مسجد کودک و نوجوان

مشخصات کتاب

عنوان کتاب: مسجد، کودک و نوجوان

تهیه: اداره تولید و تأمین محتوای معاونت فرهنگی - اجتماعی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: محمدجواد ولی زاده

ویراستار: حمید ابوالحسنی

طرح جلد: محمد جواد زهادت

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

ناشر: اداره تولید و تأمین محتوا - معاونت فرهنگی اجتماعی

آدرس: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن: 36-32923835-025

دورنگار: 32923837-025

نوبت چاپ: اول، بهمن ماه 1394

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی: www.asar.masjed.ir

مراکز پخش: 1. قم 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن: 4-66346941-021

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

مسجد کودک و نوجوان

محمد جواد ولی زاده

عنوان کتاب: مسجد، کودک و نوجوان

تهیه: اداره تولید و تأمین محتوای معاونت فرهنگی - اجتماعی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: محمدجواد ولی زاده

ویراستار: حمید ابوالحسنی

طرح جلد: محمد جواد زهادت

صفحه آرایی: کارگاه طراحی و گرافیک کمان

ناشر: اداره تولید و تأمین محتوا - معاونت فرهنگی اجتماعی

آدرس: قم، 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن: 36-32923835-025

دورنگار: 32923837-025

نوبت چاپ: اول، بهمن ماه 1394

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: اسراء

نشانی اینترنتی: www.asar.masjed.ir

مراکز پخش: 1. قم 45 متری آیت الله صدوقی رحمه الله علیه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

تلفن: 4-66346941-021

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

فهرست

مقدمه...15

پیشگفتار...19

چکیده مقدمه...30

فصل اول

كليات

بخش اول: آشنایی با نهاد مسجد...33

الف: فضیلت رفت و آمد به مسجد...37

ب: ثمره آمدوشد به مساجد...38

الف: مساجد، حافظ کیان اسلام...40

ب: مساجد، سنگر انقلاب اسلامی...42

ج: مساجد محل تربیت...43

د: لزوم حفظ مساجد...44

بخش دوم: آشنایی با کودک و نوجوان...49

چکیده فصل اول...67

فصل دوم

کلیات نگرش سازی و ارزش آفرینی از مسجد...69

مقدمه...71

بخش اول: مهدکودک...75

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...75

2 . اهمیت نقش تربیتی مهدهای کودک...75

3 . مهدکودک ، لازمه سبک زندگی جدید...76

ب: وضع موجود مهدهای کودک...77

ج: راهکارها...86

بخش دوم: آموزش و پرورش...89

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...89

ب: وضع موجود آموزش و پرورش...90

2 . وضعیت معلمان نظام آموزش کشور...92

ج: راهکارها...96

بخش سوم: خانواده...103

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...103

ب: وضع موجود...108

ج: راهکارها...111

بخش چهارم رسانه ملی (برنامه های تلویزیون)...511

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...115

ب: وضع موجود عملکرد رسانه ملی...118

ج: راهکارها...121

بخش پنجم: اسباب بازی...125

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...125

ب: وضع موجود... 128

ج: راهکارها...134

بخش ششم: بازی های رایانه ای...137

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...137

ب وضع موجود...138

ج: راهکارها...150

. همکاری نهاد مسجد و بنیاد بازی های رایانه ای...152

بخش هفتم: نوشت افزار...153

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...153

ب: وضع موجود...154

ج: راهکارها...160

بخش هشتم شبکه های اجتماعی...163

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...163

ب: وضع موجود...165

ج راهکارها...170

بخش نهم: شبکه های ماهواره ای...179

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...179

ب: وضع موجود...180

ج: راهکارها...183

. توجه به مقوله اوقات فراغت...184

نتیجه فصل دوم...186

چکیده فصل دوم...191

نگرش سازی و ارزش آفرینی از مسجد... 191

فصل سوم...

ایجاد ارتباط با مسجد و تقویت آن...207

مقدمه...209

بخش اول: دسترسی به مسجد...211

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...211

ب: وضع موجود...214

ج: راهکارها...229

بخش دوم: امام جماعت...247

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...247

ب: وضع موجود...253

ج: راهکارها...258

بخش سوم: خادم مسجد...269

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...269

الف: شرایط و ویژگی های خادم...271

ب: نحوه انتخاب و به کارگیری خادم...272

ج: وظایف خادم...272

د: آموزش خادم...272

ب: وضع موجود...273

ج: راهکارها...274

بخش چهارم: نمازگزاران...279

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...279

ب: وضع موجود...280

ج: راهکارها...282

بخش پنجم: کانون مسجد...289

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...289

ب: وضع موجود...291

ج: راهکار...295

بخش ششم: هیئت امنا...309

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...309

ب: وضع موجود...311

ج: راهکارها...311

1-1. ویژگی های فردی اعضای هیئت امنا...312

2-1. وظايف هیئت امنای مسجد...313

بخش هفتم مدیریت کلان مساجد...319

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...319

ب: وضع موجود...320

ج: راهکارها...324

سطح 1: فرآیند اولیه (انجام کار)...335

سطح 2: سازمان دهی...335

سطح 3: فرهنگ سازمانی...336

سطح 4: محیط...337

بخش هشتم: خانواده و والدین...339

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...339

ب: وضع موجود...340

ج: راهکارها...347

بخش نهم مدرسه...353

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن...353

ب: وضع موجود... 354

ج: راهکارها...359

1-2. راهکارهای بلندمدت مبنایی و اساسی...361

1-1-2. تقویت پشتوانه علمی...361

2-1-2. قوانین حمایت کننده با ضمانت اجرایی و حمایت مالی...362

2-2. راهکارهای کوتاه مدت برای وضعیت پیش رو...362

1-2-2. افزایش کارکردهای مسجد به تناسب زمان...362

2-2-2. برگزاری نماز در مدرسه...365

2-2- 3. حضور عناصرالگویی مسجد در مدرسه...365

4-2-2. حضور عناصر الگویی مدرسه در مسجد...365

نتیجه فصل...367

چکیده فصل سوم...370

نتیجه گیری...383

فهرست منابع...389

مقدمه

«آن قدر آدم سازی و پرورش انسان های والا و با ایمان مهم است که اگر یک روحانی همت خود را صرف کند و در طول زمان بتواند تعدادی انسان مناسب و استوار بسازد کار بزرگی را انجام داده است.» ⁽¹⁾

پرورش و تربیت انسان ها کار مقدس عظیمی است، تا آن جا که خداوند بزرگ وظیفه اصلی همه پیامبران علیهم السلام و ائمه معصومین علیهم السلام را تعلیم و راهنمایی انسان ها می داند. ⁽²⁾اهمیت این مسئله زمانی روشن تر می شود که خداوند خود را نیز معلّم و ربّ انسان ها معرفی می کند. ⁽³⁾

مقام ربوبیت بندگان ذاتاً متعلق به خداوند متعال بوده و تنها ربّ واقعی اوست. وظیفهٔ پرورش انسان ها توسط پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام در طول مقام ربوبیت الهی است که از طرف خداوند بر عهده ایشان گذارده و تفویض شده است چنان چه می بینیم این وظیفه بعد از ائمه معصومین علیهم السلام به عهده علمای امت اسلام گزارده شده و همواره بزرگان دینی ما از صدر اسلام تاکنون به این مهم توجه ویژه داشتند. نقل است از مرحوم آیت الله

خوشوقت پرسیدند چرا کتاب نمی نویسید و مکتوبات ندارید ایشان اظهار می دارند من آدم نویسی را مهم تر می دانم نوشتن کتاب خوب است و برکت دارد اما خیلی از کتاب ها خوانده نمی شوند و خاک می خورند؛ در حالی که اگر آدم ها تربیت شدند نه تنها خیانت نمی کنند بلکه خدمت های فراوانی می کنند و استاد نیز در همه آن ها شریک است این ها همه نشان از اهمیت و جایگاه ویژه تربیت انسان ها در چهارچوب نظام معرفتی اسلامی است.

از طرفی باید توجه داشت که تعلیم و تربیت چنان چه در اسلام نیز به آن اشاره شده سن مشخصی ندارد و انسان در تمام طول زندگی می تواند همواره در حال تعلیم و تربیت باشد؛ لیکن میزان تأثیرپذیری در سنین مختلف متفاوت است و همه روانشناسان اسلامی و غیراسلامی بر این مهم تأکید دارند که در دوران کودکی و نوجوانی روح و روان انسان، شکل اصلی خود را پیدا می کند و شخصیت کودک و نوجوان در این دوران همانند موم نرم قابل شکل دادن است. لذا این قابلیت را در این برهه باید غنیمت شمرد تا بتوان انسانی در طراز اسلامی آن پرورش داد. از آن جا که وظیفه تربیت و تعلیم به عهده عالمان دین می باشد شاید سخن گزافی نباشد اگر بگوییم بهترین و مقدس ترین مکان برای تربیت کودک و نوجوان مسجد است. تجربه تاریخی صدر اسلام تاکنون نیز به همین مهم اشاره دارد که همواره از ابتدای بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله تاکنون انسان های پاک، باتقوا و تأثیرگذار در دین و در جهت تعالی پرچم اسلام در مسجد پرورش یافته و رشد نموده اند. چه این که محل پرورش انسان ها در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد بود و اساساً مسجد مبنای هر حرکت آموزشی و تربیتی بوده است. در ان قلاب شکوهمند اسلامی ایران نیز، با اندک تأمل در سیره بانیان و پیشتازان آن در می یابیم که همه پرورش یافته مساجد بودند و شهدای گرانقدر انقلاب نیز از خانه خدا مسیر عروج به ملکوت را آغاز کردند.

مرکز رسیدگی به امور مساجد با عنایت به این موضوع پراهمیت و البته با

علم به تلاش همه جانبه نظام سلطه و دشمنان قسم خورده در به انحراف کشاندن نسل آینده فرزندان انقلاب سال 1393 را سال مسجد و کودک و نوجوان نامگذاری نموده و در تلاش است با مجموعه ای از برنامه ها و اقدامات فرهنگی متولیان و اثرگذاران و دغدغه مندان حوزه تربیت را به اهمیت و حساسیت این موضوع رهنمون سازد. امید است مساجد، این خانه های امید همچون گذشته مهد تربیت و اعتلاء فرهیختگان و آینده سازان فردای روشن ایران و جهان اسلام باشند و خادمان و خدمتگزاران مساجد بیش از پیش در این راه قدم بردارند.

این اثر علمی نیز حاصل تلاش پژوهشگر ارجمند آقای دکتر محمد جواد ولی زاده می باشد که با هدف ارائه تحلیل ها و راهکارهای علمی و عملی برای جذب و رشد و پرورش همه جانبه شخصیّت کودکان و نوجوانان، به رشته تحریر درآمده است و به حضورتان تقدیم می گردد.

ضمن تشکر از همکاران گران قدر در اداره تولید و تأمین محتوای معاونت فرهنگی-اجتماعی امیدواریم این اثر در نگاه شما گرامیان به ویژه ائمه محترم جماعات مقبول افتد و پیشنهادها و نظرهای ارزشمند خویش را از خادمان خود در معاونت فرهنگی اجتماعی مرکز دریغ نفرمایید.

جعلنا الله من عامری مساجد الله

مرکز رسیدگی به امور مساجد

معاونت فرهنگی- اجتماعی

پیشگفتار

کودکان و نوجوانان بخش قابل توجهی از جمعیت هر جامعه را تشکیل می دهند و از آن جا که آینده سازان جامعه هستند اهمیت خاصی دارند؛ لذا فضای آموزشی و نظام تربیتی که سبب جهت دهی به باورها و نگرش ها، ارزش ها و ذائقه ها، رفتارها و الگوگزینی های آنان می شود برای خانواده های متعهد و نیز برای نظام های حکومتی دنیا اهمیت فراوانی دارد. به طوری که کمترین تسامح و بی توجهی به آبشخورهای تربیتی کودکان و نوجوانان، خسارات جبران ناپذیری برای خانواده و جامعه درپی دارد. اهمیت ویژه دادن به تربیت کودکان و نوجوان اختصاص به نظام های ایدئولوژیک و خدامحور ندارد - هرچند در آن ها بیشتر است و باید باشد به دلیل آن که حتی در نظام های مادی آشنایی کودکان و نوجوانان با فرهنگ و آداب و رسوم و مبانی فکری آن نظام ها به دلیل پیامدهایی که پس از بزرگ شدن آن ها برای جامعه دارد امری کاملاً ضروری و گریزناپذیر است. در جامعه ایرانی با سابقه دیرینه برخورداری از فرهنگ غنی و مترقی اسلام که به معنای واقعی کلمه آیین حیات بخشی برای انسان هاست، این موضوع اهمیت دوچندان دارد؛ خصوصاً که با تأکیدات آموزه های دینی درباره توجه ویژه به تربیت کودکان و نوجوانان همراه است و آموزه های تربیتی دینی

پایه و مبنای اصلی تربیت را نه در بزرگسالی بلکه در همین سنین و حتی قبل از آن در رحم مادر مورد توجه قرار داده و توصیه های ارزشمندی در این خصوص دارد.

از سوی دیگر استقرار همین فرهنگ و دین حیات بخش اسلام سبب به وجود آمدن نهادها و نمادهای دینی عمده ای شده که شاید مهم ترین آن ها نهاد و نماد متعالی مسجد باشد. جایی که هرچند در اصل برای عبادت خداوند در نظر گرفته شده لیکن هر کارکردی که در راستای تقویت این هدف اولیه باشد و سبب تربیت انسان ها و تقویت دین خداوند باشد، مورد اهتمام مسجد است و نهاد مسجد از آن استقبال می کند؛ و جالب تر این که در منظومه تربیت دینی در جامعه ،اسلامی نهادی مقدس تر کارسازتر تأثیرگذارتر و مهم تر از مسجد وجود نداشته و ندارد و به جرئت می توان ادعا کرد که در اسلام راه عبودیت و به خدا نزدیک تر شدن از ارتباط با مسجد می گذرد و بدون مسجد و آموزه های تربیتی و معنوی آن، وصول به معرفت و بندگی خالص خداوند تقریباً غیرممکن است.

در همین راستا کودکان و نوجوانان هرچند که به صورت بالفعل واجد تکالیف شرعی نیستند، ولی از آن جاکه اولاً چند صباحی بعد بزرگ شده به سن تکلیف می رسند و در دوراهی های انتخاب خیر و شر قرار می گیرند، ناگزیر باید قبل از قرار گرفتن در این مسیر با پیچ و خم این راه و بیراهه های آن آشنا شوند و نحوه قدم گذاشتن در راه درست را فرابگیرند؛ ثانیاً تکلیف نداشتن و مترتب نشدن ثواب و عقاب بر اعمال ملازمه ای با عدم تأثیر وضعی اعمال و سکنات و نحوه زندگی انسان ندارد؛ خصوصاً اگر با کوتاهی هایی همراه باشد. مثلاً چنان چه مشروبات الکلی به خیال این که آب است نوشیده شود هرچند عقابی در برندارد ولی از تأثیر وضعی آن بر جسم و روان انسان نمی توان به راحتی گذشت؛ خصوصاً اگر همراه با کوتاهی در شناسایی آن .باشد. اینجا نیز مسئله همان طور است نحوه زندگی کودکان و نوجوانان و

این که در چه فضایی بزرگ می شوند و با چه اندیشه ها، نگرش ها، ارزش ها و رفتارهایی آشنا می شوند و با چه افرادی ارتباط برقرار می کنند هرچند ثواب و عقابی مترتب بر آن نیست ولی در ساخت زندگی آینده آن ها تأثیر تمام و کمال دارد؛ به طوری که هویت، فرهنگ، سبک زندگی و چارچوب ارزشی آنان بعد از رسیدن به سن تکلیف کاملاً متأثر از نحوه زیست آنان قبل از این سن و فضای تربیتی و آموزشی آن زمان است. درنتیجه توجه به مسئله ارتباط کودکان و نوجوانان با فضای روحانی مسجد و تحت تعالیم حیات بخش آن قرار گرفتن امری مهم و حیاتی برای زندگی آینده آنان و سعادت اخروی شان به شمار می رود.

این که کودکان و نوجوانان، در ارتباط با افراد باتقوای مسجدی و اندیشه های ارزشمند امام جماعت چنین افراد و اندیشه هایی را الگوی زندگی و روش فکری خود قرار دهند امری بسیار مهم و قابل توجه است که لازم است برای برقراری چنین ارتباطی و تسهیل، آن گام های لازم برداشته شود. خصوصا با تغییرات پیش آمده در جهان کنونی و مناسبات ارتباطی آن، نحوه ارتباط کودک و نوجوان با مسجد کاملاً متحول شده و تحت تأثیر قرارگرفته است. اگر تا دیروز کانال های تربیتی کودکان و نوجوانان در جامعه ایرانی منحصر به مسجد خانواده مکتب خانه و نهاد مدرسه بود امروز با بروز و ظهور عوامل محیطی دیگر و ابزارها و نهادهای آموزشی جدید، این پازل کاملا تغییر شکل داده و نحوه تأثیرگذاری ها و تأثیر گرفتن ها با گذشته متفاوت شده است:

کودکان و نوجوانان امروز از طریق آشنا شدن با ابزارهای اطلاع رسانی و ارتباطی جدید همچون بازی های رایانه ای شبکه های اجتماعی اعم از رایانه ای و موبایلی و نظام های آموزشی خارج از مدرسه با منابع تربیتی متعددی مواجه هستند.

به دلیل جهانی شدن و به بیان صحیح تر مقوله جهانی سازی، حتی آن ابزارهای ارتباطی گذشته نیز کارایی گذشته خود را ندارند و نهادی همچون

مدرسه با مشکلات زیادی در امر آموزش و تربیت صحیح مواجه است و از نهادهایی همچون مکتب خانه هم خبری نیست و نهاد تربیتی خانواده نیز به دلایل متعددی که در ضمن تحقیق توضیح داده خواهد شد جایگاه تربیتی خود را از دست داده و با اتخاذ سبک های جدید از زندگی که نوعاً در سمت و سوی سبک زندگی غربی است چندان احاطه ای بر امر تربیت فرزندان ندارد؛ اگر نگوییم که خود آسیب دیده است و لازم است کسی نجاتش دهد.

با انقلاب صنعتی و پدید آمدن مقوله اقتصاد فرهنگ، جهان غرب از هر چیزی که می شد و می شود سود و عایدی اقتصادی داشته باشد استفاده کرده و بدان نظر انداخته است؛ در نتیجه با شکل گیری انقلاب صنعتی و به وجود آمدن صنعت تولید انبوه بسیاری از مقولات فرهنگ ساز که تا دیروز صرفاً جنبه فرهنگی داشتند وارد عرصه رقابت اقتصادی شده و در این رهگذر وجه فرهنگی آن ها تحت تأثیر جنبه اقتصادی قرار گرفته است. لذا در فضای کم کاری و بی توجهی خودی به این مقوله رقبا، چه عامدانه و چه صرفاً با نیت اقتصادی، از صنایع فرهنگی در جهت سودآوری و نیز تبلیغ و ترویج فرهنگ خود استفاده برده اند از نمونه های بارز آن می توان از صنعت اسباب بازی و نوشت افزار نام برد که ضمن سودآوری فراوان برای دشمنان مسیری برای ورود فرهنگ منحط آن ها به جامعه ایرانی و القای این فرهنگ به کودکان و نوجوانان جامعه شده است.

با توجه به پیشرفت های علمی بشری در دستیابی به سازوکارهای تولید انبوه و فراتر از نیاز و به تبع اشباع بازار نیازهای اولیه انسانی همچون مسکن و خوراک و پوشاک بخشی از تولیدات به سمت تولیداتی سوق یافته است که جنبه اوقات فراغتی و تفریحی دارند اگر تا دیروز تمام همت بشر برای تولید نیازهای حیاتی خود همچون گندم و جو و مانند آن بود و تازه آن را هم نمی توانست تمام و کمال برآورده سازد با انقلاب صنعتی این مشکل نه تنها

مرتفع شد بلکه صرفاً به وسیله بخش محدودی از توانایی جامعه بشری محقق شد و کلی از افراد باقی ماندند که به کاری مشغول نبودند؛ لذا توجه به مرتفع ساختن نیازهای درجه دوم از نوع تفریحی و سرگرمی موردتوجه قرار گرفت. بنابراین در بخش کودکان و نوجوانان علاوه بر مقولاتی همچون اسباب بازی و بازی رایانه ای که ذکر ،شد تولید کارتن ها و پویانمایی های مخصوص کودکان به شدت گسترش یافته که در این حوزه نیز به دلیل پیش دستی غرب و عقب ماندگی دیرینه ما گوی سبقت از ما ربوده شد و فرهنگ غربی به شکل خواسته یا ناخواسته براندیشه و فرهنگ کودکان و نوجوانان ما تحمیل شده و می شود.

تغییر سبک زندگی و تعریف نیازهای جدید که برخی نیز کاملاً کاذب و غیر ضروری -هستند سبب شده تا آسایش و فراغ بال از زندگی مردمان امروزی رخت بربندد. برای مشغول نگه داشتن بشر امروزی که از معنویت و روحانیت و به بیان واقعی، از آرامش واقعی جدا افتاده، نیازهای کاذب جدیدی تعریف شده تا انسان ها را در بسیاری از اوقات روز به کار واداشته و در بخش باقی مانده نیز سرگرم لذت های فیزیولوژیکی و حیوانی سازد؛ لذا همه این ها سبب شده تا پدران و مادران که واسطه های ارتباط دهنده کودک و نوجوان با نهاد مسجد هستند فرصت و حتی انگیزه کافی برای ارتباط دادن کودکان و نوجوانان خود با مسجد نداشته باشند و علاوه بر این که خود از این نهاد مقدس فاصله گرفته اند سبب دوری کودکان و نوجوانان نیز باشند. ⁽¹⁾

شاید پدر و مادری که خود در کودکی و نوجوانی با نهاد مسجد در ارتباط بوده اند، نتوانند تبعات سنگین و آینده مبهم فرزندانی را که حتی در کودکی نیز تجربه ارتباط با مسجد ندارند تصور نمایند، ولی بیگمان آینده فرزندانشان موضوع اساسی و مهمی است که نیاز به تأمل جدی دارد.

بنابراین در فضای فرهنگی موجود که عوامل تربیتی زیادی وارد حوزه تربیتی کودک و نوجوان شده اند و نوعاً هم فرهنگی معارض با فرهنگ مسجد و فضاهای معنوی به کودکان و نوجوانان عرضه می کنند و نیز سبک زندگی جدید که جایگاه ارتباط دهندگی والدین و فرزندانشان را با مسجد تنزل داده و متزلزل نموده است این ضرورت را مبرهن می سازد که موضوع ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد و جذب وی به این نهاد برای استفاده از فرهنگ و سبک زندگی مسجدی کاملاً نیازمند تحقیق های جدید با رویکرد کاملاً علمی و دقیق است که انتظار می رود این تحقیق، گامی مؤثر ولو بسیار اندک در این زمینه بردارد و مقدمه ای بر انگیزه بخشی در جهت انجام تحقیق های جدی تر بعدی در این حوزه باشد.

بنابراین برای این که بتوان از نهاد متعالی و مقدس مسجد در جهت تربیت دینی کودک و نوجوان بهره برد یا تربیت موجود را از طریق مسجد ارتقا داد با دو سؤال عمده و اصلی مواجه هستیم.

طبیعتاً درپی این دو سؤال اصلی سؤالات فرعی ای پدیدار می شوند که عبارت اند از:

حقیقت آن است که از حیث پیشینه، هرچند در موضوع مسجد و امام جماعت کارهای تحقیقی زیادی صورت گرفته لیکن هیچ یک تاکنون در حوزه پژوهش های عملیاتی و آماری وارد نشده اند. حتی اخیراً برخی تحقیقات منتشر شده اند که نشانگر نگاه مدیریتی به روز نسبت به نهاد مسجد است و بارقه های امید را در این خصوص زنده می کند ولی در آن ها نیز رویکرد پژوهشی کاملاً نظری و تئوریک است و نشانه های چندانی از پرداختن عینی و مصداقی به مسائل و موضوعات کلان نهاد مسجد و ارتباط کودک و نوجوان با مسجد دیده نمی شود. لذا محدودیت عمده این تحقیق، فقدان سوابق پژوهشی و تحقیقی درخور در این زمینه است و تاکنون پژوهشی عملیاتی بر اساس آمار موجود در این خصوص انجام نشده است؛ این ضعف نیز خود ناشی از عواملی است که یکی از عوامل اساسی و پایه ای آن فقدان سامانۀ آماری ملی در حوزه نماز و مسجد است. اگرچه به صورت پراکنده تحقیقاتی در خصوص مساجد انجام شده است، اما به جز طرح سراسری تهیه شناسنامه مساجد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مرکز آمار [در سال 1375] انجام داده اند و حاوی مطالب بسیار مفیدی است، کار شاخص دیگری به چشم نمی خورد. ⁽¹⁾این در حالی است که طبق قانون هر

10 سال یکبار باید این آمار بازنگری شود. آمار موجود بر اساس آمارگیری سال 1375 ستاد عالی کانون های مساجد با همکاری مرکز آمار است و به دلیل عدم اختصاص بودجه آمار جدیدی ارائه نشده است. ⁽¹⁾

درواقع یکی از مشکلاتی که در بخش عام فرهنگ و ازجمله حوزه نماز و مسجد در کشور وجود دارد عدم وجود آمارهای دقیق و جامع از وضعیت اقامه نماز در مساجد کشور است. حال آن که سازمان های فرهنگی مرتبط با نماز و مسجد، باید از مسائل نیازها، انتظارات و توقعات نهاد مساجد و نیز اقامه کنندگان نماز آگاه باشند با سازوکارهای هشداردهنده، مشکلات را سریعاً رصد کنند و در مقابل آن ها واکنش مناسب و سازنده نشان دهند.

پیشنهاد نگارنده به متصدیان عرصه فرهنگ و مسجد، راه اندازی «سامانه آماری ملی» فرهنگ در سطح کلان کشور است. این مرکز درواقع پشتیبان اطلاعاتی سازمان های فرهنگی و از جمله نهادهای متولی مسجد و نماز خواهد بود. «ارائه این آمارها، نوعی بازخور محسوب شده و امر برنامه ریزی و اطلاع از وضعیت محیطی را تسهیل خواهد کرد. البته تا زمان راه اندازی و قوت گرفتن چنین سازمانی لازم است سازمان های مذکور خود نسبت به رصد محیطی نیازسنجی و همچنین تبادل اطلاعات فرهنگی و مسجدی با یکدیگر اقدام نمایند». ⁽²⁾

بر این اساس این تحقیق در وهله اول برای نهادهایی که در موضوع مسجد مسئولیت دارند و مسئول ساماندهی به امور آن هستند، مفید و قابل استفاده خواهد بود در واقع تحقیق حاضر به طور خاص با هدف به کارگیری توسط نهادهای مسئول در امور مساجد به نگارش درآمده است؛ در مرحله بعد نیز نهادهای دغدغه مند در امور تربیتی مرتبط با کودک و نوجوان می توانند از بخش هایی از آن بهرهمند شوند. نهادهای گسترده

تربیتی از خانواده و آموزش و پرورش گرفته تا نهادهای تولید محتوا مانند بنیاد بازی های رایانه ای اتحادیه اسباب بازی شورای عالی فضای مجازی و رسانه ملی نیز از جمله نهادهایی هستند که هر یک به نوعی می توانند از نتایج و راهبردهای عملی این تحقیق بهره مند شوند.

در پایان قابل ذکر است که این تحقیق برحسب سؤالات اصلی و فرعی ذکر شده، از سه فصل تشکیل یافته است:

در فصل اول برای آشنایی خوانندگان با کلیات مباحث مربوط به کودک و نوجوان و مسجد، محتوای مورد نظر در دو بخش مجزا ارائه می شود در بخش اول و جهت آشنایی با نهاد مسجد به مباحثی چون واژه شناسی مسجد جایگاه اهمیت و نقش مساجد، ثمره و لزوم ارتباط با مسجد کارکردهای مساجد و در بخش دوم که بخش مربوط به کودک و نوجوان است، به موضوعات مختلفی مانند تعریف نظری و عملیاتی کودک و نوجوان، اهمیت تربیت در دوران کودکی و نوجوانی، روان شناسی رشد اخلاقی در کودک و نوجوان نیازهای اساسی و عاطفی کودک و نوجوان اهمیت آشنایی فرزندان با مسجد و آثار و فواید گرایش کودکان و نوجوانان به مسجد پرداخته می شود.

در فصل دوم به بررسی نقش و جایگاه عوامل محیطی تأثیرگذار در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان از بعد تصویر آفرینی مثبت از مقوله نماز و مسجد و جذابیت بخشی به آن ها در منظومه نگرشی و ارزشی کودکان و نوجوانان پرداخته می شود؛ لذا عوامل محیطی عمده و هم عرض مسجد در امر آفرینش تصورات مثبت برای کودکان و نوجوانان که برحسب استقرای نگارنده نه مورد هستند مورد بررسی قرار می گیرند و وضعیت نقش آفرینی آن ها در شکل مثبت یا منفی تبیین شده و نهایتاً راهکارهای لازم در جهت ارتقای بهره گیری از فرصت ها و شناخت نقاط قوت و نیز تقلیل تهدیدها و نقاط ضعف ارائه می شود. این نه مورد عبارت اند از نهاد خانواده، نهاد مدرسه

و نظام آموزش و پرورش مهدهای کودک اسباب بازی، نوشت افزار، رسانه ملی به ویژه برنامه های مربوط به کودک و نوجوان، بازی های رایانه ای شبکه های اجتماعی و شبکه های ماهواره ای.

فصل سوم به موضوع وضعیت ارتباط فیزیکی کودک و نوجوان امروز (نه هر زمانی) با مسجد می پردازد در واقع نوعی رابطه علی و معلولی بین مطالب مطرح شده این فصل و فصل دوم وجود دارد و نتیجه عملکرد عوامل محیطی مورد بحث در فصل دوم را می توان در میزان ارتباط کودک و نوجوان با مسجد در این فصل مشاهده نمود؛ زیرا نقش آفرینی خنثای عوامل مطرح شده در فصل دوم و عدم تصویر آفرینی مثبت آن ها از نماز و مسجد و نمادهای دینی و نیز احیاناً ارزش آفرینی منفی در این زمینه، عملاً سبب ضعف ارتباط فیزیکی کودک و نوجوان با مسجد خواهد شد؛ بنابراین در این فصل به وضعیت ارتباط عملی کودکان و نوجوانان با مسجد و عوامل مکملی که به صورت مستقیم (و نه غیرمستقیم مانند عوامل فصل دوم) در تقویت این ارتباط اثرگذار هستند پرداخته می شود در این فصل و در وهله اول، عناصر کلیدی نهاد مسجد و عوامل درونی آن که تأثیر بسزایی در شکل گیری این ارتباط دارند مورد بررسی قرار می گیرند این عوامل عبارت اند از: وجود مسجد با امکانات سخت افزاری مورد نیاز کودکان و نوجوانان با دسترسی آسان به آن ها امام جماعت خادم مسجد نمازگزاران، کانون فرهنگی مسجد، هیئت امنای مسجد و مدیریت کلان و منسجم مساجد کل کشور در گام بعدی نیز به عوامل خارج از مسجد اشاره می شود که نقش تعیین کننده ای در برقراری ارتباط کودک و نوجوان با مسجد دارند و باید داشته باشند. این عوامل نیز عبارت اند از خانواده (خصوصاً والدین) و مدرسه.

در این فصل نیز مانند فصل دوم پس از بررسی وضع موجود عملکرد هر یک از عوامل از نظر میزان نقش آفرینی آن ها در برقراری ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد به راهکارهای تقویت کننده عملکرد مثبت آن ها در

افزایش ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد پرداخته می شود.

امید آن که این تحقیق علمی و مستند بتواند گامی ولو مختصر در جهت تبیین هر چه بهتر وضعیت ارتباط گیری کودکان و نوجوانان با مسجد و آموزه های مسجدی بردارد و نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدیدهای کار را در حد توان خود برای محققان این حوزه نمایان سازد.

چکیده مقدمه

کودکان و نوجوانان بخش قابل توجهی از جمعیت هر جامعه را تشکیل می دهند و از آن جاکه آینده سازان جامعه هستند اهمیت خاصی دارند؛ لذا فضای آموزشی و نظام تربیتی که سبب جهت دهی به باورها و نگرش ها، ارزش ها و ذائقه ها رفتارها و الگوگزینی های آنان می شود، برای خانواده های متعهد و نیز برای نظام های حکومتی دنیا اهمیت فراوانی دارد.

با تغییرات پیش آمده در جهان کنونی و مناسبات ارتباطی آن، نحوه ارتباط کودک و نوجوان با مسجد کاملاً متحول شده و تحت تأثیر قرارگرفته است. اگر تا دیروز کانال های تربیتی کودکان و نوجوانان در جامعه ایرانی منحصر به مسجد، خانواده، مکتب خانه و نهاد مدرسه بود، امروز با بروز و ظهور عوامل محیطی دیگر و ابزارها و نهادهای آموزشی جدید، این پازل کاملاً تغییر شکل داده و نحوه تأثیرگذاری ها و تأثیرگرفتن ها با گذشته متفاوت شده است.

در فضای فرهنگی موجود که عوامل تربیتی زیادی وارد حوزه تربیتی کودک و نوجوان شده اند و نوعاً فرهنگی معارض با فرهنگ مسجد و فضای معنوی به کودکان و نوجوانان عرضه می کنند و نیز سبک زندگی جدید که جایگاه ارتباط دهندگی والدین و فرزندانشان را با مسجد تنزل داده و متزلزل نموده است این ضرورت را مبرهن می سازد که موضوع ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد و جذب وی به این نهاد برای استفاده از فرهنگ و سبک زندگی مسجدی نیازمند تحقیق های جدید با رویکرد کاملاً علمی و دقیق است که انتظار می رود این تحقیق گامی مؤثر هرچند بسیار اندک در این زمینه بردارد و مقدمه ای بر انگیزه بخشی در جهت انجام تحقیق های جدی تر بعدی در این حوزه باشد.

فصل اول: كليات

اشاره

بخش اول: آشنایی با نهاد مسجد

1. واژه شناسی مسجد

واژه مسجد در لغت اسم مکان از ریشه سجد یسجد به معنای جایگاه سجده و محل عبادت است و هرچند در تعریف لغوی مسجد در معجم ها و فرهنگ های لغت تعابیر گوناگون وجود دارد ولی تمامی آن ها به مفهوم گفته شده بازمی گردد؛ چنان که زجاج در تعریف مسجد می گوید: کل موضع يتعبد فيه فهو مسجد؛ هرجایی که در آن عبادت شود، «مسجد» است ⁽¹⁾و در مفردات راغب اصفهانی آمده است المسجد موضع الصلاه اعتباراً بالسجود؛ «مسجد» به معنی محل نمازخواندن است به اعتبار وجود مفهوم «سجده کردن» که در نماز اتفاق می افتد. ⁽²⁾

به این ترتیب، مسجد که در زبان عربی اسم مکان مشتق از ریشه ثلاثی مجرد سجد است، در زبان فارسی به معنای جایگاه نماز و محل عبادت به کاررفته است. در این که چرا کلمه مسجد برای مکان عبادت و محل نماز استعمال شده است گفته اند از آن جاکه ،سجود شریف ترین و مهمترین ارکان نماز است، در آن بیش از دیگر افعال نماز انسان به خداوند نزدیک

می شود؛ لذا اسم مکان را از این فعل اتخاذ و بر محل عبادت و نماز اطلاق کرده اند. ⁽¹⁾

در اصطلاح عرفی نیز مسجد عبادتگاه خاص مسلمانان است؛ ولی در قرآن کریم بر معابد اهل کتاب نیز اطلاق شده است: قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيهِم مَّسْجِدًا؛ «آنان که به واقع احوال اصحاب کهف اطلاع یافتند، گفتند: به یادگار آنان برایشان مسجدی می سازیم» ⁽²⁾و سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الاقصى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيهُ مِنْ آیاتِنا؛ «پاک و منزه است خدایی که شبی بنده خود، محمد صلى الله عليه وسلم را از مسجد حرام به مسجد اقصی که پیرامونش را مبارک و پرنعمت ساخت سیر داد تا آیاتمان را به او بنمایانیم» ⁽³⁾

در اصطلاح شرعی، مسجد به مکان معینی برای نماز نیز اطلاق شده، چنان که در متون فقهی در این باب آمده است المراد بالمسجد المكان الموقوف على كافه المسلمين للصلاه منظور از مسجد، مکانی است که برای نماز خواندن هر مسلمانی در آن اختصاص یافته است. ⁽⁴⁾

2. مسجد در قرآن

مساجد درواقع خانه های خداوند بر روی زمین هستند که ملجأ و پناهگاه مردمند. خداوند در قرآن می فرماید: وَ أَنَّ المَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللهِ أَحَدًا؛ همانا مساجد (سجده گاه ها) از آن خداست، پس هیچ کس را غیر از خدا مخوانید.» ⁽⁵⁾

واژه مسجد، جمعاً 28 بار در قرآن کریم ذکر شده که در 22 مورد به صورت

مفرد ⁽¹⁾و در 6 مورد دیگر به صورت جمع آمده است. ⁽²⁾در این آیات به اهمیت و جایگاه رفیع مسجد در اسلام پاره ای از احکام مسجد و مسجدالحرام و احکام خاص آن مسجدالاقصی و مسجد اصحاب کهف، اشاراتی شده است؛ مانند: وَإِذْ جَعَلْنَا البَيتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنا وَاتَّخِذُوا مِن مَقامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلَّى وَعَهِدْنا إِلَى إِبْراهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أنْ طَهِرَا بَيتِي لِلطَّائِفِينَ وَالعَاكِفِينَ و لرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ «و چون این خانه را محل اجتماع مردم و جای امنی کردیم و فرمودیم از مقام ،ابراهیم نمازگاهی برای خود برگیرید و به ابراهیم و اسماعیل سپردیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان و راکعان و ساجدان پاکیزه دارید». ⁽³⁾

البته آیه های دیگری نیز در قرآن درباره مسجد و اهمیت آن آمده است که هرچند لفظ مسجد در آن ها نیامده است ولی بنا بر مفهوم این آیات و گفته تمامی مفسران، می توان این آیات را در مورد مساجد نیز ذکر کرد؛ مانند إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَهَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ؛ به یقین نخستین خانه ای که برای عبادت مردم نهاده شده همان است که در بکه (مکه مکرمه) است که پرخیر و برکت و وسیلهٔ هدایت برای جهانیان است. ⁽⁴⁾

3. مسجد در روایات

در روایات زیادی به موضوع مسجد و فضیلت و آثار آن اشاره شده است که از باب ما لايدرك كله لا يترك جله به دو مورد از آن ها اشاره می شود: پیامبر صلی الله علیه و آله خدا صلى الله عليه وسلم می فرماید: فى التَّوراةِ مَكتوب أن بُيوتِي في الأرضِ المَساجِدُ، فَطُوبِي لِعَبْدٍ تَطَهَّرَ في بَيْتِهِ ثُمَّ زارني في بيتى، ألا إن على المَزُورِ كرامَةَ الزائرِ، أَلا بَشِّرِ

اَلْمَشَّاءِینَ فِی اَلظُّلُمَاتِ إِلَی اَلْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ اَلسَّاطِعِ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ؛ «در تورات نوشته شده است که خانه های من در زمین مسجدهایند پس خوشا بنده ای که در خانه اش خود را پاکیزه کند و سپس در خانه من به دیدارم بیاید بدانید بر میزبان است که میهمان را گرامی دارد هان آنان را که در تاریکی های شب به مساجد می روند بشارت باد به نور درخشان در روز رستاخیز.» ⁽¹⁾ و امام صادق می فرماید: عليكم بإتيان المَساجِدِ، فَإِنَّهَا بُيوتُ اللهِ في الأرضِ ومَن أتاها مُتَطَهَرا طَهَّرَهُ اللهُ مِن ذُنوبِهِ وكَتِبَ مِن زُوَارِهِ فَأَكثرُوا فيها مِن الصَّلاه والدعاء. «برشما باد رفتن [به] مساجد؛ زیرا مساجد خانه های خدا در روی زمین اند هر که پاک و پاکیزه وارد آن ها شود خداوند او را از گناهانش پاک گرداند و در زمره زائران خود قلمدادش کند پس در مساجد نماز و دعا بسیار بگزارید». ⁽²⁾

4. جایگاه، اهمیت و نقش مساجد

از احکام و تاریخچه مسجد این گونه پیداست که مقدس ترین و با اهمیت ترین مکان روی زمین، مسجد است و برحسب اتفاق همه اماکن مقدس نظیر مکه، مدینه بیت المقدس و کوفه نیز به اعتبار مسجد مقدس شده اند؛ و در حدوث و بقای انقلاب اسلامی به ویژه در مقطع دفاع مقدس مسجد خدمات قابل توجهی داشته است و جایگاه و نقش آن در صورت توجه کافی در مرحله حساس مقابله با هجوم فرهنگی دشمن می تواند کارساز باشد. ⁽³⁾

در واقع از همان ابتدا و در صدر اسلام از همان روزهای آغاز نهضت اسلامی پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم بسیاری از امور با مساجد مرتبط بودند؛ امور داوری، قضاوت،

حل و فصل دعاوی مسائل مهم و اساسی اجتماعی، مشورت و طرح جنگ، پذیرش وفود اعزام نماینده به نقاط دیگر اجتماعات عمومی، پرستاری بیماران و مجروحان و اعلام وظایف حکومتی در مسجد صورت می گرفت. به هرکجا که اسلام گام می،نهاد چه مسلمانان آن را فتح می کردند یا می ساختند، به زودی و بی درنگ مسجدی ساخته می شد. ⁽¹⁾

این میراث عظیم در طول سال ها دچار فراز و فرودهای فراوانی شده است و حال در دوره استقرار حکومت اسلامی انتظار می رود که الگوهای عبادی آموزشی و تربیتی نهاد مسجد که در طول تاریخ فرهنگ و تمدن پرافتخار اسلامی به وجود آمده احیا شود و نواقص و معضلات مرتبط نیز حل گردد تا جایگاه مطلوب خود را به دست آورد.

5. ثمره و لزوم ارتباط کودک و نوجوان با مسجد

اشاره

از آن جاکه موضوع این تحقیق و هدف نهایی آن برقراری ارتباط نسل کودک و نوجوان با مسجد و آمدن آن ها به این مکان مقدس است، مناسب خواهد بود اگر به روایاتی که در این خصوص وجود دارد و از وجوه مختلف به آثار ثمرات و فضیلت آمدن به مسجد و برقراری ارتباط با این کانون معنویت پرداخته اند، اشاره شود. این امر در واقع ضرورت توجه به مقوله ارتباط گیری با مسجد را از منظر روایات تبیین می سازد بر این اساس به طور مختصر روایاتی چند در این خصوص بیان می شود:

الف: فضیلت رفت و آمد به مسجد

در حدیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است: أَلَا طُوبَى لِعَبْدٍ تَوَضَّأَ فِي بَيتِهِ ثُمَّ زَارَنِي فِي بَيتِي أَلا إِنَّ عَلَى الْمَزُورِ كرَامَة الزَّائِرِ أَلَا بَشِّرِ الْمَشَاءِينَ فِي الظُّلُمَاتِ إِلَى الْمَسْجِدِ بِالنُّورِ السَّاطِعِ يَوْمَ الْقِیامَهِ؛ خوشا به حال بنده ای که در خانه اش وضو

گیرد سپس مرا در خانه ام زیارت کند که در این صورت اکرام و گرامی داشت زیارت کننده بر زیارت شونده لازم است. همان کسانی را که در تاریکی ها به سوی مساجد گام برمیدارند به نوری درخشان در روز قیامت بشارت باد.» ⁽¹⁾

و امام صادق علیه السلام می فرماید: يَا فَضْلُ لَا يَأْتِي الْمَسْجِدَ مِنْ كِلِ قَبِيلَهِ إِلَّا وَافِدُهَا وَ مِنْ کُلِّ أَهْلِ بَیْتٍ إِلاَّ نَجِیبُهَا؛ «به مسجد نمی آید از هر قبیله ای مگر پیش گیرندگانش و از هر خانه ای مگر نجیبانش». ⁽²⁾

آن حضرت در حدیثی دیگر می فرماید: مَنْ مَشَى إِلَى الْمَسْجِدِ، لَمْ يَضَعْ رِجْلَهُ عَلَى رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ إِلا سَبَّحَتْ لَهُ اَلْأَرْضُ إِلَی اَلْأَرْضِ اَلسَّابِعَهِ؛ هر كه به سوی مسجد برود، پایش را بر هیچ تر و خشکی نگذارد مگر این که زمین تا طبقات هفتگانه آن برای او تسبیح بگویند». ⁽³⁾

ب: ثمره آمد و شد به مساجد

پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم می فرماید: لاَ یَرْجِعُ صَاحِبُ اَلْمَسْجِدِ بِأَقَلَّ مِنْ إِحْدَی ثَلاَثٍ إِمَّا دُعَاءٌ یَدْعُو بِهِ یُدْخِلُهُ اَللَّهُ بِهِ اَلْجَنَّهَ وَ إِمَّا دُعَاءٌ یَدْعُو بِهِ فَیَصْرِفُ اَللَّهُ عَنْهُ بَلاَءَ اَلدُّنْیَا وَ إِمَّا أَخٌ یَسْتَفِیدُهُ فِی اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ «شخص مسجدرو، دست کم یکی از این سه چیز نصیبش می شود یا دعایی که به درگاه خدا می کند و خداوند با آن او را به بهشت می برد یا دعایی که به سبب آن خداوند بلای دنیا را از او برمی گرداند و یا برادری که به خاطر خداوند عزّ و جلّ به دست می آورد [و نه بر اساس انگیزه های دنیوی و مادّی] ⁽⁴⁾

همچنین در کلام با ارزش دیگری از آن حضرت است: بَشِّرِ الْمَشَائِينَ إِلَى الْمَساجِدِ فى ظُلَمِ اللَّيْلِ بِنُورِ ساطِعِ يَوْمَ الْقِيامه؛ بشارت باد کسانی را که در شب های تاریک آهنگ رفتن به مساجد کنند که اینان در روز قیامت از نوری

درخشان برخوردار خواهند بود». ⁽¹⁾

و از ایشان روایت شده است: مَنْ مَشى إلى مَسْجِدٍ مِنْ مَسَاجِدِ اللَّهِ، فَلَهُ بِكُلِ خُطْوَهِ خَطاها حَتَّى يَرْجِعَ إِلى مَنْزِلِهِ ، عَشْرُ حَسَناتٍ، وَمَحَى عَنْهُ عَشْرُ سَيِّئَاتٍ، وَرَفَعَ لَهُ عَشْرُ دَرَجاتٍ؛ هر کس راهی را به سوی مسجدی از مساجد خداوند متعال در پیش گرفت، در برابر هر گامی که از هنگام رفتن برمی دارد تا زمانی که به منزلش بازگردد، برای او پاداش ده کار نیک نوشته شود و ده گناه از او محو گردد و ده درجه رفعت یابد.» ⁽²⁾

نیز از امیرالمؤمنین علی است: الْجَلْسَهُ فِي الْمَسْجِدِ خَيرُ لِي مِنَ الْجَلْسَه الْجَنَهِ فَإِنَّ الْجَنَّه فيها رِضَا نَفْسِى وَالْجَامِعَ فِيهِ رِضَا رَبِّي؛ نشستن در مسجد برای من بهتر از نشستن در بهشت است؛ زیرا در بهشت خود را خشنود می سازم و در مسجد پروردگارم را.» ⁽³⁾

ایشان در روایتی دیگر می فرماید: مَنِ اختَلَفَ إِلى المَسجِدِ أَصابَ إِحدَى الثَّمانى: أخا مُستَفادا في الله، أو عِلما مُستَطَرَفا، أو آيةً مُحكمَةً، أو رَحْمَةً مُنتَظَرَةً، أو كلِمَةً تَرُدُّهُ عن رَدى، أو يسمَعُ َكلِمَةً تَدُلُّهُ عَلى هُدى، أو يترُكَ ذَنبا خَشيةً أوحَياء؛ هر که به مسجد آمد و شد کند به یکی از این هشت چیز دست یابد یافتن برادری به خاطر خدا یا دانشی جدید یا آیتی محکم، یا رحمتی که آن را چشم به راه بود یا سخنی که او را از هلاکت برهاند، یا شنیدن جمله ای که او را به هدایت رهنمون شود یا آن که گناهی را از ترس و یا شرم ترک گوید. ⁽⁴⁾

6. جایگاه کارکردی مساجد در نظر بنیان گذار کبیر انقلاب

اشاره

چنان که در بحث کارکردها به تفصیل اشاره خواهد شد، مسجد صرفاً برای عبادت و پرستش نیست؛ هرچند فلسفه وجودی مسجد برای این امر

است، ولی با اندکی تفکر و دوراندیشی مشخص می شود که اگر صرفاً به این کارکرد اکتفا شود، بسیاری از امورات نظام اسلامی بر زمین مانده و نهایتاً، علاوه بر آموزه های متعالی دینی، اصل نظام دینی و به تبع آن، نهادهای دینی همچون مسجد در خطر نابودی و زوال قرار خواهند گرفت. لذا مسجد درواقع سنگر و پایگاهی آماده برای لشگر و نظام اسلام است که در هر زمان و مکانی برحسب اقتضائات مخصوص آن از ظرفیت مادی و معنوی مسجد بهره گرفته شده و استمداد می شود؛ بنابراین اگرچه مسجد برای عبادت و پرستش بنا شده و می شود ولی این نهاد همواره با تمام هستی خود از هرگونه اقدام و کارکردی که در راستای تقویت بعد عبودیت و بندگی انسان ها و مقابله با جبههٔ طاغوت و بندگی نفس و شیطان باشد حمایت می کند. امکانات خود را برای استفاده و کارکرد این چنینی بسیج می نماید؛ و براساس همین رویکرد استفاده از مساجد بود که خداوند بر ملت بزرگ ایران منت نهاد و تلاش های آن ها را در استقرار نظام اسلامی در این برهه زمانی و جغرافیایی حساس به رهبری امام خمینی و از طریق بهره گیری از سنگرهای اسلام یعنی مساجد به ثمر نشاند لذا در این قسمت به تبیین جایگاه واقعی مسجد (از حیث بهره گیری از آن) از منظر هبر کبیر انقلاب - امام خمینی رحمت الله علیه - پرداخته می شود تا واضح شود که سخن از توجه به ارتباط گیری کودکان و نوجوانان با نهاد مسجد و لزوم بسیج امکانات مسجد در جهت جذب هرچه بیشتر این قشر مهم از جامعه حرف ناصوابی نیست:

الف: مساجد، حافظ کیان اسلام

حضرت امام در اهمیت مساجد در صدر اسلام می فرمایند: در صدر اسلام هر وقت مسلمین می خواستند به جنگ عزیمت کنند از مساجد تجهیز می شدند و هر وقت که کار مهمی داشتند در مساجد آن را مطرح می ساختند

و درباره مسائل سیاسی به بحث و گفت وگو می نشستند. ⁽¹⁾مسجد مسلمین در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در زمان خلفایی که بودند... مرکز سیاست اسلام بوده است در روز جمعه با خطبه جمعه مطالب سیاسی، مطالب مربوط به جنگ ها مربوط به سیاست مدن این ها همه در مسجد درست می شده است. شالوده اش در مسجد ریخته می شده است در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در زمان دیگران و در زمان حضرت امیر علیه السلام ⁽²⁾.... ما یک چنین سلطانی دیده ایم که چراغ را خاموش می کند که آن چراغ به قدر دو دقیقه که با این شخص می خواهد صحبت عادی بکند صحبت رفاقتی مثلاً بکند، این دیگر روشن نباشد؛ خودش هم دستگاه و بارگاهش این مسجد است؛ توی این مسجد می آید می نشیند همه می آیند حرف هایشان را به او می زنند؛ از مسجد هم لشکر درست می کند و می فرستد به این طرف و آن طرف. ⁽³⁾

لذا از جمله ترفندهای استعمار برای محو اسلام از رونق انداختن مساجد بوده است که این حیله در رژیم های گذشته تا حد زیادی مؤثر افتاد و برخی دولت های حاکم از این ترفند خائنانه استقبال کردند بر همین اساس یکی از موضوعاتی که حضرت امام به کرات به آن اشاره کرده اند، همین وضع اسفبار مساجد در رژیم های گذشته بوده است اسلام منزوی در مساجد بود؛ با اسم اسلام، اسلام را منزوی کردند؛ در چهار دیوار مساجد، مساجد بی تحرک این مسجدالحرام و مساجد در زمان رسول اکرم مرکز جنگ ها و مرکز سیاست ها و مرکز امور اجتماعی و سیاسی بوده این طور نبوده است که در مسجد پیغمبر صلی الله علیه و آله همان مسائل عبادی نماز و روزه باشد، مسائل سیاسی اش

بیشتر بوده هر وقت می خواستند به جنگ بفرستند اشخاص را بسیج کنند و مردم را برای جنگ ها از مسجد شروع می کردند این امور را ... مع الأسف در دنبال تبلیغات از صدر اسلام یعنی بعد از یک مدتی تا زمان ما، مساجد یک مساجدی شده بود که اسلام در آن جا محکوم می شد؛ محکوم کردن اسلام به این نیست که کسی بگوید من اسلام را محکوم می کنم. محکوم کردن اسلام به این است که از چیزی که اسلام می خواهد در مسجد، زیر پا گذاشته شود. ⁽¹⁾

از آن وقتی که غرب به این جا راه پیدا کرده و مطالعات در حال مردم مشرق عموماً کرده اند و رسیدگی به اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی و اخلاقی مردم شرق آن ها کرده اند. همه این ها را مطالعه کردند و به آن نتیجه رسیدند که مسجد و محراب را و دانشگاه را باید به یک وضعی درست کرد که نتیجه نداشته باشد؛ یعنی آن نتیجه ای که از مسجد و محراب و منبر و از دانشگاه باید حاصل بشود خنثی کنند چه بکنند مأمورشان که رضاخان آمد و شاید (اگر) شما یادتان نباشد که چه کرد تمام منابر تعطیل شد، تمام مساجد نیمه تعطیل، تمام مجالس روضه خوانی همه از بین رفت. ⁽²⁾

ب: مساجد، سنگر انقلاب اسلامی

امام خمینی رحمت الله علیه که در سال 47 در نامه ای خطاب به شهید حجت الاسلام سعیدی می فرمایند در هر صورت سنگرها را حتی الامکان نباید از دست داد. ⁽³⁾ایشان در پیامی خطاب به ملت ایران ابراز داشتند مساجد و محافل دینیه را که سنگرهای اسلام در مقابل شیاطین است هر چه بیشتر گرم و مجهز نگه دارید. ⁽⁴⁾

همچنین در جمع روحانیون تهران فرمودند این مسجدها را سنگر قرار بدهید برای اسلام. در صدر اسلام از این مسجدها همه چیز بیرون می رفت مسجد محل قضاوت بود مسجد چه بود مسجد محل بسیج بود، بسیج سپاه بود؛ این مسجدها را شما باید محکم نگه دارید و این مساجد سنگرهای اسلام است محراب محل حرب است؛ این ها سنگرند. برای اسلام حفظ کنید این ها را. ⁽¹⁾

و در جمع طبقات دیگر مردم فرمودند: این ها از مسجد بد دیدند خصوصاً در این دو سه سال اخیر؛ در این دو سه سال اخیر مسجد یک محلی بود که مردم را به نهضت و به قیام بر ضد ظلم تهییج می کرد؛ این ها می خواهند این سنگر را بگیرند. ⁽²⁾

حضرت امام همین سفارش را به دانشجویان کرده اند این ها از مسجد می ترسند... شما دانشگاهی ها شما دانشجویان همه تان مساجد را بروید پرکنید سنگر هست این جا سنگرها را باید پر کرد. ⁽³⁾

ج: مساجد محل تربیت

این مساجد باید مرکز تربیت صحیح باشد و مساجد بحمدالله اکثراً این طوری است. اشخاصی که در مسجد می روند باید تربیت بشوند، تربیت های اسلامی مساجد را خالی نگذارید؛ آن هایی که می خواهند نقشه بکشند و شما را دور کنند از مساجد دور کنند از مراکز تعلیم و تربیت آن ها دشمن های شما هستند. باید در ماه مبارک رمضان تربیت و تعلیم به تمام معنا در همه بعدهایش در مساجد باشد در محافل دیگر باشد؛ مساجد را خالی نگذارید... انقلاب از مساجد پیدا می شود؛ از این مساجد این طور امور

تحقق پیدا می کند هم دانشگاه ها را حفظ کنید هم مساجد را حفظ کنید منافات با هم ندارند... دانشگاهی باشید مسجد هم بروید، مساجد را هم تعمیر کنید مساجد را هم آباد کنید از رفتن خودتان. ⁽¹⁾

د: لزوم حفظ مساجد

مسجد محلی است که از مسجد باید امور اداره بشود، این مساجد بود که این پیروزی را با رأی ملت ما درست کرد؛ این مراکز حساسی است که ملت باید به آن توجه داشته باشند؛ این طور نباشند که خیال کنند که حال دیگر ما پیروز شدیم دیگر مسجد می خواهیم چه بکنیم؛ پیروزی ما برای اداره مسجد است مراکزی که مراکز بسط حقیقت اسلام است؛ بسط فقه اسلامی است و آن مساجد است. این ها را خالی نگذارید. این یک توطئه است که می خواهند مسجدها را کم کم خالی کنند. این که می آیند مسجدها را می خواهند خلوت کنند و بیچاره جوان ها و متدینین ما هم اشتباهاً به خطا می روند این است که مسجدها کم کم امسال یک قدری ماه رمضانش کمتر باشد، سال دیگر یک خرده کمتر بعد از ده سال، پانزده سال دیگر چه بشود. آن ها عجله ندارند به تدریج هر چه شد؛ شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب هایتان و منبری هایتان را حفظ کنید و بیشتر از سوابق، شمایی که این معجزه را از مسجد دیدید که هم قدرت ها را در هم شکست ... نباید سستی کنید... مسجدها را محکم نگه دارید و پرجمعیت کنید. من امروز باید بگویم که تکلیف است برای مسلمان ها، حفظ مساجد امروز جزء اموری است که اسلام به او وابسته است. ⁽²⁾

7. جایگاه مسجد در نقشه مهندسی فرهنگی کشور

موضوع مسجد و تقویت جایگاه آن و نیز ارتقای سطح ارتباط مردم با این نهاد مقدس در نقشهٔ مهندسی فرهنگی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز مورد توجه واقع شده است طوری که در جاهای مختلف و به تناسب از لزوم توجه به آن و به اشکال مختلف سخن به میان آمده است.

عمده محورهای نقشهٔ مهندسی فرهنگی که به شکل مستقیم بدین موضوع پرداخته و بایدها و نبایدها را مشخص نموده، به شرح ذیل است:

– [حفظ و تقویت عناصر] هویت اسلامی ایرانی و انقلابی که عبارت اند از انتظار منجی قرآن و عترت نماز و مسجد، ولایت فقیه، فرهنگ بسیجی، ایثار و جهاد و شهادت زبان، ادبیات و خط فارسی.

رسانه ای و هنری در جهت تبیین و ترویج ،احکام، اسرار و آثار فردی و اجتماعی نماز بر طهارت ظاهری و باطنی و آرامش روحی و روانی برای همهٔ اقشار جامعه.

حسینیه ها، هیئت ها و پیگیری حل مشکلات آن ها با حفظ استقلال و اتکای محوری آن ها به مردم. ⁽¹⁾

8. کارکردهای مساجد

در صدر اسلام مسجد نقش های گوناگونی داشته و از نقش و کارکرد مساجدی مثل مسجدالنبی مسجد کوفه و مسجد سهله، می توان موارد متعدد زیر را استنتاج کرد

نظام و انقلاب برپاشده مسجد بوده است. امروزه هم مساجد همین نقش را ایفا می کنند.

بخش دوم: آشنایی با کودک و نوجوان

1. تعریف نظری کودک و نوجوان

برای تعیین گروه سنی مشخص کودک و نوجوان، اتفاق نظر چندانی وجود ندارد و گفته ها و نوشته ها برحسب مبانی مختلف، متفاوت اند.

از نظر فقه اسلام کودک که معادل آن لفظ صغیر در متون به کاربرده می شود از محجورین است و به محض رسیدن به سن بلوغ حجر از او زایل می گردد؛ لذا در فقه اسلامی ابتدای دوره بلوغ، پایان دوره کودکی است؛ یعنی بلوغ مرز بین کودکی و نوجوانی را مشخص می کند. به تعبیری سن کودکی از ولادت تا بلوغ است و منظور از کودک کسی است که به حد بلوغ شرعی نرسیده باشد. همچنین کودک یا صغیر در اصطلاح حقوقی به کسی گفته می شود که از نظر سن به نمو جسمی و روحی لازم برای زندگی اجتماعی نرسیده باشد چنان که قانون مجازات اسلامی که از صغیر، رفع مسئولیت کیفری (شده در ماده 49 صغیر را کسی می داند که به سن بلوغ شرعی نرسیده باشد. یکی از محققان می نویسد معمولاً از آغاز تولد تا حدود 12-13 سالگی را که پایان دوره دبستان است دوران کودکی می نامند. ⁽¹⁾

از نظر کنوانسیون حقوق کودک نیز منظور از کودک افراد انسانی زیر سن 18 سال است؛ مگر آن که قانون قابل اعمال در مورد کودک سن قانونی کمتری را تعیین کرده باشد. ⁽¹⁾

یکی دیگر از محققان می گوید به طورکلی لفظ کودک را (با توجه به معنای جامعه شناختی آن) به کسی می توان اطلاق کرد که وظیفه اجتماعی بر دوش ندارد؛ کودک تا زمانی کودک است که موظف نیست. ⁽²⁾

لیکن در خصوص دوره نوجوانی قابل ذکر است که پس از کودکی، سن 11-12 نوجوانی شروع می شود چنان که برخی از محققان بر آناند که سالگی تا 19-20 سالگی دوره نوجوانی محسوب می شود. برخی دیگر گفته اند که سن نوجوانی به دوره سوم رشد معروف است و با بلوغ آغاز می شود. روانشناسان نیز این دوره را دوره هویت یابی، بلندپروازی و دوره تثبیت شخصیت می دانند نوجوانی در شرایط موقعیت ها و وضعیت های گوناگون با هم متفاوت است. ⁽³⁾

2. تعریف عملیاتی کودک و نوجوان

این تحقیق در مقام بررسی و ارائه راهکار برای ارتباط هریک از این دو دوره سنی با نهاد مسجد نیست و به صورت تخصصی وارد بحث نمی شود؛ حتی این دوره ها که خود شامل سنین مختلفی است و هرکدام از بازه های سنی، اقتضائات تربیتی خاص خود را دارد موضوع بحث این پژوهش نیست بلکه آن چه در این مقام و در این تحقیق از کودک و نوجوان» مدنظر است عبارت است از یک گروه سنی که وابستگی کامل به نهاد خانواده و والدین

دارد و حضورش در مسجد مستلزم همراهی آنان است. همچنین به دلیل ویژگی های کودکانه و شیطنت ها و بازیگوشی هایی که دارند، حضورشان در مسجد با اما و اگرهایی همراه است؛ این قشر که بیشترشان نیز به سن تکلیف نرسیده اند به دلیل این که افکار، اندیشه ها و سبک زندگی امروزشان، سازنده و شکل دهنده شخصیت آینده آن ها خواهد شد، ارتباطشان با نهاد مسجد، بسیار مهم و حائز اهمیت است لذا در این تحقیق مراد از کودک و نوجوان اجمالاً آن گروه سنی است که ویژگی های گفته شده را دارا باشد و این تحقیق در تعریف کودک و نوجوان به ویژگی های اختصاصی و متمایزکننده آن ها از هم نظرندارد.

3. اهمیت تربیت در دوران کودکی و نوجوانی

دوران کودکی در زندگی انسان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این دوران می توان یک زندگی سالم و سعادتمندانه را پی ریزی کرد و از بروز بسیاری از مشکلات در آینده جلوگیری نمود بسیاری از نابسامانی های روانی و اخلاقی انسان ناشی از تربیت نادرست او در دوران کودکی است؛ بنابراین اگر خانواده با اصول و روش های صحیح تربیت کودک آشنا باشد و آن ها را به کار بندد، بعداً با مشکلات کمتری روبرو خواهد شد. لذا آموزش خانواده ها و آشنا ساختن آن ها با روش های صحیح تربیتی به مقدار زیادی در تأمین سعادت فردی و اجتماعی افراد جامعه مؤثر است. ⁽¹⁾

همچنین یکی از دوره های حساس که نقش بسیاری در سرنوشت افراد ایفا می کند، سنین پس از کودکی یعنی شروع نوجوانی است. نوجوانی و تغییراتی که در آن برای نوجوان رخ می دهد یکی از مسائلی است که توجه والدین و مربیان آموزشی را به خود معطوف کرده است. این دوره که حدفاصل کودکی و بزرگ سالی است بنا به تحولاتی که در جسم و روان نوجوان روی می دهد

دارای اهمیت است یک نوجوان دیگر نمی خواهد مانند یک کودک با او رفتار شود و می خواهد دیگران بدانند که بزرگ شده. او احساس می کند که اطرافیانش او را درک نمی کنند آن ها تنها در مقابل دوستان همسال خود، احساس راحتی می کنند و مایل اند که بیشتر اوقات خود را با دوستان سپری کنند. روی عقاید و نظرات همسالان خویش حساسیت خاصی دارند و به داوری و قضاوت آن ها بیش از بزرگ سالان اهمیت می دهند. به همین دلیل در این دوره توجه والدین به دوستان و ارتباط فرزندشان با دوستان و نظارت بر اعمال و رفتار آن ها ضروری است که البته «دوستان» دایره بس فراتری دارد و صرفاً شامل اشخاص هم سن و سال نوجوان نمی شود؛ بلکه هرگونه عامل محیطی مانند شبکه اجتماعی موبایلی و بازی های رایانه ای نیز که مقبول نظر نوجوان هستند و نوجوان دمی از زندگی خود را با آن ها می گذراند و برای گذران اوقات فراغت با آن ها تمایل و رغبت از خود نشان می دهد از منظر تأثیرگذاری به منزلهٔ دوستان نوجوان به شمار می روند به همین دلیل توجه به نیازها و خواسته های نوجوان و آموزش و آگاهی دادن درباره مسائل این دوره و تغییراتی که در فرد روی می دهد ضروری است. [می تواند تأثیر مثبتی برجای گذاشته و احیاناً تنش و شکاف بین والدین و نوجوان را در موضوعات دینی و مسجدی از بین ببرد] از سوی دیگر به لحاظ کمبود مؤسسات و مراکزی برای هدایت و راهنمایی خانواده ها در زمینه پرورش فرزندان و چاره جویی هنگام مواجهه با مشکلات دینی و تربیتی نقش مساجد و مدارس و امامان جماعت و ،معلمان به مراتب دشوارتر می شود؛ بنابراین لازم است مسئولان بیشتر به این دوره و مسائل مربوط به آن در مساجد و مدارس بپردازند تا همگان حتی خود نوجوان با آگاهی و اخذ توشه های لازم این دوره را پشت سر بگذارند. ⁽¹⁾

شاید در واقع دلیل اهمیت و حساسیت دوره نوجوانی در میان سایر

دوره های زندگی انسان به این خاطر است که در این دوره، نوجوان به دنبال یافتن هویت خویش در مسیر شکل دادن به شخصیتی متکی به خود گام برمی دارد. سؤالات متعددی نیز چه در حوزه مسائل دینی و غیر آن در ذهن نوجوان نقش می بندد که چنان چه نتواند پاسخی مناسب برای آن ها بیابد چه بسا ممکن است شخصیتی متزلزل و احیاناً دوگانه پیدا کند؛ بنابراین، شناخت جنبه های مهم ،جسمانی ،روانی ،اجتماعی، عقلانی و اخلاقی نوجوانان این توانایی را به نوجوان اطرافیان و نهادهای مسئول می دهد تا شیوه صحیح برخورد با تغییرات جسمی- روانی به وجود آمده را بدانند و با انجام اقدامات لازم و برنامه ریزی های مناسب و به موقع تا حدی از بروز ناسازگاری های خاص این دوران جلوگیری نمایند. ⁽¹⁾

4. روان شناسی رشد اخلاقی در کودک و نوجوان

اشاره

اگر نهاد مسجد بخواهد در مقولهٔ ارتباط گیری با کودک و نوجوان و وضعیت جذب آن ها موفق شود ناگزیر از شناسایی ویژگی ها و خصوصیات کودکان و نوجوانان و دنیایی است که آن ها در آن به سر می برند. بر این اساس در این قسمت به تبیین بخشی از ویژگی های عمده کودکان و نوجوانان پرداخته می شود.

الف: رشد قضاوت و وجدان اخلاقی در نوجوانی:

رشد وجدان از دوره پیش دبستانی شروع می شود؛ یعنی از زمانی که کودک هنجارهایی را برای رفتارهای قابل قبول در ذهن خود ایجاد می کند.

نوع الگویی که والدین به کودک و نوجوان ارائه می دهند و نوع نظم و انضباطی که اعمال می کنند بر چگونگی شکل گیری و قوت وجدان کودک یا نوجوان تأثیر می گذارد. نوع انتخاب الگو چگونگی حل تعارضات شناختی در قضاوت اخلاقی

و کیفیت استفاده از فرصت ها برای پذیرش نقش اخلاقی، می تواند در رشد وجدان اخلاقی تأثیر بسیار داشته باشد.

رشد وجدان اخلاقی از طریق ارائه الگوهای بحث و گفت وگوی والدین و مربیان با نوجوانان و جوانان در خصوص چگونگی تفکر اخلاقی نیز امکان پذیر است. برخی از تحقیقات نیز نشان می دهد که از طریق این بحث و گفت و گوها می توان سطح رشد اخلاقی را به مراحل بالاتری ارتقا داد. این تحقیقات برغنا بخشیدن در مفاهیم رشدی شناخت اخلاقی مبتنی است.

ب: رشد احساس اخلاقی در کودکی و نوجوانی:

رشد احساس اخلاقی اساساً در خانواده و در فرایند ارتباطی عاطفی والدین با فرزندان شکل می گیرد روش ها و فنون تربیت فرزند میزان همدلی والدین با فرزندان و نقش عواطف و رشد وجدان اخلاقی را می توان در شمار مهم ترین عوامل شکل دهنده فراخود و احساس اخلاقی به حساب آورد. فراخود که بخش اخلاقی شخصیت فرد است از سنین پیش دبستانی در او شکل می گیرد؛ یعنی آن زمان که کودک برای حفظ و افزایش محبت والدین نسبت به خود و از ترس و اضطراب از دست دادن عشق و علاقه والدین و برای اجتناب از تنبیه شدن توسط آنان سعی می کند خود را با والدین و به خصوص با والد هم جنس خود همانند سازد.

در فرایند شکل گیری وجدان و همانندسازی با والدین (و بعداً با مربیان و همسالان) است که احساس مثبت و منفی درباره هنجارهای اخلاقی خیرو شر نیز در وجود فرد ریشه می گیرد و فراخود او را می سازد. انتظارات و فرمان ها و چارچوب های مجاز و غیرمجاز اخلاقی فراخود فرد است که احساس معینی را نسبت به تفکر و رفتار مثبت اخلاقی (احساس صواب یا پاداش وجدانی) و نسبت به تفکر و رفتار غیراخلاقی احساس گناه یا تنبیه وجدانی در فرد به وجود می آورد.

