مسجد

بانیان مسجد: سازندگان و مؤسّسان ساختمان مسجد.

«بانى» در لغت، به معناى برپا کننده ساختمان، سازنده بنا و عمارت، مؤسّس و پایه گذار آمده است. ⁽¹⁾«بانیان مسجد» سازندگان مساجدند. در قرآن کریم، ⁽²⁾براى بانیان و آبادکنندگان مساجد شرایط خاصى ذکر شده است:

1 . ایمان به خدا ⁽³⁾و اخلاص ⁽⁴⁾در مسجدسازى که نقش اصلى را در آبادى و عمران مساجد و روحدار شدن ساختمان مسجد به عهده دارد.

2 . اعتقاد به قیامت؛

3 . اقامه نماز؛ زیرا هدف اصلى از بناى مسجد، عبادت و پرستش است. ⁽⁵⁾

4 . پرداخت زکات و حقوق مالى واجب؛ ⁽⁶⁾

5 . نترسیدن از غیر خدا که نتیجه آن، شجاعت و قدرت در مقابل هر مقام و قدرتى است تا بتوان از اجراى برنامه هاى غیر الهى در مسجد جلوگیرى کرد.

شروط پنج گانه مزبور از ویژگى هاى بانیان و متولّیان مسجد است. ⁽⁷⁾بنابراین،

در مسجدسازى نخست (خودسازى) و سپس (مسجدسازى) مورد توجه قرار گرفته است. البته جعل و وضع چنین شرایطى براى آبادگران مساجد نوعى تأکید خاص بر اهمیت مسجد و شأن و عظمت والاى آن است، وگرنه هر مسلمانى گرچه از اوصاف و شروط مزبور برخوردار نباشد،

شرعا مى تواند در عمارت و بناى مسجد شرکت داشته باشد، با این تفاوت که از فضایل و پاداش آبادگران حقیقى برخوردار نخواهد شد و شروط مذکور انحصارآور نیست، بلکه شرط کمال و قبولى است، نه شرط صحّت و جواز. (ر.ک. تعمیر مسجد.)

بزاق و خلط انداختن در مسجد

بزاق و خلط انداختن در مسجد: مذمّت آلوده ساختن مسجد با آب دهان و خلط بینى و سینه.

در متون روایى شیعه و سنّى، روایات متعددى درباره انداختن آب دهن و اخلاط سینه و بینى در داخل مسجد وجود دارد که تحت چند عنوان مورد بحث قرار مى گیرد:

الف. سفارش به ترک و مذمّت انداختن آب دهن و خلط بینى و سینه در مسجد: در روایتى، امام صادق علیه السلام فرمودند: پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله از انداختن آب دهن و بینى در مسجد نهى مى کردند ⁽¹⁾و سفارش مى نمودند که این کار را پس از خارج شدن از مسجد انجام دهید. ⁽²⁾مسجد از انداختن آب دهان و بینى در آن، چنان منقبض مى شود که پوست بدن در مقابل آتش، ⁽³⁾و ارکان مسجد از این عمل به لرزه درمى آید ⁽⁴⁾و از این کار، به خود مى پیچد؛ همچون شخصى که از ضرب چوب خیزران به خود مى پیچد. ⁽⁵⁾کسى که از این کار خوددارى کند، در قیامت خداوند را با صورت خندان ملاقات مى کند و نامه عملش را به دست راستش مى دهند. ⁽⁶⁾

ب. سفارش به بلعیدن آب دهن و خلط سینه و بینى در مسجد: به خاطر تکریم و بزرگداشت حق مسجد، سفارش شده است آب دهن و اخلاط سینه و بینى در مسجد بلعیده شود و براى آن فضایل متعددى بیان شده است؛ از جمله اینکه تمام دردهایى که در بدن باشد، شفا پیدا مى کند؛ ⁽¹⁾موجب قوّت در بدن صاحبش مى شود و از این رو، به او ثوابى داده مى شود و از او گناهى محو مى گردد. ⁽²⁾در روایتى آمده است: هر کس آب دهانش را در مسجد ببلعد، خداوند هفتاد و دو مرض را از بدنش خارج مى کند و دو هزار هزار ثواب برایش نوشته مى شوند ⁽³⁾و بدنش در قبر پوسیده نمى گردد. ⁽⁴⁾

ج. سفارش به محو و یا دفن آب دهان و اخلاط سینه و بینى در مسجد: در روایات متعددى سفارش شده است: آب دهان و اخلاط سینه و بینى را، که در داخل مسجد انداخته مى شوند، محو ⁽⁵⁾و یا دفن ⁽⁶⁾کنید تا موجب آزار نمازگزاران نشود و به بدن یا لباس آنان اصابت نکند. ⁽⁷⁾

همچنین در روایت آمده است که انداختن آب دهن و بینى و سینه در مسجد خطا و گناه است و کفاره آن دفن کردن آن ⁽⁸⁾و براى این کار ثواب نوشته مى شود ⁽⁹⁾و سفارش شده که بهتر است این محو کردن با پاى چپ صورت گیرد. ⁽¹⁰⁾

د. نهى از انداختن آب دهن و اخلاط بینى و سینه به سمت قبله و طرف راست در مسجد: با توجه به مطالب مزبور، در مواقعى که انسان در مسجد، به خاطر مریضى یا هر عذر دیگرى، مجبور به بیرون انداختن آب دهان و خلط بینى و سینه مى شود، مناسب است آن را در پارچه و یا لباسى

بریزد و از مسجد خارج کند، ⁽¹⁾و اگر هیچ کدام ممکن نبود آب دهن و خلط سینه و بینى را رو به سمت قبله ⁽²⁾و طرف راست نریزد. ⁽³⁾در روایتى آمده است که پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در قبله مسجد، خلط مشاهده کرد و از شدت عصبانیت، صورتش سرخ شد، ⁽⁴⁾و بنا به نقلى، کسى که این کار را کرده بود، لعنت نمود ⁽⁵⁾و به نقلى، عصبانى شد و فرمود: آیا دوست دارید کسى در صورت شما آب دهن بریزد؟ ⁽⁶⁾و یا فرمود: کدام  یک از شما دوست دارد خداوند از او روبرگرداند؟ (و این سؤال را سه مرتبه تکرار کرد.) ⁽⁷⁾و کسى که این کار را بکند، روز قیامت سوزان وارد محشرمى شود و آن آب دهن بین دو چشمش انداخته مى شود. ⁽⁸⁾

با توجه به روایات، علت اینکه نباید آب دهان و اخلاط بینى و سینه را رو به سمت قبله و یا طرف راست انداخت، این است که در طرف راست، ملائکه قرار دارند و نمازگزار در سمت قبله، مقابل خداوند ایستاده است. ⁽⁹⁾به همین دلیل، سفارش شده است آب دهان و بینى و سینه را به طرف چپ ⁽¹⁰⁾یا زیر پاى چپ بریزند ⁽¹¹⁾و در غیر نماز، مى تواند در پشت سر، این عمل را انجام دهد. ⁽¹²⁾

با توجه به روایات مزبور، فقهاى شیعه انداختن آب دهان و اخلاط سینه و بینى را در مسجد، مکروه دانسته اند، ⁽¹³⁾ولى گروه

زیادى از فقهاى اهل تسنّن آن را حرام، ⁽¹⁾و برخى قایل به تفصیل ⁽²⁾شده اند و برخى هم آن را جایز دانسته اند. ⁽³⁾

بدعت در مسجد

بدعت در مسجد: نوآورى در مسجد، خواه نیک و خواه زشت.

«بدعت» یعنى ایجاد امرى در دین که اصل آن در کتاب و سنّت نبوده است. کسى را که بدعتى ایجاد کند، «بدعتگذار» گویند. ⁽⁴⁾

بدعت بر دو قسم است: بدعت هاى ستوده و نیک که موافق سنّت است، و بدعت هاى مذموم و زشت که مخالف سنّت است.

همه فقها بر جواز بدعت هاى ستوده و نیک اتفاق نظر دارند و آن را مستحب شمرده اند و براى انجام دهنده آن امید ثواب دارند؛ مثل بناى مدرسه و ایجاد پل، از باب «معاونة على البرّ و التّقوى».

رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمودند: هر کس سنّت حسنه اى برجا بگذارد براى او، هم اجر و ثواب آن سنّت و هم ثواب کسى است که به آن عمل مى کند. و هر کس سنّت زشتى بنا نهد برایش، هم کیفر آن سنّت و هم کیفر کسى است که به آن عمل مى کند. ⁽⁵⁾

هنگامى که از بدعت در مسجد سخن گفته مى شود، بدعت هاى حرام به ذهن متبادر مى شود، و حال آنکه در واقع، بدعت و نوآورى در مساجد بر دو نوع است:

الف. بدعت هاى زشت و حرام؛ مانند: تذهیب در مسجد (ر.ک. تذهیب در مسجد) و ساختن مقصوره در مسجد. (ر.ک. مقصوره.) ⁽⁶⁾

ب. بدعت هاى پسندیده و حلال؛ مانند تأسیس صندوق هاى قرض الحسنه، ایجاد مراکز فرهنگى همچون کتابخانه، حوزه هاى

درسى، کانون هاى قرآن و معارف اسلامى و پایگاه هاى بسیج. (ر.ک. پایگاه بسیج در مسجد.)

بستن درِ مسجد

بستن درِ مسجد: موارد جواز و عدم جواز بستن درِ مسجد.

به دلیل آنکه مسجد محل ذکر و پرستش خداوند و توجه به اسماى حسناى حق تعالى است، خداوند متعال ممانعت از ورود به مسجد را ستمى بزرگ در جهت تخریب مسجد، و عاملان آن را ستم کارترین مردم معرفى مى کند ⁽¹⁾و مى فرماید: «چه کسى ستم کارتر از کسانى است که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگیرى مى کنند؟» ⁽²⁾

جلوگیرى از ورود پیامبر و مسلمانان به منطقه مکّه و مسجدالحرام از نمونه هاى بارز ممانعت از ورود به مسجد توسط دشمنان اسلام است که موجبات غزوه «حدیبیه» و صلح و بیعت «رضوان» را فراهم کرد. ⁽³⁾

با توجه به نقش حیاتى مسجد، جلوگیرى از یاد خدا ستم به مسجد و به مؤمنان و نمازگزاران است که مایه محرومیت آنان از این مکان مقدّس مى گردد و این جلوگیرى، که نوعى تلاش در جهت کاستن از نقش مسجد و بى رونقى آن است، ستمى به مجموعه دین و شعائر الهى به شمار مى رود.

اهمیت خوددارى از کارهایى که مانع ذکر و عبادت مؤمنان در مسجد مى شود تا بدان جاست که بعضى از فقهاى اهل سنّت قایل به حرمت بستن درِ مسجد در هر شرایطى شده اند. ولى نظر صحیح آن است که بگوییم: درست است که مسجد جایگاه ذکر و عبادت خداست و باید به روى مؤمنان و نمازگزاران باز باشد، ولى از سوى دیگر، حفظ و نگه دارى مسجد و وسایل و ابزار موجود در آن واجب است و جلوگیرى از اعمالى که موجب هتک حرمت مسجد مى شود، بر عهده مؤمنان است.

بنابراین، بستن در مسجد براى

جلوگیرى از ورود خسارت به خانه خدا از وظایف عموم مؤمنان است. ⁽¹⁾

شایسته است سرپرستان و خادمان مساجد شیوه هایى را در پیش گیرند که اوقات بسته بودن در مسجد را کاهش دهند تا مشمول حرمت جلوگیرى از یاد خدا در مساجد نشوند و علاوه بر آن، موجبات هتک حرمت و خسارتى به خانه خدا فراهم نیاید.

رسوایى در دنیا و عذاب عظیم در آخرت براى افراد جلوگیرى کننده، و غفلت مردم از یاد خدا و سوق پیدا کردن آنان به بى دینى از نتایج تعطیلى مساجد و مراکز توحیدى است. (ر.ک. ظلم به مسجد.)

بلند کردن صدا در مسجد

بلند کردن صدا در مسجد: سخن گفتن با صداى بلند در مسجد.

در متون روایى شیعه و اهل سنّت، یکى از مواردى که از انجام آن در مسجد نهى شده بلند کردن صداست. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در ضمن وصایاى خویش به ابوذر غفارى فرمودند: کسى که مساجد خدا را نیکو و آباد کند پاداش او بهشت خواهد بود. ابوذرمى گوید: عرض کردم: اى رسول خدا! چگونه مساجد را آباد کنیم؟ فرمود: آباد کردن مسجد به این است که صداها در آن بلند نشود و گفت وگوها و سخنان بیهوده در آن صورت نگیرد.

در روایت دیگرى، پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید: هنگامى که در میان امّت من پانزده خصلت رایج شود بلا بر آنان جایز خواهد شد؛ از جمله این خصلت ها آن است که صداها در مسجد بلند شود. ⁽²⁾

فقها براساس این روایات و دیگر روایاتى که به همین مضمون وارد شده، ⁽³⁾بلند کردن صدا در مسجد را بجز یک مورد، مکروه دانسته اند. ⁽⁴⁾مورد استثناى فقها بلند کردن صدا براى مؤذّن است. امام صادق علیه السلام مى فرماید: هنگام اذان، پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله به بلال دستور مى دادند: به بالاى دیوار

مسجد برود و با صداى بلند اذان بگوید. ⁽¹⁾

در روایت دیگرى، امام علیه السلام مى فرماید: هنگامى که اذان مى گویى، با صداى بلند اذان بگو و صدایت را مخفى مکن؛ چرا که خداوند به میزان کشیدن صدایت، تو را پاداش مى دهد. ⁽²⁾فقها با استناد به این روایت و دیگر احادیث این باب و با استناد به اینکه هدف از اذان گفتن، اعلان وقت نماز است و این مقصود با بلند کردن صدا حاصل مى شود، فتوا داده اند که بلند کردن صدا در هنگام اذان گفتن مستحب است. ⁽³⁾برخى نیز بر این مسئله ادعاى اجماع کرده اند. ⁽⁴⁾

باید توجه داشت که بلند کردن صدا در سایر برنامه هاى مسجد مثل تلاوت قرآن و دعا، باید متناسب با مجلس دعا و قرآن و فضاى مسجد و به صورتى باشد که براى دیگر افرادى که در مسجد مشغول نماز و عبادت هستند ایجاد مزاحمت نکند و موجب اذیت نشود، و چه بسا بلند کردن صدا حرام هم باشد. (ر.ک. همسایه مسجد) .

بناى مسجد

بناى مسجد: پاداش هاى ساختن مسجد و فضایل این کار.

در آیات قرآن کریم و متون روایى شیعه و سنّى، سفارش هاى فراوانى به مسجدسازى شده و با عبارات «بَنى» و «عَمَّر»، که در معناى ساختن و آباد کردن است، ⁽⁵⁾از آن تعبیر گردیده. خداوند در قرآن کریم، مشرکان را از ساختن مساجد منع کرده ⁽⁶⁾و این فضیلت را منحصر به مؤمنان دانسته و سازندگان مساجد را جزو هدایت شدگان معرفى کرده است. ⁽⁷⁾(ر.ک. بانى مسجد.)

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله سازندگان مساجد را «ولى اللّه » معرفى کرده، در بیان فضیلت این

عمل مى فرماید: هر کس مسجدى را در دنیا بسازد، خداوند به ازاى هر وجب یا هر زراع آن، شهرى در بهشت به مسافت پیمودن چهل هزار هزار سال از طلا و نقره و یاقوت و زمرّد و زبرجد و لؤلؤ برایش بنا مى کند که در هر شهرى چهل هزار هزار قصر و در هر قصرى چهل هزار هزار خانه و در هر خانه اى چهل هزار هزار اتاق و در هر اتاقى چهل هزار هزار تخت و بر هر تختى همسرى از حورالعین نشسته است و در هر اتاقى چهل هزار هزار خادم و چهل هزار هزار کنیز و جود دارند، و در هر اتاقى چهل هزار هزار سفره و بر هر سفره اى چهل هزار هزار ظرف و در هر ظرفى چهل هزار هزار نوع غذاهاى بهشتى وجود دارند، و خداوند به ولىّ خودش قوّتى مى دهد که از همه همسران و غذاها و شراب هاى بهشتى در یک روز استفاده کند. ⁽¹⁾

از دیگر فضایل ساختن مسجد این است که هر کس مسجدى بنا کند، خداوند به ازاى آن، در بهشت، یا مثل آن، ⁽²⁾یا خانه اى، ⁽³⁾یا خانه وسیع تر، ⁽⁴⁾یا بافضیلت تر، ⁽⁵⁾یا قصرى ⁽⁶⁾براى او بنا مى کند، هرچند این مسجد کوچک و به اندازه لانه پرنده اى باشد. ⁽⁷⁾البته این پاداش ها به شرطى است که مسجد را به نیّت ریا و شهرت نسازد، بلکه فقط به خاطر تقرّب خدا بنا کند ⁽⁸⁾و همچنین آن را از مال حلال بسازد. ⁽⁹⁾

در روایت دیگرى از ائمّه اطهار علیهم السلام درباره مسجدى که حاجیان در طول مسیر مکّه ساخته اند، سؤال شد. ایشان آن مساجد را مبارک و بافضیلت ترین مساجد (نسبت به مساجد معمولى) معرفى کردند، ⁽¹⁰⁾

هرچند خیلى کوچک و خیلى ساده ⁽¹⁾بنا شده باشند.

فضایل دیگرى که در روایات براى این عمل بیان شده عبارت است از: مانع از نزول عذاب الهى مى شود؛ ⁽²⁾ثوابش تا روز قیامت براى بانى نوشته مى شود؛ ⁽³⁾هر بنایى در روز قیامت وبال صاحب خود است به جز مسجد. ⁽⁴⁾

فقها ساختن مسجد را امرى مستحب ⁽⁵⁾و برخى آن را واجب کفایى ⁽⁶⁾مى دانند. در روایتى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمودند: هر کس مسجدى مى سازد، گوسفند چاقى را ذبح و گوشتش را به درماندگان و مساکین اطعام کند. ⁽⁷⁾.

بوى خوش در مسجد

بوى خوش در مسجد: استفاده از عطر و بوى خوش هنگام مسجد رفتن.

یکى از مستحباتى که فقهاى عظام براى مسجد رفتن ذکر کرده اند، «تطیّب»؛ یعنى استفاده کردن از بوى خوش و عطر هنگام مسجد رفتن است. ⁽⁸⁾

در روایات رسیده، استفاده از بوى خوش از اخلاق پیامبران و سیره آن ها شمرده شده و تأکید گردیده است: مردان نباید از استعمال بوى خوش غافل باشند.

در روایتى آمده است: سزاوار نیست براى مرد که بوى خوش را در هر روز ترک کند و اگر قادر بر تهیه آن در هر روز نیست یک روز در میان، آن را تهیه کند و اگر قادر نیست جمعه ها از بوى خوش استفاده کند و در هیچ جمعه اى آن را ترک نکند. ⁽⁹⁾

در حدیثى از امام صادق علیه السلام آمده است: امام زین العابدین علیه السلام در شبى سرد در حالى که ردا و عمامه اى از خز پوشیده

و بوى خوش استعمال کرده بودند به خادم خود برخوردند. خادم پرسید: فدایت شوم! در این هنگام از شب و با این قیافه نیکو، به کجا مى روید؟ امام فرمودند: به مسجد جدّم پیامبر خدا صلى الله علیه و آله به خواستگارى حورالعین از خداوند - عزّوجل - مى روم. ⁽¹⁾

براساس آیه شریفه « خُذُوا زِیْنَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ» ⁽²⁾(زینت هایتان را هنگام مسجد رفتن برگیرید)، مى توان گفت: هرچه از مصادیق زینت باشد استفاده کردن از آن در نماز و مسجد مطلوب است و استعمال عطر و بوى خوش هنگام مسجد رفتن بدون شک، زینت است و براى مردان مطلوب. از این رو، در کتب فقهى، به عنوان یکى از مستحبات ذکر شده است. برخى از فقها استفاده از بوى خوش را از آداب تنظیف روز جمعه و حرکت به سوى نماز جمعه ذکر کرده اند. ⁽³⁾

در روایات رسیده، از استعمال بوى خوش در هنگام مسجد رفتن، براى زنان نهى شده و براى این عمل عواقبى ذکر گردیده است. ⁽⁴⁾(ر.ک. حضور بانوان در مسجد.) .

بوى نامطبوع در مسجد

بوى نامطبوع در مسجد: پرهیز از خوردن غذاهاى بودار و هر آنچه بوى نامطبوع آن در مسجد موجب اذیت دیگران شود.

یکى از اعمالى که در روایات اهل مسجد از انجام آن نهى شده، بوى بد است. براساس روایات، اگر دهان و یا هر عضو دیگر انسان داراى بوى بد باشد، به گونه اى که سبب اذیت مؤمنان حاضر در مسجد شود، باید انسان آن را پیش از ورود به مسجد برطرف سازد، و اگر قادر نیست آن بو را از بین ببرد - مثلاً، امکان شستن پا یا مسواک کردن نباشد - لازم است که از رفتن به مسجد و حضور در جمع مؤمنان خوددارى کند. در برخى روایات، موارد خاصى از بوى بد دهان - مثل کسى که سیر

و پیاز و تره خورده باشد - ذکر شده است. ⁽¹⁾ولى روشن است که این موارد از باب ذکر مصداق است؛ زیرا در برخى روایات، به صورت مطلق از این کار نهى شده است.

امام على علیه السلام مى فرماید: کسى که غذاها و چیزهاى بدبو بخورد نباید به مسجد نزدیک شود. ⁽²⁾

در روایات موجود در کتب اهل سنّت وارد شده است: پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمودند: اگر سیر و پیاز و تره استفاده کردید نزدیک مسجد نشوید که ملائکه الهى اذیت مى شوند از آنچه انسان ها بدان اذیت مى شوند. ⁽³⁾

از اطلاق روایات این باب، استفاده مى شود که هرگونه بوى نامطبوع، همچون خوردن غذاهاى بودار یا سیگار و یا لباس بودار، که موجب اذیت و آزار مؤمنان شود،

در مسجد ممنوع است. از این رو، فقها با توجه به روایات این باب، فتوا مى دهند که ورود این دسته از افراد به مسجد مکروه است. همچنین اخراج باد معده در مسجد منافى با عظمت مسجد بوده و مکروه است. ⁽⁴⁾بنابراین، هرچه موجب انزجار و تنفّر دیگران شود، هرچند فى نفسه حلال و داراى فواید باشد، در مسجد جایز نیست.

بهداشت در مسجد

بهداشت در مسجد: سفارش هاى معصومان علیهم السلام به رعایت بهداشت درمسجد.

یکى از اصول ضرورى و لازم در زندگى فردى و اجتماعى، رعایت نظافت و موازین بهداشتى است که پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله نیز آن را جزئى از ایمان معرفى کرده است. ⁽⁵⁾مسجد به خاطر اینکه محل رفت و آمد و تجمّع مسلمانان است، باید در آن اصول و موازین بهداشتى را رعایت کرد.

در قرآن کریم و متون روایى، سفارش هاى فراوانى به رعایت بهداشت فردى و اجتماعى در مسجد شده و فضایل و آثار متعددى براى آن برشمرده اند. در باب بهداشت فردى، به پوشیدن بهترین و پاکیزه ترین لباس ها، استفاده از بوى خوش ⁽¹⁾(ر.ک. پوشش نیکو در مسجد.) پرهیز از بوهاى نامطبوع در مسجد ⁽²⁾(ر.ک. بوهاى نامطبوع در مسجد) و وارسى کردن پاها و کفش ها پیش از ورود به مسجد ⁽³⁾(ر.ک. نظافت مسجد) سفارش شده است. در باب بهداشت اجتماعى، سفارش هایى وجود دارد که تحت چند عنوان مورد بحث قرار گرفته است:

الف . استحباب و فضیلت خاک روبى و جارو کردن مسجد؛ ⁽⁴⁾(ر.ک. نظافت مسجد.)

ب . کراهت و مذمّت انداختن آب دهن و اخلاط سینه و بینى در مسجد؛ ⁽⁵⁾(ر.ک. بزاق و خلط انداختن در مسجد.)

ج . استحباب خوش بو کردن مسجد در ایّام هفته؛ ⁽⁶⁾(ر.ک. خوش بو کردن مسجد.)

د . محل ساخت وضوخانه در مسجد. ⁽⁷⁾(ر.ک. وضوخانه در مسجد.) .

بیرون بردن اموال مسجد

بیرون بردن اموال مسجد: خارج کردن اشیا و وسایل مسجد از آن.

یکى از امورى که هنگام تخریب و توسعه مسجد و یا تغییر و تبدیل آلات و اموال مسجد، باید مورد توجه قرار گیرد، احکامِ اشیا و وسایل مسجد است. بنابر نظر فقها، از جمله احکام مسجد آن است که بیرون بردن هیچ یک از ابزار و وسایل مسجد در حال عادى جایز نیست و حرام است، بلکه خروج لوازم مسجد از قبیل فرش، ابزار روشنایى، کولر، بلندگو، مُهر،

قرآن و کتب ادعیه، همه تابع کیفیت وقف است که اگر براى استفاده در مسجد وقف شده و مخصوص مسجد باشد بیرون بردنشان از مسجد جایز نیست. ⁽¹⁾نیز نمى توان از آب و برق مخصوص مسجد براى خارج از مسجد استفاده کرد. ⁽²⁾بنابر آنچه از روایات استفاده مى شود، این حکم، حتى شامل سنگ ریزه هاى موجود در مسجد و حیاط مسجد هم مى گردد.

امام باقر علیه السلام فرمود: هرگاه کسى سنگ ریزه اى را از مسجد بیرون بَرد باید آن را به جاى خود و یا مسجد دیگرى برگرداند؛ چون این سنگ ریزه هم خداى متعال را تسبیح مى گوید. ⁽³⁾البته خارج کردن خاک ها و سنگ هاى زاید و اضافى از مسجد مطلوب و پسندیده و در حکم نظافت مسجد و از مستحبّات است. ⁽⁴⁾همچنین خارج کردن ابزار و وسایل مسجد، اگر به سبب هدف مطلوبى باشد هیچ اشکالى ندارد؛ مثل اینکه دستگاه هاى صوتى یا وسایل گرمایشى و سرمایشى مسجد نیاز به تعمیر در خارج از مسجد پیدا کنند یا لوازمى همچون فرشِ مسجد نیاز به نظافت و شستن داشته باشد که در این صورت، بیرون بردن آن ها مانعى ندارد. ⁽⁵⁾

بیهوده نشستن در مسجد

بیهوده نشستن در مسجد: توقف همراه با کار لغو و بیکاری در مسجد

در متون روایى، از هرگونه بطالت و بیکارى و حضور بیهوده در مسجد نهى شده است. پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در وصایاى خود به ابوذرمى فرماید: اى ابوذر! هر نشستنى در مسجد عبث و بیهوده است، مگر در سه حالت: انسان نماز بخواند، مشغول ذکر باشد، تحصیل علم و مباحثه علمى کند. ⁽⁶⁾

در روایت دیگرى، امام على علیه السلام به گروهى که در عین برخوردارى از سلامت جسمى - به جاى کار و تلاش و طلب معاش براى زندگى - در گوشه مسجد نشسته بودند، گفتند: شما چه کسانى هستید؟ جواب دادند: ما توکّل کنندگان بر خداییم. حضرت فرمود: خیر، شما سربار اجتماع هستید که از دست رنج دیگران روزى مى خورید! ⁽¹⁾

چنان که پیداست، در منابع روایى، «رهبانیت» و تارک دنیا بودن و ساده زیستى به بهانه عبادت و خداپرستى، مورد نکوهش قرار گرفته و حتى در برخى از روایات، نشستن بیهوده در مسجد از مصادیق «رهبانیت» به شمار آمده است. امام على علیه السلام مى فرماید: نشستن مدام در مساجد «رهبانیت عرب» است! مؤمن مسجدش مجلس اوست و خانه اش محل زندگى او. ⁽²⁾

حتى از بیهوده نشستن بین دو نماز هم نهى شده است و کسانى که فاصله کوتاه بین دو نماز را به تعقیب و ذکر و یاد خدا مشغول باشند به عنوان «مهمان خدا» خوانده شده اند: امام صادق علیه السلام مى فرماید: سه گروه در روز قیامت از برگزیدگان خداوند به شمار مى آیند؛ از جمله آن ها کسانى هستند که پس از نماز اول تا برپایى نماز دوم، به تعقیب و ذکر خداوند مشغول مى شوند. ⁽³⁾

بنابراین، هرگونه انزواطلبى و فرار از مسئولیت هاى اجتماعى و اقتصادى به بهانه «عبادت» روا نیست. فقها نیز با استناد به این روایت، فتوا داده اند که بیهوده نشینى در مسجد جایز نیست و این عمل مکروه است. ⁽⁴⁾

«پ»

پایگاه بسیج در مسجد

پایگاه بسیج در مسجد: ایجاد پایگاه بسیج و تخصیص فضایى از مسجد براى آن.