ج: رشد ارزش ها در کودکی و نوجوانی:

سانتروک، مانند سایر روان شناسان

غربی که فقط گوشه چشمی به حقایق ارزشی و اخلاقی دارند و گهگاه واقعیت های کوچکی از تلخی های بزرگ زندگی مادی غربی را بیان می کنند، در بحث خود این سخن «برتراند راسل» ⁽¹⁾را در کادر قرار داده است که: جوامعی که فاقد ارزش های اخلاقی جمعی هستند نابود می شوند، اما بدون ارزش های اخلاقی شخصی بقای آنان نیز ارزشی ندارد». ⁽²⁾

بر همین مبنا گفتنی است ارزش ها که عبارت از همان خوب ها و بدها و شناخت آن هاست و از طریق آشنایی با مزایا و پیامدهای مثبت خوب ها و مضرات و نتایج سوء بدها حاصل می شود در هیچ دوره ای به اندازه دوره نوجوانی برای انسان مطرح نمی شود توانایی های شناختی فزاینده نوجوانان بیشتر آنان را متوجه ارزش ها و به عبارتی خوب و بدها می کند. جالب این که نوجوان هم مانند بزرگ سال ممکن است بتواند به موضوعات ارزشی تیزبینانه بنگرد و راه و روش ارزشی مناسبی را فرمول بندی کند؛ ولی شاید همیشه نتواند بر اساس این فرمول بندی عمل کند. ⁽³⁾

5. نیازهای اساسی و عاطفی کودک و نوجوان

اشاره

شناخت این نیازها - که برآورده ساختن آن ها عمدتاً مورد رغبت کودکان و نوجوانان هست و تطابق بین نیاز درونی و ذاتی آن ها با خواسته های بیرونی شان وجود دارد نقش اساسی در تولید محتوای جذاب نسبت به مقوله نماز و مسجد در فصل دوم و نیز در برنامه ریزی به منظور ارتباط دهی بهتر کودکان و نوجوانان با مسجد (در فصل سوم) دارد. برخی از این ویژگی های عمده کودکان و نوجوانان عبارت اند از: ⁽⁴⁾

الف. ابراز محبت به کودکان:

در صورتی که کودکان و نوجوانان به لحاظ محبت احساس کمبود کنند و در برخوردهای اجتماعی، چه در محیط خانه چه در اجتماع - از نظر احساسی و عاطفی - اقناع نشوند و به سنین بالاتر ،بروند، دوگانگی شخصیت پیدا می کنند و زمینه های بهتر تربیت و هدایت در آن ها کاهش می یابد. در نتیجه نظام های آموزشی و تربیتی نیز با افرادی سرگردان و عقده ای و بعضاً قانون گریز مواجه می شوند که نمی توانند کار چندانی برای اصلاح و تربیت آن ها انجام دهند.

امام صادق علیه السلام در این زمینه می فرمایند: حضرت موسی علیه السلام شد از خداوند پرسید: خدایا برترین اعمال نزد تو کدام است؟ خداوند فرمود: دوست داشتن کودکان؛ زیرا من آن ها را بر فطرت توحید خود آفریدم و اگر آن ها را بمیرانم همه آن ها را به رحمت خود به بهشت داخل می کنم.» ⁽¹⁾

ب. امنیت خاطر:

کودکی که در محیط زندگی اش احساس امنیت و آرامش دارد فضای زندگی خود را متناسب و ایدئال می بیند با روحیه اعتماد، تکیه به ارزش های وجود خویش و اطمینان از اطرافیان، بهتر می تواند استعدادهای درونی خود را به ظهور برساند، در زندگی آینده سردرگم نمی شود.

کودکان برخوردار از امنیت خاطر سلیقه های درونی و ابتکار و خلاقیت های درونی خود را بروز می دهند و علاوه بر آن نیازها و خواسته ها و هنجارهای درونی را بسیار صادقانه با مربیان در میان می گذارند و در محیط آموزشی، بسیار سریع و مطلوب به وسیلهٔ آموزه های دینی و تربیتی موفق می شوند.

ج. تحسین کارهای آن ها:

در سرشت انسان حب ذات نهفته است و نمی شود آن را نادیده گرفت یا به شکلی آن را سرکوب کرد؛ زیرا تمام انسان ها خود را دوست دارند و برای حفظ حرمت خویش جان فشانی می کنند و از بی حرمتی به خود احساس بدی دارند امام صادق در این باره

فرموده اند طُبِعَتِ اَلْقُلُوبُ عَلَی حُبِّ مَنْ أَحْسَنَ إِلَیْهَا وَ بُغْضِ مَنْ أَسَاءَ إِلَیْهَا؛ «قلب انسان ها چنان سرشته شده است که هر کس به انسان احسان کند او را دوست می دارد و هر کس به او بدی کند او را دشمن می دارد.» ⁽¹⁾

کودکان و نوجوانان بر اساس غریزه حب ذات بسیار علاقه مندند که دیگران تحسین و تشویقشان کنند و کارها و رفتار آن ها تحسین برانگیز باشد. بر همین اساس اگر کودکان از بزرگترها یا مربیان بی احترامی ببینند و کارهای هرچند کوچک ولی ارزشمند آنان را تحسین نکنند یا تحقیر و تمسخر کنند، تربیت اثر معکوسی خواهد داشت و رهنمودهایشان کاربردی آموزشی نخواهد داشت و کودکان با ناباوری نسبت به آنان به حرف هایشان گوش فرانمی دهند.

د. بها دادن:

اهل بیت علیهم السلام برای کودکان و نوجوانان اهمیت خاصی قائل بودند و کارهای ثمربخش آن ها را تحسین می کردند و هیچ گاه از اشتباهات آن ها انتقاد نمی کردند طوری رفتار می کردند که کودکان احساس شرمندگی نکنند و با این کار زمینه های تربیت آن ها را فراهم می کردند.

اگر کودکی در حضور دیگران و همسالان سرزنش شود، به جای آن که رفتار ناپسند خود را ترک کند با لجبازی به آن ادامه می دهد؛ و متقابلاً میدان دادن به کودکان شخصیت آن ها را پربار می کند و فرهنگ گفتاری و ادب، اخلاص و... آن ها رشد می کند. محمد بن مسلم می گوید: «ابوحنیفه، پیشوای حنفی ها خدمت امام صادق علیه السلام رسید. در آن حال فرزندش موسی علیه السلام نماز می گزارد و مردم از جلو او می گذشتند و او مانع آن ها نمی شد و حال آن که این کار اشکال دارد - البته براساس فقه حنفی – وقتی ابوحنیفه وارد شد. به امام صادق علیه السلام این خبر را داد. امام فرزند گرامی اش را خواست و خطاب به وی فرمود: فرزندم ابو حنیفه می گوید تو وقتی نماز می خواندی مردم از جلو تو عبور می کردند و تو آن ها را نهی نکردی. عرض کرد: بلی،

پدر، کسی که من برای او نماز می گزارم از این مردم به من نزدیک تر است؛ زیرا خدا می فرماید من از رگ گردن به آن ها نزدیک ترم. امام صادق علیه السلام همین که این دلیل را از زبان فرزندش امام موسی کاظم علیه السلام شنید، او را در آغوش کشید و فرمود: پدر و مادرم به فدایت ای کسی که اسرار الهی در تو به ودیعه گذاشته شده است. ⁽¹⁾

لذا امام صادق در اعتراض ابوحنیفه نسبت به فرزندش موسی از خود واکنش منفی نشان نداد. نخست از فرزندش پرسید و به وی مجال و میدان دادند تا برای کار خویش برهان اقامه کند اگر کودکان و نوجوانان مورد تحقیر و اهانت والدین و یا مربیان خود قرار بگیرند اثرات منفی و نامطلوبی در رفتار و گرایش های آینده آن ها دارد در روایتی امام صادق علیه السلام می فرمایند: مَا مِنْ رَجُلِ تَكَبَّرَ أَوْ تَجَبَّرَ إِلَّا لِذِلَّةٍ وَجَدَهَا فِي نَفْسِهِ؛ «هیچ کس تکبر نمی کند و زور نمی گوید مگر به سبب ذلت و حس حقارتی که در خود می بیند.» ⁽²⁾

ه-. شرکت در بازی کودکان و نوجوانان:

بازی و سرگرمی برای کودکان و نوجوانان یک خصیصه طبیعی به حساب می آید و زمینه رشد جسمانی و روانی آن ها را فراهم می کند وقتی کودک در بازی های گروهی شرکت می جوید، روحیه تعادل و خویشتنداری او تقویت می شود و از تجربیات و لیاقت دیگران استفاده می کند و بر توانایی های شخصی خویش می افزاید. حضور بزرگترها - هرچند به مدت محدود - در این بازی ها، بها دادن به شخصیت کودک به حساب می آید برخی از بازی های خوب ممکن است باعث انتقال برخی از رفتارهای پسندیده و آموزش مسائل تربیتی شود. اسلام به این نیاز طبیعی کودکان توجه جدی دارد امامان علاوه بر این که کودکان را در بازی کردن آزاد می گذاشتند خود نیز در بازی های آنان شرکت

می کردند و با حضور خود در فضای با طراوت بازی، به شخصیت آن ها احترام می گذاشتند.

از انس بن مالک نقل شده است: «پیامبر صلی الله علیه و آله برای ادای نماز به مسجد آمد در حالی که امام حسن بر دوش آن حضرت قرار داشت. در هنگام نماز او را در کنار خود نشانید وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به سجده رفت، سجده طولانی شد. من سر را از سجده برداشتم دیدم امام حسن بر دوش پیامبر صلی الله علیه و آله سوار شده است. وقتی نماز تمام شد مردم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پرسیدند: این سجده را به قدری طول دادی که هیچ گاه چنین نکرده بودی. آیا وحی نازل شده است؟ فرمود وحی نازل نشده ولی فرزندم بر دوشم سوار شده بود، نخواستم عجله کنم تا این که خودش از دوشم پایین آمد». ⁽¹⁾

در سیره امام صادق علیه السلام می خوانیم که امام در بازی کودکان شرکت می کرد و هرگاه با عدم صداقت برخی از کودکان مواجه می شد، بازی را ترک می کرد و با خواهش دیگران به بازی برمی گشت؛ یعنی امام در واقع به این طریق پایبندی و عمل به قوانین و مقررات یا راستی و صداقت را به آن ها می آموخت.

و. ورزش و نقش تربیتی آن:

ورزش نیازهای جسمی و روحی کودکان و نوجوانان را برطرف می کند و آثار جسمی مطلوبی دارد. کوه نوردی، شنا، اسب سواری و مسابقات تیراندازی در روایات گوناگون از پیشوایان دین از ورزشهای مفید دانسته شده است.

امام صادق علیه السلام نقل کرده اند: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله به منزل فاطمه علیها السلام وارد شد امام حسن و امام حسین با او بودند پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها فرمود برخیزید و با هم کشتی بگیرید. فاطمه زهرا علیها السلام که برای کاری بیرون رفته بود بر آن ها وارد شد و مشاهده کرد که پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم می فرماید عجله کن حسن برحسین سخت بگیر فاطمه و تعجب کرد و فرمود: آیا بزرگ تر را بر

کوچک تر تشویق می کنید؟ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود من حسن را تشویق می کنم؛ در حالی که برادرم جبرئیل حسین را تشویق می کند و می گوید: یا حسین، بر حسن سخت بگیر. ⁽¹⁾

کودکان در ورزش های گروهی دوستی، رقابت، افتخار به برنده شدن و بروز شخصیت را که در درون پنهان می داشتند ظاهر می کنند؛ زیرا در صحنهٔ بازی های منظم ورزشی از همبازی های خود چیزهای خوبی می آموزند. از جمله آثار مطلوب ورزش، تقویت جنبه های جسمانی است ولی عمده اثری که در ورزش وجود دارد تقویت فکری اعتماد به نفس، درک میزان توانایی خود و رقیب و باور کردن دیگران است؛ که این ها سبب می شود تا عقل و خرد کودکان پرورش یابد و رشد کند طبع کودکان موافق بازی کردن است و این برای رشد آنان بسیار مفید است.

گفتنی است اگر جهت ورزش غلط ،باشد همین ورزش تبدیل به ضد ارزش می گردد و ممکن است آسیب هایی مانند پرخاشگری، ماجراجویی سودطلبی، غرور کاذب و خودمحوری را در پی داشته باشد.

6. تربیت دینی فرزندان و نقش مساجد در این مورد

در متون دینی به کرات و به تناسب موقعیت های مختلف، نسبت به تأدیب فرزند و ملازمت والدین بر این امر سفارش شده است؛ چنان که آمده است:

الف. پیامبر خدا صلى الله عليه وسلم فرمود: أَکْرِمُوا أَوْلاَدَکُمْ وَ أَحْسِنُوا آدَابَهُمْ یُغْفَرْ لَکُمْ؛ «به فرزندان خود احترام گذارید و آنان را آداب نیکو بیاموزید تا آمرزیده شوید.» ⁽²⁾نیز فرمود: مَن كانتْ لَه ابنةً فأدَبَها وأَحْسَنَ أدبها و علمها فأَحْسَنَ تعليمها فأوسَعَ عليها مِن نِعَمِ اللهِ الَّتى أسْبَغَ عَلَيهِ، كانَتْ لَهُ مَنَعَةً و سِتْرا مِن النَّارِ؛ هر كه

دختری داشته باشد و خوب تربیتش کند و او را به خوبی دانش بیاموزد و از نعمت هایی که خداوند به او عطا کرده به وفور بهره مندش سازد، آن دختر، سپر و پوشش پدر در برابر آتش دوزخ خواهد بود.» ⁽¹)ب. امام علی علیه السلام به امام حسن علیه السلام فرمود: ﴿إنّما قَلْبُ الحَدَثِ كالأَرضِ الخاليه ما ألقى فيها مِنْ شيءٍ قَبِلَتْهُ، فبادَرْتُك بالأدبِ قبل أن يَقْسُوَ قلبك، يشتغل لُبَک؛ «دل نوجوان همچون زمین خالی است که هر چه در آن افکنده شود می پذیرد؛ از این رو من پیش از آن که دلت سخت و فکرت مشغول شود، به تأدیب و تربیت تو پرداختم». ⁽²⁾ ج. امام صادق علیه السلام فرمود: لما نَزَلتُ هذه الآيه: «يیا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً، قَالَ اَلنَّاسُ: یَا رَسُولَ اَللَّهِ! كيفَ نَقِى أنفسَنا وَأَهلِينا؟ قالَ: اعْمَلُوا الْخَيْرَ وَ ذَكِّرُوا بِهِ أَهْلِيكُمْ فَأَذْبُوهُمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ؛ چون آیه «ای کسانی که ایمان آورده اید خود و خانواده خود را از آتش نگه دارید» ⁽³⁾نازل شد، مردم گفتند یا رسول الله! چگونه خود و خانواده مان را حفظ کنیم؟ فرمود عمل خیر انجام دهید و آن را به خانواده خود نیز یادآوری کنید و بر پایه فرمان برداری از خدا پرورششان دهید. ⁽⁴⁾همچنین آن حضرت می فرمایند: لا یَزالُ العَبدُ المُؤمِنُ یورِثُ أهلَ بَیتِهِ العِلمَ وَالأَدَبَ الصّالِحَ حَتّی یُدخِلَهُمُ الجَنَّهَ جَمیعاً ، حَتّی لا یَفقِدَ مِنهُم صَغیرا ولا کَبیرا ولا خادِما ولا جارا . ولا یَزالُ العَبدُ العاصی یورِثُ أهلَ بَیتِهِ الأَدَبَ السَّیِّئَ حَتّی یُدخِلَهُمُ النّارَ جَمیعا حَتّی لا یَفقِدَ فیها مِن أهلِ بَیتِهِ صَغیرا ولا کَبیرا ولا خادِما ولا جارا؛ بنده مؤمن هماره برای خانواده خود دانش و تربیت نیکو به ارث می نهد تا همه آن ها را وارد بهشت کند؛ به طوری که کوچک و بزرگ و خدمتکار و همسایه را در بهشت می یابد؛ و بنده گناهکار پیوسته برای خانواده خود بدادبی را به ارث می نهد، چندان که

همه آن ها را وارد دوزخ می کند؛ به طوری که کوچک و بزرگ از خانواده اش و خدمتکار و همسایه را در آن جا می بیند. ⁽¹⁾

د. امام رضا علیه السلام می فرماید: مُرِ الصَّبی فلیتَصدَّقُ بيدِهِ بالكسْرِهِ والقَبْضِهِ و الشَّيءِ وإنْ قَلَ، فإنَّ كلَّ شيءٍ يرادُ بِهِ الله - وإنْ قَلَ - بعدَ أَنْ تَصَدُقَ النِّيهُ فِيهِ عظیم؛ به کودک دستور ده که با دست خودش صدقه بدهد؛ اگرچه به اندازه تکه نانی یا یک مشت چیز اندک باشد؛ زیرا هر چیزی که در راه خدا داده می شود، هر چند کم اگر با نیت پاک باشد زیاد است.» ⁽²⁾

ه-. لقمان به فرزندش فرمود: يا بُنَى، إن تأدبتَ صَغيرا انتفَعْتَ بهِ كبيرا؛ «پسرم! اگر در کودکی ادب آموزی در بزرگی از آن بهره مند می شوی» ⁽³⁾

به نظر می رسد اولین نتیجه راهبردی احادیث مذکور برای عملی نمودن آن ها این باشد که در یک جامعه اسلامی باید کودکان و نوجوانان از نگرشی مثبت و خوشایند نسبت به نمادها و اماکن مذهبی، همچون روحانیت، مساجد و نمازخانه ها برخوردار باشند چون بخش قابل توجهی از فرایند تربیت دینی به واسطه آن ها صورت می گیرد و البته محتوای تعالیم موجود در این اماکن و نیز رفتار تبلیغی و ترویجی والدین، برای آوردن فرزندان به این مراکز باید از چنان استحکام و تدبیر شایسته ای برخوردار باشد که در نتیجه آن کودکان و نوجوانان مسجد را محلی آرامش بخش، زیبا و دوست داشتنی بدانند.

به هر حال نباید از این واقعیت چشم پوشید که مسجد مهم ترین ثمر بخش ترین و پاک ترین نهاد تربیتی در طول تاریخ اسلام بوده است و حتی در زمان حال که ابزارهایی فراگیر و برحسب ظاهر تأثیرگذارتر به وجود آمده اند و علی رغم دارا بودن ضعف ها و نقایصی چند در برنامه های مساجد،

باز هم هیچ کدام از ابزارهای مدرن از حیث تأثیر مثبت، با نهاد مسجد برابری نمی کنند؛ که البته این موضوع اهمیت و ضرورت پرداختن به این مسئله را بیش از پیش مشخص می سازد که مسجد نیز باید برحسب اقتضائات زمان خود قدم بردارد و برای اهداف والا و ثابتی که دارد از بهترین و به روزترین ابزارها در جهت هدایت انسان ها به ویژه نسل کودک و نوجوان استفاده نماید.

7. آثار و فواید تربیتی گرایش کودکان و نوجوانان به مسجد

الف. دین آموزی و تقویت ایمان و اعتقاد:

برای صیانت کودکان و نوجوانان از آفت های فکری و نگرشی یکی از بهترین راه ها به مسجد بردن آنان است؛ زیرا مسجد در تغذیه فکری، روحی، عاطفی و هدایت آنان در بستر صراط مستقیم و بر اساس قرآن و عترت به عنوان مکان مقدس گام بزرگی می تواند بردارد. فردی که به مسجد رفت و آمد داشته باشد، از آموزه ها و صحبت های دیگران استفاده می کند. وقتی که کودک نوجوانی در مسجد برای نماز حاضر شود و بعد از نماز صحبت های امام جماعت را بشنود این کار در ایمان و اعتقاد او آثار بسیار سازنده ای برجا می گذارد؛ زیرا امام جماعت که در مورد مسائلی چون امامت، ولایت معاد، قبر و قیامت، دنیا و مذمت دنیاگرایی در قالب احادیث و حکایات سخنرانی می کند در روحیه ی وی اثر گذاشته و باعث تقویت مبانی اعتقادی و ایمان او خواهد شد. ⁽¹⁾

ب. تعلیم قرآن و دعا:

در میان همه مباحث علوم دینی، پرداختن به علوم قرآن در مسجد دارای اهمیتی ویژه است؛ زیرا قرآن و مسجد پیوندی خاص با یکدیگر دارند پیامبر گرامی اسلام صلى الله عليه وسلم فرموده اند: إِنَّمَا نُصِبَتِ

الْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ؛ «مساجد را برای خواندن و فهمیدن) قرآن بناکرده اند.» ⁽¹⁾و نیز فرموده اند: مَنْ أَحَبَ الْقُرْآنَ فَلْيُحِبَّ الْمَسَاجِد؛ «دوستدار قرآن، مسجد را نیز باید دوست داشته باشد.» ⁽²⁾

ج. پرورش حبّ اهل بیت علیهم السلام:

یکی از راه های محبت اهل بیت در کودکان و نوجوانان پدید آوردن صحنه ها و فضاهایی است که آن ها در شرایط روحی خاصی قرار بگیرند و به تدریج حس درونی آنان بیدار شود و جذب گردند چه بسا اگر آنان را به حال خود رها کنید، به این سمت و جهت کشیده نشوند و به مجالس دعا و توسل نیایند. ⁽³⁾

این مسئله با حضور آنان در مسجد به دست می آید. وقتی که کودک و نوجوان در مسجد حضور پیدا کنند و در مسجد مجلس عزا و نوحه برپا شود، عواطف آنان بر محور اهل بیت علیهم السلام رشد و تعالی می یابد.

د. دوست یابی مناسب:

هنگامی که یک کودک و نوجوان به مسجد رفت و آمد داشته باشد، می تواند دوستان خوب زیادی پیدا کند و از دوست یابی در مراکز سوء و فحشا و دوستان ناباب مصون بماند. حضرت علی هنگام برشمردن آثار رفت و آمد و مراوده با این مکان مقدس یکی از فواید آن را ... أَخاً مُسْتَفَاداً فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَل ....؛ ... برادر ایمانی که در مسیر خداوند از او استفاده کند...» ⁽⁴⁾بیان می فرمایند؛ و نیز از مضمون حدیث معصوم که می فرمایند افرادی که وارد مساجد می شوند، افراد شایسته و اصیل هر قومی هستند می توان استفاده کرد که به یقین هرکس توفیق نخواهد داشت نامش در شمار افراد دعوت شده به مسجد باشد و مسجد جایگاه افراد شایسته و مورد اعتماد است؛ لذا می توان در آن جا دوستان دینی

و واقعی خود را پیدا کرد. ⁽¹⁾

ه-. نظم آموزی:

مسجد در یک جامعه اسلامی جایگاه تجمع منظم و همه روزه مؤمنان حق جوست آوای ملکوتی اذان به خودی خود آنان را به مسجد فرامی خواند و جلسه ای منظم از دوستداران معارف اسلامی فراهم می آید؛ بنابراین وقتی که کودکان و نوجوانان به مسجد بیایند و این نظم و هماهنگی اهل مسجد با همدیگر و با امام جماعت را بینند این را برای خود الگو قرار می دهند و مسئله نظم و یکپارچگی بیشتر برایش تجلّی و بروز پیدا می کند. ⁽²⁾

و. ایجاد آرامش روحی و روانی:

مسجد خانهٔ الهی در گستره زمین و پناهگاه مؤمنان است. در آن جا دل ها با ذکر و یاد خدا آرام گرفته ، از تنش های روانی دور می شوند.

همچنین اطمینان و آرامش که نتیجه ذکر خداست الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ «آن ها کسانی هستند که ایمان آورده اند و دل هایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است؛ آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد!» ⁽³⁾اطمینان و آرامش در سایه مذهب و قداست مکان های مذهبی به اوج خود می رسد پس اگر کودک و نوجوان امروز به مسجد رفت وآمد داشته باشند تندرستی روحی و روانی آن ها تضمین شده خواهد بود همان طور که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: مَنْ كَانَتِ الْمَسَاجِدُ بَيْتَهُ ضَمِنَ اللهُ لَهُ بِالرَّوْحِ وَ الرَّاحَهِ؛ «هرکس مساجد خانه اش باشد خداوند آسایش و آرامش را برای او ضمانت می کند.» ⁽⁴⁾

ز. پرکردن اوقات فراغت:

هرگاه کودک و نوجوان به مسجد رفت و آمد داشته باشند و در مسجد با برنامه های مختلف پرمحتوا و متنوّع مشغول

شود از این راه ها ارضای فکری می گردد و هیچ گاه در ذهنش مکانی برای فرهنگ مبتذل غرب باقی نمی ماند. ⁽¹⁾

برای پر کردن اوقات فراغت کودکان و نوجوانان بهتر است که به مناسبت های مختلف مسابقه های مختلف و اردوهای تفریحی زیارتی از طرف مسجد برگزار شود؛ این کار سبب می شود تا اوقات فراغت آن ها به شکل مفید و مطلوبی پر شود.

ح. پرورش روحیه جمع گرایی:

اشاره

از تأثیرات مناسب مسجد بر تعلیم و تربیت افرادی که در آن حضور می یابند تقویت و پرورش روح جمع گرایی، انعطاف پذیری نظم پذیری و پیوستن به جمع را می توان برشمرد. حضور در مسجد درون گرایی خود محوری افراطی و بیگانگی از جمع را از کودکان و نوجوانان دور می کند. هنگامی که آنان وارد مسجد می شوند، با افکار گوناگون و اشخاص متفاوت برخورد می کنند این علاوه بر آثار تربیتی و آموزشی، روح فردگرایی و خودبینی را در آنان از بین می برد و باعث می شود تنها به منافع شخصی خود فکر نکند و در صورت تزاحم منفعت شخصی و منافع جامعه مصلحت شخصی را کنار گذاشته و جامعه را از خود بداند. ⁽²⁾

چکیده فصل اول: كليات

مسجد صرفاً محلی برای عبادت و پرستش نیست؛ هرچند فلسفه وجودی مسجد برای این امر است ولی با اندکی تفکر و دوراندیشی مشخص می شود که اگر صرفاً به این کارکرد اکتفا شود بسیاری از امورات نظام اسلامی بر زمین مانده و نهایتاً علاوه بر آموزه های متعالی دینی اصل نظام دینی و به تبع آن، نهادهای دینی همچون مسجد در خطر نابودی و زوال قرار خواهند گرفت. مسجد درواقع سنگر و پایگاهی آماده برای لشکر و نظام اسلامی است که در هر زمان و مکانی برحسب اقتضائات مخصوص آن از ظرفیت مادی و معنوی مسجد بهره گرفته شده و از آن استمداد می شود؛ بنابراین اگرچه مسجد برای عبادت و پرستش بنا شده و می شود ولی این نهاد همواره با تمام هستی خود از هرگونه اقدام و کارکردی که در راستای تقویت بعد عبودیت و بندگی انسان ها و مقابله با جبههٔ طاغوت و بندگی نفس و شیطان باشد حمایت می کند و امکانات خود را برای این گونه کارکردها بسیج می نماید؛ بر اساس همین رویکرد استفاده از مساجد بود که خداوند بر ملت بزرگ ایران منت نهاد و تلاش های آن ها را در استقرار نظام اسلامی در این برهه زمانی و جغرافیایی حساس به رهبری امام خمینی له از طریق بهره گیری از سنگرهای اسلام یعنی مساجد به ثمر نشاند.

دوران کودکی و نوجوانی در زندگی انسان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این دوران می توان یک زندگی سالم و سعادتمندانه را پی ریزی کرد و از بروز بسیاری از مشکلات در آینده جلوگیری نمود بسیاری از نابسامانی های روانی و اخلاقی انسان ناشی از تربیت نادرست او در دوران کودکی است.

اگر نهاد مسجد بخواهد در مقولهٔ ارتباط گیری با کودک و نوجوان و وضعیت جذب آن ها موفق شود ناگزیر از شناسایی ویژگی ها و خصوصیات کودکان و نوجوانان و دنیایی است که آن ها در آن به سر می برند.

فصل دوم: نگرش سازی و ارزش آفرینی از مسجد

اشاره

مقدمه

بخش قابل توجهی از علل و عوامل ارتباط گیری افراد با مسجد و یا عدم آن، مربوط به وضعیت نگرشی و ارزشی آنان در موضوع مسجد است که از دوران کودکی و توسط عوامل مختلف شروع به شکل گیری می کند.

درواقع انسان با آن چیزی ارتباط برقرار می کند که قبلاً آن را شناخته و ارتباط گیری با آن را ارزشمند و مفید تلقی نماید و این در تمام جریان زندگی صدق پیدا می کند که البته ماجراجویی ها و اقدامات متهورانه را که از منظر عقل، جایگاه چندانی ندارند باید از این مقوله جدا کرد.

در موضوع مسجد نیز لازمه و گام زمینه ساز ارتباط با آن، ابتدا شناخت یابی و آگاه شدن از این نماد هویت ساز و اثرگذار دینی است؛ این که واقعیت وجودی مسجد چیست؟ فلسفهٔ پیدایش آن چیست؟ کارکردهای عمده آن کدام اند و جایگاه فضیلت و احکام خاص ارتباط داشتن با مسجد از منظر متون دینی چیست؟ این ها و مواردی مانند آن در نیل به نگرش، بینش و شناخت نسبت به مسجد اثرگذارند. در گام دوم لازم است شناخت و بینش به ارزش و احساس تبدیل شود؛ لذا با آموزش و آگاهی از مزایا و منافع ارتباط داشتن با مسجد و نیز مضرات و خسران دنیوی و اخروی دوری گزینی از مسجد، خوب بودن ارتباط با مسجد حاصل می شود و ارزش داشتن ارتباط گیری با مسجد

که چیزی جزهمان خوب و مفید دانستن ارتباط با آن است حاصل می شود و لذا احساس و هیجان مثبت برای ارتباط به وجود می آید و این مقدمه ای می شود برای تحریک عضلانی و فیزیکی جهت رفتن به مسجد و ارتباط سازنده داشتن با مسجد و تعالیم ارزشمند موجود در آن.

بر این اساس خود موضوع نگرش سازی و ارزش آفرینی از مقوله نماز و مسجد از موضوعات مهم و اساسی در موضوع ارتباط کودک و نوجوان با مسجد است لازم است وضعیت موجود آن در جامعه فعلی سنجیده شده مشخص شود که برونداد و خروجی عملکرد جامعه امروز از حیث نگرش سازی و ارزش آفرینی برای موضوع مسجد و نماز برحسب عوامل محیطی مختلف که دارد و هرکدام در موضوع آموزش و تربیت نقش آفرینی می کنند چیست و چگونه است و اگر نهاد مسجد بخواهد در این خصوص اقدام مناسب متناسب و با داشته های خود انجام دهد اولویت های همکاری و یا احیاناً مقابله اش کدام عوامل محیطی هستند و چه نحو از تعامل را باید در کوتاه مدت و بلندمدت در قبال آنان در پیش بگیرد.

شاید اگر بخواهیم از منظر دیگری به قضیه نگاه کنیم این طور بشود با این پیش فرض که شناخت انسان از مسائل، عمدتاً از طریق عوامل محیطی موجود در جامعه صورت می گیرد و خصوصاً در جامعه امروزی که عوامل رسانه ای با شدت و حدت بیشتری در این مقوله اثرگذاری می کنند ،، در چنین شرایطی لازم است بدانیم شناخت کودکان و نوجوانان از مسجد و خوب یا بد بودن ارتباط گیری با آن چگونه رقم می خورد؟ آیا خروجی پرداختِ عوامل محیطی - که نه مورد آن ها و مهمترینشان در این فصل مورد بررسی قرار می گیرند به مسائل دینی و مسجد سبب ارزش آفرینی از نماز و مسجد می شود؟ یا این که نه از این حیث خنثی هستند و یا احیاناً تعالیم و پیام های مستقیم و غیرمستقیم آن ها سبب کم ارزش تلقی شدن مسائل دینی و نماد مسجد و در مواردی در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان موجب شکلگیری

تصویر ضد ارزشی از این ها می شود؟

براین اساس پرداختن به وضعیت محتوایی این عوامل، امری ضروری و لازم است. هرچند در مواردی از عوامل ممکن است بخش زیادی از بررسی مطالب عمومیت داشته باشد و اختصاص به مسجد نداشته باشد، ولی این دلیل موجهی بربی ارتباط بودن بحث با موضوع تحقیق نخواهد بود؛ زیرا چنان که گفته شد هدف این فصل آن است که به مسئولان فرهنگی مرتبط با موضوع کودک و نوجوان و مسجد این نگاه و شناخت را ارائه نماید که فضای عوامل محیطی و رسانه های متعدد آن که شناخت کودکان و نوجوانان از نماز و مسجد و خوب و بد بودن آن ها عمدتاً از طریق این رسانه ها شکل می گیرد چه وضعیتی دارد و ارزش ها و نگرش های کودکان و نوجوانان در موضوع مسجد در چه فضا و محتوایی رقم می خورد؛ که بدون تردید این هدف، ما را ناگزیر می کند تا در مواردی به نوع توجه عوامل مذکور به کلیت مسائل دینی بپردازیم؛ چون به صورت مستقیم در خصوص مسجد پرداختی ندارند که هرچند خود این عدم پرداختن به مسئله نوعی از پرداختن است که خروجی آن عدم آشنایی کودک و نوجوان با مسجد است و بیشتر به سایر مسائل دینی به شکل مثبت یا منفی توجه می شود؛ ولی از آن جاکه نمی توان انکار نمود که مسجد و نماز نیز بخشی از مجموعه مسائل دینی هستند و جذابیت و یا عدم جذابیت آن در ذهن کودک و نوجوان، بدون تردید متأثر از جذابیت سایر مسائل دینی و خصوصاً در حوزه اعتقادات بنیادین در اندیشه کودک و نوجوان است و به راستی مگر می شود که یک رسانه ای، مسائل ضددینی را به مخاطبان کودک و نوجوانش عرضه کند و آنگاه یگوییم که این عملکرد تأثیری در چگونگی شکل گیری تصویر مثبت یا منفی از مسجد در افکار مخاطبان مذکورش ندارد؟ بنابراین پرداختن به کلیات و این که برخی رسانه ها در حالت کلی در چه فضای فرهنگی سیر می کنند، بدون تردید بخشی کاملاً مرتبط و لازم با موضوع تحقیق است و وجود آن

در محتوای موجود این پژوهش، نه یک انتخاب بلکه یک ضرورت است.

بنابراین در این فصل به وضعیت عوامل عمده محیط نُه گانه و نگرش سازی و ارزش آفرینی مثبت یا منفی یا حتی خنثای آن ها از موضوع مسجد در ذهن و اندیشه کودکان و نوجوانان پرداخته می شود و راه کارهای لازم نیز در پایان هر بخش - که اختصاص به بررسی یکی از عوامل دارد ارائه می شود.

بخش اول: مهدکودک

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

1. تعریف مهدکودک

بنا به تعریف سازمان بهزیستی کشور «مهدکودک» به مرکز یا موسسه یا کانون فرهنگی - تربیتی اطلاق می شود که مسئولیت نگهداری، مراقبت پرورش و فراهم نمودن زمینه بروز رشد استعدادهای کودکان تا سن قبل از ورود به دبستان را بر عهده دارند که با توجه به مدت فعالیت روزانه، جغرافیای فعالیت و نوع خدمات دارای انواعی است.»

مهدهای کودک دریچه ای برای ورود کودک به دنیای روابط اجتماعی گسترده تر و تسریع در روند جامعه پذیری نیز قلمداد می شوند و از این نظر دارای اهمیت بالایی .هستند مهدکودک می تواند و باید گزینه ای مناسب برای تربیت دینی و مسجدی کودک بعد از خانه و خانواده باشد و اگر آموزش به صورت درست و اصولی صورت گیرد در آینده اجتماعی و فرهنگی کودک تأثیر فراوان خواهد گذاشت.

2. اهمیت نقش تربیتی مهدهای کودک

در بین مقاطع آموزشی - تربیتی نیروی انسانی، مهدکودک اهمیت بسزایی دارد؛ زیرا اولین برهه ای است که فرزند خردسال آماده فراگیری

درون محیطی غیر از خانواده قرار می گیرد به عبارت دیگر، اولین مرحله جامعه پذیری نیروی انسانی مهدکودک است. ⁽¹⁾

روان شناسان نیز امروزه معتقدند که آموزش های دین داری باید از دوران کودکی آغاز شود تا نهاد کودک رنگ و بوی دینی بگیرد و رفتار او در دوره های دیگر زندگی، مبتنی بر دین داری باشد. ⁽²⁾

در واقع دوران کودکی نقش مهمی در سرنوشت انسان ایفا می کند و خاستگاه بسیاری از موفقیت ها و یا نارسایی های تربیتی در دوران بزرگ سالی در این دوران است رشد جسمی، ذهنی، عاطفی، اجتماعی و شخصیتی کودکان در دوران قبل از دبستان و توجه به این مراحل، چنان اهمیتی دارد که سهل انگاری و کم توجهی به آن ها خسارت جبران ناپذیری را برای فرد و جامعه به همراه خواهد داشت.

در حال حاضر مهدکودک بیشتر از این که یک مکانی برای نگهداری کودکان در هنگام اشتغال والدین باشد، به یک نهاد آموزشی و پرورشی تبدیل شده اند مهدکودک در واقع امروزه به مکانی برای آموزش مهارت های اولیه زندگی به کودکان تبدیل شده است.

3. مهدکودک، لازمه سبک زندگی جدید

با به وجود آمدن مهدهای کودک از حدود 40 سال پیش ⁽³⁾- درواقع، برحسب ضرورت های خواسته یا ناخواسته اجتماعی که عمدتاً متأثر از فرهنگ مدرنیته و سبک زندگی غربی بود ⁽⁴⁾- یک قطب دیگر تربیتی در کنار

قطب مسجد - به شرطی که مسجد به عنوان یک قطب باقی مانده باشد در جامعه کودکان به وجود آمده که مسئولیت نگهداری و تربیت فرزند را در کنار مادر به عهده دارد.

بدون تردید نکته کلیدی بحث مهدهای کودک و مرکز ثقل آن در ارتباط با موضوع ارتباط کودک و نوجوان با مسجد حذف این نهاد تربیتی و خارج نمودن رقیب از گردونه تربیت نیست چنان که شدنی هم نیست بلکه لزوم توجه به چند و چون محتوای تربیتی مهدها و اصلاح آن هاست و لذا جامعه دینی ما نیاز به مهدهای کودکی دارد که بتواند بچه ها را در همان سال های اولیه عمرشان با آموزه های دینی و نمادها و شعائر آن همچون نماز و مسجد آشنا سازد. مهدکودکی که بتوان آن را با صفت مهدکودک اسلامی شناخت.

ب: وضع موجود مهدهای کودک

1. وضعیت کمی مهدهای کودک

طبق نتایج آمارگیری نیروی کار سال 1391 تعداد کودکان 0 تا 6 سال کشور 6787584 نفر بوده است که تقریباً 9٫7 درصد جمعیت کل کشور را تشکیل می دهند و تعداد کودکان بهرهمند از خدمات کل مهدهای کودک اعم از دولتی و خصوصی در همان سال 665869 نفر بوده که نسبت به کل کودکان گروه سنی مذکور 9,81 درصد است. همچنین لازم به ذکر است که تعداد کل مهدهای کودک در کشور در سال 1391 تنها 14336 مهدکودک بوده و از این تعداد نیز 7393 روستامهد در کشور وجود داشته است. ⁽¹⁾

آن چه حائز اهمیت است آن است که تعداد مهدهای کودک به شکل شتابداری سالانه در حال افزایش است چنان که در تازه ترین آمار و در اسفند 93 از سوی مدیرکل امور کودکان سازمان بهزیستی کشور اعلام شد که در حال حاضر 17 هزار مهدکودک در سطح کشور فعال هستند و بالغ بر 8 هزار

روستا مهد هم در مناطق مختلف حاشیه ای و کم برخوردار فعالیت می کنند.

گفتنی است در امر تأسیس نهاد مهمی همچون مهدکودک – که نیاز به حساسیت های خاص و رعایت ضوابط محکم دارد- چندان صحیح عمل نمی شود به طوری که یکی از آسان ترین مسیرهای قانونی راه یافتن به ویترین سیستم آموزشی کشورمان را می توان در راهنمای تأسیس مهدهای کودک جست وجو !کرد در مراجعه به سازمان بهزیستی کشور به عنوان نهاد مجری و ناظر، برای تأسیس مهدکودک تنها کافی است اشتهار به مسلمانی داشته باشید همراه با مدرک کارشناسی در یکی از رشته های متنوعی که در لیست سازمان بهزیستی ذکر شده است باقی شرایط به اندازه ای سهل است که به ندرت یک فرد معمولی در آن ها توفیق نمی یابد! در حال حاضر مدیریت پایش و نظارت بر مجموعه گسسته مهدهای کودک کشور بر عهده «سازمان بهزیستی است سازمانی که با وظایف محوله زیادی که دارد از سازوکار و ابزارهای مکفی برای اداره چنین سیستمی برخوردار نیست. ⁽¹⁾

2. وضعیت کیفی مهدهای کودک

1-2. مزایا و مضرات بالقوه مهدهای کودک:

برحسب نگاه موافقان کودکان با قرار گرفتن در محیط مهدکودک معمولاً رشد تکلم بهتری پیدا می کنند اعتماد به نفسشان بیشتر می شود اضطرابشان کاهش می یابد اگر در مهدکودکی که شرایط خوبی دارد نگهداری شوند توان دوری از مادر را به تدریج پیدا می کنند و از طرفی سن مناسب برای آموختن زبان دوم سه سالگی است و رفتن به مهدکودک آموزش آن را تسریع می کند. این افراد همچنین بیان می کنند کودکانی که به مهد نمی روند دیرتر اجتماعی می شوند هنگام بازی با همسالان قوانین را رعایت نمی کنند و این کودکان زمان رفتن به مدرسه به سختی از مادر جدا می شوند زیرا هرگز تجربه دور

بودن از مادر را نداشته اند. ⁽¹⁾

در مقابل گروه بالا که از حامیان و مروجان مهدکودک هستند و برای آن مزایایی ذکر می کنند عده ای هم رفتن به مهدکودک را مخصوصاً از سنین پایین دارای معایبی می دانند همچون پرخاشگر شدن کودک، مستعد شدن برای بیماری های جسمی و فکری تأثیر متقابل بچه ها از هم به ویژه در امور ناشایست اصول تربیتی غلط برخی از مربیان مهدها، کم حوصله بودن مربیان و از همه مهمتر دور شدن کودک از آغوش مادر (که بهترین مأمن خصوصاً برای بچه های کوچک تر است) و محیط خانه و خانواده و تربیت شدن در فضا، فرهنگ و اصولی بعضاً ناهماهنگ با فضای خانه و اطرافیان . ⁽²⁾

2-2. وضعیت فرهنگی موجود مهدهای کودک:

در بخشی از دستورالعمل مربوط به تأسیس اداره و انحلال انواع مهدهای کودک که توسط سازمان بهزیستی اعلام شده در قسمت اهداف عمده تأسیس آن آمده است:

ماده 2:

بند 2- ارتقای هشیاری اخلاقی و توجه به ارزش های دینی و مذهبی

بند 4- آموزش مفاهیم اجتماعی نظیر تعاون، نوع دوستی، گذشت، ایثار، همکاری و ارزش های مطلوب زندگی از طریق آموزش غیرمستقیم و کسب تجارب گوناگون

برحسب این دستورالعمل آشنا ساختن کودکان با ارزش های دینی که در رأس آن ها رفتارهایی همچون تعظیم و تکریم در برابر خالق هستی و نماز خواندن قرار دارد و نیز معرفی نهاد مسجد و کارکردهای آن به شکل نظری و عملی به کودکان - به عنوان نماد دینداری و نهاد ارتباط دهنده انسان ها با خداوند و ارزش های دینی جزء وظایف اولیه مهدهای کودک است که با توجه به اهمیت دوران کودکی که پیشتر ذکر شد اگر کوتاهی

در این قضیه صورت گیرد تبعات و پیامدهای منفی بسیار سهمگینی را در پی خواهد داشت به طوری که در آینده با نسلی مواجه خواهیم بود که با ارزش های دینی همچون نماز آشنایی ندارد و تمایلی برای ارتباط گیری با نهادهای مذهبی همچون مسجد ندارد و درواقع فرهنگ زیستی او غیردینی و مستعد اخذ آموزه های انحرافی از رقبای مسجد است؛ چیزی که محتوای فعلی برخی مهدهای کودک نشان از آن دارد.

در مهدکودک های تشکیل شده در جامعه ما که نوعی کپی برداری از نمونه های غربی بود کمتر به وظایف گفته شده و ارائه الگوهای اسلامی توجه می شود و لذا این موضوع سبب نگرانی برخی از مردم و مسئولان شده است؛ هم اکنون در تعدادی از مهدها به خصوص مواردی که در محله های مرفه شهر قرار دارند، سنخیت بسیار کمی میان محتوای آموزشی آن ها با آن چه مورد انتظار است دیده می شود:

برخی مهدکودک ها برنامه ها و فوق برنامه های به قول خودشان مفرح و جذاب دارند! کلاس های فوق برنامه مانند «آموزش اُرف»، ⁽¹⁾و آموزش تئاتر و سرود؛ که منظورشان از برگزاری کلاس آموزش تئاتر، آموزش حرکات موزون و منظور از کلاس آموزش «أرف» نیز شناخت دستگاه «بِلز» ⁽²⁾و اجرای آن توسط کودکان است! ⁽³⁾

در تعدادی از این مهدکودک ها علاوه بر آموزش رقص به آموزش شنا هم می پردازند که در محیط استخر به صورت مختلط انجام می شود. ⁽⁴⁾

مورد دیگر، آموزش دادن مد روز لباس هایی که برگرفته از مدل های غربی است. در این مهدکودک ها به کودکان آموزش می دهند که لباس ها و مدل مویشان را چگونه انتخاب کنند تا بتوانند جذابیت جنسی خود را به

دیگران نشان دهند.

پخش و آموزش ترانه های آن ور آبی به بهانه شاد بودن یکی دیگر از موارد است. ⁽¹⁾

بخش دیگر آموزش ها و برنامه هایی ویژه از جمله آموزش زبان انگلیسی، سرود انگلیسی، شعر انگلیسی، «بالماسکه» ⁽²⁾انگلیسی و مانند آن است در حالی که معلوم نیست چه اصراری بر «انگلیسیزاسیون» ⁽³⁾کردن مهدکودک ها و کودکان و آینده سازان کشوری مسلمان در تراز جمهوری اسلامی ایران باوجود دشمنی چون کشور سلطنتی انگلستان، وجود دارد؟ آن هم زمانی که تعالیم مرتبط با زبان عربی که زبان دینی و هویتی ماست بسیار کمرنگ است. ⁽⁴⁾

برگزاری اعیاد با همراهی موزیک و رقص که در بسیاری از مراسم آرایش مو و صورت عادی تلقی می شود.

رفتارهای مذهبی و پرورش اخلاقی و اسلامی کودک کمترین اقبال را در برنامه های آموزشی دارد و اغلب به صورت سرفصلی با نام آموزش قرآن در برنامه های هفتگی گنجانده می شود. ⁽⁵⁾

حتی مهدهای کودکی که دغدغه اسلامی دارند، بعضاً صلاحیت های تربیتی و بعضاً صلاحیت های دینی را چندان مورد توجه قرار نمی دهند و به رغم اقبال خانواده های مذهبی به این مراکز به نظر می رسد به طور شایسته سامان نیافته اند و لازم است که متولیان امر تعلیم و تربیت به مدیریت محتوایی کادر تربیتی و فضا و امکانات آن ها توجه جدی داشته باشند.

در جمع بندی آن چه گفته شد به نظر می رسد در وضع موجود (با تأسیس بی حساب و کتاب مهدهای کودک مربیان و محتوای آموزشی ضعیف و عدم نظارت لازم بر کادر و محتوای آن ها) استعداد بالقوه مهدهای کودک در تربیت ناسالم و غیر مسجدی بیشتر از قابلیت آن ها در تربیت اخلاقی و مسجد محور باشد.

3-2. تقسیم انواع مهدها به لحاظ محتوایی:

بر اساس آن چه گفته شد می توان سه گونه مهدکودک را در نظر گرفت که هرکدام با عمق متفاوتی به مباحث دینی و آشناسازی کودکان با نمادها و شعائر دینی همچون نماز و مسجد می پردازند

الف: دسته اول، شامل مراکزی می شوند که به دین به عنوان امری فرهنگی توجه می کنند و فعالیت ها و برنامه های دینی را با همین نگاه در چارچوب کاری خود می گنجانند برای چنین مهدهایی دینی بودن یا نبودن یک برنامه چندان اهمیتی ندارد و بعضاً صرف نوستالژیک بودن یک فعالیت برای پرداختن به آن کفایت می کند؛ همچون پخت و توزیع نذری چنین مهدهایی از یک سو مناسبت های اسلامی همچون نیمه شعبان و عید غدیر را جشن می گیرند و از سوی دیگر ایامی همچون یلدا، کریسمس و ولنتاین را به صورت پررنگ مورد توجه قرار می دهند! چندان بعید نیست که تربیت شدگان چنین مهدهایی در هنگام تعارض مؤلفه های دینی و غیردینی، دین را کنار بگذارند.

ب: دسته دوم، مهدهایی را در بر میگیرد که در آن ها مؤلفه های دینی به طور جدی تر مورد توجه قرار می گیرند اما فعالیت های دیگری نیز تعریف می شود که نسبت آن ها با دین مبهم است چنین مهدهایی گرچه تلاش دارند به اقتضا و در حد توان به برخی از فعالیت ها و مناسبت های دینی بپردازند اما به دلیل داشتن انگیزه اقتصادی و یا سطحی بودن برداشتشان از دین، عملاً فعالیت های دیگری نیز تعریف می کنند که در سبک زندگی

دینی جایی ندارد؛ لذا شاید چندان عجیب نباشد که در این مهدها، «آموزش و حفظ قرآن» و «آموزش موسیقی یوگا و رقص باله» با هم در برنامه روزانه گنجانده شود!

از آن جا که بخش قابل توجهی از مهدها در این دسته جای می گیرند، توجه جدی تر به آن ها ضرورت می یابد. باید توجه داشت گرچه این مهدکودک ها کم و بیش به دنبال پیاده سازی تربیت مبتنی بر اسلام هستند، به دلیل خلاً الگوهای بومی دینی و یا ناآگاهی از مبانی تربیت دینی، به سمت الگوهای تربیتی غیربومی سوق پیدا می کنند که نسبتش با دین و آموزه های مسجد مشخص نیست؛ مهدهایی که از یک سو ابزارهای «مونته سوری» را به کار می گیرند و از سوی دیگر با گنجاندن برنامه های قرآنی و مناسبتی اسلامی سعی در تربیت کودک مسلمان دارند.

ج: دسته سوم، شامل مهدهایی می شود که دین را محور و مرکز فعالیت تربیتی خود قرار داده اند و تلاش دارند همه فعالیت های خود را بر این اساس سامان دهند چنین مهدهایی که البته تعدادشان چندان زیاد هم نیست.

دغدغه مشترکی دارند برای فعالیت های مختلف خود، شواهد و مستندات دینی پیدا می کنند و در این مسیر ارتباط قابل قبولی با کارشناسان تربیت دینی دارند. تأکید بر سبک زندگی اسلامی در بخش های مختلف فعالیت ها یکی از ویژگی های مهم چنین مهدهایی است.

به عنوان نمونه تأکید بر آداب غذا خوردن، خواندن دعای سفره، مسواک زدن بعد از غذا رعایت شئون پوشش کودکان دختر و پسر و مربیان در مهد خواندن قرآن و دعای فرج در هر روز طرح کارهایی با موضوعات و نمادهای اسلامی همچون نماز و مسجد برگزاری مراسم های مذهبی (اعم از جشن و عزا) از این جمله است. این نگرش در فعالیت های ظاهراً غیردینی هم اثر می گذارد؛ به عنوان نمونه در اردوهای نیم روزه، بازدید از اماکن مذهبی مورد تأکید است تا کودکان از ابتدا با این عناصر انس بگیرند؛ البته در کنار

این، آشنا کردن بچه ها با فضاهای مختلف هم مورد توجه است. کاردستی بچه ها هم در این نگرش تفاوت دارد؛ به عنوان مثال دوختن سربند، شابلون زدن اسامی ائمه جنگیدن با دشمن اسرائیلی و کمک به فلسطینی ها در بازی ها نقل داستان هایی از ائمه و شهدا از این قبیل فعالیت ها است.

البته مهدکودک های دسته اخیر، هنوز نتوانسته اند الگوی منسجم و نظام مند تربیتی به دست بدهند و به تعبیری هنوز «در حال شدن» هستند. حمایت از این چنین مراکزی و ثبت و تبادل تجربیات آن ها می تواند گامی در مسیر بهبود فضای مهدکودک ها باشد. شایان ذکر این که با توجه به محوریت خانواده در تربیت کودک زیر هفت سال همه سیاست ها و اقدامات باید در جهتی باشد که تا حد ممکن، خانواده ها خود متولی تربیت کودکانشان باشند و مهدکودک به عنوان مکمل و در شرایط خاص توصیه شود. ⁽¹⁾

4-2. رگه های جریان نظام مند تربیت غربی در مهدکودک:

از سال 1382، شبکه ای از مهدهای کودک ایرانی به صورت الکترونیکی به یکدیگر متصل شدند که در این شبکه الکترونیکی مجموعه مدیران مهدهای کودک ایرانی اطلاعات پرونده آموزشی کودکان ایرانی را در فضای شبکه به ثبت می رساندند و همچنین شبکه به عنوان ابزار ارتباطگیری و ارائه جزوات آموزشی به کار گرفته می شد؛ اما متأسفانه اطلاعات شبکهٔ مذکور در سال 1388 به یونسکو ارائه شد. طبیعتاً این سازمان و مجموعه سازمان های مردم نهاد وابسته به یونسکو و یونیسف در ایران موظف به تلاش برای نهادینه ساختن فرهنگ ایرانی اسلامی میان کودکان ایرانی نیستند و برای برگزیدگان سیستم مطبوع خود در امر روانشناسی کودک همچون فروید، روسو، مونته سوری پیاژه و دیگران به تبلیغ می پردازند. لذا هم اکنون در صفحه متعلق به اغلب مهدکودک های عضو شبکه الکترونیک مهدهای کودک جزوات منطبق با دستورات روانشناسی فروید دیده می شود. در دوره های آموزشی

که به صورت نیمه خصوصی در این شبکه برگزار می شود نیز نظریه شرطی کلاسیک پاولف، نظریه شرطی کنشگر اسکینر نظریه فروید، نظریه رشد اجتماعی اریکسون نظریه رشد اخلاقی کلبرگ نظریه رشد بندورا و نظریه رشد شناختی پیاژه تدریس می گردد. این در حالی است که متأسفانه هنوز دستورالعملی بهتر از همین فرمان های سیستم آموزشی غربی به زیرمجموعه مدیران مهدهای کودک ارائه نشده هرچند بنا بر اطلاعات به دست آمده طرحی پیشرفته و بومی با همین هدف در حال حاضر در شورای عالی انقلاب فرهنگی تهیه شده است.

در جزوات آموزشی تهیه شده توسط مرکز بین المللی آموزش «مونته سوری» ⁽¹⁾به وضوح قوانین اولیه جهان بینی صهیونیستی، «کابالا» ⁽²⁾در قالب آزمایش های کودکانه و بازی های ساده به کودک یاد داده می شود. همچنین داستان تکامل برآمده از تز داروینیسم نیز در شکل داستانی «ماجرای آفرینش» برای کودکان بازگو می شود. در واقع مونته سوری روش آموزشی غربی است که به دلیل فقدان برنامه آموزشی واحد در مهدهای کودک ایرانی، به اسم ترویج فرهنگ صلح و مدارا در قالب سازمان های غیردولتی در حال اجرای برنامه های سازمان های بین المللی در ایران و برای کودکان است. ⁽³⁾

با این حساب برآیند وضع موجود محتوای تربیتی مهدهای کودک حاکی از این است که مهدهایی که دارای تربیت عالمانه دینی باشند و بتوانند کودکان را با نمادها و شعائر دینی همچون نماز و مسجد آشنا سازند نگرش (سازی و مهم تر این که مهدهایی که متولیان آن ها و مربیانشان با رفتار و کردارشان، تصویر آفرینی مثبت دینی و مسجدی در کودکان داشته باشند و از نماز و مسجد ارزش آفرینی کنند در اقلیت اند. بخش کثیری از

مهدهای کودک التقاط محتوایی دارند و بخش قابل توجهی نیز محتوای غیردینی دارند.

به نظر می رسد از مهدهای کودک فعلی چندان نباید انتظار داشت که کودکان در این مهدها با نماز و مسجد آشنا باشند و نهاد مسجد در ذهن و اندیشه کودکان جذاب باشد.

ج: راهکارها

1. لزوم توجه به ایجاد مهدهای کودک مناسب

با توجه به نیاز جامعه دینی ما توجه به این موارد و سرمایه گذاری بیشتر برای تأسیس مهدهای کودک با معیارهای اسلامی مهم و ضروری است؛ زیرا از این طریق این گونه مراکز می توانند در کنار خانواده ها در امر تربیت صحیح فرزندان مشارکت کنند و بخشی از نگرانی های تربیتی والدین و به خصوص مادران را رفع کنند؛ البته نکته ای که باید در اینجا متذکر شد این است که هرگز نباید فراموش کرد که بن مایه های اولیه فرهنگی و اعتقادی لازم برای این مقوله وجود دارد و نیازی به وضع و دریافت پاره ای از مسائل از فرهنگ بیگانه نیست. ⁽¹⁾

جالب است که اخیراً طرحی تحت عنوان مهدکودک مساجد مطرح شده و در شورای عالی انقلاب فرهنگی در دست بررسی است؛ در این طرح در نظر است تا مهدهای کودک در تعامل نزدیک با فضای معنوی مسجد و نیز محتوای تربیتی متعالی آن قرار گیرند این طرح گام های ابتدایی خود را می پیماید و بدون تردید نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدیدهایی دارد که لازم است بدون یکجانبه نگری و دخیل نمودن احساسات دینی، به شکلی کاملاً منطقی و آینده نگر مورد بررسی قرار گیرد.

2. ضرورت آموزش دینی مربیان مهد کودک

ناکارآمدی شیوه های سنتی آموزش و تربیت نداشتن نگرش دینی نسل پرورش دهنده فقر مدیریت فرهنگی و آموزش های خرافه ای و نه اخلاقی و عقلانی از علل اصلی نهادینه نشدن ارزش های معنوی و فرهنگی در کودکان و جوانان هستند. همه این نتایج نقشه راه ضرورت توجه به آموزش در مهدکودک را ترسیم می کنند.

نهادهای مسئول در مهدکودک و در رأس آن ها سازمان بهزیستی باید چنان برنامه ریزی داشته باشند که:

الف: کودکان مربیان مجرب و زبده به لحاظ اخلاقی و دینی داشته باشند و برای این کار لازم است علاوه بر گزینش ابتدایی مربیان و اطمینان از وجود ملاک هایی در این خصوص به آموزش های بدو و ضمن خدمت آن ها توجه ویژه داشته و آن ها را با محتوای تعالیم دینی و نمادها و رفتارهای آن همچون نماز و مسجد آشنا سازند و نیز نحوه انتقال این مفاهیم را به کودکان مهدکودکی یاد دهند.

ب: محتوای مشخص و معینی را برای همه مهدهای کودک تعریف نمایند تا هرکسی برحسب صلاحدید و تشخیص خود به ارائه محتوای تربیتی متفاوت اقدام ننماید این کار نظارت بر آن ها را نیز بسیار سهل و ممکن خواهد ساخت. در این محتوا باید مهمترین نیازهای زیستی کودک هم به لحاظ روحی و هم جسمی مورد توجه قرار گیرد.

بدون تردید یکی از موارد مطرح در این محتوا محتوای مربوط به نماز و مسجد خواهد بود.

البته در خصوص این راهکار قابل ذکر است از آن جا که بخش عمده ای از مشکلات و یا به بیان دیگر بهانه های مسئولان در عدم تحقق آموزش مناسب، کمبودهای مالی و ضعف بودجه آموزش است، می توان روی نهاد مسجد و آموزش های مخلصانه و بی هزینه و نهایتاً کم هزینه آن حساب

کرد و از ظرفیت های سخت افزاری و نرم افزاری آن در جهت آموزش محتوای دینی به مربیان مهدها بهره گرفت به ویژه که نهاد مسجد با مجموعه ای از نهادهای دینی دیگر همچون حوزه های علمیه ارتباط دارد و مسئولان متولی آن می تواند نقش خوبی را به عنوان حلقه ،واصل در جهت سریان و جریان یافتن معارف اصیل دینی از سوی حوزه ها به مهدها، ایفا نمایند.

3. جهت گیری فرهنگی دادن به نظارت ها

در مهدکودک های موجود بیشتر به برگزاری جشن ها و اعیاد ملی و نه مذهبی تأکید می شود و این جداسازی به مرور ملکه ذهن کودک می شود. این ها همه در حالی است که نظارت بر کار مهدکودک ها بیشتر به رعایت بهداشت در محیط و بررسی امکانات عینی و ملموس در مهدکودک هاست و نظارتی بر شیوه آموزشی و برنامه پرورشی آنان اعمال نمی شود. ⁽¹⁾لذا لازم است به طورجدی بر محتوای تربیتی مهدهای کودک و نوع تغذیه فرهنگی آن ها توجه و نظارت جدی صورت گیرد.

نهاد مسجد می تواند و باید چنین رویکردی را از سازمان های مسئول، مطالبه نماید و نیز در جهت همکاری نظارتی و در حد توان نیروی فرهنگی خود اعلام آمادگی نماید.

بخش دوم آموزش و پرورش

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

تربیت و شکل گیری شخصیت افراد به ویژه نسل جدید، تحت تأثیر عوامل مختلف درونی بیرونی و حتی عوامل فوق طبیعی قرار دارد. عوامل گوناگون مؤثر در تربیت هرکدام در جای خود مهم و دارای درجه خاصی از تأثیر است. در این میان دو عامل خانواده و مدرسه نقش بسیار برجسته ای نسبت به دیگر عوامل دارند و در واقع این دو هستند که شخصیت افراد را شکل م یدهند. خانواده نخستین محل تعلیم و تربیت و عرصه آموزش برای تمام افراد است. این جاست که بخش اعظم سلایق و علایق شخصیت و الگوهای رفتاری افراد شکل می گیرد مدرسه نیز به عنوان مکمل خانواده، کانونی است که در آن افراد علاوه بر کسب معلومات تربیت می شوند و در آن دو عامل کلی بیش از سایر عوامل در نحوه تربیت دینی کودکان و نوجوانان نقش بازی می کنند یکی از آن ها مربوط به محتوای کتب آموزشی است که در صورت داشتن استانداردهای لازم نقش بسزایی در انگیزش دینی فرزندان خواهد داشت و دومی، نقش بارز و بی بدیل معلم است که برحسب جایگاه و کارویژه های خاصی که دارد مهمترین نقش را در به ثمر نشستن محتوای آموزشی - بنابر فرض مطلوبیت در روح و روان کودکان و نوجوانان بازی می کند.

بر این اساس موضوع تربیت دینی دانش آموزان در مدارس و آشنا ساختن آن ها با نمادها و رفتارهای دینی همچون نماز و مسجد یکی از مهمترین و حساس ترین اهداف نظام آموزشی است که در این قسمت از تحقیق به بررسی بایسته های محتوای آموزشی و معلم مطلوب و وضع موجود آن ها در مدارس کشور - در حد وسع این تحقیق پرداخته می شود

ب: وضع موجود آموزش و پرورش

1. وضع موجود محتوای آموزشی کتب درسی

انجام رسالت تربیت دینی فرزندان و نیز آشنایی آن ها با نمادها و رفتارهای دینی همچون نماز و مسجد و روحانیت در کشور ما تا حد قابل توجهی به نهاد آموزش و پرورش واگذار شده است در درون این نهاد نیز کتاب های درسی به عنوان یک سازوکار مؤثر مطرح هستند و محتوای این کتاب ها می توانند نقش مؤثری در هدایت و پرورش دینی و اسلامی دانش آموزان ایفا کنند.

در همین راستا نتایج یک تحقیق در محتوای کتب دینی سال دوم متوسطه نشان می دهد که توجه به معیار اهمیت دین و مفید بودن دین در زندگی در این کتاب زیاد مورد توجه قرار نگرفته است. به نظر می رسد از جمله دلایلی که این کتاب نتوانسته است برای دانش آموزان اهمیت و کاربردی داشته باشد بتوان به مواردی چون تکراری بودن مطالب کتاب، عدم بیان مطالب اساسی و بنیانی تری که باید در قالب این درس ذکر شود ولی به این موضوع توجهی نشده است و ارتباط ضعیف محتوای درس با مسائل زندگی روزمره دانش آموزان و به عبارت دیگر به روز نبودن مطالب و بیان مطالب سطحی اشاره کرد در حالی که محتوای این درس به خاطر اهمیت فراوانی که در جامعه دینی ما دارد باید به گونه ای تدوین شود که قبل از هر چیز دانش آموزان با مطالعه آن این درس را کاملاً مفید احساس کنند و محتوا به گونه ای باشد که دانش آموز خود به دانستن آن احساس نیاز کند. علاوه

بر این توجه به معیار سودمندی در این تحقیق با استفاده از شاخص های پاسخگویی به نیازها و مسائل دینی دانش آموزان ارتباط بین دین و زندگی و سودمندی دین در زندگی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج تحقیق نشان می دهد در کتاب دین و زندگی دوم متوسطه به معیار سودمندی دین در زندگی توجه زیادی نشده است. ⁽¹⁾

یکی دیگر از محققان در مقام تبیین ضعف های محتوای آموزشی نظام آموزش و پرورش کشور می گوید نخستین آسیب، فقدان برنامه ریزان و کارشناسان باصلاحیت، در طراحی و تولید برنامه های درسی دینی است آموزش و پرورش برای برنامه ریزی درس دینی، به کارشناسان و صاحب نظرانی نیاز دارد که در آموزش معارف دینی متخصص باشند. وجود تنوع در مطالب کتاب های دین و زندگی استفاده از آثار نویسندگان و متفکران اصیل و مشورت کردن با خود دانش آموزان برای انتخاب مطالب درس دینی می تواند این اطمینان را به دانش آموزان بدهد که به هیچ وجه، هدف از کلاس دینی، تحمیل پاره ای از آموزه های از پیش تعیین شده نیست.

همچنین عدم آشنایی برنامه ریزان و مؤلفان کتب دینی با دین پژوهی های معاصر و تغییر و تحولات نوینی که در عرصه دین پژوهی صورت گرفته است، یکی دیگر از آسیب های جدی در برنامه ریزی و محتوای آموزشی است. ⁽²⁾

از محتوای کتب درسی آموزش و پرورش انتظار می رود همچنان که مفید بودن برخی مهارت های زندگی را به کودکان و نوجوانان آموزش می دهد و با استدلال های عقلی و مناسب برایشان مسائل را تبیین و درونی سازی می کنند در موضوعات دینی و از جمله اقامه نماز به شکل نماز جماعت و همچنین آشنایی با نمادهایی همچون مسجد و روحانیت نیز با شکلی

مطلوب و جذاب اقدام .شود در حال حاضر، هرچند، محتوای آموزشی غیردینی و ضد دینی در آموزش و پرورش تقریباً وجود ندارد و به لحاظ حجمی، بخش زیادی به محتوای دینی اختصاص یافته است، لیکن خروجی محتوای آموزش و پرورش در فراگیران ،آن آشنایی مناسب، مستدل و الهام بخش با مسائل دینی و نمادهای آن همچون برپاداشتن نماز و برقراری ارتباط با مسجد نیست.

2. وضعیت معلمان نظام آموزش کشور

اشاره

در مدرسه عوامل مختلفی وجود دارند که در امر تربیت مؤثرند از قبیل برنامه های درسی مواد آموزشی سازمان مدرسه و امکانات آموزشی آن؛ ولی هیچ یک از این ها به اندازه معلم چه به لحاظ آموزشی و چه تربیتی اهمیت ندارد؛ زیرا این معلم است که به همه آن عوامل جان می بخشد و آن ها را سودمند و نتیجه بخش و یا احیاناً مضر و زیانبار می سازد. همچنین اوست که نسل ها را به همدیگر ارتباط می دهد فرهنگ جامعه را حفظ می کند تغییر می دهد و تکامل می بخشد به رفتار دانش آموز شکل می دهد و افراد مورد نیاز جامعه را تربیت می کند.

از طرفی در نگاه اسلامی و در کشور ما فرض تربیت بدون توجه به تربیت دینی مسئله ای بی مفهوم و حتی نامطلوب است و بخش قابل توجهی از تربیت مربوط به تربیت دینی است. لذا در تربیت دینی فرزندان در نظام آموزش و پرورش به دنبال سه هدف هستیم دانش آموزان آموزه های تربیت دینی را درست و مستدل یاد بگیرند و براش تهای صحیحی از حقایق معنوی و دینی داشته باشند، با آگاهی از مزایا و مصالح دنیوی و اخروی آموزه های دینی در ذهنشان ارزش آفرینی شود و آموزه ها و معارف شناسایی شده را با صفت خوب و مفید و دوست داشتنی بشناسند و نهایتاً هم به سمت انجام عملی آن ها سوق داده شده و رفتار و کردارشان در تمام زمینه ها در چارچوب

این معارف باشند معلم در هر سه محور نقش های مهمی باید و می تواند ایفا کند که محور سوم در فصل بعدی مورد بررسی قرار می گیرد و اینک به تبیین و وضعیت دو هدف ابتدایی می پردازیم.

1-2. نقش معلم در شناساندن معارف دینی و مسجدی:

معلم به از این نظر که مستعدترین افراد به لحاظ ذهنی و پاک ترین آن ها به لحاظ قلبی و روحی و عاطفی، یعنی کودکان را در اختیار دارد، و هم چنین به دلیل این که بیشترین وقت دانش آموزان را در اختیار دارد و مهم تر از همه عهده دار آموزش و تعلیم آنان است می تواند نقش بسیار ممتازی در تربیت دینی و آشنایی کودکان با نمادها و شعائر دینی همچون نماز و مسجد و روحانیت (امام جماعت) ایفا نماید او می تواند از فرصت های متعددی که در حین درس دادن برایش فراهم می شود استفاده کند و عقاید اسلامی و آموزه های دینی را درست تبیین و باورهای نادرست و خرافاتی را مانند این عقیده که «چراغی که به خانه رواست به مسجد حرام است» که در اذهان بچه ها از طریق خانواده یا محیط بیرون نقش بسته از نگرش ها و باورهای دینی آن ها جدا کند.

کودکان به خاطر حس کنجکاوی پرسش های فراوانی راجع به مسائل مختلف از جمله مسائل دینی دارند که ممکن است به پاسخ قانع کننده ای دست نیافته باشند؛ مانند این که چگونه ممکن است خدایی که جسم و مکان ندارد مسجد خانه او باشد؟ و یا ممکن است با پاسخ های غلطی که از والدین و یا کسانی دیگر دریافت کرده اند عقایدی نادرستی پیدا کرده باشند. معلم می تواند با جواب به سؤالات و در مواردی نیز با تفکیک مسائل دینی از غیر آن، عقاید آن ها را پالایش کند. او حتی وقتی که فیزیک، شیمی، ریاضی، زبان خارجی ادبیات و ... تدریس می کند نیز می تواند در ضمن آن ها و در فرصت های مناسب به تبیین معارف دینی و مسجدی بپردازد. ⁽¹⁾

2-2. نقش معلم در ارزش آفرینی:

شناخت معارف و آموزه های دینی مستقلاً و فی نفسه برای مطلوبیت ذهنی و روانی آن ها کافی نیست و سبب دوست داشتن آن ها نمی شود همچنان که شناخت رذایل و عقاید نادرست نیز به تنهایی برای طرد ذهنی آن ها مکفی نیست و بلکه به تبیین مضرات و منافع و کارکردهای آن عقیده و رفتار نیاز دارد.

باید مصلحت های موجود در فضائل اخلاقی مانند راستگویی و به مسجد رفتن و نمازخواندن و فواید دنیوی و اخروی آن ها گفته شود و متقابلاً مضرات و مفسده های ترک این رفتارها توسط معلم بازگویی شود تا دانش آموزان جذب آن ها شده و آن ها را به عنوان یک ارزش امر مطلوب و مفید و خوب در ذهن خود بپذیرند. با این که آگاهی از اصل وجود خدای واحد صرفاً یک شناخت است ولی زمانی که از الطاف بیکران خداوند بر بندگان گفته شود و مضرات دور افتادن از خدا بیان گردد از مقوله توحید، ارزش آفرینی نیز صورت می گیرد که نتیجه ارزش آفرینی رفتار آفرینی های مورد نیاز است؛ لذا با ارزشمند دانستن نماد مسجد، کودکان به رفتن بدانجا سوق پیدا می کنند و با ارزشمند شناختن توحید در امتثال اوامر خداوند از جمله نماز، کوشا و فعال می شوند.

همچنین هرچه دانش آموزان نگاه مثبت تری به معلمشان داشته باشند، احتمال بیشتری دارد که نگرش خود را مطابق نظر وی تغییر دهند؛ لذا معلم می تواند با دین داری ، گشاده رویی و خوش رویی، خلق نیکو، تواضع و احترام به دانش آموزان زهد و بی رغبتی به دنیا و آراستگی و زیبایی ظاهری، محبوبیت خود را نزد دانش آموزان افزایش دهد. معلم نباید هیچ وقت دانش آموز را مورد تحقیر و توهین قرار دهد؛ زیرا ممکن است کودک را فراری بدهد و نفرتی در دل او نسبت به معلم و آموزه های او مانند نماز و مسجد ایجاد کند به گونه ای که گفتار و کردار معلم برای او قابل قبول نباشد. ⁽¹⁾

جمع بندی نگاه به وضع موجود گویای ناهمخوانی های قابل توجه و مشهود بین بایسته های مذکور با شرایط و ویژگی های معلمان موجود در مدارس است؛ خصوصاً از زمانی که نظام آموزش و پرورش صبغه مادی به خود گرفته و با سوق دادن تعلیم و تربیت دانش آموزن به سمت مدارس غیرانتفاعی مقوله تربیت در شکل عام آن و تربیت دینی در شکل خاص آن، اصولاً از اولویت های نظام آموزش کشور خارج شده است؛ هرچند متقابلاً مدارسی نیز صرفاً با دغدغه های توجه به مسائل تربیتی شکل یافته اند، ولی تعداد آن ها بسیار کم و اندک است؛ لذا در حال حاضر یکی از مؤلفه های مهم که مانع تربیت صحیح دانش آموزان در حوزه دین می شود وجود مربیان و معلمان ناکارآمد در حوزه تربیت دینی و مسجدی است. (آموزش و پرورش در بسیاری از موارد کسانی را در سمت معلم و خصوصاً معلم دینی، به کارگماشته که به علت ناپختگی و رفتار نامناسب و نیز عدم بینش و شناخت کافی از [اخلاق حرفه ای و تعالیم] دین موجبات عدم آشنایی و دل نبستن به آموزه ها، معارف و نمادهای دین و یا حتی یأس، افسردگی و نفرت دانش آموزان نسبت به مسائل دینی را فراهم آورده اند.) ⁽¹⁾

همچنین متأسفانه در مراکز آموزشی خصوصاً در پایه های ابتدایی مشاهده گردیده است که معلم و مربی در روان خوانی قرآن مشکل جدی دارد و تسلط کامل به قرائت و روخوانی قرآن ندارد. گاهی هم تسلط کامل دارد اما به دلیل نگرش های ضعیف و اشتباه وقت کلاس قرآن و دینی را با کلاس ریاضی و زبان پر می کند و دلیل هم می آورد که این واجب تر است، بچه ها ضعف دارند والی آخر! ⁽²⁾

با این وضعیت که اصل تربیت دینی و آموزه های اصولی دین در مدارس

با مشکل مواجه است حساب تعالیم و آموزش های مربوط به نماز و مسجد ناگفته معلوم است!

ج: راهکارها

1. اصلاح و ارتقای محتوای درسی و شیوه های آموزشی

2. ارتقای الگوهای رفتاری دانش آموزان (معلمان)

3. اقامه نماز جماعت مطلوب در مدارس

1-3. توسعه فرهنگ اقامه نماز و اهتمام به برپایی نماز جماعت در مدرسه با تلاش برای طراحی، ساخت و تجهیز مناسب نمازخانه، اصلاح برنامه ها و توانمندسازی معلمان.

اقامه نماز جماعت و شرکت جستن در مراسم مختلف، توسط عوامل مدرسه (مدیر معاونان مربی و معلمان) بسیار اهمیت دارد این اهمیت زمانی بیشتر خواهد شد که آن ها سعی کنند با دانش آموزان رابطه ای ملموس، صمیمی و دوستانه تر برقرار کنند و آنان را در این امر واجب و مهم تشویق و راهنمایی نمایند. ⁽¹⁾

2-3. اختصاص بهترین و زیباترین مکان در مدرسه به نمازخانه، همراه با تزئین و رنگ آمیزی مناسب به طوری که برای ورود به این مکان در دانش آموز رغبت و تمایل درونی ایجاد نماید نوجوان و جوان در مقطع سنی قرار دارند که از حس زیباشناسی بالایی برخوردار بوده، به همین دلیل زیبایی مکانی که در آن حضور پیدا خواهند کرد برایشان بسیار مهم است و نقش تعیین کننده ای دارد در حال حاضر از نظر امکانات، نمازخانه های موجود در مدارس به جز فرش در مابقی موارد (حرارتی، برودتی و بهداشتی) در حد بسیار محدود و نامطلوبی قرار دارند که لازم است به برنامه ریزی جهت تهیه امکانات اولیه برای آن ها توجه شود.

3-3. سهیم نمودن دانش آموزان در مدیریت و برنامه ریزی اقامه نماز جماعت و فعالیت های نمازخانه ها و مساجد در سطح مدارس؛ بدیهی است ایجاد چنین بستری باعث می شود تا نوجوانان با قبول مسئولیت ها بیشتر به مساجد و نمازخانه های مدارس روی آورند همچنین هماهنگی مدیریت مدرسه برای پخش اذان حلقومی و زنده، در ساعات شرعی به صورت چرخشی که دانش آموزان بیشتری را در بر بگیرد از دیگر راه های جذب نمودن دانش آموزان به نماز جماعت است.

4-3. شناسایی باورهای غلط و موانع حضور دانش آموزان در نمازخانه ها و مساجد سطح مدارس همراه با ارائه راهکار عملی برای حذف موانع و تقویت موارد جذاب و تبیین باورهای عقلانی. ⁽¹⁾

ذکر این نکته حائز اهمیت است که از آن جا که خلق وخوی مجریان اقامه نماز و مهارت اجتماعی آنان در برقراری ارتباط با نمازگزاران، به ویژه نوجوانان و جوانان در مدارس فوق العاده حساس و مهم است، لذا انتخاب افرادی به عنوان مجریان اقامه نماز در مدرسه که از لحاظ ظاهری، اخلاقی درسی و رفتاری مورد علاقه دانش آموزان باشند، توصیه می شود. ⁽²⁾

4. تعامل مدرسه با نهادهای تربیتی

نهادینه سازی و تقویت همکاری مدرسه با مراکز فرهنگی و علمی محله به ویژه مسجد و کانون های مذهبی و حوزه های علمیه از راهکارهای عمده در این بخش است. ⁽³⁾

به عنوان نمونه دعوت از امام جماعت مسجد هم جوار مدرسه برای ایراد سخنرانی در مناسبت های مختلف به خصوص ایام میلاد و برگزاری

جشن های اسلامی و ملی یکی از راه هایی است که می تواند زمینه آشنایی و انس بین دانش آموزان و مدیر مسجد (امام جماعت) را فراهم سازد. اگر ائمه جماعات مساجد با برنامه ریزی دقیق و ارائه سخنرانی پرمحتوا هدفمند و جهت دار آمادگی کامل در این جلسات حضور پیدا کنند و از نظر ظاهری با چهره ای خندان، آراسته و پاکیزه در مراسم شرکت نمایند، زمینه استمرار این ارتباط را بیشتر فراهم خواهند نمود.

مدیریت مدرسه باید تلاش نماید تا از طریق انجمن اولیا و مربیان به صورت هفتگی ماهانه و یا مقطعی، جلسات مشترکی را با امام جماعت مسجد همجوار و یا مدیران مساجد برگزار نماید تعامل ایجاد شده موجب پیوند مدرسه خانواده و مسجد خواهد شد و در سایه این هماهنگی در چگونگی تشویق و ترغیب کودکان و نوجوانان به نماز و مسجد ایجاد خواهد شد و در نهایت زمینه جذب آنان را فراهم خواهد نمود. ⁽¹⁾

5. تبلیغات محیطی در مدارس

1-5. استفاده از تابلوهای زیبا حاوی عکس، طرح و تصویری از مساجد مشهور جهان اسلام که از حیث مذهبی، تاریخی و اعتقادی از ارزش و اهمیت ویژه ای در بین مسلمانان برخوردار باشند و نصب آن ها در مکان های مناسب مدرسه جهت تبلیغ بصری حائز اهمیت خواهد بود. همچنین پوستر شعار نوشته آویز و دیوارنویسی حاوی مطالب و اشعاری که جنبه عاطفی داشته و فریضه نماز جماعت را به شکل خوشایندی نشان داده، نصب کنند تا احساس خوب و مطلوبی از نماز جماعت در نظر دانش آموزان پدید آید. ⁽²⁾

2-5. مسئولان مدارس با مشارکت دانش آموزان بعضی رفتارهای معروف [همچون اقامه نماز و شرکت در نماز جماعت] را در تابلوی مدرسه

نصب کنند و پس از تعیین زمان مناسب از آن ها مسابقه ای برگزار کنند. هم چنین می توانند کتب مناسب را در این زمینه برای مسابقه معرفی کنند تا بدین وسیله دانش آموزان با این فرایض آشنا شده و از این طریق زمینه برای تربیت و تزکیه آن ها فراهم شود. ⁽¹⁾

3-5 برگزاری نمایشگاهی از کتب فیلم ها و عکس های مرتبط با موضوع نماز و مسجد در سطح مدارس به خصوص در مقطع دبیرستان. ⁽²⁾

6. آگاهی دهی به دانش آموزان

تبیین جایگاه و منزلت مساجد در اذهان دانش آموزان و نیز بیان آثار و نتایج حضور در مساجد با تمسک به ذکر آیات و روایات به طریق مقتضی و سودمند به خصوص در مواقعی که فضای لازم برای بیان آن توسط سخنرانان مدیران دبیران و مسئولین تربیتی مدرسه وجود دارد از دیگر عوامل افزایش کمّی نمازگزاران خواهد بود چه بسا علت اصلی بسیاری از بی رغبتی های دانش آموزان نسبت به نماز نداشتن آگاهی و شناخت کافی نسبت به نماز است پس خانواده در درجه نخست و مربیان و معلمان مدارس در درجه بعد باید سعی کنند تا در فرصت هایی که به دست می آید و با برنامه ریزی دقیق و منظم آگاهی های صحیح و سالم در مورد احکام نماز و ضرورت و اهمیت نماز در زندگی فرد را برای آنان شرح و توضیح دهند. ⁽³⁾

7. استفاده از ظرفیت تفریح و سرگرمی

تشکیل گروه های گردشگری و سفرهای زیارتی دانش آموزی با هدف بازدید از اماکن تاریخی و مذهبی ضروری است در این سفرها بازدید از

مساجد تاریخی و مساجدی که به نحوی دارای امتیاز ویژه در فعالیت ها هستند مورد توجه قرار گیرند. ⁽¹⁾

8. استفاده از ظرفیت کتابخانه مدرسه

تجهیز کتابخانه و نوارخانه مدرسه به کتب و نوارهای مذهبی و دینی به خصوص کتبی که در اهمیت نماز و جایگاه مسجد نوشته شده است و نیز فیلم های آموزشی با مفاهیم دینی جهت بهره برداری دانش آموزان. ⁽²⁾

9. تعریف جایگاه نظارتی برای نهاد مسجد

همه آن چه گفته شد ناظر به این پیش فرض بود که در نظام اسلامی توجه نهاد آموزش و پرورش به ترویج نماز و آشنا ساختن دانش آموزان با نماد مسجد و تصویرآفرینی مثبت از آن جزء وظایف اصلی و اولویت دار این نهاد در موضوع پرورش روحی و تربیت دینی است لذا بیجا نخواهد بود که نهاد مسجد با اخذ تمهیداتی جزء یکی از افراد گروه نظارت کننده بر عملکرد محتوایی و ساختاری مدارس باشد.

همه محورهای پیشنهادی زمانی به شکل صحیح اجرا خواهند شد که مجری مناسب و در کنار آن ناظر توانمند و بینایی وجود داشته باشد وگرنه با توصیه و سفارش، کار به جایی نخواهد رسید.

نهاد مسجد و مسئولان آن باید به شکل جدی مطالبه گر وجود نمازخانه در مدارس برگزاری نماز جماعت پخش اذان، وجود محتوای نمازی و مسجدی مناسب در کتاب های درسی و مانند آن باشند و جایگاه رسمی و قانونی نظارت بر آن را داشته باشند.

10. اتخاذ رویکرد طبیب دوار

حضرت علی در وصف پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید: طَبِيبُ دَوَّارُ بِطِبّهِ قَدْ أَحْكَمَ مَرَاهِمَهُ وَأَحْمَى مَوَاسِمَهُ يَضَعُ ذَلِك حَيثُ الْحَاجَهُ إِلَيهِ مِنْ قُلُوبِ عُمَى وَ آذَانٍ صُمٍ وَأَلْسِنَهِ بُكمٍ مُتَتَبِعْ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ الْغَفْلَهِ وَمَوَاطِنَ الْحَيرَه

(نهج البلاغه، خ 108)

«پیامبر صلی الله علیه و آله طبیبی است که برای درمان بیماران سیار است. مرهم های شفابخش او آماده و ابزار داغ کردن زخم ها را گداخته. برای شفای قلب های کور و گوش های ناشنوا و زبان های لال، آماده و با داروی خود در پی یافتن بیماران فراموش شده و سرگردان است.»

امروز دیگر زمان آن نیست که نهاد مسجد بنشیند تا نهاد مدرسه به سراغش بیاید و از وی خاضعانه و با التماس در جهت تربیت دینی و مسجدی استمداد نماید؛ زیرا حقیقت آن است که در اثر رسوخ فرهنگ آموزش محوری آن هم با نگاه سوداگرانه در برخی مدارس و خارج شدن مقوله پرورش و تربیت دینی از اولویت ها نهاد مدرسه بیمار شده و بر پیکره آن آسیب های فراوان وارد شده است به طوری که عزم و اراده لازم را برای حرکت خودجوش به سمت مسجد ندارد و لازم است که نهاد مسجد پیش قدم شود و گام اول و ابتدایی ارتباط با مدرسه و دانش آموزان از طریق امام جماعت و هیئت امنای مسجد محل برداشته شود.

بخش سوم: خانواده

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

1. نقش تأثیرگذار تربیتی خانواده

خانواده از مهمترین نهادهای اجتماعی است که نقش بسیار مهم و سرنوشت سازی در شکل گیری شخصیت کودک و نوجوان ایفا می نماید. از سوی دیگر انسان ها در تمامی جوامع و به خصوص در جامعه دین مدار مثل ایران تا پایان عمر ارتباط خود را با خانواده حفظ می نمایند؛ به گونه ای که توجه و الزام به اوامر و نواهی والدین، جزء لاینفک خصوصیات اخلاقی ایرانیان محسوب می گردد. ⁽¹⁾

بنابراین جو تربیتی خانواده، در مذهبی و یا غیرمذهبی شدن فرزندان بسیار مؤثر است خانواده هایی که مقید به انجام احکام و فرایض دینی هستند، از همان ابتدا فرزندان خود را با تکالیف دینی آشنا نموده و آموزه های دین را به آنان گوشزد می نمایند در نتیجه چنین فرزندانی در هنگام جوانی مشکلی حاد پیدا نمی کنند؛ ولی خانواده هایی که اصولاً پایبند به احکام دینی نبوده و احساس مسئولیتی در قبال پرورش معنوی فرزندان خود نداشته باشند، ضریب آسیب پذیری و شکست در انجام امور مذهبی را در آنان

افزایش می دهند جنبۀ بسیار مهم مربوط به تربیت خانوادگی در خصوص جذب فرزندان به مساجد نقش الگویی و سرمشق دهی خود والدین است. پدر و مادری که خود به ندرت به مسجد می روند و در انجام تکالیف شرعی مشکل دارند پرواضح است که نمی توانند فرزندانی مسجد رو و مسجد دوست تربیت نمایند و این یکی از معضلات فعلی بسیاری از خانواده هاست. ⁽¹⁾

نظام خانواده با تولیت پدر و مادر ویژگی ها و بروندادهایی در این خصوص دارد که این ویژگی ها در نهادی غیر آن عملاً ممکن نیست؛ بروندادهای تربیتی چون:

کانون سالم تربیت و آموزش مسجدی: هرچند نهادهای دیگری نیز می توانند نقش تربیت و آموزش فرزندان را ایفا نمایند، ولی اغلب به سلامت و پاکی نهاد خانواده نمی توانند باشند خانواده در انتقال ارزش های اخلاقی و مسجدی بهترین نقش را ایفا می کند. دلیل آن نیز عبارت است از دلسوزی عمیق و نیز عاشقانه و خالصانه بودن تربیت از طریق نهاد خانواده که در نهادهای هم عرض آن - غیر از مسجد یا اصلاً مشاهده نمی شود و صرفاً رویکرد مادی و سودآوری دارند و یا بسیار کمرنگ است.

انتقال خالصانه تجربیات: والدین فرزندان را جزئی از وجود خود می دانند و خالصانه و بی منت تجربیات دینی مانند مزایا و مصالح نماز خواندن و مسجدی شدن خود را به آن ها منتقل می نمایند؛ به طوری که تا این وظیفه خود را انجام ندهند آرام و قرار ندارند.

البته وجود خانواده شرط لازم برای موفقیت جامعه است نه کافی؛ لذا آوردن مثال های نقض از فرزندان ناموفق در برخی خانواده ها و مثال های موفق از تربیت در غیر خانواده کار درستی نیست زیرا اولاً باید کلیت یک جریان و مدل را بررسی و مقایسه نمود نه موردی و ثانیاً: خانواده نیز برای موفقیت باید یکسری وظایف را درست انجام دهد آری اگر خانواده مطلوب

و سالم، زیربنای اصلی جامعه پایدار است متقابلاً خانواده متأثر از فرهنگ مادى الحادی و ناآشنا با اخلاق دینی و مسجدی جایگاه مناسبی جهت رشد جسمی و عاطفی زوجین و کودکان ندارد؛ چنین خانواده ای به جای ارزش آفرینی از مسجد و آموزش نماز عاشقانه به کودکان، آن ها را با انواع رذایل آشنا می سازد و خود عاملی می شود برای بروز بسیاری از آسیب ها. ⁽¹⁾

2. لوازم موفقیت خانواده ها در تربیت فرزندان

لوازم موفقیت خانواده ها در تربیت فرزندان ⁽²⁾

2- 1. تفاهم بين والدین فعالیت های: تربیتی و نگرش سازی ها و ارزش آفرینی ها از نمادها و رفتارهای دینی زمانی ثمربخش تر است که ثبات و آرامش بیشتری در خانواده موجود باشد یکی از راه های ایجاد ثبات و آرامش در خانواده تفاهم اعتقادی بین والدین است رابطه بین اعضای خانواده (همسران با همدیگر و والدین با فرزندان) که از آن به جو یا بافت عاطفی خانوادگی تعبیر می شود در انتقال مفاهیم تربیتی از اهمیت فراوانی برخوردار است.

2-2. بعد الگویی خانواده: اسلام به روش الگویی بسیار تکیه دارد و در ترسیم برنامه تربیتی همواره به این فن به عنوان شیوه ای بسیار مؤثر نگاه کرده و یکی از مکان های کاربرد آن را خانواده ها دانسته است. رفتار و اعمال والدین خواه ناخواه در فرزندان تأثیر می گذارد فرزندان با چشمانی تیزبین به رفتار و گفتار والدین توجه می کنند. والدین در انتقال ارزش ها نقش الگو را به عهده دارند. اگر خانواده ها رفتارهای مذهبی را برای فرزندان خود می پسندند ابتدا خود باید الگوی عملی باشند. اگر والدین مسجدی شدن را می پسندند اول خود باید مسجدی باشند. اگر احترام به بزرگ تر را طالب هستند خود باید به بزرگ ترها احترام بگذارند.

2- 3. جدیت و منظم بودن: آموزش دینی جدی است؛ بنابراین به نظم و جدیت نیاز دارد خنده شوخی و مزاح هرچند در حد خود پسندیده است اما در خصوص دین و هنجارهای دینی جای هیچ گونه شوخی و مزاح نیست. کودک باید پی ببرد که هر آن چه به دین مربوط است، از ارزش و احترام برخوردار است. پس باید در برابر آن خاضع و خاشع بود. این اهمیت و جدیت در خانواده باید عملاً برقرار شود؛ مثلاً بسیار مشاهده می شود که هنگام مشاهده یک مسابقه فوتبال یا یک فیلم سینمایی، والدین بچه ها را مجبور به سکوت و آرامش می کنند؛ در حالی که چنین تعصبی را هنگام پخش برنامه های دینی و مذهبی ندارند و بدین ترتیب عملاً به این گونه برنامه ها بی حرمتی می کنند و ارزش آن ها را پایین می آورند. در حالی که اگر والدین این برخورد را برای برنامه های مذهبی به کار ببرند، نگرش فرزندان نیز دستخوش تغییر خواهد شد. خانواده های مذهبی همان گونه که برای درس و تحصیلات فرزندان با حرارت و جدیت صحبت و برنامه ریزی می کنند، برای ادای فرایض دینی و خصوصاً در مسجد نیز باید صبر، حوصله و وقت صرف کنند. همان گونه که ساعت ها صرف نقل و انتقال فرزندان برای کلاس های تقویتی می کنند باید صرف حضور در مجالس وعظ و خطابه و مسجد و منبر کنند تا نتیجه مطلوب حاصل شود همه چیز را نباید به دست حوادث و اتفاقات سپرد باید با جدیت و تلاش زیاد به تربیت مذهبی فرزندان اقدام کرد و آن ها را نسبت به برخی آسیب های موجود واکسینه نمود.

2- 4. تشویق تفکر و اندیشه: تفکر در آموزش های اسلامی یکی از فعالیت های بسیار ارزشمند تلقی می شود به گونه ای که در حدیثی شریف، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یک ساعت تفکر را از هفتاد سال عبادت برتر دانسته است.» ⁽¹⁾و حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرمایند: لاَ عِلْمَ کَالتَّفَکُّرِ؛ «هیچ دانشی

مانند اندیشیدن نیست.» ⁽¹⁾این تأکیدها برای این است که انسان جاهل به راحتی نمی تواند از اعتقادات خود دفاع کند لازم است که فرزندان خود را نسبت به علت انتخاب رفتار دینی مانند نماز خواندن و مسجد رفتن هشیار ساخت و از آن ها خواست دنبال استدلالهایی باشند که در برابر مخالفان قافیه را نبازند و عرصه استدلال را تنگ نبینند.

5-2. ایجاد رابطه عاطفی: برقراری رابطه صمیمانه و پرمهر و محبت برای الگو لازم است تحقیقات روانشناسی نشان داده است که از بین عواملی نظیر شباهت قدرت و صمیمیت عامل صمیمیت تأثیری قوی تر بر فرد به جای می گذارد. ⁽²⁾ایجاد صمیمیت و رابطهٔ محبت آمیز باعث می شود که فرزندان از والدین و درخواست های آنان پیروی کنند؛ زیرا می ترسند که در غیر این صورت عشق و علاقه آنان را از دست بدهند.

2 - 6. کنترل های غیرمستقیم: احتمال غفلت و فراموشی برای همگان هست خصوصاً برای کودک یا نوجوانی که اضطراب ها و اشتغالات ذهنی زیادی دارد با توجه به این مراتب باید اذعان کرد که همگان به تذکر نیاز دارند و این امر برای کودکان و نوجوانان بیشتر صدق می کند؛ بنابراین آن ها برای انجام دادن اعمال و شعائر مذهبی نظیر نماز و روزه و حجاب و رفتن به مسجد نیازمند کمک و راهنمایی هستند لذا مراقبت از برنامه های مذهبی کودک و نوجوان تذکر به موقع و واداشتن آنان به این امور، لازم و حتمی است. درعین حال باید توجه داشت که این کنترل ها هراندازه غیر مستقیم تر و هنرمندانه تر باشد مفیدتر است و احتمال گرایش نوجوان را به امور شرعی بیشتر می کند نکته مهم دیگر این که این تذکرات و درخواست ها نباید جنبه خشونت رسواگری و تنبیهی داشته باشد که در این صورت، نتیجه ای جز دوری هرچه بیشتر کودک و نوجوان از فعالیت های مذهبی نخواهد داشت.

ب: وضع موجود

اشاره

خانواده ایرانی در طی دهه های اخیر با تحولات گسترده ای روبرو بوده و در نتیجه تغییرات عمده ای در نقش های تربیتی آن پدید آمده است. شاید اگر بخواهیم همه تغییرات را در ذیل چند گروه ذکر کنیم، به دو محور کلی از تغییرات به شرح ذیل برسیم:

1. تغییر در ارزش ها و هنجارها (عرفی شدن)

در گذار از سنت به مدرنیته و به همراه تغییرات فرهنگی جامعه، خانواده ایرانی دگرگونی های گسترده ای را تجربه کرده است به طوری که بزرگ ترین مشکل خانواده امروزی گذار از دوره سنت به مدرنیته است. در این فرایند بخشی از هنجارها و ارزش های نظام فرهنگی سنتی برایش کارکردی ندارد و بدیهی است که در توزیع وظایف نقش ها و اهداف هم کارکردی نخواهد داشت وضعیت کنونی نشانه هایی دارد که بیانگر ایجاد یکسری تغییرات ارزشی و هنجاری در نهاد خانواده است.

نتایج تحقیقاتی در شهر تهران نشان می دهد که دین داری مادران نسبت به دختران قوی تر و پایبندی آنان به اصول و ارزش های دینی محکم تر از دختران است و نیز در مورد داشتن حجاب اسلامی همسر، پدران نسبت به پسران به این امر اهمیت بیشتری می دهند علاوه بر این مادران بیشتر از دخترانشان اوقات فراغت خود را در اماکن زیارتی و مذهبی همچون امامزاده ها و مساجد می گذرانند؛ اما در مقابل دختران بیشتر اوقات فراغت خود را صرف سینما، تئاتر ورزش پارک و کوه می نمایند. علاوه بر این پسران نسبت به پدران خود به معیارهایی نظیر خوشتیپ بودن همسر(28٫4 درصد) داشتن وضع مالی خوب (3/31 درصد) و دارا بودن تحصیلات عالی دانشگاهی (4/4 درصد) اهمیت بیشتری می دهند. ⁽¹⁾

علاوه بر این بررسی ها نشان می دهد که صرف هزینه های زیاد برای قربانی کردن سفر حج سفره های ،نذری صدقات و برگزاری مراسم ها و اعیاد مذهبی جای خود را به صرف هزینه ها برای برگزاری جشن ها و سفرهای غیر مذهبی مانند جشن های تولد عروسی مهمانی های شبانه، سفرهای اروپا، دبی، آنتالیا، تایلند و جاهایی از این قبیل داده است. به طوری که بنا برآمار رسمی مسافران ایرانی در صدر آمار گردشگران برخی از کشورهای غیر زیارتی قرار دارند.

از طرفی در زمینه صرف هزینه خانواده جهت امور مذهبی آمار نشان می دهد که 10 درصد از شهروندان تهرانی هیچ هزینه ای را به عنوان صدقه نذر، خیرات و مبرات نمی پردازند و یا درباره انجام مناسک مذهبی نیز 72 درصد از شهروندان تهرانی اعلام کرده اند که هرگز در نماز جمعه شرکت نکرده و همچنین نزدیک به 22 درصد هرگز در مراسم جشن ها و اعیاد مذهبی و یا عزاداری ها و مداحی ها شرکت نکرده اند؛ 38 درصد هرگز در مراسم ختم قرآن و 44 درصد در مراسم مذهبی و سفره های خانگی شرکت نکرده اند و نیز 44 درصد اعلام کرده اند که برای زیارت به مشهد و 47 درصد برای زیارت به قم نرفته اند. ⁽¹⁾

2. تغییر در کارکردها و نقش های رفتاری

اگر یک چیز و تنها یک چیز در جامعه شهری امروز ایران به ویژه شهر تهران «واقعیت محض» باشد آن امر تغییر رفتار خانواده است.

در یک بررسی که در سال 1389 و با عنوان «تحولات معاصر خانواده در شهر تهران» انجام شده تنوع ساختاری»، «کاهش نقش حمایتگری شبکهٔ خویشاوندی»، «فردگرایانه شدن ازدواج»، «گسترش روابط پیش از

ازدواج»، «افزایش جایگاه و قدرت زنان در مناسبات خانوادگی»، «کاهش گفتمان خانواده گرایی»، «افزایش آسیب ها و اختلالات خانوادگی»، «افزایش مناسبات جنسی بیرون از خانواده»، «کاهش کارکردهای خانواده» و نهایتاً کاهش اهمیت فرزندآوری ناخواسته به عنوان روندهای روبه گسترش در زندگی خانوادگی تهرانی ها استخراج شده است. ⁽¹⁾

هم اکنون موجی از آسیب ها و تهدیدات از جمله «فمینیسم»، ⁽²⁾ورود فناوری های جدید و آسیب های اجتماعی مانند اعتیاد و طلاق، خانواده های ایرانی را تهدید می کند. جایگاه کنونی خانواده نسبت به گذشته بسیار متزلزل تر و نامطلوب تر شده است خانواده امروزی نه دوام و بقای خانواده سنتی را دارد و نه در کارکردها و وظایفی که برای خانواده تعریف شده همچون گذشته موفق و کارآمد است.

نتیجه گیری: با توجه به آن چه گفته شد برحسب تغییرات ارزشی و رفتاری عمیق که در خانواده ایرانی پدید آمده دیگر نمی توان کارکردهای ششگانه مذکور در محور قبلی را از خانواده امروزی و مانند گذشته انتظار داشت؛ در خانواده امروزی تفاهم بین والدین مانند گذشته مشاهده نمی شود. نگاهی به آمار بالای طلاق که روزبه روز نیز در حال افزایش است، گویای این امر است؛ مضاف بر این که بخش قابل توجهی از طلاق ها در آمار وجود ندارد و مشاهده نمی شوند زیرا از نوع طلاق عاطفی هستند. همچنین خانواده امروزی الگوی رفتاری مطلوبی برای فرزندان به شمار نمی رود و چنان نیست که توجهش به امتثال فضائل و دوری از رذایل، در حد الگوی خوبی برای فرزندان باشد برای خانواده امروزی نماز همچون گذشته، یک ارزش نیست و نماز جماعت رفتن و در مسجد حاضر شدن مورد اهتمام نیست. و در نهایت این که خانواده امروزی تعامل عاطفی خوبی با فرزندان ندارد و ارتباط

عاطفی آن با فرزندان کمتر از گذشته شده است؛ افزایش آمار کودک آزاری، کودکان خیابانی و رها شده، خانوارهای تک والد و خصوصاً از نوع زن سرپرست که با مشکلات عدیده اجتماعی و اقتصادی مواجه اند و فرصتی برای امور عاطفی ندارند و نیز افزایش روابط فرازناشویی و خانوارهای بدسرپرست همه و همه نشانه ها و قرائن دلالت کننده برافول محبت و عاطفه در خانواده ایرانی هستند.

بی گمان بخش قابل توجهی از عوامل ایجاد این وضعیت هم ناشی از فاصله گرفتن خانواده از تعالیم حیات بخش دینی و مراکز تربیت دینی همچون مساجد است و هم سبب فاصله گرفتن از تعالیم دینی و مراکز تربیتی همچون مساجد می شود.

ج: راهکارها

اشاره

1-1. توجه جدی و اهتمام ویژه والدین به معاشرت فرزندان با دوستان و نیز ایفای نقش مثبت و فعال تر در دوست یابی فرزندان می تواند سلامت اخلاقی و رفتاری آنان را در آینده تضمین نماید والدین سعی نمایند در انتخاب دوستان فرزندان خویش تأمل جدی داشته و زمینه ی دوستی با بچه های مسجدی را فراهم نمایند و برعکس نسبت به ارتباط با دیگر دوستانی که به نحوی کمتر در مسائل مذهبی مقید می باشند، به طور غیرمستقیم، رفتاری سخت گیرانه (نه به صورت مستقیم و ملموس) داشته باشند. کمترین کار در این خصوص معیار قرار دادن اقامه نماز و یا حضور در مسجد، برای انتخاب دوست برای فرزندان است.

2-1. والدین سعی نمایند در برقراری ارتباط با دیگر دوستان و خانواده ها دقیق تر عمل نمایند برقراری ارتباط و دوستی والدین با خانواده های مذهبی و مسجدی به طور غیر مستقیم بر فرزندان آنان نیز تأثیرگذار خواهد

بود. حضور چندین ساعته در منازل ،یکدیگر نوع گفتمان مورد استفاده در برقراری ارتباط نوع فیلم هایی که نگاه می کنند و نوع برداشت و نگرش خانواده ها نسبت به پایبندی به امور دینی و مذهبی در درازمدت تأثیرات مثبت و یا منفی خود را بر جای خواهد گذاشت.

1-3. والدین سعی نمایند با نزدیک شدن فرزندان به سن تکلیف، احکام مسجد و نماز جماعت را برای آن ها تبیین کنند در این رابطه، استفاده از کتاب های احکام، ویژه نوجوانان و جوانان بسیار مناسب خواهد بود.

4-1. والدین لازم است از همان اوان کودکی به صورت حساب شده، نسبت به ترغیب فرزندان به انجام فرایض دینی اقدام نمایند و در مراحل بالاتر به تقویت و بسط دامنه آموزه های دینی در آنان بپردازند.

5-1. والدین سعی نمایند افراد فعال و موفق مسجدی را به عنوان الگو برای فرزندان خود برگزینند و یکی از علت های موفقیت آنان را حضور مستمر در مسجد معرفی نمایند. ⁽¹⁾

2. آموزش و آگاهی دهی از طریق نهاد مسجد

متولیان برنامه های مسجد در این خصوص می توانند با تهیه جزوات آموزشی و فرهنگی نسبت به افزایش آگاهی خانواده ها [از راهکارهای آشنا نمودن کودکان و نوجوانانشان با مسجد] به زمینه سازی جهت حضور فعال والدین همراه با فرزندانشان در برنامه های مساجد به ویژه مراسم عبادی اقدام نمایند.

گفتنی است طبق یک نظرسنجی از دانشجویان، عمده ترین مشوّق آن ها در مورد نماز، اولاً: مادران و ثانیاً: پدران آن ها بوده اند. در این موارد، میزان تأثیر مادران نسبت به سایر عوامل همراه با پدر برابری می کند و مادران باید به نقش بااهمیت خودآگاه باشند. بنابراین پیشنهاد می شود از قدرت تأثیر

روحانی و عاطفی مادران استفاده شود این مهم با ارتباط مستمر آموزشگاه ها با خانواده و راهنمایی فردی مادران و استمرار کلاس های آموزش خانواده، قابل اجرا است.

همچنین در یک نظرسنجی دانش آموزان خانواده اعم از پدر یا مادر برادر یا خواهر، پدربزرگ و مادربزرگ و اقوام درجه یک را مهمترین عامل در فراگیری و آموزش نماز دانسته اند و پس از آن مدرسه و بعد کتاب، اعم از کتاب درسی دینی سال چهارم دبستان و یا کتاب های نماز دیگر را در فراگیری نماز خود مؤثر دانسته اند، لذا شایسته است خانواده ها به این امر مهم نیز توجه کنند. ⁽¹⁾

بخش چهارم: رسانه ملی (برنامه های تلویزیون)

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

امروزه تأثیر رسانه های گروهی به ویژه رسانه های تصویری از جمله تلویزیون - که محبوب ترین و در دسترس ترین رسانه ها است- به دلیل داشتن جذابیت های خاص خود بر رفتار کودکان و نوجوانان، غیرقابل انکار است و این تأثیر به گونه ای است که آنان، ساعت ها از وقت خود را صرف تماشای برنامه های تلویزیونی می کنند. ⁽¹⁾مطالعات انجام شده درمورد استفاده افراد در سنین مختلف از تلویزیون نشان می دهد که حتی نوزادان روزانه حدود نیم ساعت تلویزیون تماشا می کنند اما کودکان و نوجوانان به واسطه جذابیت هایی که این جعبه جادویی دارد به مراتب بیش از سایر اقشار جامعه به تماشای آن می نشینند و این خود عاملی است که آنان، اثر پذیری فراوانی در جنبه های مختلف از این رسانه داشته باشند.

از طرفی رسانه های گروهی از جمله تلویزیون نقشی به مراتب فراتر از یک رسانه سرگرم کننده یافته اند و نمی توان از نقش مهم و اساسی آن ها در فرهنگ سازی چشم پوشید با این مبنا که افراد در فرایند جامعه پذیری از

عوامل متعددی تأثیر می پذیرند و یکی از این عوامل، رسانه های گروهی است که از میان انواع این رسانه ها، تلویزیون به علت داشتن طرفداران و علاقه مندان بیشتر از اهمیت خاصی برخوردار است لذا با گرایش به سمت تلویزیون بنا به هر دلیلی افراد به اثر پذیری وادار می شوند؛ به گونه ای که آنان آگاهانه و ناآگاهانه از برنامه هایی که تماشا می کنند الگو می گیرند. در کشور ما نیز در حال حاضر تلویزیون در دسترس ترین رسانه ای است که عامه مردم صرف نظر از موقعیت شغلی و شرایط سنی، مقداری از وقت خود را صرف تماشای برنامه های آن می کنند که در این میان، کودکان و نوجوانان، سهمی بیشتر از سایر اقشار دارند.

مطلب اساسی که پیرامون آموزش در برنامه کودک عملاً نادیده گرفته می شود، این است که آموزش در برنامه کودک محدود به بخش هایی که سازندگان اراده آموزش از آن دارند نیست بلکه در عموم موارد، کل یک برنامه نقشی آموزشی دارد و این امر در برنامه ای که کودک مخاطب آن است، به علل مختلف از جمله ظرفیت یادگیری شگفت آور کودکان صدچندان می شود؛ به خصوص در مواردی که منبع آن مفهوم یا پیام کاملاً غیرمستقیم باشد؛ زیرا کودکان در مورد بسیاری از حقایق فاقد پیش فرض های ذهنی هستند و اگر پیش فرض ذهنی ضعیفی نیز در ذهنشان باشد، ابزارهای چندرسانه ای با قدرت فوق العاده خود به راحتی ذهن کودک را مطابق مفهوم خروجی ناشی از اجزای برنامه، شکل خواهند داد. ⁽¹⁾

کودکی که هنوز قادر به مکر و فریب نیست و مرز تخیل و واقعیت را از هم نمی شناسد تمامی گزاره های دریافتی را حقیقتی مسلم می پندارد و اخلاقیات، ارزش ها و رفتارهایش را صرفاً از راه تقلید شکل می دهد. در سنین پایین ورودی ها و خروجی های ذهنی افراد تقریباً برابر است و رسانه نقش عرضه کننده کلان و بانفوذی را دارد که اطلاعات خاصی را به صورت

غیرمستقیم به ذهن کودک وارد می کند به خصوص کودک زیر هفت سال که مطابق آن چه می بیند رفتار می کند. در مورد کودکان با سنین بالاتر نیز اگرچه از تأثیر آموزشی رسانه کاسته می شود و کودک لزوماً تمام ورودی های ذهنی اش را نمی پذیرد اما هر انسانی وقتی خود را در موقعیت سرگرمی تصور می کند واکنش های مؤثری در قبال مؤلفه های پنهان آن سرگرمی نشان نمی دهد و به همین دلیل کودکان و نوجوانان بسیاری از یافته های ذهنی خویش را از برنامه های تفریحی می آموزند و نه از برنامه های آموزشی. ⁽¹⁾از این رو می توان گفت که یک برنامه فارغ از آن که هدف آموزشی داشته باشد یا نداشته باشد برای یک کودک مملو از آموزش های مختلف از جهان بینی تا سبک زندگی است؛ زیرا در هر سرگرمی بیش از انتظار سازنده و مخاطب اطلاعات پنهان فراوانی در مورد سبک زندگی ارتباطات، مشکلات و معضلات اجتماعی و آداب و رسوم منتقل می شود. ⁽²⁾

در پایان گفتنی است که سبک زندگی جدید عامل سوق یافتن بیشتر کودک به تلویزیون شده است؛ زیرا کودک به شدت تشنه امر بازی است ولی به دلیل سبک زندگی جدید در جامعه و معضل تک فرزندی و آپارتمان نشینی، کودکان اغلب تنها و منفرد بازی می کنند که این خود باعث انزوا و محدود شدن دایره تعاملاتشان با اجتماع و عدم توانایی در دوست یابی آن ها می شود که تلویزیون در این بین همبازی کودکان تنها و وحید در خانه است. ⁽³⁾

درواقع؛ جامعه امروز که در بسیاری از ابعاد خود، صورت مدرن یافته و یا در مسیر آن قرار دارد شکلی از سبک زندگی متناسب با الزامات خود را خلق کرده است پیدایش مهدکودک ها و هم چنین بخشی از تولید و پخش گسترده برنامه های تلویزیونی مخصوص کودکان از جمله لوازم یا نمودهای

این سبک زندگی .است برنامه های کودک مستقل از محتوای خود در پیوند با سبک زندگی مدرن تعریف می شوند که از الزامات زندگی آپارتمانی، تک فرزندی و نداشتن همبازی و اشتغال مادران است. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود عملکرد رسانه ملی

1. وضعیت کمی و کیفی برنامه های کودک و نوجوان امروز

در این سال ها به لحاظ کمی صدا و سیما رشد بسیار چشمگیری در عرصه کودک داشته است؛ شبکه کودک تأسیس شده و با عنوان شبکه پویا فعالیت می کند تلویزیونی که در طول 24 ساعت فقط سه الی چهار ساعت برنامه کودک در تمام شبکه هایش پخش می کرد الآن در برنامه های گوناگون بیش از 30 ساعت برنامه کودک در روز پخش می کند

اما برنامه های تلویزیون به لحاظ کیفی که باید هم تراز بخش کمی رشد می کرد وضعیت مناسبی ندارد یکی از صاحب نظران و مسئولان مربوطه در حوزه برنامه های کودک و نوجوان در مقایسه وضعیت کنونی با اوایل انقلاب می گوید بخش قابل توجهی از برنامه ها داستان های آموزنده اخلاقی که کارکرد اخلاقی داشته باشد و ابزار آن هم اخلاقی باشد، ندارند. درواقع بیشتر سرگرم کننده فانتزی و تخیلی هستند عملاً مجموعه ای همگن از غیر ارزش ها و ضد ارزش ها در کنار یکدیگر و به نحوی انباشته، جذاب و با یک راهبرد غلط که همان اتخاذ سرگرمی به جای آموزش و تربیت است، محتوای نامطلوب را به کودک انتقال می دهد چون این کار به صورت همگن انجام می شود همزمان هم آموزش و هم تربیت در راستای نامطلوبی صورت می گیرد البته در کنار آن و شاید برای تطهیر خود، از مایه های مذهبی هم استفاده می کنیم. مثلاً این که می گوییم اکنون عید غدیر است و از حضرت على علیه السلام هم سخنی گفته می شود اما در ادامه باز هم به رقص و حرکات

موزون پرداخته می شود. یا مثلاً در هنگام اذان و نماز، همان آدم هایی که تا الآن آواز می خواندند و می رقصیدند اذان می گویند. این مایه های مذهبی با آن ساختار نه از نظر حجم و نه از نظر جذابیت قابل مقایسه نیست؛ درواقع بچه می آموزد که در برابر آن موضوعات جذاب موضوعات غیر جذابی هم وجود دارد که در کنار یکدیگر مورد استفاده هستند به همین دلیل این امکان برای مخاطب کودک وجود دارد که از محورهای مذهبی صرف نظر کند. در بهترین حالت به کودک آموزش داده می شود که ارزش های برخاسته از مذهب هیچ تعارضی با ضدارزش ها ندارد و می توان تمام این موارد را در کنار یکدیگر داشت.

در رفتار افراد [مجری] هم دیده می شود که هیچ یک مروج رفتارهای مذهبی نیستند؛ بلکه مروج رفتارهای متناسب با عرف و هنجارهای طبقه غیرمذهبی (نه لزوماً ضد مذهبی در جامعه هستند. نشانه ها و نمادهای مذهبی هم در رنگ ها ساخت محیط و دکور و چهره ها استفاده نمی شوند. بازیگران و مجریان در بسیاری از موارد در تعاملات خود به طرق مختلف قوانین را دور می زنند تا بتوانند حرکات موزون داشته باشند. در ادبیات رفتاری آن ها مانند رفتار «امیر محمد» با «عمو پورنگ» هیچ گونه نحوه رفتار و گفتار مؤمنانه ای مشاهده نمی شود برخورد تند، اهانت و تند صحبت کردن این را می رساند که فرزند شما به تکرار در حال یادگیری چنین رفتارهایی است چنین رفتاری، همان رفتار هنجاری و عرفی طبقه غیرمذهبی جامعه است. ⁽¹⁾

ناگفته نماند که تعدادی پویانمایی با کیفیت مطلوب نیز وجود دارد که با هزینه های بالا ساخته شده و باید آن ها را به طور جداگانه بررسی کرد؛ اما طبق قاعده النادرُ كالمعدوم این تولیدات اثرگذاری و جریان سازی نمی کنند. قطعاً زمانی که معیار برای ساخت برنامه کودک، جذابیت باشد،

آموزش و تربیت دین محور و مسجد مدار به حاشیه جذابیت تبدیل می شود. ⁽¹⁾

2. بی توجهی به الزامات تولید برنامه دینی در تلویزیون

در گذشته ای نه چندان دور فرد از دامان خانواده، اصول و مبانی دین را فرامی گرفت؛ ولی با گذشت زمان و ظهور فناوری های نوین اطلاع رسانی و گسترش و نفوذ آن در زندگی مردم امروزه شاهد آن هستیم که تبلیغ دینی با روش های گذشته چندان کارساز و جوابگو نیست و ابزارهای جدید و در رأس آن ها تلویزیون از تأثیرگذاری فراوانی برخوردارند. متصدیان تلویزیون نیز به خوبی اهمیت این کار را دریافته اند و تلاش کرده اند که در این راستا گام بردارند؛ اما باید اذعان داشت که آن گونه که شایسته است، تلویزیون در انتقال مفاهیم دینی موفق عمل نکرده است؛ وقتی بحث از مضامین و مفاهیم دینی است با استفاده از قالب های مستقیم و صریح و آشکار به بیان آن پرداخته شده و قالب های نمایشی و غیر مستقیم، صرف موضوعات خنثی شده است. بسیاری از مفاهیم همچون عبادت های فردی کمک به خلق، توسل احترام به بزرگ ترها احسان و نیکوکاری و توکل را می توان در قالب هایی که مورد پذیرش افراد در دوران کودکی است منتقل کرد. ⁽²⁾

جمع بندی: در حال حاضر ظاهراً ارتباط نظام مند و تعریف شده ای بین نهادهای متولی مسجد با رسانه ملی وجود ندارد؛ ارتباطی که در آن نحوه تعامل و همکاری برای تولید محتوای مسجدی به منظور آشناسازی کودکان و نوجوانان با نماز جماعت و مسجد مشخص باشد و نیز نحوه تبلیغ و ترویج کارکردهای مثبت مسجد به منظور تصویر آفرینی و ارزش سازی در کودکان و نوجوانان معین .باشد هرچند نباید از رویکرد مثبت چند سال اخیر رسانه ملی در پخش اذان اول وقت در تمام شبکه ها و اقامه نماز جماعت چشم پوشید.

ج: راهکارها

ارتباط نهادی سازمان مساجد با رسانه ملی و انعقاد تفاهم نامه برای بهره گیری از ظرفیت رسانه ملی به منظور نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان.

طبیعتاً این تفاهم نامه دوسویه است و لازم است نهاد مسجد نیز از تمام ظرفیت ها و قابلیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود در جهت یاری رسانی به رسانه ملی برای هدف گفته شده کمک بگیرد و یا احیاناً این ظرفیت ها را با هماهنگی های لازم در اختیار رسانه ملی قرار دهد.

برخی از محورهای پیشنهادی تولید برنامه به شرح ذیل است:

1-1. تولید برنامه ها از فعالیت های مسجدی کودکان و نوجوانان و شرکت آنان در نماز جماعت، خصوصاً مساجد تاریخی و مساجدی که به نحوی در میان عامه مردم به ویژه نوجوانان و جوانان از جایگاه خاصی برخوردار است؛ مانند اماکن مذهبی و مشهور ایران و جهان اسلام بارگاه امام رضا علیه السلام، حرم حضرت معصومه علیها السلام، حضرت عبدالعظیم علیه السلام، کربلای معلی، نجف اشرف مسجدالنبی و مسجد الحرام.

2-1. معرفی مساجد نمونه موفق و فعال در حوزه ارتباط گیری با کودکان و نوجوانان و جذب آن ها از طریق تهیه گزارش تصویری و خبری از مهمترین برنامه ها و فعالیت های آن ها و درج و پخش آن در شبکه های مختلف صدا و سیما.

3-1. تحت پوشش قرار دادن برنامه ها و فعالیت هایی که در خصوص ارتباط کودک و نوجوان با نماز و مسجد انجام می شود مثل سمینار، همایش کنگره و مراسم؛ به خصوص مراسم جشن تکلیف دانش آموزان.

4-1. تهیه گزارش زنده (مستقیم) و تولیدی از مراسم اقامه نماز جماعت در مساجد و مدارس به ویژه در مکان هایی که غالب نمازگزاران نوجوان و جوان هستند و درج و پخش آن از شبکه های مختلف صداوسیما. ⁽¹⁾

5-1 . تهیه ی برنامه های نرم افزاری نماهنگ کارتون و فیلم با موضوع نماز و مسجد به شکل هدفمند و جذاب و با استفاده از مجریان و گویندگان خوش لحن و خوش چهره و پخش آن در خلال برنامه های پرمخاطب صداوسيما.

6-1. معرفی کودکان و نوجوانان برجسته و فعال در حوزه مسجد و نماز جماعت در آیتم های مختلف و در خلال برنامه های پربیننده، به صورت جذاب و متناسب در شبکه های مختلف صداوسیما.

7-1. مصاحبه با چهره ها و شخصیت های موفق و فعال در حوزه ارتباط دهی کودک و نوجوان با مسجد شامل ائمه جماعات، مدیران، کارشناسان، نویسندگان و هنرمندان جهت معرفی به نسل نوجوان، مضاف بر این که آثار و عملکرد فعالیت های آنان برای آشنایی بیشتر از حوزه فعالیت آن ها در معرض دید عموم مردم قرار گیرد.

8-1. به کارگیری هنرمندان و هنرپیشه ها و چهره های مشهور و جوان پسند سینما، تئاتر و تلویزیون در برنامه ها و فیلم هایی که در آن به صورت هدفمند، موضوع ارتباط کودک و نوجوان با نماز و مسجد از محوریت برخوردار است.

9-1. محور قرار دادن موضوع مسجد و نماز جماعت در فیلم ها و سریال های تلویزیونی و تبیین جایگاه والای آن ها در قالب های شیوای هنری.

10-1. تهیه متون و نمایش نامه های متناسب نمایشی (در حوزه مسجد و نماز جماعت) برای گروه های مختلف تئاتر و کمک مادی و معنوی در اجرای نمایشنامه های فوق با هدف تبیین آموزه های دینی به ویژه موضوع مسجد و نماز جماعت در قالب هنر نمایش. ⁽¹⁾

11-1. برای تقویت فرهنگ مسجد در میان افکار عمومی، شخصیت های فیلم باید از یک الگوی روان شناختی و جامعه شناسی پیروی کند تا دید

منفی علیه مسجد و اهل مسجد ایجاد نشود؛ زیرا بازتاب آن بی تفاوتی عمومی نسبت به مسجد خواهد بود فیلم سازان می توانند الگوهای مطلوبی از مسجد و اهل مسجد در اشکال ذیل ارائه دهند.

الف: مسجد را با شغل های مطلوب و مقبول اجتماعی مرتبط کنند.

ب: افراد مسجد از میان افراد با تحصیلات بالا انتخاب شوند تا معلوم شود که علم و دین با هم تضاد ندارد.

ج: اهل مسجد از افرادی با سلامت روانی مناسب باشند.

د: فیلم به گونه ای باشد که مخاطبان را فقط در موقع گرفتاری به مسجد هدایت نکند.

ه- مسجدها را منظم و مرتب نشان دهند. ⁽¹⁾

12-1. برنامه اذان و نماز قبل یا بعد و احیاناً وسط برنامه های کودک و نوجوان متناسب با نیاز و فهم آن ها تدارک شود (به ویژه در هنگام اقامه نماز در خانه و مدرسه برنامه های رادیو و تلویزیون نباید به گونه ای باشد که قطع برنامه موجب دلخوری و بدبینی کودک یا نوجوان نسبت به نماز شود. به همین جهت باید قبل و یا بعد از نماز از پخش سریال های پربیننده خودداری گردد تا این محدوده زمانی به زمینه سازی روانی و عاطفی برای برپایی فریضه نماز اختصاص داده شود.) ⁽²⁾

13-1. ازآن جاکه تصورات برخی از مردم به ویژه جوانان از محیط های غیراسلامی به خصوص غرب غیر واقعی است یعنی این عده تصور می کنند هر آن کس و هر آن چه آن جاست از دین و معنویات به دور است و از سوی دیگر هنگامی که مظاهر پیشرفت و ترقی آن ها را در علوم تجربی و فناوری های نوین مشاهده می کنند ناخودآگاه گمان می کنند برای پیشرفت کردن یا

مدرن بودن باید از دین و معنویات فاصله گرفت در چنین شرایطی نشان دادن جلوه های دینداری و معنویات و به ویژه نماز خواندن در غرب این برداشت ناصحیح را که یکی از عوامل مهم بحران هویت نیز هست اصلاح می کند. ⁽¹⁾

14-1. برنامه های جذاب و پرمخاطب در زمان اذان و هنگام فعالیت مساجد، تعطیل و به تعویق افتد تا همه مخاطبان به سمت مساجد و شرکت در برنامه های مسجدی ترغیب شوند همچنین، زمان پخش برنامه های زنده مانند فوتبال (خارجی یا داخلی) نباید با اوقات شرعی و برنامه های مسجدی تداخل داشته باشد. ⁽²⁾

استفاده از کارشناسان و صاحب نظران مسائل دینی در کنار برنامه سازان در چنین حالتی برنامه سازان علاوه بر آگاهی بیشتر از مسائل دینی از جمله نماز، بهتر می توانند مفاهیم مربوط به نماز را به مخاطبان خود انتقال دهند.

بخش پنجم: اسباب بازی

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

1. نقش تربیتی اسباب بازی در کودک و نوجوان

اسباب بازی وسیله ای پرورشی است که کودک از ابتدای شکل گیری شخصیتش با آن مواجه می شود و اولین مفاهیم دنیای واقعی با کمک اسباب بازی به شکل پارادایم برای کودک در می آید. اسباب بازی الگویی برای کودک محسوب می شود و از آن به عنوان وسیله کار یک کودک یاد می شود که با استفاده از آن روش زندگی کردن را یاد می گیرد. صاحب نظران حوزه تربیت معتقدند بهترین وسیله برای شناخت و پی بردن به احساسات و تمایلات کودک اسباب بازی است؛ زیرا از طریق آن کودک بسیاری از امیال درونی خود را آشکار می کند نقش اسباب بازی ها، کارتون ها و سرگرمی های دوران کودکی در زندگی افراد بسیار پررنگ است. بررسی ها نشان داده است که شخصیت کودک با اسباب بازی ها و سرگرمی های دوران کودکی شکل می گیرد. ⁽¹⁾

2. بایسته های اسباب بازی

اسباب بازی هر وسیله بازی برای کودکان، نوجوانان و یا حتی بزرگسالان است که به قصد بازی و سرگرمی ایجاد شده باشد و در بازار توسط کانال های توزیع و عرضه کنندگان اسباب بازی در اختیار عموم قرار می گیرد برخی از بایسته ها و ویژگی های فرهنگی اسباب بازی مناسب به قرار ذیل است:

اسباب بازی باید با سایر وسایل محیط زندگی کودک تناسب و هماهنگی داشته باشد تا کودک بتواند به راحتی از آن استفاده نموده و آن را با زندگی واقعی خود پیوند دهد.

اسباب بازی باید با ارزش های حاکم بر جامعه تناسب داشته باشد؛ زیرا کودک طی بازی با آن با ارزش های موجود آشنا می شود. ابزار و وسایل بازی که در اختیار کودک قرار می گیرد نمادی از وسایل حقیقی هستند که باید ضمن هماهنگ بودن با فرهنگ جامعه مورد علاقه کودک نیز باشد. اسباب بازی باید به گونه ای باشد که ارزش های جامعه مانند نماز خواندن را تقویت و تحکیم کند و در ستیز با آن ها قرار نگیرد؛ زیرا یکی از فواید این تجانس فرهنگی و ارزشی اسباب بازی فراهم سازی آرامش روانی و عاطفی برای کودک است.

اسباب بازی می تواند هم محتوا منتقل کند هم مهارت را ارتقا دهد و هم در نهادینه شدن بعضی فرهنگ ها در کودک کمک کند. در بخش تأثیر فرهنگی هم به شرطی که در گستره وسیعی کار شود می تواند موفق باشد. بهترین فرصت و شیوه عملی برای آموزش فرهنگ ایرانی و تربیت کودکان باهوش برای آینده کشور در اختیار گذاشتن اسباب بازی هایی متناسب با فرهنگ و آداب و رسوم این مرز و بوم است.

تفکیک جنسیتی اسباب بازی ها به لحاظ توانایی ها و گرایش های مختلف جسمی، روحی و روانی دو جنس دختر و پسر ضروری و اجتناب ناپذیر است؛ لذا باید برای هرکدام از دختران و پسران اسباب بازی هایی مناسب و

مطابق با ذوق و استعداد آن ها طراحی نمود. ⁽¹⁾

3. تفکیک محتوایی اسباب بازی ها

در یک تقسیم بندی ،ساده می توان اسباب بازی ها را به سه دسته: سازنده مخرب و خنثی یا فاقد پیام تقسیم کرد اسباب بازی های سازنده هم در چند حوزه قابل تفکیک هستند اسباب بازی های خلاقیت زا (مثل احجام و ساختمان بازی ها) اسباب بازی هایی که نقش اجتماعی کودکان را تقویت می کند اسباب) بازی های دسته جمعی و عروسک ها و همچنین اسباب بازی های حاوی پیام های مذهبی که اسباب بازی ارزشی را می توان ذیل این دسته تعریف کرد این نوع اسباب بازی علاوه بر ایجاد خلاقیت و یا تقویت نقش های اجتماعی کودکان به تقویت فرهنگ اسلامی- ایرانی می پردازد جای این گونه اسباب بازی ها در بازار اسباب بازی جهان و به طریق اولی در بخش تولیدات کشور خالی است.

اسباب بازی های مخرب را نیز می توان در چند دسته تقسیم بندی کرد: اسباب بازی های خشونت زا، اسباب بازی های دارای پیام های غیراخلاقی و برهنگی، اسباب بازی های مبلغ فرهنگ غرب و اسباب بازی های پخش کننده ترانه های غیرمجاز و غربی.

اسباب بازی های خنثی نیز همان اسباب بازی هایی است که صرفاً باعث گذران وقت می شوند و هیچ پیام و پیامد سازنده یا مخربی برای کودک ندارد.

برخی نیز کارکردهای سیاسی اسباب بازی ها را یادآوری کرده اند که کشورها برای هارمونی فرهنگی خود از آن استفاده می کنند. ساخت عروسک شخصیت های سیاسی و اجتماعی و یا اساطیر تاریخی در هویت بخشی به قومیت ها از این نمونه اسباب بازی ها هستند از جمله کارکرد سیاسی

اسباب بازی، ساخت مدل اسباب بازی هواپیمای جاسوسی پهپاد آمریکایی است که در قفسه های اسباب بازی فروشی های ایرانیان خودنمایی می کند. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود

1. وضعیت آماری تولیدات و واردات اسباب بازی

بر اساس برخی اظهارنظرها حدود 25 درصد جمعیت کشور در گروه سنی زیر 15 سال قرار دارند و این یعنی بازار اسباب بازی کشور با تقاضای جمعیتی نزدیک به 18 میلیون نفر روبرو است اما تولید اسباب بازی در داخل کشور از پاسخ به چنین تقاضایی ناتوان است و به همین علت، ایران به بازار ورود اسباب بازی های خارجی تبدیل شده است روزانه این اسباب بازی ها به صور مختلف یا به طور قانونی یا غیرقانونی مرزهای کشور را درمی نوردند تا به دست کودکان ایرانی برسند.

هم اکنون تعداد عروسک های ملی بسیار اندک است؛ درحالی که کودکان تنوع طلب هستند و این میزان پاسخگوی نیاز آن ها نیست. باید حداقل 100 نوع عروسک ملی و بومی تولید کرد و بعد از مردم انتقاد کرد که چرا از عروسک های بیگانه استفاده می کنند. ⁽²⁾

در حالی که بر اساس آمارهای موجود تجارت اسباب بازی سومین تجارت پرسود جهان بعد از تولید مواد مخدر و تسلیحات نظامی است. انجمن بین المللی تولیدکنندگان اسباب بازی گردش مالی این صنعت در سال 2011 را حدود 85 میلیارد دلار اعلام می کند. ⁽³⁾

کشور چین بزرگترین تولیدکننده اسباب بازی در جهان به شمار می رود. محصولات غربی آمریکایی با ورود به چین به تولید انبوه می رسند و با

این شیوه 90 درصد از بازار اسباب بازی آسیا و ایران را به خود اختصاص می دهند. ⁽¹⁾

در حال حاضر از کل مصرف اسباب بازی در کشور سهم تولید داخلی تنها 2 الی 3 درصد است و حدود 95 درصد بازار اسباب بازی کشور در اختیار کشور چین است. هم اکنون تعداد واحدهای صنفی تولیدکننده اسباب بازی در کشور در حدود 20 الی 30 واحد است که در کنار اسباب بازی، کالاهای دیگری هم تولید می کنند. ⁽²⁾

البته واردات اسباب بازی در سال 91 به خاطر گران شدن دلار 51 درصد نسبت به سال 90 و در سال 92، 30 درصد نسبت به سال 91 کاهش یافته است. در این مدت تولید اسباب بازی داخلی روند رو به رشدی داشته است. هر چند در سال های گذشته تنها 5 درصد بازار در اختیار تولیدکنندگان داخلی بود؛ اما در حال حاضر آمارها نشان می دهد که ما آرام آرام به سمت تصرف 20 درصدی بازار اسباب بازی با تولیدات داخلی حرکت می کنیم. ⁽³⁾

همچنین درصد تولید اسباب بازی های داخلی نسبت به خارجی در انواع مختلف اسباب بازی متفاوت است. در برخی دسته ها میزان تولیدات داخلی بیشتر و در برخی نیز کمتر است. ⁽⁴⁾

میانگین رشد اسباب بازی خلاقانه کمک آموزشی و فکری به نزدیک 15 درصد رسیده است؛ در حالی که در سال 81 نزدیک یک درصد بود. از سال 1381 ما در صنعت اسباب بازی رشد معناداری داشته ایم. ما به سمتی

می رویم که خلاهای موجود از نبود اسباب بازی و سرگرمی بومی را پرکنیم. ⁽¹⁾

جریان 100 درصد قاچاق اسباب بازی به 50 درصد واردات قانونی تبدیل شده که هنوز هم این روند به صورت مثبت در حال اجراست. ⁽²⁾

بر همین اساس طبق گفته دبیر شورای نظارت بر اسباب بازی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در صنعت اسباب بازی ما نه ازنظر محتوایی علم و دانش داریم و نه ازنظر تجهیزات و ادوات. هم اکنون تعرفه واردات اسباب بازی و قطعات آن به کشور حدود 55 درصد بوده که این وضعیت عملاً تولید اسباب بازی در کشور را غیراقتصادی کرده است. اگر تعرفه واردات قطعات اسباب بازی به حدود 10 تا 15 درصد کاهش یابد می توان تعدادی از قطعات مورد نیاز تولید را از خارج وارد کرده و مابقی کار تولید را در داخل انجام داد که این کار باعث ایجاد اشتغال نیز می شود. ⁽³⁾

نکته حائز اهمیت این است که اکثریت قریب به اتفاق عروسک های چینی نیز تحت تأثیر فرهنگ غربی بوده و دارای شخصیت هایی غربی است. به عنوان مثال ساخت عروسک های باربی، شخصیت های کارتونی والت دیسنی مثل سیندرلا و حیوانات موجود در کارتون های هالیوودی (که همه در کشور چین تولید می شود) حاکی از پیشرو بودن فرهنگ غرب در مقیاس جهانی است.

متأسفانه حتی یکی از مهمترین سوغات حجاج بیت الله الحرام هم در حج تمتع و هم عمره مفرده عروسک ها و اسباب بازی های چینی است که هرساله به وفور و از مرز رسمی و همراه زائران بیت الله الحرام وارد کشور شده و توزیع می شود. ⁽⁴⁾

2. وضعیت محتوایی اسباب بازی

در حال حاضر برخی از انواع اسباب بازی ها هیچ گونه جهت گیری فرهنگی ندارند و یا اساساً اثرگذاری فرهنگی از آن ها انتظار نمی رود (مانند توپ یا منچ)، اما اغلب آن ها امکان انتقال مفاهیم فرهنگی را دارند. کشورهایی مثل چین نیز که به صورت صرفاً تولید انبوه و بدون توجه به تبعات فرهنگی اسباب بازی ها اقدام به تولید آن ها می کنند و از نمادهای غربی در شخصیت پردازی اسباب بازی ها بهره می گیرند، عملاً در راستای غربی کردن کودکان جهان و البته جمهوری اسلامی ایران گام برمی دارند. از این ها گذشته ساختار برخی اسباب بازی ها ظرفیت بسیار بالایی برای انتقال ارزش های فرهنگی را دارد؛ اما متأسفانه در این حوزه توجه زیادی به عوامل نهفته و زمین های موجود در حیطه فرهنگی تولید اسباب بازی ها صورت نگرفته است.

نکته مهمتر این که شرکت های ایرانی تولید اسباب بازی نیز در مواردی به دلیل ضعف جدی در سامانه های بازاریابی و فروش و به منظور پوشش بخشی از این ضعف ها، در طراحی های خود گوی سبقت را از شرکت های چینی ربوده و از جاذبه های جنسی بهره جسته اند!

لذا در حال حاضر اسباب بازی های تولید داخل نیز به دلایلی مثل ناهنجاری فرهنگی، بی تفاوتی و یا ضعف در حوزه بازاریابی و فروش، دارای نقوش و شخصیت های غربی با پیام هایی نظیر برهنگی، صورت های آرایش کرده، جاذبه های جنسی و امثال آن هستند؛ به عنوان مثال به تصویر کشیدن عکس زنان و دخترانی با اوصاف مذکور در پازل ها کاملاً مشهود است. حال آن که در طراحی پازل، تنها مشقت موجود برای گریختن از این وادادگی فرهنگی انتخاب عکسی متناسب با فرهنگ و عقاید دینی اجتماعی مردم است که با دسترسی شرکت ها به اینترنت این مسئله امری کاملاً آسان است.

است. ⁽¹⁾

کودکان با استفاده از اسباب بازی های خارجی به جای این که با فرهنگ ایرانی آشنا شوند فرهنگ و اصطلاحات خارجی را فرامی گیرند و از همان ابتدا حس خودباوری ملی آنان تحت تأثیر قرار می گیرد؛ چون اسباب بازی های مصنوع شرکت های غربی در عمل مبلغان و مروجان فرهنگ زندگی مدرن (غربی) برای کودکان آن کشورها و حتی دیگر کشورها هستند تا از همان سنین کودکی با این فرهنگ آشنا شده و با آن انس بگیرند. ⁽²⁾

3. وضعیت نظارت بر بازار اسباب بازی

در حدود یک سال پیش مقام معظم رهبری خطاب به مسئولان در 19 آذر سال 1392 در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره تأثیر منفی اسباب بازی های نامناسب بر ذهن کودکان فرمودند: «تهاجم فرهنگی» یک حقیقتی است که وجود دارد؛ می خواهند روی ذهن ملت ما و روی رفتار ملت ما جوان نوجوان و حتی کودک اثرگذاری کنند. این بازی های اینترنتی از جمله همین است؛ این اسباب بازی هایی که وارد کشور می شود از جمله همین است که من چقدر سر قضیهٔ تولید اسباب بازی داخلی معنی دار و جذاب حرص خوردم با بعضی از مسئولین این کار که این کار را دنبال بکنند.» ⁽³⁾

هم اکنون یکی از وظایف شورای نظارت بر اسباب بازی ها، صدور مجوز برای ترخیص واردات کالا از گمرک به داخل کشور است؛ اما از لحاظ فرهنگی و بررسی کیفیت اسباب بازی های وارداتی، نظارت کاملی وجود ندارد. در حوزه اسباب بازی های تولید داخل هم تولیدکننده باید مجوز تولید اسباب بازی را

از شورای نظارت بگیرد.

به گفته دبیر شورای نظارت بر اسباب بازی ها دستگاه های مختلفی از جمله اماکن سازمان تعزیرات حکومتی سازمان حمایت از مصرف کنندگان شورای اصناف، اتحادیه خرازی ها و پلاستیک برای بازرسی بازار اسباب بازی وظایف نظارتی دارند و می توانند برای فروشندگان مختلف مجازاتی همچون جریمه یا پلمپ در نظر بگیرند بارها به نمایندگان این دستگاه ها تذکر داده شده که گزارشی از نظارتشان بر بازار به ما بدهند؛ ولی متأسفانه این دستگاه ها به دلیل این که با مشکلاتی مانند بودجه و نیروی انسانی مواجه هستند نتوانسته اند وظایفشان را آن طور که شایسته است انجام دهند. حتی در بعضی دستگاه های نظارتی برای برخورد با متخلفان، ملاحظاتی انجام می گیرد و انگار برای برخورد قانونی با فروشندگان متخلف رودربایستی دارند. ⁽¹⁾

جمع بندی: برحسب آن چه از وضعیت کمی و کیفی اسباب بازی گفته شد این نتیجه حاصل می شود که در حال حاضر،بازار اسباب بازی به لحاظ محتوایی، در دست اسباب بازی هایی با شخصیت ها و نمادهای غربی است که عمدتاً ضد اسلامی و ضد ایرانی هستند.