ایجاد پایگاه بسیج در مسجد از برکات مؤثر و مفید دوران پس از انقلاب اسلامى است که فعالیت هایى اعم از مسائل نظامى، امنیتى، ورزشى و فرهنگى در آن صورت مى گیرد.

«بسیج» نهادى فرهنگى - انقلابى است که در دوران دفاع مقدّس، رشادت ها و شجاعت هاى بسیارى از خود در تاریخ به یادگار گذاشت. با به پایان رسیدن جنگ تحمیلى، دشمن در عرصه فرهنگ، تهاجم همه جانبه و خطرناک ترى آغاز کرد. از این رو، پایگاه هاى بسیج در مبارزه با تهاجم فرهنگى، باید فعالیت هاى گسترده و حساب شده اى انجام دهند.

کار اصلى پایگاه بسیج برقرارى امنیت در مسجد و محلّه و انجام برخى فعالیت هاى فرهنگى است. گشت هاى شبانه اعضاى فعّال بسیج و جلوگیرى از ناامنى مجرمان، محیط آرامى براى اهل محل فراهم مى کند و نقش مهمى در کاهش جرم دارد. همچنین افراد مسجد، بخصوص جوانان، علاوه بر آشنایى لازم با مسائل نظامى و امنیتى و استراتژیکى و آمادگى نظامى، با فرهنگ شهادت پرورش مى یابند. پایگاه هاى بسیج مى کوشند با جذب افراد، به ویژه جوانان، روحیه پرشور و نشاط و تحرک مثبت در آنان به وجود آورند و این با روحیات جوانان به خوبى سازگار است و آنان را به این مراکز جذب

مى کند. ⁽¹⁾ایجاد فضاى دوستى و برادرى در بین افراد پایگاه و حس مسؤولیت پذیرى در آنان از دیگر نکاتى است که در این پایگاه ها به آن توجه مى شود.

فعالیت هاى بسیج اگر مخالفتى با اهداف اصیل و والاى مسجد نداشته باشد نه تنها اشکالى ندارد، بلکه سبب پرکردن اوقات فراغت و ایجاد محیطى سالم براى جوانان مى شود. طبیعى است که تنها راه براى رسیدن به چنین مطلوبى، هماهنگى کامل پایگاه هاى بسیج با امام جماعت مسجد است تا فعالیت این پایگاه ها فراتر از حدود شرعى صورت نگیرد و در واقع، تمام فعالیت هاى این پایگاه مقدّس پیش از اجرایى شدن، باید از نظر امام جماعت مسجد بگذرد و پس از تأیید، به اجرا درآید.

از دیدگاه فقهى، چنین مطلبى در ایجاد پایگاه بسیج در مسجد قابل توجه است که «چنانچه قبل از آنکه زمینى را وقف مسجد کنند، قسمتى از آن را  کتاب خانه و یا اتاق بسیج بسازند و قسمت دیگر را مسجد، هیچ اشکالى ندارد. ولى پس از آنکه زمین، عنوان مسجد را پیدا کرد، کتاب خانه کردن (و یا اتاق بسیج قرار دادن) مقدارى از مسجد و مزاحمت نمازگزاران جایز نیست.» ⁽²⁾(ر.ک. کتاب خانه مسجد.)

پوشش در مسجد

پوشش در مسجد: نوع پوشش براى حضور در مسجد.

خداوند متعال در قرآن کریم خطاب به فرزندان آدم علیه السلام مى فرماید: « یا بَنى آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُم عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ»؛ ⁽³⁾اى فرزندان آدم! زینت خود را هنگام رفتن به مسجد برگیرید.

روایات متعددى در تفسیر آیه شریفه و اینکه مقصود از «زینت» چیست وارد شده که عبارت است از: مقصود پوشیدن بهترین لباس ها، شانه کردن موها، ⁽⁴⁾زینت کردن در

نماز جمعه و عید، ⁽¹⁾غسل کردن، ⁽²⁾رهبران و پیشوایان شایسته، ⁽³⁾وارسى کردن کفش ها پیش از دخول به مسجد ⁽⁴⁾است.

هر یک از مفسّران نیز با توجه به اختلاف روایات، به موضوعى اشاره کرده است. ⁽⁵⁾تفسیر نمونه بین روایات و تفاسیر مختلف را جمع بندى کرده، مى نویسد: (آیه شریفه) نخست به همه فرزندان آدم به عنوان یک قانون همیشگى، که شامل تمام اعصار و قرون مى شود، دستور مى هد که «زینت خود را هنگام رفتن به مسجد با خود داشته باشید.» این جمله مى تواند هم اشاره به «زینت هاى جسمانى» باشد که شامل پوشیدن لباس هاى مرتّب و پاک و تمیز، و شانه زدن موها و به کار بردن عطر و مانند آن مى شود و هم شامل «زینت هاى معنوى»؛ یعنى صفات انسانى و ملکات اخلاقى و پاکى و نیّت و اخلاص. و اگر در بعضى از روایات تنها به لباس خوب یا شانه کردن موها اشاره شده و یا تنها سخن از مراسم نماز عید و نماز جمعه به میان آمده، دلیل بر انحصار نیست، بلکه هدف بیان مصداق هاى روشن است. همچنین تفسیر «زینت» به رهبران و پیشوایان شایسته دلیل بر وسعت مفهوم آیه است که همه زینت هاى ظاهرى و باطنى را دربرمى گیرد. ⁽⁶⁾براساس روایات، پوشش نیکو در سیره عملى اهل بیت علیهم السلام نیز مشاهده شده است: در شب سردى یکى از غلامان امام سجاد علیه السلام در حالى که آن حضرت لباس هایى زیبا بر تن داشت و خود را معطّر کرده بود، با ایشان روبه رو شد. از حضرت پرسید: در این ساعت از شب و با چنین هیأتى به کجا مى روید؟ حضرت در پاسخ فرمودند: « إِلي مسجدِ جَدّي رَسُول اللّه»؛ به مسجد جدّم پیامبر خدا مى روم. ⁽⁷⁾

«ت»

تاریخ مسجد

تاریخ مسجد: پیدایش و تقسیم ادوار تاریخى مساجد.

پیشینه تاریخى و ضرورت بناى مسجد

«تاریخ» عبارت است از تبیین پیدایش شى ء و تحوّل آن در طول زمان. از این رو، هنگامى معنا و مفهوم پیدا مى کند و مى توان به تدوین تاریخ پرداخت که اولاً، شى ء قدم به عرصه ظهور و بروز نهاده، و ثانیا، تحوّلى در آن پدید آمده باشد. ⁽¹⁾تاریخ مسجد نیز از این قاعده مستثنا نیست.

درباره پیدایش و تحوّل مسجد، ناگزیر مانند هر موضوع تاریخى دیگر، براى حفظ پیوستگى و قانونمندى و کلّیت بخشى به اصول مطرح شده، باید به تقسیمات و ادوار تاریخى روى بیاوریم و همچنین به رویدادهاى خاص اشاره کنیم.

نیاز به اقامه نماز و پرستش خداوند متعال و حفظ موقعیت اجتماعى و آنچه مایه استوارى و پایدارى و استمرار حیات جمعى مسلمانان مى شد، ضرورت بنا و پى ریزى مکانى را پدید آورد که نمازگزاران را از گرماى سوزان و باد و باران در امان دارد تا بتوانند با امنیت خاطر و توجه قلبى، به انجام فریضه نماز بپردازند عبادتگاهى که از نظر اجتماعى نماد دین دارى و خداپرستى باشد.

چشم داشت و دل بستگى همه مردم به بالا گرفتن کار دین و بهبود شرایط زندگى در سایه آن، ساختمان (عرصه و اعیان) مسجد را پدید آورد و هر شهر و آبادى را

مسجدى مى بایست که توده مسلمان امید و خواست خود را در آنجا با خداوند در نسبت بنده و مولا و در صورت نماز و دعا و با جمع براى مشورت و راه جویى در میان گذارد. اداى فریضه واجب و دعا و وعظ و خیرخواهى و اقدام و رایزنى و کار خلق به سامان رساندن و مصالح مسلمانان را جستن و چاره خواستن کارهایى بودند که در محل مسجد بدان ها پرداخته مى شد.

بناى نخستین مساجد

نخستین مسجد روى زمین مسجدالحرام است که قبله مسلمانان، خانه «کعبه»، آنجاست. حضرت آدم علیه السلام کعبه را مى شناخت و انبیا علیهم السلام آن را مى شناختند و جایگاه عبادت و طواف آنان بود.

حضرت ابراهیم علیه السلام چون مأموریت یافت بناى کعبه را تجدید کند و به تطهیر خانه خدا بپردازد، برآوردن قواعد بیت با زندگى حضرت آمیخته گردید و این سرفصل تازه اى در تاریخ مسجدالحرام است که شرح آن در قرآن کریم آمده، با مناسک مخصوص از طواف و نماز در پشت مقام ابراهیم علیه السلام و آنچه مربوط به حجر جناب اسماعیل علیه السلام است که در واقع، مزار شریف هاجر و اسماعیل علیه السلام است و سعى میان دو کوه «صفا» و «مروه».

بنابه آنچه گذشت، مسجدالحرام براى اهل قبله، از نظر اهمیت و پایگاه، در درجه نخست قرار دارد. اراده خداوندى به بزرگداشت و بار بستن به سوى کعبه و شکوهمندى و قداست آن پیوسته و آیات قرآن شاهد این مدّعاست. (ر.ک. آیات مسجدالحرام / آیات قبله.)

«مسجد نبوى» در مدینه منوّره، پس از «مسجد قبا»، با نظر پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و صحابه بزرگوار آن حضرت تأسیس شد. دهه پایانى عمر شریف رسول خدا صلى الله علیه و آله در این مسجد گذشت؛ مسجدى که همه زندگى آن حضرت با آن پیوند خورده است.

عصر تشریع، روزگار نزول قرآن، مبدأ نماز، روزه، حج، جهاد، نظارت عمومى (امر به معروف و نهى از منکر) و تأسیس جامعه اسلامى، همه از مسجد نبوى آغاز شد. وقایع روزهاى طلایى اسلام - روزهاى امید و بیم - با مسجد پیامبر شکل گرفت.

ادوار تاریخى خاستگاه مسجد

اینک به قسم بندى و توضیح ادوار تاریخى مسجد با نظرداشت به خاستگاه تاریخى آن مى پردازیم:

الف . عصر نبوى:

ب . عصر علوى:

از سال یازدهم تا چهلم هجرى.

ج . امویان:

از سال 41 ه تا پایان امویان (132 ه ).

د . عباسیان:

از سال 132 ه تا 656 ه .

ه  . عثمانیان، صفویان، گورکانیان:

1 . عثمانیان از سال 699 ه تا 1342 ه در ممالک عثمانى (تمامى بلاد عربى و شمال آفریقا) پادشاهى کردند.

2 . صفویان، از پادشاهان ایرانى، از سال 907 ه تا 1135 ه سلطنت کردند.

3 . گورکانیان از سال 932 تا 1275 ه در قسمتى از هندوستان فرمان روایى داشتند.

و . عصر حاضر:

مساجد جهان اسلام:

1 . کعبه مکرّمه و مسجد نبوى؛

2 . مساجد کشورهاى عربى؛

3 . مساجد بیرون از دنیاى عرب: ایران، پاکستان، هند، ماوراءالنهر و قفقاز، چین، شرق دور (اندونزى، مالزى) و آفریقا؛

4 . مساجد اقلیّت هاى مسلمانان در دو قارّه اروپا و آمریکا.

البته روشن است که هرگونه تقسیم دوره اى خالى از لغزش نخواهد بود و راه انتقاد و پیشنهاد تازه را نخواهد بست؛

چنان که مى توان تقسیمات دیگرى را براى مطالعه تاریخ مسجد پیشنهاد کرد؛ مانند: عصر پیامبر صلى الله علیه و آله (= عصر نبوى)، عصر وصایت و امامت (= عصر علوى)، عصر امامت تا آغاز غیبت کبرا و از غیبت کبرا تا به امروز:

اما واقعیت تاریخى حکم مى کند تقسیم اول را بپذیریم؛ زیرا پس از دوره حضرت امیر علیه السلام ، مسجد و دیگر نهادهاى اجتماعى در اختیار اراده غالب سیاسى قرار داشت و تابع خواهش و خواست - به اصطلاح - خلیفه وقت بود.

شک نیست که آنچه به مسجد ارزش مى بخشد و همه سازوکارهاى دیگر مربوط به مسجد را در خدمت خود مى خواهد، عبادت و مناجات است.

چهار مسجد جزو مهم ترین مساجد به شمار مى آیند. امام على علیه السلام فرمود: چهار قصر از قصرهاى بهشت در دنیا هستند: مسجدالحرام، مسجدالرسول صلى الله علیه و آله ، مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه. ⁽¹⁾

سیره پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله به خوبى نشان مى دهد که آن حضرت اهتمام ویژه اى به برپایى مسجد و محل تجمّع مسلمانان مبذول مى داشتند. هنگام ورود پیامبر صلى الله علیه و آله به مدینه منوّره نخستین اقدام جمعى ساخت مسجد نبوى بود، و در جنگ ها نیز سیره حضرت همین بود؛ چنان که مورّخان نوشته اند: در مسیر مدینه منوّره تا تبوک، حضرت هفده مسجد بنا نمودند. ⁽²⁾در سفر و حضر، در جنگ و صلح، آنچه در وهله نخست، مسلمانان را به عنوان شعار مسلمانى گردهم مى آورد جمعه و جماعات بود و محل آن مسجد، و همه خیرات و برکاتى که به جمعیت و جماعت مسلمانان مربوط مى شد و بدان ها مى رسید و یا ابلاغ مى گردید از مسجد سرچشمه مى گرفت و همین سنّت در تمامى بلاد اسلامى تا به امروز تداوم یافته است.

تحوّلات مسجد

تحوّلات مسجد: تغییراتى که در کارکرد و معمارى مساجد به وجود آمده است.

تحوّلات اساسى مسجد از دو جهت قابل بررسى است: اولاً، تحوّلات در مورد کارکرد مساجد در زمینه هاى گوناگون، اعم از فرهنگى، تربیتى، علمى و اقتصادى، سیاسى، نظامى و اجتماعى؛ ثانیا، معمارى مسجد.

شواهد تاریخى حاکى از آن است که در صدر اسلام و در زمان حضور پیامبر، مسجد به عنوان نهادى حکومتى تلقّى مى شد و یک فرد، هم زمامدار بود، هم مدیر اجرایى، و یک ساختمان، هم مسجد بود و هم مرکز اصلى مسائل دینى و سیاسى و اجتماعى و نظامى، ⁽¹⁾و با همکارى عموم مردم، به صورت ساده ساخته و اداره مى شد. اما در قرون بعد، مسجد غالبا توسط حکّام، امرا، مقامات عالى رتبه، یا افراد ثروتمند جامعه ساخته مى شد، ولى نگه دارى، تعمیر و ادامه کار آن از طریق اموال موقوفه صورت مى گرفت. در این دوره، شخصى به عنوان «ناظر» بر امور مالى و اجرایى مسجد نظارت مى کرد و مساجد نیز برخى از ویژگى هاى سنّتى خود را، به ویژه در زمینه امور دینى، حفظ کرده بودند، اما با ساختن «دارالامارة» و مراکزى دیگر براى رسیدگى به امور مردم، مساجد به عنوان یک نهاد اثرگذار بر حیات اقتصادى، اجتماعى و سیاسى جامعه مسلمانان، اهمیت خود را به طور فزاینده اى از دست داد و ائمّه جماعات مساجد دیگر از اقتدار و جایگاهى که همتایانشان در صدر اسلام داشتند، بهره مند نبودند. ⁽²⁾

با شروع مبارزات ملت اسلامى در ایران، بار دیگر نقش مساجد پررنگ شد، به گونه اى که حامد الگارآمریکایى مسجد را «هسته اساسى پیروزى انقلاب اسلامى» مى داند ⁽³⁾و امام خمینىقدس سره در سخنان خود، از مسجد به عنوان «رمز پیروزى ملت ایران» یاد مى کند. ⁽⁴⁾

متأسفانه در سالیان اخیر، به مساجد توجه لازم نمى شود و برخى از کارکردهاى آن به دلیل پیدایش و تأسیس نهادها و مراکز دیگر کم رنگ گردیده و یا به فراموشى سپرده شده است.

معمارى مساجد از زمان رسول خدا صلى الله علیه و آله به بعد تا عصر حاضر، تغییراتى از حیث عناصر مشترک ساختمان مساجد مانند تنوّع در عناصرى همچون محراب و منبر و شبستان ها کرده است. همچنین اضافه شدن عناصرى جدید، مانند گنبد، مناره، گل دسته، کاشى کارى هاى متنوّع و تعبیه جایگاهى براى لوازم صوتى و جانبى مسجد از دیگر تغییرات در ساختمان مساجد است.

باید متذکر شد که در زمان حضرت رسول صلى الله علیه و آله در مدینه، مساجد گنبد و مناره نداشت و براى اذان گفتن، به پشت بام مسجد مى رفتند و اذان را با صداى رساى خود، به گوش مردم مى رساندند. مهم ترین تحوّل در مسجد، تغییر قبله آن بود که در زمان حضور رسول خدا صلى الله علیه و آله اتفاق افتاد. (ر.ک. قبله.)

با گسترش دین اسلام به بیرون از منطقه جزیره العرب و ضرورت ساخت مساجد فراوان در شهرها و روستاها، لازم آمد بناهاى مساجد مرتفع تر ساخته شود تا بتوان از طریق مناره، اذان را به گوش مؤمنان رساند و همچنین با وسعت دایره نفوذ دولت اسلامى، عناصر هنرى نیز در طرّاحى و معمارى مساجد وارد شد. امروزه به دلیل فناورى صوتى، مناره ها بخش زیادى از اهمیت خود را از دست داده است. ⁽¹⁾.

تحیّت مسجد

تحیّت مسجد: سلام و اداى احترام مخصوص به مسجد.

در فقه، از تحیّت مسجد در کتاب «صلاة» باب «احکام المساجد» سخن به میان آمده است. طبق روایات وارد شده، از جمله حقوق مسجد بر مسلمانان، آن است که هنگام ورود به مسجد و پیش از نشستن، براى سلام و ادب و احترام مسجد، دو رکعت نماز مثل نماز صبح به نیّت

«تحیت مسجد» به جاى آورند. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید: هرگاه داخل مسجد شدى، پیش از آنکه بنشینى، دو رکعت نماز بخوان. ⁽²⁾همچنین آن حضرت به ابوذرفرمود: اى ابوذر!مسجد تحیّتى مخصوص به خود دارد، و آن این است که دو رکعت نماز بجاى آورى. ⁽³⁾

در منابع حدیثى عامّه نیز روایات متعددى در خصوص «نماز تحیّت» نقل شده است. ⁽⁴⁾فقها با استناد به روایات، حکم به استحباب «نماز تحیّت مسجد» داده اند. ⁽⁵⁾شهید ثانىدر شرح لمعهمى فرماید: پیش از نشستن در مسجد، بجاى آوردن دو رکعت نماز تحیّت مستحب است، و در هر دفعه که انسان به مسجد مى رود تکرار نماز تحیّت مستحب است، اگرچه فاصله دفعات با یکدیگر خیلى کم باشد. البته بجاى آوردن هر نماز واجب یا نماز مستحب دیگرى، از نماز تحیّت کفایت مى کند، هرچند به همراه آن نماز (واجب یا مستحب غیر از تحیّت) قصد تحیّت نکند؛ زیرا مقصود از نماز تحیّت آن است که حرمت مسجد به واسطه نشستن بدون نماز هتک نشود، اما اقامه نماز مستقل به نیّت تحیّت، بهتر است. چنانچه کسى هنگام ورود به مسجد وضو ندارد یا عذرى دارد که مانع خواندن نماز تحیّت است، مستحب است به جاى آن، ذکر خدا بگوید.

در موارد ذیل، خواندن نماز تحیّت مکروه است:

1 . اگر شخص داخل مسجد شود، در حالى که امام جماعت مشغول خواندن نماز واجب است.

2 . آنجا که نماز جماعت در حال اقامه است.

3 . در صورتى که اقامه جماعت نزدیک است، به گونه اى که اگر بخواهد نماز تحیّت بخواند، در وسط نمازش، جماعت شروع خواهد شد.

در فقه اسلامى، تحیّت مسجدالحرام «طواف» به شمار آمده است. ⁽¹⁾.

تخریب مسجد

تخریب مسجد: ویران کردن بناى ظاهرى یا معنوى مسجد.

«تخریب» در لغت، به معناى ویران کردن، ضدّ عمران و عمارت آمده است. ⁽²⁾در قرآن کریم، در یک جا به ویران کردن مساجد اشاره شده ⁽³⁾که درباره شأن و زمان و مصداق نزول آن، بین مفسّران اختلاف است. برخى آن را اشاره به ویران کردن «بیت المقدس» دانسته و عده اى مصداقش را ویران کردن مساجد و عبادتگاه هاى مسلمانان و صحابه پیامبر صلى الله علیه و آله در مکّه توسط مشرکان و کفّار قریش پس از هجرت پیامبر صلى الله علیه و آله به مدینه ذکر کرده اند. ⁽⁴⁾

اما با توجه به احادیث رسیده ⁽⁵⁾و اقوال مفسران، تخریب مسجد تنها ویران ساختن ساختمان آن نیست، بلکه هر عمل و برنامه اى که از برگزارى نماز در مسجد و رونق آن بکاهد، تلاش در جهت ویرانى و تخریب معنوى مسجد به شمار آمده و مشمول همین حکم است. ⁽⁶⁾فقها در کتب فقهى نیز به این مسئله با همه ابعاد و شقوقش حتى از دیدگاه حکومتى ⁽⁷⁾پرداخته و احکام آن را بیان نموده اند. از جمله احکام مسجد که فقها بدان پرداخته اند، عبارت است از اینکه: در جریان توسعه مسجد، مى توان مسجدى را که خود در معرض

انهدام و ویرانى است، بکلى خراب کرد. ⁽¹⁾

تذهیب مسجد

تذهیب مسجد: آراستن مسجد با طلا.

در منابع و متون حدیثى شیعه، درباره آراستن مسجد با طلا، سخن و روایتى وارد نشده است، اما در منابع حدیثى عامّه، روایات متعددى بر نهى از طلاکارى وارد گردیده و این عمل را از افعال یهود و نصارا و نشانه هاى قیامت و تباهى مردم به شمار آورده اند. ⁽⁷⁾

علماى عامّه با توجه به این روایات و با استناد به اینکه طلاکارى مساجد بدعت است، چون در زمان پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله معمول و معروف نبوده، به حرمت تذهیب مسجد ⁽⁸⁾و برخى نیز به کراهت آن فتوا داده اند. ⁽⁹⁾

فقهاى شیعه در این مسئله اختلاف

دارند؛ برخى به صورت مطلق و بدون ذکر دلیل، به حرمت آن فتوا داده اند. ⁽¹⁾برخى همچون علماى عامّه، با استناد به اینکه این عمل بدعت است، آن را حرام شمرده اند، ⁽²⁾اما برخى دیگر به کراهت فتوا آن داده اند. ⁽³⁾برخى همچون صاحب جواهرمعتقدند: دلیلى بر اثبات حرمت تزیین مساجد نیست. ایشان پس از ذکر مجموعه تحلیل هاى علماى شیعه و روایات وارد شده در کتب اهل سنّت، به صورت تفصیلى به نقد و بررسى آن ها پرداخته و نتیجه گرفته است: در طلاکارى مساجد و مشاهد مشرّفه، دلیلى بر حرمت نداریم. ⁽⁴⁾ایشان در حاشیه بر عروه الوثقىمى نویسد: جواز تذهیب مساجد و مشاهد مشرّفه و طلاکارى آن ها خالى از قوّت نیست. ⁽⁵⁾

حضرت امام خمینىقدس سره نیز مى فرماید: احتیاط در ترک تزیین مساجد و مشاهد مشرّفه به طلا و نقره است. ⁽⁶⁾طبیعى است که کتابت قرآن و احادیث صحیح از این مورد مستثناست. (ر.ک. کتیبه مسجد.)

صرف نظر از حکم فقهى مسئله، به دلیل آنکه مساجد صدر اسلام ساده و بى آلایش بوده و بناى مسجد باید یادآور ذات مقدّس خداى متعال باشد و وجود این زیورآلات از نظر روحى و روانى، ممکن است افراد را از یاد خداوند غافل کند، بدین روى، شایسته است تا حد ممکن، از آراستن مساجد با طلا خوددارى شود، و مساجد با اسامى خداوند مزیّن گردد تا در و دیوار آن ها بیننده را به یاد خدا آورد و توجه او را از دنیا و مظاهر برجسته دنیوى از جمله طلا، منصرف سازد و انسان بتواند با توجه قلبى و تمرکز حواس، به عبادت در این مکان هاى مقدّس بپردازد.

ترک مسجد

ترک مسجد: حضور نیافتن در مسجد و یا خروج از آن بدون عذر.

الف. نظرگاه روایات

در روایات اسلامى، از عدم حضور در

مسجد و ترک آن و یا خروج از مسجد هنگام عبادات - مثل وقت اذان - بدون عذر و یا همراه با اغراض دیگر نهى شده و براى این عمل، آثار و عواقبى ذکر گردیده است. این آثار و عواقب عبارت است از:

1 . نفاق:پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله مى فرماید: کسى که صداى اذان را بشنود و بدون عذر از مسجد خارج شود، منافق است، مگر اینکه قصد برگشت به مسجد را داشته باشد. ⁽¹⁾

2 . شکایت مسجد:بر اساس روایات، مسجد به خداوند متعال عرضه مى دارد: خدایا! اینان مرا تعطیل کردند و ضایع نمودند. ⁽²⁾لحن شکایت مسجد در مورد همسایگانش شدیدتر است. ⁽³⁾(ر.ک. همسایه مسجد.)

3 . کامل نبودن نماز تارک مسجد:امام صادق علیه السلام مى فرماید: کسى که به خاطر اعراض و دورى از مسجد در خانه اش نماز جماعت برگزار کند، نماز او و همراهانش تمام و کامل نیست. ⁽⁴⁾

4 . جواز غیبت و سقوط عدالت:از دیگر آثار و عواقبى که براى افراد تارک مسجد در روایات ذکر شده، آن است که غیبت کردن از این افراد جایز و عدم حضور آنان در مسجد از اسباب سقوط عدالت به شمار آمده است. ⁽⁵⁾

5 . اجتناب دیگران:براساس متون روایى، از مشورت کردن، غذا خوردن، ازدواج کردن و همسایگى با این دسته از مسلمانان نهى شده است. ⁽⁶⁾

6 . برخورد حاکم اسلامى:در برخى دیگر از روایات، بخصوص آنجا که خوددارى از حضور با اغراض دیگر همراه شود، ترک مسجد مورد نکوهش شدیدترى قرار گرفته است. در روایات متعددى از برخورد پیامبر صلى الله علیه و آله و امیر مؤمنان على علیه السلام با این دسته از مردم، یا برخى از همسایگان و یا اقوامى که از حضور در مسجد خوددارى مى کردند، سخن به میان آمده است. ⁽⁷⁾

ب. نظرگاه فقها

فقهاى عظام به تحلیل و بررسى این روایات، که تعدادشان در این زمینه بسیار است، پرداخته اند. بدین روى، برخى از علماى عامّه و اهل سنّت قایل به این نظر شده اند که ترک مسجد حرام است. ولى از علماى شیعه کسى به حرمت ترک مسجد فتوا نداده و همگى اجماع دارند که حضور در مسجد از واجبات هم نیست اخبار مذکور بر تأکید استحباب حمل مى شود و عواقب مذکور در روایات مخصوص کسانى است که از روى غرض از حضور در مسجد خوددارى مى کنند. ⁽¹⁾

مرحوم سید در العروه الوثقىمى نویسد: در فضیلت حضور در مسجد و نهى از ترک حضور، به حدّى تأکید شده که نزدیک است ملحق به واجبات شود. از این رو، مقتضاى ایمان آن است که بدون عذر، مسجد ترک نشود. ⁽²⁾

حضرت امام خمینىقدس سره در رساله توضیح المسائلمى فرماید: مستحب است انسان با کسى که در مسجد حاضر نمى شود غذا نخورد و در کارها با او مشورت نکند و همسایه او نشود و از او زن نگیرد و به او زن ندهد. ⁽³⁾

تصویر در مسجد

تصویر در مسجد: نصب تصاویر علما و شهدا و صاحبان فضیلت در مسجد.

در منابع دینى، از نقش صور اشیاى ذى روح مثل انسان، در مسجد نهى شده است. (ر.ک. نقاشى کردن مسجد.) ولى نصب تصاویر شهدا، علما و صاحبان فضیلت به خودى خود، مانعى ندارد. اما چون یکى از موارد کراهت نماز، قرار گرفتن مقابل عکس و مجسمه چیزى است که روح دارد، ⁽⁴⁾سزاوار است که عکس را در طرف قبله نصب نکنند و یا با کشیدن پرده بر روى آن، رفع کراهت نمایند. ⁽⁵⁾

بنابراین، وجود تصویر در مقابل نمازگزار سبب بطلان نماز او نمى شود، ولى اگر تصویر ذى روح باشد مکروه است. ⁽¹⁾

تعزیه در مسجد

تعزیه در مسجد: برگزارى مراسم عزادارى اهل بیت علیهم السلام و شبیه خوانى در مسجد.

تعزیه دو گونه است:

برگزارى مجالس عزادارى براى اهل بیت علیهم السلام از شعائر دین اسلام نزد مسلمانان، بخصوص شیعیان و پیروان ائمّه اطهار علیهم السلام است. امام رضا علیه السلام به دعبل خزاعى درباره عزادارى براى سیدالشهدا علیه السلام ، توصیه نمودند: اى دعبل! براى حسین علیه السلام مرثیه بگو، که تا تو زنده اى یاور و مدیحه گوى ما هستى. پس تا مى توانى، از یارى ما کوتاهى مکن. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند: هر کس ما (و مظلومیت ما) نزد او یاد شود و چشمانش پر از اشک گردد، خداوند چهره اش را بر آتش دوزخ حرام مى کند. ⁽³⁾

از سوى دیگر، گریستن در عزاى ائمّه اطهار علیهم السلام ، بخصوص حضرت سیدالشهدا علیه السلام و گریاندن دیگرى و برپایى مجالس سوگوارى، از جمله کارهاى مستحب مؤکّد و از افضل قُرُبات و داراى ثواب بسیار است. بنابراین، اگر هدف از عزادارى، روضه خوانى و مدیحه سرایى، یادآورى مصایب ائمّه اطهار و اولیاى دین علیهم السلام باشد، عبادت محسوب مى شود و برگزارى آن در مسجد نه تنها با اهداف مقدّس مسجد منافاتى ندارد، بلکه سبب تقویت رابطه افراد با مسجد مى شود، ⁽⁴⁾به شرط آنکه اولاً، مزاحمتى براى اعمال عبادى مؤمنان و اهل مسجد ایجاد نکند؛ ثانیا، روضه خوانى براى اهل بیت علیهم السلام

داراى الفاظ کفرآمیز و غلوّ در تعابیر نسبت به آن بزرگواران و مشتمل بر کذب و باطل نباشد؛ و ثالثا، مجالس عزادارى با بدعت ها و تحریف ها در نوع عزادارى و روضه خوانى و کار حرام و آهنگ هاى نامناسب در مداحى - مثلاً موسیقى لهوى و مطالبى که وهن مذهب یا تنقیص و تحقیر ائمّه اطهار علیهم السلام   - و اضرار به نفس همراه نباشد و اسباب کم رنگ شدن معنویت و اخلاق و ترک واجبات را فراهم نسازد. ⁽¹⁾

حضرت امام خمینىقدس سره مى فرماید: اگر مسجد را براى عزادارى چادر بزنند و فرش کنند و پارچه سیاه نصب کنند و وسایل چاى و پذیرایى به مسجد ببرند، در صورتى که این کارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود، اشکال ندارد. ⁽²⁾

اما تعزیه، که به عنوان شبیه خوانى سنّتى معروف است و بیشتر چنین مجالسى در ایّام محرّم برگزار مى گردد و مردم با دیدن صحنه هاى شبیه خوانى و شنیدن الفاظ حزن آلود و غمناک، یاد و خاطره ایّام عاشوراى سیدالشهدا علیه السلام و مصایب اهل بیت آن حضرت در ذهنشان زنده مى شود و بر اندوه و غم آن ها افزوده مى گردد، اگر با شرایط ذیل خوانده و اجرا شود، اشکال ندارد:

1 . از طبل و شیپور و سایر ادوات طرب انگیز استفاده نشود.

2 . تعزیه با صداى ساده خواند شود، به گونه اى که به آن «غنا» گفته نشود.

3 . اجتماع مرد و زن به صورتى باشد که زن ها و مردها جداگانه و با فاصله مناسبى از هم بنشینند.

4 . کسى که نسخه زنانه را مى خواند، فقط عبا به دوش داشته باشد و یک دستمال سیاه به سرش بپیچد.

5 . اشعار به گونه اى که در اغلب مجالس مرسوم است، خوانده شود.

6 . مزاحم وقت نماز و روضه خوانى و مانع وعظ نباشد و خواننده هم مورد اعتماد باشد. ⁽³⁾

به طور کلى، شبیه خوانى در مسجد اگر

مشتمل بر دروغ گفتن و تحریف گفتار و افعال اهل بیت علیهم السلام و یا مزاحم نمازگزاران نباشد، اشکالى ندارد، وگرنه حرام است. (ر.ک. کارکرد هنرى مسجد.) .

تعمیر مسجد

تعمیر مسجد: ساخت و ترمیم، توسعه و رفت و آمد به مسجد.

«عمارة» به معناى آباد ساختن، بالا بردن بنا و ضدّ خرابى آمده است. «تعمیر» و «عَمَرالبیت» وقتى گفته مى شود که نقاط مشرف بر خرابى خانه را اصلاح و مرمّت کنند. ⁽¹⁾«عُمْرْ» تعمیر بدن به وسیله روح را گویند و چون زیارت خانه خدا توسط مردم مایه آبادانى بیت اللّه الحرام است، آن را «عمره» گویند. ⁽²⁾

«عمارت مسجد» یا «تعمیر مساجد»، که در لغت، ⁽³⁾قرآن ⁽⁴⁾و احادیث ⁽⁵⁾آمده، شامل ساخت اولیه مسجد، تعمیر و نگه دارى آن و رفت وآمد به مساجد مى شود. ⁽⁶⁾

بنابراین، هر کس به هرگونه اى مساجد را گرمى و رونق بخشد از آبادگران مساجد به شمار مى آید. اما آنان که به قصد تقرّب الهى در ساخت و تعمیر فیزیکى مساجد مى کوشند از فضایل ویژه اى همچون ایمنى از بلایا ⁽⁷⁾و ممانعت نزول عذاب بر بندگان، ⁽⁸⁾همسایگى خداوند در روز

قیامت ⁽¹⁾و شادى مسجد با مشاهده آبادگرانش و اهل اللّه  بودن ⁽²⁾برخوردارند. بدین روى، اولین کارى که پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در ابتداى هجرت به مدینه انجام داد «ساخت مسجد» بود. ⁽³⁾

سیره عملى پیامبر صلى الله علیه و آله در امر مسجدسازى، باعث ایجاد علاقه و اشتیاق زایدالوصف مسلمانان اولیه نسبت به ساخت مسجد شد؛ زیرا ایشان در مسافرت هاى خود به مکّه و جنگ ها، در مکان هاى متعدد، محل خاصى را با بنایى بسیار ساده، «مسجد» قرار مى داد. ⁽⁴⁾طبق سیره عملى و روایات رسیده، مى توان گفت: اساسا ساخت مسجد و تسمیه مکانى به این نام نه در شکل ظاهرى و آرایش آن با مناره ها و گنبد و محراب و منبر، بلکه به آن است که قطعه زمینى هرچند خشک و خالى

بدان نیت محصور گردد که در آن نماز اقامه شود. ⁽⁵⁾

بنابراین، ساخت و تعمیر مسجد از مستحبّات است ⁽⁶⁾و برخى از فقها آن را واجب کفایى مى دانند. ⁽⁷⁾اما در اینکه آیا کفّار و اهل کتاب و غیرمسلمانان نیز مانند مسلمانان حق بنا و تعمیر مساجد را دارند یا نه، فقها و مفسّران با استناد به قرآن کریم، هرگونه مشارکت فیزیکى در ساخت و تعمیر مسجد را براى غیرمسلمانان ممنوع دانسته، این حق را ویژه مسلمانان مى دانند، ⁽⁸⁾گرچه وقف زمین یا سایر چیزها براى مسجد و مصارف آن از سوى کفّار و اهل کتاب جایز است. ⁽⁹⁾.

توسعه مسجد

توسعه مسجد: بزرگ کردن فضاى داخل مسجد.

در متون روایى، به مسلمانان دستور داده شده است: هنگام بناى مسجد، از ابتدا، متناسب با جمعیت منطقه و محلّه، مسجد ساخته شود تا در آینده لازم نباشد که مسجد به خاطر توسعه، تخریب شود.

در متون روایى اهل سنّت آمده است: رسول خدا صلى الله علیه و آله از کنار جمعى که تازه مشغول بناى مسجدى بودند عبور مى کردند که فرمودند: مسجد را وسیع بسازید تا همگان را جاى دهد. ⁽¹⁾آنان نیز به فرمان حضرت، مسجد را وسیع ساختند.

با وجود این، توسعه دادن در بناى مسجد، پس از ساخته شدن نیز به خودى خود منعى ندارد. براساس روایات و شواهد تاریخى، پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله هنگام ورود به مدینه، به تأسیس مسجد پرداختند و چون جمعیت مسلمانان زیاد شد، از حضرت درخواست کردند تا بر بناى مسجد بیفزایند و حضرت نیز موافقت نمودند. ⁽²⁾توسعه مسجدالنبى در زمان خود حضرت، دو بار اتفاق افتاد و پس از آن حضرت تا به امروز چندین بار این مسجد توسعه داده شده است. (ر.ک. مسجدالنبى.)

بنابراین، توسعه مسجد از مصادیق «عمارت مسجد» به شمار مى آید و از مستحبّاتى است که مؤمنان به آن سفارش شده اند. (ر.ک. تعمیر مسجد.)

حتى خراب کردن مسجد آباد و مستحکم در صورتى که مسجد احتیاج به توسعه داشته باشد و این عمل به مصلحت باشد، جایز و توسعه آن بدون اشکال است. ⁽³⁾(ر.ک. تخریب مسجد.)

«ج»

جایگاه مسجد

جایگاه مسجد: شأن و احترام مسجد در اسلام.

واژه «مسجد» و «مساجد» 28 بار در قرآن کریم تکرار شده است. ⁽¹⁾نوع عبارات و تأکید خداوند بر جایگاهِ الهى - معنوى مسجد و نفى شرک و نفاق ⁽²⁾و هرگونه آلودگىِ ظاهرى و باطنى از مسجد، اهمیت مساجد را بیان مى دارد. ⁽³⁾بدین دلیل، خداوند در قرآن کریم، مالکیت مساجد را به خود نسبت داده و آن ها را از آنِ خویش دانسته ⁽⁴⁾و نخستین خانه واقعى بشر را مسجد (کعبه) بیان نموده است. ⁽⁵⁾

همچنین روایات فراوان رسیده از منابع خاصّه و عامّه حاکى از اهمیت والا و قداست جایگاه مساجد است. اهمّ این موارد عبارت است از:

1 . مساجد خانه، مجلس و جایگاه انبیا، ⁽⁶⁾پرهیزگاران، مؤمنان، متقین و پارسایان است. ⁽⁷⁾

2 . بهترین مکان هاى زمین نزد خداوند

و پیامبر اوست ⁽¹⁾و پیامبر صلى الله علیه و آله از آن ها به مکان سیاحت (محل گردش) مسلمانان و نورهاى الهى یاد کرده است. ⁽²⁾

3 . بازار آخرت؛ پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: مسجد بازارى از بازارهاى آخرت است که در آن بر سفره آمرزش گناهان مى نشینند و هدیه اش بهشت است. ⁽³⁾

4 . باغ و بوستان هاى بهشت؛ رسول خدا صلى الله علیه و آله مى فرماید: هنگامى که به بوستان هاى بهشت رسیدید، از نعمت هایش بهره جویید. سؤال شد: بوستان هاى بهشت چیست؟ فرمودند: مساجد. ⁽⁴⁾

5 . مکان انس خدا و بنده؛ رسول اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید: کسى که با مسجد اُنس و اُلفت گیرد، خداى تعالى نیز با او مأنوس مى شود. ⁽⁵⁾نیز بنابر آیات قرآن کریم، شایسته ترین مکان ها براى عبادت و توحید و یکتاپرستىِ خداوند، مساجد است. ⁽⁶⁾

6 . پناهگاهى در هنگام بروز حوادث و مشکلات؛ بنابر برخى روایات، هنگام گرفتارى ها و غم و اندوه و مشکلات، یا موقع بروز حوادث یا رخدادهاى طبیعى (زلزله، کسوف و خسوف)، براى ایجاد آرامش، رفتن به مسجد و خواندن نماز در آن سفارش شده است. ⁽⁷⁾

7 . خانه هاى خدا و ستارگان روى زمین؛ بنابر حدیث قدسى، خداوند متعال مى فرماید: خانه هاى من در زمین، مساجد است که براى اهل آسمان ها مى درخشد. پس خوشا به حال آنان که مساجد را خانه خویش قرار داده اند! ⁽⁸⁾

8 . برترى خانه همسایه مسجد بر سایر خانه ها؛ رسول اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: فضیلت و برترى خانه اى که نزدیک مسجد است نسبت به خانه اى که از آن دور است همچون فضیلت و برترى مجاهدى است که در راه خدا مى جنگد نسبت به کسى که از جهاد و جنگ خوددارى مى کند. ⁽¹⁾

9 . در ردیف قرآن و عترت؛ نیز پیامبر مى فرماید: هر کس که عترت و اهل بیت ام را دوست داشته باشد، باید قرآن را نیز دوست بدارد و دوستدار قرآن، باید دوستدار و محبّ مساجد هم باشد؛ زیرا مساجد محضر و خانه هاى خداوند است که خودش فرمان برپایى و احترام آن ها را داده و آن ها را مبارک گردانیده است. مساجد میمون و فرخنده است. ⁽²⁾

10 . مساجد در روز قیامت باقى است. در روایتى نبى اکرم صلى الله علیه و آله فرمودند: در روز قیامت، همه زمین ها از بین مى رود (زمین صاف و یکسان مى شود)، مگر مساجد که با پیوستن به هم ماندگار است. ⁽³⁾

11 . زمین هاى مساجد، شاهدانى در روز قیامت است. امام صادق علیه السلام در بیانى فرمودند: در جاهاى گوناگون مساجد نماز بجاى آورید؛ چون هر قطعه اى از آن در روز قیامت، براى کسى که بر آن نماز خوانده باشد، شهادت مى دهد. ⁽⁴⁾

البته در فضیلت و جایگاه مساجد خاص مثل مسجدالحرام، مسجدالنبى، مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه روایات ویژه اى وارد شده است. ⁽⁵⁾(ر.ک. مسجدالحرام، مسجدالنبى، بیت المقدس، مسجد کوفه.)

جذّابیت مسجد

جذّابیت مسجد: عواملى که موجب رونق و شکوفایى مسجد مى شود.

مسجد جایگاه عبادت و پرستش و پایگاه تعلیم و تربیت و کانون هدایت افراد به صراط مستقیم الهى است. از این رو،

باید داراى ویژگى ها و جاذبه هاى خاصى باشد تا افراد را به سوى خود جذب کند و روح ایمان را در وجودشان تازگى بخشد. به همین دلیل، در طرّاحى مسجد، به ضرورت وجود هیچ عنصر الزامى تصریح نشده، ولى به سادگى و احتراز از تجمّلات توصیه بسیار گردیده و این خود مهم ترین عامل جذب افراد به سوى این مکان مقدّس و تفاوت آن با دیگر مکان هاست. استفاده از هنر در معمارى مسجد از جمله جاذبه هاى مسجد است، اما مقصود از آن عواملى است که موجب رونق و شکوفایى مسجد مى شود؛ آن دسته از امورى که سبب احیا و تحرّک و پویایى و کارآیى مسجد است. براساس تحقیقات میدانى به عمل آمده، عوامل ذیل - به ترتیب - نقش مهم و اساسى در رونق و شکوفایى مسجد دارد:

1 . خُلق و خوى نیک و سعه صدر امام جماعت در برخورد با افراد؛

2 . میزان شناخت و آگاهى افراد و مسلمانان از ثواب حضور در مسجد و فضایل مسجد و نماز جماعت؛

3 . برگزارى جلسات دعا و زیارت توسط مدّاحان؛

4 . میزان آگاهى و اطلاعات امام جماعت از مسائل سیاسى جامعه و جهان و داشتن قدرت بیان در نحوه ارائه مطالب به مخاطبان؛

5 . مداوم و به موقع برگزار شدن نمازهاى جماعت؛

6 . برگزارى جشن ها و فعالیت هاى فرهنگى همچون «شب شعر» و «شب خاطره»، مولودخوانى و مرثیه سرایى؛

7 . وجود فضاهاى فرهنگى و امکانات از قبیل کتاب خانه و نوارخانه؛

8 . وجود برنامه هاى خدماتى همچون تشکیل کلاس هاى آموزشى و عقیدتى؛

9 . حضور والدین و تشویق فرزندانشان در محیط مسجد به حضور در آن؛

10 . سادگى و تفاوت بناى ظاهرى مسجد با دیگر مکان ها؛

11 . شرکت دادن افراد در اداره امور مسجد؛

12 . حضور مدرسه و مربّیان و صدا و سیما و وسایل ارتباط جمعى در آگاهى

دادن به مردم.

براساس تحقیقات، عوامل مزبور از 60 تا بیش از 90 درصد جاذبه هاى مسجد را بیان مى دارد. طبیعى است که این عوامل مى تواند مساجد را پررونق و نسبت به دیگر مکان ها متفاوت سازد. با احیاى مساجد، جامعه اسلامى نیز احیا خواهد شد و روز به روز رشد و تعالى فکرى و اعتقاد دینى افراد افزون تر خواهد گردید. ⁽¹⁾.

جشن در مسجد

جشن در مسجد: برگزارى جشن عقد وازدواج و جشن موالید معصومان علیهماالسلام و اعیاد مسلمانان در مسجد.

برخى از کتب فقهى اهل سنّت، اجراى «عقد ازدواج» در مسجد را مستحب دانسته و در این باره، حدیثى از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله نقل کرده اند. ⁽²⁾ولى برگزارى مراسم عقد ازدواج در مسجد به عنوان یک مستحب شرعى نزد علماى شیعه ثابت نیست. ⁽³⁾البته چنانچه برگزارى جشن عقد و ازدواج در مسجد به گونه اى مزاحم نمازگزاران و یا همراه با امورى باشد که با شأن و منزلت والاى مسجد سازگارى ندارد و یا موجبات هتک حرمت مسجد را فراهم آورد بى تردید، جایز نیست. ⁽⁴⁾

ولى اگر منظور از برگزارى جشن عقد ازدواج در مسجد، برپایى مجلس رقص و آواز نباشد، بلکه مراد خواندن عقد و شیرینى خوردن و پهن کردن سفره ولیمه باشد، به گونه اى که مخالفتى با منزلت و شأن مسجد نداشته باشد و مزاحمتى براى نمازگزاران ایجاد نکند اشکالى ندارد؛ زیرا از برخى روایات استفاده مى شود که سفره ازدواج حضرت على علیه السلام و حضرت زهرا علیهاالسلام در مسجد پهن شد. ⁽⁵⁾

همچنین برخى از فقها اجازه ولیمه عروسى را در مسجد داده اند؛ فرموده اند: غذا دادن به میهمانان در مسجد، به خودى

خود، اشکال ندارد، ولى برپا کردن مجالس عروسى در مساجد مخالف جایگاه اسلامى مسجد است و جایز نمى باشد و ارتکاب محرّمات شرعى از قبیل غنا و موسیقى لهوى مطرب، مطلقا حرام است. ⁽¹⁾همچنین برگزار نمودن مجلس عروسى در مسجد در صدر اسلام، به صورت یک سنّت، معلوم نیست و بهتر این است که این گونه مجالس را در منازل خود تشکیل دهید ونسبت به مسجد اگر مزاحمت با نمازگزاران باشد حرام، و الا سزاوار نیست؛ زیرا مناسب وضع مسجد نیست و هتک است. ⁽²⁾

حضرت امام خمینى قدس سره فرمودند: اگر مزاحمتى با نمازگزاران و شئون مسجد نداشته باشد مانع ندارد. ⁽³⁾

بنابراین، از جواب هاى مزبور به خوبى روشن مى شود: برگزارى مراسم ازدواج در مسجد، مطلوبیتى ندارد، بلکه غایت امر آن است که دلیلى هم بر منع وجود ندارد، مگر با شأن و منزلت مسجد منافات داشته باشد یا باعث مزاحمت نمازگزاران شود که اشکال دارد.

امابرگزارى جشن موالید معصومان علیهم السلام و برگزارى جشن اعیاد مذهبى در مسجد، اگر خالى از مسائل حرام و لهو باشد اشکال ندارد و در این باره، بعضى از مراجع عظام تقلید در پاسخ به این سؤال، که «خواندن اشعار و کف زدن هنگام برگزارى موالید حضرات معصومان علیهم السلام چه حکمى دارد؟» پاسخ فرموده اند: به نظر این جانب، خالى از اشکال نیست و ممکن است جزو لهویات محسوب شود. ⁽⁴⁾و در پاسخ سؤالى دیگر فرموده اند: در مساجد و حسینیه ها، کف نزنند. ⁽⁵⁾

به طور کلى، اگر جشن موالید

ائمّه اطهار علیهم السلام و اعیاد مذهبى مسلمانان در مسجد، تنها مدّاحى و پخش شیرینى و ذکر مناقب آن بزرگواران باشد، اشکالى ندارد. (ر.ک. کارکرد هنرى مسجد.)

جُنُب در مسجد

جُنُب در مسجد: حضور شخصى که به واسطه جماع و انزال منى دچار آلودگى شده و هنوز غسل نکرده در مسجد.

شخص جنب باید از داخل شدن به مسجد اجتناب کند. ولى اگر مسجد داراى دو در باشد افراد مى توانند از یک در داخل و از در دیگرى خارج شوند. البته مسجدالحرام و مسجدالنبى از این حکم استثنا شده اند و افراد جنب از چنین حقى برخوردار نیستند، و اگر در این دو مسجد انسان بخوابد و جنب شود باید بلافاصله پس از فهمیدن، تیمم بدل از غسل جنابت کند و سپس از مسجد خارج شود. ⁽¹⁾مستند

این حکم از سوى فقها، آیه کریمه « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُکَارَي حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلاَ جُنُبًا إِلاَّ عَابِرِي سَبِیلٍ حَتَّىَ تَغْتَسِلُواْ» ⁽²⁾(اى کسانى که ایمان آورده اید! در حال مستى به نماز نزدیک نشوید تا اینکه بدانید چه مى گویید و در حال جنابت نیز تا آن گاه که غسل نکرده اید به نماز نزدیک نشوید، مگر اینکه بدون نشستن عبور کنید) و روایاتى است که در ذیل آیه وارد شده اند مبنى بر اینکه مراد از « لاتقربوا الصّلاة»مواضع و جایگاه هاى نماز ( مساجد) است. ⁽³⁾برخى از فقها ( الا عابرى سبیل) را قرینه گرفته اند بر اینکه مراد مواضع نماز است. ⁽⁴⁾

علاوه بر این، فقها به چندین روایت دیگر، که در آن ها از مکث و توقف جنب در مسجد نهى شده، ولى عبور از یک در و خروج از در دیگر- به استثناى مسجدالحرام و مسجدالنبى - اجازه داده

شده، استناد کرده اند. ⁽¹⁾

فقها همچنین با استناد به روایات، قرار دادن و گذاشتن چیزى را در مسجد بر جنب، حرام مى دانند.