در اسباب بازی های موجود، به صورت مستقیم به موضوع نماز و مسجد اهانت نشده و کار تبلیغاتی بر علیه شان صورت نگرفته است؛ لیکن در شکل غیر مستقیم کاملاً مورد هجمه قرار گرفته است؛ بدین صورت که تصاویر و شخصیت های رایج در بازار اسباب بازی عمدتاً از شخصیت های کارتونی اخذ شده اند و این شخصیت ها علاوه بر پوشش نامتجانس خود در دنیای کارتونی کاملاً ناآشنا با رفتارها و نمادهایی همچون نماز و نماز جماعت و مسجد عمل می کنند و در حالی که به عنوان افراد موفق و پیروز در برنامه های کارتونی معرفی می شوند؛ ولی سبک زندگی و رفتار و گفتارشان کاملاً عاری

از نمادها و نشانگان ها و ارزش های مسجدی است. این همان روش تبلیغ غیر مستقیم است که متأسفانه رسانه های ما در مفهوم عام خود به شدت از آن غافل اند و هر وقت هم که می خواهند مفاهیم نماز و مسجد را برای جذب کودکان و نوجوانان تبلیغ نمایند به شکل مستقیم عمل می کنند که با این روش نتیجه مطلوبی حاصل نمی شود.

ج: راهکارها

1. راهبرد ساماندهی نظارت محتوایی - ارزشی بر اسباب بازی های وارداتی

با توجه به نقش عمده اسباب بازی ها در جامعه پذیری کودکان، لازم است تمهیدی اندیشیده شود تا ارزش های اجتماع و رفتارهای مطلوب دینی همچون نماز خواندن و مسجد ،رفتن در طی فرایند جامعه پذیری کودک در او نهادینه شود این امر به ویژه از آن جهت حائز اهمیت است که پاره ای از اسباب بازی های وارداتی با ارزش های مذکور سازگاری ندارند.

برای رفع این مشکل لازم است نهاد مسجد از مسئولان مربوطه مطالبه گر موارد ذیل باشد:

دعوت از سازمان های مردم نهاد برای رصد مداوم اسباب بازی های وارداتی و تأیید انطباق آن ها با ارزش های اجتماعی.

2. راهبرد آموزش، اطلاع رسانی و فرهنگ سازی در سطح جامعه

به دلیل کم اطلاعی خانواده ها در خصوص اهمیت اسباب بازی و کارکردهای آن به نظر می رسد از یک سو توجیهات کافی در میان خانواده ها در خصوص ضرورت توجه به محتوای اسباب بازی و آگاهی از نقش تأثیرگذار آن ها بر فکر و اندیشه فرزندان وجود ندارد و از سوی دیگر خانواده ها به اندازه کافی آموزش داده نمی شوند تا بدانند چه نوع اسباب بازی انتخاب کنند.

برای رفع این مشکل لازم است نهاد مسجد علاوه بر آموزش و آگاهی دهی مستقیم از طریق کانون های مسجد و امام جماعت به مخاطبان مسجدی به شکل غیرمستقیم و مانند راهکار قبلی وارد عمل شود و از طریق رسانه ملی و کانون پرورش فکری مطالبه گر آموزش در خصوص اسباب بازی ها برای آگاهی رساندن به والدین در قالب های مختلف باشد. ⁽¹⁾

3. راهبرد تعامل بین نهادی

ارتباط نهادی سازمان مساجد با اتحادیه اسباب بازی و انعقاد تفاهم نامه برای بهره گیری از ظرفیت همدیگر با هدف تولید اسباب بازی مناسب کودکان و نوجوانان با رویکرد ترویج غیر مستقیم نماز و مسجد، یکی از عمده ترین کارهایی است که می تواند در این زمینه انجام شود.

در این خصوص، لازم است نهاد مسجد از تمام ظرفیت ها و قابلیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود در جهت یاری اتحادیه اسباب بازی برای هدف پیشگفته کمک بگیرد شاید یکی از کمک های عمده استفاده از ظرفیت عظیم شبکه مساجد در فروش اسباب بازی های تولیدی باشد. اگر با هماهنگی نهاد مدیریتی مساجد امکان فروش اسباب بازی های مناسب تولید شده در فضای مساجد و بدون صرف هزینه های دیگر برای تولیدکنندگان فراهم ،باشد چه بسا بخش قابل توجهی از مشکلات تولید و

هزینه های بالای آن از بین رفته و روند غلبه اسباب بازی های با محتوای نامناسب وارونه شود.

بخش ششم: بازی های رایانه ای

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

بازی های رایانه ای یکی از ابزارهای رسانه ای است که کشورهای غربی با قدرت در این زمینه وارد شده اند و توانسته اند با طراحی مناسب، کیفیت و گرافیک مطلوب، مخاطب را جذب کرده و اهداف خود را از این طریق منتقل کنند.

بازی هایی ابتدایی ساخته شده در دنیا بسیار ساده و تنها یک ابزار تفریحی آرام بودند؛ ولی به تدریج و با پیشرفت روزافزون بازی های رایانه ای و حضور آن ها در اماکن مختلف، حتی منزل های شخصی و استقبال بی نظیر جوامع بشری از آن ها تولیدکنندگان را وادار به بازی هایی با هیجان بیشتر و داستان عمیق تر و دقیق تر کرد هم اکنون بازی های رایانه ای یکی از ابزارهای مهم رسانه ای است که طی سال های اخیر به شدت موردتوجه قرار گرفته و عمدتاً توسط کشورهای غربی به ویژه آمریکا تولید شده و در سراسر جهان توزیع می شود.

بازی رایانه ای را می توان رسانه ای بی بدیل خواند که کاربر و بازیکن طی آن به انجام عملی دیدگاه های مورد نظر تولیدکنندگان و پشتیبانی کنندگان آن ها می پردازد و با عمل خود، سبب نهادینه سازی این دیدگاه ها و رفتارها

در روح و روان خود می شود. ⁽¹⁾

صرف نظر از مثبت یا منفی بودن بازی های رایانه ای به لحاظ ارتباط عمیقی که کاربر یا بازیکن در این بازی ها با شخصیت اصلی و کل داستان برقرار می سازد فرد به شدت از فضای حاکم بر بازی تأثیر می پذیرد و خود این مسئله این فرصت را برای سازندگان فراهم می سازد که اهداف فرهنگی خود را به مخاطب عرضه کنند و لذا با توجه به نیت سازندگان و اهداف پیدا و پنهان آنان می توان از این بازی ها به عنوان یک شمشیر دو لبه نام برد که هم می تواند سازنده یک فرهنگ و هویت ملی باشد و هم القاگر فرهنگ بیگانه در ذهن مخاطب.

این پدیده به مرور موردتوجه صاحب نظران دینی، سیاسی و اجتماعی قرار گرفت و هدایت تولیدکنندگان و پشتیبانی از آن ها برای تولید محصولات متناسب با دیدگاه های آن ها و استفاده رسانه ای از آن به فرآیندی ناگسستنی از بازی های رایانه ای تبدیل شد؛ به گونه ای که بررسی این پیوند خود نیازمند ساعت ها تأمل و جست وجو است.

بر همین اساس بنیاد ملی بازی های رایانه ای در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تأسیس شد که وظیفه آن هدایت حمایت و برنامه ریزی برای تولید بازی ها و حمایت از مراکزی است که در این حوزه فعالیت می کنند. ⁽²⁾

ب: وضع موجود

1. وضعیت مخاطبان بازی های رایانه ای

جامعه هدف این محصولات عمدتاً کودکان و نوجوانان هستند و امروزه بازی های رایانه ای یکی از اجزای غیرقابل تفکیک از زندگی کودکان،

نوجوانان و جوانان محسوب می شوند که توانسته اند این قشرهای جامعه را به خوبی به خود جذب کرده و روزانه تا چندین ساعت به خود مشغول سازند؛ بنابراین طیف گسترده ای از جامعه را زیرپوشش خودش قرار می دهند و علاوه بر این که به عنوان ابزار تفریحی در اختیار جامعه هدف قرار می گیرند اهداف مرموزانه ای را در لابه لای این بازی ها دنبال کرده و تفکرات نادرست جوامع غربی را به کودکان و نوجوانان و جوانان القا می کنند. ⁽¹⁾

نمودارهای ذیل که نتایج پیمایش های صورت گرفته در نمایشگاه بازی های رایانه ای است وضعیت سنی کاربران و بازیکنان ایرانی بازی های رایانه ای را نشان می دهند:

تصویر

منبع: بنیاد ملی بازی های رایانه ای

چنان که مشاهده می شود میانگین سن بازیکنان روند صعودی دارد و رفته رفته افراد بزرگتر را نیز وارد بازی ها کرده است. همچنین نکته جالب توجه دیگر آن که میانگین سنی بازیکنان حتی در پیمایش اخیر که چند سال بالا رفته است عدد 16 را نشان می دهد که سن نوجوانی است؛ لذا بخش قابل توجهی از بازیکنان بازی های رایانه ای در ایران را سنین پایین

و در رأس آن ها کاربران نوجوان تشکیل می دهد. این ادعا در نمودار ذیل به صورت عینی تری قابل اثبات است.

تصویر

منبع: بنیاد ملی بازی های رایانه ای

برحسب داده های این نمودار، بیشترین درصد بازیکنان را گروه های سنی 12، 9 و 13 سال به ترتیب با 6٫9 درصد، 5٫7 درصد و 5٫6 درصد تشکیل می دهد. در حال حاضر 20 میلیون بازیکن بازی های رایانه ای در کشور ما وجود دارد. با این توصیف که هر کاربر در ایران به طور متوسط روزانه دو ساعت مشغول بازی رایانه ای است روزانه 40 میلیون ساعت در ایران صرف بازی های رایانه ای می شود.

تصویر

منبع: بنیاد ملی بازی های رایانه ای

با رواج بازار این بازی ها بازی های رایانه ای هم اکنون به عنوان یک صنعت و یکی از موارد عمده صنایع فرهنگی مطرح شده است که با گردش مالی بالا، نقش پررنگی را در حوزه اقتصاد ایفا می کند.

2. وضعیت تولید بازی های رایانه ای در ایران

تولید بازی رایانه ای در ایران حرکتی 6 ساله دارد و بنیاد ملی بازی های رایانه ای به طور مستقیم به سرمایه گذاری برای بازی های تولید شده در کشور می پردازد.

محدودیت های اعتبار و بودجه به عنوان مهمترین چالش های تولید بازی رایانه ای در ایران مطرح است بودجه ریزی اولیه کشوری مانند کره جنوبی برای ساخت و تولید بازی های رایانه ای 200 برابر بودجه ایران برای این صنعت است بر اساس آمار سال (1391) در ایران سالانه یک میلیون دلار بودجه به تولید بازی رایانه ای تعلق می گیرد و در این راه مصرف می شود. درزمینهٔ آموزش عالی بازی سازی در کشور نیز گام های مؤثری برداشته شده به نحوی که هم اکنون سه واحد اختیاری تولید بازی رایانه ای در 3 دانشگاه کشور راه اندازی شده و رشته کارشناسی ارشد بازی رایانه ای نیز در سال 92 راه اندازی شد. ⁽¹⁾

متأسفانه نخبگان در ایران خیلی دیر متوجه اهمیت بازی های رایانه ای شدند. در حقیقت هم دیر متوجه شدند و هم سرمایه گذاری مناسبی در این حوزه انجام نگرفت لذا نتیجه این شد که ایران در بخش تولید بازی به لحاظ کمی تقریباً یک کشور مصرف کننده صرف در این حوزه است و متخصص این کار را نیز تربیت نکرده است هیچ دانشگاهی در ایران متخصص بازی رایانه ای تربیت نمی کند؛ در حالی که در کشورهایی مثل مالزی و اندونزی دانشگاه ها خروجی متخصص بازی رایانه ای دارند.

در بخش بودجه نیز بودجه های لازم تخصیص پیدا نکرده است. در سال 1390 بودجه بازی های رایانه ای کشور چیزی حدود 1/5 میلیارد تومان بود که از این مبلغ شاید نصف آن به تولیدکنندگان اختصاص پیدا کرد.

همچنین در بحث کپی رایت قانون مشخصی که سبب شود تولیدکننده با طیب خاطر در این حوزه وارد شود و سرمایه گذاری کند، وجود ندارد؛ زیرا قفل این بازی ها را خیلی راحت می شکنند و بعد آن را وارد بازار می کنند و در نهایت تولیدکننده ورشکسته خواهد شد. ⁽¹⁾

جدول بهترین بازی های ایرانی

تصویر

سالانه بین 3 تا 4 هزار بازی رایانه ای در جهان ساخته می شود که در داخل کشور حدود 200 بازی رایانه ای ساخته می شود ماهانه بین 40 الی 50 بازی الکترونیکی خارجی نیز وارد بازار ایران می شود.

طی چند سال گذشته 200 بازی ایرانی به تولید رسیده و تاکنون 30 بازی وارد بازار شده است. ⁽²⁾

تصویر

منبع: بنیاد ملی بازی های رایانه ای

با توجه به آمار و اطلاعات سایت رسمی بنیاد ملی بازی های رایانه ای در تاریخ 1390/8/30 در فرآیند صدور مجوز تعداد 2078 بازی مورد بررسی قرار گرفته و تعداد 1530 بازی نیز موفق به دریافت مجوز گردیده اند؛ ضمناً 353 بازی نیز غیرمجاز اعلام شده است. همین آمار در تاریخ 90/12/2 به عدد 817 عدد بازی غیر مجاز افزایش پیدا کرده و 739 بازی نیز مجاز قلمداد شده است. در تاریخ 91/1/24 نیز عناوین بررسی شده به 1732 بازی تقلیل پیدا کرده که از این تعداد 747 عنوان مجاز و حدود 148 عنوان آن حکم ویرایش گرفته و مابقی غیر مجاز اعلام شده است.

از 100 بازی ایرانی تولید شده حدود یک پنجم آن ها آنلاین هستند 10 درصد بازی ها توانسته به بازارهای خارجی راه پیدا کند. بازی های آنلاین را تقریباً همه کشورها استفاده می کنند؛ حتی در آمریکا مخاطبان جدی دارد. از میان بازی های داخلی بازی گرشاسپ به 10 زبان در بازارهای مختلف دنیا مورد استفاده قرار می گیرد؛ بازی سیاره میترا، بازی شبان و بازی طلای سیاه نیز در اروپا منتشر شده است. برخی بازی ها به بسیاری از کشورهای اسلامی ارائه شده اند از جمله مالزی و کشورهای شرق آسیا

طبق آمارهای منتشر شده، روزانه دو بازی رایانه ای جدید به بازار می آید؛ یعنی هرماه حدود 60 بازی رایانه ای جدید تولید و به بازار وارد می شود.

ایران در تولید بازی رایانه ای در منطقه مقام اول را به خود اختصاص داده و در آسیا بعد از کشورهای ،چین کره جنوبی ژاپن و هند مقام پنجم را دارد.

شایان ذکر است بازی آسمان دژ در جشنواره بازی های آلمان جایزه بهترین بازی مستقل دنیا را از آن خود کرد.

گفتنی است با توجه به نوع دسترسی به بازی های رایانه ای به ویژه از طریق اینترنت، رصد این بازی ها و فیلتر آن ها ظاهراً کاری مشکل و غیرقابل انجام است و طوری نیست که با بستن مرز جلوی آن ها گرفته شود. ⁽¹⁾

3. وضعیت محتوایی بازی های رایانه ای

بازی های رایانه ای به لحاظ محتوایی وضعیت مطلوبی ندارند و چنان که از وضعیت آماری تولید داخل و خارج و نیز از پیش دستی زمانی غرب در ورود به این عرصه پیداست بخش اعظمی از محتوای موجود در بازی های رایانه ای محتوای عاری از نشانگان دینی و مسجدی است و بخش قابل توجهی از همین قسم محتوای ضد دینی دارد. آن قسمتی هم که محتوای مناسب دارد و در داخل تولید شده است هنوز جذابیت های بصری و هنری لازم را به اندازه بازی های خارجی برای کودکان و نوجوانان ندارد؛ لذا درصد استفاده از بازی های داخلی از درصد حضور آن ها در میان تمام بازی ها کمتر است.

بنابراین بازی های رایانه ای حامل آسیب های فرهنگی متعددی هستند که اساس درون مایه ای که دارند آسیب ها را به کاربر و بازیکن وارد

می نمایند. تفصیل برخی از آسیب ها به شرح ذیل است:

1-3. تخریب سبک زندگی دینی: در بخشی از این بازی ها، کودکان و نوجوانان در مقابل رایانه هایشان می نشینند به خرید می روند، مانکن ها را آرایش کرده و لباس هایشان را عوض می کنند و متناسب با زیبایی شان نمره می گیرند، وسایل گمشده زنان را پیدا می کنند انواع غذاهای غربی را می پزند و در تمامی این بازی ها سبک زندگی غربی را فرامی گیرند بنابراین تخریب سبک زندگی اسلامی ایرانی که ارتباط مستقیم و جدی با هویت ملی، دینی و انقلابی ،دارد کار عمده ای است که بازی های رایانه ای با کودکان می کنند. ⁽¹⁾

2-3. تخریب اخلاق و عفت عمومی: این بازی ها با به نمایش گذاشتن لباس های نامناسب سناریوهای غیر اخلاقی صحنه های تحریک کننده و حرکات خلاف شئون اسلامی، ذهن کودکان و نوجوانان را با مسائلی درگیر می کند که برای سنّشان بسیار زود است و این مسئله، هم در بازی های پرحجم به وفور قابل مشاهده است و هم در بازی های کم حجم.

3 - 3. تخریب هویت دینی و انقلابی: برخی از این بازی ها سیاسی است و اسلام و ایران انقلابی را هدف قرار داده است این بازی ها که عموماً از نمادهای یکسانی بهره می برند در ردیف بازی های بزرگ و مشهور هستند و کمتر موردی از بازی های رایانه ای فلش می توان یافت که جهت حمله به اسلام و انقلاب اسلامی طراحی نشده باشد. نمادها عموماً در تصویرسازی شامل مواردی از قبیل چهره ها چهره های ایرانی و یا اسلامی و حتی گاهی شبیه به چهره حضرت امام یا سید حسن نصرالله طرح های اسلیمی شبیه به طرح هایی که در مساجد ایران دیده می شود استفاده از نام هایی چون اسمای متبرک الهی و نام های معصومین علیهم السلام در پرچم ها و سردرها، صداهای شبیه به صدای بزرگان دینی سیاسی مثل سید حسن نصرالله و صداهایی شبیه به شعارهای الله اکبر است که به وفور در این گونه بازی های سیاسی

به کار می روند؛ بنابراین تخریب هویت دینی و انقلابی از دیگر مشکلاتی است که به تبع بازی های رایانه ای به وجود می آید.

4-3. تقدس زدایی از منجی آخرالزمان: برخی بازی ها رویکردی آخرالزمانی دارد و با معرفی منجیانی جعلی، تفکر آخرالزمانی کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار می دهند در این گونه بازی ها که گاه با جنگ های بزرگ شبیه به «آرماگدون» ⁽¹⁾همراه هستند بازیکنان نقش منجیانی می یابند که و جناتی شبیه به اسطوره های غربی می یابند. ⁽²⁾

4.تحلیل محتوای برخی از بازی های رایانه ای

تحلیل محتوای برخی از بازی های رایانه ای ⁽³⁾

http://www.vgpostmortem.blogfa.om/post 44-.aspx.

هرچند دشمنی غرب با ادیان آسمانی و به خصوص اسلام، موضوع تازه ای نیست و سالیان سال است که در فیلم های هالیوودی و غیرهالیوودی تاخت و تاز و توهین آن ها به این دین مقدس و پاک مشاهده می شود، اما در این بین در بخش دیگری از رسانه های غربی توهین هایی به خداوند یکتا ساحت مقدس انبیای الهی ائمه اطهار کتب آسمانی و اماکن مذهبی در حال انجام است که چندان به چشم نیامده و از دیده ها پنهان مانده است. توهین هایی که در بازی های رایانه ای غربی به مقدسات صورت می گیرد نه تنها خشم و انزجار مسلمانان را به همراه نداشته، بلکه متأسفانه خیلی از این بازی ها زینت بخش اوقات فراغت کودکان و نوجوانان و جوانان مسلمان نیز شده اند!

باید توجه داشت که غرب در حال برنامه ریزی برای از بین بردن قبح اهانت به مقدسات در میان فرزندان مسلمانان است تا نسل بعد که در آینده حاکمیت کشورهای اسلامی را در دست خواهند داشت، نسبت به شعائر

دینی که مانعی جدی بر سر راه نفوذ غرب خواهد بود، بی تفاوت باشند و زمینه نفوذ هر چه بیشتر غرب به ممالک اسلامی و غارت منابع آن ها را فراهم .نمایند از این رو در این مجال به برخی از تعرض های فرهنگی پنهان این بازی ها به فرهنگ و آیین متعالی اسلام پرداخته شود:

1-4. خداوندی که جسم دارد و ناتوان است!: در چندین بازی، خداوند به شکلی مادی توصیف شده که عاری از خطا نیست و حتی توان لازم برای رسیدگی به امور بندگان خود را ندارد به عنوان نمونه می توان به بازی های Blak & White و El Shaddai: Asension of the Metatron اشاره نمود.

در بازی Blak & White قدرت و توان خداوند به میزان پیروان و عبادت کنندگان وی بستگی دارد و هر چه تعداد آن ها بیشتر باشد، اقتدار خدا نیز بیشتر است و می تواند معجزات پیچیده تری انجام دهد.

2-4. اهانت به مساجد عالی اسلام: ارائه چهره ای مخدوش از قبله گاه مسلمانان و مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله از دیگر مصادیق توهین به مقدسات اسلامی در بازی های رایانه ای به شمار می رود. نشان دادن این مکان ها به عنوان جایگاه شر و پلیدی و نمایش قرآن در کتابخانه شرورترین افراد، نشان از عمق کینه و نفرت کفار از اسلام و مسلمین دارد بازی هایی چون Resident Evil 4& 5 و تولید دیگر شرکت capom یعنی بازی Devil May 3 cry و بازی live Barker's Undying نمونه های آشکاری از این کینه توزی ها هستند.

به عنوان نمونه در بازی Devil May cry داستان در مورد دو برادر شیطان زاده است که یکی از آن ها در جایگاه خیر و دیگری در جایگاه

تصویر

شر توصیف می شوند در این بین برادر شرور برای دستیابی به ارثیه سیاه پدر خود اقدام به مبارزه با برادرش می کند نمایش فرزند شیطان به عنوان منجی و عامل خیر برای بشریت توهین به قبله گاه مسلمین و نمایش در خانه خدا به عنوان دروازه ای برای ورود به دنیای شیاطین از نکات قابل توجه و توهین آمیز این فیلم است.

همچنین در Resident Evil دنیا به علت انتشار ویروس ناشناسی که محصول آزمایشگاهی چندین کشور ابرقدرت است دچار فاجعه ای انسانی شده و انسان ها به مردگانی متحرک تغییر ماهیت داده اند؛ اما در این بین، دانشمندان سازنده ویروس موفق شده اند تا در آزمایشگاه های مخفی خود در کشور اسپانیا با خلق نوع پیشرفته ای از این ویروس، گونه ای جدید از سربازان ژنتیکی را به وجود آورند و آن را در اختیار فرقه ای از افراطیون مذهبی اسپانیایی قرار دهند رهبران این فرقه به منظور تحت فشار قرار دادن دولت آمریکا برای توجه به خواسته های آن ها دختر رئیس جمهور را می ربایند و اقدام به اخاذی می کنند دولت آمریکا برای یافتن دختر رئیس جمهور و نفوذ به این فرقه لیان اسکات کندی (Leon . Kennedy)، محافظ مخصوص رئیس جمهور را به اسپانیا می فرستد و لیان با این گروه درگیر می شود؛ در این بازی برای دری که به اتاق شکنجه فرقه مورد نظر باز می شود، از تصویر در مسجدالنبی استفاده شده است.

تصویر

4- 3. تحریف داستان های قرآن: ایجاد شک و شبهه در داستان های قرآنی، از دیگر موارد توهین به اسلام به شمار می رود. در این بازی ها سعی شده تا برخلاف نص صریح قرآن نابودی اقوام مختلف

را به عوامل طبیعی ارتباط داده و مجازات الهی را داستانی خیالی و به دور از حقیقت جلوه دهد بازی 3 Unharted از همین دست بازی هاست.

4- 4. توهین به کلمه :الله در بازی Guitar Hero III : Legends of Rok كلمه الله به شکل اهانت آمیزی در زیر پای خواننده و نوازندگان نقش بسته است؛ اما نکته قابل توجه دیگر در مورد این بازی وجود شیاطینی سم دار در میان نوازندگان است که با سم های خود روی کلمه الله قدم می زنند.

4- 5. تخریب مسجد با خوک های درون آن در یکی از مراحل بازی پرطرفدار پرندگان خشمگین (Angry Birds)، بازیکن باید به خوک هایی که درون مسجد پناه گرفته اند حمله کند و آن ها را نابود سازد.

4- 6. به سخره گرفتن جهنم بازی Dante's Inferno یکی دیگر از مصادیق توهین به مقدسات برای به سخره گرفتن بهشت و جهنم.

4- 7. توهین به مقدسات شیعیان علاوه بر توهین به مقدسات مسلمانان اهانت به مقدسات شیعیان نیز از دیگر اقدامات کفار در بازی های رایانه ای به شمار می رود. است.

جمع بندی بازی های رایانه ای غربی علیرغم تأثیرگذاری فراوانی بر نسل کودک و نوجوان محتوای ناسالمی دارند؛ محتوایی که هم اعتقادات، هم ارزش ها هم رفتارها و هم نمادهای دینی همچون نماز و مسجد و روحانیت (امام جماعت) را به چالش کشیده و مورد هجو و سخره قرار داده است.

در این بازی ها و اصولاً در هر بازی رایانه ای غربی نشانی از سخن و استدلال و منطق در اقداماتشان وجود ندارد؛ لیکن به دلیل تأثیرپذیری عقل و روان انسان از دیده های خود و خصوصاً مواردی که به کرات دیده می شوند، تصاویر موهن بازی های رایانه ای در اندیشه و نگرش افراد به شکلی ناخواسته تأثیر می گذارند. این تأثیرگذاری در سنین پایین و برای کودکان و نوجوانان که هم اطلاعات اندکی دارند و هم قدرت تجزیه و تحلیل مسائل

را ندارند، بسیار زیاد است؛ لذا به عنوان مثال کودک و نوجوانی که مشغول آن بازی ای است که مسجدالحرام را مورد وهن قرار داده و یا مسجدی را نشان می دهد که خوک های کثیف در آن جمع شده اند، ناگزیر نگرش سازی و ارزش آفرینی منفی از موضوع مسجد در فکر و روانش نقش می بندد. بنابراین با برنامه ریزی و تحمل سختی ها و زحمات و هزینه های گزاف می توان چنین تصاویر توهین آمیزی را از ذهن کودک و نوجوان در معرض این آسیب ها پاک کرد و تغییر داد.

ج: راهکارها

1. اقدام متناسب از طریق نهادهای مسئول

لازم است توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای عالی فضای مجازی در قوانین و مقررات مجوزدهی بازنگری و دقت شود. با توجه به این که علی رغم اعمال برخی محدودیت ها هنوز هم بازی های مخرب یا مجوز پخش می گیرند و یا از طرق دیگری در دسترس کودکان قرار می گیرند لازم است قوانین مربوط به این حوزه مورد بازبینی قرار گیرند.

دستگاه هایی مانند معاونت فرهنگی ستاد کل نیروهای مسلح، سازمان بسیج، آموزش و پرورش و وزارت ورزش و جوانان می توانند در این خصوص کارکرد تبلیغی، ترویجی و اطلاع رسانی داشته باشند.

اتحادیه ها و انجمن هایی مانند انجمن بازی سازان دفاع مقدس، انجمن فرهنگی بازی سازان ایران، انجمن فرهنگی ناشران بازی های رایانه ای

اتحادیه شرکت های ویدئورسانه ایران و انجمن بازی سازان انقلاب اسلامی هنوز کارکرد بایسته خود را ندارند.

اتاق بازرگانی نیز به رغم ظرفیت های عدیده ای که دارد، در حال حاضر نقشی در توسعه صنعت بازی های رایانه ای ایفا نمی کند. بخش قابل توجهی از بازی های رایانه ای که در داخل کشور مصرف می شود از اینترنت دانلود

شده و به طور غیر مجاز، تکثیر توزیع فروخته و مورد استفاده قرار می گیرد و گمرک جمهوری اسلامی ایران و ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، عملاً نقشی در نظام نوآوری این صنعت ایفا نمی کنند؛ بنابراین برای مبارزه با کالاهای غیرمجاز در این صنعت که ماهیت دیجیتال ،دارد نقش نهادهایی مانند مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه های دیجیتال وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات ایران (فتا) پررنگ می شود. ⁽¹⁾

نهاد مسجد با ایجاد گفتمان در این حوزه و نیز از طرق قانونی می تواند یکی از مطالبه گران عرفی و قانونی از نهادهای مسئول که ذکر شدند- در خصوص ایفای وظایفشان در این حوزه و نگرش سازی و ارزش آفرینی از موضوعات دینی و رفتارهای مطلوب همچون اقامه نماز و رفتن به مسجد توسط بازی های رایانه ای باشد. همچنان که نهاد مسجد به عنوان چشم بینای وضعیت فرهنگی جامعه می تواند مطالبه گر ساماندهی و کارآمدسازی نظام ارزیابی بازی های رایانه ای باشد.

2. آگاهی دهی و اطلاع رسانی

امامان جماعت و کانون های فرهنگی مساجد باید ضمن آشنایی با موضوع بازی های رایانه ای و نیز به صورت موردی با بازی های رایانه ای روز دنیا، خوب و بد آن را همراه با دلیل و تحلیل تشخیص دهند.

این شناخت دو ثمره باید داشته باشد؛ اول آگاهی دهی لسانی و مکتوب و مانند آن به مخاطبان مسجدی خود و ارائه پیشنهاد برای بهره گیری از بازی های سالم رایانه ای دوم این که مسئولان نهاد مسجد از طریق رسانه های موجود در کشور و سایر وسایل ارتباطی، سخن خود را به مسئولان مربوطه به شکل مستدل و منطقی برسانند و آن ها را بر لزوم اقدامات جدی با پیشنهادهای عملی که ارائه می کنند مجاب نمایند.

3. همکاری نهاد مسجد و بنیاد بازی های رایانه ای

ارتباط نهادی سازمان متولی مساجد با بنیاد بازی های رایانه ای و انعقاد تفاهم نامه برای بهره گیری از ظرفیت همدیگر با هدف تولید بازی های رایانه ای مناسب برای کودکان و نوجوانان با رویکرد ترویج غیرمستقیم نماز و مسجد یکی از راهکارهای عمده است.

در این خصوص لازم است نهاد مسجد از تمام ظرفیت ها و قابلیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود در جهت یاری به بنیاد بازی های رایانه ای برای هدف از پیش تعیین شده کمک بگیرد.

بخش هفتم: نوشت افزار

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

یکی از عوامل اثرگذار در نگرش و تغییر رفتار دانش آموزان، نمادها و نشانه هایی هستند که در محیط زندگی و تحصیل آنان دائماً در حال ارسال پیام اند انبوه نوشت افزارهایی که برای جامعه بزرگ و کم نظیر و اثر پذیر دانش آموزی وارد کشور می شود و در طول سال تحصیلی همراه آنان است، هرکدام با تصاویری از شخصیت های عروسکی و نشانه های محصولات فرهنگی بیگانه یادآور موضوع فیلم ها و سریال ها و داستان ها و پیام های هدف گذاری شده ای هستند که با مخاطبان خود در خانه و مدرسه و کوچه و خیابان ارتباط برقرار می کنند. این نمادها و نشانه ها به مثابه یک «رسانه» به تدریج تغییراتی را در نگرش ذائقه رفتار و کردار دانش آموزان و دوستان و اطرافیان آنان به وجود می آورند.

نوشت افزارهای حاوی نمادهای فرهنگ بیگانه که مسیر آسان و کم هزینه ای را برای ورود و توزیع در کشور پیش رو دارند و گاهی توسط تولیدکنندگان داخلی نیز به بهانه برخورداری از مشتری بیشتر و رایگان بودن اقتباس، تکثیر می شوند از مصادیق تأثیرگذاری فرهنگی بعضی اصناف در غیاب سازمان ها و نهادهای مسئول هستند. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود

1. وضعیت فرهنگی نوشت افزار

سال ها است که تصاویر «کاراکتر» ⁽¹⁾فیلم های «پویانمایی» ⁽²⁾«هالیوود» ⁽³⁾و بازی های اینترنتی نبض بازار لوازم التحریر کشور را در دست گرفته است و دانش آموزان، شاید رستم و سهراب و آرش کمانگیر را نشناسند اما «بن تن» ⁽⁴⁾و «باربی» ⁽⁵⁾را از اعضای فامیل و آشنایانشان هم بیشتر می شناسند.

در واقع سیطره شخصیت های آمریکایی و هالیوودی در بازار نوشت افزار در سال های اخیر با گسترش اینترنت و شبکه های ماهواره ای افزایش یافت و کارتون ها و بازی های غربی با حجم مهارناپذیری راه ورود به ذهن مخاطبان کودک و نوجوان را در پیش گرفتند و به تبع آن فروش لوازم تحریر حاوی تصاویر این کاراکترها هم رشد روزافزونی به خود گرفت.

هجمه شخصیت های هالیوودی و غربی روی جلد لوازم مدرسه در حالی بود که دانش آموزان ما هیچ شناختی نسبت به شخصیت های تاریخ ساز کشور خود ندارند و جای خالی تصاویر این بزرگان و نمادهای دینی همچون مسجد همواره بر روی نوشت افزار مصرفی دانش آموزان کشور ما احساس می شود. ⁽⁶⁾

2. وضعیت آماری تولید نوشت افزار

مدت ها گذشت تا برخی از تولیدکنندگان داخلی نوشت افزار از جمله «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیمه دوم سال 91 مسابقه ای را

در خصوص طراحی دفتر و نوشت افزار بر اساس نمادهای ایرانی و اسلامی برگزار کردند و در نهایت طرح های برگزیدگان این مسابقه، برای تولید انبوه در اختیار کانون پرورش فکری قرار گرفتند. در بین تصاویر و طرح های ایرانی و اسلامی به کار گرفته شده برای تولید نوشت افزار چهره های شاخصی مانند جهان پهلوان تختی امیرکبیر، میرزا کوچک خان جنگلی، پوریای ولی، ابوعلی سینا فردوسی، شهید مصطفی احمدی روشن، شهید مجید ،شهریاری شهید عباس بابایی و شهید باقری دیده می شد. پس از این ماجرا نمایشگاه ها و افتتاحیه هایی هم با عنوان نوشت افزارهای ایرانی و اسلامی در سال های اخیر برگزار شد و در نهایت در تیرماه 93 هم بار دیگر از 500 نوشت افزار ایرانی اسلامی روشنا با حضور مدیران و مسئولان مربوطه رونمایی شد. در این بخش پنج شخصیت «پارسا»، «پروانه ها»، «بچه های ایران»، «خانواده رضوی» و «دلاوران طراحی شده است که هرکدام از این طرح ها دارای داستان و شخصیت های مستقل بوده اند و پس از آن هم نوشت افزار روشنا برای سال تحصیلی جدید دفترهای مشق با طرح های جدید مانند شخصیت های سریال «پایتخت» تولید و برای توزیع و فروش راهی فروشگاه های زنجیره ای کرده است.

سعی و تلاش مؤسسات تولید نوشت افزار داخلی در طول چند سال گذشته در حالی بوده است که به گفته مدیر دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی، تولیدات داخلی نوشت افزار 5 میلیون دفتر در برابر نیاز 150 میلیونی بازار مصرفی است. در سال (1392) و بر حسب آمار سال 1393 (منتهی به شهریور و مهر 93) 90 درصد بازار لوازم التحریر در ایران در قبضه محصولات وارداتی و 10 درصد در دست محصولات تولید داخل بوده است که البته آن هم اختصاص به دفتر و چند نوع خودکار داشته و بقیه اقلام همچنان کاملاً وارداتی هستند؛ لذا همچنان راسته لوازم التحریرفروش های بازار تهران در دست باربی و بن تن قرار دارد و نمونه های ایرانی آن قدر محدود هستند که

در ازدحام نمونه های غربی گاه اصلاً دیده نمی شوند. ⁽¹⁾

البته نباید از یاد برد که با توجه به فعالیت تنها دو ساله در این حوزه، اختصاص 10 درصد از این میزان به نوشت افزار اسلامی ایرانی رقم قابل توجهی است؛ هرچند در حوزه های دیگر مانند کیف عدد چشمگیری حاصل نشده است ضمن این که نباید از شدت گرفتن رقابت و داغ شدن تنور جنگ نرم در این حوزه غافل بود؛ به طوری که وقتی تولیدکنندگان ایرانی با تأخیری 30 ساله توانستند در عرصه نوشت افزار و لوازم التحریر وارد شوند و تصاویری ایرانی اسلامی را که تجسمی از اسطورهها و چهره های شاخص ایرانی است وارد بازار این گونه محصولات ،کنند، آن قدر هجمه فروش نوشت افزارهایی با برند و فرهنگ غربی و با نازل ترین قیمت در کشور افزایش یافت که مردم برای صرفه جویی در هزینه های زندگی ترجیح می دهند این کالاها را خریداری کنند. ⁽²⁾

تصویر

جمع بندی: در حال حاضر محتوای فرهنگی نوشت افزار از نمادهای

مسجدی تقریباً خالی است و تصاویری که نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد داشته باشد در حد صفر و یا بسیار پایین است؛ ولی توجه به چهار نکته اساسی بسیار حائز اهمیت است؛

آن چه گفته شد در نمادهایی همچون تصویر پوریای ولی، شهدای هسته ای و شخصیت های مثبت کارتونی نیز صادق است. در کنار این ها

نیز شایسته است در حد محدودی و به شکل برنامه ریزی شده، از نمادهای مستقیم نماز و مسجد نیز استفاده شود.

البته در این میان معدودی از کشورها که اهداف فرهنگی را نیز دنبال می کنند از فرصت صنایع فرهنگی و نشر گسترده آن در جهت ترویج نمادهای فرهنگی خود بهره می گیرند و بخشی از جنگ نرم را از این طریق رقم می زنند ولی چنان که گفته شد این ها همه کاره و همه ماجرا نیستند؛ لذا به وفور دیده می شود که حتی در کشورهای غربی و برای جذب گردشگران مسلمان در مراکز گردشگری خود نیازهای مسلمانان مانند تعبیه نمازخانه و محراب و مهر را مورد توجه قرار می دهند یا این که کشوری همچون چین داعیه و انگیزه چندانی برای ترویج فرهنگ غربی در نوشت افزار و مقابله با فرهنگ اسلامی ندارد و بلکه صرفاً دنبال منافع مادی خود است و در شرایطی که درصد قابل توجهی از نوشت افزار مصرفی در ایران از این کشور وارد می شود تولیدکنندگان آن ها برحسب شناخت از دنیای کارتون ها و بازی های رایانه ای کودکان و نوجوان ایرانی و ذائقه سنجی آن ها، تصاویر غربی را که بیشتر مورد توجه کودکان و نوجوانان هستند، در نوشت افزار صادراتی خود به ایران وارد می کنند وگرنه هیچ تعصبی بر این یا آن تصویر ندارند. نکته جالب توجه در این جا آن است که حتی تولیدکنندگان داخلی نیز که فرهنگ غربی را قبول ندارند برای کسب سود و فروش تولیداتشان، از

تصاویر و نمادهای غربی بهره گرفته و می گیرند.

ماحصل این نکته آن است که در کنار شخصیت آفرینی در برنامه های رسانه ای و بازی های رایانه ای نباید از این واقعیت غفلت نمود که بخش زیادی از تولیدکنندگان دنبال سود مادی هستند و مصرف کنندگان نیز همان نوشت افزاری را مصرف می کنند که در بازار هست وگرنه خودشان درصدد تولید کیف و دفترچه با نمادهای مورد علاقه و دلخواهشان نیستند لذا اگر نهادهای فرهنگی و نظارتی مسئول با هماهنگی همدیگر، فارغ از بحث مادی و بازار گردش مالی تولید داخلی و خارجی فروش هرگونه نوشت افزار را اعم از داخلی و خارجی با نمادها و تصاویر نامناسب ممنوع نموده و در این خصوص مجازات قانونی بازدارنده وضع نمایند و ضمن بستن مبادی ورود قاچاق نوشت افزار به صورت قاطعانه درصدد اجرای این قوانین باشند تردیدی وجود ندارد که در کوتاه زمانی، همه نمادها و تصاویر نوشت افزار از معضل نگرش سازی و ارزش آفرینی فرهنگ غربی خلاص خواهد شد.

نمادها و تصاویر کارتون ها و بازی های رایانه ای اثر می گذارد و کودکان و نوجوانان در کارتون ها و بازی های رایانه ای از نمادها و تصاویری خوششان می آید که قبلاً آن ها را در دنیای نوشت افزارشان – که مدام و روزانه با آن ها سروکار دارند شناخته و با آن ها زندگی کرده باشند.

بنابر مطالب پیشین، مقوله فرهنگ و سیر حرکتی آن را در بحث صنایع فرهنگی و از جمله نوشت افزار باید از بحث اقتصاد و منافع مادی آن که فرمول ها و عناصر خاص خود را دارد جدا کرد و ضمن اهتمام به لزوم تولید نوشت افزار با نمادها و تصاویر مطلوب و مروج ارزش های دینی همچون نماز و مسجد، بحث تأثیرگذاری بردنیای کارتون ها و بازی های رایانه های را نیز دنبال کرد.

ج: راهکارها

1. مطالبه گری

نهاد مسجد باید وظایف هریک از نهادها را برای برآورده سازی هدف «مناسب سازی تصاویر نوشت افزار» از آن ها مطالبه نماید و یکی از مطالبه گران فرهنگی عمده در این حوزه باشد بخشی از این مطالبات بدین شرح می تواند باشد:

شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای فرهنگی دفتر مقام معظم رهبری

علاوه بر نقش هدف گذاری نقش هماهنگی را نیز بر عهده داشته باشند. سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران نقش قابل توجهی در این صنعت ایفا نمی کند که این مسئله شایسته تأمل و بازنگری است.

2. تولید محتوای جذاب و متناسب با محصولات این صنعت

ناکافی بودن استفاده از نشانه های اسلامی ایرانی در محصولات این صنعت، نبود الگوهای مناسب در صنایعی مانند پویانمایی یا بازی های

رایانه ای برای تبدیل به فرم و محتوا در محصولات مختلف این صنعت و کم توجهی تولیدکنندگان به جذابیت محصولات داخلی به ویژه برای کودکان و نوجوانان، سبب ضعف ابعاد محتوایی در محصولات این حوزه شده است که نهاد مسجد می تواند یا خود از طریق برخی مخاطبان صاحب فن در این حوزه وارد کار شود و نوشت افزارهایی با نشانگان ایرانی و مسجدی تولید نماید، یا این که در قالب همکاری با نهادهای مسئول، ظرفیت های خود را در جهت تولید نوشت افزار مطلوب بسیج نماید.

نکته: مطلبی که در ضمن راهکارهای موجود این فصل مورد توجه قرار گرفته است و درواقع با تجزیه و تحلیل آن، به راهکارهای ارائه شده نائل می شویم آن است که مسجد وظیفه تعلیم علوم روز و تولید ابزارهای روز مانند اسباب بازی و نوشت افزار را ندارد و اگر می بینیم که در برخی کتب و در بیان ارائه راهکار به بیان مواردی همچون آموزش ریاضی و زبان انگلیسی و فنون روز در مسجد اشاره شده و یا این که به ورود مسجد به حوزه عوامل محیطی در این کتاب اشاره می شود به دلیل تلاقی این موضوعات و عوامل محیطی روز مانند اسباب بازی با وظیفه ذاتی و اولی مسجد - محل عبادت و نشر معارف اسلامی و تربیت دینی بودن است با این توضیح که علوم و فنون روز ناگزیر در فضای تربیتی اجتماع که وضعیت خاص خود را دارد ارائه می شوند علاوه بر این ابزارهایی همچون اسباب بازی، نوشت افزار کارتون ها و ابزارهای سرگرمی و مانند آن نوعاً وارد فضای «تربیتی» می شوند و این گونه نیست که صرفاً مهارت های زندگی روز را آموزش دهند و یا جنبهٔ سرگرمی صرف داشته باشند بلکه با دغدغه های فکری و یا حتی اقتصادی سوداگرانه وارد فضای تربیتی افراد می شوند؛ به طوری که خروجی کار آن ها (فراورده ها و محصولات تولید شده) و آموزش های آن ها در نحوه تربیت فراگیران تأثیر تام و تمام می گذارد؛ این جاست که مسجد به عنوان پشتیبان ارزش های اسلامی و مدافع تربیت دینی انسانی، احساس خطر می کند و با

ارائه راهکارهای ذیل که به شکل طولی در تداوم همدیگر هستند وارد عرصه می شود:

در وهله اول به آگاه سازی و اطلاع رسانی به مردم و خصوصاً مخاطبان خود نسبت به فضای تربیتی موجود در برخی آموزش ها و ابزارهای روز می پردازد.

در گام بعدی با نهادهای مسئول که با نهاد مسجد هم هدف هستند و در جهت اعتلای ارزش های اسلامی شکل گرفته اند ارتباط برقرار نموده و ضمن هشدار برای اقدام در جهت کنترل مسائل تربیتی ناسالم، تولیدات فاخر و مناسب و نیز مدنظر قرار دادن مسائل تربیتی مفید را در کنار آموزش ها مطالبه می نماید؛ تولیدات و آموزش هایی که خروجی آن ها نگرش سازی و ارزش آفرینی مثبت و مطلوب از نمادها و رفتارهای دینی همچون مسجد و نماز جماعت باشد.

در گام سوم خود نیز با آن نهادها همکاری می کند و ظرفیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود را جهت به ثمر نشستن تربیت سالم در کنار آموزش ها و نیز برای تولید ابزارهایی با نشانگان و فضای تربیتی سالم بسیج می نماید.

در گام آخر خود مستقلاً وارد کار می شود؛ بدین صورت که اسباب بازی مسجدی تولید می کند نوشت افزار مذهبی منتشر می کند، کلاس های آموزش علوم روز را در فضای روحانی مسجد برقرار می کند و حتی اردوهای تفریحی سالم برگزار می کند این کارها همچنین باعث می شود تا برخی افراد که چندان ارتباطی با این مکان مقدس ندارند پایشان به این محیط مملو از معنویت باز شود و با فضای روحانی مسجد آشنا و نهایتاً جذب آن شوند.

بخش هشتم: شبکه های اجتماعی

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

شبکه های اجتماعی برحسب هدف راه اندازی و موضوع فعالیت خود علاوه بر امکانات عمومی متنوعی مانند اضافه کردن دوستان به اشتراک گذاری متن، تصویر و فایل های چندرسانه ای و سیستم ارسال پیام امکانات و ویژگی های دیگری هم نظیر خبرخوان، بازی های آنلاین تماشای فیلم ارتباط با سایر رسانه ها ارتباط با دستگاه های قابل حمل نظیر موبایل و تبلت و نظایر این ها در اختیار کاربران قرار می دهند. این شبکه ها با فراهم نمودن این قبیل امکانات کاربران خود را از مراجعه به چندین سایت بازداشته و احتیاجات و نیازمندی های اطلاعاتی ارتباطی و تفریحی مختلفی ایشان را پوشش می دهند؛ نتیجه آن که گرایش به شبکه های اجتماعی رشدی روزافزون دارد.

شبکه های اجتماعی مرزهای قراردادی و عرفی را از میان برداشته و افراد را از ورای مرزهای جغرافیایی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و عقیدتی کنار هم نشانده است از کودکان و نوجوانان گرفته تا مادربزرگ ها، مدارس، شرکت های دولتی انجمن های خیریه و برندهای تجاری، همه و همه در رسانه های اجتماعی سعی می کنند حضور پیدا کرده و ضمن تولید محتوا

برای خود مخاطبان ثابتی فراهم کنند کاربران گوناگون در سطوح مختلف سنی، تحصیلی، فرهنگی و با جنسیت نژاد و زبان های متفاوت برحسب علایق، اهداف، دلایل و نیازهای خود طیف وسیعی از محتوا را تولید و یا بازنشر می کنند.

هم اکنون باوجود محدودیته ای سنی در نظر گرفته شده، کودکان و نوجوانان با انتخاب سن بالاتر در شبکه های اجتماعی ثبت نام کرده و فعالیت می کنند؛ بدین ترتیب کودکان وارد دنیایی می شوند که پیش از این بزرگ ترها نیز تجربه زندگی در آن را نداشته اند چنان که بر اساس آمارها، 20 درصد کاربران فیس بوک زیر 18 سال هستند. ⁽¹⁾

اما نحوه کاربری کودکان و نوجوانان از شبکه های اجتماعی، نه تنها در شکل دهی به سبک زندگیشان بلکه در نوع قالب گیری هویت دینی و فرهنگیشان تأثیر تام و تمام دارد این تأثیرپذیری بالا از آن جهت است که شبکه های اجتماعی جزء رسانه های دیجیتال تعاملی هستند و چنان نیست که عرضه محتوا در آن ها مانند سایر رسانه های موجود، به شکل یک سویه و یک طرفه باشد و احیاناً در مخاطب، انگیزش لازم برای پذیرش محتوای مورد انتظار به وجود نیاید در این شبکه ها همه افراد حاضر، هم مخاطباند و هم عرضه کننده و تولیدکننده محتوا به شکل بالقوه و این وضعیت هیجانی و پرنشاط با فضای گفتمانی و فرصت ابراز وجود و شخصیت که برای افراد می آفریند میزان تأثیر و تأثر را به شدت بالا می برد و اثرگذاری محتوای رد و بدل شده در آن را افزایش می دهد؛ محتوایی که ممکن است دینی و مسجدی باشد و یا غیردینی و یا ضد دینی

ب: وضع موجود

1. وضعیت برخورد جامعه ایرانی و غرب با مقوله فناوری های جدید

بررسی تطبیقی مواضع اولیای فرهنگی جوامع ایران و غرب، حکایت از برخوردی متفاوت درزمینه فناوری های جدید دارد؛ در حالی که در ایران به لحاظ تحقیقاتی با بی توجهی از کنار تبعات و پیامدهای اتاق های «چت» ⁽¹⁾اینترنتی عبور شده است در غرب تلاش وافری در جهت شناخت نقاط ضعف و قوت اتاق های گفت وگوی اینترنتی و کوشش در جهت گسترش بسترسازی های فرهنگی برای افزایش فرصت ها و کاهش تهدیدهای چت روم ها صورت گرفته است.

بر همین اساس با گسترش پژوهش ها و تحقیقات اجتماعی در غرب پژوهش های انجام شده در زمینهٔ اتاق های گفت وگو، شامل سه محور کلان پژوهشی در زمینه آسیب های ناشی از حضور در چت روم ها، تلاش در جهت کاهش آسیب و تلاش در جهت گسترش فرصت های اتاق های چت شد. پژوهش های محور نخست به بازشناسی آسیب های مترتب بر اتاق های گفت وگوی اینترنتی و موبایلی می پردازند پژوهش های محور بعدی، با هدف مداخله در فضای پرفراز و نشیب اتاق های گفت وگو کوشش در جهت کاهش آسیب های پیشگفته را تعقیب می کنند و سرانجام آخرین محور از محورهای یادشده، به گزارش تحقیق هایی می پردازد که با هدف گسترش فرصت های اتاق های گفتمان به بررسی و مطالعه پرداخته اند. ⁽²⁾

بنابراین فناوری های ارتباطی نه در ایران بلکه در جهان حاضر نه یک انتخاب بلکه یک تحمیل است ولی برای مقابله با تهدیدهای شبکه های اجتماعی، غربی ها با اتکا به رویکردی مداخله گرایانه، کوشیده اند با گسترش فرصت های اتاق های گفت وگوی اینترنتی از میزان تهدیدهای آن بکاهند؛

اما به سبب دید متفاوت در ایران فناوری های ارتباطی پیشرفته و در این جا شبکه های اجتماعی به سبب آن که متضمن تهدید نیز هستند، در نگاه و برخوردی آرمان گرایانه به کنار نهاده شده اند نگاه آرمان گرایانه اخیر مسئولان ایرانی را به سمت رویکرد مبتنی بر نفی و انکار فناوری های ارتباطی پیشرفته سوق داده است و همین مسئله سبب گردیده است با بی توجهی به بسترسازی های فرهنگی لازم جهت کاهش آسیب های فناوری ها، در جریان فرصت سوزی پدید آمده فرصت های فناوری های پیش گفته، به شکل جدی امکان طرح نیابند و تنها و تنها تهدیدهای فناوری های ارتباطی پیشرفته خود را در ایران به نمایش بگذارند. ⁽¹⁾

نتیجه این که شبکه های اجتماعی را باید به مثابه فرصت و تهدید در کنار هم نگریست. باید پذیرفت که اصل این فناوری خود را بر جوامع مختلف و از جمله ،ایران تحمیل کرده و خواهند کرد و در ارتباط با آن ها انتخاب چندانی در اصل قضیه وجود ندارد؛ همچنان که همین الآن چندین نرم افزار در حال فعالیت هستند و کاربران زیادی را جذب کرده اند نرم افزارهایی همچون وایبر، تانگو در واقع این گزاره که «نمی توان در مقابل ورود فناوری ایستاد در اصل حرف درستی است که البته نتیجه ای که روشنفکران غرب زده مبنی بریله و رها گذاشتن آن و تسلیم شدن در برابر آن و به عبارتی خودکشی از ترس مرگ، می گیرند، رویکرد کاملاً اشتباه و منفعلانه ای است؛ اگر نمی توان در مقابل ورود اصل» فناوری ایستاد – که البته نباید هم ایستاد - بدان دلیل است که تغییر و تحول در ابزارها و به وجود آمدن فناوری های مدرن در راستای قانون طبیعت است یعنی همان استفاده از عقل و خرد بشری و اختراع امکانات پیشرفته تر و لذا هر کس و جریان و مکتبی نیز بخواهد در برابر پیشرفت های بشری قد علم کند محکوم به شکست و نابودی و یا نهایتاً انزوا و ضعف است. رویکرد صحیح

در مواجهه با فناوری ها و تغییرات و تحولات اخیر رویکرد مواجهه فعال و جهت دهی صحیح به آن هاست؛ باید با بسترسازی و فراهم آوردن زمینه ها، فرصت هایی را فراهم ساخت تا ابزار مورد نظر مثلاً شبکه های اجتماعی در آن جهت مورد استفاده قرار گیرد و نیز زمینه ها و بسترهای استفاده منفی را و یا درواقع همان زمینه های تهدید را به حداقل رساند و در مواقع معدودی نیز با حذف برخی بخش های آن در برابرش مانع ایجاد نمود؛ در همین راستا لازم است به رویکرد بومی سازی البته با خلاقیت و نوآوری و جذابیت آفرینی و تنوع بخشی به امکانات نرم افزارهای هم عرض توجه جدی مبذول شود وگرنه شانسی برای برنده شدن در این رقابت سهمگین وجود ندارد. البته این ها همه در کنار وظایف کلان و مسئولیت های عمده ای است که نظام در جهت رفع مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم و خصوصاً جوانان در حوزه سبک زندگی اسلامی دارد که در صورت مرتفع شدن نسبی آن ها، شاهد گرایش افراطی مردم به چنین ابزارهایی و آن هم در جامعه دین مدار ایرانی نخواهیم بود.

2. وضعیت محتوای رد و بدل شده در شبکه های اجتماعی

برای تبیین این پرسش که محتوای رد و بدل شده میان کاربران چت روم ها یا شبکه های اجتماعی چه چیزهایی است؟ پژوهشگران با حضور در چت روم آسیا، بدون آن که مداخله فعالی در روند بحث های رد و بدل شده کاربران داشته باشند، از مباحث رد و بدل شده در این چت روم نسخه برداری کرده و آن را تجزیه و تحلیل نموده اند ⁽¹⁾که حسب آن «دوست یابی و تبادل شماره تلفن ارتباط های روزمره و تعامل های معمولی» و «مسائل غیر اخلاقی»، با 89,3 درصد عمده ترین حجم پیام های رد و بدل شده را در برمی گیرند.

در یک بررسی دیگر نوسان ارزشی کاربران چت مورد توجه قرار گرفت و از کاربران اتاق های گفت وگوی اینترنتی، این پرسش به عمل آمده که آیا چت کردن می تواند موجب دوری افراد از ارزش های فرهنگی شان شود یا خیر؟ در ٪48 موارد پاسخ دهندگان پاسخ مثبت در 24 پاسخ بی نظر و در 28 ٪ موارد گزینه منفی را انتخاب کردند. ⁽¹⁾

البته در یک بررسی مقدماتی که توسط یک گروه پژوهشی در سطح هفتاد کاربر ایرانی اتاق های گفت وگوی اینترنتی (35 دختر و 35 پسر) انجام پذیرفت، افرادی که از محیط گفت وگوی اینترنتی به عنوان فرصت یادکرده بودند با اشاره به مواردی مانند آشنایی با افراد دیگر، دوست یابی، تبادل تجربیات اخذ ایده های جدید از دیگران استفاده های مشاوره ای، تخلیه هیجانی قیمت ارزان و سرعت زیاد و نظایر آن بر مثبت دیدن اتاق های گفت وگوی اینترنتی تأکید ورزیده بودند. ⁽²⁾

این مسئله همان بحث وجود فرصت در فناوری های روز و امکان بهره مندی مثبت از آن ها را نشان می دهد که در مبحث قبلی به تفصیل مورد بررسی قرار گرفت.

جمع بندی: در خصوص نقش آفرینی شبکه های اجتماعی در نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد در فکر و اندیشه کودکان می توان چنین بیان کرد که ازآن جاکه شبکه های اجتماعی محصول خارجی هستند و فناوری مربوط به آن ها در گام اول در خارج از کشور ساخته و پرداخته شده است، لذا جدا از مشکلات امنیتی که در بردارند محتوای اولیه آن ها با فرهنگ بیگانه شکل گرفته است.

این مطلب وقتی با این گزاره همراه می شود که رویکرد مواجهه با فناوری های روز در جامعه ایمانی ایرانی، نوعاً رویکرد طرد و نفی آن ها بوده

است نتیجه این می شود که بخش قابل توجهی از کاربران شبکه های اجتماعی در ایران و محتوای تولید شده توسط آن ها نامناسب و ضد فرهنگی است - که راهکارهای اصلاحی آن در قسمت قبلی توضیح داده شد طوری که نگاهی به محبوب ترین صفحه های شبکه های اجتماعی که توسط برخی نهادهای آماری تهیه شده و نیز هنرمندان محبوب بین ایرانیان رسانه های محبوب بین ایرانیان و شناسه هایی که بیشترین دنبال کننده را بین ایرانیان در شبکه های اجتماعی دارند، مؤید این مطلب است.

در حال حاضر با وجود مسدود بودن بسیاری از شبکه های اجتماعی حضور ایرانی ها در فضاهایی از جمله «فیس بوک»، ⁽¹⁾«توئیتر»، ⁽²⁾«اینستاگرام» ⁽³⁾و البته شبکه های ارتباطی اینترنتی مانند Viber WhatsApp به وضوح دیده می شود و حتی در برخی موارد کاربران ایرانی مخاطبان اصلی این شبکه ها را تشکیل می دهند همچنین گفتنی است هر چند شبکه های اجتماعی بومی نیز ساخته شده اند لیکن به دلیل دیر جنبیدن ضعف خدمات و عواملی دیگر به هیچ وجه مانند شبکه های اجتماعی غیربومی مورد استقبال واقع نشده اند.

بنابراین در محتوای فعلی شبکه های اجتماعی نشانگان دینی و مذهبی اساساً کمرنگ است که در ضمن آن موضوعات مربوط به رفتارها و نمادهای دینی همچون نماز و مسجد کمرنگ تر نمود دارد این موضوع وقتی با قشر خاصی از جامعه و گروه سنی مشخصی مانند کودکان و نوجوانان ارتباط پیدا می کند نقصان مضاعفی مشاهده می شود

ج: راهکارها

البته باید یادآور شد به همان اندازه که باید از جنبه افراط که همان نگاه سلبی صرف و تحریم کل و اصل فناوری است دوری نمود، از جنبه تفریطی و رها نمودن جامعه برای ورود هرگونه فناوری و به هر شکل آن نیز باید اجتناب نمود فناوری های مدرن حتی در جامعه مادی گرای غربی نیز به طور کامل آزاد نیستند و چنان نیست که افراد در هر سن و مکان و زمانی بتوانند از تمام ابزارهای فناوری نوین استفاده کنند و این یک گزاره بدیهی عقلی است.

بر همین اساس باید ضمن پذیرش لزوم وجود محدودیت هایی در این

زمینه، دو رویکرد عمده را در مقابله سلبی و منفی با فناوری هایی که نقش ابزاری صرف دارند مدنظر قرارداد اول این که محدودیت ها در حد ضرورت باشد و از لحاظ کمی و کیفی منجر به تعطیلی اصل فناوری ننشود هرچند با توجه به شرایط خاص اجتماعی ایران در حال حاضر، شاید لازم باشد که گستره این محدودیت ها اندکی فراتر از حالت عادی باشد ولی به هرحال باید به این سمت و سو پیش رفت که از شرایط خاص خارج شد؛ به طوری که با دارا بودن شرایط ،فرهنگی، اجتماعی اقتصادی و سیاسی ایده آل و محقق نمودن سبک زندگی اسلامی فناوری را در فرهنگ متعالی خود هضم نموده و از آن برای پیشبرد اهداف خود استفاده نماییم نه این که فرهنگ و سبک زندگی کاربران ما و شرایط جامعه مان آن قدر نامتعادل باشد که با ورود هر فناوری هراس آن را داشته باشیم که داشته های فرهنگی به یغما برود! دوم این که جنبهٔ مکملی داشته باشد؛ بدین معنی که اصل طرح و برنامه باید متمرکز بر رویکرد ایجابی به مسئله و استفاده بهینه از فرصت های فناوری و ارتقای آن ها باشد؛ باید با فناوری مواجهه فعال داشت و قبل از هرچیز با بررسی تمام جوانب فناوری های جدید، فرصت ها و تهدیدهای آن را احصا نمود و آنگاه با فراهم آوردن زمینه ها و بسترهای محیطی و بومی سازی، فضا را برای استفاده بهینه ایجابی از ابزار جدید همچون شبکه های اجتماعی فراهم ساخت، آنگاه در جهت کاهش تهدیدها برنامه ریزی نمود و احیاناً با بخش هایی از فناوری که غیر از حذف راهکار دیگری برای آن ها متصور نیست، مواجهه لازم را انجام داد.

در همین راستا پیشنهاد می شود شبکه های اجتماعی ذیل در موضوع «کودک و نوجوان و نحوه ارتقا و تقویت ارتباط وی با مسجد»، توسط نهاد مسجد راه اندازی شود و با نظارت و جهت دهی به آن ها استفاده بهینه لازم صورت پذیرد

محتوای اطلاع رسانی پیش گفته، می تواند اولاً شامل گسترش فرصت ها (مانند معرفی سایت های مناسب و اتاق های گفت وگوی اینترنتی با ارزش) و ثانیاً: آگاه سازی نسبت به تهدیدهای اینترنت باشد. ⁽¹⁾

4 مطالبه از دولتمردان در جهت تولید نرم افزارهای بومی نهاد مسجد به منظور پیشبرد اهداف خود در بخش تعدیل و ارتقای نقش شبکه های اجتماعی در نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد در ذهن و اندیشه کودکان و نوجوانان باید حمایت دولتمردان از تولید نرم افزارهای مناسب

مربوط به شبکه های اجتماعی را مطالبه نماید این اقدام می تواند امری مهم برای ترویج شعائر اسلامی همچون مسجد باشد.

هم اکنون راه اندازی شبکه ملی اطلاعات از موضوعات بسیار مهم و کلیدی است که در صورت ،تحقق بخش عمده ای از تهدیدات موجود در فضای مجازی اعم از اینترنت و شبکه های اجتماعی را بی اثر می گذارد و همچنین فرصت بسیار مناسبی را برای ترویج آموزه های مذهبی و نگرش سازی و ارزش آفرینی از رفتارها و نمادهای دینی همچون نماز و مسجد مهیا می سازد. این در حالی است که بر اساس ماده 46 قانون برنامه پنجم توسعه وزارت ارتباطات حداکثر یک سال فرصت داشت پس از تصویب این قانون، شبکه ملی اطلاعات را در کشور راه اندازی کند ولی اکنون در سال آخر برنامه پنجم هنوز مدل مفهومی آن نیز ارائه نشده است.

با راه اندازی شبکه ملی اطلاعات از اینترنت سالم، بسیار سریع و امن و ارزان بهره گیری می شود. فیلترینگ در حال حاضر در مورد یک بچه 10 ساله و یک فرد 50 ساله به طور یکسان اجرا می شود که این خود یک آسیب جدی است با راه اندازی شبکه ملی اطلاعات شناسه ملی ایجاد می شود و سطح دسترسی ها به محتوا مشخص می گردد. ⁽¹⁾مسجد می تواند و باید بخشی از مطالبه گران چنین نرم افزارهایی باشد.

این توضیح که سازوکارهای (ارکان) یک مسجد واقعی (فیزیکی) در فضای مجازی به نمایش گذارده شود همچنان که این کار در مورد معرفی مراکز گردشگری و سایر مکان های فرهنگی در دنیا صورت می گیرد. مسجد مجازی می تواند پاسخگوی نیازهای مخاطبان کودک و نوجوانش در هر زمان و مکانی باشد؛ زیرا یکی از ویژگی های اماکن مجازی این است که بشر در آن بر مکان و زمان فائق می آید و می تواند از هرجایی از کره خاکی و در هر زمان به مقصودش دست یابد.

در بعد بین المللی نیز جهان نیازمند دین شناسی و آشنایی با معنویت غنی اهل بیت علیهم السلام است که یکی از ابزارهای سهل الوصول و جذاب فناوری، قالب مسجد مجازی است. آگاهی از این مطلب حائز اهمیت است که خبرگزاری رویتر در 28 دسامبر سال 2001 با چاپ گزارش مفصلی اعلام کرد که از هر 4 کاربر آمریکایی، یک نفر برای مقاصد دینی به اینترنت رجوع می کند همچنین ذکر شد که 69 درصد از این افراد درصدد یافتن منابع مطالعاتی دینی و تحقیق درباره ادیان مختلف هستند. در این میان 21 درصد در جستجوی متون مقدس دینی و شرکت در اعمال و نیایش های آن هستند. ⁽¹⁾

از طریق مسجد مجازی کاربر وارد مسجد مجازی می شود و با توجه به نوع مخاطب و متناسب با زمان اولاً اطلاعاتی در موضوعات دینی و خصوصاً نماز و مسجد به او ارائه می گردد؛ ثانیاً: با ذکر مزایا و منافع دین داری و مسجدی شدن، در خصوص تعالیم دینی و نماز و مسجد ارزش آفرینی می شود؛ در مرحله بعدی رفتارهای دینی و مسجدی را به نمایش گذاشته می شود و در نهایت، نمادهای دینی که از جمله مهمترین آن ها مسجد است، به شکل مناسبی به مخاطبان عرضه شده و ضمن آشنایی راهکارها و اقدامات عملی برای اسلامی شدن و مسجدی بودن ارائه می گردد.

پیشینه مسجد مجازی: اولین نشانه های مسجد مجازی را باید در

عبادتگاه های مجازی سایر ادیان جستجو نمود با این توضیح که در اوایل سال 2001 ، کلیسای ملی استرالیا در راستای جذب بیشتر مردم برای حضور در مراکز و محافل مذهبی از ابزار نوظهوری به نام اینترنت بهره برد و افرادی که روزهای یکشنبه نمی توانستند به هر علتی در مراسم دعای کلیسا شرکت کنند، ساعاتی از اینترنت به طور رایگان استفاده می کردند. چیزی نگذشت که کلیساهای پروتستان آمریکا نیز اقدام به راه اندازی پایگاه هایی کردند که در آن به شکل همزمان افراد می توانستند با استفاده از اینترنت در دعاهای روز یکشنبه کلیسا شرکت کنند؛ بدون آن که نیاز به طی کردن مسافت وحضور فیزیکی در کلیسا داشته باشند. ⁽¹⁾

«اسقف کن کلسی»، ⁽²⁾یکی از نخستین کشیشان اینترنتی در مصاحبه ای با آسوشیتدپرس در اوایل سال 2003 گفت: کلیسای اینترنتی جامعه ای جدید و به عبارتی، خلق سرزمینی جدید است ما در کلیسای اینترنتی تمام کارهای جامعه دینی را انجام می دهیم؛ به طور مثال عبادت های روزانه خواندن کتاب مقدس حضور کشیش برای گفت وگو و تسکین و حتی ثبت اعترافات گناهکاران در این جامعه الکترونیکی تحقق یافته است.

دسترسی شبانه روزی به کشیش هایی که ساعت ها با مراجعان چت می کنند موسیقی های مذهبی که در تمام ساعات قابل شنیدن است استفاده از کتابخانه ها و مقالات و تحقیقات دانشگاهی و علمی و همچنین شرکت در دعاهای دسته جمعی و خواندن کتاب مقدس، از جمله متداول ترین امور کلیساهای اینترنتی است. ⁽³⁾

قابل توجه است که فاصله بین فعالیت های دیگر ادیان و تلاش مسلمانان در این زمینه بسیار مشهود است؛ چنان که نتایج یک بررسی از دو موتور

مشهور جستجوگر اینترنتی جهت یافتن تعداد معبد، کلیسا و مسجد مجازی و واژگان موجود در دو زبان فارسی و انگلیسی که به موضوع مورد بحث مربوط می شود، حاکی از این است که:

الف. فاصله زیادی بین فعالیت مسلمانان در دنیای مجازی و دیگر ادیان به ویژه مسیحیت تنها در گستره زبانی فارسی و انگلیسی وجود دارد. حال اگر زبان های دیگر نیز جستجو شود، فاصله خیلی بیشتر از این خواهد بود. ب. حتی در صورت تساوی در کمیت در کیفیت نیز عملاً رقابتی با آن ها وجود ندارد به طوری که حتی بهترین نمونه «مسجد» مجازی، با کم رتبه ترین کلیسای مجازی از لحاظ تولید، کیفیت عرضه تنوع مخاطب محوری و انواع جذابیت ها قابل مقایسه نیست. مساجد مجازی حتی در روزآمد شدن محتوا با کلیسای مجازی فرسنگ ها فاصله دارد و این وظیفهٔ متولیان نهاد مسجد را صدچندان می کند.