از موارد حرمت دخول مسجد براى جنب، دو مورد استثنا شده اند:

الف. اگر جنب متوجه شود مسجد به نجاست آلوده شده است، چنانچه بتواند بدون توقف در مسجد و در حال عبور، نجاست را برطرف کند باید فورا اقدام به تطهیر مسجد نماید، ولى اگر تطهیر مسجد بدون مکث و توقف ممکن نباشد باید ابتدا غسل کند، سپس اقدام به تطهیر مسجد نماید، و غسل را حتى الامکان باید بدون تأخیر انجام دهد. ولى اگر تطهیر مسجد ممکن نباشد، مگر اینکه با حالت جنابت داخل مسجد شود، جایز، بلکه واجب است تا مسجد را تطهیر نماید. همچنین اگر تأخیر انداختن تطهیر به بعد از غسل باعث هتک حرمت مسجد باشد، باید سریعا و بدون غسل اقدام به تطهیر مسجد کند. ⁽²⁾

ب. اگر کسى جنب باشد و آبى که با آن غسل کند در مسجد باشد و آب دیگرى هم در دسترس نباشد و به دست آوردن آب جز از راه داخل شدن به مسجد ممکن نباشد باید تیمم کند و براى برداشتن آب یا غسل، به مسجد داخل شود. این تیمّم تا پس از خروج از مسجد باقى است، ولى انجام سایر امور مثل تلاوت قرآن با این تیمّم محل اشکال است. ⁽³⁾.

«چ»

چراغ مسجد

چراغ مسجد: ابزار و وسایل مورد نیاز در روشنایى مسجد.

«چراغ» به کسر یا فتح (چ) به معناى ابزارى است که براى روشنایى در شب استفاده مى شود و داراى انواع روغنى، نفتى، گازى و برقى است ⁽¹⁾و در لغت عرب، «سراج» نامیده مى شود. روشن ساختن مسجد به صورت گذاشتن، آویختن یا افروختن ابزار روشنایى در شبانگاهان براى زدودن حالت تاریکى و ظلمانى از مسجد، از آداب مسجد است. در منابع حدیثى، براى این عمل، فضایل و آثارى نقل شده است. این آثار عبارت است از:

1 . استغفار فرشتگان و حاملان عرش الهى براى افروزنده آن ⁽²⁾و صلوات و درود

هفتاد هزار فرشته براى او؛ ⁽³⁾

2 . آمرزش گناهان هفتاد ساله، اعطاى پاداش عبادت یک سال و بناى شهرى در بهشت براى آنکه یک شب به مسجد روشنى ببخشد و اعطاى پاداش یک پیامبر براى کسى که این کار را تا ده شب ادامه دهد و حرام شدن آتش جهنم براى کسى که این عمل را تا یک ماه انجام دهد. ⁽⁴⁾

3 . ممانعت از تاریکى قبر؛ پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: هر که دوست دارد قبرش تاریک

نباشد، مساجد را روشن نگه دارد. ⁽¹⁾

قریب به اتفاق فقها نیز در باب احکام مسجد، به این عمل اشاره کرده و آن را یکى از آداب مستحب مسجد شمرده اند ⁽²⁾و در تعلیل آن، مواردى همچون احتیاج نمازگزاران به روشنایى داخل مسجد، و ترغیب و تشویق براى تردّد و حضور در مسجد را، که خود موجب آبادانى مسجد و ایمنى از خراب شدن است، بیان کرده اند. ⁽³⁾علاوه بر این، برخى از فقها نفس این عمل را با قطع نظر از علت و آثارش، از مستحبّات دانسته اند. ⁽⁴⁾.

«ح»

حائض و نفساء و مستحاضه در مسجد

حائض و نفساء و مستحاضه در مسجد: حضور زن در مسجد در ایّام عادت ماهانه و ده روز اول زایمان و زمانى که خون استحاضه دیده است.

زنان و دخترانى را که غالبا در هر ماه و در وقت مخصوص و به کیفیت خاصى از آنان خون خارج مى شود «حائض» گویند. و هر خونى که در آغاز زایمان تا ده روز از زن خارج شود، «نفاس» و زن را در این حال، «نفساء» مى گویند. ⁽¹⁾به دلیل آنکه در حال حیض یا نفاس بودن، نوعى قذارت و آلودگى معنوى محسوب مى شود و مسجد جایگاه عبادت و متعلّق به ذات اقدس حق تعالى است، توقّف حائض و نفساء در مسجد حرام است؛ ولى اگر مسجد داراى دو در باشد - به استثناى مسجدالحرام و مسجدالنبى - این افراد مى توانند از یک در داخل و از در دیگرى خارج شوند. (ر. ک. جنب در مسجد.)

«استحاضه» یکى از خون هایى است که از زن خارج مى شود و بیشتر اوقات زرد رنگ و سرد است و بدون فشار و سوزش بیرون مى آید، اگرچه گاهى ممکن است این علایم را نداشته باشد. ⁽²⁾

زن را در موقع دیدن این خون، «مستحاضه» مى گویند. زنان هنگام دیدن این خون، احکام متفاوتى دارند که تفصیل آن در

رساله هاى توضیح المسائل و کتب فقهى آمده است، ولى در رابطه با حضور این زنان در مسجد، طبق فتاواى علما و فقها، باید گفت: اقوا آن است که توقف کردن زن مستحاضه در همه مساجد و همچنین داخل شدن به مسجدالحرام و مسجدالنبى جایز است. ولى چناچه بدون غسل وارد شود، احوط آن است که از اقامه نماز خوددارى کند. ⁽¹⁾

حرف هاى دنیوى در مسجد

حرف هاى دنیوى در مسجد: گفت وگو درباره مسائل مادى در فضاى مسجد.

براساس روایات، یکى از امورى که انجام آن در مسجد مورد نهى و نکوهش قرار گرفته، گفت وگو درباره امور دنیوى و مسائل مادى است. امام على علیه السلام این عمل را از نشانه هاى آخرالزمان و کسانى مى داند که نباید با آنان نشست و برخاست داشت: در آخرالزمان، مردمى یافت مى شوند که در مساجد حضور مى یابند و تشکیل جلسه مى دهند و آن گاه از دنیا و دوستى آن سخن مى گویند. شما با این افراد همنشینى نکنید که خداوند آنان را به حال خود رها کرده است و با آنان کارى ندارد. ⁽²⁾

فقها با استناد به این روایات و روایاتى که مى فرمایند مساجد براى غیر این کارها ساخته شده اند و همچنین روایاتى که دستور مى دهند باید احترام و کرامت مسجد حفظ شود، فتوا داده اند که انجام این گونه امور در مسجد مکروه است. ⁽³⁾البته گفت وگوهاى مؤمنان درباره مسائل و مصالح فردى و اجتماعى مسلمانان، از مصادیق گفت وگو درباره امور دنیوى نیست، بلکه اگر این امور با اخلاص صورت گیرد از عبادات به شمار مى آید.

حریم مسجد

حریم مسجد: محیط گرداگردِ مسجد.

هرگاه بخشى از زمین موات به منظور

ساختمان سازى، کشاورزى، احداث چاه و قنات احیا گردد مقدار فضایى که براى ورود و خروج به این مکان لازم است و یا به طور کلى، آنچه بهره بردارى کامل از زمین برآن متوقف است حریم زمین احیا شده محسوب مى شود و دیگران بدون اجازه حق تصرف در آن را ندارند.

در روایات، حریم مسجد چهل ذراع ⁽¹⁾تعیین شده است. ⁽²⁾بیشتر فقها براى مسجد حریمى ذکر نکرده اند. محقق اردبیلى دو احتمال مطرح کرده است:

الف. مقصود از «حریم» جلوگیرى از موانعى است که مانع عبادت مطلوب در مسجد و رفت وآمد به آن مى شود.

ب. مقصود جلوگیرى از احداث مسجد دیگر در حریم مسجد اول است. ⁽³⁾

رعایت حریم براى مسجد و غیرمسجد در صورتى است که مسجد در زمین موات بنا شود. ولى چنانچه مسجد در زمینى که پیرامون آن املاک دیگران قرار گرفته است احداث شود، اثبات حریم براى مسجد مفهومى ندارد؛ زیرا فرض این است که دیگر اراضى ملک دیگران است. این فتوا مورد اتفاق همه علماست. ⁽⁴⁾.

حضور زنان در مسجد

حضور زنان در مسجد: شروط و آداب شرکت بانوان در مسجد.

روایات رسیده در منابع حدیثى شیعه و سنّى در خصوص حضور و شرکت زنان در مسجد، بر دو دسته است:

1 . روایاتى که مسجد زن را خانه و منزل مسکونى اش دانسته است. امام صادق علیه السلام مى فرماید: بهترین مساجد براى زنانتان خانه است. ⁽⁵⁾

نیز فرمودند: نماز خواندن زن در خانه،

بلکه در اطاق عقب و اندرونى بهتر است. ⁽¹⁾

همانند این روایات در منابع عامّه نیز از پیامبر صلى الله علیه و آله نقل شده است. ⁽²⁾در روایتى از پیامبر صلى الله علیه و آله نماز فراداى زن در خانه اش معادل 25 برابر نماز جماعت نقل شده است. ⁽³⁾

2 . روایاتى که دال بر جواز حضور بانوان در مسجد است. براى نمونه، پیامبر صلى الله علیه و آله فرمودند: هرگاه زنان شما اجازه رفتن به مساجد مى خواهند، آنان را از بهره و نصیبشان از مساجد محروم نکنید و مانع نشوید. ⁽⁴⁾و نیز فرمودند: زنانِ خود را شب هنگام از رفتن به مساجد منع نکنید و چون اجازه خواستند اجازه دهید. ⁽⁵⁾

در ذیل آیه 59 سوره احزاب نیز خداوند دستور مى دهد: اى پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان باایمان بگو: جلباب هاى (روسرى هاى بلند) خود را بر خویش فرو افکنند. این کار براى اینکه شناخته نشوند و مورد آزار و اذیت قرار نگیرند بهتر است.

از معصوم علیه السلام نقل شده است: سبب نزول آیه چنین بود که چون زنان براى شرکت در نماز جماعت مغرب و عشا به مسجد مى رفتند، جوانان بر سرِ راه آنان مى نشستند و آنان را آزار مى دادند و متعرّض ایشان مى شدند. از این رو، پس از نزول آیه، زنان انصار با لباس سیاه و بلند و با حجاب کامل در نماز جماعت حاضر مى شدند. ⁽⁶⁾

علاوه بر روایات مزبور، شواهد تاریخى حاکى از حضور زنان در نماز جماعت، بخصوص نماز جماعت صبح و عشائین پشت سر پیامبر صلى الله علیه و آله است. امام على علیه السلام مى فرماید: زنان عقب مردان نماز جماعت

را با پیامبر صلى الله علیه و آله به جاى مى آوردند و چون لباس مردان کوتاه بود به زنان دستور داده شده بود که پیش از مردان سر از سجده برندارند. ⁽¹⁾در برخى روایات از منابع شیعه و سنّى آمده است که پیامبر صلى الله علیه و آله در حال نماز چون صداى گریه طفل را در صف زنان شنیدند، نماز را کوتاه خواندند تا مبادا نگرانى در مادرش پیدا شود. ⁽²⁾نیز نقل کرده اند: رسول خدا صلى الله علیه و آله نماز صبح را در تاریکى مى خواندند و زنان مؤمن پس از نماز، در همان تاریکى برمى گشتند و به خاطر تاریکى، دیگران آن ها و حتى خودشان همدیگر را نمى شناختند. ⁽³⁾

فقهاى شیعه با توجه به این دو دسته روایات و نیز دسته دیگرى از روایات مسجد (که بیانگر ترغیب و تشویق بر رفت و آمد به مسجد و بهره مندى از برکات و فضایل مسجد براى انسان - اعم از مرد و زن - است)، ⁽⁴⁾نسبت به حضور بانوان در مسجد، اختلاف نظر دارند: عده اى همچون علاّمه حلّى آمدن زنان به مساجد را مکروه دانسته اند. ⁽⁵⁾عده کثیرى از فقها گرچه حکم به کراهت نداده اند، ولى با استناد به احادیث دسته اول، خواندن نماز در خانه را براى زنان برتر شمرده اند. این دو دسته، دلیل خود را توجه به آیات قرآن و احادیث معصومان علیهم السلام ⁽⁶⁾مبنى بر ممنوع بودن تَبرّج (آشکار شدن در برابر دیدگان مردم) براى زنان و دستور و تأکید شرع مقدّس بر اهمیت حفظ عفاف و رعایت حجاب و عدم اختلاط زنان و مردان و جلوگیرى از وقوع در فتنه و مفاسد اجتماعى و اخلاقى ذکر کرده اند. ⁽⁷⁾

برخى دیگر از فقهاى شیعه نه تنها جواز، بلکه استحباب را در حضور و نماز خواندن زن در مسجد دانسته اند. ⁽¹⁾حتى برخى از فقهاى معاصر مى فرمایند: براى زن ها در صورتى که خود را از نامحرم به خوبى حفظ کنند، بهتر است نماز را در مسجد بخوانند و اگر راهى براى یاد گرفتن مسائل اسلامى جز از طریق رفتن به مسجد وجود ندارد، واجب است به مسجد بروند. ⁽²⁾

دلایل قایلان به جواز و استحباب: شواهد تاریخى بر حضور زنان در نمازهاى جماعت پیامبر صلى الله علیه و آله و نیز عمومات و اطلاقات روایاتى است که بیانگر ترغیب و تشویق بر رفت و آمد به مسجد و بهره مندى از فضایل مسجد براى انسان، قطع نظر از جنسیت است. ⁽³⁾

علاوه بر این ها، فقها حضور بانوان را همچون مردان، در مسجدالحرام و مراسم عبادى و اجتماعى و اخلاقى و سیاسى همچون نماز جمعه، ⁽⁴⁾اعتکاف و حج ⁽⁵⁾جایز شمرده اند.

بنابراین، دین اسلام به زنان اجازه شرکت در مساجد را مى دهد، اما براى این حضور و شرکت، دستوراتى داده که اهمّ آن ها عبارت است از:

1 . استفاده نکردن از بوى خوش: زینب، یکى از همسران رسول خدا صلى الله علیه و آله ، مى گوید: پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: هرگاه یکى از شما زنان به مسجد مى آید نباید از بوى خوش استفاده کند. ⁽⁶⁾نیز فرمودند: هرگاه زنى خود را خوش بو کند، سپس به سوى مسجد برود نمازش قبول نمى شود تا آنکه آن بوى خوش را برطرف کند. ⁽⁷⁾

2 . عدم اختلاط زن و مرد در مسجد: روایت است که روزى رسول خدا صلى الله علیه و آله در بیرون مسجد بودند، دیدند که مردان و زنان

با هم از مسجد بیرون مى آیند؛ رو به زنان کردند و فرمودند: بهتر است صبر کنید ابتدا مردان بروند، سپس شما. ⁽¹⁾همچنین روزى پیامبر صلى الله علیه و آله به یکى از درهاى مسجد اشاره کردند و فرمودند: خوب است این در را به بانوان اختصاص دهیم و بدین سان، درِ آمد و شدِ زنان به مسجد را از مردان جدا ساختند. ⁽²⁾

3 . اجازه شوهر: پیامبر فرمودند: هنگامى که زنان از شما اجازه رفتن به مسجد مى خواهند، آنان را از بهره و نصیبشان از مساجد محروم نکنید و اجازه شان دهید. ⁽³⁾

روشن است که در عصر کنونى، حضور زنان در مسجد و مراسم آن با حفظ حدود و موازین اسلامى، مى تواند براى آنان آثار عبادى، علمى، معنوى، اخلاقى، تربیتى و سیاسى داشته باشد. .

حفظ حرمت مسجد

حفظ حرمت مسجد: نگه دارى و رعایت شأن و احترام مسجد.

«حفظ» در لغت، به معناى نگاهبانى و نگه دارى کردن و جلوگیرى از نابود شدن آمده است. ⁽⁴⁾«حرمت» به معناى آن چیزى است که احترام آن لازم و بى احترامى به آن جایز نیست. ⁽⁵⁾از جمله مواردى که احترام به آن در دین اسلام لازم شمرده شده، «مسجد» است.

در روایات اسلامى، علت تعظیم و بزرگداشت مساجد چنین آمده: چون مساجد خانه هاى خدا در زمین است. ⁽⁶⁾از این رو، از به کار بردن تعبیرات سبک در مورد مساجد نهى شده است. ⁽⁷⁾از افرادى هم که حرمت مسجد را رعایت نمى کنند، به «ملعون» تعبیر شده است.

به همین دلیل، فقها در فقه، قاعده اى

تحت عنوان «حرمة اهانة المحترمات فى الدین» مطرح کرده اند. بر اساس این قاعده، که مفاد آن مورد اتفاق همگان است، هتک، اهانت و تحقیر آنچه در دین اسلام داراى حرمت است، جایز نیست و مسجد مسلمانان از مواردى است که رعایت احترام آن لازم شمرده شده است. فقها در تثبیت این قاعده، به چهار دلیل اجماع، ارتکازى بودن عدم جواز هتک نزد متشرّعان و حتى زنان و کودکان، عقل، و آیات و روایات استناد کرده اند. ⁽¹⁾برخى دیگر از علما اهانت کردن به مسجد و هتک حرمت آن را از گناهان کبیره به شمار آورده اند.

آیه اللّه  سید عبدالحسین دستغیبدر این زمینه، مى فرماید: هر مکانى که به نام «مسجد» به وسیله مسلمانان بنا شود، شیعه باشند یا از سایر فرقه هاى اسلامى، رعایت حرمت آن واجب و اهانت و هتک آن مانند خراب کردن یا آلوده ساختن آن به نجاست نزد هر دین دارى گناه کبیره است. مسجد به حضرت آفریدگار نسبت دارد؛ « و أنَّ المساجدَ للّه» ⁽²⁾و اهانت به آن اهانت به خداست. علاوه بر این، بزرگى گناه هتک مسجد نزد هر دین دارى بدیهى و ارتکازى است. در قرآن مجید، یکى از اقسام هتک، که خراب کردن مسجد باشد، ⁽³⁾بزرگترین مراتب ظلم شمرده شده است. ⁽⁴⁾

از مصادیق هتک حرمت، مى توان به نجس کردن، تخریب، ورود کفّار و مشرکان، و توقف جنب، حائض و نفساء در مسجد اشاره کرد.

(ر. ک. طهارت و نجاست مسجد/ تخریب مسجد / جنب در مسجد / غیرمسلمان در مسجد.)

حفظ وقار در مسیر مسجد

حفظ وقار در مسیر مسجد: قدم برداشتن همراه با آرامش و توجه در مسیر حرکت به سوى مسجد.

نوع حرکات و رفتار آدمى در شناخت

شخصیت او تأثیر دارد. از این رو، یکى از آداب مورد درخواست شارع مقدّس رعایت وقار و آرامش در مسیر رفتن به سوى مسجد و مصلاّست. ⁽¹⁾رعایت این عمل سبب محو گناه و ترفیع درجه مى گردد.

امام کاظم علیه السلام از پدرشان نقل فرمودند: کسى که در منزلش وضوى کامل بگیرد و مویش را شانه زند و خود را معطّر سازد، سپس از خانه اش بدون عجله و با آرامش و وقار به سوى محلّ نماز برود، در حالى که میل و رغبت به جماعت مسلمانان دارد، قدمى از زمین برنمى دارد و بر زمین نمى گذارد، مگر اینکه یک حسنه برایش نوشته مى شود و گناهى از او محو مى گردد و یک درجه به خداوند نزدیک مى شود. ⁽²⁾

بنابر برخى روایات، حتى اگر یقین بدانى که نماز جماعت در مسجد شروع شده، باز هم بر حفظ آرامش و وقار، تا هنگام رسیدن به مسجد تأکید شده است، گرچه مقدارى از نماز جماعت را درک نکنى؛ زیرا حفظ وقار و حضور موقّرانه در نماز، فضیلتش کمتر از درکِ رکعات بیشترى از نماز جماعت نیست.

امام صادق علیه السلام مى فرماید: زمانى که با خواست خدا به سوى نماز حرکت مى کنى، حتما باید با آرامش و وقار عمل نمایى. پس هر مقدار از نماز جماعت را درک کردى بخوان، و هرچه فوت شده است خودت (فرادى) بجاى آور. ⁽³⁾

رعایت این رفتار و حرکت، علاوه بر نشانه شخصیت افراد مسجدى، به حفظ حرمت و قداست مساجد نیز اشاره مى نماید.

حق اولویت در مسجد

حق اولویت در مسجد: پیشى گرفتن در استفاده از فضاى مسجد بر دیگران.

مسجد از مکان هاى عمومى

و «مشترکات» مسلمانان است. از این رو، هرگاه فردى در نقطه اى از مسجد مشغول عبادت و نیایش و انس با خداوند گردد نسبت به همان مکان حق اولویت و تقدّم دارد و دیگران حق ندارند براى وى ایجاد مزاحمت کنند. «حقّ تقدّم» یک امر عقلایى و در تمام جوامع بشرى مورد پذیرش است. سیره مسلمانان نیز بر این حق استوار بوده است، به گونه اى که انعکاس آن را در روایات هم مشاهده مى کنیم.

شخصى از امام صادق علیه السلام پرسید: ما گاهى در مکّه یا مدینه و یا حیره و یا مکان هاى دیگرى هستیم که امید بیشترى به فضل و رحمت پروردگار مى رود، شخصى براى گرفتن وضو از جاى خود بیرون مى رود و دیگرى جاى او را مى گیرد. آیا این کار صحیح است؟ امام علیه السلام فرمود: کسى که نسبت به جایى حق تقدّم داشته باشد، تا یک شبانه روز در آن مکان بر دیگرى اولویت دارد. ⁽¹⁾

از «حق اولویت» در کلمات فقها به «حق سبق» تعبیر شده و تحت عنوان «قاعده السبق» مورد بحث قرار گرفته است. ⁽²⁾

مسجد یکى از مکان هاى عمومى و مشترکات بین مسلمانان است که همگان در آن شریکند و از نظر بهره بردارى از آن یکسان هستند. بنابراین، اگر کسى پیش از دیگرى مکانى از مسجد را براى نماز، عبادت، قرائت قرآن، دعا و بلکه تدریس یا وعظ و فتوا و غیر این امور - که انجام آن ها در مسجد جایز است - در اختیار گرفت، دیگرى نمى تواند او را از آن مکان بیرون کند. ⁽³⁾

حق تقدّم و اولویت براى اشخاص همیشگى نیست و تا زمانى ثابت است که شخص از آن مکان صرف نظر نکرده و یا این حق موجب تعطیل شدن بهره بردارى از مسجد نباشد. اگر شخص سابق از جاى خود برخیزد و از مکان خود صرف نظر نماید، حق او از بین خواهد رفت. ولى اگر قصد

بازگشت داشته و وسایل او هم هنوز در همان جا باشد حق تقدّم و اولویت او باقى است. ⁽¹⁾

در ثبوت حق تقدّم، شرط است که فاصله زمانى طولانى میان گزاردن وسایل و آمدن خود شخص - به گونه اى که موجب تعطیل شدن بهره بردارى از مسجد گردد - نباشد. بنابراین، اگر کسى وسایل خود را در مکانى از مسجد گذاشت و پس از مدتى طولانى برنگشت، هیچ حقى براى او ثابت نخواهد بود و دیگران مى توانند پس از برداشتن وسایل او، در آن مکان نماز بخوانند. برداشتن وسایل نیز در صورتى جایز است که امکان استفاده از مکان بدون این کار ممکن نباشد و هرکس بردارد ضامن است که آن ها را به صاحبش برساند. ⁽²⁾

اگرچه در روایت قبلى یک «شبانه روز حق اولویت» ذکر شده و در روایت دیگرى با تشبیه بازار مسلمانان به مسجد مسلمانان حق سبق و اولویت تا فرارسیدن شب باقى است، ⁽³⁾ولى به دلیل آنکه این بحث بیش از آنکه یک قاعده شرعى باشد، یک قاعده عقلایى است، فقها در این زمینه به فاصله مذکور در روایات عمل ننموده اند و تشخیص این امر را به عرف واگذارده اند. البته حق اولویت در هنگام برگزارى نماز جماعت در صف اول نماز، چنانچه فاصله ایجاد شده به نماز سایر مؤمنان خلل ایجاد کند، از بین مى رود. ⁽⁴⁾

«خ»

خادم مسجد

خادم مسجد: کسى که از سوى هیأت امنا یا نمازگزاران براى انجام امور مسجد انتخاب مى شود.

«خادم» یا خدمتگزار مسجد به کسى مى گویند که کلیددار و عهده دار امور مسجد همچون باز نمودن درِ مسجد در موقع نیاز و مراقبت در حفظ و نگه دارى اموال مسجد است. این منصب حتى پیش از ظهور اسلام هم نسبت به کعبه مکرّمه و دیگر معابد وجود داشت و کلیددارى مکّه معظمه از افتخارات دارندگان آن به شمار مى آمد. ⁽¹⁾در اهمیت و ارزش خدمت مسجد، همین بس که قرآن کریم نیز به طهارت و پاکیزگى مساجد و خادمان آن ارج نهاده و به پیامبران بزرگى همچون ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام دستور داده است که خانه خدا را پاکیزه کنند. ⁽²⁾

در این زمینه، باید به دو نکته توجه کرد:

الف. وظایف خادم مسجد

1 . باز کردن درِ مسجد پیش از برگزارى نماز؛

2 . پخش اذان در مواقع شرعى و تا حدّ امکان، به صورت زنده و مستقیم؛

3 . همکارى با برگزارکنندگان مراسم و مجالس ترحیم و شادى؛

4 . مراقبت در حفظ و نگه دارى اموال مسجد؛

5 . شناسایى راه هاى احتمالى سرقت از

مسجد و اعلام آن و نیز سایر مشکلات مسجد به امام جماعت و هیأت امنا.

6 . پاسخ گویى به مراجعات مسجد و ارجاع آنها به هیأت امنا؛

7 . رعایت ادب و احترام نسبت به مراجعان و نمازگزاران مسجد؛

8 . نظافت مسجد، حیاط، صحن و متعلّقات آن.

ب. شروط انتخاب خادم

با توجه به وظایف محوّل شده به خادم مسجد و نقش مهم آن، لازم است در انتخاب خادم، علاوه بر ایمان به خدا و تقواى الهى، ⁽¹⁾ویژگى هاى ذیل نیز مورد توجه قرار گیرد؛ چرا که بهترین مکان بهترین خادم را مى خواهد:

1 . برخوردارى از سلامت جسمى و روانى و عدم ابتلا به امراض مسرى و بیمارى هاى واگیردار؛

2 . برخوردارى از مقبولیت عمومى؛

3 . توانایى بر انجام امور محوّله در زمینه خدمت و پاکیزگى مسجد؛

4 . اطلاع از اصول بهداشتى، نظافت و آراستگى شخصى؛

5 . رعایت مسائل شرعى و عرفى؛

6 . برخوردارى از سواد؛

7 . دارا بودن اخلاق شایسته، برخورد نیکو و سعه صدر؛

8 . داراى سن و سال جوان یا میانه - نه پیر و فرتوت که از وظیفه اصلى باز بماند؛

9 . تأهّل - حتى الامکان.

در بیشتر مساجد ایران، خادم مسجد توسط هیأت امنا و عموم مؤمنان انتخاب مى گردد و دستمزدى براى او در نظر گرفته

مى شود که از سوى نمازگزاران تأمین مى گردد. شایسته است از طرف هیأت امنا، از محل درآمد موقوفات مسجد، حقوق خادم مسجد تأمین شود. .

خروج از مسجد

خروج از مسجد: نحوه خارج شدن از مسجد.

براساس متون روایى در باب خروج از

مسجد، پسندیده است که انسان با پاى چپ از مسجد خارج شود. ⁽¹⁾از این رو، فقها و علماى اخلاق خارج شدن با پاى چپ را از آداب و مستحبّات مسجد به شمار آورده ⁽²⁾و اذکارى براى زمان خروج نقل کرده اند. (ر.ک. دعاى خروج از مسجد.)

در روایات اسلامى، براى این عمل آثار و برکاتى ذکر شده است. ⁽³⁾

از نبى مکرّم صلى الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: هنگامى که از مسجد خارج مى شوید پاى چپ را مقدّم دارید و بگویید: « بسمِ اللّه  أعوذُ باللّه مِن الشیطانِ الرجیم.» حضرت سپس به امام على علیه السلام فرمود: یا على! کسى که به این کیفیت از مسجد خارج شود خداوند گناهانش را مى آمرزد و در مقابل هر گام، یک درجه و صد حسنه به وى عطا مى نماید. ⁽⁴⁾

در روایت دیگرى، حضرت مى فرماید: وقتى با پاى چپ خارج مى شوید، ملائکه مى گویند: خداوند تو را حفظ کند و نیازهایت را برطرف نماید و پاداشت را بهشت قرار دهد. ⁽⁵⁾.

خرید و فروش مسجد و وسایل آن

بنابر نظر فقها، خرید و فروش مسجد و زمین آن - هرچند مسجد خراب یا متروکه باشد - جایز نیست و حرام است، و انجام هرگونه معامله اى در این باره باطل است؛ زیرا این عمل مغایر وقف است. ⁽⁶⁾تنها در موارد خاص، ولىّ فقیه مى تواند به خاطر رعایت مصالح عمومى، حکم به خارج شدن محلى از مسجد بودن نماید؛ مانند اینکه احداث خیابان و کوچه و یا سایر تأسیسات در مکانى که مسجد در آن واقع شده، براى جامعه اسلامى ضرورت داشته و غیرقابل چشم پوشى باشد. ⁽⁷⁾همچنین خرید

و فروش اسباب و لوازم و اجزاى مسجد در صورت قابل استفاده بودن جایز نبوده و حرام است. ⁽¹⁾بنابراین، فروختنِ در و پنجره و فرش و سایر وسایل دیگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود باید این ها را صرف تعمیر همان مسجد کنند و چنانچه به درد آن مسجد نخورد، باید در مسجد دیگر مصرف شود. البته اگر به درد مسجدهاى دیگر هم نخورد در این صورت، مى توانند آن را بفروشند و پول آن را در صورتى که ممکن است، صرف تعمیر همان مسجد، وگرنه صرف تعمیر مساجد دیگر نمایند. ⁽²⁾

برخى از فقها دلیل جواز انتقال را مواردى از جمله مصلحت و تعلّق داشتن همه مساجد به خدا برشمرده اند. ⁽³⁾.

خواب در مسجد

خواب در مسجد: استراحت همراه با از کارافتادگى حواس ظاهرى در مسجد.

روایات موجود در کتب فریقین در زمینه خوابیدن در مسجد متفاوت است. در روایتى، خوابیدن در مساجد بجز مسجدالحرام و مسجدالنبى اجازه داده شده است. ⁽⁴⁾و در روایت دیگر، خوابیدن در مسجدالحرام جایز، ولى در مسجدالنبى اجازه داده نشده است. ⁽⁵⁾در برخى دیگر از روایات، خوابیدن در مسجدالحرام و مسجدالنبى همچون دیگر مساجد بلااشکال دانسته شده است. ⁽⁶⁾در برخى روایات هم خوابیدن در مسجد، در صورت ضرورت و ناچارى، جایز شمرده شده است. ⁽⁷⁾

اختلاف در روایات موجب شده است بیشتر فقها در جمع بین روایات، فتوا بدهند که خوابیدن در مسجد مکروه است، بخصوص درمسجدالحرام و مسجدالنبى. ⁽¹⁾

برخى از فقها مانند علامه حلّى⁽²⁾و صاحب جواهر⁽³⁾بر این فتوا چنین تعلیل آورده اند که خوابیدن در مسجد با کرامت و احترام مسجد سازگار نیست. علاوه بر این، در هنگام خواب، احتمال خروج حدث یا ابتلا به جنابت وجود دارد و مسجد جایگاه عبادت است.

صاحب جواهرپس از تحلیل و بررسى اقوال مى فرماید: در هر صورت، خواب در هیچ یک از مساجد حرام نیست و همگى فقها قایل به کراهت هستند و در برخى از موارد، مثل خوابیدن افراد مسکین، که منزل و سرپناهى ندارند و یا در دیگر موارد ضرورت، کراهت هم ندارد. ⁽⁴⁾فقهاى معاصر این رأى را پذیرفته و معتقدند: خوابیدن در مسجد مکروه است، مگر در حال ناچارى. ⁽⁵⁾

شواهد تاریخى نیز گواه بر این امر است. «اصحاب صفّه» که گروهى از مسلمانان بى سرپناه بودند، در مسجد مى خوابیدند؛ چون از اطراف و مناطق دیگر به مدینه آمده و فاقد جا و مکانى براى سکونت و زندگى بودند.

البته باید توجه داشت که در برخى از موارد، ممکن است خوابیدن در مسجد حرام باشد و آن در صورتى است که خوابیدن مانع عبادت مؤمنان شود.

بنابراین، خوابیدن در مسجد در شرایط عادى و معمولى مکروه است و در هنگام ضرورت، اشکال ندارد. ولى در صورتى که خوابیدن مانع عبادت مؤمنان در مسجد باشد، حرام است.

خوش بو کردن مسجد

خوش بو کردن مسجد: عطرآگین کردن فضاى مسجد.

مسجد خانه خداست و پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: خداوند خوش بوست و خوش بویى را دوست دارد. ⁽¹⁾از این رو، یکى از آداب قابل توجه در مسجد، که در روایات نیز بدان سفارش شده، خوش بو کردن آن است.

در روایتى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله مى فرماید:

مساجد را در هر جمعه خوش بو کنید. ⁽²⁾

در روایت دیگرى امام على علیه السلام ، به نقل از رسول خدا صلى الله علیه و آله مى فرماید: مساجد را در هر هفته خوش بو کنید. ⁽³⁾

برخى از فقها این عمل را جزو آداب مستحب مسجد شمرده اند. ⁽⁴⁾.

«د»

درخت کارى در مسجد

درخت کارى در مسجد: اختصاص بخشى از زمین مسجد به عنوان باغچه و درخت کارى در آن.

پیش از آنکه صیغه وقف بر تمامى زمین مسجد جارى شود، اختصاص بخشى از آن به عنوان باغچه و درخت کارى در آن مانعى ندارد. البته باغچه و محلّى که در آن درخت کارى شده است، حکم مسجد ندارد، ولى پس از اجراى صیغه وقف مسجد، نمى توان محیط مسجد را تبدیل به باغچه نمود؛ زیرا باغچه کردن مسجد، همان گونه که صاحب جواهردر بحث «مناره» به آن استدلال کرده، ⁽¹⁾با وضع مسجد، که محیطى براى عبادت است، منافات دارد.

برخى علماى اهل سنّت به دلیل آنکه درخت کارى در مسجد نوعى تضییق و ضرر براى نمازگزاردن است، آن را مکروه و برخى همچون قایل به نجاست فضله پرندگان هستند، به خاطر تنجیس مسجد، آن را حرام دانسته اند. ⁽²⁾

با این حال، براى تلطیف هوا، ایجاد سایه و جاذبه، پیش از اجراى صیغه مسجد، بخشى از زمین را مى توان به عنوان باغچه و براى درخت کارى اختصاص داد.

دعا در مسجد

دعا در مسجد: نیایش و ستایش خداوند در مسجد.

«دعا» واژه اى عربى است به معناى «نیایش» و خواستن و طلب مراد مورد نظر توسط بنده و مخلوق از پروردگار عالم. چنین درخواست و خواهشى از هیچ بشرى روا نیست، مگر به آستان ربوبى سرنهادن و خواستن و خواندن ذات مقدّس بارى تعالى.

امام صادق علیه السلام مى فرماید: بى گمان، خداوند متعال دوست ندارد که مردم روى نیاز به یکدیگر بردارند، و دوست دارد از او طلب نیاز کنند. خداوند متعال دوست دارد آنچه را نزد اوست بطلبند و از سر نیاز، او را بپرستند. ⁽¹⁾

در تعلیمات اسلامى، که از ائمّه اطهار علیهم السلام به ما رسیده است، در باره دعا و ارتباط آن با مسجد، به چندگونه تعلیم برمى خوریم:

1 . دعاهایى که جزو آداب ورود و خروج از مسجد است و نوعى بزرگداشت مسجد و نمازگزار و خداوند متعال مى باشند. (ر.ک. دعاى ورود به مسجد.)

2 . دعاهایى که براى مساجد خاص مانند «مسجدشریف نبوى»، «مسجدالحرام»، مسجد «صعصعه»، «سهله» و «جامع کوفه» در شهر کوفه وارد شده است.

3 . آنچه از روایات و عمل امامان معصوم علیهم السلام در زمینه پیوند میان دعا - به طور کلى - و مسجد یا دعا در مسجد برمى آید که عبارت است از:

الف. امام صادق علیه السلام مى فرماید: آنکه به مسجد آمد و شد مى کند یکى از سه نیکى را درمى یابد: دعایى مى کند که به وسیله آن خداوند متعال او را به بهشت مى برد؛ یا دعایى مى کند که خداوند متعال به خاطر آن، بلاى دنیا از او رفع مى کند؛ یا برادرى [مى یابد] که در راه خدا به او فایده مى رساند. ⁽²⁾

ب . پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: هرگاه به مسجد وارد مى شوید، ننشینید تا آنکه دو

رکعت نماز بگزارید و در پى آن، خداوند را بخوانید و بر پیامبر او و خاندانش علیهم السلام درود بفرستید و به درگاه خداوند متعال دعا کنید و نیاز خود را از او بخواهید.

ج . در شیوه دعا کردن، از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: مردى وارد مسجد شد، دو رکعت نماز بجاى آورد، آن گاه از خداوند طلب خیر نمود. رسول خدا صلى الله علیه و آله به اصحاب فرمود: این بنده شتابانه به درگاه پروردگارش رفت.

پس از او دیگرى به مسجد وارد شد، دو رکعت نماز گزارد، آن گاه ثناى پرورگار بر زبان آورد و  بر پیامبرخدا صلى الله علیه و آله درود فرستاد. رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: درخواست کن تا به تو عطا شود. ⁽¹⁾

د . امام صادق علیه السلام همچنین فرمود: هرگاه پدرم براى نیاز خود گشایش مى خواست، هنگام زوال خورشید دعا مى کرد، به این صورت که ابتدا چیزى را انتخاب مى کرد و آن را صدقه مى داد و کمى عطر مى بویید و به مسجد مى رفت و آنجا در حالى که تسلیم خواست و مشیّت خداوند بود، در باره نیاز خود دعا مى کرد. ⁽²⁾

ه . امام صادق علیه السلام فرمود: بر شما باد که به مسجدها بیایید! آن ها خانه هاى خدا در زمین هستند و هر کس پاکیزه به مسجد بیاید خداوند او را از گناهانش پاک گرداند و از جمله زائران خود بنویسد. پس در مسجدها بسیار نماز بخوانید و دعا کنید و در جاهاى گوناگون مساجد نماز بگزارید؛ زیرا هر زمینى براى نمازگزارنده آن در روز قیامت گواهى مى دهد. ⁽³⁾

و . مناجات حضرت على علیه السلام در مسجد کوفه، که هر بند آن از آیات قرآن گرفته شده، از مصادیق بارز دعا در مسجد است. ⁽⁴⁾

ز . راوى مى گوید: امام على بن الحسین علیه السلام را در پیشگاه کعبه دیدم که شب هنگام نماز مى خواند و قیام آن حضرت طولانى شد تا آنکه یک بار برپاى راست

تکیه مى زد و یک بار بر پاى چپ. ⁽¹⁾

از آنچه گذشت، معلوم مى شود که دعا در همه مکان ها و در همه حال پسندیده و مورد اجابت پروردگار متعال است، اما در برخى مکان ها به سبب اعتلاى دعا و ارجمندى فضا و مکان، داراى فضیلت بیشترى است؛ از جمله در کنار کعبه و چنگ زدن به پرده خانه، در کنار باب کعبه مکرّمه، در هنگام نزول باران از ناودان کعبه، در مسجد شریف نبوى و جوار روضه مطّهر رسول خدا صلى الله علیه و آله ، در مسجد الأقصى، مسجدکوفه ومشاهد مشرّفه ائمّه اطهار علیهم السلام ، وعده اجابت قطعى داده شده است. (ر.ک. کارکرد مسجد / مشاهد مشرفه.)

دعاى خروج از مسجد

دعاى خروج از مسجد: اذکارى که براى خارج شدن از مسجد در روایات آمده است.

امام صادق علیه السلام مى فرماید:پیامبرخدا صلى الله علیه و آله فرمود: هنگامى که یکى از شما نماز واجب خود را در مسجد خواند و خواست از مسجد بیرون برود، کنار در مسجد بایستد و بگوید: « اللّهمَّ دعوتَني فأجَبتُ دَعوَتَکَ و صَلّیتُ مکتوبتَکَ وانتشرتُ في أرضِکَ کما أمرتَني فأسالُکَ مِن فضلِکَ العملَ واجتنابَ سخطِکَ والکفافَ مِن الرزقِ برحمتکَ.» ⁽²⁾

در روایت دیگرى حضرت مى فرماید

در روایت دیگرى حضرت مى فرماید: هنگام خروج از مسجد، بر پیامبر خدا سلام و درود بفرستید. ⁽³⁾

اذکار دیگرى نیز در روایات براى خروج از مسجد ذکر شده که عبارت است از:

دعاى ورود به مسجد

دعاى ورود به مسجد: اذکار مخصوصى که در روایات براى ورود به مسجد ذکر شده است.

امام صادق علیه السلام مى فرماید: هنگام ورود به مسجد، بر پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله درود و سلام بفرستید. ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام مى فرماید: هنگامى که وارد مسجد شدى خدا را بخوان و هنگام ورود، « بسم اللّه» بگو و او را ستایش کن و بر پیامبرش درود بفرست. ⁽⁴⁾

در روایات دیگرى این اذکار وارد شده است:

در برخى دیگر از منابع، خواندن آیه الکرسى، معوَّذتین [سوره ناس و فلق]،

هفت مرتبه « سبحان اللّه» هفت مرتبه « الحمدللّه»، هفت مرتبه « اللّه  اکبر» و هفت مرتبه « لا اله الا اللّه» وارد شده اند. ⁽¹⁾

در خصوص مسجدالحرام اذکار مخصوصى در روایات ذکر شده اند. ⁽²⁾.

دفن میّت در مسجد

دفن میّت در مسجد: خاک سپارى جنازه مسلمان در مسجد.

دفن کردن میّت در جایى که براى غیردفن وقف شده و در مسجد اگر ضرر به مسلمانان باشد یا مزاحم نمازشان باشد جایز نیست، بلکه واجب آن است که اصلاً در مسجد دفن نکنند. ⁽³⁾مشهور فقهاى شیعه قایل به عدم جواز دفن هستند و برخى به عنوان تعلیل بر این مطلب مى گویند: جایز نیست میّت را در جایى از مسجد دفن کنند؛ چون مساجد مخصوص عبادت است. ⁽⁴⁾

برخى دیگر دفن میّت را به نوعى، تضییق حق نمازگزاران مى دانند. ⁽⁵⁾ظاهرا مستند این حکم از سوى فقها آن است که دفن میّت موجب تنجیس و تلویث باطن مسجد مى شود و این جایز نیست. از این رو، صاحب جواهرپس از نقل اقوال فقها بر حرمت دفن میّت در مسجد، مى فرماید: این قبیل تعلیل ها در کلمات فقها، گویاى آن است که حرمت دفن از مسلّمات است.

علاوه بر این، در صورت دفن در مسجد، انسان شک مى کند که آیا تکلیف وجوب دفن از او ساقط شده است یا نه؟ بخصوص که در میان قایلان به حرمت دفن میّت در مسجد، کسانى یافت مى شوند که تنها براساس مستندات قطعى فتوا مى دهند، بلکه از حاشیه مرحوم صاحب وسائل بریکى ازنسخه هاى این کتاب، ظاهر مى شود

که بر این حکم اجماع وجود دارد و شاید واقعا هم چنین باشد؛ زیرا بسیارى  از فقها، که متعرّض این مسئله شده اند، در آن تردیدى نکرده اند؛ چرا که دفن در مسجد معمولاً مستلزم تنجیس مسجد نیز هست. علاوه بر این، دفن میّت در مسجد با ملاحظه اینکه نبش قبر حرام است، برخى انتفاعات از مسجد را در صورت لزوم توسعه آن، دچار مشکل مى کند. همچنین دفن میّت در مسجد معمولاً موجب نفرت نمازگزاران یا کراهت نماز آنان است که خود نوعى ضرر به آن ها به حساب مى آید. ⁽¹⁾.

دیوار مسجد

دیوار مسجد: محصور ساختن زمین مسجد با خشت و گل و یا آجر و سنگ.

در متون روایى اهل سنّت، روایتى از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله نقل شده است که حضرت فرمودند: من به بلند ساختن مسجد مأمور نشده ام. ⁽²⁾

در کتب فقهى شیعه نیز بسیارى از علما قایلند که مکروه است دیوار مساجد را بلند بسازند. ⁽³⁾برخى نیز گفته اند: مستحب است دیوار مسجد بلند نباشد. ⁽⁴⁾صاحب جواهردر تعلیل مطلب مزبور مى نویسد: دلیل بر کراهت - همچنان که بسیارى از اصحاب

بر آن تصریح نموده اند - این است که بلند ساختن دیوار مسجد مخالف سنّت عملى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در بناى مسجد است؛ زیرا دیوار مسجدالنبى در آن زمان، به اندازه قامت یک انسان بود. علاوه بر این، بلند بودن دیوارهاى مسجد موجب مى شود که اگر کسى بر بالاى دیوار یا مناره مسجد برود بر خانه هاى اطراف اشراف داشته باشد و ایجاد مزاحمت نماید. همچنین در روایات و عمومات، از بلند ساختن بناها نهى شده است.

بنابراین، شایسته است که دیوارهاى مسجد از نظر بلندى و کوتاهى، حالت

متوسطى داشته باشد و میزان در این باره، حکم و قضاوت عرف است و بلکه بعید نیست قول به اینکه دیوار مسجد پایین تر از سایر بناها باشد. بلند بودن دیوار مسجد کوفه هم دلیل بر عدم کراهت نیست؛ چون معلوم نیست که این دیوار توسط معصوم علیه السلام بنا شده باشد. ⁽¹⁾

در چند طبقه ساختن مسجد هم باید به این نکته توجه شود که اگر هدف از بناى طبقات متعدّد، اقامه نماز جماعت است، فاصله طبقات نباید بیش از حدّ متعارف باشد: اگر جاى مأموم بلندتر از جاى امام باشد، در صورتى که بلندى به مقدار متعارف باشد، اشکال ندارد. ⁽²⁾.

دیوانگان و مسجد

دیوانگان و مسجد: حضور افرادى که از سلامت عقلى برخوردار نیستند در مسجد.

«دیوانه» (به کسر دال و فتح نون) در لغت، به معناى بى خرد، بى عقل، مجنون و کسى است که عقل او زایل شده است. ⁽³⁾

براساس متون روایى موجود در کتب شیعه و اهل سنّت، به مسلمانان دستور داده شده است: مانع حضور این افراد در مسجد شوند. ⁽⁴⁾فقها نیز با توجه به روایات و با توجه به آنکه این افراد از سلامت عقلى برخوردار نیستند و ممکن است سبب آلوده کردن مسجد شوند و یا نظم مسجد را به هم بریزند و براى نمازگزاران ایجاد مزاحمت نمایند، حضور آنان را در مسجد مکروه دانسته اند. ⁽⁵⁾برخى نیز قایلند که مستحب است از حضور آنان در مسجد جلوگیرى شود. ⁽⁶⁾.

«ذ»

ذکر خدا در مسجد

ذکر خدا در مسجد: ستایش و یاد خدا در مسجد.

مسجد خانه خدا و محلّى براى عبادت خداوند است. از این رو، ذکر خدا در مسجد، از مهم ترین آداب آن به شمار مى رود. قرآن کریم کسانى را که مانع ذکر خدا در مسجد مى شوند، جزو ستمگران معرفى کرده است. ⁽¹⁾

در متون روایى، سفارش هاى فراوانى بر رفتن به مسجد ⁽²⁾و نشستن در آن ⁽³⁾دیده مى شود. در سیره نبوى نیز به ترک لغو و بیهوده نشینى در مسجد سفارش شده است. در روایتى، حضرت رسول صلى الله علیه و آله به ابوذرسفارش مى کنند: لغو و بیهوده نشینى در مسجد را ترک کن، وگرنه در روز قیامت، هیچ کس را جز خودت ملامت نکن. ⁽⁴⁾

ذکر خدا در مسجد به صورت اوراد و ادعیه مأثوره است. متون فقهى ⁽⁵⁾و روایى شیعه و سنّى ذکر خدا را جزو «آداب مستحب مسجد» بیان کرده است.

از جمله مواردى که در باب ذکر خدا در

مسجد بدان ها توصیه شده عبارت است از:

الف. سفارش به ذکر خدا هنگام رسیدن به درِ مسجد و ورود به آن؛ ⁽¹⁾(ر.ک. دعاى ورود به مسجد.)

ب. سفارش به ذکر خدا هنگام نشستن در مسجد؛ ⁽²⁾(ر.ک. نشستن در مسجد.)

ج . سفارش به ذکر خدا هنگام خروج از مسجد. ⁽³⁾(ر.ک. دعاى خروج از مسجد.)

در متون روایى، درباره بعضى از مساجد خاص، مثل مسجدالحرام، ⁽⁴⁾مسجد النبى ⁽⁵⁾و مسجد «خیف» در منا ⁽⁶⁾اذکار و ادعیه ویژه اى وارد شده است.

«ر»

رفتن به مسجد

رفتن به مسجد: رفت و آمد به مسجد.

در منابع خاصّه و عامّه، بر آمد و شد به مساجد تأکید و تشویق فوق العاده شده است. امام صادق علیه السلام مى فرماید: بر شما باد رفتن به مساجد! ⁽¹⁾

خداوند در قرآن کریم مى فرماید: « ... آنچه را از پیش فرستاده اند و تمام آثار آن ها را مى نویسیم.» ⁽²⁾در ذیل این آیه، گفته شده است: مراد از آثار، گام ها و قدم هاى مؤمنان به سوى مسجد است و شأن نزولش بنابر حدیثى، آن است که قبیله «بنى سلمه» در نقطه دوردستى از شهر مدینه ساکن بودند. روزى از دورى خانه هاى خویش به مسجد و مشقّت و سختى حضور در مسجد و نماز جماعت پیامبر صلى الله علیه و آله به آن حضرت شکایت کردند و تصمیم گرفتند به نزدیکى مسجد پیامبر نقل مکان کنند. آیه مزبور نازل شد و پیامبر به آن ها فرمود: آثار و گام هاى شما به سوى مسجد در نامه اعمالتان نوشته مى شود و پاداش مى گیرید. هنگامى که «بنى سلمه» این سخن را شنیدند، از تصمیم خود صرف نظر کردند و در جاى خود ماندند. ⁽³⁾

در روایت دیگرى مبنى بر اهمیت شبانه روز به مسجد رفتن، پیامبر صلى الله علیه و آله فرمودند: شب و روز به سوى مساجد رفتن

از اقسام جهاد در راه خداست. ⁽¹⁾

در خصوص پیاده رفتن به سوى مسجد، معصومان علیهم السلام از آن به عنوان عملى پسندیده یاد کرده و آن را «اطاعت از خداوند و رسول او صلى الله علیه و آله » ⁽²⁾برشمرده اند، بلکه امام صادق علیه السلام یکى از مراتب بالاى عبودیت و بندگى را پیاده رفتن به سوى مساجد بیان کرده است. ⁽³⁾

جابر بن عبداللّهنقل مى کند: خانه هاى ما از مسجد پیامبر دور بود. خواستیم خانه هایمان را بفروشیم و به مسجد نزدیک شویم، رسول خدا صلى الله علیه و آله ما را از این کار نهى کردند و فرمودند: شما در برابر هر قدمى که به سوى مسجد برمى دارید، درجه اى نزد خداوند دارید. ⁽⁴⁾

با توجه به مجموعه روایات متعددى که درخصوص رفتن به مکان هاى مقدّس مثل سفر حج، اماکن متبرکّه و مشاهد مشرّفه، وارد شده، فقها استفاده کرده اند که بهتر است انسان این فاصله ها را از مبدأ تا مقصد پیاده طى کند. ⁽⁵⁾از این رو، امام صادق علیه السلام در بیانى مى فرماید: کراهت دارم که سواره وارد مسجد (کوفه) شوم. ⁽⁶⁾

روایات دیگرى درباره محو شدن گناهان و اعطاى پاداش در برابر هر قدم پیاده اى که در مسیر تردّد به سوى مساجد برداشته مى شود، آمده است. ⁽⁷⁾

بدین روى، فقها با استناد به این گونه تأکیدهاى فراوان در روایات، مى فرمایند: زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدى که نمازگزار ندارد، مستحب است. ⁽⁸⁾علاوه بر این ها، شادى و خوش حالى مسجد از لحظه اى آغاز مى گردد که مسلمانى براى رفتن به مسجد از خانه خارج مى شود

و به سوى آن قدم برمى دارد. ⁽¹⁾(ر.ک. آثار مسجد رفتن / حضور زنان در مسجد.) .

روایات مسجد

روایات مسجد: سخنان و سیره پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السلام در ارتباط با مسجد و کارکردهاى آن.