ج. همین مساجد مجازی هم معمولاً از تولیدات کشورهای عربی و سنی مذهب هستند؛ و جایگاه مکتب غنی اهل بیت در این عرضه مورد غفلت قرار گرفته است.

د. نظر به این که مساجد مجازی گاهی توسط اشخاص به صورت خودجوش راه اندازی شده است به نظر می رسد که جهت تولیت این مساجد مجازی، مثل مساجد فیزیکی باید مرکز رسیدگی به امور مساجد اقدام نماید و در موارد ،اصلاحی به هدایت و در مواردی نیز به تشویق مبادرت ورزد. یا این که همچنان که مساجد فیزیکی بدون نظارت در ساخت و ساز و مدیریت از مطلوبیت کافی برخوردار نخواهد بود باید مساجد مجازی نیز سامان دهی گردد و بر محتوای تولیدی آن ها نظارت شود و البته این امر در سایه آموزش محقق می گردد. ⁽¹⁾

مخالفان و موافقان معابد مجازی در آیین مسیحیت عده ای که گرایش

سنتی داشتند با این پدیده به مخالفت پرداختند این مسئله در موارد بسیاری مورد انتقاد اسقف ها و کشیشانی قرار گرفت که معتقد بودند اینترنت مردم را از کلیسا دور کرده است و باعث کاهش حضور مؤمنان در کلیسا در روزهای یکشنبه می شود به همین دلیل طی اطلاعیه های مکرر اعلام کردند که هیچ جایگزینی برای حضور در کلیسا وجود ندارد و مسیحیان موظف هستند روزهای یکشنبه به کلیسا .بیایند سنت گرایان همچنان معتقدند که اینترنت عامل جدایی مؤمنان مسیحی از کلیسا و قطع رابطه آنان با سازمان کشیشان است.

کن کلسی، از بنیانگذاران کلیسای مجازی در پاسخ به این انتقاد می گوید این مهم نیست که مسیحیان به کلیسا بروند یا از طریق اینترنت خود را در کلیسا حس کنند؛ این مهم است که رابطهٔ آن ها با جهان مسیحیت و دنیای کلیسا قطع نشود ما یا باید تصمیم بگیریم که رابطه را برای همیشه قطع کنیم و هر روز شاهد کاهش مؤمنان باشیم یا این که بپذیریم این رابطه وجود داشته باشد؛ حتی به شکل مجازی. ⁽¹⁾

البته منظور این نیست که آشنایی با مسجد مجازی و حضور در آن، جای حضور در مسجد حقیقی را بگیرد و احیاناً منجر به قطع ارتباط با مسجد شود؛ زیرا حضور فیزیکی در مسجد فی نفسه موضوعیت دارد و برخلاف رویکرد کلیساهای مجازی مقوله مساجد مجازی اولاً: طریقیت دارند برای این که افراد درنهایت به مساجد حقیقی متصل شوند و ثانیاً: ازآن جاکه برخی خدمات مسجدی نیاز به حضور فیزیکی ندارند و نیز برآورده کردن آن ها در توان مسجد حقیقی نیست از طریق مسجد مجازی و با بهره گیری از ظرفیت بالای آن می توان این نیازها را برآورده کرد.

بنابراین مسجد مجازی یک آستانه است برای پر کشیدن به مسجد محله یک عروج از مسجد مجازی به مسجد واقعی ساخت مساجد مجازی

به معنای دست کشیدن از مسجد سنتی نیست؛ بلکه در راستای تعالی ذکر خدا است. مگرنه آن است که می توان جوان آشفته در بازار دنیای دیجیتال را با همین ابزار جذب کرد و پس از زلال کردن فطرت گمشده اش دست او را گرفت و در گوشه ای از مسجد سنتی نشاند تا این بار به طور واقعی و نه مجازی به طور فیزیکی و نه فقط ذهنی به استماع حقیقت و کرنش در برابر خدا بپردازد. خصوصاً با نگاه به این رسالت جهانی که باید جوان غربی ای نیز که اساساً اسم مسجد به گوش او نخورده و یا به جهت تبلیغات سوء استکبار از مسجد مفهومی بد در ذهن دارد با استفاده از تحولات جهانی، با حقیقت مسجد آشنا شود. ⁽¹⁾

در پایان قابل ذکر است که بحث مسجد مجازی به فضای مجازی و اینترنت مربوط است و چندان در مورد شبکه های اجتماعی مطرح نمی شود ولی از آن جاکه بخشی جداگانه برای فضای مجازی اینترنت در نظر گرفته نشده است لذا بحث مسجد مجازی در ضمن راهکارهای این بخش که نزدیک ترین بخش به لحاظ محتوایی به بحث فضای مجازی است ذکر گردید.

بخش نهم: شبکه های ماهواره ای

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

بدون تردید شبکه های ماهواره ای نقش بسزایی در نحوه شکل گیری ارزش ها و نگرش های خانواده ها و فرزندانشان دارند که در چنین خانواده هایی و در موضوع مورد بحث این تحقیق، دو اتفاق عمده رخ می دهد اول این که ،خود از ارزش های دینی و مذهبی و نمادها و شعائر آن همچون مسجد و نماز جماعت فاصله گرفته و نسبت به آن ها ناآشنا می شوند و دوم بی توجهی و حساسیت نداشتن آن ها نسبت به ارزش ها نگرش ها و سبک زندگی ای است که فرزندانشان انتخاب می کنند. به طوری که بسیاری از خانواده هایی که از این وسیله استفاده می کنند، فرزندانشان نیز همراه آنان به تماشای فیلم ها و سریال های ماهواره می پردازند و پدر و مادر نگرانی ای از این بابت ندارند.

همچنین در حالی که از لوازم اولیه شکل گیری ارتباط بین کودکان و نوجوانان با مسجد، وجود آرامش روحی و معنوی در نهاد خانواده است تا والدین انگیزه لازم را برای نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد در ذهن و اندیشه فرزندان و نیز انگیزه کافی را برای حضور خود در مسجد و به تبع آن ارتباط دهی فرزندان خود با مسجد داشته باشند، تماشای

صرف و غیرنقادانه برنامه های ماهواره ای و مقایسه منفی زندگی خود با شخصیت ها و داستان های این برنامه ها می تواند خوراک لازم را برای ایجاد درگیری بین زن و شوهر فراهم نموده و آرامش معنوی را از خانواده زایل نماید؛ زیرا برنامه های ماهواره ای در فضا و جامعه دیگری ساخته شده و منطبق با هنجارها و ارزش های آن جامعه است که مقایسه های ذهنی نادرست انتظارات نامعقول توجیهات اشتباه، نارضایتی بی مورد حسادت و روابط پنهانی در نقش های ارتباطی والدین، همگی می تواند ناشی از تأثیر برنامه های ماهواره ای باشد. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود

1. وضعیت دسترسی به شبکه های ماهواره ای

به لحاظ فنی در 159 مدار تلویزیونی در کل جهان 203 ماهواره تلویزیونی فعال است که از این تعداد هشتاد مدار و یک صد ماهواره تلویزیونی- یعنی نیمی از ماهواره های جهان در ایران قابل دریافت است. این تعداد ماهواره ها امکان تماشای حدود 18000 شبکهٔ تلویزیونی را در ایران فراهم می آورد. با رسیورها و دیش های معمولی می توان تا نزدیک به 2000 کانال ماهواره ای را در ایران با کیفیت بالا دریافت کرد. ⁽²⁾

گفتنی است بر اساس آمار موجود تا سال 1388 آمار شبکه های ماهواره ای فارسی زبان که در ایران قابل دریافت بود 7 شبکه بود در حالی که در سال 1393 تعداد 162 شبکه فارسی زبان قابل دریافت است. ⁽³⁾که این مسئله نشان از روند افزایش شتابدار شبکه های ماهواره ای فارسی زبان دارد.

2. وضعیت استفاده از شبکه های ماهواره ای در ایران

در پاسخ به اسن سؤال که میزان استفاده از شبکه های ماهواره ای در کشور ایران چقدر است آمارهای بسیار مختلف و با تفاوت زیادی در این زمینه ارائه شده است که نوعاً غیر معتبر، غیر علمی و غیررسمی هستند. به طوری که این آمارها از 15 درصد تا 70 درصد در نوسان است.

برخی آمارهای فراگیر و جزئی در این زمینه منتشرشده اند که اعتبارشان فراوان است چنان که برحسب پیمایش ملی شورای فرهنگ عمومی کشور وضعیت استفاده کنندگان از ماهواره در ایران به شرح ذیل است: ⁽¹⁾

تصویر

بنابراین تحقیق، روند کاهش سن پاسخگویان رابطه معکوس با میزان تماشای برنامه های ماهواره دارد. بدین معنی که هر چه قدر میزان سن پاسخگویان کاهش یافته است میزان زمان بیشتری را به تماشای برنامه های ماهواره اختصاص داده اند

اخیراً نیز یکی از مراکز مهم نظرسنجی کشوری نتایج نظرسنجی خود را درباره برنامه های شبکه های ماهواره ای در 31 شهر مرکز استان منتشر کرده است. بر پایه این گزارش 42 درصد پاسخگویان اظهار داشته اند که

بیننده برنامه های ماهواره ای هستند و در هر شبانه روز به طور متوسط حدود سه ساعت این برنامه ها را تماشا می کنند در حالی که 58 درصد دیگر، از بینندگان این گونه شبکه ها نیستند. ⁽¹⁾

آن چه ذکرش در این مجال ضرورت دارد آن است که هرچند ماهواره یک ابزار است که به صورت بالقوه فرصت ها و تهدیدهایی را می تواند برای مخاطبانش رقم بزند ولی واقعیت نشان می دهد که درصد کمی و کیفی فرصت ها و تهدیدها باهم برابر نیست؛ خصوصاً برای مخاطبان ایرانی که میزان تهدیدهای ماهواره برحسب تحقیقات صورت گرفته، به مراتب بیشتر از فرصت های آن است به طوری که مطابق بررسی های اخیر 95 درصد استفاده ها از ماهواره در جنبه های منفی و صرفاً 5 درصد در جنبه های مثبت علمی و پزشکی است. ⁽²⁾

جمع بندی: آمار مشخصی از میزان استفاده کودکان و نوجوان از شبکه های ماهواره ای وجود ندارد؛ لیکن از آن جهت که کودکان و نوجوانان جزئی از افراد خانواده ها هستند و میزان گرایش خانواده ها به ماهواره در سال های اخیر افزایش یافته است می توان به این نتیجه دست یافت که به احتمال زیاد درصد بینندگان کودک و نوجوان ماهواره نیز در حال افزایش است و رقم چشمگیری را به خود اختصاص می دهد.

همچنین محتوای شبکه های ماهواره ای چنان که اجمالاً گفته شد، محتوای ضد دینی و اسلامی است و مخالفت با هرگونه نماد و رفتار دینی مانند نماز و مسجد را در بردارد. لذا خروجی برنامه های ماهواره ای برای کودکان و نوجوانان استفاده کننده از آن در بهترین حالت، ناآشنایی با نماز و مسجد به عنوان آموزه ها و نمادها و شعائر دینی است و در گام بعدی که

به احتمال زیاد در صورت عدم برنامه ریزی محقق می شود، ایجاد حس منفی و اشمئزاز از نماز و مسجد و نمازخوان و افراد مسجدی در فکر و اندیشه کودک و نوجوان ماهواره بین است. در گام آخر نیز باید منتظر نتایج غیر مستقیم تماشای برنامه های ماهوارهای بر ارتباط کودک و نوجوان با مسجد بود؛

بدین معنی که در خانواده های ماهواره بین، ذهن و فکر پدر و مادر نیز - که عوامل ارتباط دهنده فیزیکی فرزندان با مسجد و نماز جماعت به شمار می روند و همچنین رفتارها و گفتارهای دینی آن ها در نگرش سازی و ارزش آفرینی نماز و مسجد در کودکان و نوجوانان مؤثر است- تحت تأثیر قرارگرفته و به شکل غیرمستقیم، نگرش سازی ، ارزش آفرینی و رفتارآموزی در حوزه نماز و مسجد به فرزندان را با ضعف عمده مواجه می سازد.

ج: راهکارها

اشاره

ماهواره از جمله عواملی است که کنترل محتوای آن امکان پذیر نیست و دخل و تصرفی در آن نمی توان نمود مگر این که نهایتاً بتوان برخی از کانال های آن را را مسدود کرد. لذا راهکار عمده در این خصوص در دو بخش قابل ارائه خواهد بود؛ بخش اول راهکارهایی که ناظر بر منصرف نمودن مخاطبان ماهواره نسبت به استفاده از آن است که به راهکارهایی همچون تولیدات رسانه ای قوی در داخل و مانند آن اشاره دارد و راهکارهای بخش دوم به آگاهی دهی و بصیرت دادن به استفاده کنندگان توجه دارد تا ترفندهای رسانه ای شبکه های ماهواره ای را شناخته و تا حد امکان کمتر در دام آن ها بیفتند بر این اساس راهکارهای ذیل قابل ارائه هستند:

1. تولید محصولات فاخر

ضروری ترین کار در برابر تهدیدات نرم رسانه ای از جمله ماهواره ای سرمایه گذاری گسترده برای تولید محصولات فاخر است. ⁽¹⁾پاسداری از

ارزش های ملی و دینی ما همچون نماز و مسجد زمانی صورت واقعی به خود میگیرد که برای معرفی آن ها از ابزارهای نوین و بسیار کارآمد فناورانه استفاده نماییم. حال که رسانه های دیداری در کشور ما متنوع و متکثر می شوند بهتر است که رویکرد خویش را به تولید و تهیه فیلم های مناسب به خصوص سریال های پرمعنی تغییر دهیم. سریال هایی که پرمحتوا باشد و علاوه بر جذابیت مخاطب را به سمت هویت [دینی و انقلابی] خویش سوق دهند. ⁽¹⁾برای این کار لازم است صدا و سیما در افزودن خصیصه تنوع، جذابیت و سرگرم کنندگی به برنامه ها کوشش نماید.» ⁽²⁾

2. ارائه سواد رسانه ای

هدف عملیاتی سواد رسانه ای عبارت است از پرورش بینندگانی که توانایی گزینش داشته باشند به جست وجوی برنامه ریزی کیفی و متمایز و ارزیابی آن بپردازند و نسبت به شکل قالب و محتوا در رسانه های جمعی حس انتقادی داشته باشند. ⁽³⁾

3. توجه به مقوله اوقات فراغت

اشاره

امروزه با تغییر سبک زندگی و گسترش فناوری اوقات فراغت بخش قابل توجهی از مردم در حصار رسانه ها و از جمله برنامه های ماهواره ای قرار گرفته است لذا در مقابل این سناریو که فقدان برنامه ریزی مناسب سبب روآوردن به امور ناسالم و از جمله دیدن شبکه های ماهواره ای می شود، باید

مشغولیت های سالم و هدفمند برای افراد جامعه فراهم شود. امروز پر کردن اوقات فراغت و خصوصاً از طریق رسانه ملی یک مسئله راهبردی است و مسئله ساده ای نیست که به راحتی از کنار آن بتوان گذشت، همچنان که مدیریت اوقات فراغت یک امتیاز در معادلات فرهنگی به شمار می آید. ⁽¹⁾

می توان جایگزین های فرهنگی و تفریحی بیشماری برای خانواده ها و فرزندان تعریف نمود که اوقات فراغتشان را بدون این که ضرری عایدشان شود سپری نمایند. بهینه سازی اوقات فراغت مردم و خصوصاً جوانان یکی از مسائل مهمی است که درصورتی که نهادها و مسئولان فرهنگی کشور نسبت به آن غفلت داشته باشند باید شاهد عواقب جبران ناپذیری باشیم. ⁽²⁾

جالب این که نهاد مسجد با موقعیت جغرافیایی بی بدیلی که در کشور دارد و در همه جای آن تقریباً گسترده است می تواند به عنوان یک ظرفیت فوق العاده و بالقوه در جهت ساماندهی اوقات فراغت کودکان و نوجوانان مورد استفاده قرار گیرد.

نتیجه فصل دوم

بررسی وضعیت نگرش سازی و ارزش آفرینی عوامل محیطی از نماز و مسجد در فکر و روان کودکان و نوجوانان حاکی از این است که:

البته نباید فراموش کرد که در خصوص روش های ترویجی رسانه ملی از نماز و مسجد که نوعاً به طور مستقیم صورت میگیرد و فاقد خلاقیت هنری هستند، انتقادات زیادی وجود دارد.

می روند؛ زیرا رویکرد فعلی مهدهای کودک تربیت کودکان در شکل منفی آن و آشنا نمودن آن ها با آموزه های غربی است که در تعارض با مسجد و تعالیم مسجدی هستند.

قبل از بیان راهکارها توجه به این نکته لازم است که عوامل اثرگذار بر نگرش ها و ارزش های کودکان و نوجوانان در موضوع مسجد را که توضیحشان در این فصل ،آمد به چند دسته می توان تقسیم کرد؛ دسته اول عواملی هستند که تحت نظارت هستند و نظام جمهوری اسلامی آن ها را اداره می کند؛ این عوامل عبارت اند از نظام آموزش و پرورش، مهدهای کودک و رسانه ملی دسته دوم آن هایی هستند که تحت کنترل اند لیکن مدیریت محتوای آن ها با نظام نیست و جمهوری اسلامی نیز صرفاً می تواند یکی از تولیدکنندگان محتوا در آن ها ،باشد مانند اسباب بازی، نوشت افزار و تا حدودی شبکه های اجتماعی بازی های رایانه ای دسته سوم نیز عواملی هستند که نه تحت نظارتاند و نه طبیعتاً تحت مدیریت مانند شبکه های

ماهواره ای.

بر این اساس لازم است نهاد مسجد در مواجهه با وضع موجود نگرش سازی و ارزش آفرینی توسط عوامل محیطی مختلف چند راهکار عمده را به تناسب مدنظر قرار دهد:

مطالباتی همچون تقویت پشتوانه پژوهشی و ورود علمی و تخصصی به حوزه های مذکور وضع قوانین حمایتی مورد نیاز و بعضاً قوانین بازدارنده بخشی از این مطالبات هستند.

نهاد مسجد می تواند در کار عملی آن ها شریک شود و با ایجاد هم افزایی، سبب تسریع و بهبود نتیجه کار شود؛ زیرا نهاد مسجد ظرفیت ها و استعدادهایی دارد که اولاً بی بدیل هستند و در هیچ کدام از گروه های اقدام کننده وجود ندارد و ثانیاً نیاز مبرم و جدی به این نقاط قوت و ظرفیت ها دارند؛ به نحوی که عوامل مذکور با وجود این ها بسیار توانمند ظاهر می شوند. برای مثال شبکه فروش مساجد که هم خریدار خوب دارد و هم فاقد هزینه جا و مکان است، می تواند در اغلب عوامل محیطی مذکور تأثیرگذار باشد و

امکان و جایگاه رقابتی بالایی را برای تولیدکنندگان اسباب بازی، بازی های رایانه ای و نوشت افزار که رویکرد فرهنگی و مسجدی دارند فراهم کند و روند بازار را به کلی متحول سازد.

طرح هایی همچون مهدکودک مساجد نیز با استفاده از مکان های حوزه مسجد و بهره گیری از محتوای غنی آن، قابل بررسی هستند.

گفتنی است برخی محققان در این خصوص پیشنهادهایی عملی دیگری ارائه کرده اند که موارد عمده آن چنین است:

الف. در اختیار گذاشتن سالن مسجد برای نمایش آثار هنری هدفمند و جهت دار در قالب های گرافیک هنرهای دستی عکس و خوش نویسی با هدف جذب علاقه مندان به دین و آثار هنری در مسجد (زمینه سازی جهت ورود و آشنایی دیگر هنرمندان و دوستداران هنر به مساجد).

ب: هماهنگی با مبادی ذی ربط جهت ساخت فیلم های هدفمندی که زمینه ارتقای معرفت دینی و شناخت نوجوانان و جوانان را نسبت به مفاهیم دینی و جایگاه مناسک و مراسم عبادی تبیین نماید و موجب ترویج فرهنگ مسجد و نماز جماعت شود.

ج. اتخاذ سازوکاری مناسب جهت ترغیب، تشویق و کمک مادی و معنوی به تهیه کنندگان کارگردانان و فیلمنامه نویسان برای تهیه فیلم هایی که موضوع مسجد و نماز در آن از محوریت برخوردار است. ⁽¹⁾

باشد. تولیداتی که می تواند در بخش های مختلف از جمله عوامل محیطی مذکور مانند اسباب بازی و نوشت افزار باشد.

در این خصوص مسجد می تواند و باید برای کاهش هزینه های خود، از مجموع مخاطبان مسجدی خود که بیگمان در اکثر حوزه ها افراد متخصص و صاحب نظر هستند استفاده نماید این افراد، مسجدی هستند و وقتی دغدغه های فرهنگی نهاد مسجد را نیز ببینند، نوعاً بدون هیچ گونه چشم داشت مادی و یا با کمترین ها با نهاد مسجد و در جهت کسب رضای خدا همکاری می کنند؛ مضاف بر این که برحسب قانون خلقت، چنین کارهای خالصانه بدون محور قرار گرفتن سود و مادیات بیشتر از محصولات رقیب به هدف خود نائل می شوند.

چکیده فصل دوم: نگرش سازی و ارزش آفرینی از مسجد

بخش قابل توجهی از علل و عوامل ارتباط گیری افراد با مسجد و یا عدم آن مربوط به وضعیت نگرشی و ارزشی آنان در موضوع مسجد است که از دوران کودکی و توسط عوامل مختلف، شروع به شکل گیری می کند. انسان با آن چیزی ارتباط برقرار می کند که قبلاً آن را شناخته و ارتباطگیری با آن را ارزشمند و مفید می داند.

در موضوع مسجد نیز لازمه و گام زمینه ساز ارتباط با آن، ابتدا شناخت یابی و آگاه شدن از این نماد هویت ساز و اثرگذار دینی است؛ این که واقعیت وجودی مسجد چیست؟ فلسفۀ پیدایش آن چیست؟ کارکردهای عمده آن کدم اند و جایگاه فضیلت و احکام خاص ارتباط داشتن با مسجد از منظر متون دینی چیست؟ این ها و مواردی مانند آن در نیل به نگرش، بینش شناخت نسبت به مسجد اثرگذارند پس از شناخت، لازم است شناخت بینش به ارزش و احساس تبدیل شود؛ لذا با آموزش و آگاهی از مزایا و منافع ارتباط داشتن با مسجد و نیز مضرات و خسران دنیوی و اخروی دوری گزینی از مسجد خوب بودن ارتباط با مسجد حاصل می شود و ارزش داشتن ارتباط گیری با مسجد که چیزی جزهمان خوب و مفید دانستن ارتباط با آن است حاصل می شود.

موضوع نگرش سازی و ارزش آفرینی از مقوله نماز و مسجد از موضوعات مهم و اساسی در موضوع ارتباط کودک و نوجوان با مسجد است. لازم است وضعیت موجود آن در جامعه فعلی سنجیده شده و مشخص شود که برونداد و خروجی عملکرد جامعه امروز از حیث نگرش سازی و ارزش آفرینی برای موضوع مسجد و نماز برحسب عوامل محیطی مختلفی که دارد و هرکدام در موضوع آموزش و تربیت نقش آفرینی می کنند چیست و چگونه است و اگر نهاد مسجد بخواهد در این خصوص اقدام مناسب و متناسب با داشته های

خود انجام دهد، اولوی تهای همکاری و یا احیاناً مقابله اش کدام عوامل محیطی هستند و چه نحو از تعامل را باید در کوتاه مدت و بلندمدت در قبال آنان در پیش بگیرد.

شناخت انسان از مسائل، عمدتاً از طریق عوامل محیطی موجود در جامعه صورت می گیرد و خصوصاً در جامعه امروزی که عوامل رسانه ای با شدت و حدت بیشتری در این مقوله اثرگذاری می کنند در چنین شرایطی، لازم است بدانیم شناخت کودکان و نوجوانان از مسجد و خوب یا بد بودن ارتباط گیری با آن چگونه رقم می خورد؟ آیا خروجی پرداختن عوامل محیطی به مسائل دینی و مسجد سبب ارزش آفرینی از نماز و مسجد می شود؟ یا این که نه از این حیث خنثی هستند و یا احیاناً تعالیم و پیام های مستقیم و غیرمستقیم آن ها سبب کم ارزش تلقی شدن مسائل دینی و نماد مسجد و در مواردی در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان موجب شکل گیری تصویر ضدارزشی از این ها می شود؟ در این فصل عوامل محیطی زیر مورد بررسی قرار گرفتند:

مهدکودک: در حال حاضر مهدکودک بیشتر از این که مکانی برای نگهداری کودکان در هنگام اشتغال والدین باشد، به یک نهاد آموزشی و پرورشی تبدیل شده اند مهدکودک در واقع امروزه به مکانی برای آموزش مهارت های اولیه زندگی به کودکان تبدیل شده است.

در وضع موجود (با تأسیس بی حساب و کتاب مهدهای کودک)، مربیان و محتوای آموزشی ضعیف و عدم نظارت لازم بر کادر و محتوای آن ها استعداد بالقوه مهدهای کودک در تربیت ناسالم و غیر مسجدی، بیشتر از قابلیت آن ها در تربیت اخلاقی و مسجد محور باشد.

برآیند وضع موجود محتوای تربیتی مهدهای کودک حاکی از این است که مهدهایی که دارای تربیت عالمانه دینی باشند و بتوانند کودکان را با نمادها و شعائر دینی همچون نماز و مسجد آشنا سازند (نگرش سازی) و مهم تر این که مهدهایی که متولیان آن ها و مربیانشان با رفتار و کردارشان

تصویر آفرینی مثبت دینی و مسجدی در کودکان داشته باشند و از نماز و مسجد ارزش آفرینی کنند در اقلیت اند. بخش کثیری از مهدهای کودک التقاط محتوایی دارند و بخش قابل توجهی نیز محتوای غیردینی دارند.

از آن جا که بخش عمده ای از مشکلات عدم تحقق آموزش مناسب، کمبودهای مالی و ضعف بودجه آموزش است می توان روی نهاد مسجد و آموزش های مخلصانه و بی هزینه و نهایتاً کم هزینه آن، حساب کرد و از ظرفیت های سخت افزاری و نرم افزاری آن در جهت آموزش محتوای دینی به مربیان مهدها بهره گرفت به ویژه که نهاد مسجد با مجموعه ای از نهادهای دینی دیگر همچون حوزه های علمیه ارتباط دارد و مسئولان متولی آن می تواند نقش خوبی را به عنوان حلقه ،واصل در جهت سریان و جریان یافتن معارف اصیل دینی از سوی حوزه ها به مهدها، ایفا نمایند.

آموزش و پرورش از سوی دیگر موضوع تربیت دینی دانش آموزان در مدارس و آشنا ساختن آن ها با نمادها و رفتارهای دینی همچون نماز و مسجد یکی از مهمترین و حساس ترین اهداف نظام آموزشی است.

انجام رسالت تربیت دینی فرزندان و نیز آشنایی آن ها با نمادها و رفتارهای دینی همچون نماز و مسجد و روحانیت در کشور ما تا حد قابل توجهی به نهاد آموزش و پرورش واگذار شده است در درون این نهاد نیز کتاب های درسی به عنوان یک سازوکار مؤثر مطرح هستند و محتوای این کتاب ها می توانند نقش مؤثری در هدایت و پرورش دینی و اسلامی دانش آموزان ایفا کنند.

از محتوای کتب درسی آموزش و پرورش انتظار می رود همچنان که مفید بودن برخی مهارت های زندگی را به کودکان و نوجوانان آموزش می دهد و با استدلال های عقلی و مناسب برایشان مسائل را تبیین و درونی سازی می کنند در موضوعات دینی و از جمله اقامه نماز به شکل نماز جماعت و همچنین آشنایی با نمادهایی همچون مسجد و روحانیت نیز با شکلی

مطلوب و جذاب اقدام شود. در حال حاضر، هرچند محتوای آموزشی غیردینی و ضد دینی در آموزش و پرورش تقریباً وجود ندارد و به لحاظ حجمی، بخش زیادی به محتوای دینی اختصاص یافته است، لیکن خروجی محتوای آموزش و پرورش در فراگیران آن آشنایی مناسب، مستدل و الهام بخش با مسائل دینی و نمادهای آن همچون برپاداشتن نماز و برقراری ارتباط با مسجد نیست.

نگاه به وضع موجود گویای ناهمخوانی های قابل توجه و مشهود بین بایسته های مذکور با شرایط و ویژگی های معلمان موجود در مدارس است؛ خصوصاً از زمانی که نظام آموزش و پرورش صبغه مادی به خود گرفته و با سوق دادن تعلیم و تربیت دانش آموزن به سمت مدارس غیرانتفاعی، مقوله تربیت در شکل عام آن و تربیت دینی در شکل خاص آن، اصولاً از اولویت های نظام آموزش کشور خارج شده است؛ هرچند متقابلاً مدارسی نیز صرفاً با دغدغه های توجه به مسائل تربیتی شکل یافته اند، ولی تعداد آن ها بسیار کم و اندک است؛ لذا در حال حاضر یکی از مؤلفه های مهم که مانع تربیت صحیح دانش آموزان در حوزه دین می شود وجود مربیان و معلمان ناکارآمد در حوزه تربیت دینی و مسجدی است

زیرا حقیقت آن است که در اثر رسوخ فرهنگ آموزش محوری آن هم با نگاه سوداگرانه در برخی مدارس و خارج شدن مقولهٔ پرورش و تربیت دینی از اولویت ها نهاد مدرسه بیمار شده و بر پیکره آن آسیب های فراوان وارد شده است به طوری که عزم و اراده لازم را برای حرکت خودجوش به سمت مسجد ندارد و لازم است که نهاد مسجد پیش قدم شود و گام اول و ابتدایی ارتباط با مدرسه و دانش آموزان از طریق امام جماعت و هیئت امنای مسجد محل برداشته شود.

خانواده: در بخش خانواده هر چند نهادهای دیگری نیز می توانند نقش تربیت و آموزش فرزندان را ایفا نمایند، ولی اغلب به سلامت و پاکی نهاد

خانواده نمی توانند باشند خانواده در انتقال ارزش های اخلاقی و مسجدی بهترین نقش را ایفا می کند دلیل آن نیز عبارت است از دلسوزی عمیق و نیز عاشقانه و خالصانه بودن تربیت از طریق نهاد خانواده که در نهادهای هم عرض آن - غیر از مسجد - یا اصلاً مشاهده نمی شود و صرفاً رویکرد مادی و سودآوری دارند و یا بسیار کمرنگ است.

با توجه به آن چه گفته شد برحسب تغییرات ارزشی و رفتاری عمیق که در خانواده ایرانی پدید آمده دیگر نمی توان کارکردهای مناسبی را از خانواده امروزی و مانند گذشته انتظار داشت؛ در خانواده امروزی تفاهم بین والدین مانند گذشته مشاهده نمی شود نگاهی به آمار بالای طلاق که روزبه روز نیز در حال افزایش است گویای این امر است؛ مضاف بر این که بخش قابل توجهی از طلاق ها در آمار وجود ندارد و مشاهده نمی شوند؛ زیرا از نوع طلاق عاطفی هستند. همچنین خانواده امروزی الگوی رفتاری مطلوبی برای فرزندان به شمار نمی رود و چنان نیست که توجهش به امتثال فضائل و دوری از رذایل در حد الگوی خوبی برای فرزندان باشد؛ برای خانواده امروزی، نماز همچون گذشته، یک ارزش نیست و اهتمامی به حاضر شدن در نماز جماعت و مسجد حاضر شدن صورت نمی گیرد خانواده امروزی تعامل عاطفی خوبی با فرزندان ندارد و ارتباط عاطفی آن با فرزندان کمتر از گذشته شده است؛ افزایش آمار کودک آزاری، کودکان خیابانی و رها شده، خانوارهای تک والد و خصوصاً از نوع زن سرپرست که با مشکلات عدیده اجتماعی و اقتصادی مواجهند گویای این است که خانواده های امروزی فرصتی برای امور عاطفی ندارند و نیز افزایش روابط فراز ناشویی و خانوارهای بدسرپرست، همه و همه نشانه ها و قرائن دلالت کننده برافول محبت و عاطفه در خانواده ایرانی هستند.

بی گمان بخش قابل توجهی از عوامل ایجاد این وضعیت هم ناشی از فاصله گرفتن خانواده از تعالیم حیات بخش دینی و مراکز تربیت دینی

همچون مساجد است و هم سبب فاصله گرفتن از تعالیم دینی و مراکز تربیتی همچون مساجد می شود.

رسانه ملی: در حال حاضر ظاهراً ارتباط نظام مند و تعریف شده ای هم بین نهادهای متولی مسجد با رسانه ملی وجود ندارد؛ ارتباطی که در آن نحوه تعامل و همکاری برای تولید محتوای مسجدی به منظور آشناسازی کودکان و نوجوانان با نماز جماعت و مسجد مشخص باشد و نیز نحوه تبلیغ و ترویج کارکردهای مثبت مسجد به منظور تصویر آفرینی و ارزش سازی در کودکان و نوجوانان معین باشد. هرچند نباید از رویکرد مثبت چند سال اخیر رسانه ملی در پخش اذان اول وقت در تمام شبکه ها و اقامه نماز جماعت چشم پوشید.

اسباب بازی: در خصوص اسباب بازی ها نیز باید گفت اکثریت قریب به اتفاق عروسک های چینی وارداتی تحت تأثیر فرهنگ غربی بوده و دارای شخصیت هایی غربی است. به عنوان مثال ساخت عروسک های باربی شخصیت های کارتونی والت دیسنی مثل سیندرلا و حیوانات موجود در کارتون های هالیوودی (که همه در کشور چین تولید می شود) حاکی از پیشرو بودن فرهنگ غرب در مقیاس جهانی اسباب بازی است.

برخی از انواع اسباب بازی ها هیچ گونه جهت گیری فرهنگی ندارند و یا اساساً اثرگذاری فرهنگی از آن ها انتظار نمی رود؛ اما اغلب آن ها امکان انتقال مفاهیم فرهنگی را دارند. ساختار برخی اسباب بازی ها ظرفیت بسیار بالایی برای انتقال ارزش های فرهنگی را دارد؛ اما متأسفانه در این حوزه توجه زیادی به عوامل نهفته و زمینه ای موجود در حیطه فرهنگی تولید اسباب بازی ها صورت نگرفته است.

نکته مهمتر این که شرکت های ایرانی تولید اسباب بازی نیز در مواردی به دلیل ضعف جدی در سامانه های بازاریابی و فروش و به منظور پوشش بخشی از این ضعف ها در طراحی های خود گوی سبقت را از شرکت های چینی ربوده و از جاذبه های جنسی بهره جسته اند!

در اسباب بازی های موجود به صورت مستقیم به موضوع نماز و مسجد، اهانت نشده و کار تبلیغاتی بر علیه شان صورت نگرفته است؛ لیکن در شکل مورد هجمه قرار گرفته است؛ بدین صورت که تصاویر و غیر مستقیم كاملاً شخصیت های رایج در بازار اسباب بازی عمدتاً از شخصیت های کارتونی اخذ شده اند و این شخصیت ها علاوه بر پوشش نامتجانس خود در دنیای کارتونی کاملاً ناآشنا با رفتارها و نمادهایی همچون نماز و نماز جماعت و مسجد عمل می کنند و در حالی که به عنوان افراد موفق و پیروز در برنامه های کارتونی معرفی می شوند؛

ارتباط نهادی سازمان مساجد با اتحادیه اسباب بازی و انعقاد تفاهم نامه برای بهره گیری از ظرفیت همدیگر با هدف تولید اسباب بازی مناسب کودکان و نوجوانان با رویکرد ترویج غیر مستقیم نماز و مسجد، یکی از عمده ترین کارهایی است که می تواند در این زمینه انجام شود.

در این خصوص لازم است نهاد مسجد از تمام ظرفیت ها و قابلیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود در جهت یاری اتحادیه اسباب بازی برای هدف پیشگفته کمک بگیرد.

بازی های رایانه ای: صرف نظر از مثبت یا منفی بودن بازی های رایانه ای، به لحاظ ارتباط عمیقی که کاربر یا بازیکن در این بازی ها با شخصیت اصلی و کل داستان برقرار می سازد فرد به شدت از فضای حاکم بر بازی تأثیر می پذیرد و خود این مسئله این فرصت را برای سازندگان فراهم می سازد که اهداف فرهنگی خود را به مخاطب عرضه کنند و لذا با توجه به نیت سازندگان و اهداف پیدا و پنهان آنان می توان از این بازی ها به عنوان یک شمشیر دو لبه نام برد که هم می تواند سازنده یک فرهنگ و هویت ملی باشد و هم القاگر فرهنگ بیگانه در ذهن مخاطب.

در حال حاضر 20 میلیون بازیکن بازی های رایانه ای در کشور ما وجود دارد. با این توصیف که هر کاربر در ایران به طور متوسط روزانه دو ساعت مشغول

بازی رایانه ای است روزانه 40 میلیون ساعت در ایران صرف بازی های رایانه ای می شود.

بازی های رایانه ای به لحاظ محتوایی وضعیت مطلوبی ندارند و چنان که از وضعیت آماری تولید داخل و خارج و نیز از پیش دستی زمانی غرب در ورود به این عرصه ،پیداست بخش اعظمی از محتوای موجود در بازی های رایانه ای محتوای عاری از نشانگان دینی و مسجدی است و بخش قابل توجهی از همین قسم، محتوای ضددینی دارد. آن قسمتی هم که محتوای مناسب دارد و در داخل تولید شده است هنوز جذابیت های بصری و هنری لازم را به اندازه بازی های خارجی برای کودکان و نوجوانان ندارد؛ لذا درصد استفاده از بازی های داخلی از درصد حضور آن ها در میان تمام بازی ها کمتر است.

بازی های رایانه ای غربی علی رغم تأثیرگذاری فراوانی بر نسل کودک و نوجوان، محتوای ناسالمی دارند؛ محتوایی که هم اعتقادات، هم ارزش ها هم رفتارها و هم نمادهای دینی همچون نماز و مسجد و روحانیت امام جماعت را به چالش کشیده و مورد هجو و سخره قرار داده است.

نهاد مسجد با ایجاد گفتمان در این حوزه و نیز از طرق قانونی می تواند یکی از مطالبه گران عرفی و قانونی از نهادهای مسئول که ذکر شدند در خصوص ایفای وظایفشان در این حوزه و نگرش سازی و ارزش آفرینی از موضوعات دینی و رفتارهای مطلوب همچون اقامه نماز و رفتن به مسجد توسط بازی های رایانه ای باشد. همچنان که نهاد مسجد به عنوان چشم بینای وضعیت فرهنگی جامعه می تواند مطالبه گر ساماندهی و کارآمدسازی نظام ارزیابی بازی های رایانه ای باشد.

امامان جماعت و کانون های فرهنگی مساجد باید ضمن آشنایی با موضوع بازی های رایانه ای و نیز به صورت موردی با بازی های رایانه ای روز دنیا خوب و بد آن را همراه با دلیل و تحلیل تشخیص دهند.

این شناخت دو ثمره باید داشته باشد؛ اول آگاهی دهی لسانی و مکتوب و مانند آن به مخاطبان مسجدی خود و ارائه پیشنهاد برای بهره گیری از بازی های سالم رایانه ای؛ دوم این که مسئولان نهاد مسجد از طریق رسانه های موجود در کشور و سایر وسایل ارتباطی، سخن خود را به مسئولان مربوطه به شکل مستدل و منطقی برسانند و آن ها را بر لزوم اقدامات جدی - با پیشنهادهای عملی که ارائه می کنند- مجاب نمایند.

نوشت افزار: یکی از عوامل اثرگذار در نگرش و تغییر رفتار دانش آموزان، نمادها و نشانه هایی هستند که در محیط زندگی و تحصیل آنان دائماً در حال ارسال پیام اند. انبوه نوشت افزارهایی که برای جامعه بزرگ و کم نظیر و اثر پذیر دانش آموزی وارد کشور می شود و در طول سال تحصیلی همراه آنان است هرکدام با تصاویری از شخصیت های عروسکی و نشانه های محصولات فرهنگی بیگانه یادآور موضوع فیلم ها و سریال ها و داستان ها و پیام های هدف گذاری شده ای هستند که با مخاطبان خود در خانه و مدرسه و کوچه و خیابان ارتباط برقرار می کنند این نمادها و نشانه ها به مثابه یک «رسانه» به تدریج تغییراتی را در نگرش ذائقه رفتار و کردار دانش آموزان و دوستان و اطرافیان آنان به وجود می آورند.

در حال حاضر محتوای فرهنگی نوشت افزار از نمادهای مسجدی تقریباً خالی است و تصاویری که نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد داشته باشد در حد صفر و یا بسیار پایین است.

اخیراً جریان فرهنگی انقلابی در این حوزه فعال شده و نمادها و تصاویر مناسب و ارزشی را در تولید نوشت افزارها وارد نموده که نوید آینده خوبی را می دهد و لازم است که این اقدام سازنده به طور فعال ادامه یابد.

نگرش سازی و ارزش آفرینی از نماز و مسجد لزوماً از طریق چاپ و نشر تصاویر آن ها بر روی نوشت افزار حاصل نمی شود و انتظار هم نمی رود که این گونه شود؛ زیرا این روش همان روش تبلیغ مستقیم است که کارایی

چندانی ندارد؛ بلکه باید رفتارها و نمادهای مطلوب همچون نماز و مسجد را به شکل غیرمستقیم و از طریق نمادها و تصاویر مثبتی که آشنای کودکان و نوجوانان هستند انتقال داد.

در کنار شخصیت آفرینی در برنامه های رسانه ای و بازی های رایانه ای نباید از این واقعیت غفلت نمود که بخش زیادی از تولیدکنندگان دنبال سود مادی هستند و مصرف کنندگان نیز همان نوشت افزاری را مصرف می کنند که در بازار هست وگرنه خودشان درصدد تولید کیف و دفترچه با نمادهای مورد علاقه و دلخواهشان نیستند. لذا اگر نهادهای فرهنگی و نظارتی مسئول، با هماهنگی همدیگر فارغ از بحث مادی و بازار گردش مالی تولید داخلی و خارجی فروش هرگونه نوشت افزار را اعم از داخلی و خارجی با نمادها و تصاویر نامناسب ممنوع نموده و در این خصوص مجازات قانونی بازدارنده وضع نمایند و ضمن بستن مبادی ورود قاچاق نوشت افزار به صورت قاطعانه درصدد اجرای این قوانین باشند تردیدی وجود ندارد که در کوتاه زمانی همه نمادها و تصاویر نوشت افزار از معضل نگرش سازی و ارزش آفرینی فرهنگ غربی خلاص خواهد شد.

ناکافی بودن استفاده از نشانه های اسلامی ایرانی در محصولات این صنعت نبود الگوهای مناسب در صنایعی مانند پویانمایی یا بازی های رایانه ای برای تبدیل به فرم و محتوا در محصولات مختلف این صنعت و کم توجهی تولیدکنندگان به جذابیت محصولات داخلی به ویژه برای کودکان و نوجوانان، سبب ضعف ابعاد محتوایی در محصولات این حوزه شده است که نهاد مسجد می تواند یا خود از طریق برخی مخاطبان صاحب فن در این حوزه وارد کار شود و نوشت افزارهایی با نشانگان ایرانی و مسجدی تولید نماید یا این که در قالب همکاری با نهادهای مسئول، ظرفیت های خود را در جهت تولید نوشت افزار مطلوب بسیج نماید.

مسجد وظیفه تعلیم علوم روز و تولید ابزارهای روز مانند اسباب بازی و

نوشت افزار را ندارد و اگر می بینیم که در برخی کتب و در بیان ارائه راهکار به بیان مواردی همچون آموزش ریاضی و زبان انگلیسی و فنون روز در مسجد اشاره شده و یا این که به ورود مسجد به حوزه عوامل محیطی در این کتاب اشاره می شود به دلیل تلاقی این موضوعات و عوامل محیطی روز مانند اسباب بازی با وظیفه ذاتی و اولی مسجد - محل عبادت و نشر معارف اسلامی و تربیت دینی بودن است. با این توضیح که علوم و فنون روز، ناگزیر در فضای تربیتی اجتماع که وضعیت خاص خود را دارد ارائه می شوند. علاوه براین ابزارهایی همچون اسباب بازی نوشت،افزار، کارتون ها و ابزارهای سرگرمی و مانند آن، نوعاً وارد فضای «تربیتی» می شوند و این گونه نیست که صرفاً مهارت های زندگی روز را آموزش دهند و یا جنبه سرگرمی صرف داشته باشند بلکه با دغدغه های فکری و یا حتی اقتصادی سوداگرانه وارد فضای تربیتی افراد می شوند؛ به طوری که خروجی کار آن ها (فراورده ها و محصولات تولید شده و آموزش های آن ها در نحوه تربیت فراگیران تأثیر تام و تمام می گذارد؛ اینجاست که مسجد به عنوان پشتیبان ارزش های اسلامی و مدافع تربیت دینی انسانی احساس خطر می کند و با ارائه راهکارهای ذیل که به شکل طولی در تداوم همدیگر هستند وارد عرصه می شود.

در وهله اول به آگاه سازی و اطلاع رسانی به مردم و خصوصاً مخاطبان خود نسبت به فضای تربیتی موجود در برخی آموزش ها و ابزارهای روز می پردازد.

در گام بعدی با نهادهای مسئول که با نهاد مسجد هم هدف هستند و در جهت اعتلای ارزش های اسلامی شکل گرفته اند ارتباط برقرار نموده و ضمن هشدار برای اقدام در جهت کنترل مسائل تربیتی ناسالم، تولیدات فاخر و مناسب و نیز مدنظر قرار دادن مسائل تربیتی مفید را در کنار آموزش ها مطالبه می نماید؛ تولیدات و آموزش هایی که خروجی آن ها نگرش سازی و ارزش آفرینی مثبت و مطلوب از نمادها و رفتارهای دینی همچون مسجد و

نماز جماعت باشد.

در گام سوم، خود نیز با آن نهادها همکاری می کند و ظرفیت های سخت افزاری و نرم افزاری خود را جهت به ثمر نشستن تربیت سالم در کنار آموزش ها و نیز برای تولید ابزارهایی با نشانگان و فضای تربیتی سالم بسیج می نماید.

در گام آخر خود مستقلاً وارد کار می شود؛ بدین صورت که اسباب بازی مسجدی تولید می کند نوشت افزار مذهبی منتشر می کند، کلاس های آموزش علوم روز را در فضای روحانی مسجد برقرار می کند و حتی اردوهای تفریحی سالم برگزار می کند این کارها همچنین باعث می شود تا برخی افراد که چندان ارتباطی با این مکان مقدس ،ندارند پایشان به این محیط مملو از معنویت باز شود و با فضای روحانی مسجد آشنا و نهایتاً جذب آن شوند.

رویکرد صحیح در مواجهه با فناوری ها و تغییرات و تحولات اخیر رویکرد مواجهه فعال و جهت دهی صحیح به آن هاست؛ باید با بسترسازی و فراهم آوردن زمینه ها فرصت هایی را فراهم ساخت تا ابزار مورد نظر مثلاً شبکه های اجتماعی در آن جهت مورد استفاده قرار گیرد و نیز زمینه ها و بسترهای استفاده منفی را و یا درواقع همان زمینه های تهدید را به حداقل رساند و در مواقع معدودی نیز با حذف برخی بخش های آن در برابرش مانع ایجاد نمود؛ در همین راستا لازم است به رویکرد بومی سازی و البته با خلاقیت و نوآوری و جذابیت آفرینی و تنوع بخشی به امکانات نرم افزارهای هم عرض توجه جدی مبذول شود وگرنه شانسی برای برنده شدن در این رقابت سهمگین وجود ندارد. البته این ها همه در کنار وظایف کلان و مسئولیت های عمده ای است که نظام در جهت رفع مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم و خصوصاً جوانان در حوزه سبک زندگی اسلامی دارد که در صورت مرتفع شدن نسبی آن ها شاهد گرایش افراطی» مردم به چنین ابزارهایی و آن هم در جامعه دین مدار ایرانی نخواهیم بود.

شبکه های اجتماعی: از آن جا که شبکه های اجتماعی محصول خارجی هستند و فناوری مربوط به آن ها در گام اول در خارج از کشور ساخته و پرداخته شده است لذا جدا از مشکلات امنیتی که در بردارند، محتوای اولیه آن ها با فرهنگ بیگانه شکل گرفته است.

در محتوای فعلی شبکه های اجتماعی نشانگان دینی و مذهبی اساساً کمرنگ است که در ضمن آن موضوعات مربوط به رفتارها و نمادهای دینی همچون نماز و مسجد کمرنگ تر نمود .دارد این موضوع وقتی با قشر خاصی از جامعه و گروه سنی مشخصی مانند کودکان و نوجوانان ارتباط پیدا می کند نقصان مضاعفی مشاهده می شود.

نهادهای دینی همچون مسجد با امکانات و با توانایی هایی که دارند می توانند در بسترسازی فرهنگی روشنگری و اطلاع رسانی لازم به کودکان و نوجوانان و خانواده هایشان نقش مثبت و مؤثری ایفا کنند. برخی از کلیساها و پیشوایان مذهبی در غرب، درصدد برخورد فعال با تبعات آسیب زای اینترنت برآمده اند و برخی از مؤسسات مشاوره ای مسیحی را جهت تأثیرگذاری مستقیم در این جهت طراحی کرده اند؛ به نظر می رسد در پیش گرفتن اقدام مشابهی از سوی روحانیون آشنا به جهان معاصر در ایران نیز امکان پذیر باشد.

مساجد مجازی: بر این اساس یکی از عمده ترین راهکارهای تحول و امروزی کردن مسجد به منظور آشنایی هرچه بهتر و سریع تر کودکان و نوجوانان با نهاد مسجد و تصویر آفرینی مثبت از مسجد در ذهن و روان آنان، راهکار گسترش مساجد مجازی است با این توضیح که سازوکارهای (ارکان) یک مسجد واقعی فیزیکی در فضای مجازی به نمایش گذارده شود همچنان که این کار در مورد معرفی مراکز گردشگری و سایر مکان های فرهنگی در دنیا صورت میگیرد مسجد مجازی می تواند پاسخگوی نیازهای مخاطبان کودک و نوجوانش در هر زمان و مکانی باشد؛ زیرا یکی

از ویژگی های اماکن مجازی این است که بشر در آن بر مکان و زمان فائق می آید و می تواند از هرجایی از کره خاکی و در هر زمان به مقصودش دست یابد.

از طریق مسجد مجازی کاربر وارد مسجد مجازی می شود و با توجه به نوع مخاطب و متناسب با زمان، اولاً اطلاعاتی در موضوعات دینی و خصوصاً نماز و مسجد به او ارائه می گردد؛ ثانیاً با ذکر مزایا و منافع دین داری و مسجدی شدن در خصوص تعالیم دینی و نماز و مسجد ارزش آفرینی می شود؛ در مرحله بعدی رفتارهای دینی و مسجدی را به نمایش گذاشته می شود و در نهایت نمادهای دینی که از جمله مهمترین آن ها مسجد است، به شکل مناسبی به مخاطبان عرضه شده و ضمن آشنایی راهکارها و اقدامات عملی برای اسلامی شدن و مسجدی بودن، ارائه می گردد.

شبکه های ماهواره ای: آمار مشخصی از میزان استفاده کودکان و نوجوان از شبکه های ماهواره ای وجود ندارد؛ لیکن از آن جهت که کودکان و نوجوانان جزئی از افراد خانواده ها هستند و میزان گرایش خانواده ها به ماهواره در سال های اخیر افزایش یافته است می توان به این نتیجه دست یافت که به احتمال زیاد درصد بینندگان کودک و نوجوان ماهواره نیز در حال افزایش است و رقم چشمگیری را به خود اختصاص می دهد.

همچنین محتوای شبکه های ماهواره ای چنان که اجمالاً گفته شد، محتوای ضد دینی و اسلامی است و مخالفت با هرگونه نماد و رفتار دینی مانند نماز و مسجد را در بردارد. لذا خروجی برنامه های ماهواره ای برای کودکان و نوجوانان استفاده کننده از آن در بهترین حالت، ناآشنایی با نماز و مسجد به عنوان آموزه ها و نمادها و شعائر دینی است و در گام بعدی که به احتمال زیاد در صورت عدم برنامه ریزی محقق می شود، ایجاد حس منفی و اشمئزاز از نماز و مسجد و نمازخوان و افراد مسجدی در فکر و اندیشه کودک و نوجوان ماهواره بین است. در گام آخر نیز باید منتظر نتایج غیرمستقیم

تماشای برنامه های ماهواره ای بر ارتباط کودک و نوجوان با مسجد بود؛ بدین معنی که در خانواده های ماهواره بین ذهن و فکر پدر و مادر نیز - که عوامل ارتباط دهنده فیزیکی فرزندان با مسجد و نماز جماعت به شمار می روند و همچنین رفتارها و گفتارهای دینی آن ها در نگرش سازی و ارزش آفرینی نماز و مسجد در کودکان و نوجوانان مؤثر است- تحت تأثیر قرار گرفته و به شکل غیرمستقیم، نگرش سازی، ارزش آفرینی و رفتار آموزی در حوزه نماز و مسجد به فرزندان را با ضعف عمده مواجه می سازد.

ضروری ترین کار در برابر تهدیدات نرم رسانه ای از جمله ماهواره ای سرمایه گذاری گسترده برای تولید محصولات فاخر است. پاسداری از ارزش های ملی و دینی ما همچون نماز و مسجد زمانی صورت واقعی به خود میگیرد که برای معرفی آن ها از ابزارهای نوین و بسیار کارآمد فناورانه استفاده نماییم حال که رسانه های دیداری در کشور ما متنوع و متکثر می شوند، بهتر است که رویکرد خویش را به تولید و تهیه فیلم های مناسب به خصوص سریال های پر معنی تغییر دهیم.

نهاد مسجد با موقعیت جغرافیایی بی بدیلی که در کشور دارد و در همه جای آن تقریباً گسترده است می تواند به عنوان یک ظرفیت فوق العاده و بالقوه در جهت ساماندهی اوقات فراغت کودکان و نوجوانان مورداستفاده قرار گیرد.

فصل سوم: ایجاد ارتباط با مسجد و تقویت آن

اشاره

مقدمه

بعد از نگرش سازی و ارزش آفرینی طبیعتاً آن چه اتفاق می افتد مرحلهٔ عملی ساختن نگرش ها و ارزش هاست که در این جا عبارت است از رفتن کودکان و نوجوانان به مسجد و ارتباط فیزیکی داشتن با آن. البته در مورد کودکان ملازمه علی و معلولی بین آن ها وجود ندارد؛ چون در تصمیمات رفتاری خودشان مستقل و با نظر خود عمل نمی کنند و چنان نیست که رفتن یا نرفتنشان به مسجد لزوماً ناشی از نگرش ها و ارزش هایشان باشد؛ لذا ممکن است کودک و نوجوان برحسب آن چه از برخی عوامل محیطی ذکر شده در فصل دوم دریافت کرده، نگرش مثبتی نسبت به نماز و مسجد نداشته باشد؛ لیکن برحسب آن که بخشی از اختیار وی در دست پدر و مادر است، توسط آنان در مسجد حضور پیدا می کند هرچند در بسیاری از مواقع، علاقه و نظر خود کودک و نوجوان - که از نگرش ها و ارزش هایش ناشی می شود در کلیت نظر والدین نیز مبنی بر آوردن یا نیاوردن آن ها به مسجد تأثیر می گذارد.

بنابراین آن چه در این فصل محل بحث و بررسی خواهد بود، فارغ از به وجود آمدن یا نیامدن انگیزش و تصور مثبت از مسجد و نماز در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان است و صرفاً این بخش مورد بررسی قرار میگیرد تا

مشخص شودکه کدام عوامل در ارتباط گیری به وجود آمدن ارتباط و نیز تقویت ارتباط موجود مؤثر هستند؟ این عوامل وضعیت عملکردی شان در حال حاضر چگونه است؟ و راهکارهای ارتقای عملکرد آن ها برای نیل به وضعیت مطلوب چیست؟

بر این اساس در این فصل به بررسی عوامل ارتباط کودک و نوجوان با مسجد در دو حوزه پرداخته می شود حوزه خارج از مسجد که عوامل موجود در آن بیشتر در «ایجاد» ارتباط نقش بازی می کنند و عبارت اند از خانواده، مدرسه و خود مسجد؛ و حوزه داخل مسجد که عوامل مربوط به آن بیشتر در «تقویت» ارتباط ایفای نقش می کنند؛ این عوامل عبارت اند از امام جماعت خادم مسجد، نمازگزاران کانون فرهنگی مسجد هیئت امنا و مدیریت کلان مسجد

بخش اول: دسترسی به مسجد

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

از جمله عناصر و عوامل عمده و پایه ای در برقراری ارتباط بین کودک و نوجوان با نهاد مسجد، وجود مسجد مجهز و آماده - از حیث امکانات مورد نیاز برای جذب کودکان و نوجوانان- و البته در دسترس کودکان و نوجوانان است؛ به طوری که در صورت فراهم شدن زمینه های دیگر و رفع موانع فکری و عینی خانواده و والدین کودک و نوجوان بتوانند از چنین مسجدی برای فرزند خود بهره ببرند وگرنه تمام عناصر و عوامل بعدی که در بخش های آتی ذکر خواهند شد، در صورت بی توجهی به این عامل، عقیم و ناقص خواهند بود؛ چون اگر بحث از امام جماعت مطلوب و آگاه نسبت به روحیات و روش زیست کودک و نوجوان می شود، صرفاً زمانی می تواند این مسئله نتیجه عملی داشته باشد که مسجدی وجود داشته باشد تا از این طریق امام جماعت با کودک و نوجوان ارتباط برقرار نماید و درواقع تمام عناصر و عوامل از حیث مرتبه بعد از این عامل قرار دارند؛ هرچند ممکن است برخی عوامل و عناصر همچون امام جماعت یا خادم از حیث ارزشی و میزان تأثیر بر جذب و ارتباط گیری با کودک و نوجوان، دارای تقدم رتبگی نسبت به مسجد باشند، ولی از حیث وجودی، بی گمان وجود مسجد مجهز

در دسترس مقدم بر تمام عوامل است. بر این اساس عوامل دیگر همچون حضور و بهره گیری از هیئت امنای مدیر و مدبر و آشنا با تعاملات مدیریتی موردنیاز در حوزه کودک و نوجوان خادم خوش رفتار و مذهبی که همراه و همدل با کودک و نوجوان ،باشد نمازگزاران صبور و یاریگر والدین در برقراری ارتباط کودک و نوجوان با مسجد و نیز نهادهای فرهنگی اقماری مسجد که به شکل نظری و عملی در خصوص جذب کودک و نوجوان به مسجد و تقویت ارتباط تلاش می کنند همه و همه در رتبه بعد از استقرار و وجود مسجد مجهز قرار دارند. بنابراین در قدم اول و به منظور شکل دهی به ارتباط کودک و نوجوان با مسجد باید قبل از هر چیزی به فکر ایجاد مسجد با امکانات سخت افزاری مورد نیاز کودک و نوجوان بود.

دو نکته:

زیرا نهادهای رقیب و هم عرض مسجد همواره در تلاش اند تا با بهره گیری از عوامل محیطی مختلف، زمان دسترسی خود را به کودک و نوجوان کوتاه و کوتاه تر نمایند و چنان نیست که برفرض زمان دسترسی به کافی نت و حتی از نوع سالم آن در 10 سال قبل و حالا یکی باشد یا این که زمان دسترسی به بازی رایانه ای در گذر زمان تفاوتی نداشته باشد؛ بلکه با افزایش شعبات و یا با بهره گیری از عوامل محیطی همچون فضای مجازی، زمان دسترسی به آن ها با گذر زمان تغییر یافته است. در چنین فضایی که نهاد مسجد در نظر دارد با برخی از آن ها به مقابله بپردازد و با برخی دیگر رقابت نماید، ناگزیر از پایش و رصد وضعیت آن ها و تعیین وضعیت مطلوب برای خود برحسب زمان های مختلف است که البته این موضوع و نسبی بودن زمان مطلوب دسترسی به مسجد از حیث مکانی نیز صادق است؛ بدین معنی که زمان مطلوب دسترسی به مسجد برای کودک و نوجوان در مکان های مختلف شهری و روستایی کلان شهر و غیرکلان ،شهر بالاشهر و پایین شهر و دیگر تقسیمات یکسان نیست و هرکدام فرمول محاسبه مختص خود را خواهند داشت.

امکانات خاص متناسب با آن ها در مسجد است و چنان نیست که مسجد مطلوب تعریف شده برای عموم مردم بتواند نیازهای روحی و عاطفی و جسمانی کودک و نوجوان را نیز برآورده سازد؛ لذا برخی محققان در این بحث ورود نموده اند و از لوازم سخت افزاری خاصی سخن گفته اند که وجود آن ها در مسجد برای ارتباط گیری کودک و نوجوان با آن ضروری و لازم است؛ مواردی همچون محل نگهداری نونهالان خردسال در زمان اقامه نماز و مراسم ها در صورت لزوم محل بازی و سرگرمی از نوع مناسب و مطلوب برای کودکان در نظر گرفتن فضای لازم برای برگزاری کلاس ها و دورهمی های مذهبی و اخلاقی برای کودکان و نوجوانان جذابیت های بصری (و نه لزوماً پرهزینه) مورد نیاز برای کودکان و نوجوانان راه اندازی کتابخانه های تخصصی با کتاب و نرم افزار ویژه کودک و نوجوان داشتن سالن و زمین ورزش مسجد برای نوجوانان و مواردی از این قبیل.

البته نگارنده اصرار خاصی بر وجود مصادیقی یادشده ندارد؛ بلکه بر آن است که این موارد نیز اولاً باید با انجام تحقیقات و پژوهش های اختصاصی و عملیاتی در این زمینه مشخص و احصا شوند و این مسئله نیاز به کار علمی دقیق دارد و ثانیاً همچون بحث زمان دسترسی به مسجد، از نسبیت برخوردار است و برحسب مکان های مختلف آیتم ها و موارد خاص خود را برای ارتباط گیری کودک و نوجوان با مسجد نیاز دارد.

ب: وضع موجود

اشاره

در این قسمت به بررسی وضع موجود مساجد کشور از حیث میزان برآورده ساختن گزاره دسترسی کودک و نوجوان به مسجد مجهز پرداخته می شود که البته چنان که گفته شد به دلیل فقدان نظام و سامانه آماری ملی در این خصوص اطلاعات موجود در این زمینه بسیار ناقص و محدود هستند و توالی داده ای و اطلاعاتی به شکل منسجم که گویای این جریان باشد،

حتی در مورد وضعیت دسترسی عموم مردم به مسجد، به هیچ وجه مشاهده نمی شود؛ چه رسد به وجود داده هایی در خصوص وضعیت دسترسی کودک و نوجوان به مسجد مطلوب خود بر این اساس آن چه از آمار و داده ها در دست هست، صرفاً داده هایی پراکنده با منابع آماری متفاوت را تشکیل می دهد که اولاً گویای وضعیت وجود خود مساجد در کشور هستند و به وضعیت دسترسی به آن ها به هیچ وجه اشاره ای نشده است؛ هرچند در قوانین مربوطه که پس از این ذکر خواهد شد به مکان یابی مسجد پرداخته شده است تا بهترین شکل دسترسی را برای اکثریت افراد جامعه فراهم آورد و ثانیاً این آمارها و داده ها بسیار کلی هستند و برای تعیین میزان وجود مساجد برای تمام افراد جامعه و از هر قشری استخراج شدهاند و از این که در میان مساجد موجود چه تعداد از مساجد خواسته های سخت افزاری کودکان و نوجوان را برآورده می سازند و نیازهای ارتباطی آن ها را برطرف می سازند سخنی به میان نیامده و به آن توجهی نشده است؛ بنابراین در تبیین وضع موجود در واقع به بررسی تعداد مساجد موجود در جامعه برای همه اقشار آن پرداخته می شود بر این اساس موارد زیر قابل ذکر است:

1. وضع موجودی مساجد در کشور

همان طور که گفته شد آمارهای دقیقی به شکل تخصصی از میزان وجود انواع مساجد در کشور وجود ندارد و نیز از مساجدی که قابلیت و توانایی و امکانات لازم را برای جذب و برقراری ارتباط با کودکان و نوجوانان دارند آماری منتشر نشده است؛ ولی برخی آمارهای کلی که متأسفانه به روز و مربوط به سال های اخیر نیز نیست وجود دارند که از وضعیت تعداد مساجد کشور سخن می گویند در شرایط فعلی که نهاد مسجد با نقصان شدید در حوزه آماری مواجه است، چاره ای جز تمسک به این آمارهای هرچند کلی و غیر روزآمد نیست. بر این اساس اهم آمارها و داده های موجود در خصوص

میزان موجودی مساجد در کشور و نحوه پراکندگی آن ها بدین شرح است:

1-1. بر اساس نتایج آماری طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375 در سطح کل کشور در مجموع 78908 مکان عبادتی وجود دارد که 57635 مورد آن مسجد است که شامل 73٪ کل اماکن مذهبی کشور می شود با توجه به جمعیت 60 میلیونی کشور در سال 75 به ازای هر 1042 نفر یک مسجد در کشور وجود داشته است. پس از مسجد حسینیه با 11/1 بیشترین درصد اماکن مذهبی را دارا است؛ و اماکن مشابه حسینیه که عملکردی نظیر آن دارند و یا می توانند داشته باشند نظیر تکیه، فاطمیه و مهدیه جمعاً شامل 3/3 ٪ اماکن مذهبی می شود. ⁽¹⁾

تصویر

منبع: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375

1 2 از حیث پراکندگی شهری و روستایی از 57635 مسجد موجود در

کشور تعداد 18318 باب مسجد یا 31/8 ٪ مساجد در شهرها و تعداد 39317 باب مسجد یا 68/2 ٪ مساجد در روستاهای کشور قرار دارد. درواقع به ازای هر مسجد شهری 2/14 مسجد روستایی وجود دارد.

تصویر

منبع: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375

توجه به جدول فوق نکات ذیل را آشکار می سازد:

تعداد نفر به مسجد در مناطق شهری در سه سرشماری های 55 و 65 و 75 سیر صعودی را نشان می دهد این امر حکایت از آن دارد که به دلیل افزایش شدید جمعیت در مناطق شهری تعداد مساجد شهری افزایش یافته است؛ لیکن روند رشد جمعیت مناطق شهری از روند رشد تعداد مساجد جدیدالاحداث بیشتر بوده است و لذا فضای مساجد موجود شهری عملاً نسبت به جمعیت بهره گیر آن کوچک تر شده است.

روند مسجدسازی در شهرها در دهه 65 - 75 نسبت به دهه 55 - 65 کاهش چشمگیری داشته است. در حالی که جمعیت مناطق شهری نزدیک 10 میلیون نفر افزایش نشان می دهد به ازای این افزایش جمعیت تنها

1595 مسجد ساخته شده است؛ یعنی به ازای هر 6253 نفر در این دوره یک مسجد ساخته شده است که از رقم متوسط نفر مسجد مساجد شهری در پایان در دوره سال (75) بیش از سه برابر بیشتر است.

در دهه 55 - 65 نیز با وجود آن که به لحاظ کمی تعداد مساجد ساخته شده نسبت به دوره 45 - 55 افزایش کمّی 1503 باب مسجد را نشان می دهد ولیکن به لحاظ افزایش حدود 11 میلیونی جمعیت در پایان این دوره (65) نسبت به 55 عملاً نفر به مسجد سال 65 (2835) به نفر مسجد سال 55 (2512) افزایش نشان می دهد. ⁽¹⁾

به هرحال روند مسجدسازی در شهرها در مقایسه با تغییرات جمعیتی در بازه زمانی مذکور، یک روند منفی و رو به کاهش را نشان می دهد که اگر همین آمارگیری در سالهای بعد نیز تکرار می شد بیگمان روند نزولی شدیدتری نسبت به آن چه دیده می شود مشاهده می شد؛ زیرا روند مهاجرت به شهرها و شهرنشینی شدت بیشتری یافته است؛ به طوری که برحسب داده های مرکز آمار ایران در سال 1390 حدود 72 درصد جمعیت را جمعیت شهری و تنها 28 درصد را جمعیت روستایی تشکیل می دهد. از طرفی با افزایش مشکلات اقتصادی و نیز عدم اقدام قابل ملاحظه در امر مسجدسازی، روند ساخت و ساز نیز به نظر می رسد نزولی تر از قبل باشد. همچنین در خصوص مساجد روستایی داده های زیر موجود است.

تصویر

منبع: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375

توجه به جدول فوق نکات ذیل را آشکار می سازد:

نفر به مسجد در مناطق روستایی در سه سرشماری 55 و 65 و 75 سیر نزولی را نشان می دهد این امر نشان می دهد به دلیل کاهش شدید جمعیت در مناطق روستایی و با توجه به این که به جز روستاهای کاملاً متروک، مساجد روستاهای مهاجر فرست کماکان فعال و به سرویس دهی خود ادامه می دهد، فضای مساجد موجود روستایی عملاً نسبت به جمعیت بهره گیر آن بزرگ تر شده است. ⁽¹⁾

روند مسجدسازی در روستاها در دهه 65 – 75 بسیار بالا بوده است. در حالی که جمعیت روستایی افزایش بسیار اندکی یافته است. این روند در دوره 55 - 65 با معدل نفر مسجد کل مناطق روستایی کشور نسبتاً هماهنگ است. در دهه 45 - 55 روند مسجدسازی نسبت به دوره 55 – 65 بسیار بهتر بوده است و رقم 395 را نشان می دهد؛ اما با این حال رقم نفر مسجد در کل مناطق روستایی در سال 55 عدد 679 را نشان می دهد.

بنابراین تحلیل ملی مساجد شهری و روستایی حکایت از آن دارد که در گذشته همگنی نفر به مسجد در مناطق شهری و روستایی بیشتر بود ولیکن با نزدیک تر شدن به زمان حال فاصله بین نفر مسجد مناطق شهری و روستایی بیشتر شده است.

1- 3. بررسی پراکندگی استانی و شهرستانی حاکی از کمبود مساجد در استان های پرجمعیت و نیز کلان شهرهای پرجمعیت به نسبت شهرها و استانهای کم جمعیت است؛ چنان که نمودار آماری زیر گویای تعداد کم مساجد در استانهای با جمعیت بالا مانند تهران و خوزستان است

تصویر

هرچند طبق نمودار صفحه قبل برخی از استان های دارای جمعیت بالا، سرانه مسجد بیشتر و بهتری دارند، لیکن با نگاه جزئی به نحوه پراکندگی شهرستانی آن ها مشخص می شود که در اکثریت نزدیک به کل آن ها تراکم مساجد در شهرستانهای کم جمعیت آن استان و کمترین سرانه مربوط به مرکز استان است که بیشترین جمعیت را دارد. مواردی از آن در نمودارهای ذیل قابل ملاحظه است.

تصویر

تصویر

تصویر

چنان که ملاحظه می شود کمترین سرانه مسجد در استان های ذکر شده مربوط به مرکز استان است که همه این ها حاکی از ضعف های عملکردی از حيث عدم تطابق افزایش جمعیت شهری با تعداد مساجد در آن هاست.