احادیث رسیده از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السلام در ارتباط با مسجد و کارایى هاى آن در کتب اربعه ⁽²⁾و کتاب وسائل الشیعة، قریب 400 روایت است. این روایات بر دو دسته است:

الف . روایاتى که در ارتباط با مساجد خاص، ویژگى هاى آن ها و نوع کارایى شان وارد شده است. این مساجد خاص عبارت است از: مسجدالحرام، ⁽³⁾مسجد النبى، ⁽⁴⁾مسجد کوفه، ⁽⁵⁾مسجد شجره

و ذوالحلیفه، ⁽¹⁾مسجد سهله، ⁽²⁾

مسجد خیف، ⁽³⁾مسجد قبا، ⁽⁴⁾مسجد غدیر، ⁽⁵⁾مسجد فضیخ، ⁽⁶⁾و مساجدى که مورد لعن و نفرین ائمّه اطهار علیهم السلام قرار گرفته اند و از اقامه نماز در آن ها نهى شده است. ⁽⁷⁾

ب . روایاتى که درخصوص مساجد و کارایى آن ها به صورت مطلق وارد شده و به مسجد خاص و یا زمان خاصى اختصاص ندارد. این احادیث تحت عناوین ذیل قابل بررسى است: آداب مسجد، ⁽⁸⁾مکان مسجد، ⁽⁹⁾بناى مسجد، ⁽¹⁰⁾نماز در

مسجد، ⁽¹⁾آثار و برکات رفت و آمد به مسجد، ⁽²⁾اهمیت مسجد، ⁽³⁾همسایه مسجد، ⁽⁴⁾شکایت مسجد، ⁽⁵⁾طلب حاجت در

مسجد، ⁽⁶⁾اعتکاف در مسجد، ⁽⁷⁾موعظه و سخنرانى در مسجد، ⁽⁸⁾مباحث سیاسى در مسجد، ⁽⁹⁾مباحث آموزشى و تربیتى در

مسجد، ⁽¹⁾کارکرد اجتماعى مسجد، ⁽²⁾قضاوت در مسجد، ⁽³⁾خطبه هاى امام على علیه السلام در مسجد کوفه، ⁽⁴⁾مسجد در عصر ظهور، ⁽⁵⁾نظافت و بهداشت مسجد، ⁽⁶⁾چراغ مسجد، ⁽⁷⁾نشر فضایل اهل بیت علیهم السلام در مسجد، ⁽⁸⁾بحث از احکام شرعى در مسجد، ⁽⁹⁾وضو در مسجد، ⁽¹⁰⁾جنب و حائض در مسجد، ⁽¹¹⁾خوابیدن در مسجد، ⁽¹²⁾شعر در مسجد، ⁽¹³⁾اخراج افراد از مسجد، ⁽¹⁴⁾استخاره در مسجد، ⁽¹⁵⁾

استفاده نامناسب از فضاى مسجد، ⁽¹⁾توجه به مسجد و قبور شهدا، ⁽²⁾و روایات مناهى که مسلمانان را از انجام برخى افعال و کارها در مسجد باز مى دارد. ⁽³⁾

اما روایات موجود در صحاح ستّه ⁽⁴⁾اهل سنّت درباره مسجد قریب 250 روایت است. این روایات نیز بر دو دسته است:

الف . روایاتى که درخصوص مسجد خاصى است. این مساجد عبارت است از مسجدالحرام، ⁽⁵⁾مسجد النبى، ⁽⁶⁾مسجد الأقصى یا بیت المقدس ⁽⁷⁾و مسجد قبا. ⁽⁸⁾

ب . روایاتى که تحت عناوین و موضوعات ذیل قابل بررسى است: بناى مسجد و اولین مسجد بر روى کره زمین، ⁽¹⁾آداب مسجد، ⁽²⁾آثار و برکات دنیوى و اخروى مسجد، ⁽³⁾اهمیت دادن به مسجد، ⁽⁴⁾برگزارى نمازهاى یومیّه، جمعه، آیات و نماز میّت در مسجد، ⁽⁵⁾تعلیم و تعلّم در مسجد، ⁽⁶⁾طرح مباحث

شرعى در مسجد، ⁽¹⁾اسلام آوردن افراد در مسجد، ⁽²⁾خوابیدن در مسجد، ⁽³⁾زن و مسجد، ⁽⁴⁾اعتراف به گناه در مسجد، ⁽⁵⁾موعظه و سخنرانى در مسجد، ⁽⁶⁾حائض و جنب در مسجد، ⁽⁷⁾شعر در مسجد، ⁽⁸⁾حضور مشرکان و اسرا در مسجد، ⁽⁹⁾نگهدارى غریم در مسجد، ⁽¹⁰⁾اعتکاف در مسجد، ⁽¹¹⁾نجس کردن مسجد، ⁽¹²⁾لعان و قضاوت در مسجد، ⁽¹³⁾تمرین نظامى در مسجد، ⁽¹⁴⁾نظافت مسجد، ⁽¹⁵⁾غذا خوردن

در مسجد، ⁽¹⁾گدایى در مسجد، ⁽²⁾تقسیم اموال در مسجد، ⁽³⁾تغییر قبله، ⁽⁴⁾مباحث اعتقادى در مسجد، ⁽⁵⁾مداوا و عیادت مجروحان جنگى در مسجد، ⁽⁶⁾دوستى و برادرى در مسجد، ⁽⁷⁾طلب حاجت در مسجد، ⁽⁸⁾بستن درِ مسجد، ⁽⁹⁾استلقا در مسجد، ⁽¹⁰⁾ودر نهایت، روایات مناهى که مسلمانان را از انجام برخى افعال و کارها در مسجد نهى مى کند. ⁽¹¹⁾

اگرچه موضوعات مزبور در بسیارى از موارد با روایات شیعه تفاوتى ندارد، اما اشتراک در عنوان به معناى یکى بودن روایات نیست گرچه در برخى از موارد،

متن روایت در منابع شیعه و اهل سنّت به یکدیگر نزدیک است. اما به خاطر سهولت کار، براى مراجعه کنندگان و محققان، روایات موجود در منابع معتبر

شیعه و اهل سنّت به تفکیک آورده شده است. البته ذکر این روایات به معناى مورد قبول بودن تمام این روایات نیست؛ زیرا در مواردى این روایات مرسل و یا سند آن ها ضعیف و غیرقابل اعتماد است. علاوه بر روایات مذکور، بخش زیادى از روایات موجود در منابع شیعه و اهل سنّت به برگزارى نمازهاى یومیّه در مسجد و احکام مربوط به آن ها و وظایف مأمومان در حالات گوناگون نماز ارتباط دارد که این روایات اگرچه با موضوع مسجد ارتباط پیدا مى کند، ولى چون ارتباط مستقیمى با موضوع روایات مسجد ندارد، در این مبحث ذکر نشده است.

«س»

ستون حنّانه

ستون حنّانه: گریه تنه درخت خرماى مسجدِ پیامبر از فراق ایشان.

«حنّانه» در لغت، به معناى بسیار ناله کننده از شدت مهر و محبّت آمده است. ⁽¹⁾

بنابر نقل متون تاریخى و روایى شیعه و عامّه، سقف مسجدالنبى در آغازِ بنا، بر روى ستون هایى از تنه درخت خرما ساخته شده بود. پیامبر در کنار یکى از این ستون ها نماز مى گزاردند و سپس به آن تکیه داده، سخنرانى مى کردند، تا اینکه چند سال مانده به آخر عمر شریفشان، در اثر کثرت جمعیت مسجدى ها، براى آن حضرت منبرى ساخته شد. همین که رسول خدا صلى الله علیه و آله بر آن منبر نشستند ستونِ تکیه گاه همیشگى پیامبر همچون بچه شترى که از مادرش جدا شده باشد، چنان ناله اى سر داد که پیامبر و اهل مسجد صداى ناله اش را شنیدند. آن گاه رسول خدا صلى الله علیه و آله از منبر پایین آمدند و دست بر آن گذاشتند تا ساکت شد. ⁽²⁾بدین دلیل، آن را «ستون حنّانه» نامیده اند. ⁽³⁾از آن پس پیامبر هماره کنار آن ستون نماز مى خواندند تا وقتى که مسجد خراب شد و تغییر پیدا کرد. براساس برخى روایات، در این هنگام، اُبّى ابن کَعْب آن ستون چوبین را به منزلش برد تا آنکه پوسیده شد و موریانه آن را خورد و از بین رفت. ⁽⁴⁾

سقایت در مسجد

سقایت در مسجد: آب رسانى و آب دادن در مسجد.

در مسجد الحرام، با توجه به حضور حجّاج بیت اللّه  در آن، مناصب گوناگونى وجود داشته است؛ مثل: منصب سقایت

(آب رسانى)، کلیددارى و پرده دارى. در آیه شریفه، به منصب سقایت اشاره شده است: « أَجَعَلْتُمْ سِقایَة الحّاج وَ عِمارةَ الْمَسْجِد الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّه»؛ ⁽¹⁾آیا سیراب کردن حاجیان و آباد ساختن مسجدالحرام را همانند کار کسى قرار مى دهید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده است؟

همچنین در روایتى وارد شده است: پس از نماز صبح، شخصى از پیامبرگرامى صلى الله علیه و آله و نمازگزاران با آب پذیرایى کرد. ⁽²⁾

با توجه به ثواب هایى که سیراب کردن انسان مؤمن دارد، شایسته است براى جاذبه مسجد، بخصوص در فصل گرما، از نمازگزاران با آب و یا شربت پذیرایى شود. .

سقف مسجد

سقف مسجد: ایجاد سایبان و پوشاندن قسمت فوقانى مسجد با گِل و آجر.

براساس متون روایى و شواهد تاریخى، مساجد صدر اسلام بدون سقف بود و فقط سایبانى براى محافظت از گرما داشت. هنگام بارش باران، مسلمانان درخواست کردند تا سقف مسجد را با گِل بپوشانند، ولى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله مخالفت کردند و فرمودند: سایبانى همچون سایبان حضرت موسى علیه السلام کافى است. ⁽³⁾برخى از فقها با استناد به این روایت، که در آن کیفیت بناى مسجد پیامبر بیان شده است، بدون سقف بودن مساجد را مستحب دانسته ⁽⁴⁾و برخى نیز ساختن سقف را مکروه شمرده اند. ⁽⁵⁾

قایلان به کراهت، به روایت حلبى استناد مى کنند که مى گوید: از امام صادق علیه السلام درباره مساجدى که داراى سقف هستند، سؤال شد: آیا نماز در آن ها مکروه است؟ امام فرمودند: بلى، ولى این امر امروزه ضررى براى شما ندارد. اگر عدل برپا بود (کنایه از قیام امام عصر(عج) و یا اینکه خود حضرت قدرت داشتند و حاکم بودند) مى دیدید که در این زمینه چگونه عمل مى شد. ⁽¹⁾همچنین به روایاتى استناد کرده اند که مى گویند: اول چیزى که امام عصر(عج) بدان اقدام مى کند سقف مساجد است که امام سقف ها را مى شکند و فرمان مى دهد همچون صدر اسلام، مساجد با سایبان بنا شوند. ⁽²⁾

شهید ثانىدر شرح لمعه مى نویسد: مکشوف بودن قسمتى از سقف مسجد کافى است؛ چون در بسیارى از مناطق، براى جلوگیرى از سرما و گرما احتیاج به سقف است. ⁽³⁾

صاحب جواهردر استحباب بدون سقف بودن مساجد، به روایاتى استدلال مى کند که دلالت دارد بر اینکه یکى از اسباب قبولى نماز و اجابت دعا، عدم وجود مانع بین نمازگزار و آسمان است. ⁽⁴⁾ایشان پس از ذکر اقوال و روایات وارد شده، مى نویسد: بهتر آن است که در صورت عدم احتیاج، از ساختن هرگونه سقف و یا سایبانى براى مسجد خوددارى کنند، ولى در صورت احتیاج، ایجاد سایبان براى مسجد کراهتى ندارد؛ اما ساختن سقف براى مسجد، حتى در صورت احتیاج هم مکروه است. ⁽⁵⁾

سلاح در مسجد

سلاح در مسجد: بردن ابزار جنگ به مسجد و قرار دادن آن در قبله مسجد.

در روایات و متون دینى، از برهنه کردن شمشیر و بیرون آوردن آن از غلاف مخصوصِ آن و نیز آویزان کردن آن در

سمت قبله مسجد نهى شده است.

در روایتى از امام باقر علیه السلام یا امام صادق علیه السلام آمده است: رسول خدا صلى الله علیه و آله از بیرون آوردن شمشیر از غلاف و تراشیدن تیر کمان در مسجد نهى کردند و فرمودند: مسجد را براى این گونه کارها نساخته اند. ⁽¹⁾

على بن جعفرمى گوید: از برادرم امام کاظم علیه السلام پرسیدم: آیا جایز است که تیر و سلاح در مسجد آویزان کنند؟ امام علیه السلام فرمود: در قبله مسجد جایز نیست، اما در سمت راست یا چپ قبله مانعى ندارد. ⁽²⁾

در روایت دیگرى از امام صادق علیه السلام ، از آویزان نمودن سلاح در مساجد بزرگ و جامع نهى شده است. ⁽³⁾

در منابع عامّه نیز حمل سلاح به مسجد مکروه دانسته شده و نقل شده است: وقتى پیامبر خدا صلى الله علیه و آله شخصى را دیدند که با تیر و کمان وارد مسجد مى شود، دستور دادند، تیرها را - که تیز هستند - کنار بگذارد تا به کسى آسیبى نرسد. ⁽⁴⁾

فقها با استناد به این روایات، حمل سلاح به مسجد و آویزان کردن آن را در سمت قبله مکروه شمرده اند. ⁽⁵⁾برخى نیز قایلند که وجود این سلاح ها در مسجد اگر باعث تغییر در مسجد و یا تعطیلى استفاده از آن شود، حرام است. ⁽⁶⁾

روشن است که امروزه تفنگ و دیگر سلاح هاى جنگى مشمول همین حکم است؛ زیرا فقها نمازگزاردن در مقابل هر چیزى را که مایه تشویش افکار انسان باشد مکروه شمرده اند؛ همچنان که نماز در مقابل آهن مطلقا مکروه است، چه سلاح باشد و چه غیر سلاح. ⁽⁷⁾

سلام کردن در مسجد

سلام کردن در مسجد: درود فرستادن بر مؤمنان هنگام ورود به مسجد.

سلام کردن مؤمنان به یکدیگر از مستحبّاتى است که بسیار بر آن تأکید شده و ثواب زیادى براى این عمل ذکر گردیده است. ⁽¹⁾روایات مربوط به سلام کردن در مسجد بر دو دسته است؛ در برخى روایات تفصیل داده شده است بین زمانى که مؤمنان در حال اقامه نماز در مسجد باشند و بین زمانى که مشغول کار دیگرى هستند.

امام صادق علیه السلام مى فرماید: از پدرم شنیدم که مى فرمود: هنگامى که وارد مسجد شدى و مردم در حال به جاى آوردن نماز بودند به آنان سلام نکن، بلکه بر پیامبر خدا صلى الله علیه و آله درود بفرست و به نماز مشغول شو، ولى اگر در مسجد بر جمعى وارد شدى که مشغول سخن گفتن بودند بر آنان سلام کن. ⁽²⁾

در روایتى دیگر، از سلام کردن بر برخى افراد نهى شده که یکى از آن ها نمازگزار است. در تعلیل آن آمده است: نمازگزار (به دلیل اشتغال به نماز) نمى تواند جواب

سلام را بدهد، در حالى که سلام کردن مستحب، ولى جواب آن واجب است. ⁽³⁾برخى فقها با استناد به این روایات، سلام کردن بر مصلّى را مکروه دانسته اند. ⁽⁴⁾

اما در روایت دیگرى سلام کردن بر نمازگزار جایز دانسته شده است. امام باقر علیه السلام مى فرماید: هنگامى که وارد مسجد شدى و مردم در حال بجاى آوردن نماز بودند، بر آنان سلام کن و زمانى که کسى در حال نماز بر تو سلام مى کند جوابش را بده؛ زیرا عمّاربه پیامبر خدا صلى الله علیه و آله در حال نماز سلام کرد و حضرت جوابش را دادند. ⁽⁵⁾

برخى از فقها با استناد به این روایت و با استناد به اصل استحباب سلام و عموماتى که مى گوید هنگامى که وارد خانه اى مى شوید بر اهل آن سلام کنید، سلام کردن بر نمازگزار را جایز دانسته و گفته اند: مراد از اخبارى که مى گویند

بر نمازگزار سلام نکنید، شاید این است که پاسخ دادن به جواب براى او مشکل است و موجب تشویش خاطر او مى شود، وگرنه روشن است که اشتغال به نماز، مانع جواب دادن نیست. ⁽¹⁾

در صدر اسلام، ساخت و بناى مساجد بسیار ساده بود و از سنگ ریزه به عنوان فرش مسجد استفاده مى شد. ⁽²⁾از این رو، مسئله سنگ پرتاب کردن در مسجد وجود داشت. بدین روى، در برخى روایات، از این عمل به عنوان کارى زشت و نکوهیده یاد شده است.

امام صادق علیه السلام به نقل از اجدادش از پیامبر صلى الله علیه و آله نقل مى کنند: پیامبر در مسجد، مردى را مشاهده کردند که سنگ پرت مى کرد. پیامبر فرمودند: این سنگ تا وقتى که مجدّدا به زمین برسد تو را لعنت مى کند. سپس فرمودند: پرتاب سنگ در میان جمع، یکى از اخلاق قوم لوط است. آن گاه امام صادق علیه السلام آیه « و تأتونَ فى نادیکم المُنکر» ⁽³⁾را تلاوت نموده، فرمودند: مراد از کار زشت قوم لوط در این آیه، همان پرتاب کردن سنگ است. ⁽⁴⁾

فقها، با استناد به این گونه روایات، یکى از مکروهات مسجد را سنگ پرتاب کردن در مسجد شمرده اند و دلیل آن را علاوه بر حدیث مزبور، مواردى همچون منافات داشتن این عمل با منزلت و جایگاه رفیعِ مسجد یا وقار و شأن مؤمن و مسجدى ها، و ترس از اذیت دیگران بیان کرده اند. ⁽⁵⁾

در عصر ما، اگرچه این مسئله چندان مورد ابتلا نیست، ولى با توجه به تعلیلى که فقها ذکر کرده اند، مى توان پرتاب کردن هر شى ء دیگر در مسجد را مصداق این حدیث و مکروه دانست.

«ش»

شبستان مسجد

شبستان مسجد: مهم ترین فضاى مسجد که نماز و عبادات در آن برپا مى شود.

شبستان مسجد به قلب مسجد تشبیه شده است. شبستان هاى مساجد با توجه به تنوّع سبک هاى معمارى، داراى ویژگى هاى خاص خود است. براى مثال، شبستان مسجد در سبک عربى، مربع یا مستطیل شکل و مملو از ستون است. به همین دلیل، به آن سبک «ستوندار» نیز مى گویند. ⁽¹⁾ولى در دوران سلجوقى و پیدایش سبک «ایواندار» (سبک ایرانى) شبستان هایى ساخته شد که در آن از ستون کم استفاده مى شد ⁽²⁾و یا در سبک معمارى آسیاى جنوب شرقى، شبستان هایى مرتفع و چند سقفى، از جنس چوب ساخته مى شود. ⁽³⁾

اندازه شبستان در مساجد، برمبناى نوع و جمعیت استفاده کننده آن، متفاوت ساخته مى شود. از این رو، در بعضى مساجد، به علت کثرت نمازگزار، مسجد داراى چند شبستان است؛ مانند مسجد «جامع اصفهان» و مسجد «امام حسن عسکرى علیه السلام » قم.

هنگام ساخت شبستان مسجد، باید به نکات ذیل توجه کرد:

الف . باید به افزایش جمعیت آن منطقه در سال هاى آینده توجه کرد و اندازه مسجد را بیش از حدّ نیاز کنونى در نظر گرفت.

ب . باید یک شبستان اضطرارى در اندازه کوچک در نظر گرفته شود تا وقتى

مراسمى برپاست یا وقتى درِ شبستان اصلى بسته است، مردم بتوانند نماز خود را در آنجا بخوانند. ⁽¹⁾

ج . گنبد مسجد بر بالاى سقف شبستان بنا گردد.

د . براى تعبیه نور داخل شبستان، از پنجره هایى که بر روى دیوار مسجد یا ساقه گنبد قرار داده مى شود، و یا از سقف به صورت سرسرا استفاده گردد. ⁽²⁾

ه . منبر، محراب و مقصوره در قسمت جلوى شبستان قرار داده شود.

و . در داخل شبستان، بخصوص قسمت محراب و فضاى اطراف آن، از عناصر تزیینى مانند کاشى کارى، گچ برى، آجرکارى و کتیبه نویسى استفاده شود.

داخل شبستان در زمان هاى قدیم و بعضى از مساجد کنونى به وسیله پرده یا حایلى به دو قسمت زنانه و مردانه تقسیم مى شد. ولى در بیشتر مساجدى که در زمان حاضر ساخته مى شود شبستان زنانه را بر بالاى قسمتى از شبستان مردانه بنا مى کنند که به «نیم طبقه» مشهور است. ⁽³⁾در ساخت چنین شبستان هایى براى زنان، باید نکاتى را در نظر گرفت:

1 . ورودى شبستان زنانه از مردانه جدا باشد.

2 . دیوارهاى شبستان مردانه را باید تا اندازه اى بلند بسازند که فضاى مناسب براى ساخت شبستان زنانه به صورت نیم طبقه باقى بماند.

3 . دیوارهاى جلو و کنار شبستان زنانه باید کوتاه ساخته شود تا در زمان اقامه نماز جماعت، اتصال برقرار شود.

4 . فضاى داخلى شبستان زنانه باید چنان طراحى شود که بانوان بتوانند در آنجا کاملاً راحت و آزاد باشند و حتى بتوانند در آنجا بدون حجاب به سر برند.

5 . امکانات گرمایشى و سرمایشى و صوتى و تصویرى در آنجا قابل دست رسى و استفاده باشد.

برخى از زیباترین و مشهورترین شبستان هاى ساخته شده عبارتند از: شبستان

مسجد «جامع دمشق»، شبستان مسجد «شیخ لطف اللّه » در اصفهان و شبستان مسجد «جامع قرطبه».

شعر در مسجد

شعر در مسجد: تشکیل جلسات ادبى و قرائت شعر در مسجد.

با نگاهى به تاریخ اسلام، مى توان دریافت که فعالیت هاى علمى مساجد منحصر در آموزش قرآن و تعلیم و تعلّم معارف اسلامى نبوده، بلکه انجمن هاى ادبى نیز در مساجد تشکیل مى شده و شاعران و سخنوران بزرگ عرب در حضور نبى اکرم صلى الله علیه و آله به انشاد شعر و ایراد خطابه مى پرداختند.

جابر بن سمرهنقل مى کند: « شَهدتُ النبي صلي الله علیه و آله أکثَرُ مِن مائة مَرَّةٍ في المسجدِ و أصحابُهُ یَتَذکرونَ الشِّعَر او أشیاء من أمر الجاهلیة فَرُبَّما یتبسَّمُ مَعَهُم»؛ ⁽¹⁾رسول خدا صلى الله علیه و آله را بیش از صد بار در مسجد دیدم، در حالى که اصحاب آن حضرت به تبادل اشعار ادبى و بیان وقایع روزگار جاهلیت مى پرداختند و چه بسا او به ایشان تبسّم مى نمود.

در سایر نقل ها، مواردى را مى بینیم که برخى از شعراى جاهلیت پس از اسلام آوردن، در مسجد مدینه به حضور نبى مکرّم صلى الله علیه و آله مى رسیدند و شعر خود را مى خواندند و یا در خطبه هاى ائمّه اطهار علیهم السلام همچون خطب امام على علیه السلام اشعارى وجود دارد. ⁽²⁾و یا روایاتى وجود دارد که حاکى از وجود جایگاه ثابت شعرخوانى براى حسّاناست. ⁽³⁾فرزدق، شاعر معروف عرب، شعر زیبا و پرمحتواى خود را در مدح امام سجّاد علیه السلام در حضور آن حضرت و در مسجدالحرام خواند. ⁽⁴⁾

لازم به ذکر است که در برخى از روایات، که فریقین آن ها را نقل کرده اند، از شعرخوانى در مسجد نهى شده است.

براى نمونه، امام سجّاد علیه السلام از پیامبراکرم صلى الله علیه و آله نقل مى کند که فرمود: « مَن سَمِعْتُمُوهُ یُنشِدُ الشعر فى المسجدِ فقولوا لَه: فَضَّ اللّه  فاکَ اِنَّما نُصِبَتِ المساجدُ للقرآن»؛ ⁽¹⁾هرگاه شنیدید که کسى در مسجد شعر مى گوید، به او بگویید: خدا دهانت را بشکند؛ مساجد براى قرآن بنا شده اند، نه کار دیگر. نمونه این روایات در کتب فریقین نقل شده است. ⁽²⁾

به همین دلیل، فقها و علماى فریقین در جهت جمع بین دو دسته از روایات مزبور، وجوه جمعى را ذکر کرده اند و با تقسیم اشعار به اشعار «گمراه کننده» و اشعار «حکمى و آموزنده»، روایات ناهیه را حمل بر قسم اول و روایات ترخیص را حمل بر نوع دوم کرده اند. ⁽³⁾اشعارى که در مدح و منقبت پیامبر صلى الله علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السلام ، بخصوص حضرت سیدالشهداء علیه السلام ، خوانده مى شود، عبادت به شمار مى آید و با غرض مقصود از مساجد منافاتى ندارد. ⁽⁴⁾

شعور مسجد

شعور مسجد: درک و احساس مسجد و واکنش او در مقابل اعمال نمازگزاران.

در روایات، به شکل هاى گوناگون، به شعور مسجد اشاره شده است. در روایتى از امام على علیه السلام آمده است: مسجد خراب از خرابى خود به خداوند شکایت مى کند و اگر آبادکنندگانش مدتى غایب شوند و دوباره بازگردند، آنچنان خوشحال مى شود که یکى از شما گم شده اش به او باز گردد. ⁽⁵⁾

همچنین سنگ ریزه هاى مسیر مسجد براى روندگان به مسجد تسبیح مى گویند. ⁽⁶⁾علاوه بر این ها، گریه ستون مسجد پیامبر

(ستون حنّانه) در فراق پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و شهادت دادن مسجد بر اقامه نماز اهل مسجد، ⁽¹⁾همه گواه روشنى بر شعور مسجد است.

شکایت مسجد

شکایت مسجد: گله کردن مسجد از برخى افراد به خاطر تضییع آن و از رونق انداختنش.

«شکایت» به معناى گله کردن از جور و ستم یا رفتار و کار بد کسى نزد دیگرى است. ⁽²⁾بنابر روایات رسیده، مسجد بر مسلمانان و بخصوص همسایگانش، حقوقى دارد، ⁽³⁾اما عده اى از مسلمانان با ترک حضور در مسجد، از این وظایف و حقوق غفلت مى کنند. بدین دلیل، مسجد از این دسته شکایت مى کند و خطاب به خداوند، که صاحب و مالک مساجد است، عرضه مى دارد: پروردگارا! اینان باعث تضییع حق من، ⁽⁴⁾تخریب معنوى، ⁽⁵⁾از رونق افتادن و تعطیل شدن من گشتند. ⁽⁶⁾خداوند نیز با پذیرش این شکوه و تظلّم، به عزّت و جلال خود سوگند یاد کرده است که آنان را از رحمت و همسایگى خویش در بهشت محروم مى کنم. ⁽⁷⁾

فقها به همین دلیل، تعطیل گذاشتن مسجد را مکروه دانسته اند ⁽⁸⁾و رفتن به مسجدى را که نمازگزار ندارد، مستحب شمرده اند. ⁽⁹⁾(ر.ک. همسایه مسجد.)

«ص»

صنعتگرى در مسجد

صنعتگرى در مسجد: صنعتگرى و هر عملى که جنبه شغل و حرفه دارد در مسجد.

به طور کلى، در روایات رسیده، هر عملى که جنبه شغل و حرفه داشته باشد انجام آن در مسجد نهى شده است؛ همچون نجّارى، خیّاطى و آرایشگرى.

شیخ صدوقمى نویسد: رسول خدا صلى الله علیه و آله در مسجد به مردى برخورد نمودند که تیرهاى نیزه خود را مى تراشید. حضرت او را از این کار منع کردند و فرمودند: مسجد را براى این گونه کارها نساخته اند. ⁽¹⁾همچنین در روایت دیگرى از آرایشگرى در مسجد نهى فرمودند. ⁽²⁾

فقها با استناد به این روایات، هرگونه عملى را که جنبه شغل و حرفه داشته باشد انجام آن را در مسجد مکروه دانسته اند و در تعلیل آن مى نویسند: مسجد براى عبادت و یاد الهى بنا شده است و نه براى امور دنیوى. همچنین بر اساس روایات، مساجد براى قرائت قرآن و عبادت هستند. از این رو، باید از امورى که به کرامت و جایگاه مسجد آسیب وارد مى کند خوددارى نمود و از هر عملى که موجب غفلت از یاد حق مى شود اجتناب ورزید. ⁽³⁾

روشن است که با توجه به شرایط هر عصرى مى توان گفت: مصادیق و امورى که موجب غفلت از یاد حق مى شود و امکان انجام آن ها در مسجد فراهم است - و گاهى مشاهده مى شود.