گفتنی است برحسب آخرین آمار موجود در این حوزه شاهد کمبود شدید مسجد در شهر تهران به عنوان پرجمعیت ترین شهر کشور هستیم؛ به طوری که برحسب طرح آمایش فضاهای مذهبی استان تهران در سال 1393 این نتیجه حاصل شده است که شهر تهران با جمعیتی بالغ بر 8 میلیون و 177 هزار و 107 نفر فقط 1941 مسجد دارد؛ درحالی که بر اساس این آمایش میزان مساجد مورد نیاز برای شهر تهران، 2957 مسجد است که با این حساب 1016 مسجد کمتر از میزان مورد نیاز موجود است. سرانه مساجد موجود در شهر تهران در حال حاضر به ازای هر 1000 نفر، 0٫24 است بدین معنی که برای هر 4213 نفر یک مسجد وجود دارد که در صورت تأمین مساجد مورد نیاز این رقم به 0,36 خواهد رسید بدین معنی که برای هر 2765 نفر یک مسجد وجود خواهد داشت. گفتنی است میانگین سرانه

مساجد به ازای هر 1000 نفر در کل کشور 0/9 است که با این حساب سرانه شهر تهران 3/7 برابر کمتر از سرانه میانگین کشوری است. ⁽¹⁾

در همین راستا یکی از مسئولان مربوطه در مطالبی مهم در خصوص وضعیت دسترسی به مسجد در کشور و استان تهران، در اسفندماه 1393 می گوید: «متأسفانه تعداد مساجدمان خصوصاً در شهرهای بزرگ مکفی نیست و مسجد در دسترس نیست در کل کشور بین 70 تا 80 هزار مسجد داریم. مثلاً در تهران حدود 2041 مسجد و در شهرستان های تهران 1257 مسجد داریم؛ یعنی جمعاً 3298 مسجد در استان تهران داریم.

تعداد قابل توجهی از این آمار مساجد بسیار کوچک محله ای است و این نباید ما را در بررسی آمار به اشتباه بیندازد در یک محاسبه اولیه به این نتیجه رسیدم که اگر بخواهیم به نیازهای مسجدی در استان پاسخ بگوییم باید آن آماری که در حال حاضر داریم 7 برابر شود؛ به ازای هر هزار نفر، تقریباً یک مسجد در کشور وجود دارد.

در تهران حداقل هزار مسجد جامع نه مسجد محله کم داریم. البته دقت داشته باشید مسجد جامع با مسجد محله هم از لحاظ متراژ و هم به لحاظ بخش های پیرامونی تفاوت های اساسی دارند. اگر بخواهیم به نیاز جامعه پاسخ داده شود حداقل 4 هزار مسجد دیگر برای تهران نیاز داریم.» ⁽²⁾

2. وضع دسترسی به مساجد موجود در کشور

پس از تعیین وضعیت آماری مساجد آن چه اهمیت دارد این است که نحوه پراکندگی فواصل مساجد در شهرها و روستاها چگونه است؟ آیا مساجد موجود به نحو متوازن و با فاصله مناسب از هم پخش شده اند و دسترسی برای همگان در بازه زمانی تقریباً یکسانی میسر است یا این که در نحوه دسترسی به مساجد تفاوت وجود دارد؟

بررسی فواصل بین مساجد در شهر و روستا گویای داده های ذیل است:

تصویر

منبع: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375

در تحلیل داده های این جدول گفته شده است:

«به دلیل آن که بسیاری از روستاها بیش از یک مسجد ندارند، این سؤال یعنی میزان فاصله مسجد از مساجد دیگر برای آن ها نامفهوم بوده و لذا 61/57 درصد به این سؤال پاسخی نداده اند زیرا پاسخی وجود نداشته است. این مساجد چون در روستاهای کوچک و نسبتاً کوچک واقع هستند، عملاً دسترسی پیاده به این مساجد در فاصله استاندارد است.

71/55 درصد مساجد شهری فاصله شان با نزدیکترین مسجد کمتر از 600 متر است؛ یعنی شعاع دسترسی به این مساجد کمتر از 300 متر است. اگر سرعت پیاده روی در داخل شهرها 4800 متر در ساعت باشد، یعنی هر نفر در هر دقیقه 80 متر راه ،برود به این اعتبار فاصله زمانی 71/55 درصد

مساجد از محل زندگی نمازگزاران کمتر از 4 دقیقه پیاده روی است. همچنین 32/ 15 درصد مساجد شهری فاصله شان با نزدیک ترین مسجد بین 601 تا 1000 متر است به این اعتبار فاصله زمانی 15/32 درصد مساجد از محل زندگی نمازگزاران با قدم پیاده بین 4 تا 6 دقیقه است. تنها فاصله 6/58 درصد مساجد شهری با نزدیک ترین مسجد بیشتر از 1000 متر است. یعنی شعاع دسترسی به این مساجد بیشتر از 500 متر است. به این اعتبار فاصله زمانی دسترسی به این مساجد بیشتر از 6 دقیقه است.

بنابراین وضعیت شعاع دسترسی به مساجد شهری در مجموع وضعیت مطلوبی را نشان می دهد که با استانداردهای شهرسازی مطابقت دارد. حدود ٪10 مساجد شهری با دسترسی پیاده وضعیتی نه چندان مطلوب دارند که در هرگونه ساخت و ساز و احداث مساجد باید به آن توجه نمود. برای این کار لازم است وضعیت استقرار مکانی مساجد هر شهر روی نقشه پیاده شده و مناطقی که کمبود مسجد دارند مشخص گردند ضمن آن که به عامل تراکم جمعیتی نیز در کنار شعاع دسترسی باید توجه داشت.» ⁽¹⁾

لیکن یک مطلب در این تحلیل جای تأمل دارد و آن میزان طی مسافت در دقیقه است که به نظر می رسد برای افراد جوان و تندرو بیشتر تناسب دارد تا سایر افراد که خصوصاً در این بحث والدینی مدنظر قرار دارند که می خواهند همراه فرزندان خود در نماز حاضر شوند.

ضمن آن که نباید از یاد برد که این داده ها مربوط به سال 1375 است؛ حال آن که در سال های اخیر تحولات زیستی اجتماعی شگرفی در جامعه ایرانی رخ داده و روستانشینان با هجوم شتابدار خود به حواشی شهرها، سبک های جدیدی از زندگی را در آن ها رقم زده اند که به لحاظ دارا بودن نهادهای مذهبی همچون مسجد تفاوت زیادی با شکل رایج ساختار شهری دارد. همچنین وضعیت کودکان و نوجوانان و مساجد برآورده کننده نیازهای

آن ها در این پیمایش ها احصا نشده و تمام مساجد با هرگونه امکانات، باهم مورد محاسبه قرار گرفته است.

3. وضع فعالیتی مساجد در دسترس کشور

در این مرحله در نظر است تا پس از بررسی چگونگی دسترسی به مساجد موجود به وضعیت فعال بودن همین مساجد در دسترس پرداخته شود. با این مبنا که همین مساجدی هم که در دسترس هستند، زمانی می توانند یاری گرارتباط کودک و نوجوان با مسجد باشند که به شکل تمام وقت دایرو

در دسترس باشند و با تعطیلی های شبانه روزی و طولانی مدت و باز بودنشان صرفاً در مراسم ها و ایام خاص و یا صرفاً برای یک وعده نماز جماعت مواجه نباشند.

در این خصوص گفتنی است مساجد در سال های قبل، اماکن مقدسی بودند که نمازگزاران می توانستند تا پاسی از شب در آن به عبادت بپردازند؛ ولی امروزه هرچند تلاش شده تا از بار قداست این اماکن کم نشود، اما شرایط اجتماعی و امنیتی بر عملکرد و مدیریت این اماکن تأثیر گذاشته و درنتیجه، مساجد تنها در ساعات اذان ظهر و مغرب و البته برخی هم هنگام اذان صبح آماده پذیرایی از نمازگزارانند.

درواقع اگر قرار است که مسجد محلی برای انجام تمام امور باشد نه فقط مخصوص نماز خواندن چگونه می توان از مکانی که فقط ساعات محدودی از شبانه روز باز است چنین انتظاری داشت و چگونه چنین مکانی می تواند جاذب کودکان و نوجوانان پرشور و با تحرک باشد از این رو شرط اول برای داشتن مساجدی فعال و جاذب برای کودکان و نوجوانان، بازبودن مساجد در تمام ساعات روز است.

در همین راستا بررسی های به عمل آمده حاکی از آن است که:

1-3. از تعداد 57635 باب مسجد، در سال 1375- که وضعیت کلی از

حيث دایر بودن مساجد بهتر از الآن بود- بیش از نیمی از آن ها فاقد فعالیت و تحرک لازم می باشند و برای حدود 30 هزار مسجد امام جماعت نیاز است.

2-3. مساجدی که نماز در آن ها در سه وقت صبح، ظهر و عصر و مغرب و عشا اقامه می شود، رقم آن حدوداً به سه هزار مسجد می رسد؛ یعنی، فقط در حدود 6٪ از مساجد در سه وقت نماز اقامه می شود.

3-3. به جز مساجد معدودی که در سطح کشور فعال اند و در محیط خود تأثیرگذار هستند بقیه مساجد به دلایل مختلف از جمله بی نظمی، کثیفی، حضور هیئت امنا و خادم بداخلاق و وضعیت بد مالی فعالیت چندانی ندارد و تنها فعالیت آن ها اقامه یک نوبت نماز است.

3- 4. به دلیل مشکل اقتصادی ائمه جماعات ترجیح می دهند در ادارات سازمان ها مراکز نظامی و انتظامی نماز اقامه کنند؛ لذا بیم آن می رود که نماز جماعت در مساجد به ویژه نماز ظهر تعطیل شود.

5-3. از جهت بهداشتی و نظافت ،ظاهری مساجد هیچ جاذبه ای به ویژه برای جوان ها ندارند و با وجود مراکز فرهنگی هنری بسیار زیبا و تمیز کمتر کسی مایل است به این مکان ها رو آورد. ⁽¹⁾

3- 6. تنها 5/1 مساجد دارای سالن اجتماعات هستند؛ و تنها 9 مساجد محل اختصاصی بانوان (شبستان زنانه) دارند و 5/6٪ دارای نمازخانه و 8/9 دارای اتاق اختصاصی خادم .هستند. هیچ یک از این شاخص ها مطلوبیت خاصی نشان نمی دهد. در مورد سالن اجتماعات به دلیل تعریف نه چندان جا افتاده آن در شهرهای کوچک و روستاها نمی توان به آمار ارائه شده استناد کرد. ⁽²⁾به نظر می رسد در چنین شرایطی که فضاهای اختصاصی برای زنان نیز با مشکل و نقصان مواجه است، سخن از فضاهای اختصاصی کودکان و نوجوان حرف کاملاً بیهوده ای باشد؛ بنابراین مساجد

کشور از حیث دایر بودن و نیز داشتن فضاهای اختصاصی برای کودکان و نوجوان با کمبودها و نواقص زیاد مواجه اند که لازم است در راهکارها مورد توجه قرار گیرد.

از حیث برخورداری مساجد از ظرافت ها و جذابیت های هنری و معماری برای نوجوانان نیز باید اذعان داشت که بافت فیزیکی و ساختمان بیشتر مساجد متناسب با روحیه نوگرایی نوجوانان نیست و بر اساس معماری 150 سال پیش یا پیشتر از آن است و در این مورد بسیار بسته عمل شده است در حالی که ادیان دیگر نوگرایی را در عین پایبندی به ارزش هایشان در عبادتگاه های خود به کار بسته اند. این در حالی است که جوان و نوجوان به مکان های پاکیزه، آرام، جذاب و دلپذیر بیشتر گرایش پیدا می کند و از مکان هایی که از پاکیزگی لازم برخوردار نیست دوری می کند. نظافت کلیه بخش های مسجد و به کار بردن خوشبوکننده های مناسب از ضروریات یک مسجد مطلوب برای نوجوان است استفاده از رنگ های آرامش بخش مثل آبی و نیلی و فیروزه ای و بهره گیری از شیوه معماری مبتنی بر طبیعت و اشکال هندسی زیبا مانند هلالی و قوسی در بنای مساجد جلوه خاصی به ساختار ظاهری آن می بخشد. در این مورد باید از تخصص و خلاقیت مهندسان و معماران مساجد با عنایت به اصول روان شناسی مربوط کمک گرفت.» ⁽¹⁾

ج: راهکارها

اشاره

بر اساس یک فرایند و پروسه علمی گام به گام و نیز با توجه به وضع موجود مشکلات و نواقص، طبیعتاً باید چند راهکار را برای برون رفت از وضعیت فعلی و نیل به وضعیت مطلوب در نظرگرفت که عبارت اند از:

1. تقویت پشتوانه پژوهشی و علمی

چنان که در ابتدای این بخش توضیح داده شد، هم اکنون تحقیقات و پژوهش های وزینی در حوزه کودک و نوجوان و مسجد به طوری که شرایط مسجد مطلوب و بهینه برای کودک و نوجوان را به لحاظ نظری و تئوریک بررسی کنند وجود ندارد و یا بسیار اندک و تقریباً ضعیف هستند؛ خصوصاً که این گونه پژوهش ها به کلی گویی پرداخته اند و به صورت تفصیلی برای مکان های مختلف این کار را انجام نداده اند.

بنابراین اولین راهکار این است که نهاد مسجد ضمن ایجاد گفتمان علمی در حوزه مسجد تراز و نمونه - هرچند اخیراً مطالبی در این زمینه نوشته می شود ، ولی با آن چه مدنظر این تحقیق است فاصله دارد به صورت ویژه به گفتمان سازی در خصوص شرایط و ویژگی های مسجد مطلوب برای کودکان و نوجوانان بپردازد.

لازم است نهاد مسجد با زمینه سازی از طریق تفاهم نامه هایی که نهادهای علمی و پژوهشی منعقد می نماید و نیز با بسترسازی قانونی از طریق ارتباط با نهادهای قانون گذار شرایط را برای ورود علمی به این قضیه فراهم آورد نهاد مسجد باید طوری برنامه ریزی نماید که تعدادی از محققان و دانش پژوهان به صورت تخصصی در موضوع مسجد و مسجد پردازی ورود نمایند و ضمن کسب مهارت های علمی و تجربی لازم در داخل و خارج از کشور در نهادهای علمی به عنوان صاحب نظران تخصصی این حوزه به شمار آیند؛ نه این که از محققان و صاحب نظران حوزه های دیگر خواسته شود به شکل محدود و سفارشی در این وادی و رودکرده و نظریه پردازی نمایند.

درواقع باید مسئولان نهاد مسجد به تخصصی و علمی بودن این امر ایمان و باور داشته و آن گاه اقدامات لازم در جهت پرورش نیروهای علمی مورد نیاز را تدارک ببینند اقداماتی که آن ها را مرتبط با نهادهای مقنن برای تأسیس رشته های دانشگاهی و پژوهشگاهی مرتبط و نیز نهادهای علمی

به منظور تربیت دانش آموختگان توانمند و زبده در حوزه مسجد و کودک و نوجوان می سازد.

2. ایجاد سامانه آماری مسجد

سامانه آماری مسجد از نیازهای اصلی و اجتناب ناپذیر برای انجام کارهای حساب شده در حوزه نماز و مسجد است؛ وگرنه وقتی وضع موجود مشخص نباشد، نقاط قوت و ضعف و خلاها و کمبودها و نیز رشدها و ارتقاها مشخص ،نباشد چگونه می توان برای نیل به وضع مطلوب برنامه ریزی کرد؟ و آیا اقدام در چنین وضعیتی مصداق تیر در تاریکی افکندن نخواهد بود؟

نواقص آماری در این حوزه آن قدر عمیق و زیادند که اصلاً بحث به نیازهای آماری کودک و نوجوان و مسجد نمی رسد؛ زیرا داده ها برای اولیات و ضروریات نیز کفایت نمی کند در این حوزه آمارهای منسجم و متوالی به شکل معتبر و رسمی از وضعیت دسترسی به مسجد و میزان مساجد در دسترس برای عموم مردم (بنابراین این فرض که زمان مطلوب دسترسی به مسجد استخراج شده باشد) وجود ندارد و مشخص نیست که چه تعداد از مساجد نیازهای عموم مردم و نه اختصاصاً کودک و نوجوان را از حیث دسترسی به مسجد برآورده می سازند؛ بلکه یکسری آمارهای کلی و بعضاً متناقض، صرفاً از تعداد مساجد موجود در کشور و از طریق نهادهای مختلف منتشر شده که رقمی بین 50 هزار تا 90 هزار مسجد در آن ها قابل مشاهده است.

بنابراین لازم است اگر احیاناً نهادهای آماری متعددی در این خصوص وجود دارند تجمیع شوند و با لحاظ نیازهای هر کدام از نهادها، یک سامانه ملی آماری در حوزه مسجد و نماز طراحی و راه اندازی شود که تمام نیازهای موجود در این حوزه را پوشش دهد این سامانه که ملی است و با رعایت ضوابط علمی و فنی به جمع آوری داده ها و اطلاعات به صورت سالانه و یا در

بازه های زمانی مشخص می پردازد ،رسمی معتبر و مبنای اقدام و عملکرد خواهد بود. همچنین با در کنار هم نهادن داده های چنین سامانه ای و مقایسه بازه های زمانی مختلف، وضعیت صعود و نزول و قوت ها و ضعف ها کاملاً مشخص می شود؛ و نهایتاً با وجود چنین سامانه ای از اقدامات موازی، غیرضروری و هزینه های اضافی پرهیز خواهد شد.

این سامانه حلقه واصل خروجی نظرات پژوهشگران و محققان با حلقه بعدی که در ادامه توضیح داده می شود خواهد بود. پژوهشگرانی که در قدم اول بدین منظور تربیت شده اند اهمیت حضور چنین پژوهشگرانی آن است که مبنا و شاخص های جمع آوری داده در این سامانه، تحقیقات علمی و تخصصی صاحب نظران مذکور است.

نکته آخر در این خصوص آن که این سامانه لزوماً مستقل و تک کارکرد در حوزه نماز و مسجد نیست و می توان با هماهنگی با سامانه های آماری ملی در حوزه فرهنگ - که در حال حاضر وجود ندارند ولی زمزمه هایی بر تشکیل آن ها هست - داده های مورد نیاز را از آن طریق فراهم نمود؛ البته لازم است همکاری ها و هماهنگی ها با چنین سامانه ای چنان باشد که نیازهای واقعی نهاد مسجد را برآورده سازد و فعالیت های پراکنده و گسترده سامانه فرهنگی از اتقان داده های مسجدی نکاهد.

3. وضع قوانین تسهیل کننده ایجاد مسجد

گام ها و راهکارهای اول و دوم وقتی در کنار هم قرار می گیرند، خروجی آن ها برحسب مطالب این بخش یک نقشه عملیاتی از مکان های نیازمند ساخت و یا تجهیز و ارتقای امکانات مسجد به منظور در دسترس ساختن مسجد مطلوب برای مردم و به ویژه کودک و نوجوان در این تحقیق است. لذا وقتی مکان های مورد نیاز و تعداد آن ها مشخص شد، از حیث مسائل اجتماعی و به منظور بهره مندی از تسهیلات و مجوزهای لازم، نیازمند وجود

برخی قوانین و مصوبات در این حوزه از طریق اقدام نهادهای مقنن است. لذا در این گام نهاد مسجد لازم است با ارتباط گیری با چنین نهادهایی و آگاهی بخشی کافی از وضع نیازهای سخت افزاری مسجد، آن ها را مجاب به وضع قوانین و مصوبات مورد نیاز نماید.

در طول سال های پس از انقلاب قدمهای مهم و تأثیرگذاری در این زمینه برداشته شده و قوانین تسهیل کننده زیادی و از طریق نهادهای مختلف وضع شده است که بخشی از آن ها بدین شرح است:

در بندهایی از ماده 163 قانون برنامه دوم توسعه، آمده است:

الف- وزارت مسکن و شهرسازی و شهرداری ها موظف اند در کلیه شهرک های جدید الاحداث اراضی مناسبی را برای احداث مسجد و پایگاه های مقاومت بسیج پیش بینی کرده و پس از آماده سازی بدون دریافت هزینه در اختیار متقاضیان احداث مساجد و پایگاه های مقاومت بسیج قرار دهند و قیمت اراضی را در هزینه مربوط به آماده سازی اراضی منظور کنند.

ب- وزارتخانه های راه و ترابری و نفت موظف اند به منظور تسهیل دسترسی مسافران به اماکن مذهبی با انجام هماهنگی های لازم از محل اعتبارات عمرانی و جاری خود، نسبت به احداث مسجد و یا نمازخانه و همچنین نگهداری و مدیریت مساجد و نمازخانه های موجود و جدیدالاحداث، در پایانه های مسافری و پمپ بنزین های بین شهری اقدام کنند.

ج- وزارت امور اقتصادی و دارایی موظف است کلیه وجوه پرداختی توسط اشخاص حقیقی و حقوقی در ارتباط با احداث، تعمیر و تجهیز مساجد و سایر فضاهای مذهبی را به عنوان هزینه قابل قبول منظور کند.

د - شهرداری ها و سازمان جنگل ها و مراتع کشور موظف اند نسبت به اختصاص فضای مناسب در پارک های ملی و عمومی برحسب مورد برای ایجاد مسجد یا نمازخانه اقدام کنند.

بندهایی از ماده 5 قانون برنامه پنجم توسعه می گوید:

الف- وزارت مسکن و شهرسازی و شهرداری ها در طراحی و اجرای طرح های جامع تفصیلی شهری و هادی روستایی و شهرک های جدید الاحداث، اراضی مناسبی را برای احداث پیش بینی و پس از آماده سازی و بدون دریافت هزینه در اختیار متقاضیان احداث مساجد قرار دهند.

تبصره - تأیید مجتمع های تجاری و اداری مستلزم پیش بینی محل مناسبی برای نمازخانه بر اساس دستورالعمل ابلاغی شورای عالی معماری و شهرسازی خواهد بود.

ب- سازمان جنگل ها و مراتع کشور و شهرداری ها موظف اند نسبت به اختصاص فضای کافی و مناسب برای ایجاد مسجد یا نمازخانه در پارک های ملی و بوستان های شهری اقدام نمایند.

ج- کلیه دستگاه های اجرایی مدارس، بیمارستان ها و مراکز درمانی، مجموعه های ورزشی اعم از دولتی و غیردولتی موظف اند نسبت به اختصاص فضای کافی و مناسب برای مسجد یا نمازخانه بر اساس دستورالعمل ابلاغی شورای عالی معماری و شهرسازی اقدام نمایند.

تا پایان برنامه پنجم سال (1394) باید تعداد مساجد کشور به 92 هزار مسجد در سطح کشور افزایش یابد.

آیین نامه ترویج و توسعه فرهنگ ،نماز مصوب هیئت وزیران در سال 1375 می گوید:

ماده 7 بندت در کلیه مراکز آموزشی درمانی و بهداشتی و سایر واحدهای تابعه وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی محل مناسب و پاکیزه ای با گنجایش کافی برای برگزاری نماز اختصاص یافته و برای اقامه نماز توسط بیماران نیز تسهیلات لازم فراهم شود.

ماده 8 بند ج: در طرح های جدید ساختمانی مهمانخانه ها (هتل ها)، مهمانسراها، مهمان پذیرها مراکز ایرانگردی و جهانگردی، نمایشگاه ها و مراکز فرهنگی هنری و گنجینه ها موزه ها فضای لازم برای مسجد یا

نمازخانه به صورت شاخص پیش بینی شود.

ماده 15 بند الف: در کلیه کارخانه ها مؤسسات، شرکت ها و واحدهای تابعه وزارتخانه های فوق الذکر محل مناسب و پاکیزه برای اقامه نماز با گنجایش کافی متناسب با تعداد کارگران و کارکنان هر واحد، تعیین و تجهیز شود.

این قوانین علی رغم جامعیت و فراگیری که دارند، برحسب موضوع این تحقیق از نواقصی نیز برخوردارند:

در همین راستا هرچند به کمبودها و نواقص در برخی محیط ها همچون شهرک های تازه ساخته شده و جاده های بین راهی و مانند آن توجه شده است، ولی به هرحال بدون شاخص های کمی هستند و قابلیت تفسیر به رأی در آن ها خیلی بالا است؛ به طوری که عباراتی همچون «فضای لازم»، «محل مناسب و مانند آن ها کاملاً مبهم و کلی هستند و هرکسی می تواند حتی با فرض بدون غرض ورزی، تفسیر ویژه ای از آن ها داشته باشد. چه برسد به این که پای منافع مادی در میان باشد و هتلدارها و مدیران بیمارستان ها و این قبیل مکان ها بخواهند با اختصاص کمترین فضا برای مسجد، از بقیه فضاها بهره وری مادی داشته باشند.

بنابراین لازم است نهاد مسجد قانونگذار را مجاب نماید تا به صورت شاخص بندی شده عوامل محیطی و نهادهای اجتماعی را ملزم به در نظر گرفتن مکان مناسب برای مسجد نماید؛ به طوری که به عنوان مثال خیلی ناقص بگوید مراکز درمانی که مساحتشان «الف» مترمربع است و تعداد مراجعه کنندگانشان «ب» نفر در روز است لازم است نمازخانه و مسجدی با

متراژ حداقلی «ج» داشته باشند یا این که جاده های بین راهی که میزان تردد در آن ها «الف» مقدار است، لازم است در هر «ب» کیلومتر مسجدی با متراژ «ج» متر مربع داشته باشند.

بر این اساس در آیین نامه ترویج و توسعه فرهنگ نماز (مصوب

هیئت وزیران، 1375) آمده است:

«ماده 4 بند ب: محل مناسب و آراسته ای که گنجایش آن متناسب با تعداد کارکنان و مراجعه کنندگان باشد به عنوان نمازخانه پیش بینی شود.

ماده 7 بند ت: در کلیه مراکز آموزشی درمانی و بهداشتی و سایر واحدهای تابعه وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی محل مناسب و پاکیزه ای با گنجایش کافی برای برگزاری نماز اختصاص یافته و برای اقامه نماز توسط بیماران نیز تسهیلات لازم فراهم شود.»

بنابراین به اصل بحث مکان یابی مسجد که با در نظرگرفتن ساخت شهری، مؤلفه های جمعیتی و فرهنگی باید ،باشد به هیچ وجه توجه نشده است و شاخصی برای آن ها بیان نگردیده است هرچند در یکی دو مورد از قوانین اجمالاً به محله محور بودن مسجد اشاره شده است؛ چنان که در مصوبه ضوابط و مقررات مکان یابی مساجد در طرح های توسعه شهری آمده است:

«در راستای تحقق وظایف محوله براساس بندهای الف و ب از ماده 107 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و بنا به پیشنهاد معاونت شهرسازی و معماری وزارت مسکن و شهرسازی، شورای عالی شهرسازی و معماری در جلسه مورخ 87/5/70 ضوابط و مقررات مکان یابی مساجد در طرح های توسعه شهری را به شرح زیر تصویب نمود:

مکان یابی مساجد در بخش های توسعه شهری با توجه به این که توسعه شهری دارای ساختار ،محله کلان محله (ناحیه شهری) و شهری می باشند، دستگاه تهیه کننده طرح های توسعه شهری مکلف است در ساختار هر یک از مراکز محلات یک مسجد محله ای در کنار سایر کاربری ها و خدمات محله ای پیش بینی شده مکان یابی و منظور نمایند. بدیهی است در چنین ساختاری مرکز محله ارتباط مستقیم با ساختار کلان محله (ناحیه شهری) خواهد داشت. برای مراکز کلان محله ها ناحیه های شهری و مراکز مناطق

نیز دستگاه تهیه کننده طرح های توسعه شهری مکلف به پیش بینی مکان احداث مساجد کلان محل های ناحیه شهری و یا متناسب با ساختار سلسله مراتبی شهری خواهند بود». ⁽¹⁾

علت این امر یعنی عدم توجه به مؤلفه ها و شاخص های مکان یابی مسجد کاملاً مشخص است؛ زیرا راهکار اول عملی نشده و هنوز به صورت علمی، مؤلفه ها و شاخص های مکان مناسب برای مسجد در سرزمین ایران و برای شهرها و روستاهای مختلف تدوین و استخراج نشده اند. در حال حاضر هیچ تعریفی از رابطه مطلوب و مناسب مکانی بین نهاد مسجد و مدرسه وجود ندارد و پژوهشی که بگوید مهدکودک ها و مدارس و مساجد به لحاظ جایابی چه الزاماتی را باید مدنظر قرار دهند و بر اساس چه شاخص هایی تأسیس گردند به چشم نمی خورد و این ها در واقع خلاهای قانونی اصلی در حوزه مکان یابی برای مسجد هستند.

نکته آخر در این راهکار این که رویکرد قوانین موجود چه در حوزه ساخت و چه در حوزه مکان یابی منفعلانه است و صرفاً نظر به رفع آسیب ها و نواقص در این حوزه دارند؛ به طوری که با اندکی تعمق در قوانین موجود این برداشت حاصل می شود که اکثریت نزدیک به تمام قوانین برای شهرک های تازه تأسیس مراکز درمانی جاده های بین راهی و مانند آن است که موضوع نماز و مسجد را مورد کم لطفی قرار داده اند و فلسفه وضع این قوانین ملزم ساختن آن ها و مسئولینشان به در نظر گرفتن مکانی مناسب برای نماز خواندن است؛ و سخنی از محیط عام جامعه و مساجدی که در این ها هستند و فعالیت می کنند به میان نیامده است.

این بحث زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که مشخص شود تعداد زیادی از مساجد موجود از وضعیت استحکام و مکان یابی مناسبی برخوردار نیستند؛ خصوصاً با تحولات جمعیتی و مهاجرت های صورت گرفته و نیز

تغییر سبک زندگی به آپارتمان نشینی تجمعی لذا لازم است قانون گذاران نگاهی نیز به ارتقای مساجد موجود از منظر ساختی و مکان یابی داشته باشند به عنوان حسن ختام این بحث آماری که در خصوص عمر مساجد کشور البته در سال 1375 منتشر شده در اینجا ارائه می شود تا از قدیمی بودن بخش عمده ای از بناهای مساجد کشور پرده برداری شود.

جدول طبقه بندی عمر مساجد کشور

تصویر

بر اساس داده های جدول فوق بیشترین تعداد مسجد در طی سال های 55 - 65 ساخته شده است و این دهه نسبت به دهه قبل خود 45-55 و دهه بعد خود 65-75- از تفوق و برتری چشمگیری برخوردار است. همچنین آمار نشان می دهد جمعیت کشور در سال 75 نسبت به سال 65 حدود 21٪ افزایش یافته است؛ اما تعداد مساجد ساخته شده در این دوره نسبت به دوره قبلی 40% کاهش نشان می دهد و در مجموع روند مسجدسازی نسبت به روند تغییرات جمعیتی 61% کاهش داشته است لذا بر عهده صاحب نظران است که دلایل چنین تحولی را بررسی کنند چرا روند 15+ ٪ در دوره 55-65 به 61- در دوره 65-75 تبدیل شده است. ⁽¹⁾

نیازمندند. ضمن آن که با توجه به موضوع این تحقیق امکانات مسجد مطلوب برای کودکان و نوجوانان متفاوت با مسجد در شکل عام آن است که در این قوانین به حمایت های قانونی لازم برای مرتفع ساختن این نیازها در مساجد، توجهی نشده است.

یکی از محققان با توجه دادن به نقش مهم موقعیت جغرافیایی محل احداث مسجد می گوید حضور مسجد در محل هایی که شاهراه مواصلاتی روستا یا شهر بوده و دسترسی به آن سهل الوصول باشد، زمینه ساز افزایش مخاطبان به مساجد خواهد شد. یکی از سنت های کهن ایرانیان احداث مساجد در مرکز روستاها و شهرها بوده است؛ به طوری که مسجد را محور قرار می دادند و بقیه مراکز خدماتی روستا یا شهر، نهایتاً به آن ختم می شدند. حتی در مواقع زیادی مشاهده شده است که محل اتصال راه های ارتباطی نقطه اتصال سایر راه ها در حیاط مسجد شکل می گرفت و اهالی مجبور بودند خواسته یا ناخواسته حداقل روزی یک یا چند بار به حیاط مسجد ورود داشته باشند که این امر زمینه ساز انس و خوگرفتن آن ها با فضای معنوی مسجد بوده است متولیان و بانیان ساخت مساجد، صرفاً نباید به دنبال مکان های بلااستفاده یا رایگان باشند. از نکات مثبت دیگر شکل گیری محل های برقراری ارتباط و دوستی گروه های همسالان، در این میدان ها و نقاط با اهمیت روستایی و شهری است که به خاطر نزدیکی این محل ها با مسجد ناخواسته پیوند تنگاتنگی با آن، در طی زمان شکل می گیرد. ⁽¹⁾

همچنین باید در نظر داشت که برخی کشورهای اسلامی مانند عربستان ترکیه مالزی و اندونزی قدم های خوب و مناسبی را در موضوع مسجد و آن چه مدنظر این تحقیق است برداشته اند و خصوصاً در حوزه تقنینی، پیشرفت هایی را داشته اند که لازم است از تجربیات موفق این کشورها

به صورت بهینه استفاده گردد.

4. حمایت و تجهیز مالی

گام بعدی پس از رفع نیازهای قانونی، توجه به نیازهای مالی برای ساخت و ساز و یا احیاناً حمایت در جهت تجهیز و تعمیر مساجد است تا مساجد مطلوب در دسترس مردم و برحسب این تحقیق در دسترس کودکان و نوجوانان قرار گیرد برای این کار نیز در طول این سال ها قوانین و دستورالعمل های متعددی وضع شده است که برخی از آن ها عبارت اند از:

1-4. قانون برنامه سوم توسعه که در آن آمده است:

ماده 163: با توجه به اهمیت گسترش فضاهای مذهبی و مساجد ضمن حفظ اصل ساماندهی ساخت و ساز احیا، تعمیر و تجهیز مساجد از طریق مشارکت های مردمی و شوراهای شهری و روستایی دستگاه های اجرایی موضوع این ماده موظف اند طی سال های اجرای برنامه اقدامات زیر را انجام دهند:

تبصره: دولت موظف است در مناطق روستایی در صورت پنجاه درصد (٪50) خودیاری مردم برای احداث مسجد پنجاه درصد (50٪) باقیمانده را تأمین نماید.

الف. برحسب مصوبه شماره 134020 تا 41065 ه- 1387/8/5 هیئت وزیران در خصوص کمک های اشخاص حقیقی و حقوقی برای احداث مساجد مصلاها و مدارس علمیه وزارت امور اقتصادی و دارایی و وزارت صنایع و معادن در جلسه مورخ 1387/7/23 بنا به پیشنهاد وزارت امور اقتصادی و دارایی و به استناد ماده (147) قانون مالیات های مستقیم - مصوب 1366 - آمده است:

کمک های اشخاص حقیقی و حقوقی برای احداث مساجد مصلاها و مدارس علمیه به عنوان هزینه های قابل قبول مالیاتی تلقی می شود. معاون اول رئیس جمهور - پرویز داودی

ب. شماره 44721 ت 41999 ه- 1388/2/31 تصویب نامه در جلسه مورخ 1388/2/20 بنا به پیشنهاد شماره 63563 - 11/س مورخ 1387/10/4 سازمان اوقاف و امور خیریه و به استناد اصل یکصد و سی و هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصویب نمود:

در راستای تحقق روند اجرایی ماده 107 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران - مصوب 1383- سازمان اوقاف و امور خیریه به عنوان متولی و مسئول پیگیری امور مربوط به ساماندهی ساخت و ساز ،احیا تعمیر و تجهیز مساجد از طریق مشارکت های مردمی و شوراهای اسلامی شهری و روستایی تعیین می شود. معاون اول رئیس جمهور -پرویز داودی

ج. مصوبه 1394/1/16 مجلس شورای اسلامی در خصوص وظایف هیئت امنای مساجد می گوید جلب کمک ها و مشارکت افراد حقیقی و حقوقی به منظور انجام فعالیت ها تجهیز مسجد به فناوری های جدید، متناسب با شئون مسجد.

حقیقت آن است که نه قوانین حمایت کننده در بخش مالی و نه کمک های مالی عینی صورت گرفته در حد و اندازه نیازهای مالی در حوزه مسجد و مسجد سازی نیست و فاصله زیادی بین آن دو وجود دارد.

به گفته یکی از کارشناسان در دهه هشتاد مجموع اعتباری را که نهادهای مسئول جهت مساجد جذب و هزینه می کردند، در مقام مقایسه، با ساخت یک فرهنگ سرا یک بیمارستان کوچک، یک مجتمع آموزشی یک پل کوچک و مانند آن برابری نمی کرد و اگر سخاوت مردم متدین نبود امروزه از مساجد جز مشتی سنگ و آجر باقی نمی ماند. حالا وضعیت بد اقتصادی مردم در سال های اخیر و عدم توجه وزارتخانه ها و سازمان ها به مساجد وضعیت نگران کننده ای را به وجود آورده است که در صورت عدم رسیدگی جدی به زودی شاهد مساجدی خراب خواهیم بود. در برنامه اول

و دوم توسعه که بخش های صنعت و کشاورزی، مسکن و آموزش و پرورش و بخش فرهنگ غیردینی از اعتبارات خوبی برخوردار شدند و با شتاب بی سابقه ای رشد و گسترش پیدا کردند و این مساجد بودند که نه سخنی از آن ها به میان آمد و نه از اعتباری برخوردار شدند ده سال دولت در همه زمینه ها سرمایه گذاری کرد و مساجد کشورده سال و بلکه ده ها سال متوقف و ساکت ماندند در این خصوص یک فکر صحیح که هم در کلمات امام راحل و هم در بیانات رهبر معظم انقلاب به چشم می خورد وجود دارد که «مساجد مانند روحانیت نباید دولتی باشند باعث سوءبرداشت بسیاری از افراد به ویژه سازمان برنامه و بودجه دولت وزرا و استانداران شده است؛ زیرا با تمسک به این کلام از کمک کردن و رسیدگی به مساجد طفره می روند. لذا وضع به جایی رسیده است که کشورهای همسایه حتی کشور لائیک ترکیه از مساجدی آبادتر تمیزتر پررونق تر برخوردار باشند. در چنین شرایطی بانک ها حاضرند به سالن های سینما، ورزشگاه ها، تعاونی های مسکن یارانه و وام بدهند و از کمک به مساجد معذورند. ⁽¹⁾

به نظر می رسد اگر دولت های جمهوری اسلامی به فکر تربیت اسلامی نسل کودک و نوجوان و ارتباط اخلاقی و عاطفی آن ها با نهاد مسجد هستند باید قدم های بزرگ تر را در حمایت های مادی و معنوی از مساجد بردارند و در ساماندهی به مساجدی که امکانات جاذبه آفرین برای نسل کودک و نوجوان دارد و ارتباط وثیق با آن ها برقرار می نماید کوشا و فعال و پیگیر باشند وگرنه با صرف وضع قوانینی چند، آن هم ناقص و بدون پشتوانه مالی کار به جایی نخواهد رسید.

5. ایجاد امکانات سخت افزاری لازم

مسجدی که جذب کودک و نوجوان و تقویت ارتباط با وی را به عنوان

بخشی از رسالت و هدف فعالیت های خویش قرار داده است، طبیعتاً باید امکانات سخت افزاری مورد نیاز این ارتباط را هم فراهم نماید. در این خصوص برخی پیشنهادها ارائه شده که از باب نمونه بیان می شوند:

1-5. اختصاص فضایی مخصوص کودکان بهترین روش برای ارضای غرایز کودکان بازی و تفریح است و نباید او را از بازی منع کرد؛ پس چه پسندیده است که ما از این روش در جهت مسجدی کردن کودکان بهره ببریم و آنان را بدین واسطه به سمت عادات معنوی سوق دهیم.

مهم ترین امر در این خصوص قرار دادن فضایی مختص به کودکان است که در اوقات مختلف کودکان در آن جا به بازی و سرگرمی می پردازند. مکانی که در هنگام اقامه نماز پذیرای کودکان مثلاً زیر 5 سال بوده و در آن مربیانی که خود خادم افتخاری مسجد هستند به خدمت رسانی و آموزش و سرگرم کردن کودکان می پردازند فضایی که در غیر اوقات نماز پذیرای کودکان دیگر هم می تواند باشد و در آن جا می توان کلاس های مختلف آموزشی و تربیتی را برای کودکان به اجرا گذاشت.

لذا شاید بتوان گفت که امروزه برای جلب و جذب کودکان و نوجوانان به مساجد از باب وجوب مقدمه واجب باید ساخت مهدکودک، فضای سبز و مجتمع های ورزشی تفریحی از سوی متولیان مساجد پیش بینی شود و با توجه به فراگیربودن امور فوق در زندگی روزمره کودکان و جوانان باید مساجد را توسعه داد و متحول کرد.

ما امروز در دنیایی زندگی می کنیم که در بافت شهری آن، دیگر از خانه باغ ها به ویژه در طبقات پایین و متوسط جامعه - که طیف مسجدی را هم تشکیل می دهند - خبری نیست کودک و جوان در محاصره آپارتمانی دور از تفریحات لازم محدود شده است. لذا شوق بازی در فضای سبز زیبا و دلپذیر و گلگشت در کنار آب نماهای مسجد می تواند با بلند شدن نغمه دلکش اذان از مأذنه مساجد، جذبه و اشتیاق آنان را نسبت به مسجد روی شعله ور

کند. حتی چنین روشی می تواند پدران و مادران را به سوی مسجد بکشاند که این خود از زمینه های توفیق اجباری است و از راه های تحکیم پیوند خانه و مسجد به شمار می رود. ⁽¹⁾

2-5. تشکیل و تقویت کتابخانه های مناسب و مفید برای مساجد که حاوی کتاب های متنوعی باشند یکی دیگر از روش های جذب کودکان و نوجوانان به مسجد است. برای استفاده بیشتر از امکانات کتابخانه می توان به برگزاری مسابقات کتاب خوانی و قصه نویسی و خلاصه نویسی کتاب اقدام کرد. ⁽²⁾

البته لازم است کتابخانه همراه با تحولات زمانه تغییر یابند و در زمان حال یعنی سال 1394، علاوه بر کتاب از نرم افزارهای حاوی کتاب، بازی های رایانه ای مطلوب فیلم های کارتونی و غیرکارتونی مناسب، در جلب کودکان و نوجوانان استفاده نمایند.

بخش دوم: امام جماعت

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

امام جماعت یا روحانی مسجد مهمترین نقش را هم در ارتباط گیری کودک و نوجوان با مسجد و هم در جذب نوجوانان به مسجد دارد و درواقع در موضوع تقویت ارتباط کودک و نوجوان با مسجد هرچند وجود مسجد در دسترس، تقدم رتبه ای بر سایر عناصر و عوامل ،دارد لیکن به لحاظ میزان تأثیر، عنصر و عامل امام جماعت ، تقدم ارزشی و ماهوی برسایر عناصر دارد و هیچ کدام از عناصر و عوامل دیگر مانند امام جماعت نمی توانند در به وجود آوردن ارتباط کودک و نوجوان با مسجد و خصوصاً در تقویت آن تأثیرگذار باشند.

بر این اساس گفتنی است امام جماعت می تواند هم در ارتباط گیری کودکان و نوجوانان با این کانون معنویت و هم در جذب آن ها به مسجد نقش ایفا کند؛ بدین صورت که عملکرد و رفتار مناسب امام جماعت با مأمومین که طبیعتاً بخشی از آن ها را والدین کودکان و نوجوانان تشکیل می دهند سبب خواهد شد تا آن ها حضور پررنگی در مسجد داشته باشند که این وضعیت ناخودآگاه به حضور تبعی کودکان و نوجوانان نیز منجر خواهد شد و این موضوع در مورد سایر عوامل و عناصر مسجد نیز مطرح

است که عملکرد صحیح و رفتار مناسب آن ها با نمازگزاران و بزرگسالان و جذب آن ها به مسجد به شکل غیر مستقیم سبب تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان با نهاد مسجد خواهد شد؛ زیرا کودکان و نوجوانان، خصوصاً در محیط های شهری، عمدتاً به شکل مستقیم و خودخواسته در مساجد حضور نمی یابند، بلکه حضورشان تبعی و باواسطه بزرگان و عمدتاً پدر و مادر است؛ بنابراین بدون این که بخواهیم این مطلب را در جاهای مختلف تحقیق تکرار نماییم در این جا و به عنوان یک اصل تأثیرگذار بیان می کنیم که بحث اصل ارتباط گیری کودکان و نوجوانان تا حد زیادی تابع ارتباط والدین با مسجد است و هر آن چه از فرهنگ و سبک زندگی و اقتصاد و سیاست، بر حضور خود والدین در مسجد تأثیر مثبت یا منفی می گذارد، همان نحو از تأثیر، به ارتباط فرزندان - کودکان و نوجوانان با مسجد نیز منتقل می شود.

نقش اثرگذار دیگر امام جماعت، از حیث رفتاری با خود کودکان و نوجوانان حاضر در مسجد است که می تواند در جذب و دفع آن ها و چه بسا برحسب جایگاهی که روحانیت دارد و نماد دین و دین داری به شمار می رود، در تصویر آفرینی مثبت و یا احیاناً منفی نسبت به اصل دین و دین داری تأثیرگذار باشد بر این اساس انتظار می رود که به موازات فراهم نمودن مسجد در تمام نقاط کشور برای ،نمازگزاران امامان جماعت مطلوب و مناسبی را نیز برای مساجد در نظر بگیرند. امامانی که ویژگی ها و شرایط لازم برای جذب کودکان و نوجوانان را هم داشته باشند.

در این قسمت لازم است به اختصار قبل از بررسی وضعیت عملکرد و رفتار امامان جماعت در خصوص ارتباط دادن کودکان و نوجوانان با مسجد و جذب آن ها، وظایف عام قانونی و رفتاری مورد انتظار از امام جماعت در خصوص کودکان و نوجوانان گفته شود تا با نیل به چارچوب اجمالی از آن چه امام جماعت باید باشد به بررسی بهتر وضع موجود و راهکارها پرداخته شود.

بر این اساس گفتنی است برحسب تحقیقی که در این زمینه صورت

گرفته و در آن از وظایف امام جماعت از نهادهای مسئول (سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز رسیدگی به امور مساجد سازمان بسیج مستضعفین، ستاد عالی کانون های فرهنگی هنری مساجد و سازمان اوقاف و امور خیریه) سؤال شده است این نتیجه حاصل گردید که وظایف امام جماعت عبارت اند از:

همچنین در بیان ویژگی های امام جماعت گفته شده است:

امام جماعت محور فعالیت های عبادی و فرهنگی در مسجد است و مدیریت فعالیت های تمام عناصر عوامل و بخش های موجود و دست اندرکار مسجد را بر عهده دارد؛ لذا برای ادامه این نقش مهم لازم است از خصایصی مثل علم، تقوا، حسن خلق، سعه صدر عدم حرص به مواهب دنیوی و نیز از توانمندی ها و ویژگی های اعتقادی فکری، علمی و ارتباطی و مردم داری متناسب با شرایط و مقتضیات محل برخوردار باشد. می توان ویژگی های مختلف امام جماعت مورد نظر را در نکات زیر ذکر کرد:

الف: علمی

1- با معارف قرآن کریم و علوم مختلف آن به ویژه تفسیر آشنایی نسبی داشته باشد.

2- با روایات و سخنان ائمه معصومین علیهم السلام نا آشنایی نسبی داشته باشد.

3- با علم کلام و شبهات جدید کلامی و در پاسخ به شبهات تسلط وتوانایی نسبی داشته باشد.

4- در تبیین مسائل سیاسی اقتصادی و فرهنگی - اجتماعی از تسلط لازم برخوردار باشد.

5- حتی المقدور برحسب مقتضیات محل، آشنایی با زبان و ادبیات معاصر و فن بیان داشته باشد.

6- در تبیین مسائل شرعی و پاسخگویی به سؤالات فقهی مراجعان بر اساس رساله های علمیه مراجع عظام تقلید از توانایی لازم بهره مند باشد.

با اصول مدیریت، مشاوره روش های تعلیم و تربیت و روانشناسی اجتماعی آشنایی نسبی داشته باشد.

ب: ظاهری

1- آراستگی ظاهری

2- آراستگی در پوشش

3- داشتن زی طلبگی

ج: گفتار

1- از بیان هرگونه کلمات و گفتار ناپسند که دور از شأن امامت جماعت است خودداری نماید.

2- در برخوردها، سن، موقعیت معلومات و شئون مخاطب را رعایت نماید.

3- در بیان مطالب از کلمات و عبارات غامض و نامتعارف و هرگونه اطاله

کلام خودداری نماید.

4- دارای روحیه جذاب باشد و مردم را به دین و نظام دینی و آینده امیدوار نماید.

د: در برخورد

1- چهره ای باز و گشاده داشته باشد و خوش برخورد باشد.

2- مردم ،دار آسان گیر و دارای حسن معاشرت صمیمیت و برخورد پدرانه باشد.

3- دارای تحمل، سعه صدر ،تواضع فروتنی و حسن ظن باشد.

4- شخصیت افراد را حفظ و به همگان احترام بگذارد.

ه: رفتار

1- وفای به عهد و قول داشته باشد.

2- منظم و وقت شناس باشد.

3- دارای وقار و متانت باشد. ⁽¹⁾

بایسته های اختصاصی امام جماعت در مورد کودکان و نوجوانان: مطالبی که در خصوص ویژگی های امام جماعت گفته شد عمومیت داشت و وظایف و ویژگی هایی بود که او در قبال همه نمازگزاران بر عهده دارد؛ لیکن یکسری خصایص اختصاصی وجود دارد که امام جماعت از آن حیث که باید بین کودکان و نوجوانان با مسجد ارتباط برقرار کند و آن ها را جذب این کانون معنویت نماید لازم است این ویژگی ها را داشته باشد. براین اساس گفته شده است:

نوجوانان و آگاهی از نظریات آن ها بسیار مؤثر است؛ این گونه ارتباط، زمینه مساعدی را جهت جلب و تأثیر بر آنان به وجود می آورد.

اگر امام جماعت چند دقیق های مانده به اذان در مسجد حضور داشته باشد و گفت وگویی دوستانه خیرخواهانه پدرانه با کودکان، نوجوانان و جوانان داشته باشد، در جذب آن ها و یا تداوم حضور آن ها بسیار مؤثر است.

گاهی لبخند روحانی به یک جوان گاهی یک گفت وگوی دوستانه گاهی یک دست به شانه نوجوان زدن یکی دو قدم با او هم قدم شدن و صحبت های نوجوان را شنیدن مسیر زندگی او را تغییر می دهد.

اگر امام جماعت مسجد حلقه هایی از گروه های مختلف علمی و مذهبی را تشکیل دهد و ارتباط چهره به چهره را با کودکان، نوجوانان و جوانان داشته باشد، بسیار در جذب آن ها مؤثر است.

ستایش خواهی و جلب توجه دو نوع از خواسته های این گروه های سنّی در عرصه ذهن و عاطفه است؛ بنابراین بها دادن به آنان، عامل مهمی در راستای تأمین خواسته و جلب توجه آن ها به مسجد است.

خاصی داشته باشند. برای آن ها که اهل دعا هستند برنامه دعا، برای آن ها که اهل کتاب و مطالعه هستند، کتابخانه و سالن مطالعه و برای کودکان و نوجوانان آن چه مناسب سلیقه آنان است برنامه ریزی شود. امام جماعت می بایست بعد از مخاطب شناسی دقیق و آگاهی از نیازها و سلایق آنان جلساتی را ویژه آن ها تشکیل دهد و مفاهیمی از دین اسلام را برایشان بیان کند که با سلایق روحیات و نیازهای آنان متناسب باشد. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود

اشاره

لازم است به منظور رفع مشکلات و یا ارتقای نقاط قوت، تصویری دقیق و واقع بینانه از وضعیت آماری و عملکردی امامان جماعت در مساجد داشت؛ بر این اساس و در این مجال به بررسی وضع موجود امامان جماعت در مساجد از حیث برقرار ساختن ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد پرداخته می شود

1. وضعیت آماری

متأسفانه به دلیل فقدان نظام آماری این بخش نیز با کمبود شدید داده ها مواجه است و آمارهای جدید بسیار کلی و موردی هستند - چنان که اشاره خواهد شد- لذا چاره ای جز بهره گیری از داده های پیمایش های ملی در سال های قبل در کنار آمارهای موردی فعلی نیست. بر این اساس گفتنی است برحسب پیمایش سال 1375 وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آمار کلی ائمه جماعات 30741 نفر تعیین شده است که این عدد نشانگر آن است که در کل کشور نزدیک به نیمی از مساجد کشور فاقد امام جماعت، حتى امام جماعت موقت هستند ائمه جماعات ثابت مساجد در این سرشماری 18773 نفر و تعداد ائمه جماعات موقت جمعاً 11968 است. با این ارقام

می توان نتیجه گرفت حدود یک سوم ائمه جماعات موقت هستند و یا نائب دیگر افراد می باشند که بر این اساس به نسبت تعداد مساجد تنها 32 ٪ از مساجد کشور دارای امام جماعت ثابت است. ⁽¹⁾

همچنین رئیس مرکز رسیدگی به امور مساجد تهران در خصوص ائمه جماعات استان تهران - به عنوان پرجمعیت ترین شهر کشور- در اسفند سال 1393 اظهار داشته است شهر تهران در پوشش امام جماعت و برگزاری نماز جماعت جزو شهرهای ممتاز کشور است و در تهران پوشش نماز جماعت پوشش تقریباً کاملی است و 66 درصد مساجد در استان تهران امام جماعت دارند. 14 درصد مساجد تهران که غالباً مساجدی بسیار کوچک هستند و امکان شکل گیری جماعت در آن نیست فاقد امام جماعت هستند. در شهرستان های استان تهران 41 درصد کمبود امام جماعت داریم؛ به این معنی که از 1257 مسجد 525 مسجد امام جماعت دارد؛ اما در کل کشور در خوش بینانه ترین وضعیت 35 درصد مساجد امام جماعت دارند. ⁽²⁾

با در کنار هم نهادن آمارهای سال 75 و نیز اظهارات اخیر مسئول مربوطه این نتیجه حاصل می شود که مساجد کشور در مورد یکی از اولی ترین و ضروری ترین نیازهای خود که داشتن امام جماعت به عنوان ستون خیمه مسجد است، مشکل اساسی دارند و حدود نیمی از آن ها فاقد امام جماعت اند! حالا این که مساجدی که امام جماعت دارند نماز جماعتشان ادواری است یا دائمی؟ یک وعده برگزار می شود یا بیشتر؟ و امام جماعتشان فعال هست یا نه؟ خود سؤالات مهم دیگری هستند که با مشخص شدن جواب آن ها بیگمان بخش دیگری از نواقص و ضعف ها در این خصوص مبرهن خواهد شد.

گفتنی است در این بخش هیچ گونه آماری از وضعیت امامان جماعتی که

در خصوص جذب و تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد توانایی های لازم را داشته باشند وجود ندارد.

2. وضعیت محتوایی و عملکردی امامان جماعت

از این که عملکرد امامان جماعت چقدر برای عموم مردم و یا کودکان و نوجوانان مفید است و چه میزان از امامان جماعت قابلیت های لازم را در این خصوص دارا هستند؟ آماری وجود ندارد و ظاهراً کاری در این حوزه صورت نگرفته است؛ لیکن پروسه و فرایندی که خروجی آن، منصوب شدن امام جماعت برای مسجد است تا حدودی قابلیت ارزیابی را دارد که از باب تمسک به اصل با فقد اماره مراحل مختلف این فرایند وضعیت سنجی می شود:

1-2. وضعیت آموزش های امامان جماعت: در حال حاضر نمازگزاران هیئت امنا و یا بانی مسجد واقف خیریا اهالی محل، روحانی شناخته شده و یا مشخصی را برای مسئولیت امامت جماعت جهت سیر مراحل اداری به اداره اوقاف و امور خیریه محل پیشنهاد می نمایند اداره مزبور با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی محل از طریق مراجع ذی صلاح، صلاحیت ها و توانایی های وی را برابر بند 1 فصل پنجم بررسی و منطبق سازی نموده و پس از طی مراحل اداری با تأیید امام جمعه محل حکم وی توسط اداره کل اوقاف و امور خیریه استان صادر می شود. ⁽¹⁾حالا این شخص چقدر برای قرار گرفتن در منصب امام جماعت آموزش دیده باشد و مناسب باشد، مشخص نیست. به دلیل آن که نهادی و سازمان مشخصی برای این کار و ارائه آموزش های لازم وجود ندارد نهادی و سازمانی که به صورت مستقل و یا بخشی از حوزه های علمیه وظیفه تربیت افرادی را برای امام جماعت شدن تولیت نماید و آموزش های لازم را بدانها در کمترین فرصت (نه مطول) ارائه نماید.

جالب است در این خصوص به این آمار توجه شود که در بین استان ها، استان های سیستان و بلوچستان با 83 ٪ و آذربایجان غربی با 82 ٪ بیشترین درصد امام جماعت را نسبت به مساجد موجود دارند و کمترین درصد ائمه جماعات به استان های کرمان با 14 ایلام %17 و مرکزی 18 اختصاص یافته است. این آمار نشان می دهد که حوزه های شهرهای اهل سنت در ایران خود به اندازه حوزه های بزرگی نظیر یزد و شیراز و تبریز امام جماعت تربیت می کنند برای نمونه تنها از حوزه گشت سراوان در نزدیکی پاکستان که از حوزه های پررونق منطقه بلوچستان است 347 امام جماعت فارغ التحصیل شدهاند حوزه های علمیه در شهرهای ،ری ،کرمان، نجف آباد، نیشابور، اراک، بروجرد اهواز و قزوین از جهت تربیت ائمه جماعات بعد از شهرهای سردشت، مهاباد، بانه، سقز سنندج پیرانشهر و گنبد قرار دارند. حوزه هایی که روزگاری رونق فراوانی داشته و نیاز اولیه مردم را پاسخگو بودند. ⁽¹⁾

همچنین در سرشماری سال 75 از محل تحصیل و تربیت ائمه جماعات سؤال شده بود. بر این اساس درصد فارغ التحصیلی ائمه جماعات از شهرهای مختلف داخل و خارج کشور به قرار زیر است

تصویر

منبع: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طرح تهیه شناسنامه مساجد و اماکن مذهبی کشور ایران در سال 1375

این آمار نشان می دهد که حوزه علمیه قم به تنهایی با تربیت یک سوم از ائمه جماعات بیشترین سهم و حوزه های سایر شهرستان ها پس از مشهد و اصفهان با کمتر از %2 در مجموع فقط نیمی از ائمه جماعات را تربیت و

اعزام می کنند در حالی که تصور این گونه است که تربیت، آموزش و اعزام امام جماعت در محدوده وظایف حوزه های علمیه شهرستانی است و صرفاً افراد برجسته ای که تمایل به تحصیل در دوره های عالی فقه و اصول داشته باشند باید به حوزه های بالاتر راه پیدا کنند. ⁽¹⁾

2- 2. چند شغله بودن چند شغله بودن جمع کثیری از روحانیون باعث شده که کارکرد روحانیون رویه ای منفی به خود بگیرد و بعضاً مردم ترجیح دهند از افراد غیر روحانی برای نیازهای مذهبی خود در مساجد بهره بگیرند. در حالی که کسی که مسئولیت کاری را بر عهده می گیرد، باید فرصت و دقت لازم را داشته باشد؛ و چه مسئولیتی بالاتر از امام جماعتی که خواه ناخواه مسئولیت هدایت مردم را عهده دار است.

هرگاه مسجد بخواهد نقش خود را به خوبی ایفا کند نیازمند آن است که امام جماعت از نظر وقت و برنامه ریزی به اندازه کافی سرمایه گذاری کند و اهتمام جدی به مسجد و برنامه های آن داشته باشد. امام جماعت باید در حد امکان در اختیار مسجد باشد؛ یا این که حداقل چند شغله نباشد.

امروزه برخی با وجود حجم کاری و اشتغالات فراوان در مناصب مختلف عهده دار اقامه نماز در مساجد می شوند. بدیهی است این شخص توانایی انجام این رسالت عظیم را به شکل مطلوبی نخواهد داشت و تنها به اقامه نماز اکتفا خواهد کرد. از دیگر سو این تراکم کاری علاوه بر خستگی جسم، سبب کسالت و افسردگی روحی نیز می شود در حالی که رفتن به مسجد نیاز به امنیت روحی و آمادگی جسمی و روحی دارد. ⁽²⁾

ج: راهکارها

1. تقویت پشتوانه پژوهشی

مانند سایر عناصر مرتبط با موضوع کودک و نوجوان و مسجد، عنصر کلیدی امام جماعت نیز از چند حیث نیاز به تحقیقات عمده و زیربنایی دارد؛ تحقیقاتی که برآمده از اندیشه صاحب نظرانی باشند که با طی آموزش های لازم در مراکز علمی و پژوهشی به طور تخصصی در موضوع مسجد کارکرده باشند و صاحب نظران این حوزه به شکل اختصاصی باشند. این تحقیقات لازم است برحسب تغییرات محیطی به شکل مداوم در جریان باشند و خود را با تازه ترین تغییرات محیطی و فرهنگی انطباق دهند. در این تحقیقات لازم است مشخص شود:

اندوخته های لازم علوم اعتقادی مورد نیاز برحسب سطوح و مخاطبان مختلف مساجد برای ائمه جماعات چیست؟

اندوخته های لازم فقهی مورد نیاز برحسب سطوح مختلف مساجد برای ائمه جماعات چیست؟

اندوخته های لازم اخلاقی نظری و عملی موردنیاز برحسب سطوح مختلف مساجد برای ائمه جماعات چیست؟

اندوخته های لازم در زمینه علوم روز و حوزه های مختلف آن برای افرادی که امام جماعت می شوند در سطوح مختلف مساجد چیست؟ بهترین و مناسب ترین روش های سخنوری و بیان مطلب برای افراد مختلف در مناسبت ها و موضوعات مختلف چیست؟

راهکارهای مواجهه با مشکلات و موانع تبلیغی و ترویجی چیست؟

2. تقویت پشتوانه تقنینی

نیازهای برقراری ارتباط کودک و نوجوان با مسجد، صرفاً مباحث نظری نیست که تحقیقاتی صرفاً تئوریک در این زمینه صورت گیرد و به موازات آن،

قوانینی هم برای کلیت مسجد وضع گردد؛ بلکه هم موضوع مسجد و هم کودک و نوجوان، برحسب شرایط مختلف وضعیت های کاملاً متفاوتی پیدا می کنند که نیازهای تقنینی آن ها در شرایط مختلف کاملاً متفاوت می شود؛ به عنوان نمونه نیازهای تقنینی در جهت ارتباط دادن کودکان مهدکودکی با مسجد جامع در کلان شهرها کاملاً متفاوت از نیازهای تقنینی برای ارتباط برقرار دادن دانش آموزان دختر راهنمایی- که کاملاً به سن تکلیف رسیده اند- با مسجد محله در روستاهاست. در حال حاضر حتی قوانین کلی نیز در خصوص ارتباط برقرار دادن کودکان و نوجوانان با مسجد برحسب استقرای نگارنده وجود ندارد

البته توجه به این نکته فراموش نشود که نباید خود را و ظرفیت تحقیقات را در تبیین شرایط مورد نیاز برحسب دسته بندی های مختلف و بعضاً بی فایده هدر داد و نظر نگارنده نیز بر این نیست؛ لیکن بدون تردید با تفکیک گروه ها و سطوح مواردی که دارای اولویت برای اقدام هستند شناخته شده و آنگاه برنامه و راهکار دقیق اجرایی برای آن در نظر گرفته می شود؛ لذا ممکن است با جزء جزء کردن مخاطبان از کودک و نوجوان این نتیجه حاصل شود که آن دسته از نوجوانان دوره راهنمایی و دبیرستان که در مناطق شهری و مدارس غیرانتفاعی تحصیل می کنند، علاوه بر این که فراوانی بالایی دارند و روزبه روز نیز زیاد می شوند بیش از سایر گروه ها در معرض خطر جدایی از مسجد بوده و بیش از بقیه نیازمند کمک و تقویت ارتباط هستند و در نتیجه لازم است کمک های تقنینی حمایت های مالی و غیرمالی و این که امامان جماعت به چه اندوخته علمی نیاز دارند برای این گروه موردبررسی قرار گیرد. این مطلب در تمامی راهکارهای گفته شده در این تحقیق ساری و جاری است.

3. توجه به نظام مند و سازمانی بودن آموزش ها

موفقیت امامان جماعت در ارتباط دادن مردم و کودکان و نوجوانان با مسجد در نگاه کلان نیازمند آموزش برنامه ریزی شده و نظام مند آن هاست وگرنه در صورتی که به همت خود اشخاص و امامان جماعت واگذار گردد همان خواهد شد که هست؛ طوری که در حال حاضر هر امام جماعتی درصورتی که تعهد اخلاقی و وجدان کاری لازم را داشته باشد، در بهترین حالت - فراخور ادراک و استنباط خود آن محتوا و منبع آموزشی را که صلاح و مفید می داند، فرامی گیرد و حال آن که این محتوا چقدر مفید است و چقدر مناسب با مخاطبان مسجد مورد نظر است؟ اصلاً معلوم نیست. لذا نیاز به مرکز و نهادی هست که اولاً سیر مطالعاتی و محتوای آموزشی مورد نیاز برای هر سطح از امامان جماعت را برای ارتباط دادن مردم و کودکان و نوجوانان با مسجد به شکلی استاندارد و با استفاده از طرق علمی، استخراج و مشخص نماید و ثانیاً از طریق اساتید مجرب و کارآزموده اقدام به آموزش آن ها نماید.

یکی از مسئولان در این خصوص می گوید ما در کشور جهت هر تخصص آموزشگاه هایی احداث کرده ایم که تکنسین و متخصص آن رشته را به نسبت نیاز آموزش داده و تربیت می کند بر این اساس نیاز آموزشی ما از مدرک سوم راهنمایی، دیپلم کارشناسی، کارشناسی ارشد دکتری تا دوره های تخصصی منظم و تعریف شده اند. بدیهی است جهت تربیت تکنسین بیهوشی دکتر متخصص بیهوشی تربیت نمی شود و جهت تدریس در مهدکودک از اساتید دانشگاه استفاده نمی کنند صرفه جویی در منابع نیروی انسانی، وقت و امکانات آموزشی اقتضا می کند که برای هر شغلی واحدهای تخصصی همان رده تدریس شود. این تدبیر در خصوص تربیت امام جماعت نیز باید اتخاذ گردد. باید تعیین شود امام جماعت و روحانی مسجد چه تعریفی دارد و چه موادی را باید بیاموزد قطعاً ،احکام ،قرآن ادبیات عرب، مسائل سیاسی و اجتماعی مهمترین مسائلی است که یک امام جماعت خوب باید بر آن ها

مسلط باشد واقعاً امام جماعت یک بخش روستا و شهرستان چه نیازی دارد که دوره های طولانی فقه و اصول را تا رده اتمام سطح بگذراند و سپس جهت امامت جماعت تعدادی محدود از افراد به منطقه ای اعزام شود. از این رو تصمیم گیری سریع و قاطع در خصوص تربیت نیروی متناسب با هر منطقه ایجاب می کند که دستگاه مسئول و حوزه های علمیه نظام ویژه ای را بدین منظور راه اندازی کنند. ⁽¹⁾

هرچند در حال حاضر چنین آموزش هایی وجود خارجی ندارند. اگر هم باشند بسیار کمرنگ و فاقد تأثیر لازم هستند؛ ولی در این خصوص قواعد چندی وجود دارد که برخی از آن ها بدین شرح است:

2 در تبیین سیاست های مقابله با تهاجم فرهنگی مصوبه 459 شورای عالی انقلاب فرهنگی به یکی از مواردی اشاره شده عبارت است از: «ماده 5 بند 5 - 3- تربیت امام جماعت عالم و آشنا به مسائل روز و جوانگرا»

در پایان این راهکار گفتنی است که این آموزش ها باید علاوه بر بدو خدمت در ضمن خدمت نیز باشد و همواره برحسب نیازسنجی های دقیق مهم ترین آموزش های مورد نیاز در اولین فرصت برای امامان جماعت عرضه گردد. مانند فراگیری جدیدترین و تأثیرگذارترین روش های تبلیغی

آموزش مقابله با جدیدترین شبهات دینی، روش های مقابله با آسیب های اجتماعی نوپدید و متقابلاً روش های ،تبلیغ ترویج و بالنده نمودن جدیدترین رویش های ،نگرشی ،ارزشی رفتاری و نمادی اسلام و انقلاب ضمن این که در کنار آموزش های رسمی ارتباط با اساتید آموزش دهنده، ارتباط امامان جماعت با همدیگر و در میان گذاردن تجربیاتشان بسیار می تواند راهگشا باشد و لازم است نهادهای مسئول در این مورد خصوصاً با توجه به فراگیر و سهل الوصول شدن ابزارهای ارتباطی و شکل گیری شبکه های اجتماعی، اقدام لازم را انجام دهند.

درواقع لازم است با استقرار نظام اطلاع رسانی و آموزشی جامع برای همه مساجد در سطح کشور و ایجاد شبکه مساجد کشور، ائمه جماعات با اطلاعات روز و مهارت های لازم آشنا شوند تا بتوانند نیازهای مخاطبان خود و به ویژه کودکان و نوجوانان را برطرف سازند. گفتنی است چگونگی این موضوع یعنی برقراری نظام اطلاع رسانی جامع برای مساجد، از نهادهای مسئول سؤال شده است که جمع بندی نظرات آن ها چنین است:

«استقرار نظام جامع اطلاع رسانی مساجد در سطح کشور با راه اندازی شبکه پورتال مساجد شدنی است برای تحقق این امر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات موظف به ایجاد زیرساخت های سخت افزاری آن از طریق راه اندازی فیبر نوری در بین شبکه مساجد است.» ⁽¹⁾

ذکر این مطلب نیز خالی از وجه نیست که وقتی بحث از ارتباط دهی کودک و نوجوان با مسجد می شود این آموزش ها تخصصی نیز می شود و لازم است آموزش ها و مهارت های علمی و ارتباطی به صورت تخصصی تر ارائه شود. لیکن آمارها ظاهراً نشان می دهد که ممکن است ائمه جماعات چندان قابلیت و توانایی در جهت کسب چنین مهارت هایی نداشته باشند زیرا در سرشماری امامان جماعت در سال 1375 متوسط سن امام جماعت

در هر استان تعیین شده است که این آمار متوسط سن ائمه جماعات را در مجموع در استان های پرجمعیت که اکثریت مساجد در آن جا هستند بسیار بالا نشان می دهد در این خصوص میانگین سنی ائمه جماعات ده استان با سن بالاتر از 47 سال 49 شده است که اگر با نگاهی مثبت به این آمار نگاه کنیم ائمه جماعات مجرب و مسن با قریب 50 سال سن، امروزه در اکثر مساجد کشور مشغول خدمت هستند؛ اما با بررسی دقیق و موشکافانه تر، این سؤالات به ذهن متبادر می شود که

الف. امام جماعت با سن 50 سال تا چه حد امکان ارتباط و تخاطب با کودک و نوجوان و جوان را خواهد داشت؟

ب: در این صورت آیا از تحرک و سلامت جسمانی لازم برای اداره مسجد برخوردار است؟» ⁽¹⁾و آیا آمادگی جسمی و روحی لازم برای فراگیری آموزش های مورد نیاز را دارد؟

4. تأمین امام جماعت بومی بدون سخت گیری در فروع

حقیقت آن است که در حال حاضر در اصل وجود امام جماعت در مساجد مشکل اساسی وجود دارد و لذا در موارد فقدان امام جماعت اصلا جای این موارد نباید باشد که امام جماعت لابد باید فلان شرایط و ویژگی ها را داشته باشد تا بتواند به عنوان امام جماعت منصوب شود! آری؛ یکسری شرایط هستند که اصل هستند که در رساله های احکام نیز بدانها اشاره شده است؛ مانند با تقوا بودن مرتکب گناه کبیره نشدن و امثال این ها این موارد لازم است مورد توجه باشد؛ لیکن بحث از اندوخته های علمی و فرهنگی و مانند آن، الزامات عارضی هستند؛ بدین معنی که وظیفه اولیه و بالذات امام جماعت این است که ضمن رعایت تقوا و اخلاق نماز جماعت را اقامه نماید و نگذارد این امر خطیر که واجد برکات و مزایای مستقیم و غیرمستقیم فراوان

است تعطیل شود و از طریق برپایی نماز جماعت سبب شود تا بخشی ولو اندک از زمان و اوقات فراغت خانواده ها و کودکان و نوجوان در کانون آرامش و معنویت یعنی مسجد سپری شود.

درواقع این که امام جماعت باید احکام نیز به مردم یاد بدهد و اعتقادات بیاموزد، وظایف عارضی وی هستند که به دلیل نیازهای موجود در این حوزه ها و برآورده نشدن آن ها در اشکال و طرق دیگر، متولیان بر آن شده اند تا از این طریق این کمبودها را مرتفع نمایند. ضمن این که سختگیری بیش از حد در مورد شرایط فرعی و سخن فراوان در این خصوص، عملاً کار را به سمت تقلیل کمّی نماز جماعت سوق می دهد؛ خصوصاً در شرایطی که بخشی هرچند بسیار اندک از امامان جماعتی که این مشکلات فرعی را ندارند، با مشکلات دیگری که بعضاً اساسی و اصولی است مواجهند؛ به طوری که برخی از آن ها به منصب معنوی امامت جماعت بودن نگاه مادی دارند و درموردکم و زیاد شدن اجرتشان به چانه زنی می پردازند، برخی دیگر نیز چند شغله هستند و نماز جماعت را صرفاً با حضور فیزیکی چنددقیقه ای فیصله می دهند بدون این که قبل و بعد از نماز حتی برفرض داشتن شرایط علمی بتوان از ایشان استفاده ای نمود.

البته سخن از اجرت ایاب و ذهاب لزوماً امر ناپسندی نیست ولی عقیدهٔ نگارنده این است که چرا این همه در انتخاب امام جماعت سختگیری شود تا نتوان از افراد موجود در مجموعه استفاده نمود و به اجبار شخصی از بیرون و با تعیین حقوق ماهانه برای امامت جماعت در نظر گرفته شود؟!

نهاد سازمان دهنده امامان جماعت می تواند با شناسایی افراد سالم مذهبی، انقلابی و با قرائت صحیح در هر مجموعه که بعضاً تعداد این مجموعه ها به صدها نفر می رسد نه یک نفر بلکه چندین نفر را به عنوان امام جماعت اختصاصی و روحانی با اختیارات محدود آن سازمان و اداره و حتى محله و روستا انتخاب نمایند و در مرحله بعدی نیز ضمن استمرار ارتباط

با وی آموزش های لازم را به وی عرضه نمایند.

البته این مشکل، اساسی است و ظاهراً در خود حوزه های علمیه نیز با مشکل تربیت و آموزش سریع امامان جماعت مواجه هستند. این مطلب با توجه نمودن به این واقعیت بیشتر به چشم می آید که «آمارها نشان می دهد استانهایی که جمعیت اهل سنت در آن بیشتر است، کمتر مشکل کمبود امام جماعت دارند؛ زیرا روش های تربیت ائمه جماعات و نظام تربیت مبلغ در حوزه های علمیه اهل سنت مشکل تأمین امام جماعت را تقریباً حل کرده است. حوزه های اهل سنت تا عمق روستاها و بخش ها و شهرهای کوچک هنوز جریان دارند و هر حوزه ای به عنوان اولین وظیفه ، امام جماعت تربیت می کند ایرانیانی که در مناطق اهل سنت زندگی می کنند همچون سایر مسلمانان در دیگر نقاط جهان نسبت به نماز جماعت اهتمام ویژه ای دارند تا جایی که گاهی اوقات برای دیگران وجوب جماعت تداعی می شود. تساهل و تسامح در انتخاب امام جماعت و اعتماد به یکی از افراد حاضر باعث شده تا کمتر منطقه ای در مساجد روستاها و شهرهای آن مناطق فاقد امام جماعت .باشد در نگاه اهل سنت ایران امام جماعت یعنی کسی که نماز را درست بخواند و گناه کبیره ای از او سرنزند با این نگرش، اکثر طلابی که در حوزه های اهل سنت مشغول تحصیل می شوند پس از دو یا سه سال عملاً امامت مسجدی را به عهده می گیرند متأسفانه با سخت گیری هایی که در مناطق دیگر ایران در خصوص انتخاب امام جماعت صورت می پذیرد گاهی اوقات علیرغم حضور چندین روحانی در یک مسجد به دلیل مسائل مختلف بازهم جماعت منعقد نمی شود و باعث کم رونق بودن مساجد گردیده است. در بعضی مساجد ده ها طلبه جوان به صرف ملبس نشدن جماعت را ترک می کنند.» ⁽¹⁾

بنابراین لازم است در مساجدی که بدون امام جماعت مانده اند، در مرحله

اول اهتمام بر برقراری نماز جماعت با سهل گیری در شرایط امام جماعت و از طریق انتخاب بومی باشد مانند انتخاب یک یا چند نفر از افرادی که در یک برج 500 واحدی که نمازخانه هم -دارد شرایط اولیه امام جماعت شدن را دارند. در قدم بعد باید به طور حتم و جدی در فکر ارتقای معرفتی و مهارتی امامان جماعت با آموزش های بدو و ضمن خدمت بود.

5. نظارت بر عملکردها

بدون تردید باید از رها بودن نهاد مسجد و واگذار نمودن کل اداره آن به مردم اجتناب نمود؛ دولت اسلامی باید با نظارت و رصد دورادور و بعضاً نزدیک هدایت جریان فرهنگ و این حوزه مهم از فرهنگ را در دست بگیرد و از ضعف ها و خطاها مصون نگه دارد دولت اسلامی باید برای رفع موانع که بخشی از آن در حوزه ،مسجد مربوط به ارتقای مهارت های امامان جماعت و یا احیاناً جایگزین ساختن امامان جماعت قوی به جای افراد ضعیف است اقدام نماید. هم اکنون فقدان نظارت بر عملکرد امامان جماعت هم از ناحیه مردم و هم از ناحیه دستگاه های نظارتی بر روحانیون همچون حوزه های علمیه، علمای شاخص ،شهر نماینده مقام معظم رهبری، سازمان اوقاف و امور خیریه و سازمان تبلیغات اسلامی از مهمترین دلایل ضعف عملکرد روحانیون پیش نماز است.

برخی از مساجد و امامان جماعت هرچند تعدادشان اندک است ولی عملکردشان رنگ و بویی از مسجد تراز اسلامی ندارد و مسجد زیر نظرشان به مسجد ضرار بیشتر شبیه است تا مسجد عروج دهنده انسان ها به مقام قرب الهی نگارنده از یاد نمی برد مسجدی را که امام جماعت آن در زمانی که در حرم رضوی علیه السلام بمب گذاری شده بود حاضر نشد حتی یک ابراز تأسفی از این قضیه بنماید به این بهانه که ما وارد مسائل سیاسی نمی شویم! بگذریم از این که گزاره نادرستی در این خصوص جا افتاده که مساجد و امامان

جماعت برای این که مردم را از دست ندهند نباید اصلاً وارد مسائل سیاسی شوند که حتی برخی مؤمنان نیز متأسفانه این اندیشه غلط را بازگو می کنند! به هرحال این سؤال جدی همواره وجود دارد که مسجدی که راه دین داری را و راه شناخت دوست و دشمن دین و بصیرت لازم جهت پیمودن راه هدایت در زمانه خود را به مأمومین و کودکان و نوجوانان ننمایاند، به چه دردی می خورد و آیا واقعاً مصداقی از مرده ی به ظاهر زنده که در قرآن و احادیث آمده نیست؟!

بخش سوم: خادم مسجد

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

یکی از نقش های مهم و تأثیرگذار برای جذب و تداوم حضور کودکان و نوجوان در مسجد نقش خادم مسجد است؛ شاید این نقش خیلی وقت ها به چشم ها نیامده و نمی آید؛ اما اگر کمی با دقت به این جایگاه نظر کنیم درخواهیم یافت که چقدر می تواند در جذب و ماندگاری آینده سازان مسجد تأثیرگذار باشد.

فرد زحمت کشی که مدت حضورش در مسجد در شبانه روز حتی از امام جماعت و یا حتی از اعضای هیئت امنا هم بیشتر است؛ او می تواند همان گونه که به طراوت و پاکیزگی مسجد رسیدگی می کند به نشاط و شادابی معنوی و پرورش گل های بهشتی همت بگمارد.

خادم یا خادمه با ذوق با رعایت نظافت و پاکیزگی مسجد، آراستگی ظاهر زیبایی و خوشبویی پیش دستی در سلام خوش رویی و گشادگی چهره مهربانی رعایت احترام و ادب نسبت به نمازگزاران به خصوص کودکان حوصله و صبر پرکاری خوش برخوردی و خوش صدایی، زمینه جذب کودکان و نوجوانان را به مسجد می تواند فراهم سازد.

خادم و خادمه مسجد باید مطمئن ترین فرد در مسجد باشد که اولیای

برای فرستادن کودکانشان به مسجد هیچ خطری را احساس نکنند و همچنین او باید تحصیل کرده و اهل دانایی باشد تا در کنار تزکیه فرزندان به تعلیم هم بپردازد.

خادم مسجد می تواند با هدایت امام جماعت و بزرگان فرهنگی مسجد تمهیداتی را برای حضور کودکان در مسجد فراهم سازد از جمله در هنگام حضور کودکان در مسجد برای آنان هدایای ارزان اما جذاب و خوراکی های کوچک مثل نقل و آب نبات تهیه کند تا بدین واسطه کودکان را با مهربانی به نماز و مسجد علاقه مند سازد.

او می تواند در کارهای مسجد از کودکان استفاده کند و با مسئولیت دهی به آنان موجبات افزایش اشتیاقشان را به حضور در مسجد فراهم سازد.

خادم مسجد نه تنها مانع حضور کودکان به مسجد نمی شود بلکه غرایز آنان را با مهربانی هدایت می سازد تا هم دیگران به راحتی بتوانند به عبادت خود بپردازند و هم کودکان از مسجد گریزان نشوند. خادم و خادمه مسجد نباید سخت گیر باشد و با آسان گیری خود، کودکان را در مسجدی شدن یاری نماید و اشتباهات و شیطنت های بچه ها را نادیده بگیرد و در کارها از خود انعطاف به خرج دهد و با این کار زمینه هدایت آنان را فراهم سازد.

البته نباید فراموش کرد که دیگر نمازگزاران نیز باید در امر خادمی به خادم مسجد یاری دهند تا در این میان او خسته و ناتوان نگردد و بتواند به راحتی از پس کارها برآید؛ به عنوان مثال در کارهای سخت افزاری مثل نظافت، اهالی مسجد می توانند یک روز تعطیل در هفته مثل پنجشنبه یا جمعه را به صورت گروهی به نظافت مسجد اختصاص دهند ⁽¹⁾زیرا به نقل از رسول اعظم صلی الله علیه و آله این کار سبب آمرزش گناهان است، مَنْ كَنَسَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْخَمِيسِ وَلَيْلَةَ الْجُمُعَةِ فَأَخْرَجَ مِنْهُ مِنَ التُّرَابِ مَا يُذَرُ فِي الْعَيْنِ غَفَرَاللَّهُ تَعَالَى لَهُ؛ هرکس در روز

پنج شنبه و شب جمعه مسجد را جاروب کند و به اندازه سرمه ای که در چشم کشیده می شود، خاک آن را بیرون برد خداوند او را می آمرزد. ⁽¹⁾و این یاری مصداق بارز همکاری در کارهای خیر است که قرآن کریم می فرماید: تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوی ⁽²⁾و مگر غیر از این است که حضرت فاطمه کارهای منزل را بین خود و خادمه اش فضه به شکلی روزانه تقسیم کرده بودند.

بایدهای خادم مسجد قبل از بررسی وضعیت هست ها بهتر است به بحث بایدهای مربوط به امام جماعت پرداخته شود. شورای عالی انقلاب فرهنگی در این رابطه تحقیقی انجام داده است در آن تحقیق از شرایط خادم مسجد از برخی نهادهای مسئول سؤال شده که برحسب پاسخ آن ها این نتایج حاصل شده است:

الف: شرایط و ویژگی های خادم

ب: نحوه انتخاب و به کارگیری خادم

هیئت امنا، بانی، خیر و واقف شخص خادم را با ویژگی های فوق شناسایی می کنند و سپس جهت سیر مراحل جذب او توسط اداره اوقاف و امور خیریه اقدام می شود.

ج: وظایف خادم

د: آموزش خادم

از آن جا که امر آموزش خادم بسیار مهم و اثرگذار است، لذا در سیاست های مقابله با تهاجم فرهنگی مصوبه 459 شورای عالی انقلاب فرهنگی به این مسئله توجه شده است. در بخشی از این مصوبه آمده است: «ماده 5

بندهای 3 5 - تربیت امام جماعت عالم و آشنا به مسائل روز و جوانگرا: 13- 5- ترمیم، اصلاح و آموزش خادمان مسجد هیئت امنا و عوامل دیگر»

همچنین در پرسش از نهادهای مسئول از وضعیت آموزش خادمان مطالب زیر عنوان گردیده است:

چنان که ملاحظه می شود در تمام بایدهای نظری گفته شده در خصوص وضعیت خادم مسجد درخصوص کودکان و نوجوانان به عنوان بخشی از مخاطبان مسجد و ،خادم توجهی نشده است و مثل سایر بایدها و چارچوب ها در اینجا نیز کلیت نمازگزاران مسجد در نظر گرفته شده است.

ب: وضع موجود

به نظر می رسد تمام ضعف هایی که در مورد سایر عناصر کلیدی مسجد وجود دارد باید شکل مضاعف آن را در مورد خادمان تصور نماییم؛ به دلیل آن که سایر عناصر اولاً جایگاه اجتماعی و مسجدی بالاتری در نگاه مردم و مسئولان نسبت به خادمان دارند و همین هم سبب شده که حمایت های مادی و تقنینی و معنوی از آن ها به مراتب بیشتر و بهتر از خادمان مساجد باشد. در واقع تا همین چند سال اخیر کسی نهاد مسئول و محققی به موضوع خادم مسجد به عنوان کسی که نقش کلیدی در مسجد دارد اصلاً نگاه علمی نداشت در نتیجه این مسئله کاملاً به حال خود رها شده بود و در

اندک آمارگیری های موجود نیز اغلب توجهی به بود و نبود آن نشده است. لذا در هر مسجدی فردی را که در آن اطراف می شناختند که ظاهرالصلاح باشد و بتواند از عهده کارهای فیزیکی مسجد برآید به عنوان خادم انتخاب می نمودند و اصولاً توجهی به مهارت های موجود وی در زمینه های تربیتی و نیز وضعیت روابط عمومی وی به اندازه ای که مورد نیاز است نمی شد. این که خادم مسجد چقدر می تواند با کودکان و نوجوانان ارتباط بهتر و جذب کننده تری داشته باشد محلی از اعراب نداشت که البته الآن هم تقریباً ندارد.

تازه این ها در مورد مساجدی است که خادم مشخص و تمام وقتی دارند؛ چون بخش قابل توجهی از مساجد، شاید حدود نیمی از آن ها، اساساً خادم به معنی واقعی کلمه ندارند.

ج: راهکارها

1. نگاه علمی به مسئله و نهادینه ساختن آن

شاید عمده ترین مشکل در این زمینه فقدان فرهنگ نگاه مناسب به موضوع خادمی مسجد باشد. نگاهی که برای همه واضح است و نیازی به تبیین آن نیست.

باید با تغییر نگرش ها در این خصوص برای جایگاه ارزشمند خادمی مساجد ارزش آفرینی نمود. باید مسئولین مربوطه و هیئت امنای مساجد به عنوان الگوهای رفتاری در این زمینه رفتاری ارزش آفرین با خدام مساجد داشته باشند.

اما این تمام راه حل در این محور نیست؛ بلکه بخش بعدی آن، نگاه علمی و سیستماتیک داشتن به این موضوع است. برای این کار لازم است عملاً موضوع خادم مسجد به عنوان یکی از موضوعات راهبردی ارتقای مساجد در نظر گرفته شود و با مواجهه کاملاً علمی و تخصصی با مسئله خصوصاً از حیث

ارتباط خادم با کودکان و نوجوانان به رفع موانع و فراهم سازی اقتضائات و زمینه های لازم به منظور ارتقای نقش خادم مسجد به جایگاه شایسته و بایسته اش، اقدام شود.

2. حمایت مادی از جایگاه شغلی خادمان

هرچند در این خصوص حمایت هایی صورت گرفته و قوانینی تدوین شده است، لیکن هزاران فرسخ با عمل و آن چه اتفاق می افتد فاصله دارد؛ خصوصاً که خادمان مساجد به دلیل جایگاه شغلی پایین خود و شأن اجتماعی پایین حامی و پشتیبانی در خصوص دفاع از حقوق و مزایای مادی خود ندارند.

در واقع افرادی که با سیستم اداری کشورمان آشنایی دارند بهتر می دانند که به دلایل متعدد افرادی که جایگاه شغلی پایینی در نظام اداری دارند، على رغم انجام بیشترین کارها از کمترین حقوق مزایا، پاداش ها و... به نسبت بقیه برخوردارند؛ حالا با این که در نظام اداری و با این همه قوانین حمایت کننده از کارمندان وضعیت این گونه است نباید تصور شود که تنها در نهاد مسجد چنین قوانین و نظارت های قانونی برای حمایت از حقوق کارگران و خادمان وجود ندارد.

البته منظور اجحاف سازمان دهی شده در مسجد و از طریق نهادهای مسجدی نیست؛ بلکه صحبت از خروجی سیستم و قوانین حمایت کننده ای است که با ضعف های اساسی مواجهند و پیامد و نتایج آن ها جز این نمی تواند باشد. بنابراین لازم است حمایت های مادی از این قضیه به صورت جدی پیگیر و مبتنی بر یک نگرش سیستمی صورت گیرد حمایت هایی که حتی جلو برخی سوء استفاده های برخی خادمان را نیز بگیرد.

برخی از قوانین موجود در این خصوص که بسیار ناقص و کلی هستند بدین شرح اند:

در بیان حمایت های حقوقی و استخدامی مربوط به خادمان و نیروهای

اداری - خدماتی مساجد در آیین نامه ستاد پشتیبانی و هماهنگی امور مساجد کشور آمده است:

ماده 2 بند 4- «تلاش برای تثبیت موقعیت حقوقی مساجد، متولیان، هیئت امنا ائمه جماعات خادمان و دست اندرکاران امور مساجد»

آیین نامه مستثنا شدن خدام و کارکنان بقاع متبرکه، مساجد، حسینیه ها، تکایا، مدارس علوم دینی موقوفه و موقوفات عام غیرتولیدی از شمول موادی از قانون کار 1373/11/26 - 72052 ت 5432 - 1373/11/30 - 443 کار وزارت کار و امور اجتماعی:

هیئت وزیران در جلسه مورخ 1373/11/26 بنا به پیشنهاد شماره 61543 مورخ 1373/5/26 وزارت کار و امور اجتماعی، به استناد ماده 191 قانون کار جمهوری اسلامی ایران - مصوب 1369 - آیین نامه مستثنا شدن خدام و کارکنان بقاع متبرکه مساجد حسینیه ها تکایا، مدارس علوم دینی موقوفه و موقوفات عام غیر تولیدی از مشمول موادی از قانون کار را تصویب نمود.

آیین نامه ساماندهی بهسازی و عمران مساجد کشور

«ماده 12 سازمان تبلیغات اسلامی (صندوق عمران مساجد) موظف است با همکاری سازمان تأمین اجتماعی نسبت به تهیه طرح تأمین اجتماعی خادمان مساجد اقدام و برای بررسی های بعدی به دولت ارائه کند.»

چنان که ملاحظه می شود در این قوانین صرفاً به برداشتن برخی کسری های قانونی از حقوق خادمان بسنده شده است و دیگر از میزان حقوق آن ها و این که از کدام ردیف بودجه مسجد یا کشور تأمین شود حرفی به میان نیامده است.

3. گزینش هدفمند به همراه آموزش های بدو و ضمن خدمت

پس از آشنایی مسئولان و هیئت امنای مساجد با نقش تأثیرگذار خادم و

جایگاه ویژه وی در تقویت ارتباط مأمومین و خصوصاً کودکان و نوجوانان با مسجد لازم است سه اقدام ویژه را در این خصوص انجام دهند:

الف: اول این که در انتخاب و گزینش خادم ،مسجد ملاک های فرهنگی و تربیتی و مهارت های ارتباطی شخص را کاملاً مدنظر قرار دهند و صرفاً ملاک های سنتی را که بیشتر ناظر به ویژگی های فیزیکی خادم مسجد است لحاظ ننمایند.

ب: دوم این که صرفاً به اندوخته ها و داشته های قبلی خادمان مساجد اکتفا ننمایند و بلکه قبل از این که خادم وارد کار شود، وی را به فراگیری آموزش های تخصصی لازم به شرطی که به شکل استاندارد و مشخص وجود داشته باشد و نهاد ارائه کننده آن موجود باشد الزام نمایند. آموزش هایی همچون نحوه مواجهه با شلوغی ها و خرابکاری های کودکان و نوجوانان و مهارت دوست شدن با کودک و نوجوان و تقویت ارتباط آنان با مسجد و معارف مسجدی.

ج: سوم این که به دوره های آموزشی بدو خدمت نیز اکتفا نشود؛ بلکه در بازه های زمانی مشخص و با لحاظ نمودن شأن والای خادمان، دوره های آموزشی حضوری و غیر حضوری برایشان در نظر گرفته شود.

شایان ذکر است که توجه به آموزش حرف های خادمان، بخشی از بحث مذکور فرهنگ سازی مثبت در خصوص شأن و جایگاه والای خادمان را در پس زمینه ذهنی اجتماع برآورده می سازد.

بخش چهارم: نمازگزاران

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

نمازگزاران و مأمومین، نقش بسزایی در تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد دارند؛ نمازگزاران و مأمومین با عملکرد مناسبشان، هم می توانند مانع حضور و ارتباط نباشند و هم این که مشوق .باشند با این توضیح که بخشی از عملکرد مثبت نمازگزاران و مأمومین مربوط به صبر و خویشتن داری شان در برابر آزار و اذیت های ناشی از حضور کودکان و نوجوانان در مسجد است که در صورت بی صبری و اعتراض های زیاد بی تردید در ارتباط گیری کودکان و نوجوانان و نیز ارتباط دهی کودکان و نوجوانان توسط والدین با مسجد تأثیر منفی خواهد گذارد؛ اما بخش دوم رفتارها که متعالی تر از بخش اول است رفتارهایی است که ضمن صبر نشان دادن متضمن تشویق و ترغیب به حضور کودکان و نوجوانان از طریق گشاده رویی و رفتارهایی مانند آن است. این اخلاق پیامبر صلی الله علیه و آله گونه از نمازگزاران و مأمومین، سبب می شود تا تصویر جذاب و مناسبی از مسجد در ذهن و دل کودک نوجوان نقش ببندد و نسبت به حضور در مسجد و تقویت ارتباط خود با آن رغبت بیشتری پیدا کند؛ همچنین والدین نیز رغبت بیشتری به ارتباط دادن و فراهم آوردن زمینه های حضور فرزندان در مسجد پیدا می کنند.

ب: وضع موجود

شاید مهمترین عاملی که سبب پر شور و نشاط شدن محیط مسجد از حضور کودکان و نوجوانان می شود شیوه برخورد اهل مسجد و نمازگزاران است. در این برخوردها باید علاوه بر رعایت احترام اجتماعی، طراوت و سرزندگی وجود داشته باشد و در قالب برخوردهای خشک، مقدس نما و تعصب گرا خلاصه نشود نوجوان از طریق این برخوردها درباره حضور یا عدم حضور در مسجد تصمیم می گیرد اجازه ندادن به نوجوانان برای ایستادن در صف اول و کمک نکردن به آنان برای انجام دادن فعالیت های مسجد، نمونه ای از این بدرفتاری هاست. استاد مطهری داستانی را نقل می کند که گویای این حقیقت است. وی می گوید شخصی که به مسجد می آمد و نماز جماعتش ترک نمی شد توسط یکی از مقدسین مورد عتاب قرار می گیرد که اگر مسلمانی چرا ریشت را این طور کرده ای؟ او از همان جا سجاده را برمی دارد و می گوید این مسجد و این نماز جماعت و این دین و مذهب مال خودتان. رفت که رفت.» ⁽¹⁾

آنان که منادیان و ناشران فرهنگ نمازند، باید راه های ارتباط با نوجوان و جوان را شناسایی کنند و از روش های کارآمد استفاده نمایند و خود را جای نوجوان و جوان بگذارند و توقع بیش از حد از او نداشته باشند. خوشبختانه دین واقع بین اسلام به نکات دقیقی پرداخته که بسیار کارگشا است. وقتی امام علی با خدمتکارش قنبر برای خرید لباس به بازار رفتند و دو پیراهن دو درهمی و سه درهمی خریداری نمودند حضرت علی پیراهن سه درهمی را به قنبر دادند قنبر گفت: شما به آن سزاوارتری چون شما بالای منبر می روی و خطبه می خوانی، امام در پاسخ فرمود: أَنتَ شَابٌ وَ لَک شَرَّهُ الشَّبَاب؛ تو جوان هستی و میل جوانی داری» ⁽²⁾در حدیث فوق امام

علی علیه السلام این درس را به همگان داده است که جوان را درک کنند و روحیه او را در نظر گیرند. گاهی برخورد نامناسب افراد مذهبی حتی در خارج از مسجد، سبب پیدایش این تصور می شود که افراد مذهبی شخصیت اجتماعی و انسانی مناسبی ندارند و درنتیجه نسبت به دین و مکان های دینی دلسرد و وازده می شوند. این افراد دین را از رفتار دین داران می آموزند و بدرفتاری آنان سبب دین گریزی می شود که نتیجه و نمود عملی آن حاضر نشدن در مسجد است. ⁽¹⁾

البته به لحاظ آماری در خصوص این که رفتار نمازگزاران و مأمومین با کودکان و نوجوانان و نیز والدینشان در مساجد کشور به چه صورتی است؟ غیر از شنیده ها و دیده های محدود و شخصی که بخشی از آن ها گفته شد چیزی در دست نیست و لذا هیچ مطلب قابل ارائه از نظر آماری موجود نیست و کسی نمی داند که:

چه میزان از نمازگزاران و چقدر با وظایف خود در خصوص نحوه مواجهه با کودکان و نوجوانان آشنا هستند و نسبت به این مهارت های اخلاقی و رفتاری آگاهی دارند؟

چه میزان از نمازگزاران و چقدر رفتار مناسبی با کودکان و نوجوانان و والدین آن ها در مساجد دارند؟

همچنین در این خصوص حسب استقرایی که نگارنده داشته، هیچ گونه حمایت قانونی چه به شکل مادی و چه معنوی وجود ندارد و هیچ زمینه سازی صورت نگرفته است.

به لحاظ علمی نیز غیر از چند مقاله مختصر نه چندان عمیق چیزی یافت نمی شود.

نتیجه این که در همه حوزه های مربوط به موضوع «نقش نمازگزاران و مأمومین در تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد»، با کمبود و نقص

شدید اطلاعات و آمار متقن مواجه هستیم که لازم است به صورت جدی نسبت به رفع و اصلاح آن ها اقدام شود.

ج: راهکارها

اشاره

چند راهکار عمده در این زمینه وجود دارد

1. استخراج

اولین قدم در موضوع نمازگزاران تولید علم در این زمینه و البته به شکل کاملاً تخصصی است؛ بدین معنی که لازم است با سوق دادن بخشی از تحقیقات و پژوهش های مسجد به موضوع تأثیر نمازگزاران در تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد اقدامات عملکردی مورد نیاز، تبیین و مشخص شوند.

باید مشخص شود که کدام رویکردهای رفتاری و گفتاری نمازگزاران چه نقش مثبت و منفی را در ارتباط گیری کودکان و نوجوانان به جا می گذارد؛ همچنین باید به لحاظ علمی نحوه مواجهه مناسب نمازگزاران با رفتارهای کودکانه و اشتباه کودکان و نوجوانان مشخص شود؛ حتی راهکارهای تصحیح و تلطیف اقدامات تذکرگونه و منع برخی رفتارهای کودکان و نوجوانان تبیین شود.

در این مسیر علاوه بر متون غنی و گهربار احادیث موجود که میراث گران قدر شیعه از امامان معصوم خویش است بهره گیری از علوم روز همچون روان شناسی رشد و تربیت ،کودک، یک ضرورت است.

2. تقنين

به منظور به ثمر رسیدن یافته های علمی بهتر است فراگیری و آموزش آن ها را با پشتوانه قوی قانونی و حمایت های قانونی همراه سازیم، قوانینی که:

الف: نقش و جایگاه عوامل محیطی مانند رسانه ملی، نهاد یا سازمان مسئول و نیز مجریان حقیقی را مشخص سازد.

ب: حمایت های مادی و معنوی مورد نیاز را در نظر گیرد.

ج: در جهت رفع و یا کنترل موانع احتمالی مانند برخی از اعضای هیئت امنای مساجد، برنامه داشته باشد.

3. آموزش

لازم است ماحصل تحقیقات علمی صورت گرفته در راهکار اول، در این گام و از طرق مختلف به نمازگزاران ارائه شود و آن ها را تحت آموزش محتوایی قرار دهد.

چنان که گفته شد فعلاً محتوای غنی و قوی ای در این خصوص وجود ندارد؛ لذا برحسب آن چه در حال حاضر در دسترس است، برخی از محورهای عمده آموزش به نمازگزاران به شرح ذیل ارائه می گردد: ⁽¹⁾

الف. تکریم کودک با سلام یکی از طرق احترام به شخصیت دیگران، سلام گفتن است که نشان درود و تحیت است. هنگامی که نمازگزاران مسجد ابتدا به کودکان با خوش رویی سلام ،کنند این امر سبب می شود تا کودک درون خود احساس بزرگی و ارزش کند و از نمازگزاران مسجد احساس رضایت کند. این عاملی خواهد شد تا کودک همواره در مسجد حضور پیدا کند. در احادیث در باب شیوه رفتاری نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله آمده است: أَنَّهُ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَى الصَّغِيرِ وَ الْكَبِیر ⁽²⁾از صفات پسندیده پیامبر صلی الله علیه و آله این بود که به تمام مردم از کوچک و بزرگ، سلام می کرد و تأکید می فرمود که خواستار رواج سنت سلام کردن به کودکان، میان مسلمانان و تداوم آن پس از خود نیز هست. ⁽³⁾

ب. چشم پوشی از خطای کودکان: خالق مهربانی ها به ما آموخته است تا پوشاننده خطا باشیم و خود او بهترین خطاپوش و چشم پوش است، خداوند در قرآن کریم می فرماید: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا الله، ⁽¹⁾لا كَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ، ⁽²⁾نَبِيَّ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ⁽³⁾چه زیباست که اگر در مسجد خطا یا اشتباهی از کودکان سرزند با دید مهربانی و اغماض با آن برخورد کنیم و آن برخورد را به بهترین نحو به سویی که نه او آزرده شود و نه دیگران به سوی دلخواه صورت دهیم امیرمؤمنان علی علیه السلام در این رابطه فرموده اند در برخورد با دیگران با مسامحه باشید تا بهره مند شوید. ⁽⁴⁾

ج. عدم سخت گیری در برخورد با کودکان: اهالی مسجد باید محیطی را برای کودک فراهم سازند تا او در آن احساس آرامش کند و از اعمالی که موجب خستگی و دل زدگی او می شود پرهیز کنند یکی از عواملی که دور شدن کودکان از مسجد می شود سختگیری های بیجای عده ای از نمازگزاران است در حالی که وقتی به سیره نبوی و حضرات معصومین علیهم السلام می نگریم در می یابیم که این سختگیری ها هیچ گاه از معصومین سر نزده است؛ بلکه با صبر و تحمل بسیار به هر نحو قصد داشتند تا کودک از این خانه مهربانی ها دور نشود و خاطرات کودکی اش همراه با مسجد ماندگار شود. داستان شنیدن گریه کودک در نماز جماعت پیامبر صلی الله علیه و آله نمونه ای نمایان از آسان گیری های پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم بر کودکان در هنگام نماز و در مسجد است.

در همین زمینه پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم فرمود: رَحِمَ اللَّهُ مَنْ أَعَانَ وَلَدَهُ عَلَى بِرِهِ قَالَ قُلْتُ كيفَ يعِينُهُ عَلَى بِرِهِ قَالَ يَقْبَلُ مَيسُورَهُ وَيَتَجَاوَزُ عَنْ مَعْسُورِهِ وَلَا يَرْهِقُهُ وَلَا یخْرَقُ بِهِ؛ خدای رحمت کند کسی را که در نیکی و نیکوکاری به فرزند خویش کمک کند به طوری که آن چه را که کودک در قوه و قدرت داشته و انجام داده

است از او قبول کند و آن چه انجام آن برای کودک سنگین و طاقت فرسا است از او نخواهد و به او ستم نکند و با او رفتارش خشونت آمیز نباشد.» ⁽¹⁾

د. شاد کردن کودکان: خوش خلقی و شاد کردن دیگران سنت انبیا و اولیای گرامی است. در روایات اسلامی شاد کردن دیگران عبادت شمرده شده است و بر این اساس هرکس کودکی را خرسند کند شادی روز قیامت را برای او در پی خواهد داشت (من فرحه فرحه الله يوم القيامة) ⁽²⁾پیامبر خدا فرمود: خانه ای در بهشت است که به آن خانه شادی گفته می شود. جز کسی که کودکان را شاد کرده باشد وارد آن نمی شود. ⁽³⁾

ه-. خوش رویی: اگر اهل مسجد همیشه لبخند بر لب داشته باشند و خوش رو و متبسم باشند و در برخورد با کودکان با همین روش برخورد کنند قطعاً کودکان در کنار اهل مسجد احساس آرامش و لذت خواهند کرد.

و. نوازش کودکان: نوازش یکی از راه های برقراری ارتباط عاطفی با کودکان است؛ زیرا کودک از این کار شادمان می گردد و موجب برقراری ارتباط عاطفی عمیقی بین آن فرد و کودک می.شود. به طبع او را الگوی خود قرار خواهد داد و کلام او را به خوبی خواهد پذیرفت. در سیره رفتاری پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم آورده اند که ایشان هر روز صبح دستان مبارک خویش را بر سر کودکان به نشان نوازش می کشید. ⁽⁴⁾

ح. دوست داشتن کودکان و محبت به آن ها در سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام نمایان است که ایشان بسیار به کودکان علاقه داشتند و همیشه در پی شاد کردن کودکان و جلب توجه ایشان بودند لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: أَحِبُّوا الصِّبْيَانَ وَارْحَمُوهُمْ ⁽⁵⁾بهترین کار این است که بچه ها را دوست داشته باشی.

روزی حضرت موسی علیه السلام فرمود: خدایا بهترین کارها چیست؟ خداوند متعال فرمود: دوست داشتن کودکان که من آنان را بر فطرت توحید آفریدم و اگر جان ایشان را بستانم آنان به بهشت خواهند رفت. ⁽¹⁾

نمازگزاران باید دقت کنند که هنگام برخورد با کودکان باید کمال مراقبت را داشته باشند تا کودک با روحیه لطیفی که دارد مبادا با ناراحتی و بی مهری مواجه شود که مولای متقیان علیه السلام ابر بزرگ سالان محبت و مهربانی به کودکان را واجب کرد و فرمود: ولْيَرْأَفَ كَبِيرُكُمْ بِصَغِيرِكُم ⁽²⁾و نیز رسول مهربانی ها صلی الله علیه و آله فرمود: لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا. ⁽³⁾

ط. یاری در تربیت نیک: والدین باید تمام تلاش و همت خود را به کارگیرند تا به بهترین نحو کودک خود را به رشدی که مورد رضایت پروردگار است برسانند؛ اما از آن جاکه شاید در برخی زمان ها والدین توانایی یا فرصت برخی از کارهای تربیتی را نداشته باشند بر نمازگزاران است تا در این زمینه والدین را یاری دهند یا در غیاب والدین همت به تربیت کودک گمارند و در این زمینه از هیچ سعی و تلاشی فروگذار نکنند؛ مگر نه این است که یاری در تربیت کودک مسجدی معاونت و همکاری با والدین در این امر خطیر است که به دستور قرآن کریم، تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى. ⁽⁴⁾همه مؤمنین موظف اند تا در کارهای نیک همدیگر را یاری کنند.

ی. تشویق و تحسین کودکان: از آن جا که کودک از روحی لطیف برخوردار است، تشویق و تحسین بر رشد دینی او تأثیر فراوانی خواهد داشت.

تشویق باید هم به صورت زبانی و هم عملی انجام گیرد. تشویق عملی هم می تواند در قالب هدیه دادن باشد و هم احترام و بزرگداشت؛ چه پسندیده است که این تحسین و تشویق به صورت علنی انجام پذیرد به طوری که

کودک و دیگران متوجه شوند که این تشویق و احترام به خاطر کارهای نیک او است.

چه زیباست هنگامی که کودکی جرئت می کند تا اذان گو یا مکبّر نماز شود نمازگزاران با تحسین و تشویق او موجب ترغیب بیشتر او به آمدن به مسجد شوند. در روایت است که وقتی مؤذن ندای اذان سر می دهد، اگر کسی او را تحسین کند خداوند هزاران هزار گناه را از او می زداید و هزاران هزار حسنه برای او جایگزین می کند و هزاران هزار ترفیع درجه به او اعطا می شود. ⁽¹⁾

هنگامی که کودکی در مسجد به نماز می ایستد حتی اگر نماز را به اشتباه می خواند و یا حرکات نماز را اجرا می کند باید او را ستود و از او تقدیر کرد تا موجب ترغیب او به نماز و اعمال عبادی شود و او به عبادت اشتیاق پیدا کند؛ البته باید به تدریج و با مهربانی روش صحیح نماز و عبادت را به او آموخت. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله شخصی را در حال نماز دیدند که با خدا با جملات بسیار زیبا و پرمغزی راز و نیاز می کند فرمودند نمازش که تمام شد نزد من بیاوریدش. وقتی به حضور حضرت رسید حضرت قطعه طلایی به او هدیه دادند و فرمودند وَهَبَت لَکَ الذَّهَبُ لِحُسنِ ثَنائُکَ عَلَی اللهِ؛ چون حال خوشی داشتی و خدا را به نیکویی حمد و سپاس می کردی این سکه را به تو بخشیدم. ⁽²⁾

ک. جلوگیری از سرزنش و تحقیر: یکی از علل دوری کودکان و نوجوان از مسجد برخوردهای عتاب انگیز عده ای از نمازگزاران است. تحقیر و توهین علاوه بر این که از منظر شریعت ناپسند و مذموم تلقی می شود، سبب ایجاد شکاف میان مسجد و کودک خواهد شد.

باید توجه داشت که در صورت حضور کودکان در مسجد، نمازگزاران نباید آنان را به خاطر برخی اعمال و حرکات که ناشی از مقتضای سنشان است

مورد تحقیر و یا توهین و یا سرزنش قرار دهند؛ تا این کار عاملی بر دور ساختن کودکان از مسجد نشود.

پیامبر اکرم صلى الله عليه وسلم هیچ گونه توهین و بدگویی نسبت به فرزندان را نمی پسندیدند و در مقابل مردی که فرزند خود را نکوهش کرده و عیب جویی نموده بود فرمودند: فرزند او پشتیبان و یاور اوست و دارای شخصیت است و نباید او را تحقیر کرد؛ بلکه باید فرزند را مورد لطف و محبت قرارداد و احترام کرد. ⁽¹⁾

اگر در مسجد از کودکان کار اشتباهی سرزد یا با شیطنت های بچه گانه خود دیگران را مورد آزار قرار دادند می توان به زیبایی آنان را هدایت کرد و به کار دیگری سرگرم ساخت زیرا به فرموده امیر مؤمنان در تربیت کودکان باید کمتر به آنان غضب نمود و فرمود در غیر مورد گناه زیاد عتاب نکن. ⁽²⁾

ل. میدان دادن به کودکان: تعیین نقش برای کودکان در مسجد یکی دیگر از عوامل ماندگاری آنان در محیط مسجد است که سبب می شود تا با این فضای معنوی آشنایی بیشتری پیدا کنند بر این اساس اهل مسجد می توانند برای سرگرم کردن کودکان با اعطا نمودن نقش هایی چون مکبّری پهن کردن سجاده نماز پخش مهر و تسبیح، توزیع مصحف های شریف بین نمازگزاران چکاندن گلاب بر دستان نمازگزاران، آنان را به مسجد وابسته کنند و در ضمن این وابستگی به آنان آموزه های دینی را آموزش داده تا آنان نیز یکی از اهل مسجد شوند.

م. احترام کودک: نمازگزارانی که به کودکان در مسجد احترام می گذارند و وجودشان را در مسجد گرامی می دارند هم به حفظ شخصیت کودک کمک می کنند و او را بزرگوار و باشخصیت بار می آورند و هم علاقه او را به مسجد و مسجدی دوچندان خواهند کرد همچنین با این احترام، کودک تا میزانی خودنگهدار می شود و از او کمتر حرکات بچهگانه در مسجد سر خواهد زد.

بخش پنجم: کانون مسجد

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

وجود مراکز فرهنگی و امکانات جانبی که برای جوانان و نوجوانان جذابیت خاصی دارند در کنار مساجد، یکی دیگر از روش های جذب آن ها به مسجد و آشنا کردنشان با محیط مسجد و اهل مسجد است. ⁽¹⁾

کانون های مساجد درواقع هسته مرکزی فرهنگی و بخش فعال و پویای فرهنگی مساجد هستند که عمدتاً جوان محورند و با همت قشر جوان تأسیس می شوند و با همکاری و هماهنگی با امام جماعت و هیئت امنا می توانند در فعال کردن مسجد و توسعه و پویایی همه جانبه آن نقشی بی بدیل ایفا کنند چنان که مقام معظم رهبری (مدظله العالی) خطاب به روحانیون فرمودند: «من سفارش می کنم که کانون های فرهنگی هنری مساجد را فراموش نکنید؛ البته با همکاری بسیج بد است که بین روحانی مسجد و بسیج مسجد اختلاف به وجود بیاید با همکاری بسیج، این کانون های فرهنگی هنری مساجد را مؤثر کنید برایش کارکنید.» ⁽²⁾

در مصوبه 302 شورای عالی انقلاب فرهنگی مأموریت های مختلفی به

ستاد عالی کانون های فرهنگی هنری مساجد سپرده شده است؛ از جمله موضوع راه اندازی کانون های فرهنگی هنری تجهیز کتابخانه ها و آموزش نیروهای مستعد و جوان که به مساجد رفت و آمد دارند و علاقه مند هستند در دوره های مختلف حضور پیدا کنند بر همین اساس راه اندازی کانون های فرهنگی هنری مساجد از سال 1371 کلید خورد و اولین کانون فرهنگی هنری با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت (دکتر لاریجانی) و مرحوم آیت الله مهدوی کنی رحمه الله علیه افتتاح شد.

همچنین بر اساس مصوبه 302 مورخ 71/12/18 شورای عالی انقلاب فرهنگی و تصویب شورای فرهنگ عمومی در مهرماه 1372 اهداف کلی کانون در راستای تحقق ارزش ها و اصول سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به شرح زیر است:

کیفی سازی کانون های فرهنگی هنری مساجد با محوریت ائمه جماعات

مساجد کشور همواره در دستور کار بوده است و این حرکت کمی با کیفیت نسبی همراه بوده است و روزبه روز به هر دو جنبهٔ آن به شکل جدی توجه می شود.

فعالیت های متنوع قرآنی، برگزاری دوره های هدفمند آموزشی، تخصصی شدن کانون ها، حضور در مساجد دانشگاه ها راه اندازی مراکز دیجیتال تجهیز کتابخانه های مساجد به کتاب های مفید و مواردی از این قبیل همه حاکی از توجه به موضوع کیفی سازی فعالیت های کانون های فرهنگی هنری مساجد است.

کانون در کنار فعالیت های مسجد با حضور جدی و فعال خود موجب هم افزایی نیروها و تسریع عملکرد و عوامل و ارکان مؤثر در مسجد می شود.

ب: وضع موجود

اشاره

تعداد کانون ها برحسب آن چه اعلام شده در حد مطلوبی است؛ بدین معنی که به اهداف چشم انداز کوتاه مدت خود که نیل به پوشش 25 درصدی مساجد (حدود 20 هزار مسجد) از کانون ها در پایان برنامه پنجم بوده، تقریباً نائل شده و برحسب آمار منتشر شده از جانب نهادهای رسمی به رقم 19 هزار کانون در اسفند 1393 رسیده است. ⁽¹⁾البته هنوز موفق نشده به هدف نهایی و بلندمدتش که پوشش سراسری مساجد از کانون هاست برسد و مساجد زیادی (تقریباً سه چهارم از آن ها) بدون کانون هستند.

در نگاه آماری تفصیلی، آمارهای موجود در زمینهٔ کانون ها، منسجم و به روز نیستند؛ بخشی از آمارهای موجود در این زمینه به شکل زیر است:

1. فراوانی کانون ها

توزیع فراوانی کانون ها و اعضای تحت پوشش در سال های 1381 - 1372

تصویر

منبع: گزارش ده ساله ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی و هنری مساجد، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372- 1382

چنان که مشاهده می شود از ابتدای کار تأسیس کانون ها تعداد آن ها به نحو شتابنده ای در افزایش بوده است؛ به طوری که در آمار جدول بالا این موضوع تا سال 1381 قابل مشاهده است پس از آن نیز این روند ادامه داشته است؛ به طوری که تعداد 5067 کانون فرهنگی در مساجد در سال 1387 وجود داشته است؛ در اسفند 1393 از وجود 19 هزار کانون در سطح کشور خبر داده شد.

البته این نکته قابل ذکر است که عبارت «تحت پوشش» در جدول، مبهم و اجمالی است و معلوم نیست که منظور از آن در چه حدی از ارتباط گیری فرهنگی با افراد است؟ آیا صرفاً ثبت نام برای تحت پوشش قرار گرفتن کفایت می کند؟ آیا حضور در نماز به منزلهٔ تحت پوشش قرار گرفتن است؟ یا این که با شرکت افراد در فعالیت های کانون و در حد معینی حاصل می شود؟ خصوصاً که میانگین 295 نفر عضو برای هر کانون در سال 1381 شمارش شده است که اندکی محل تأمل است؛ به ویژه با این توصیف که حدود نصف بیشتر کانون ها در روستاها است.

2. پراکندگی جغرافیایی کانون ها

برحسب سیاست گذاری صورت گرفته در برنامه پنجم توسعه، تصمیم بر آن بود که 60 درصد کانون ها در روستاها که امکانات کمتری دارند برپا شود

این امر تا حدود زیادی محقق شده است؛ چنان که توجه به داده های اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی برخی استانها در اسفند 1393 که در ذیل آمده حاکی از آن است که:

برحسب آمار چند سال پیش (حدود 1387) از مجموع کانون های فرهنگی و هنری سطح کشور 45 درصد در سطح مناطق روستایی و 55 درصد در مناطق شهری فعال بودند و در انتهای سال 1393 از مجموع حدود 20 هزار کانون در کشور حدود 8 هزار و 800 کانون در روستاهاست.

درخصوص این که فلسفه چنین سیاست گذاری چه بوده جایی ذکر نشده و صرفاً همان است که گفته شد؛ ولی به نظر می رسد بی توجهی به کانون های مساجد شهری چندان به صواب نباشد؛ زیرا اولاً نیازهای فرهنگی کودکان و نوجوانان و جوانان شهری به مراتب بیشتر از امثال آن ها در روستاهاست؛ ثانیاً سیر مهاجرت ها به شکل شتابانی از روستاها به شهرهاست؛ به طوری که هر روزه مخاطبان و یا افرادی که در حوزه جغرافیایی مساجد هستند در روستاها کاهش و در شهرها افزایش پیدا می کند. جالب است که بدانیم برحسب آمار اخیر وزارت کشور 34 هزار روستای کشور خالی از سکنه شده اند. این موضوع علاوه بر تأسف شدید در حوزه سبک زندگی، از حیث موضوع مسجد و مسجد پردازی نیز حائز اهمیت است و لازم است نهادهای متولی

مسجد سیاست ها و رویکردهای خود را با توجه به این واقعیت ها طراحی کنند و پیش ببرند.

3. رتبه فعالیتی کانون ها

جدول کمّی کانون ها براساس درجه و صدور مجوز در کل کشور در سال 1381

تصویر

منبع: گزارش ده ساله ستاد عالی هماهنگی و نظارت بر کانون های فرهنگی و هنری مساجد، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1372- 1382

چنان که مشاهده می شود تعداد اندکی از کانون ها دارای فعالیت رتبه 1 و 2 هستند و بخش قابل توجهی از آن ها در رتبه های پایین فعالیتی قرار دارند. این موضوع زمانی حائز اهمیت می شود که متوجه شویم برحسب اظهارات مسئولان، حتی همه کانون های دایر شده فعال نیستند و بلکه برخی از آن ها که آمار دقیقشان در دست نیست نیمه فعال و یا راکد هستند؛ به هرحال امیدواریم هدف و اولویت نامگذاری محلی در مساجد تحت عنوان کانون به منظور نیل به چشم انداز رقمی اعلام شده بدون توجه به کیفیت و محتوای فعالیت کانون ها نباشد.

یکی از محققان در این زمینه می گوید از تعداد حدود 5800 مسجدی که در سطح کشور اعلام شده است تنها نیمی از آن ها مشغول به فعالیت هستند و رقمی کمتر از 10 درصد آن ها دارای کانون فرهنگی و فعالیت های فرهنگی منسجم هستند ضمن این که غالب مساجدی هم که دارای فعالیت های فرهنگی و اجتماعی هستند از داشتن استراتژی مشخص درزمینه این گونه

فعالیت ها محروم هستند. ⁽¹⁾

همچنین گفته شده است که تعداد 1800 کتابخانه در مساجد کل کشور در سال 87 وجود داشته است که شامل 10164 هزار نسخه کتاب بوده است. ⁽²⁾این موضوع نیز باید بررسی شود که سطح فعالیت کتابخانه در چه حدی است و چقدر از نیازهای کودکان و نوجوانان را می توانند پوشش دهند؛ علاوه بر این که دنیای رسانه های آموزشی به نحو چشمگیری از رسانه های مکتوب به سمت رسانه های صوتی و تصویری پیش رفته است؛ لذا نباید از این قافله عقب ماند و همچنان بر روش های سنتی اصرار نمود که اختصاص به زمان خود داشتند.

جالب این که در برخی قوانین نیز به این موضوع اشاره شده است؛ چنان که در قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران آمده است.

ماده 106: دولت مکلف است به منظور تعمیق ارزش ها، باورها، فرهنگ، معنویت و نیز حفظ هویت اسلامی - ایرانی اعتلای معرفت دینی و توسعه فرهنگ قرآنی، اقدام های ذیل را انجام دهد.

ط. به کارگیری شیوه ها و راهکارها و ابزارهای نوین در عرصه تبلیغات دینی.

ج: راهکار

1. راهکارهای بلندمدت

1-1. تقویت پشتوانه پژوهشی و آماری: تحقیقاتی که در حوزه کانون های مساجد صورت می گیرد بسیار ضعیف و غیر واقع نما هستند؛ تحقیقاتی هستند که علاوه بر رنج بردن از وضعیت کمّی، ضعف محتوای کیفی نیز دارند.

این تحقیقات توسط افرادی که صاحب نظر در حوزه مسجد و فرهنگ

باشند و تحصیلات دانشگاهی خود را به طور تخصصی در این رشته ها گذرانده باشند نوشته نشده است؛ بلکه صرفاً توسط افراد دغدغه مندی که البته با کلیت حوزه فرهنگ و مسجد نیز آشنایی دارند به نگارش درآمده اند؛ لذا خروجی کار آن ها نظام مند و برآمده از تحقیقات مبنایی و وضعیت سنجی های دقیق و علمی نیست و حاصل بارش فکری نویسندگان در این زمینه است.

برای رفع این مشکل مانند سایر عناصر کلیدی مسجد، لازم است توجه جدی به ساختارسازی های علمی و تعریف رشته های تخصصی- علمی در موضوع مسجد مبذول شود به طوری که موضوعی همچون نقش بایدی و هستی کانون ها در ارتباط دهی نسل کودک و نوجوان با مسجد، به شکل تخصصی و توسط صاحب نظران مورد بحث و بررسی جدی و پیگیری قرار گیرد؛ وگرنه در حالت عادی نباید از تحقیقات دفعی و یا پژوهش های دوره ای - مثلاً در سالی که نهاد مسجد روی موضوع کودک و نوجوان تمرکز پیدا کرده است صورت می گیرند انتظار بروندادهای علمی عمیق و درخور را داشت.

اگر پشتوانه پژوهشی این موضوع چنان که گفته شد تقویت شود، آن گاه می توان امیدوار بود تا در دو مورد ذیل به نتایج کلیدی و اساسی دست پیدا کرد؛ این دو مورد عبارت اند از:

1-1-1. تعیین اولویت های فعالیت کانون ها برحسب مکان های مختلف: یکی از نیازهای پژوهشی عمده و اولویت دار در بحث کانون های مساجد، تعیین اولویت های فعالیت کانون ها برحسب اقتضائات زمانی و مکانی مختلف است.

خروجی کارهای پژوهشی در این حوزه که لازم است به شکل مستمر ادامه داشته و به روزرسانی و اصلاح شوند آگاهی از فعالیت های اولویت دار کانون ها در شکل عمومی و اختصاصی است؛ با این توضیح که نهادهای متولی مساجد و کانون های مساجد باید طی یک فرایند علمی، به صورت

سالانه مشخص نمایند که فعالیت های عمومی اولویت داری که لازم است تمام کانون ها آن ها را مدنظر قرار دهند چیست؟ و در گام بعدی برحسب وضعیت استقرار مسجد (شهری یا روستایی، محله ای یا جامع با نماز جماعت یک وعده ای یا بیشتر با میزان مخاطب الف یا بیشتر و کمتر و ...) اولویت های فعالیت های اختصاصی هرکدام از گروه های مساجد را مشخص نمایند.

2-1-1. تعیین اولویت های مساجد در تأسیس کانون: نیاز عمده دیگر در خروجی پژوهش های این حوزه تعیین مساجد اولویت دار درخصوص تأسیس کانون در آن مساجد است. در حال حاضر همه مساجد بنابر فرض فعال بودن همه کانون ها واجد کانون نیستند و صرفاً 25 درصد آن ها چنان که آمار آن بیان شد دارای کانون هستند و از طرفی وضعیت 75 درصد مساجد باقیمانده یکسان نیست؛ این مساجد نه نیازهای فعالیتی یکسانی دارند و نه امکانات تأسیس و اداره کانون یکسان بلکه هرکدام برحسب عوامل و شرایط مختلفی که با آن مواجه است ، از وضعیت متفاوتی برخوردارند که لازم است با اطلاع از این ها مساجد اولویت دار در تأسیس کانون شناسایی شوند.

ضمناً توجه به این بعد از مسئله نیز در پژوهش های کانونی خالی از وجه نیست که لازم است ساختار کانون ها و امکانات مورد نیاز آن ها مورد بررسی علمی قرار گیرد و چنان نباشد که فقط یک تعریف سخت افزاری از امکانات کانون ها و برای همه مساجد کشور با تمام تفاوت هایی که دارند داشته باشیم.

در انتها لازم به ذکر است که برحسب تحقیقی که در موضوع مسجد اخیراً صورت گرفته از برخی نهادهای متولی مسجد از امکانات و فعالیت های کانون ها سؤال شده که متن سؤال و جمع بندی جواب های ارائه شده به شرح ذیل است:

سؤال: آیا برای هر مسجد لازم است یک کانون فرهنگی هنری و یک

سایت و یک نشریه منظور شود؟ کدام دسته مساجد باید چنین واحدهایی داشته باشند؟

جواب: با توجه به این که برخورداری از ارتباط مجازی در فضای مجازی برای مساجد یک ضرورت است و وجود سایت برای این منظور لازم و ضروری است، لذا مرکز رسیدگی به امور مساجد موظف است سازوکار لازم همراه با برنامه زمانبندی تحقق این امر را ظرف 6 ماه آینده برآورد نموده و جهت تحقق آن الزامات قانونی مورد نیاز را از مراجع قانونی کسب نماید.

برنامه ریزی عملیاتی جهت برخورداری 30 درصد مساجد از کانون فرهنگی هنری مساجد تا پایان برنامه پنجم توسط مرکز رسیدگی به امور مساجد با هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ظرف مدت 4 ماه انجام خواهد شد.

مساجد جامع مناطق شهری که عهده دار حمایت و هماهنگی و رسیدگی به امور مساجد محلی (5 - 7 مسجد) هستند لازم است دارای کانون فرهنگی- هنری، سایت و یک نشریه باشند. مرکز رسیدگی به امور مساجد با هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وظیفه دارد آیین نامه لازم را تهیه و به تصویب شورای عالی مساجد برساند. ⁽¹⁾

در تحلیل این جواب گفتنی است این پاسخ ها ضمن روشن نمودن بارقه های امید مبنی بر توجه به رویکردهای مذکور، نشان از نگاه کلی و اجمالی در این زمینه دارد و از جزئیات و تفصیل های مورد شرح فاصله دارد.

2-1. تقویت پشتوانه قانونی: گام بعد از پژوهش فراهم ساختن بسترهای حمایتی قانونی و دستورالعملی از مجاری رسمی است که در این خصوص نیز لازم است نهادهای متولی فعال تر ظاهر شوند؛ به طوری که در حال حاضر قوانین اندکی که در این خصوص وجود دارند صرفاً به دستور تأسیس کانون در مساجد توجه دارند و دیگر این که این تأسیس و راه اندازی با کدام سازوکار حمایتی مادی و معنوی باید باشد تقریباً همه آن ها ساکت هستند

و حال آن که قسمت اصلی کار و سختی ملموس در بحث ایجاد کانون همین بخش است وگرنه این که گفته شود فلان نهاد تا پایان فلان برنامه لازم است این تعداد کانون را فعال نماید چندان کار بزرگی به نظر نمی رسد!

بر همین اساس در قانون برنامه دوم توسعه تبصره 60 بند ل آمده است:

«تبصره 60 - به منظور پربار کردن اوقات فراغت دانش آموزان و بالندگی نسل جوان کشور دولت موظف است امکانات ذیل را فراهم نماید:

توسعه و تجهیز کانون های فرهنگی هنری مساجد.»

بنابراین برای این امر که به منزله تقویت یکی از ستون های فرهنگی نظام است کانون فرهنگی هنری- که درحکم روح و جان مساجد است مساجدی که سنگرهای نظام و انقلاب بودند و هستند و در مواقع حساس و خطر خط مقدم جبهه مبارزه با دشمن را تشکیل می دهند و زودتر از سایر افراد و نهادها به یاری آرمان های نظام می شتابند، لازم است بودجه درخور و با سرفصل مشخص و معین بدانها اختصاص یابد؛ بودجه ای که در شأن یک نظام و حکومت فرهنگی و فرهنگ محور باشد.

لازم به ذکر است که پس از گذشت حدود چهار دهه از انقلاب و با افزایش متوالی بودجه های فرهنگی به طور سالانه از اول انقلاب، در حال حاضر، سهم بودجه بخش فرهنگ از کل بودجه صرفاً نیم درصد است.

3-1. توجه به حمایت های مادی ثانویه و لوازم سخت افزاری فعالیت های کانون ها: در بررسی پیشنهادهای عملی برای فعال سازی مساجد به منظور جذب کودکان و نوجوانان و تقویت ارتباط با آن ها با بخشی مواجه می شویم که با فعالیت کانون های مساجد و وظایف آن ها بیشتر همخوانی دارد؛ مثل این مورد که:

مساجد فعال با هدف تشویق و ترغیب نمازگزاران نوجوان و جوان لازم است اردوگاه ها و مکان های تفریحی را برای آنان مهیا نمایند تا در زمان فراغت بتوانند با برنامه ریزی منسجم و منظم زمینه ترغیب نوجوانان و

جوانان را برای افزایش اقبال و حضور در مساجد فراهم سازند. ⁽¹⁾مسجد برای جذب کودکان نوجوانان باید فعالیت های گوناگونی انجام دهد تا هر گروه از کودکان و نوجوانان را با یک شیوه به سوی خود بکشاند.

حال آن چه در این راهکار مدنظر است و باید مورد توجه باشد، آن است که حمایت های مالی صرفاً در مرحله تأسیس و راه اندازی کانون ها تعریف نمی شود بلکه این تازه قدم اول راهی است که قسمت عمده هزینه هایش هنوز شروع نشده و نیازمند حمایت های به مراتب بیشتر در گام های بعدی است؛ بدین معنی که در گام بعدی که کانون شروع به فعالیت نمود، فعالیت های فرهنگی آن نوعاً نیازمند صرف هزینه های مادی است وبه قول معروف بی مایه فتیرند؛ لذا هرچند اعتقاد و نگرش نگارنده بر وابسته بودن و لازم و ملزوم بودن کار فرهنگی با امکانات مورد نیاز و حمایت های مالی نیست و این عقیده را ندارد که در غیاب امکانات، امکان فعالیت فرهنگی وجود ندارد و بلکه بر عقیده حرف بزرگ مرد عرصه قلم و رشادت، یعنی شهید بزرگوار آوینی است که فرمود هر جا امکانات هست کار نیست و هرجا کار هست امکانات نیست» ⁽²⁾و چنان نیز نمی اندیشد که با فراهم شدن حتى تمام امکانات مورد نیاز معجزه فرهنگی رخ می دهد؛ اگر نگوییم ورود بی رویه امکانات و مواجهه دست اندرکاران با درهم و دینار دنیا، خود خطری جداگانه دارد لیکن با تمام این حرف ها بر این عقیده است که وجود حداقل هایی از امکانات مادی، برای شکل گرفتن فعالیت ها غیر قابل کتمان است و نوعاً نمی توان بدون داشتن هیچ چیز دست به کارهای اثرگذار زد و انتظار کانون های فعال داشت؛ چنان که اگر شهیدآوینی امکاناتی چون دوربین و امکانات چاپ مکتوباتش فراهم نبود نمی توانست فعالیت نماید و اثرگذار باشد و به بیان دیگر با توجه به اهمیت گستردگی فعالیت های مسجد

و ابزارها و شیوه های نوین فرهنگی امروزه مساجد بدون داشتن برخی از امکانات مادی و سخت افزاری اولیه نمی توانند با نهادهای به ظاهر فرهنگی رقیب رقابت کنند.

4-1. توجه به ابزارهای نوین و حرکت بر مدار تغییر رویکرد فعالیت های کانون ها خصوصاً در بحث جذب کودکان و نوجوانان، ناگزیر باید بر مدار استفاده از ابزارهای جدید و فناوری های مدرن در حد نیاز باشد؛ وگرنه توقف در ابزارهای سنتی و صرفاً خوشایند افراد سالخورده، امیدهای مسجدی شدن کودکان و نوجوانان را به کلی از بین خواهد برد.

یکی از محققان در تبیین جزئیات این محور پیشنهادهایی چند دارد که بدین شرح اند:

صورت گیرد که از این طریق و با تقویت نیازهای متعالی، زمینه نفوذ و گسترش فرهنگ مهاجم و مادی از میان برداشته می شود. ⁽¹⁾

به طور طبیعی این پیشنهادها بخشی کوتاه از پیشنهادهای لازم آن هم مربوط به حدود یک دهه پیش هستند و لذا با گذر زمان خصوصاً در عصر فعلی که با تغییر و تحولات سریع همراه است باید این پیشنهادها نیز به روزرسانی و اصلاح شوند؛ به طوری که در حال حاضر یعنی سال 1394 و آن هم در ابتدای سال توجه به ابزار شبکه های اجتماعی موبایلی و اینترنتی یا اپلیکیشن هایی همچون اینستاگرام می تواند مورد توجه باشد.

2. راهکارهایی برای اقدامات پیش رو

آن چه تا به حال گفته شد راهکارهای مبنایی و از نوع آموزش ماهیگیری بود؛ ولی لازم است برحسب شرایط موجود و با وضع فعلی فعالیت های کانون ها نیز پیشنهادهایی هرچند غیر ساختاری ارائه شود؛ راهکارهایی که به قول معروف دم دستی هستند و با اشاره مستقیم به خود فعالیت ها از نوع دادن ماهی به شمار می روند.

این راهکارها که با رویکرد جذب کودکان و نوجوانان به مسجد و تقویت ارتباط آن ها با این کانون معنویت برای خود کانون ها عرضه می شود عبارت اند از:

1-2. برگزاری مسابقه ها: برگزاری مسابقه ها یکی از فعالیت های پردامنه و کم هزینه مسجد است که در صورت مدیریت صحیح، درآمدزا نیز خواهد بود. کودکان و نوجوانان روحیات گوناگونی دارند برخی به ورزش برخی به هنر و برخی به فعالیت های دیگر علاقه مند هستند برگزاری مسابقه های قرآن خطاطی نقاشی، نویسندگی، خاطره نویسی عکاسی و طراحی در موضوعی متناسب با مناسبت های مذهبی در رده های سنی گوناگون، فعالیتی مؤثر و

مفید است. حضور امام جماعت در هنگام برگزاری مسابقه ها یا اعلام نتایج در ایجاد و گسترش ارتباط او با کودکان و نوجوانان مؤثر است. هم چنین مسابقه های حضوری به صورت پرسش و پاسخ در مسجد، هنگام مراسمی که در مناسبت های مذهبی برگزار می شود همراه با اهدای جوایز می تواند قابل توجه باشد.

2-2. سفرهای زیارتی و سیاحتی کودکان و نوجوانان، روحیه پرشور و بانشاطی دارند که در راه هدایت آنان باید از این روحیه استفاده کرد. مسافرت ابزار مناسبی در این راستا به شمار می رود مسافرت علاوه بر این که سبب شادابی روح و روان می شود ابزار فرهنگی و تبلیغاتی مناسبی است که اگر مسئولان اردو به آن توجه کنند بسیار مفید خواهد بود. اردو و مسافرت های دسته جمعی از سوی مسجد که با حضور امام جماعت، برخی از اعضای هیئت امنا و افراد متعهد مسجدی برگزار می شود از راهکارهای جذب کودکان و نوجوانان به مسجد و تقویت ارتباط آن ها است.

3-2. برگزاری کلاس های آموزشی یکی از مهمترین جنبه های مسجد مسائل آموزشی است هرچند بسیاری از نوجوانان از درس و کلاس گریزان ولی برگزاری برخی کلاس های آموزشی مورد علاقه آنان در جذبشان مؤثر است. کلاس های آموزشی ورزشی و هنری علاوه بر این که به امکانات زیادی احتیاج ندارد مورد علاقه و اشتیاق نوجوانان نیز هست. این کلاس ها در رشته های خیاطی گلدوزی گل سازی هنرهای دستی، خطاطی، نقاشی و طراحی عکاسی و فیلم برداری ورزش های رزمی و شنا برای خانم ها و آقایان قابل برگزاری است. برای افزایش سطح کمی و کیفی کلاس ها، هیئت امنا باید با بخش آموزشی های فنی و حرفه ای وزارت آموزشی و پرورش هماهنگی کند.

برگزاری برخی کلاس های کمک درسی آموزش زبان و کامپیوتر در داخل

مسجد یا خارج از مسجد با برنامه ریزی و هماهنگی مسجد ممکن است. ⁽¹⁾

4-2. حضور شخصیت های موجه و محبوب نوجوانان در مسجد: انسان در مراحل گوناگون زندگی خویش به الگو نیاز دارد؛ زیرا با افزایش سن و تجربه های ذهنی، تقلید به صورت آگاهانه صورت میگیرد و با اراده انجام می شود در این حال فرد می کوشد خود را با شخص یا اشخاصی که افرادی قابل قبول هستند همسان کند و نگرش ها و ویژگی های رفتاری و اخلاقی آن فرد یا اشخاص را برای خود سرمشق قرار دهد.

یکی از خواسته های اجتماعی نوجوانان الگوپذیری است. او در جامعه، خواستار کسانی است که در رفتار و گفتار برای او الگو باشند. هیئت امنا باید شخصیت های محبوب نوجوانان را در سطح شهر و محل شناسایی کرده و آنان را به مسجد دعوت کند تا در جمع نمازگزاران حاضر شوند یا این که اگر شخصیت برجسته و توانایی است مراسم سخنرانی برای او تشکیل دهند. این کار با مشورت و همکاری خود نوجوانان امکان پذیر است. دعوت از هنرمندان ورزشکاران و دیگر شخصیت های محبوب نوجوانان، برای حضور در میان نمازگزاران حرکت مثبتی است که چگونگی آن را موقعیت جغرافیایی مسجد و سطح فرهنگی محل تعیین می کند. ⁽²⁾

5-2. مسئولیت دهی به کودکان و نوجوانان در مسجد: بسیاری از کودکان و نوجوانان به علت ضعف در انجام برخی امور و یا عدم تصمیم گیری درست از جانب والدین و اطرافیان مورد انتقاد واقع شده و یا به راحتی اجازه انجام برخی از فعالیت ها به آن ها داده نمی شود؛ بنابراین یکی مشکلات فرزندان در هر گروه سنی عدم توجه به توانایی ها و استعدادهای ایشان از طرف والدین و مربیان است. در حالی که کودکان و نوجوانان از همان سنین

پایین علاقه مندند تا خود را به بزرگترها ثابت کنند؛ به همین خاطر است که وقتی ایشان کاری را به تنهایی انجام می دهند و یا حتی در کار مهمی مشارکت می کنند سعی دارند آن کار را برای دیگران بازگو کرده و حتی منتظر تشویق و تصدیق دیگران هستند.