مشمول این کراهت است از جمله این کارها، امروزه مى توان به انجام برخى از بازى هاى فکرى همچون «شطرنج» و یا دیگر ورزش ها اشاره کرد.

«ط»

طهارت در مسجد

طهارت در مسجد: پاک بودن و با وضو به مسجد رفتن.

در منابع اسلامى، گرفتن وضو و تحصیل طهارت از آداب ظاهرى مسجد ذکر شده است. امام صادق علیه السلام به کسى که قصد حضور در مسجد دارد، مى فرماید: هرگاه به درِ مسجد رسیدى، بدان که تو آهنگ سلطانى بزرگ و ملکى عظیم کرده اى که بر بساطش جز پاکان گام ننهند و براى مجالست با او جز راست گویان و راست کرداران اجازه داده نشوند. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام مى فرماید: در تورات آمده است: خوش به حال بنده اى که در منزلش تحصیل طهارت کند و مرا در خانه ام زیارت نماید! ⁽²⁾

در دو روایت دیگر، از طهارت به عنوان شرط ورود به مسجد سخن به میان آمده است. ⁽³⁾

از جمله آثار و برکات حضور یا وضو در خانه هاى خدا «یعنى مساجد»، پاک شدن از گناهان و زائر خدا بودن است. ⁽⁴⁾علاوه بر طهارت ظاهرى، در برخى روایات، بر طهارت باطنى نیز تأکید شده است. نوف بکالىاز امام على علیه السلام نقل مى کند که خداى متعال به حضرت عیسى علیه السلام فرمود: اى عیسى! به قومت بگو وارد خانه اى از

خانه هاى من نشوند، مگر با دل هاى پاک و دستانى ناآلوده به حرام و دیدگانى خاشع. ⁽¹⁾

فقها با توجه به این روایت، وضو گرفتن و با طهارت به مسجد رفتن را از مستحبّات مسجد به شمار آورده اند. ⁽²⁾

طهارت مسجد

طهارت مسجد: پاکیزگى و پاک کردن مسجد از هرگونه آلودگى و نجاست.

طهارت و پاکیزگى در محیط هاى اجتماعى، بخصوص مسجد، از جمله مواردى است که دین اسلام همواره بر آن تأکید کرده است. قرآن کریم انبیاى الهى را براى این کار برگزیده است؛ آنجا که مى فرماید: « وَ عَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ»؛ ⁽³⁾و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که خانه مرا براى طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاکیزه کنید.

در اینکه مقصود از «طهارت» و پاکیزگى در آیه مزبور و آیه 26 سوره حج چیست؟ سه احتمال مطرح شده است:

الف . مقصود، طهارت از لوث وجود بت هاست.

ب . مقصود، طهارت از آلودگى هاى ظاهرى و بخصوص از خون و محتویات شکم حیواناتى است که قربانى مى کردند.

ج . منظور خلوص نیّت، هنگام بناى این خانه توحیدى است. ⁽⁴⁾

ولى آیه مطلق است و مى توان گفت: پاک ساختن ظاهرى و معنوى این خانه توحیدى از هرگونه آلودگى موردنظر است. از این رو، در بعضى از روایات، منظور آیه پاک سازى خانه خدا از مشرکان دانسته شده است ⁽⁵⁾و در بعضى دیگر، شست وشوى

بدن و پاکیزگى از آلودگى ها. ⁽¹⁾از دیگر سو، نجس کردن زمین و سقف و بام و طرف داخل دیوار مسجد حرام است و هرکس بفهمد که نجس شده، باید فورا نجاست آن را برطرف کند و احتیاط واجب آن است که طرف بیرون دیوار مسجد را هم نجس نکنند و اگر نجس شود نجاستش را برطرف نمایند، مگر آنکه واقف آن را جزو مسجد قرار نداده باشد. ⁽²⁾

بردن عین نجس مانند خون به مسجد، اگر بى احترامى به مسجد باشد حرام است ⁽³⁾

و همچنین بردن چیزى که نجس شده در صورتى که بى احترامى به مسجد باشد، حرام است. نجس کردن فرش و حصیر مسجد نیز حرام است و بنابر احتیاط واجب، باید آن را آب بکشند، و چنانچه (آن ها) به واسطه آب کشیدن خراب شوند و بریدن جاى نجس بهتر است باید آن را ببرند، و اگر کسى هم که آن ها را نجس کرده است، ببرد باید خودش اصلاح کند. ⁽⁴⁾

فقهاى شیعه در تبیین حرمت نجس کردن مسجد، به اجماع و به آیه 28 سوره توبه و 26 سوره حج و روایت « جنبوا مساجدَکم النجاسة» استناد کرده اند. ⁽⁵⁾مرحوم آیه اللّه  خوئىمى فرماید: در اینکه برطرف کردن نجاست از مساجد واجب و نجس نمودن آن حرام است، هیچ شبهه اى وجود ندارد؛ زیرا این دو حکم از ارتکازات متشرّعه و متدیّنان است؛ چرا که مساجد خانه هاى خداوند است که براى عبادت او ساخته شده اند و مسجد به خاطر اهمیت و عظمتش، با نجاست قابل جمع نیست و در این مسئله، اجماع قطعى میان فقها وجود دارد. ⁽⁶⁾

پس حفظ طهارت و پاکى مسجد واجب، و آلوده کردن آن حرام است. حال اگر بر اثر بى موالاتى و بى احتیاطى، مسجد نجس شد طبق نظر فقهاى عظام،

تطهیر مسجد به نحو کفایى، بر همه مسلمانان واجب است و اختصاص به فردى که نجس کرده، ندارد، ولى پس از اقدام افرادى که قادر بر تطهیر مسجد هستند، این وظیفه از دیگران ساقط خواهد شد. ⁽¹⁾

پاکى و طهارت مسجد تا آنجا اهمیت دارد که گاهى بر نماز مقدّم مى شود؛ اگر انسان در وقت نماز و پیش از شروع آن یا در بین نماز، متوجه شود جایى از مسجد نجس است - مثلاً، مى بیند چند قطره خون بر فرش مسجد ریخته است - و وقت نماز وسعت دارد، تطهیر مسجد بر خواندن نماز مقدّم است. ولى اگر چنانچه وقت نماز تنگ است و اگر بخواهد مسجد را تطهیر کند نمازش قضا مى شود، نماز خواندن مقدّم است. ⁽²⁾اگر تطهیر مسجد متوقّف بر خرج کردن مالى باشد صرف مال واجب است

و بنابر قول اقوا، کسى که سبب نجاست بوده ضامن است و مى توان او را ملزم به صرف مال براى تطهیر و ازاله نجاست نمود. ⁽³⁾

تطهیر مسجد در برخى از موارد، بر خراب کردن قسمتى از آن یا حفر و کندن زمین مسجد مقدّم است. ⁽⁴⁾در برخى از موارد که نجس ماندن مسجد تا پس از انجام غسل جنابت، سبب تأخیر در تطهیر یا هتک حرمت مسجد شود، به افراد جُنب - که اجازه توقف در مسجد ندارند - اجازه داده شده است به مقدار زمان لازم براى تطهیر، در مسجد توقّف نمایند. ⁽⁵⁾

اگر کسى قادر به ازاله نجاست از مسجد نباشد و وجود نجاست در مسجد هتک حرمت محسوب شود بنابر احتیاط واجب، باید به کسى که مى تواند تطهیر کند اطلاع دهد، در غیر این صورت، اعلام واجب نیست، اگرچه موافق با احتیاط است. ⁽⁶⁾(ر. ک. تخریب مسجد و جنب در مسجد.)

«ظ»

ظلم به مسجد

ظلم به مسجد: ستم کردن به مسجد و کارکردهاى آن.

قرآن کریم بارزترین مصداق ستم به مسجد را جلوگیرى از یاد خدا در آن ذکر مى کند و مى فرماید: « وَ مَنْ أظْلَمَ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللّه  أنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعى فى خَرابِها»؛ ⁽¹⁾کیست ستم کارتر از آنکه نگذارد نام خدا در مساجد الهى برده شود و سعى در تخریب آن ها داشته باشد؟

مفسّران احتمالاتى در ذیل آیه شریفه مطرح کرده اند: اولاً، کوشش مسیحیان در تخریب و نابودى مسجدالاقصى و بیت المقدس؛ ⁽²⁾ثانیا، ایجاد وسوسه در مسلمانان توسط یهود در مسئله قبله تا مسلمانان به سمت بیت المقدس نماز بخوانند که با این کار، هم بر آن ها غلبه داشته

باشند و هم مسجدالحرام و کعبه را از رونق بیندازند؛ ⁽³⁾ثالثا، جلوگیرى مشرکان قریش از ورود پیامبر و مسلمانان به شهر مکّه و مسجدالحرام؛ ⁽⁴⁾رابعا، تخریب مکان هایى که مسلمانان در مکّه براى نماز داشتند توسط مشرکان پس از هجرت پیامبر صلى الله علیه و آله به مدینه. ⁽⁵⁾

در قرون اخیر، تخریب مسجد و ساختمان هاى توحیدى بنا شده بر قبور ائمّه اطهار علیهم السلام در «بقیع» توسط وهّابیان و تخریب مسجد «بابرى» در هند نمونه هایى

از ظلم به مسجد بوده اند. ظلم به مسجد، هم شامل ظلم به خود مسجد و هم مؤمنان نمازگزار در آن است.

به طور کلى، ظلم هایى که مى توان به مسجد کرد عبارت است از:

1 . جلوگیرى از ورود به مسجد براى برپایى شعائر اسلامى و گفتن و ذکر و یاد خدا؛ (ر.ک. بستن در مسجد.)

2 . تعطیلى و تخریب ساختمان مسجد و تبدیل آن به چیز دیگر؛ (ر.ک. تخریب مسجد.)

3 . تبلیغات سوء براى بى رونق کردن مسجد در جهت غافل کردن مردم از مساجد و یاد خدا؛

4 . انجام محرّمات و مکروهات در مسجد، بخصوص اگر سبب اهانت به مسجد و هتک حرمت آن و سبب آزار و اذیت نمازگزاران شود. (ر.ک. مکروهات مسجد/ محرّمات مسجد.)

5 . عدم مراقبت از اموال مسجد که سبب زوال و انهدام آن ها شود.

6 . انجام کارهایى در مسجد که با شأن و منزلت خانه خدا سازگارى ندارد و یا به پرستشگاه بودن مسجد و جنبه عبادى آن آسیب وارد مى کند و سبب مى شود افراد نمازگزار نتوانند به انجام فریضه بپردازند.

7 . ترک نماز جماعت در مسجد از سوى همسایه هاى مسجد.

تمامى اعمالى که «ظلم به مسجد» بر آن ها صدق کند، حرام و گناه کبیره محسوب مى شوند.

«ع»

عناصر تزبیبنی در معماری مساجد ایران

یکى از مهم ترین اصولى که باید در معمارى مسجد مورد توجه قرار گیرد استفاده از عناصر تزیینى و آرایه ها براى زیبایى و جذّاب کردن مسجد است.

عمده ترین آرایه ها و عناصر تزیینى به کار رفته در مساجد عبارت است از: آجرکارى، گچ برى، کاشى کارى، خطاطى، گره و کادربندى، مقرنس، منبّت روى چوب؛ و شیشه هاى رنگى. به اختصار، به این موارد اشاره مى شود:

آجرکارى

در بین قرن هاى دهم تا دوازدهم میلادى، همزمان با حکومت سلجوقیان در ایران، روش تزیین مساجد با آجر متداول شد! ⁽¹⁾آجرکاران با مهارت خاصى، با قرار دادن آجرهاى تراشیده شده در کنار آجرهاى دیگر، طرح هاى جذّابى خلق مى کردند. آنها با به کار بردن آجرهاى برجسته، موجب ایجاد سایه روشن در نما مى شدند و این زیبایى خاصى به نماى مسجد مى داد. یکى از زیباترین این آثار، آجرکارى گنبد کوچک مسجد «جامع اصفهان» (گنبد خواجه نظام الملک) است. ⁽²⁾

گچ برى

گچ برى، خواه کنده کارى باشد یا قالب زنى، یا نقاشى روى گچ، یکى از عناصر اصلى در تزیین مساجد بوده است. هنر گچ برى در دوران سلجوقیان از ارزش و اعتبار فنى بسیارى برخوردار بود. در این دوران، با کنار هم قرار دادن گچ برى و آجرکارى، آثار زیبا و هنرمندانه اى خلق مى کردند؛ مانند آثار موجود در مسجد «جامع گلپایگان» و مسجد «جامع ورامین». ⁽¹⁾

این هنر در دوران هاى بعد، بخصوص در زمان حکومت ایلخانان، با ظرافت بیشترى دنبال شد؛ مانند محراب مسجد «الجایتو» و مسجد «جامع اصفهان»، که کتیبه هایى گچ برى شده همراه با نقوش اسلیمى، به صورت زیبا و هنرمندانه اى در آن طرّاحى شده است. ⁽²⁾

کاشى کارى

هنر کاشى کارى از گذشته هاى دور، در تزیین مساجد کاربرد وسیعى داشته است. کاشى هاى به کار رفته یا به صورت طرح هاى هندسى در اشکال گوناگون، یا در طرح هاى گل و گیاه (اسلیمى) و حیوانات و یا در طرح هاى خوش نویسى باخط هاى گوناگون، به کار مى رفته است. بیشتر این کاشى ها در سه نوع، معرّق، معلّقى و یا هفت رنگ، مورد استفاده قرار گرفته است.

در دوران سلجوقى، از کاشى هایى با رنگ هاى لاجوردى و فیروزه اى، که ستاره اى شکل بود، استفاده مى شد. ⁽³⁾هنر کاشى کارى در دوران تیموریان پیشرفت و رونق فراوانى داشت. در این دوران، کاشى ها را اغلب شش گوش و به رنگ چمنى سبز مى ساختند. مهم ترین آثار کاشى کارى این دوران را مى توان در مسجد «گوهرشاد» و مسجد «کبود» تبریز

مشاهده کرد. ⁽¹⁾

برخى از مهم ترین آثار به جا مانده کاشى کارى در مسجد «جامع یزد» (قرن هشتم ق)، مسجد «شیخ لطف اللّه » و مسجد «امام اصفهان» (قرن یازدهم) وجود دارد.

خطّاطى (کتیبه نویسى)

در قرون متمادى، از خوش نویسى به صورت کتیبه هایى زیبا براى تزیین بناى مساجد استفاده مى شده است. در کتیبه هاى خطى از خطوط نسخ، نستعلیق، ثلث، توقیع، رقاع، ریحان، و خط بنّایى استفاده مى شده است.

خط «بنّایى»، که همان خط کوفى زاویه دار است، از ترسیم شکل هاى هندسى، مربع، لوزى، مستطیل، و خطوط موازى و متقاطع حاصل مى شود. نمونه هایى از آن از سده ششم هجرى به بعد، بخصوص از دوران تیمورى و صفوى، در مساجد اصفهان، یزد و شهرهاى خراسان وجود دارد. ⁽²⁾

گره و کادربندى

«گره» نوعى تزیین معمارى ایرانى است که براساس قواعد معیّنى شکل مى گیرد. گره ها بر روى تمام سطوح ستونى و منحنى با انواع مصالح مانند چوب، عاج، کاشى، گچ، آجر و سنگ و با خطوط منحنى قابل اجراست. گره هاى به کار رفته در معمارى مساجد، از انواع گوناگونى همچون گره کنده و میخ، گره هشت چهارلنگه، و گره دوپابُزى است. برخى از مساجدى که در آنها گره به کار رفته عبارتند از: مسجد «جامع نایین»، مسجد «جامع شیراز»، مسجد «آقا بزرگ کاشان». ⁽³⁾

منبّت کارى

پس از ظهور اسلام، این هنر براى تزیین رحل هاى قرآن و در و پنجره هاى مساجد

و اماکن متبرّکه به کار گرفته شده است. این هنر توسط حکّام تیمورى به هندوستان منتقل شد، به گونه اى که در بناهاى اسلامى هندوستان نیز جلوه هایى از هنر منبّت کارى ایرانیان مشاهده مى شود. در دوران صفوى، براى این هنر جایگاه خاصى قایل بودند. قدیمى ترین اثر منبّت موجود، مربوط به نیمه اول قرن سوم هجرى متعلّق به یک لنگه در چوبى در مسجد «جامع عتیق شیراز» است. ⁽¹⁾

معرّق کارى

معرّق کاران با استفاده از چوب هاى گران بها، صدف، عاج، استخوان، مس، نقره و طلا، در دل چوب هاى معمولى نقش هاى زیبایى مى آفرینند. این هنر در ایران قدمت زیادى ندارد و به احتمال قوى، از هند یا چین وارد ایران شده است. مهم ترین مراکز معرّق کارى در شهرهاى اصفهان، یزد و تهران قرار دارد. این هنر براى تزیین درهاى چوبى، رحل و یا منبرهاى مساجد مورد استفاده قرار مى گیرد. معروف ترین اثر معرّق روى چوب مربوط به منبرى است که قرار بود به مسجد «هامبورگ» منتقل گردد، اما با پیروزى انقلاب، این کار صورت نگرفت و اکنون در موزه هنرهاى ملّى نگه دارى مى شود. ⁽²⁾

خاتم کارى

«خاتم کارى» عبارت است از: کنده کارى یک طرح به وسیله اجزاى چوبى و یا مواد دیگر. ظاهرا این هنر از دوران ایلخانى به ایران وارد شده است. نمونه این کار، روى منبر مسجد «جامع شیراز» وجود دارد که داراى قدمتى بیش از هزار سال است. همچنین در سقف ایوان اصلى مسجد «جامع عتیق شیراز» نمونه هایى از این هنر به صورت پیشرفته تر موجود است. ⁽³⁾

شیشه هاى رنگى

هنر شیشه گرى پس از اینکه در حمله مغول از رونق افتاد، در زمان تیموریان به خوبى مورد توجه قرار گرفت. این هنر در زمان صفویه نیز از رونق بالایى برخوردار بوده است. در مساجد ایرانى، پس از ساخت درها و پنجره هاى چوبى، از شیشه هاى رنگى براى تزیین آنها استفاده مى شد. براى نمونه، مى توان به آثار معمارى شهر نیشابور، که از شیشه هاى رنگى تزیینى برخوردار است، اشاره کرد. ⁽¹⁾

مقرنس

«مقرنس» نقش و نگار برجسته پله پله مانند و کنگره دار است که معمولاً از گچ ساخته مى شود و در عمارت هاى عالى و بلند به کار مى رود. ⁽²⁾این یکى از عناصر تزیینى هنر اسلامى است که در معمارى مساجد کاربرد وسیعى دارد و علاوه بر نقش تزیینى، عامل فنى نیز به شمار مى رود.

مقرنس در معمارى اسلامى، ابتدا در گوشه ها و زاویه هاى گنبد به کار مى رفت. با این عمل، علاوه بر تزیین گنبد، مانع از ریزش سقف گنبد نیز مى شد. ⁽³⁾مقرنس ها شباهت زیادى به لانه زنبور دارد که به شکل طبقاتى روى هم ساخته مى شوند و مهم ترین عنصر تزیینى در طاق به شمار مى روند. ⁽⁴⁾مقرنس ها علاوه بر تزیین گنبد و طاق، در قسمت هاى دیگر ساختمان مسجد مانند سرستون، قرنیز، کتیبه و در و پنجره به کار مى رود.

مقرنس ها در مناطق و سبک هاى معمارى گوناگون در طرح ها و مصالح متنوّعى به کار مى رود. براى مثال، در سوریه معمولاً مقرنس را بر روى سنگ مى تراشند؛ در ایران و ترکستان، از سفال (کاشى) ساخته مى شود. ولى مقرنس در اغلب موارد، از گچ ساخته مى شود.

«غ»

غصب در مسجد

غصب در مسجد: گرفتن جاى دیگران براى عبادت در مسجد.

مسجد یک مکان عمومى است و همگان حق استفاده از آن را در مواردى که شرع مقدّس اجازه داده است، دارند. ولى اگر فرد و یا کسانى به منظور عبادت یا دیگر امور جایز در مسجد همچون تدریس، بر دیگران پیشى گیرند، نمى توان آنان را از آن مکان بیرون کرد، و اگر کسى این کار را انجام دهد غصب مکان کرده و مرتکب حرامى شده است و اگر در آن مکان به عبادت و اقامه نماز بپردازد، باید نمازش را در مکان مباح اعاده کند.

اگر انسان نگذارد مردم از مسجد و مدرسه و پُل و جاهاى دیگرى که براى عموم ساخته شده استفاده کنند، حق آنان را غصب کرده و همچنین است اگر کسى در مسجد جایى براى خود بگیرد و دیگرى نگذارد که از آنجا استفاده نماید. ⁽¹⁾

غصبِ جاى دیگران در مسجد بطلان نماز را در پى دارد: کسى که در مسجد نشسته، اگر دیگرى جاى او را غصب کند و در آنجا نماز بخواند بنابر احتیاط واجب، باید نمازش را در محل دیگرى بخواند. ⁽²⁾

غیرمسلمان در مسجد

غیرمسلمان در مسجد: حضور کفّار و اهل کتاب در مساجد مسلمانان.

در یک آیه از قرآن کریم، به صراحت

از ورود کفّار و مشرکان به مسجدالحرام نهى شده است: « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْمُشْرِکُونَ نَجَسٌ فَلاَ یَقْرَبُواْ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا»؛ ⁽¹⁾اى کسانى که ایمان آورده اید! مشرکان آلوده و ناپاکند و نباید از امسال نزدیک مسجدالحرام شوند.

در اینکه آیا آیه شریفه دلالت بر نجس بودن مشرکان مى کند تا از ورود آنان به همه مساجد مسلمانان جلوگیرى شود یا خیر، بین فقها و مفسّران اختلاف است. مرحوم طبرسىدو احتمال در مراد آیه مطرح مى کند؛ مى فرماید: گفته شده است: مقصود منع کفّار و مشرکان از ورود به مسجدالحرام در موسم حج و عمره بر اساس حکم حکومتى است، اما در سایر زمان ها ورود ایشان مانعى ندارد. اما برخى دیگر گفته اند: کفّار از ورود به همه مساجد و همچنین از حضور در موسم حج و از ورود به حرم نیز منع شده اند. پس هیچ گاه حق ورود بدان را ندارند. ⁽²⁾

فقهاى شیعه با استناد به آیه مزبور و برخى روایات دیگر، از ورود کفّار و مشرکان به مساجد مسلمانان منع کرده اند. شیخ طبرسىمى نویسد: براى مشرکان جایز نیست که به مسجدالحرام یا دیگر مساجد مسلمانان وارد شوند، نه با اجازه گرفتن - از رهبر مسلمانان - و نه بدون اجازه؛ به دلیل آیه شریفه مزبور؛ زیرا خداوند آنان را نجس دانسته است. بنابراین، جایز نیست به هیچ مسجدى وارد شوند؛ چرا که حفظ مساجد از نجاسات یک موضوع اجماعى است. ⁽³⁾نظیر این منع را فقهاى دیگر مثل ابن زهره،⁽⁴⁾علاّمه حلّى، ⁽⁵⁾شهید اول، ⁽⁶⁾

شهید ثانى،⁽⁷⁾محقق نراقى ⁽⁸⁾و صاحب

جواهر⁽¹⁾بیان کرده اند.

مرحوم شیخ طوسىنیز این مسئله را مطرح کرده و در توجیه اینکه چرا پیامبراکرم صلى الله علیه و آله اسیران بنى قریظه و بنى نضیر را در مسجد مدینه جاى داد و یا هیأت هاى نمایندگى (وفد) کفّار و مشرکان را در مسجد به حضور مى پذیرفت، مى نویسد: این عمل پیامبر اولاً، از باب ضرورت و ثانیا، در صدر اسلام و پیش از نزول آیه شریفه بوده است. از این رو، احتیاط آن است که در صورت ضرورت هم از ورود کفّار به مسجد نهى شود. ⁽²⁾

برخى دیگر از مفسّران بر منع هرگونه فعالیتى در مساجد مسلمانان براى کفّار، به آیه شریفه « و ما کانَ للمشرکینَ أن یَعمُروا مساجد اللّه» ⁽³⁾استناد کرده اند، با این بیان که «عمران» لفظى عام است و شامل حضور در مسجد، ساختن بناى مسجد و تصدّى امور مسجد مى شود و آیه شریفه همه موارد را براى کفّار ممنوع کرده است. ⁽⁴⁾

در مورد اهل کتاب نیز بین فقها اختلاف است. برخى آنان را در حکم کفّار و مشرکان مى دانند ⁽⁵⁾و برخى معتقدند: اهل کتاب طهارت ذاتى دارند و نجاست آن ها عرضى است. از این رو اگر از نجاسات عرضى مانند بول و خون پرهیز نمایند محکوم به طهارتند. ⁽⁶⁾از دیگر سو، قایلان به جواز ورود مى گویند: مقصود از «نجس» در آیه شریفه، پلیدى و خبث باطنى و اعتقادى مشرکان است. براین اساس، آیه ارتباطى با نجاست ظاهرى و بدنى آنان ندارد. ⁽⁷⁾

شواهد تاریخى نیز نشان از آن دارند که مشرکان و کفّار به منظور تشرّف به اسلام و یا انجام مذاکرات با پیامبر، در مسجدالنبى با آن حضرت ملاقات مى نمودند و پیامبر از

ورود آنان نهى نمى فرمود و معلوم نیست که همه این موارد مربوط به پیش از نزول آیه 28 سوره توبه باشد. بدین روى، برخى از فقها ورود کفّار و مشرکان را تنها در صورتى که موجب تنجیس مسجد و یا هتک حرمت خانه خداوند باشد، ممنوع کرده اند. ورود غیرمسلمانان به مسجد، غیر از مسجدالحرام و مسجدالنبى - فى نفسه - منعى ندارد، مگر آنکه موجب تنجیس یا هتک حرمت مسجد یا توقف جنب در مسجد باشد. ⁽¹⁾در استفتائات منتشر نشده از امام خمینىآمده است: چه مى فرمایید راجع به داخل شدن یهودى در مسجد مسلمانان، آیا جایز است یا خیر؟ ج: «اگر موجب هتک یا تلویث نباشد، مانع ندارد.» ⁽²⁾

«ق»

قبله

قبله: جهتى است که مسلمانان هنگام نماز خواندن، ذبح و در حالت احتضار و دفن اموات، به آن رو مى کنند.

«قبله» در اصل لغت، حالتى است که انسان هنگام روى آورى و استقبال از شى ء، به خود مى گیرد. ⁽¹⁾این معنا در عرف مسلمانان نقل شده به آنچه استقبال و رو به روى (عین یا جهت) آن قرار گرفتن هنگام نماز واجب است که همانا استقبال از کعبه مکرّمه است براى کسى که در حرم و یا خانه هاى مکّه نماز مى گزارد و کعبه را مى بیند. و جهت آن براى دیگران که از آن دورند و نمى توانند آن را ببینند، رو به خانه کعبه است. ⁽²⁾توجه به قبله براى هر نمازگزارى در تمام نمازهاى واجب و نمازهاى مستحب (در صورت امکان) واجب است.

تأکید بلیغ و اهتمام شارع مقدّس در انجام فرایض و نمازهاى پنج گانه در مسجد، پیوند میان مسئله شناخت قبله و مسجد را نمایان مى سازد. از صدر اسلام تا به امروز، تعیین سمت قبله هر مسجدى که در بلاد اسلامى بنیاد شده، از مسائل ضرورى و حتمى و مورد اتفاق بوده است.

از دیدگاه قرآن (= کتاب) و سنّت و اجماع و عقل، شناخت قبله واجب است. قرآن کریم نخست پیامبراکرم صلى الله علیه و آله را در پى روى از قبله و روى نمودن به آن، مورد خطاب قرار مى دهد:« فَوَلِّ وَجهَکَ

شَطْرَ المسجدِ الحرامِ» ⁽¹⁾و سپس با عبارت « و حیثُ ما کُنتم فَوَلُّوا وُجوهَکم شَطرَهُ»، از مسلمانان مى خواهد که در هر جا باشند، در مشرق و یا مغرب زمین، رو به کعبه نمایند و تأکید آیه بر اهمیت قبله و برانگیختن امّت به پى روى از رسول گرامى صلى الله علیه و آله است؛ آنچنان که فرمود: « جعَلَ اللّه  الکعبةَ البیتَ الحرامَ قیاماً لِلنّاسِ» ⁽²⁾نظم و هماهنگى امّت یکپارچه و سامان حیات (دین و دنیاى) آنان در روى آوردن به کعبه مکرّمه است.

ابوبصیراز امام صادق علیه السلام درباره آیه « فَاقِم وَجهَک لِلدّینَ حنیفا» ⁽³⁾پرسید، حضرت فرمود: خداوند متعال به پیامبر فرمان داد رو به قبله (کعبه) آورد؛ کعبه اى که هیچ نشانى از پرستش بت ها در آن نیست، از روى اخلاص و به دور از هر شائبه اى فقط براى او خالصا مخلصا.

امام صادق علیه السلام ذیل آیه شریفه « و اقیمُوا وُجوهَکُم عِندَ کُلِّ مسجد...» ⁽⁴⁾فرمود: مراد مساجد نوبنیاد است که خداوند متعال به مؤمنان فرمان داده است هنگام نماز، رویشان را - در آن مساجد - به طرف مسجد الحرام بدارند و امر الهى اقتضاى وجوب دارد. ⁽⁵⁾

در کتاب معتبر، اثر محقّق حلّىبر وجوب استقبال از قبله در نماز، ادعاى اجماع شده است: «استقبالُ القبلةِ فىِ الصلاةِ الواجبةِ واجبٌ و شرطٌ و هو اِجماعُ العلماءِ کافَّةَ .» ⁽⁶⁾از نظر عقل هم، چون ذى المقدّمه، که انجام فرمان الهى اداى فریضه نماز مبتنى بر رو به قبله نمودن به عنوان شرطِ صحّت نماز است، بنابراین، براى دست یابى به نماز مقبول - یعنى مشروط - باید «شرط» را، که توجه به قبله است، به دلالت وجوب عقلى به دست آورد.

افزون براین، چون بسیارى از احکام شرع مبتنى بر توجه به قبله است، شناخت قبله اهمیت بسیار دارد؛ زیرا توجه و استقبال به آن واجب شرعى است؛ مانند موارد ذیل:

1 . نمازهاى یومیه و دیگر نمازها، به استثناى نماز «خوف»، بلکه در تمام نمازهاى واجب و مستحب، هر چند در نماز مستحب دو قول است.

2 . هنگام ذبح گوسفند و گاو و نحر شتر، مگر آنکه عذرى در استقبال قبله باشد.

3 . هنگام احتضار اموات و غسل و دفن آن ها.

در برخى موارد، استقبال قبله مستحب است؛ از جمله:

الف . نشستن؛

ب . هنگام دعا.

در برخى موارد هم پشت به قبله بودن مستحب است؛ از جمله:

اول . روى از قبله برداشتن (= پشت به قبله بودن) در هنگام زیارت و در حال خواب؛ آن گونه که مرده را مى خوابانند.

دوم . و گفته شده: مستحب است قاضى در جایگاه قضاوت طورى قرار گیرد (پشت به قبله) که چهره دادخواه و متّهم رو به قبله باشد، و به طور مطلق، استقبال قبله در همه حال پسندیده و مستحب است، بجز در جاى حرمت (مانند زمان احتیاج به آب) و کراهت.

در نماز خوف، شرط استقبال قبله به خاطر شدت ترس و عدم امکان آن برداشته شده است؛ همچنین هرگاه ضرورتى پیش آید که نتوان رو به قبله نمود، به استناد آیه شریفه « فَاینما تُوَلَّوافَثَّمَ وَجهُ اللّه» ⁽¹⁾و روایات وارد شده در این زمینه. ⁽²⁾

سمت قبله در اصطلاح علم هیئت، نقطه اى است از دایره افق که هرگاه انسان مقابل آن قرار گیرد، رو به روى قبله باشد. همچنین مى توان گفت: خطى است که از چهره نمازگزار به طرف قبله کشیده مى شود. پس با علم به «سمت قبله» نماز مى خوانیم و اگر سمت قبله را ندانیم نزدیک ترین راه دسترسى به آن را برمى گزینیم و آنچه از محاسبات علم هیئت به دست آید اطمینان بخش و به واقع نزدیک تر است.

از این نکته نباید غافل ماند که ما دو جهت داریم:

نخست جهتى که خود قبله است از مکان کعبه تا بلنداى آسمان، تا بى نهایت و کفِ خانه کعبه تا دل زمین، همه جهت قبله است.

دوم جهتى است به معناى پیش گفته؛ یعنى نقطه اى از دایره افق که هرگاه انسان برابر آن قرار گیرد رو به روى قبله باشد (یعنى جهت به معناى اول.) اما فقها از کلمه «جهت» قبله، جهت عرفى را منظور داشته اند. ⁽¹⁾

آیه اللّه حسن زاده آملى چهار طریق براى به دست آوردن سمت قبله پیشنهاد مى کند:

1 . خورشید هنگام رسیدن به دایره نصف النهار مکّه در دو روز از سال شمسى (8 خرداد، ساعت 48:13 و 24 تیر ساعت 57:13) وقت زوال ظهر مکّه مکرمه، به طور دقیق سمت قبله را نشان مى دهد، به طورى که شاخص (عمود نصب شده روى زمین براى تعیین وقت زوال و نماز) و افراد، بدون سایه مى شوند. این یکى از شیوه هاى دقیق جهت یابى قبله بوده که در عین حال، بسیار آسان است.

2 . از طریق اُسطُرلاب به چند روش که تمامى از نظر محاسبه دقیق است.

3 . توسط دایره هندیه.

4 . از طریق اخراج عمود.

به نظر ایشان، راه هاى استخراج خط نصف النهار و سمت قبله بیش از این هاست و شمارى از آن ها بر اصول علم هیئت و ریاضیات عالى مبتنى است.

گفتنى است یکى از معجزات پیامبرگرامى صلى الله علیه و آله تعیین سمت قبله مدینه منوّره بوده که مستند به نصّ عمل تعیینى ایشان است؛ معجزه اى که تا به امروز، به همان صورت که پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله با دست یارى جبرئیل علیه السلام و امر الهى اظهار نمود و تاکنون باقى است.

ناودان کعبه در طرف غربى مکّه واقع شده و قبله مدینه منوّره از جنوب کمى به سمت غرب متمایل است؛ چنان که گویى هر دو در یک دایره از نصف النهار واقع شده اند. بر این اساس، پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله فرمود: محراب [مسجدِ من ]برابر ناودان کعبه است. ⁽²⁾

خانه کعبه از هر چهار جانب قبله است و در درون آن، رو به هر یک از دیوارهایش مى توان نماز گزارد.

در تمامى کتاب هاى فقه، بحث قبله مطرح شده و از مهم ترین رساله ها در این زمینه، رساله ازاحة العلّة فى معرفة القبله،اثر ابى الفضل شاذان بن جبرئیل قمىاست که در سال 558 ق کتابت شده است. کتاب دیگر تحفة الأجلّه فى معرفة القبله،از مرحوم سردار کابلىاست. همچنین صفحه اى در سمت قبله بلاد از مرحوم آیه اللّه  شعرانىو «سمت القبلة» از نیریزى(م ح 310 ق) و رساله اى در قبله و رساله دیگرى در قبله خراسان هر دو از شیخ عبدالعالى کرکى(م 993 ق) بر جاى مانده است.

در دوره صفویه محاسبات مربوط به تعیین قبله مسجد میدان «نقش جهان» شهر اصفهان را مرحوم شیخ بهائىبر عهده گرفت. در دوره قاجار، افرادى تحت عنوان «قبله کش» در تهران به انجام محاسبات مربوط به قبله مساجد و خانه ها اشتغال داشتند.

در دهه چهل شمسى، سرتیپ حسینعلى رزم آراابزارى به نام «قبله نما» اختراع نمود که به وسیله آن، به آسانى جهت قبله شهرها را مى توان به دست آورد و گفته مى شود: مورد تأیید حضرت آیه اللّه  العظمى بروجردىقرار گرفت. «قبله نما» داراى عقربه اى مغناطیسى است که بر محورى قائم استوار است و مى تواند آزادانه بر صفحه اى افقى حرکت کند.

اگر کسى در شهرى باشد که اهل آن مسلمان باشند، لازم نیست در تعیین قبله اجتهاد کند، بلکه پى روى از عمل مردم آن شهر کافى است، مگر در صورت علم داشتن به اشتباه مردم آن شهر. قبله هریک از شهرهاى اسلامى با محراب مساجد آن و نیز با وضع قبور مسلمانان آن مشخص مى شود. اگر مسلمانى به هیچ نشانه اى براى تشخیص قبله دست رسى نداشته باشد (مانند کسى که در خانه اى تاریک زندانى باشد)، براى حصول اطمینان، باید به هر چهار طرف متقاطع، به زوایاى قائمه نماز بخواند. هرگونه سخنى در باب قبله، بدون بررسى آیات مربوط به آن ناتمام خواهد ماند.

قبله مسلمانان در آغاز، «بیت المقدس» بود. تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه در

سال دوم هجرى و در روز دوشنبه نیمه ماه رجب اتفاق افتاد. ⁽¹⁾

تعیین کعبه مکرّمه به عنوان قبله نهایى و مخصوص مسلمانان، از سوى خداوند متعال صورت گرفت و آیات 142 تا 145 سوره بقره ناظر به این معناست. تحویل قبله از بیت المقدس به مکّه مکرّمه به امر خداوند و حکمت تغییر آن و گفت وگوهاى میان یهودیان (که بیت المقدس را قبله خاص خود مى دانستند) و پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و پاسخ هایى که قرآن کریم در این باره به شبهات یهودیان داده است، فصل درخشان و تعیین کننده اى در تاریخ اسلام به شمار مى آیند. خداوند متعال در آزمون قبله و تحویل آن، به دشمنان و نکوهش کنندگان (مشرکان و یهودیان و منافقان) پاسخ گفت و براى بزرگداشت پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله ، خشنودى آن حضرت را - که جز رضاى الهى نبود - خواست و خواست او را که دوست داشت خداوند قبله را به سوى کعبه بگرداند، اجابت نمود و به این وسیله، یکى ازسنّت هاى الهى مبنى بر اینکه هر امّت و اهل هر ملت و هر صاحب دعوتى را جهت تعیین کننده اى باشد که براى عبادت و نماز روى بدان آورند و به این وسیله از دیگران شناخته شوند، محققّ گرداند. کعبه خانه محبّان است.

امام صادق علیه السلام مى فرماید: این خانه اى است که خداوند از خلق خود به وسیله آن پرستش خواسته است، تا به این خانه درآیند و از آزمون فرمان بردارى و بندگى برآیند و هم از ایشان بزرگداشت و دیدار کعبه را خواسته و آن را جایگاه انبیا و نمازگزاران خود ساخته است. ⁽²⁾(ر. ک. آیات قبله / آیات مسجد الحرام.)

قرآن در مسجد

قرآن در مسجد: تلاوت و آموزش قرآن در مسجد.

مسجد در وهله نخست، براى اداى نماز فریضه است، اما محدود به آن نیست و سایر عبادات را نیز مى توان در مسجد بجا آورد. تلاوت قرآن از این جمله است.

در باره تلاوت، فراگیرى و آموزش

قرآن در مساجد، سخنان پیامبر و اهل بیت علیهم السلام نشان دهنده خشنودى خداوند متعال از فراگیرندگان و آموزش دهندگان قرآن است، تا آنجا که گاه وظیفه انحصارى مسجد، قرآن و درس آن شده است.

رسول خدا صلى الله علیه و آله مى فرماید: « إنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ للقرآن»؛ ⁽¹⁾همانا مسجدها براى (خواندن، آموختن و ترویج) قرآن برپا شده اند.

از اصحاب رسول اکرم صلى الله علیه و آله روایت شده است که گفتند: در مسجد، حلقه وار در چند گروه نشسته بودیم و گفت وگو مى کردیم. پیامبر صلى الله علیه و آله از خانه به مسجد تشریف آوردند و به جمع ما نگریستند، آن گاه نزد اصحاب قرآن نشستند و فرمودند: من به سوى این انجمن مأمور شده ام. ⁽²⁾

امام باقر علیه السلام آنجا که از قرآن خوانان یاد و آنان را معرفى مى کنند، از مردى نام مى برند که قرآن بخواند و بداند و داروى شفابخش آن را بر دل دردمند خود نهد و شب را با آن به سر آورد و روزى را از بامداد تا شامگاه با قرآن بگذراند. سپس حضرت مى افزاید: « و قام به فى مساجده»؛ ⁽³⁾و در مساجد خود، براى خواندن و آموختن و آموزش و ترویج آن قیام کند.

در حدیث دیگرى از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله نقل شده است که خداوند متعال مى فرماید: « إنَّ بُیُوتي في الأرض المساجد، و إنَّ زواري فیها عُمّارها»⁽⁴⁾خانه هاى من در زمین مسجدهایند و زائران من در آن خانه ها آبادگران آن ها.

عمران و آبادانى اعم از صورى و باطنى است؛ هم آبادى قدر و منزلت است به نماز و تلاوت قرآن و دعا و هم آبادى (صورى) مسجد را وجهه همّت خویش قرار دادن.

قرآن خواندن در هر خانه اى - اعم از مسجد یا غیر آن - مایه برکت و حضور فرشتگان و راندن شیاطین است و موجب

نورانیت و درخشش خانه و اهل آن نزد آسمانیان مى گردد؛ چنان که در حدیثى از امام صادق علیه السلام به این موضوع تصریح شده است. ⁽¹⁾

پیامبر صلى الله علیه و آله مى فرمودند: هیچ گروهى در مسجدى از مسجدهاى خداوند گرد نیایند که به تلاوت کتاب خدا بپردازند و آن را به درس و بحث فراگیرند، مگر آنکه آرامش الهى بر ایشان فرود آید و رحمت او آنان را دربرگیرد و خداوند ایشان را در شمار کسانى که نزداویند، یاد کند. ⁽²⁾

قصّه گویى در مسجد

قصّه گویى در مسجد: داستان سرایى و بیان حکایات در مسجد.

یکى از مواردى که در متون روایى از انجام آن نهى شده قصه گویى و داستان سرایى و بیان حکایات و افسانه ها در مسجد است.

امام صادق علیه السلام از جدّش امیرمؤمنان على علیه السلام نقل مى کند که حضرت قصه گویى را در مسجد دید و وى را با تازیانه زد و از مسجد بیرون کرد. ⁽³⁾

از این رو، فقها نیز این عمل را مورد نکوهش قرار داده اند و در ذیل قاعده «حرمت اهانت به محترمات دین»، یکى از موارد تطبیق قاعده را «اهانت کردن به مسجد به این صورت که آن را مکان قصه گویى قرار دهند»، به شمار آورده اند. ⁽⁴⁾

روشن است که این نهى شامل حکایات پندآموز و قصه هایى که در قرآن کریم و روایات وارد شده اند، نمى شود؛ زیرا اگر بیان هرگونه قصّه و حکایتى جایز نبود خداوند متعال داستان زندگى برخى پیامبران و اقوام را در قرآن بیان نمى کرد.

از این رو، نقل حکایت و قصه هاى آموزنده قطعا بدون اشکال است و آنچه مورد ذمّ و نکوهش قرار گرفته بیان افسانه ها و داستان هایى است که هیچ فایده و اثرى غیر از اتلاف وقت بر آن ها مترتّب نیست.

«ک»

کارکرد آموزشى - تربیتى مسجد

کارکرد آموزشى - تربیتى مسجد: آموزش و تربیت افراد با استفاده از فضاى پاک مسجد.

دینى که بر امر به «خواندن» و «آموزش» و مبارزه با جهل و نادانى بنا شود طبیعى است که در این زمینه، ابزارها و وسایلى را به خدمت بگیرد. از جمله این ابزارها، استفاده از فضاى مسجد در اوقات غیرعبادى است. پژوهش هاى تاریخى نشان مى دهد که مسجد نخستین مرکز آموزشى مسلمانان بوده است. در صدر اسلام، پیامبر و یارانش در مسجدالحرام گردهم مى آمدند و از احکام الهى سخن مى گفتند. با هجرت پیامبر به مدینه و تأسیس مسجدالنبى، نه فقط مکانى براى عبادت، بلکه دانشگاهى سراسر شور و نشاط در جهان اسلام تأسیس گردید. حضرت در این مسجد و دیگر مساجد به تعلیم و آموزش

قرآن و گفت وگوها و مناظرات علمى مى پرداختند و در پرتو این گفت وگوها، حقایق وحى و آیات الهى روشن مى گردیدند و به شبهات پاسخ داده مى شدند و پرده هاى جهل و تردید فرومى ریختند. در اهمیت آموزش و تعلیم، روایات بسیارى وارد شده اند ⁽¹⁾و سیره عملى پیامبر نیز بر همین بوده است.

روزى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله وارد مسجد شدند و دو گروه را مشاهده کردند: گروهى

مشغول کسب معارف اسلامى و مباحثات علمى و گروه دیگر در حال نیایش و عبادت. حضرت با اشاره به گروه اول، فرمود: « هؤلاءِ أفضَلُ، بالتَعلیمِ اُرسلتُ. ثُمَّ قَعَدَ مَعَهُم»؛ ⁽¹⁾این گروه علمى از فضیلت بیشترى برخوردار است؛ زیرا من براى تعلیم فرستاده شده ام، و خود نیز در جمع آنان نشست. از این رو، مسجد وظیفه پاس دارى از علوم و خدمت به فرهنگ ناب اسلام را برعهده دارد.

قابل توجه اینکه آموزش و یادگیرى در صدر اسلام امرى همگانى بود و به گروه و یا قوم خاص و یا مردان اختصاص نداشت.

به همین دلیل، زنان نیز در مساجد حضور مى یافتند و سؤال هایشان را مطرح و پاسخ دریافت مى کردند. ⁽²⁾

در تاریخ، از مکان هاى دیگرى همچون «دارالقرّاء» (خانه قاریان قرآن) سخن به میان آمده است، ولى بى تردید، حجم کارهاى آموزشى و فرهنگى که در این مکان ها انجام مى شد با آنچه در مساجد جامع صورت مى گرفت قابل مقایسه نیست. گذشت زمان و تتبّع در سیره معصومان علیهم السلام حکایت از آن دارد که تمام علوم رایج آن زمان همچون قرائت قرآن، تفسیر، حدیث و فقه، به طور عمده، در مسجد تدریس مى شد و با گذر زمان، در کنار رشد و گسترش علم و دانش و پیدایش شاخه هاى جدیدى از علوم و افزایش شمار دانش پژوهان، «مدارس» در کنار «مساجد» برپا شدند. این روند در دوره هاى بعد هم ادامه پیدا کرد و اندیشمندان و متخصصان و دانش پژوهان علوم اسلامى جلسات درس و بحث را در مساجد برپا مى کردند.

از مشهورترین دانشگاه هاى عمومى یا مساجد آموزشى، مى توان به «مسجد النبى»، «مسجد جامع بصره»، مسجد «جامع کوفه»، «مسجد الاقصى» و «قبة الصخره» در بیت المقدس، «جامع اموى» دمشق، مسجد «جامع فسطاط»، «جامع زیتونیه» و «جامع قیروان» در تونس، «جامع ابن طولون» در قطائع،

«جامع الأزهر» در قاهره و مشاهد مقدّس اهل بیت علیهم السلام مانند نجف، کربلا، قم و مشهد اشاره کرد.

بنابراین، نهضت پیدایش دانشگاه اسلامى نخست از مساجد آغاز شد و آن گاه در چهره دارالعلم نمایان گردید و با پیدایش مدارس گوناگون، به بلنداى خود رسید. این سنّت در بسیارى از کشورهاى اسلامى همچنان باقى است و مى توان به «مسجدالحرام» در مکّه مکرّمه و «مسجدالنبى» در مدینه الرسول و مسجد «گوهرشاد» در مشهدمقدّس و مسجد «اعظم» قم در جوار حرم حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام، که مهم ترین مرکز دروس عالى حوزه علمیه قم به شمار مى آید، اشاره کرد. ⁽¹⁾

جلسات آموزشىِ دروس معارف اسلامى در مسجد، از صدر اسلام تا به امروز، شاگردان بسیارى را تربیت و به جامعه اسلامى معرفى نموده است؛ شاگردانى که بار عظیم فکرى و فرهنگى و دینى جامعه اسلامى را در طول قرون گذشته برعهده داشته و هم اینک نیز بر دوش دارند.

کارکرد اقتصادى مسجد

کارکرد اقتصادى مسجد: نگه دارى اموال عمومى و تقسیم غنایم و ارشادات اقتصادى در مسجد.

از جمله فعالیت هاى مسجد در صدر اسلام، امور اقتصادى بود. بنابر شواهد تاریخى، اموال عمومى در مسجد گردآورى و از آنجا در بین مسلمانان توزیع مى گردید؛ غنایم جنگى نیز پس از جنگ به مسجد انتقال مى یافت و در آنجا بین مجاهدان تقسیم مى شد.

در صحیح بخارى، از انسنقل شده است: اموال فراوانى را از بحرین به حضور رسول خدا صلى الله علیه و آله آوردند، حضرت فرمود: « انثروه فى المسجد»؛ آن را در مسجد توزیع کنید. ⁽²⁾

شاید ساختن مجموعه اى متصل به مسجد به نام «خزانه» و محل نگه دارى بیت المال در قرون بعدى برگرفته از همین سیره پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله باشد. از این گونه

مساجد، مى توان مسجد «جامع ابن طولون» در قاهره و مسجد «جامع فسطاط» در مصر را نام برد.

رابطه بین مسجد و اقتصاد از نگاه دیگرى نیز مورد تأمّل است. قرآن کریم به مسلمانان دستور مى دهد: « فَاِذَا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِروْا فِي الأَرْضِ وَ ابْتَغُوْا مِنْ فَضْلِ اللّه»؛ ⁽¹⁾هنگامى که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بطلبید. مفسّران در تفسیر این آیه شریفه مى نویسند: «أى: إذا صَلّیتم الجُمْعَة و فَرَّغْتُمْ عَنها تَفرّقوا فِي الأَرضِ و اُطْلِبُوا الرِّزقَ فِي الشِراءِ وَ البِیع»؛ ⁽²⁾پس از نماز جمعه، در زمین پراکنده شوید و با خرید و فروش، طلب رزق کنید. در برخى از روایات هم براى کسب رزق حلال، به همین آیه استشهاد شده است. ⁽³⁾

به همین دلیل، مى بینیم که بعضى از مساجد از دو طرف و برخى از چهار طرف به بازار راه دارند و بازارهاى اسلامى همچون مساجد طاقدار ساخته شده اند که براى ورود به آن ها، در بسیارى از مواقع باید از صحن و حیاط مسجد عبور کرد. هدف از پیوند میان مسجد و بازار این است که بازاریان على رغم اشتغالات مادى، همواره به یاد خدا باشند و هیچ گاه از یاد خدا غافل نباشند: « رجالٌ لاتُلْهِیْهِمْ تِجارَةٌ وَ لابَیْعٌ عَنْ ذِکْرِاللّه  و إقاِم الصَّلوة»؛ ⁽⁴⁾مردانى که نه تجارت و نه معامله اى آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز غافل نمى کند.

فایده دیگر این گونه بناها و مساجد مرتبط به بازار، استفاده بازاریان از دروس و معارف اسلامى است که از صدر اسلام تا به امروز در مساجد بوده است؛ برخى از کسبه ساعاتى را براى آموختن احکام معاملات و بیع و شراء اختصاص مى دهند. ⁽⁵⁾

فعالیت هاى اقتصادى مساجد امروزه بیشتر در قالب تشکیل صندوق هاى قرض الحسنه و دست گیرى از محرومان جامعه در مشکلات صورت مى گیرد.

کارکرد درمانى مسجد

کارکرد درمانى مسجد: درمان بیماران  و مجروحان و عیادت از آنها در مسجد.

طبق نقل هاى تاریخى، درصدر اسلام از مساجد براى درمان بیماران و معالجه مجروحان جنگى استفاده مى شده «وقد کان في مَسجِدِ الرسولِ مَوضِعٌ یُعالجُ فیه المَرْضي وَ الجَرْحي و کانَ الرَّسُولُ و الصَّحابَهُ یَتَفَقَّدوُنَ المَرضي النّازِلین»؛ ⁽¹⁾در مسجد پیامبر، جایگاهى براى معالجه بیماران و مجروحان معیّن شده بود و پیامبر و یارانش در آنجا از بیماران عیادت مى کردند.

واقدىمى نویسد: در ماجراى جنگ احد، مردم در مسجد چراغ و آتش برافروخته بودند و خستگان و مجروحان را زخم بندى مى کردند. ⁽²⁾

البته نقل هاى تاریخى حجیّت قطعى ندارد، علاوه براینکه بعید نیست محلّ درمان مجروحان را خارج از محدوده اصلى مسجد بدانیم؛ زیرا طبق نقل، جایگاهى در مسجد پیامبر به امر درمان اختصاص یافته بود، اما اینکه مطمئنا این جایگاه جزو مسجد هم بوده است یا خیر، معلوم نیست و بعید نمى نماید که این جایگاه را خارج از مسجد و در کنار آن بدانیم؛ زیرا در قرون بعد، مى بینیم که در برخى شهرهاى اسلامى، ساختن «دارالشفاء» و بیمارستان جزو مجموعه هاى مسجد رسم شد و یا مسجد جزو بیمارستان قرار گرفت تا ضمن شفاى جسمى، بیماران به شفاى روحى و روانى نیز بپردازند. براى نمونه، مى توان به نخستین بیمارستان در قرن دوم در بغداد،و بیمارستان «عضدى» در قرن چهارم به فرمان عضدالدوله دیلمىو بیمارستان «رى» اشاره کرد. ⁽³⁾