همچنین عموماً فرزندان از محدودیت هایی که در دوران کودکی برایشان ایجاد می شود به شدت گریزان هستند محدویت هایی مثل این که برخی از وسایل منزل در اختیارشان قرار نمی گیرد اجازه تماشای بعضی از برنامه ها را ندارند اجازه مصرف هر خوراکی را ندارند و حتی هر زمانی که اراده کنند نمی توانند مشغول بازی شوند وجود این محدودیت ها یکی از انگیزه هایی است که باعث شده اکثر کودکان و نوجوانان در آرزوی بزرگ شدن و رسیدن به سنین بالاتر باشند؛ تا جایی که به محض ایجاد استقلال در یکی از فعالیت های مورد علاقه خود بسیار اظهار خوشحال می کنند. بر این اساس اصولاً یکی از روش های کمک به استقلال و رشد مناسب کودکان نیز مسئولیت دهی متناسب با سلیقه و توان آن ها است که مسجد با وجود انواع و اقسام کارهای فرهنگی و تربیتی فضای خوبی برای مسئولیت پذیری کودکان و نوجوانان است و می توان با یک برنامه منظم و نیز شناخت نسبی از افراد این کارسپاری را با توجه به نکات گفته شده به مرحله عمل درآورد. تجربه نشان داده است که کودکان و نوجوانان در فضای مسجد شدیداً تمایل به انجام کار به ویژه در حوزه توان و علاقه مندی خود دارند. بسیج مسجد از جمله امور قابل تأمل در خصوص کارسپاری است و کودکان و نوجوانان نیز با علاقه در برنامه های آن شرکت کرده و با انگیزه و علاقه بسیاری از انجام فعالیت های آن مرکز استقبال می کنند. ⁽¹⁾

اهم مسئولیت هایی که می توان به کودکان، نوجوانان و جوانان داد شامل موارد زیر است:

مسئولیت کتابخانه، اذان، اقامه، قرائت قرآن، دعا پس از نماز، کفشداری، پهن کردن سجاده ها، سیستم صوتی، برنامه ریزی و اجرای مناسبت ها، تزئینات و تبلیغات و زیباسازی مساجد، مسئولیت فنی مسجد (با توجه به تخصص دانش آموزان به خصوص رشته های فنی).

گفتنی است در بسیاری از مساجد کشورمان رسم است که کودکان و نوجوانان یک هیئت مخصوص به خود دارند که معمولاً نام یک شخصیت مذهبی در همین سنین را زینت کار خود قرار می دهند؛ مانند هیئت قاسم بن الحسن علیه السلام، هیئت حضرت رقیه علیها السلام و هیئت حضرت علی اصغر علیه السلام. کودکان و نوجوانان معمولاً در هیئت های جوانان و بزرگ ترها در حاشیه قرار می گیرند؛ اما تجربه نشان داده وقتی هیئتی مخصوص خود داشته باشند، همسالان را در کنار خود برای یک کار مشترک می بینند و جنب و جوش خارق العاده ای از خود نشان می دهند و در درازمدت وابستگی عمیقی با هیئت حسینیه و مسجد پیدا می کنند؛ وابستگی ای که معمولاً تا سنین میان سالی و پیری نیز ادامه می یابد در چنین فضایی است که با مشارکت منظم ایشان و حضور فعالشان انس با اهل بیت علیهم السلام در وجودشان نهادینه می شود. محبتی که سرمایه زندگی دنیوی و اخروی ما شیعیان است. ⁽¹⁾

6-2. کمک گیری در برگزاری نمایشگاه به عنوان مصداقی از کمک گیری از کودکان و نوجوانان در فعالیت های فرهنگی که در محور قبلی ذکر شد، می توان به کمک گرفتن از کودکان و نوجوانان در برگزاری نمایشگاه های متعدد و گوناگون فرهنگی اشاره کرد.

به عنوان نمونه برگزاری نمایشگاه های کوچک از واقعه عاشورا توسط کودکان و مسابقات پیرامون این موضوع در مساجد، ارتباط کودک و نوجوان را با مسجد بیشتر نموده و در بالا بردن معرفت آن ها نسبت به امام حسین علیه السلام

کمک زیادی می کند.

نمایشگاه هایی که با کاردستی و هنر کودک و نوجوان شکل بگیرد و وقتی کودک و یا نوجوانی برای یکی از صحنه های کربلا یک ماکت درست کند و یا با کشیدن تصویر بخشی از کربلا با واقعه عاشورا ارتباط برقرار کند، این موضوع باعث ماندگاری مطلب در ذهن و خاطر آن کودک می شود.

بهترین مکان برای برگزاری چنین نمایشگاه هایی مسجد است که فضایی را در محوطه مسجد به این امر اختصاص بدهند و آثار کودکان با موضوع عاشورا و کربلا را برای تماشای عموم به نمایش بگذارند، این آثار باید مورد حمایت امام جماعت مسجد و با تشویق وی صورت پذیرد تا کودکان و نوجوانان به شرکت در چنین نمایشگاهی تشویق شوند.

در این امور (مسابقات) پدر و مادر کودک و نوجوان نیز درگیر شده و آن ها هم نیازمند سؤال و مطالعه می شوند و این امر باعث بالا رفتن سطح معرفتی خانواده ها نسبت به جریان کربلا می شود. ⁽¹⁾

7-2. برگزاری برنامه های مراسم عزاداری و میلادها: ذکر مصیبت اهل بیت علیهم السلام منشأ خیرات و برکات فراوانی در زندگی ما شیعیان است؛ چنان که مرحوم امام رحمه الله علیه فرمودند این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است.

از طرفی اگر قرار است مطلب و مسلکی در دل وجان افراد بنشیند و با پوست و خونشان انس بگیرد باید از دوران کودکی به آن مسلک پرداخته شود که این آشنا شدن با عظمت و کسب معارف بلند نسبت به اهل بیت علیهم السلام با شرکت در مجالس روضه شروع می شود.

مسجد به عنوان پایگاه نشر معارف دینی مکانی مهم در برگزاری روضه های مناسبتی برای اهل بیت علیهم السلام است. درست است که روضه در مکان های دیگر مانند مدرسه، خانه و یا تکایا برگزار می گردد، اما نباید

فراموش شود که مسجد محور این مجالس است و در زنده نگه داشتن این موضوعات نقش اساسی دارد؛ درواقع مجلس روضه، کودکان را در برابر فتنه ها و آسیب های اعتقادی، بیمه می کند.

برپایی مجالس روضه مختص کودکان و نوجوانان در کنار مجالس عمومی مسجد می تواند نقش بسزایی در جذب آن ها به مسجد و روضه داشته باشد مجالسی که تا حد امکان از خود بچه ها برای روضه خوانی و مداحی استفاده گردد تا بتوانند انس و الفت بهتری بگیرند. ⁽¹⁾

8-2. تهیه مجله الکترونیک محلی: نوجوانان توانمندی ها و استعدادهای فراوانی دارند که استفاده شکوفا سازی و بهینه از آن ها در ایجاد اعتماد به نفس و مبارزه با تهاجم فرهنگی بسیار مؤثر است. یکی از این امور که در پرکردن اوقات فراغت و رشد علمی و اجتماعی جوانان بسیار مؤثر است، راه اندازی مجله محلی در مسجد است. بهتر است مطالب این مجله با نظارت هیئت امنا و امام جماعت در موضوع های اجتماعی و دینی و محلی چاپ و در خانه های محل، تولید شود. هر یک از نوجوانان با توجه به توانمندی ها و علاقه اش، قسمتی از کار را بر عهده می گیرد بهتر است برخی مطالب به وسیله امام جماعت و هیئت امنا تهیه شود. احکام فقهی مسائل عقیدتی، تفسیر قرآن و روایت هایی به صورت گذرا و ،جالب شخصیت شناسی شخصیت های بزرگ دینی و ملی مطالب مورد علاقه جوانان با عنوان های گوناگون همچون پسرها نخوانند دخترها بدانند و مصاحبه با اعضای محل در رده های سنی و اجتماعی مختلف می تواند از مطالب این مجله الکترونیکی باشد. ⁽²⁾

بخش ششم: هیئت امنا

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

هیئت امنای مسجد نقش تعیین کننده ای در بهبود روابط کودک و نوجوان با مسجد و یا احیاناً تضعیف آن دارد هیئت امنا از چند طریق می تواند در این روند تأثیرگذار باشد:

اول از این حیث که متولی مسجد و به نوعی صاحب خانه نیابتی است و لذا نوع رفتار و مواجه هاش با مهمانان که همان نمازگزاران اند بسیار تعیین کننده است؛ خصوصاً اگر مهمان از نوع کودک و نوجوان باشد و چندان نتواند تمایز قائل شود بین رفتار هیئت امنا با خوب یا بد بودن اصل مسجد که در چنین حالتی رفتارهای تشویق کننده و مثبت هیئت امنا سبب ایجاد تصویر مثبت از دین و نهاد مسجد در اذهان کودکان و نوجوانان خواهد شد و احیاناً رفتارهای منفی و بازدارنده سبب گریز کودک و نوجوان از مسجد و مسجدی خواهد شد.

دوم این که نوع رفتار هیئت امنا با کودکان و نوجوانان، در جهت گیری رفتاری والدین آن ها نیز تعیین کننده است؛ رفتار با متانت و صبورانه هیئت امنا سبب دلگرمی والدین نسبت به حضور خود همراه با فرزندان در نماز جماعت و سایر فعالیت های مسجد خواهد شد و متقابلاً مواجهه

نامناسب با فرزندان به شکل غیر مستقیم در حضور والدین و نیز فرزندانشان تأثیرگذار خواهد بود؛ زیرا چه بسا فرزند در سنی باشد که رفتار نامناسب هیئت امنا را چندان متوجه نشود و درک نکند ولی بی تردید رفتارهای دور از شأن دیگران را والدین کودک به خوبی درک می کنند؛

اما وجه سوم با وجوه اول و دوم که مربوط به عملکرد اخلاقی هیئت امنا بود فرق دارد و به عملکرد مدیریتی آن ها مرتبط است؛ اعضای هیئت امنا چنان که در تبیین وظایفشان گفته خواهد شد بیشترین نقششان از حیث مدیریت امور مسجد و تأثیر غیر مستقیم بر فرایندهاست و چنان نیست که هیئت امنای مطلوب خود به صورت مستقیم در فعالیت ها ورود پیدا کنند؛ هیئت امنا نه برای مردم نماز جماعت می خواند نه کار فرهنگی انجام می دهد و نه برای کودک و نوجوان برنامه های جذاب اجرا می کند؛ بلکه با إعمال مدیریت در انتخاب امام جماعت و فعال نمودن کانون های هنری و فرهنگی مساجد و در نظر گرفتن فضاهای سخت افزاری لازم برای کودکان و نوجوانان، اهداف و رسالت های مسجد را به شکل غیرمستقیم به سرانجام می رساند و لذا نقش دیگر هیئت امنا نقش مدیریتی بر تمام ارکان مسجد و نظارت بر نحوه عملکرد آن ها و احیاناً إعمال تغییرات و اصلاحات در روندها و عملکردهاست که نقشی بسیار عمده در منظومه نقش ها و عملکردهای نهاد مسجد است.

یکی از محققان در تبیین این وجه از عملکرد هیئت امنا می گوید: ویژگی هایی از جمله آشنایی با دانش مدیریت ثابت بودن، توانایی تهیه امکانات مالی برای اداره امور مسجد و تعیین ساعتی مشخص برای حل مشکلات حفظ آرامش ، مسجد توانایی علمی و دارا بودن دانش لازم درباره مسائل مورد نیاز مردم، نظم ابتکار و خلاقیت از ویژگی های مدیریتی هیئت امنای مساجد است.

ب: وضع موجود

این در حالی است که هیئت امنا در غالب مساجد کشور نه تنها جذبه ای برای جذب کودکان و نوجوانان و جوانان ندارند بلکه خود مانع فعالیت بسیج و کانون های فرهنگی جوانان هستند. ⁽²⁾

ج: راهکارها

1. تقویت پشتوانه پژوهشی

اشاره

همچون سایر عناصر کلیدی مسجد، در این جا نیز نیازمند تقویت پشتوانه پژوهشی و تعریف جایگاه دانشگاهی برای موضوع هیئت امنا در سرفصل های

مربوط به مسجد و نماز هستیم.

تحقیقات و پژوهش ها در این حوزه عمدتاً به دو موضوع خواهند پرداخت:

الف: چارچوب های لازم برای هیئت امنا (ویژگی های هیئت امنا)

ب: وظایف هیئت امنا

که البته هر دو مورد برحسب اقتضائات زمانی و مکانی متغیر، متفاوت خواهند بود و لازم است در دوره های زمانی مشخص، به روزرسانی شوند.

در حال حاضر هیچ نهاد و یا دستگاهی به صورت شفاف عهده دار چنین مسئولیتی نیست؛ هرچند به صورت پراکنده و مبهم و بدون داشتن ضمانت اجرایی در برخی از قوانین و آیین نامه ها به صورت دستوری به آن اشاره گردیده است. چنان که در قانون برنامه سوم توسعه می خوانیم:

«ماده 163 - و - با هدف اعتلای جایگاه مسجد و مدرسه در فعالیت های اجتماعی-فرهنگی محلات ، روستاها و شهرها و هماهنگ سازی فعالیت های سازماندهی شده در این مکان ها در جهت ارتقای ایمان و ارزش های معنوی و اخلاقی و شکوفایی خلاقیت های علمی فرهنگی و هنری گروه های مختلف جامعه به ویژه نوجوانان و جوانان اقدامات ذیل در سالهای برنامه سوم توسعه انجام میگیرد

حمایت مالی قانونی و حقوقی از پژوهش های کاربردی با هدف شناخت راه کارهای اجرایی برای ارتقای جایگاه مسجد و مدرسه در فعالیت های اجتماعی و فرهنگی کشور.»

قابل ذکر است در تحقیقی که در این خصوص صورت گرفته و از بایسته های هیئت امنا و وظایف آن از برخی نهادهای مسئول سؤال شده، نتایج ذیل حاصل شده است:

1-1. ویژگی های فردی اعضای هیئت امنا

مطلقه فقيه.

تبصره: اشخاصی که واجد شرایط فوق الذکر هستند درصورتی که دارای تحصیلات بالاتری ،باشند ارجحیت دارند.

البته جا داشت که در این قسمت اشاره می شد که حتی المقدور از افرادی در هیئت امنا مساجد استفاده شود که حداقل از شم فرهنگی برخوردار باشد و یا مسئولیت امور فرهنگی مسجد با فردی باشد که دارای تجربیات فرهنگی بوده و یا در نهاد و دستگاه فرهنگی شاغل باشد. ⁽¹⁾

2-1. وظايف هیئت امنای مسجد

وضعیت و رفع مشکلات مربوط به مسجد

اخیراً در اسفند سال 1393 نیز مجلس شورای اسلامی در بررسی طرح یک فوریتی حمایت از احداث تجهیز و نوسازی و مدیریت مساجد کشور و پیگیری امور نمازخانه ها در ماده 14 این طرح قانونی مصوب کرده اند مبنی بر این که هیئت امنای مساجد دارای وظایف و اختیارات زیر است:

الف- نمایندگی مسجد در برابر معاونت مرکز امور مساجد و تمامی نهادها و ادارات و همچنین تشکل های فعال در مسجد.

ب- تصمیم گیری و هماهنگی تشکل های داخل مسجد مراقبت نگهداری انجام تعمیرات و تلاش جهت رعایت پاکیزگی و آراستگی مسجد، اخذ سند مالکیت و ثبت مسجد در معاونت و ثبت اموال منقول و مشخصات دقیق در دفتر اموال مسجد با رعایت ضوابط شرعی.

ج- مشارکت و همکاری در اجرای طرح و برنامه های لازم در امور فرهنگی و اجتماعی.

د- تعیین محل مناسب با هماهنگی دستگاه ذی ربط برای حفظ آثار و ارزش های دفاع مقدس و آثار معنوی و نخبگان محل و ایجاد دفتر یادبود.

5- جلب کمک ها و مشارکت افراد حقیقی و حقوقی به منظور انجام فعالیت ها، تجهیز مسجد به فناوری های جدید، متناسب با شئون مسجد.

و- جمع آوری درآمدها کمک ها و نذورات نقدی و غیرنقدی و ثبت آن در دفاتر حسابداری مسجد.

ز- پرداخت هزینه های ضروری جاری مسجد و پرداخت حقوق و دستمزد به خادم یا خادمان مسجد و پیگیری بیمه آن ها.

ح- تهیه گزارش عملکرد سالانه صورتحساب و تنظیم و نگهداری اسناد درآمد و هزینه مسجد.

ط- طرح دعوی و دفاع از حقوق مسجد و تعقیب دعاوی مربوط به آن و در صورت لزوم انتخاب وکیل برای انجام امور مذکور بر اساس تبصره این ماده هیئت امنای مساجد مکلف اند فعالیت های فرهنگی و قرآنی را در اولویت قرار دهند.

چنان که ملاحظه می شود در قوانین موجود به شکل کاربردی و پویا به موضوع هیئت امنا پرداخته نشده است و درواقع قوانین بسیار کلی هستند که ظاهراً برای جلوگیری از برخی سوء استفاده ها وضع شده اند و هدفی تحت عنوان مدیریت فرهنگی کارآمد در آن ها چندان به چشم نمی خورد. در این قوانین هیچ گونه توصیه و الزامی نسبت به وظایف جداگانه هیئت امنا در خصوص جذب و تقویت ارتباط کودکان و نوجوانان و جوانان با مسجد نشده است و حال آن که تقریباً اکثر پیام ها و ابلاغ حکم های صادره از جانب مقام معظم رهبری (دام عزه) با این رویکرد هستند و مسئولان مسجد و ائمه جمعه و جماعات را به توجه ویژه نسبت به امور نوجوانان و جوانان سفارش نموده اند.

2. بهره گیری از مدیریت توانمند در هیئت امنا

مهمترین بخش برای ایجاد فضایی فعال و پویا در مساجد و خصوصاً برای بهره گیری کودکان و نوجوانان ایجاد یک مدیریت قوی و کارآمد است که برای تحقق این امر (لازم است اعضای هیئت امنا قبل از شروع به خدمت در دوره های آموزشی که توسط سازمان اوقاف و امور خیریه تشکیل می شود

شرکت نمایند.) ⁽¹⁾

توجه به این نکته مدیریتی نیز برای مدیریت مساجد، جالب توجه خواهد بود که از مؤثرترین و مهمترین عوامل جذب نوجوانان و جوانان به مساجد شرکت دادن خود آن ها در اداره امور مساجد است. این امریعنی دخالت دادن نوجوانان و جوانان در اداره امور مذهبی و فرهنگی خودشان، ضمن این که به آنان هویت مشخص و شخصیت می بخشد قابلیت مسئولیت پذیری را در آنان افزایش داده و موجبات افزایش اعتماد به نفس و اطمینان به خود را در آن ها فراهم می سازند در این صورت نوجوانان و جوانان برنامه های مساجد را برنامه های خود تلقی کرده و احساس نمی نمایند که این برنامه ها از بالا به آن ها دیکته می شود و آن ها فقط مجبور به اطاعت هستند. ⁽²⁾

3. الگوبرداری و استفاده از تجارب دیگران

الگوبرداری می تواند یکی از مهمترین و بهترین راهکارهای مورد استفاده هیئت امنای مساجد باشد. الگوبرداری اندازه گیری و سنجش عملکرد مسجد حوزه فعالیت در مقابل برترین مساجد به شکل کمّی و عددی است که تعیین می کند چگونه آن ها به چنین سطوحی از کارایی در ارتباط دادن کودکان و نوجوانان با مسجد رسیده اند و سپس از این اطلاعات به عنوان مبنایی برای اهداف و راهبردها و بهبود آن ها استفاده می کند ⁽³⁾این فرآیند، فرآیندی نظام مند است که به طور بالقوه می تواند در هر کار فرهنگی مورد استفاده قرارگیرد و اگرچه نمی تواند جایگزین دیگر ابزارهای مدیریتی و کیفیتی شود، در صورتی که با اهداف سازمان همسو ،گردد قدرتمند و بسیار مؤثر است. الگوبرداری نیازمند یک مکان یابی خارجی است؛ یعنی در مانحن فیه

یافتن مساجدی که عملکرد بسیار خوبی در حوزه ارتباط برقرار دادن کودکان نوجوانان با مسجد از خود نشان داده اند و سپس مطالعه این سازمان ها جهت کشف روش های کاری آن ها. ⁽¹⁾

به بیان دیگر؛ قطعاً هدف هر سازمان مسجد محور موفق امروزی، عرضه خدمتی است که می تواند نیازها و خواسته های کودکان و نوجوانان و والدین آن ها را به خوبی تأمین کند در راه رسیدن به این هدف، تلاش تمامی سازمان ها در جهت نوآوری ها و دگرگونی هایی است که بتواند سازمان را به مخاطب نزدیک تر سازد؛ اما برای این منظور نوآوری به تنهایی کافی نیست و تقلید و اقتباس از دیگران بسیاری اوقات می تواند ما را سریع تر و آسان تر به مقصود برساند و در اینجاست که الگوبرداری به یاری هیئت امنای مساجد می شتابد. ⁽²⁾

گستردگی الگوبرداری تا جایی است که می تواند در کنار بسیاری از ابزارهای دیگر قرار گیرد و هرکجا که به جمع آوری اطلاعات نیاز است، مفید واقع شود در نتیجه یکی از مهمترین دیدگاه هایی که امروزه نسبت به الگوبرداری وجود دارد آن را به عنوان یک فرآیند مستمر مطرح می کند که باید همیشه در کنار دیگر برنامه های مدیران به اجرا درآید. فقط باید توجه شود که الگوبرداری جانشینی برای نوآوری نیست؛ اما در هر حال، منبعی از ایده های خارج سازمان مسجد است و از آن جایی که موفقیت مسجد، بستگی به تعیین هدف و دستیابی به آن دارد الگوبرداری هم سازمان مسجد را مجبور می کند تا اهدافش را بر اساس حقایق خارجی پایه ریزی کند. ⁽³⁾

با بهره گیری از تجربیات و برنامه های کارشناسی شده، دستگاه های ذی ربط فرهنگی در امور مساجد و نیز هیئت امنای مساجد می توانند در

وضعیت موجود فعالیت های مسجد بهبود ایجاد نموده و تغییراتی مثبت و روندی صعودی را طی نمایند. ⁽¹⁾

بخش هفتم: مدیریت کلان مساجد

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

با توجه به نقش بی بدیل نهاد مسجد در فرهنگ مردم و تربیت دینی آن ها نوع سیاستگذاری و تعیین راهبردها برای این نهاد كاملاً مهم ارزیابی می شود؛ به طوری که کمترین تغییرات در این عرصه، خروجی های بسیار متفاوت و تأثیرگذاری را از خود برجای خواهد گذاشت. بنابراین در نگاه کلان باید مدیریتی قوی و سازمان دهی شده بر تمام مساجد را شاهد بود که هماهنگ کننده آن ها با همدیگر و ارتقا دهنده فعالیت های آن ها خصوصاً در حوزه ارتباط گیری با نسل کودک و نوجوان و جذب آن ها به نهاد مسجد باشد.

در واقع برحسب این گزاره مدیریتی گفته شده توسط دمینگ که نودوشش درصد مشکلات مربوط به سیستم ها است، ⁽¹⁾اهمیت و ضرورت بهره گیری از کار سیستمی و نظام مند مشخص می شود؛ در شرایطی که در دنیای امروز برای کوچک ترین شرکت های دولتی و خصوصی نگاه علمی به اداره آن جزء اصول تردید ناپذیر آن شرکت است چگونه می توان برای نهاد مسجد با این همه گستردگی مراکز و مخاطب خصوصاً برحسب نقش بی بدیل آن در

فرهنگ سازی، از این نگاه بهره لازم را نگرفت.

باید به این گزاره رسید که موفقیت صرفاً در اخلاص و تعهد صرف نیست؛ موفقیت به منزله پرنده ای است که دو بال قدرتمند دارد دو بالی که وجود هر دو لازم است و هرکدام بدون دیگری کارایی خود را از دست خواهد داد و به حداقل ها خواهد رسید؛ این دو بال عبارت اند از تعهد و تخصص.

تخصص در مانحن فیه چیزی جز انجام کار حساب شده علمی نیست؛ لذا باید برای تمام نیازهای امروز و آینده نهاد مسجد در جهت بهره گیری کامل از ظرفیت های آن در حوزه کودکان و نوجوانان با برنامه وارد شد و از هرگونه تقدیرگرایی و توکیل مصرانه امور به خداوند اجتناب نمود. باید در ضمن ملازمت تقوا و اخلاص هر آن چه از دست برمی آید و هر فکر و اندیشه ای که لازم است به کارانداخته شود و از هر تجربه و نظر ارزشمندی استفاده نمود. به خصوص در شرایطی که رقبای هم عرض مسجد که بر کودک و نوجوان اثرگذار هستند به شکل کاملاً حرفهای و حساب شده مطابق با جدیدترین روش های مدیریتی روز وارد کار شده و اقدام می کنند؛ رقبایی همچون بازی های رایانه ای شبکه های اجتماعی کودکان و نوجوانان و مروجان عرفان های کاذب و انحرافی

ب: وضع موجود

در حال حاضر نهادهای فراوانی در امر مسجد فعالیت می کنند که وضعیت آن ها و جایگاه مدیریتی شان به شرح ذیل است:

تأمین ائمه جماعات مساجد و جابه جایی آن ها نموده است. به صورت موردی نیز به امر ساخت و ساز و مسائل فرهنگی کمک می نماید و به عنوان یک مرکز که مورد قبول مساجد است به حل اختلافات نیز می پردازد.

پاره ای از آن ها با تشکیل کانون های بسیج به فعالیت مشغول است.

با نظر کارشناسی می توان گفت در حال حاضر مساجد کل کشور فاقد نظام معینی هستند؛ چنان که یکی از کارشناسان مسئول می گوید: «در این کشور همه نهادها و مؤسسات سازمانی دارند و قریب به 60 هزار واحد فرهنگی هیچ سازمانی ندارند یک سازمان سنتی به نحو ناقصی به صورت هیئتی آن ها را اداره می کند. هیچ وزارتخانه و سازمانی این سرمایه عظیم را یکپارچه نگاه نمی کند مشکلات آن را بررسی نمی نماید و در راه حل معضلات آن چاره اندیشی نمی کند رها شده اند به امان خدا اگر بحث زعامت و تصدی این مکان های مقدس پیش بیاید سازمان تبلیغات اسلامی، بسیج، مرکز رسیدگی به امور مساجد حوزه های علمیه و اوقاف، همه داعیه تصدی آن را دارند و اگر برای امام جماعت هر یک از مساجد کشور مشکلی پیش آید، یا زلزله و سیل مسجدی را تخریب کند و یا دزدی اموال مسجدی را ببرد و یا اختلافی بین مسجدی ها پیش بیاید همه نهادهای مسئول شانه خالی می کنند و به یکدیگر پاس می دهند گاهی اوقات هم به عنوان صدقه مبلغ کمی کمک می کنند. واقعاً تأسف بار است که با خانه خدا این گونه برخورد می شود. عجبا که مهدهای کودک در این کشور سامانی دارند و مساجد فاقد سازمان هستند ورزشگاه ها مدارس، سینماها، کتابخانه ها، پارک ها، خیابان ها، تفریحگاه ها، زندان ها، بیمارستان ها، دانشگاه ها، داروخانه ها و... همگی سازمانی دارند و مشکلات آن ها درجایی رسیدگی می شود نیروهای انسانی شاغل در این مرکز آموزش می بینند، نشریه دارند، بودجه و اعتبار دولتی دارند، ضابطه دارند و مساجد فاقد همه این موارد هستند بیش از ده نهاد سازمان دینی به صورت پراکنده و بدون هیچ هماهنگی در

امر مسجد فعال هستند وجود این تعداد سازمان و نهادهای درگیر امر مسجد موجب شده است نه تنها اقدامی اساسی و مهمی که دارای اثرات مثبت در جهت ارتقای جایگاه مساجد باشد به صورت جدی و عملی صورت نپذیرد بلکه کاملاً با تداخل برنامه های غیرهماهنگ و تشابه فعالیت ها، موجبات دل زدگی مردم و مخاطبان خاص مسجد را نیز به وجود آورده است.» ⁽¹⁾

حال، ذکر این مطلب جالب توجه است که چنان نیست که به لحاظ قانونی ستاد هماهنگ کننده و مرکزی که همه سازمان ها و نهادهای مرتبط با مسجد ذیل برنامه جامع آن به فعالیت بپردازند وجود نداشته باشد، بلکه حدود یک دهه پیش در شورای عالی انقلاب فرهنگی (در جلسه 553 مورخ 83/10/22 به پیشنهاد شورای فرهنگ عمومی نامه شماره 1/1180/الف مورخ 83/8/30) آیین نامه ستاد پشتیبانی و هماهنگی امور مساجد کشور به شرح وظایف ذیل تصویب شد:

ماده 2- [وظایف ستاد]

جماعات، خادمان و دست اندرکاران امور مساجد.

بنابراین باید مشکل را در جاهای دیگر جستجو کرد و با ورود شورای عالی انقلاب فرهنگی به مسئله علل اجرایی نشدن مصوبه را پیگیری نمود.

ج: راهکارها

1. بهره گیری از مدیریت واحد و منسجم

خداوند در قرآن و از زبان حضرت یوسف می فرماید: یا صَاحِبَيَ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ؛ ای دو یار زندانی من، آیا خدایان متعدد و پراکنده بهترند (مانند بت ها، ستارگان و غیره) یا خدای یکتای غالب و چیره (بر جهان هستی) ⁽¹⁾این یک واقعیتی است که با وجود مدیریت های چندگانه و پراکنده نمی توان انتظار نیل به مقصود و هدف را داشت؛ هر خدایی هدفی دارد و روشی!

یکی از محققان نیز می گوید باید ساختاری متمرکز تحت نظارت مقام معظم رهبری برای مدیریت مساجد ایجاد شود شورای عالی مساجد با ترکیبی که شورای عالی انقلاب فرهنگی آن را مصوب می کند، بر اساس وضعیت موجود راه اندازی گردد یک نفر هم به عنوان رئیس سازمان امور مساجد با تأیید شورای عالی انقلاب فرهنگی معرفی شود و ابلاغ رسمی توسط مقام معظم رهبری برای این فرد صادر گردد به این ترتیب سازمان امور مساجد راه اندازی شود و دستگاه هایی که با مساجد همکاری دارند، هرکدام تحت عنوان یک معاونت در آن جا نقش داشته باشند. ⁽²⁾

در چنین حالتی از ابتدا تا انتها با احتمال بروز مشکل احتمالی که در اکثر قریب به اتفاق موارد رخ می دهد مواجه هستیم؛ از برنامه ریزی گرفته تا تخصیص بودجه و نظارت های لازم مگر این که وجود مسجد و وظیفه ای تحت عنوان مدیریت مسجد و نماز فرع قضیه باشد و تحقق کامل و یا ضعف برنامه ها در مورد آن محلی از اعراب نداشته باشد و متقابلاً، اصل و آن چه موضوعیت دارد وجود خود آن نهاد مدیریت کننده و بقای آن باشد!

پیشنهاد نگارنده ورود شورای عالی انقلاب فرهنگی به این قضیه و پیگیری مصوبه خود در خصوص تشکیل و اجرایی شدن ستاد عالی مساجد است تا همه نهادها و سازمان های مربوطه ذیل مدیریت واحد و با تعیین حوزه وظایف با برنامه و بودجه و خروجی مورد انتظار مشخص، به فعالیت بپردازند.

اگر فعالیت ها منسجم و ذیل مدیریت واحد باشد مکمل همدیگر خواهند بود و ضمن رفع موازی کاری ها حوزه های مغفول مانده نیز مشخص و پوشش داده خواهند شد.

2. لزوم توجه مدیریت به مدیریت راهبردی

قوانین حضور فعال در عرصه فرهنگ به طور چشمگیری تغییر کرده اند. برای رسیدن به موفقیت مدیران دیگر نمی توانند کارها را آن گونه که همیشه انجام می داده اند انجام دهند درنتیجه یک مدیر موفق به یک سلاح قدرتمند جهت مقابله با این محیط پویا نیاز دارد. مدیریت راهبردی یک برنامه جهت هدایت سازمانی که تلاش می کند بینش ها، مأموریت ها اهداف و آرمان های خود را به عمل درآورد خلق کرده، آن را از انحراف از خواسته ها و آرمان ها بازمی دارد. مدیریت راهبردی، یک طرح برای هماهنگ کردن توانمندی ها و ضعف ها با فرصت ها و تهدیدهای محیط

ارائه می دهد. ⁽¹⁾

مدیریت راهبردی ارتباط کودک و نوجوان با مسجد و تقویت آن، مستلزم پیمودن گام هایی چند است که لازم است نهاد و سازمان متولی مسجد به آن ها توجه داشته باشد.

گام اول تبیین وضع موجود ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد است که خود از چند مرحله تشکیل یافته است:

مرحله اول بررسی دروندادهای ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد است که در آن به بررسی علل و زمینه های فردی کودک و نوجوان در ارتباط گیری با مسجد پرداخته می شود و مشخص می شود که چه علل و زمینه هایی در سطح خرد از مناظر مختلف ،فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، بر ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد، تأثیر مثبت و احیاناً منفی می گذارند که عملی شدن این مرحله و مرحله بعدی که توضیح آن خواهد آمد مستلزم تقویت پشتوانه پژوهشی موضوع مسجد و از جمله موضوع ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد است که از طریق بسترسازی قانونی و ایجاد مراکز دانشگاهی و پژوهشی با رشته های تخصصی در موضوع مسجد محقق می شود؛ وگرنه از طریق نگاشته شدن چند مقاله و تحقیق سفارشی و غیر سفارشی نباید انتظار داشت خروجی مورد نظر در جهت آشکار شدن زمینه ها و علل تأثیرگذار بر ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد حصل گردد.

وقتی که افرادی از محققان به طور تخصصی در موضوع مسجد و ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد قلم فرسایی کردند، آن وقت می توان برحسب خروجی علمی کار آن ها با قاطعیت گفت که کدام عوامل و زمینه ها در سطح خرد و کدام عوامل در سطح میانی و کلان چنان که توضیحش خواهد آمد در ارتباط گیری کودک و نوجوان با مسجد مؤثرند و مهم تر از همه این که

مشخص می شود که کدام عوامل و زمینه ها از حیث فراوانی کدام عوامل و زمینه ها از حیث اهمیت ذاتی و کدام عوامل و زمینه ها از جنبه های دیگر در اولویت تأثیرگذاری بر ارتباط کودک و نوجوان با مسجد و نیازمند اقدام هستند.

این که افرادی که در حوزه فرهنگی فعالیت می کنند و یا در موضوع کودک و نوجوان تخصص دارند فی البداهه بیایند و در موضوع مهم ارتباط کودک و نوجوان حرف بزنند و برحسب تأملات کوتاه مدت خود به شکل استقرایی، علل و عوامل و زمینه هایی را احصا نمایند، به لحاظ علمی، ارزش چندانی ندارد و فارغ از آگاهی دهی اجمالی و کلی (در بهترین وضعیت واقع نمایی) قابلیت مبنا قرار گرفتن برای برنامه ریزی راهبردی کلان را ندارد

مرحله دوم عبارت است از بررسی نحوه فرایند ارتباط کودک و نوجوان با مسجد؛ بدین معنی که آن علل و زمینه های درونی در سطح خرد، تحت چه فرایند بیرونی و علل و عوامل و زمینه های خارجی تقویت می شوند و در ارتباط گیری کودک و نوجوان با مسجد مؤثر واقع می شوند؛ لذا در این مرحله اولاً به عوامل و زمینه های سطح میانی در همان چهار منظر اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی که بر ارتباط کودک و نوجوان با مسجد تأثیر می گذارند پرداخته می شود و ثانیاً عوامل و زمینه های منبعث از سطح کلان فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی که بر ارتباط گفته شده تأثیرگذار هستند بررسی می شود به طور مشخص و به عنوان مثال گفته می شود که در سطح خرد علاقه داشتن کودک و نوجوان به مسجد، یکی از علل و زمینه های ارتباط گیری کودک و نوجوان است - که البته در بررسی علمی میزان تأثیرگذاری این علت مشخص می شود که جایگاه این علت در میان سایر علل و زمینه ها، در رتبه چندم است و چند درصد از ارتباط گیری متأثر از این علت است در مرحله بعد سخن از آن است که این انگیزه درونی، در چه فرایندی تقویت شده و عملکرد کدام نهادهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی

و سیاسی و هرکدام به چه میزان در آن دخیل بوده اند؛ که مثلاً گفته می شود عملکرد نهاد مدرسه و کتب درسی اش به میزان 10 درصد، معلمانش 15 درصد، عملکرد نهاد خانواده و الگو بودن آن ها 20 درصد، عملکرد نهاد صداوسیما و بخش برنامه های کارتونی اش 10 درصد و .... در تقویت این انگیزه مؤثر بوده اند و در مرحله بعدی به عوامل و زمینه های تقویت کننده در سطح کلان پرداخته می شود و مثلاً گفته می شود که سیاستگذاری کلان دولت در بخش اقتصادی تحت عنوان اقتصاد آزاد و ورود آزاد کالاهای خارجی که برخی نیز فرهنگیاند، این مقدار تأثیر را بر کشور داشته است یا این که سیاستگذاری کلان دولت در غیرانتفاعی کردن مدارس یا عدم الحاق به قانون جهانی حقوق مالکیت و استفاده راحت از نرم افزارهای خارجی و یا نوع سیاست کلان دولت در خصوص معلمان پرورشی مدارس و مانند آن و یا سیاست حمایت از مسجدسازی، هرکدام این مقدار تأثیرات را بر تقویت انگیزه کودک و نوجوان در دوست داشتن مسجد و ارتباط گیری با آن داشته اند.

مرحله سوم مرحله بروندادهاست؛ بدین معنی که خروجی همه آن علل و عوامل و زمینه ها که در مرحله اول و دوم فعال بودند چه شده است و در حال حاضر وضعیت ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد چگونه است؟

این مرحله چنان که قبلاً اشاره شد مستلزم وجود سامانه ملی آماری در حوزه مسجد است تا با اعتبار و رسمیت لازم به شکل دقیق و علمی، به بررسی وضعیت ریز ارتباط کودک و نوجوان با نهاد مسجد بپردازد و برحسب تفکیک های مختلف مکانی و جغرافیایی زمانی (برحسب ساعات روز و وعده های نماز)، سنی جنسیتی و تحصیلی برای کودکان و نوجوانان، میزان ارتباط ها را استخراج نماید.

طبیعتاً این مرحله نیز از ابعاد مختلف دارای اولویت ها و رتبه بندی هایی است که با آمارگیری جزئی محقق می شود و البته بخش دیگری از داده های ارزشمند سامانه، از توالی آمارگیری ها در بازه های زمانی مشخص

حاصل می شود که با در کنار هم گذاشتن آمار و داده های بازه های زمانی مختلف روندهای ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد، چه در شکل کلی و چه در مقیاس های جزئی مشخص می شود و حوزه های نیازمند اقدام و اولویت دارهای آن ها را مشخص می نماید مثلاً آمارها نشان می دهد که ارتباط کودکان و نوجوانان در سطح راهنمایی و در استان فلان در این بازه زمانی سه برابر شده است که سبب می شود تا مدیریت راهبردی مسجد مراحل اول و دوم را در این منطقه به صورت تخصصی به اجرا درآورد و علل و عوامل و زمینه های این افزایش غیرمنتظره را کشف نماید، زیرا چه بسا عوامل و زمینه ها قابلیت الگوبرداری و بسط و گسترش در جاهای دیگر را نیز داشته باشد و یا برعکس در استانی و یا استان هایی میزان ارتباط به نحو محسوسی کاهش پیدا می کند که در اینجا لازم است قبل از فراگیر شدن عوامل و زمینه ها، آن ها را شناسایی نموده و اقدام لازم در خصوص رفع و یا کنترل آن ها صورت گیرد.

مرحله چهارم مرحله پیامدهاست که در آن به نتایج و آثار ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد و در حوزه های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی و امنیتی در سطوح سهگانه خرد و میانی و کلان پرداخته می شود. این نتایج در حوزه های مختلف ارتباط به یک شکل و میزان نیستند؛ لذا با رتبه بندی کمی و کیفی نتایج و آثار موارد و گونه هایی از ارتباط که بیشترین آثار مثبت را دارد مورد اهتمام ویژه در برنامه ریزی ها قرار می گیرد و اقدام متناسب صورت میگیرد و متقابلاً بخش هایی از ارتباط که علی رغم سرمایه گذاری انسانی و ،مالی تأثیرات بهینه لازم را ندارند، در اصلاح و یا تغییر آن ها بازنگری می شود. مثلاً نتایج این گونه نشان دهد که پیامدهای معنوی ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد به هنگام اقامه نماز مغرب و عشا به دلیل حضور حداکثری امامان جماعت و فعالیت کانون های فرهنگی در این زمان بیش از سایر ارتباطات و در بازه های زمانی دیگر از روز است.

طبیعتاً در چنین وضعیتی به تقویت عوامل و زمینه های ارتباط دهنده کودکان و نوجوانان با مسجد در نماز مغرب و عشا باید توجه ویژه داشت.

همچنین با نیل به پیامدها لازم است ارتباط متناظری بین آن ها و عوامل و زمینه ها برقرار شود تا مشخص شود که کدام پیامدها و به چه میزان ناشی از کدام عوامل و زمینه ها هستند؟ که خروجی این بخش نیز در برنامه ریزی بسیار مفید و قابل استفاده خواهد بود.

گام دوم شاخص گذاری برای خروجی مراحل چهارگانه است. با این توضیح که هر آن چه از شناخت و استخراج اولویت ها در مراحل چهارگانه قبلی ذکر شد در واقع از طریق شاخص گذاری که در این مرحله ذکر می شود، اتفاق می افتد.

گفتنی است شاخص یک مقوله کاملاً کمّی و دقیق است که قابل تفسیر و تأویل نیست و لذا در این مرحله و از طریق کار علمی، استنتاج می شود که مثلاً عوامل و زمینه هایی که در 50 درصد ارتباط گیری کودکان و نوجوانان اثرگذار بوده اند و یا این که پیامدها و نتایجی که در 40 درصد کودکان و نوجوانان مشهود است جزء اولویت ها هستند و باید در برنامه ریزی موردتوجه ویژه قرار گیرند.

همچنین یکی دیگر از نتایج و خروجی این گام نیل به نرخ ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد است که یک عنصر آماری بسیار مهم و تعیین کننده است. این کار تا به حال در کشور در موضوع مسجد و کودک و نوجوان صورت نگرفته و جای آن در تحقیقات و کارهای علمی در موضوع مسجد خالی است. این رقم یعنی نرخ مسجدی بودن کودکان و نوجوانان و نرخ ارتباط ، با شناسایی کمیت و کیفیت ارتباط های متعدد کودکان و نوجوانان با مسجد که در مرحله سوم گام قبلی به دست آمده است و امتیازدهی های متفاوت به هرکدام از آن ها و نهایتاً محاسبات ریاضی مشخصی که روی آن ها انجام می گیرد، مشخص می شود.

این نرخ وقتی سال بعد از آن نیز محاسبه شود آن وقت ارزشمندی خود را در مقام مقایسه با سال قبل بیش از پیش نشان می دهد، زیرا سازمان اقدام کننده را نسبت به پیشرفت یا پسرفت اقدامات صورت گرفته در مجموع سال در خصوص ارتباط دادن کودکان و نوجوانان با مسجد آگاه می سازد.

این نرخ به صورت استانی نیز می تواند محاسبه شود و بهتر نیز است که چنین باشد.

گام سوم تبیین وضع مطلوب است که بعد از مشخص شدن وضع موجود، نسبت به ترسیم وضع مطلوب ارتباط کودک و نوجوان با مسجد اقدام می شود. لازمه ترسیم وضع مطلوب وجود مأموریت سازمان مسجد در خصوص ارتباط کودک و نوجوان با مسجد و تعریف آن است. مأموریت نهاد یا سازمان متولی مدیریت مسجد چیزی است که بدان وسیله مقصود مدیریت مسجد در حوزه ارتباط گیری با کودک و نوجوان از مقصود مدیریت های مشابه متمایز می شود و در واقع بیان کننده فلسفه وجودی مدیریت مسجد در بخش کودکان و نوجوانان است.

برخلاف اهداف و راهبردها که می توان در طی زمان به آن دست یافت هرگز نمی توان مأموریت را به طور کامل محقق ساخت. مأموریت مانند یک فانوس دریایی برای کار مدیریت مسجد در بخش کودکان و نوجوانان خواهد بود که پیوسته آن را دنبال می کند ولی هرگز به طور کامل به آن نمی رسد. باید توجه داشت که مأموریت مانند قطب نمایی است که مدیریت به وسیله آن بخش کودک و نوجوان مسجد را هدایت می کند. ⁽¹⁾

بعد از تعریف مأموریت سازمان وضعیت مطلوب ارتباط کودک و نوجوان با مسجد با توجه به ظرفیت های موجود مالی و منابع انسانی و فرصت ها و تهدیدها در دو قالب اهداف بلندمدت و کوتاه مدت ترسیم می شود.

از اهداف بلندمدت به آرمان ها و یا چشم اندازها نیز تعبیر می شود که تعریف علمی آن ها بدین شرح است:

چشم انداز سازمان مسجد: منظور از چشم انداز آن است که در طول 5 یا 10 سال آینده می خواهیم سازمان مدیریت ارتباط کودک و نوجوان با مسجد چگونه به نظر آید؟ چشم انداز در حقیقت یک دید واقع بینانه بر اساس چیزی است که می خواهیم به آن برسیم؛ در عین این که کاملاً عملی و ممکن نیز هست. توضیح و بیان این تصویر معمولاً بسیار کوتاه و شامل جملات اندکی است. بعد از تدوین مأموریت در سازمان مدیریت کننده ارتباط کودک و نوجوان با مسجد به چیزی نیاز داریم که نشان دهد بر اساس مأموریت و ارزش های تعریف شده، سازمان می خواهد در آینده به کجا برسد. درواقع چشم انداز همان چیزی است که حرکت از دنیای ایستای مأموریت و ارزش ها را به دنیای پویای راهبرد معنی می بخشد. یک چشم انداز تصویری است کلامی از آن چه سازمان قصد دارد نهایتاً به آن برسد که می تواند تصویر 5 ، 10 یا 15 سال بعد باشد. این چشم انداز نباید غیرواقعی باشد بلکه باید تا آن جا که امکان دارد تصویری واقعی از موقعیت مطلوب را ارائه دهد و زمینه را برای تدوین راهبرد و اهداف فراهم سازد.

یک چشم انداز قوی در سازمان مدیریت کننده ارتباط کودک و نوجوان با مسجد چارچوب ذهنی مشترکی بین نیروهای فرهنگی فعال در آن ایجاد می کند که به آن ها در تصور آینده دور از ذهن سازمان کمک می کند. چشم انداز همواره تابعی از مأموریت و ارزش های سازمان است. چشم اندازی که بر پایه یک مأموریت نیست؛ به مثابه آرزومندی و خیال ورزی است که پایداری و دوامی نخواهد داشت. ⁽¹⁾

زمانی که کارکنان یک سازمان یک چشم انداز را باور داشته باشند، تأثیر این باور به حدی خواهد بود که بتواند نیروی انگیزشی قابل توجهی را به وجود

آورد لذا می توانید چشم انداز سازمان را به عنوان یک عامل کلیدی تلقی کنید؛ زیرا چشم انداز سازمان کانال ارتباطی است که دلایل وجودی سازمان را که در مأموریت منعکس شده است و ارزش هایی که بیانگر فرهنگ سازمان است با راهبردی که سازمان مدیریت کننده ارتباط کودک و نوجوان با مسجد، جهت دستیابی به آینده مطلوب به اجرا در می آورد مرتبط می سازد. بدون وجود یک چشم انداز روشن و برانگیزاننده برای هدایت اقدامات همه عوامل فرهنگی سازمان ممکن است در نهایت سازمان با نیروهای فرهنگی مواجه شود که اقدامات آن ها فاقد جهتگیری مناسب است و لذا سازمان نمی تواند از راهبرد اجرا شده، حتی اگر بسیار خوب تعریف شده باشد بهره ای ببرد. ⁽¹⁾

آرمان ها: مهمترین نکته در تعریف آرمان ها قابل اندازه گیری بودن آن هاست تنها این گونه آرمان ها هستند که قابل برنامه ریزی بوده و سازمان متولی مسجد در دستیابی به آن ها امید موفقیت دارد. این آرمان ها باید بر اساس شواهد آماری بنا شوند بدون وجود دانش آماری از کل سیستم آرمان ها صرفاً انعکاسی از تصورات ما مبنی بر تغییرات معجزه آسای سیستم در قالب شعارها، تشویق ها و سخت کاری های بی ثمر خواهند بود؛ تصوراتی که هرگز جامه عمل نپوشیده به صورت همان شعار باقی خواهند ماند. آرمان ها باید کاملاً قابل تعریف مشخص و قابل فهم باشند. همچنین باید سقف زمانی خاصی برای اتمام کار و رسیدن به آرمان در نظر گرفت . آرمان ها، برای برآورده شدن به تعریف راه ها و روش های رسیدن به آن ها نیاز دارند. همچنین منابع لازم باید به طور دقیق تعیین گردند. اگر یک رابطه علت و معلولی مناسب بین آرمان تعیین شده و روش انتخاب شده برای رسیدن به آن یافت نشود، آن آرمان با این روش ارزش سرمایه گذاری نخواهد داشت.

از آن جاکه قصد پیشرفت و ارتقاست طبیعی است که آرمان ها تلاشی را برای برآورده شدن طلب می کنند؛ اما نباید آن قدر از واقعیت دور باشند

که دستیابی به آن ها در نگاه همه مفهومی عبث تلقی گردد. تمام افراد گروه های کاری و بخش های سازمان که به نوعی با این آرمان سروکار دارند و از آن اثر می پذیرند، باید در جریان پیشرفت امر قرارگرفته، با آن درگیر شوند. ⁽¹⁾

و اما اهداف کوتاه مدت سازمان متولی مساجد کشور در حقیقت همان پله های رسیدن به اهداف بلندمدت آرمان ها و چشم انداز هستند و تمام مواردی که در بالا مطرح شد جزء خصوصیات آن ها نیز هست. با برآورده شدن این اهداف کوتاه مدت به تدریج اهداف بلندمدت نیز به دست خواهند آمد.

گام چهارم تعیین نقاط قوت و ضعف و فرصت ها و تهدیدهای سازمان مدیریت کننده مسجد در رسیدن به وضع مطلوب ارتباط کودک و نوجوان با مسجد است.

نقطه قوت: یک مشخصۀ داخلی سازمان مدیریت کننده مساجد است که برای محقق شدن رسالت سازمان در خصوص ایجاد و تقویت ارتباط کودک و نوجوان با مسجد مؤثر است.

نقطه ضعف: یک مشخصه داخلی سازمان مدیریت کننده مساجد است که روی عملکرد آن تأثیر منفی دارد.

فرصت: یک حقیقت خارجی است که اگر از آن استفاده شود، برای محقق شدن رسالت سازمان مؤثر است یا می تواند مؤثر باشد.

تهدید: یک حقیقت بیرونی است که روی عملکرد سازمان اثر منفی دارد یا می تواند داشته باشد. ⁽²⁾

تعیین نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت ها و تهدیدها با استفاده از سطوح «آنالیز» ⁽³⁾سازمانی به شکل ذیل صورت می گیرد:

سطح 1: فرآیند اولیه (انجام کار)

سطح 2: سازمان دهی

سطح 3: فرهنگ سازمانی

وجود دارد؟

سطح 4: محیط

بخش هشتم: خانواده و والدین

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

خانواده و به خصوص والدین، از سه طریق می تواند در ارتباط فرزندان کودک و نوجوان خود با مسجد تأثیرگذار باشند:

اول این که با دارا بودن ارزش ها و نگرش های متعالی و مثبت نسبت به نماز و مسجد، ارزش ها و نگرش های فرزندان را نیز از طریق آگاهی بخشی و معرفت دهی، جهت بدهد.

دوم این که با رفتار عملی خود مروج اقامه نماز و حضور در مسجد باشند؛ زیرا پدر و مادر به منزله مهمترین و در دسترس ترین الگوهای عملی فرزندان به شمار می روند؛ لذا مشاهده نماز خواندن آن ها و رفتنشان به نماز جماعت، تأثیر بسزایی در نمازخوان بودن و مسجدی شدن فرزندان دارد.

سوم هم این که والدین در نماز خواندن و رفتن به مسجد، فرزندان را نیز با خود همراه سازند و آن ها را به صورت عملی با نماز و مسجد ارتباط دهند.

نحوه اثرگذاری خانواده از طریق اول و دوم که نتیجه اش همان نگرش سازی و ارزش آفرینی است، در فصل قبلی و بخش مربوط به خانواده موردبررسی قرار گرفت و بعد سوم تأثیرگذاری عملکرد خانواده بر ارتباط کودک و نوجوان با مسجد در این فصل مورد بررسی قرار می گیرد بر این اساس گفتنی است

اولاً: اغلب رفتارهای انسان بر اساس یادگیری الگویی و رفتاری استوار است و ثانیاً: اولین و مهمترین پایگاه یادگیری کانون خانواده است؛ زیرا خمیرمایه شخصیت انسان در خانواده تکوین می یابد و رفتارهای خوشایند و ناخوشایند نسبت به پدیده های مختلف از خانه سرچشمه می گیرد؛ بنابراین در رابطه با حضور کودکان و نوجوانان در نماز جماعت مسجد عامل بودن خود والدین و تکریم و تعظیم عملی اقامه نماز و حضور به موقع آن ها و فرزندان در مسجد اثر مطلوب بیشتری در روح و جان کودک و نوجوان می گذارد تا توصیه های پی درپی و بدون عمل آنان شرکت نوجوانان در نماز جماعت پیش از آن که متأثر از اندرزها و سخنان و نظارت والدین ،باشد معلول پذیرش رفتار آنان و همراه کردن فرزندان با خود در این راه است خانواده هایی که با فضاسازی مناسب امکان درک و یادگیری ارتباط با خدا را برای فرزندان فراهم می کنند و از طرفی کودکان و نوجوانان را همراه خویش در اماکن مذهبی حاضر می سازند، با ایجاد فضایی که فرزندان ترغیب و تشویق به نماز جماعت می شوند، باعث افزایش شرکت فرزندان خود در نماز جماعت می گردند.) ⁽¹⁾البته شایسته است که همراه بردن فرزند به مسجد با بار عاطفی مثبت همراه باشد تا خاطرات خوشایندی در ذهن او ایجاد کند.

ب: وضع موجود

اشاره

برحسب آن چه گفته شد بررسی وضعیت ارتباط دادن فرزندان با مسجد توسط خانواده از دو گام که در طول هم قرار دارند تشکیل می شود. این دو گام عبارت اند از:

دلیل وجود این دو گام و تأثیرگذاری هر دو در ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد آن است که به هر میزان که مسجد برای والدین، جذابیت و مطلوبیت داشته باشد و به هر میزان که در ذهن و اندیشه والدین این مطلوبیت، کم یا زیاد شود به همان اندازه در ارتباط گیری آن ها با مسجد مؤثر واقع می افتد و به تبع به دلیل نقش واسطه ای والدین در ارتباط دادن کودکان و نوجوانان با مسجد در میزان ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد تأثیرگذار می شود؛ بنابراین هم وضعیت جذابیت و مطلوبیت ذهنی مسجد در نگرش والدین و هم میزان ارتباط عمیق والدین با مسجد در ارتباط کودکان و نوجوانان با مسجد تأثیر تام و تمام دارد با این تفاوت که یکی تأثیرش غیر مستقیم و دیگری مستقیم است. با این مقدمه به بررسی وضعیت هرکدام از دو مورد فوق می پردازیم.

1. وضعیت جذابیت و مطلوبیت مسجد برای والدین

حقیقت آن است که وضعیت خوبی در این خصوص مشاهده نمی شود و هجمه فرهنگی سنگین غرب بر خانواده دین مدار ایرانی تأثیر گذاشته است.

تهاجم فرهنگی غرب عمدتاً از طریق شبکه های ماهواره ای و فضای مجازی اینترنت و پتانسیل های موجود در آن صورت می گیرد. تحقیقات نشان می دهد که نگرش و ارزش های افرادی که از تولیدات فرهنگی غربی در قالب ماهواره اینترنت و بازی های ویدئویی استفاده می کنند، به شدت، تأثیر قرار گرفته است و نسبت به مسائل مذهبی و از جمله نماز و مسجد تأثیر منفی گذاشته است و شعائر دینی و نمادهای مذهبی همچون مسجد، آن جذبه و مطلوبیت ذهنی سابق را برایشان ندارد.

هم اکنون بنابر داده های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 71 درصد تهرانی ها از ماهواره استفاده می کنند و در آینده نزدیک نیز دو هزار شبکه ماهواره ای از طریق موبایل قابل دریافت خواهد بود. در تحلیل محتوای

سریال های یکی از شبکه های ماهوارهای فارسی زبان یعنی فارسی وان محورهای عمده ذیل به چشم می خورد:

همچنین در پروسه تهاجم فرهنگی بخش اعظمی از ارزش ها و نگرش های القایی به ارزش ها و نگرش های فمینیستی تعلق دارد که بر اساس رویکردهای فمینیستی خانواده نه تنها محور نیست، بلکه ساختاری ستم آلود است که باید دگرگون شود. ⁽²⁾

خانواده ترویجی غرب تحت تأثیر اندیشه ها و ارزش های جدید که بخشی از آن تبیین شد و نیز برحسب اجبار و الزامات زندگی شهری ماشینی کار همزمان زن و مرد را خارج از منزل فارغ از توجه به سلامت اخلاقی محیط های کاری نه تنها به عنوان یک ارزش و هنجار بلکه به عنوان یک اجبار و اضطرار در سبک زندگی جدید، ترسیم و عملی نموده است؛ ثمره چنین زندگی ای طبیعتاً در مرحله اول کاهش تعاملات عاطفی بین زوجین و واگذاشتن تربیت فرزندان به نهادهای اجتماعی و در قدم بعدی کاهش فرزندآوری به دلیل مشکلات و هزینه های زیاد آن از حیث نیاز به اختصاص وقت و نیز

مزاحم دانستن آن نسبت به خوش گذرانی های زندگی مادی است. احیاناً در قدم های بعدی نیز باید منتظر کاهش ازدواج افزایش طلاق، سقط جنین عمدی و روابط فرازناشویی بود.

همه این ها را اضافه کنید به ورود سرسام آور رسانه ها به درون خانه و خصوصی ترین حریم خانواده ها که سبب شده تا همین ارتباط اندک باقی مانده خانواده ها نیز، روزبه روز کمتر از هر زمانی شده و حتی نبودن یکی از افراد خانه کمتر احساس شود و این به معنای بحران عاطفی و تجزیه شخصیتی است. ⁽¹⁾در چنین خانواده ای اعضای خانواده به یکدیگر چندان کاری ندارند پدر یک جا مشغول مادر یک جا مشغول؛ نه همدیگر را می بینند؛ نه برای هم غذا می پزند نه برای هم محبتی و عاطفه ای نثار می کنند؛ نه از هم دلجویی می کنند؛ نه با هم کار واقعی دارند. آن وقت برای این که به سفارش روان شناسان امور کودکان عمل کرده باشند، با هم قرار می گذارند تا در یک ساعت معینی پدر و مادر به خانه بیایند و یک محفل خانوادگی داشته باشند. برای این که بتوانند این اجتماع خانوادگی را که در یک خانواده سالم به طور طبیعی وجود دارد این ها به صورت تصنعی برای خود به وجود بیاورند. ⁽²⁾به راستی در چنین خانواده ای و با والدینی که چنین اندیشه هایی در سر می پرورانند چقدر می توان انتظار نگاه مثبت نسبت به نماز و مسجد و مسجد رفتن خود و فرزندان کودک و نوجوان را داشت؟!

مگر امکان دارد قربانیان طلاق فقط زوجین باشد و بتوان فرزندان را از شمار قربانیان آن جدا نمود هم اکنون آمار نشان می دهد که درصد زیادی از نوجوانان بزهکار، خانواده های متشنج داشته و فرزند طلاق هستند. برخی از کودکان طلاق، به خاطر مشکلات مالی خانوادگی وارد چرخه کار می شوند و در مواردی هم به خاطر تأثیر همسالان و دوستان خود به اعتیاد یا

خرده فروشی مواد مخدر کشیده می شوند.

نتیجه و جمع بندی وضع موجود از آن چه گفته شد، چیزی جز حرکت به سمت بی میلی نسبت به مسجد نیست؛ هرچند رویش های فراوانی نیز وجود دارد، لیکن با میزان ریزش ها برابری نمی کند همچنین یکی دیگر از نتایج وضعیت حاضر حرکت به سمت فردیت و لذت گرایی دلبخواهی در زندگی است که کاملاً در تضاد با دین مداری و پذیرش ارزش های اخلاقی و وقت گذاشتن برای رفتارهای دینی همچون نماز جماعت یا همراهی و ایثار در فضای تعاملی خانواده است.

2. وضعیت ارتباط والدین با نهاد مسجد

اشاره

برحسب داده های طرح بررسی و سنجش شاخص های فرهنگ عمومی کشور (شاخص های غیرثبتی) در سال 1391آگاهی های لازم مردم در خصوص نماز و مسجد و میزان ارتباط آنان با مسجد به شرح ذیل است:

1-2. میزان اطلاع از احکام نماز:

حدود 42 درصد از ساکنان کلان شهرها بیان کرده اند که از احکام نماز «کاملاً» و 51 درصد از پاسخ دهندگان از احکام نماز «تا حدودی» اطلاع دارند. حدود 2 درصد از افراد نیز اعلام کرده اند که از احکام نماز «اصلاً» اطلاع ندارند.

افرادی که کاملاً از احکام نماز اطلاع دارند

تصویر

2-2. میزان اطلاع از احکام نماز جماعت:

حدود 25 درصد از مردم کلان شهرها اظهار کرده اند که از احکام نماز جماعت «کاملاً» و بیش از نیمی (54 درصد) از پاسخ دهندگان از احکام نماز جماعت «تا حدودی» اطلاع دارند حدود 15 درصد از افراد نیز بیان کرده اند که اصلاً از احکام نماز جماعت اطلاع ندارند.

افرادی که کاملاً از احکام نماز جماعت اطلاع دارند

تصویر

3-2. میزان شرکت در نماز جماعت

نماز صبح نزدیک به 2 درصد از پاسخ دهندگان در کلان شهرها اعلام کرده اند که «تقریباً همیشه»، 6 درصد اظهار کرده اند که «گاهی اوقات» و 8 درصد گفته اند که به ندرت نماز صبح خود را به جماعت ادا می کنند. حدود 62 درصد از پاسخ دهندگان نیز عنوان کرده اند که «اصلاً» نماز صبح خود را به جماعت ادا نمی کنند حدود 77 درصد از پاسخ دهندگان ساکن در شهر مشهد، 68 درصد از ساکنان شهر اصفهان، 63 درصد از ساکنان شهر اهواز، 60 درصد از ساکنان شهر شیراز 59 درصد از ساکنان هر یک از شهرهای قم و تهران 58 درصد از ساکنان شهر کرج و 57 درصد از ساکنان شهر تبریز اظهار کرده اند که «اصلاً» نماز صبح را به جماعت نمی خوانند.

نماز ظهر و عصر: حدود 9 درصد از پاسخ دهندگان در کلان شهرها اعلام

کرده اند که تقریباً همیشه 18 درصد «گاهی اوقات» و 11 درصد بیان کرده اند که به ندرت نماز ظهر و عصر خود را به جماعت ادا می کنند حدود 40 درصد از افراد نیز اظهار کرده اند که اصلا نماز ظهر و عصر خود را به جماعت ادا نمی کنند حدود 46 درصد از پاسخ دهندگان ساکن در هر یک از شهرهای مشهد و اهواز 45 درصد از ساکنان شهر اصفهان، 41 درصد از ساکنان شهر شیراز، 39 درصد از ساکنان شهر کرج 38 درصد از ساکنان شهر تهران 36 درصد از ساکنان شهر تبریز و 29 درصد از ساکنان شهر قم اظهار کرده اند که «اصلاً» نماز ظهر و عصر خود را به جماعت ادا نمی کنند.

نماز مغرب و عشا: در میان مردم کلان شهرها 10 درصد گفته اند که «تقریباً همیشه»، 19 درصد «گاهی اوقات» و 12 درصد اعلام کرده اند که به ندرت نماز مغرب و عشای خود را به جماعت ادا می کنند حدود 37 درصد از پاسخ دهندگان نیز اظهار کرده اند که اصلاً نماز مغرب و عشای خود را به جماعت ادا نمی کنند حدود 42 درصد از پاسخ دهندگان ساکن مشهد، 39 درصد از ساکنان هر یک از شهرهای کرج و اصفهان 38 درصد از ساکنان هر یک از شهرهای تهران و اهواز 37 درصد از ساکنان شهر شیراز، 29 درصد از ساکنان شهر تبریز و 26 درصد از ساکنان شهر قم اظهار کرده اند که «اصلاً» نماز ظهر و عصر خود را به جماعت ادا نمی کنند.

علی رغم این که این تحقیق میدانی از نوع پرسش نامه ای و سؤال مستقیم از مخاطبان بوده و آمارهای برآمده از آن نوعاً با واقعیت فاصله دارد و آمار بالاتر از حد واقعی را از لحاظ ارزشی و ایجابی نشان می دهد، ولی باز هم داده ها، نشان از کمی افراد حاضر شونده در نماز جماعت ظهر و مغرب دارد؛ بنابراین بررسی میزان ارتباط خانواده ها با مسجد که کودکان نیز ارتباطشان با مسجد از طریق آن ها حاصل می شود وضعیت مناسبی را نشان نمی دهد. موانع دیگر غیر از آن چه گفته شد شاید بتوان دو عامل زیر را نیز جزء موانع حضور والدین و فرزندان در مسجد قلمداد نمود:

ج: راهکارها

مسیری که در بیان راهکارهای سایر عناصر پیموده شد، یک مسیر گام به گام علمی بوده که از معرفت بخشی و ارزش آفرینی در مورد ارتباط کودک و نوجوان با مسجد شروع می شد و آنگاه پس از طی راهکارهای فراهم سازی زمینه های تقنینی و نگاه علمی و تخصصی به موضوع به رفتارسازی و نمادسازی منتهی می شد.

در این جا از تکرار آن صرف نظر کرده و فقط به توضیح آن در سه سطح خرد و میانی و کلان بسنده می شود:

در این سطح لازم است ابتدائاً در خصوص نگرش و اندیشه والدین به عنوان عامل ارتباط دهنده فرزندان با مسجد، کار شود و از طرق مختلف معرفت بخشی و ارزش آفرینی نسبت به این امر صورت گیرد که ارتباط با نماز و مسجد جزء نیازهای بی بدیل روحی و روانی والدین و فرزندان و نیز عامل سعادت بخش اخروی است.

این کار جهت این که مشخص شود چگونه (با چه محتوایی و از چه طریقی) باید صورت گیرد، نیازمند تحقیقات علمی و تخصصی توسط صاحب نظران این حوزه است؛ در مرحله بعد نیز به منظور عملی سازی یافته ها نیاز به ریل گذاری قانونی و بسترسازی از طریق تصویب قوانین لازم است. در نهایت نیز لازم است والدین به عنوان الگوی رفتاری و عملی هم خود با نماز و مسجد ارتباط برقرار نمایند و هم فرزندان کودک و نوجوان خود را در این ارتباط گیری یاری و همراهی نمایند بر این اساس برخی از پیشنهادهای اجرایی در این خصوص به شرح ذیل است:

1-1. آگاهی یابی و آگاهی دهی: لازم است والدین از طرق مختلف نسبت به اخذ آگاهی ها و معارف دینی از جمله نماز و مسجد اقدام نمایند و از هرگونه کوتاهی در این خصوص دوری کنند سپس معلومات لازم را به فراخور سن و استعداد فرزندان به آن ها یاد دهند و فرزندان را با معارف دینی و نماز و مسجد و ارزش های معنوی آشنا سازند.

2-1. آشناسازی عملی با نهاد مسجد: والدین باید به شکل عملی فرزندان خود را با نماد مسجد آشنا سازند که این کار از طرق مختلف می تواند صورت گیرد؛ برخی از موارد آن بدین شرح است:

الف. والدين سعى کنند در مناسبت ها به خصوص اعیاد و مراسم و جشن های اسلامی که مساجد دارای برنامه های شاد و جذاب تری می باشند ضمن حضور خود، حتماً فرزندان خویش را نیز در این مراسم شرکت دهند تا خاطرات خوب برنامه های شاد مسجد در ذهن فرزندان باقی بماند. یکی از دلایل عمده عدم حضور خانواده ها گرفتاری های شغلی و نداشتن فرصت است؛ بنابراین حداقل شرکت در برنامه های اعیاد اسلامی که در ایام تعطیل است، جرقه هایی از آشنایی و انس را در فرزندان ایجاد می نماید و سبب می گردد تا فرزندان نسبت به مساجد بیگانه و ناآشنا بار نیایند. والدین می توانند حضور فرزندان را در برنامه های دینی فرهنگی و فوق برنامه و همچنین فعالیت های حاشیه ای مسجد تسهیل نمایند.

ب. با توجه به این که فرزندان در سنین نوجوانی و جوانی غالباً محصل هستند و فصل تابستان فصل تعطیلی مدارس و اوقات فراغت محسوب می شود والدین حتی المقدور تلاش کنند که در کلاس های غنی سازی اوقات فراغت مساجد، فرزندان را ثبت نام نمایند و اگر احیاناً به دلیل عدم امکان تشكيل بعضی از کلاس ها در مساجد (مانند رشته موسیقی فرزندان) را در مراکز دیگر ثبت نام می کنند، سعی نمایند حداقل برای یک رشته و فعالیت هم که شده آنان را در فعالیت و برنامه های مساجد شرکت دهند تا حلقه اتصال فرزندان با مساجد، گسسته نشود.

ج. با توجه به این که امام جماعت بالاترین مقام را در مسجد دارد، بایسته است که والدین زمینه ارتباط دوستانه ،فرزندان با امام جماعت را فراهم نمایند؛ حتی اگر این ارتباط در حد یک مصافحه بعد از اقامه نماز جماعت باشد.

د. والدین سعی نمایند در گردش و سفرهای تفریحی و زیارتی، حتماً برنامه بازدید از یک مسجد تاریخی یا اماکن مذهبی را که دارای برجستگی خاص بوده و مشهور و معروف است در برنامه سفر خود بگنجانند. ⁽¹⁾

3-1. الگوی رفتاری بودن اگر اعضای خانواده به ویژه پدر و مادر خود به مسجد بروند یا به رفت و آمد فرزندشان به مسجد توجه کنند، می توان انتظار داشت کودکان و نوجوانان با ،مسجد میانه خوبی داشته باشند. ⁽¹⁾

4-1. تشویق فرزندان نمازخوان هر انسانی در برابر کاری که انجام می دهد، تشنه تشویق است و تشویق انسان را بهتر وادار به کارکرده و باعث می شود کار را بهتر انجام دهد. این مطلب در بچه ها تأثیر بیشتری دارد و خوب است که فرزندان را در رابطه با تمام کارهای خوبی که انجام می دهند، مخصوصاً نماز تشویق نماییم. ⁽²⁾

در این سطح از نهادها و سازمان ها انتظار می رود نسبت به فراهم سازی زمینه ها و خلق بسترهای لازم والدین را در ارتباط دادن کودکان و نوجوانان با مسجد یاری نمایند در این سطح مثلاً از نهاد مدرسه و انجمن اولیا و مربیان انتظار می رود آموزش والدین را در ارتباط با اهتمام به امر نماز و نیز نحوه نمازخوان نمودن فرزندان به نحو مطلوبی انجام دهند؛ آموزش هایی از قبیل:

به نظر می رسد مهمترین نهادهایی که در این زمینه می توانند نقش ایفا نمایند عبارت باشند از:

الف) مدرسه

ب) رسانه ملی

ج) رسانه های مکتوب

د) سازمان ها و نهادهای فرهنگی و در رأس آن ها وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

در سطح کلان انتظار می رود که سیاست گذاری های کلان اقتصادی اجتماعی فرهنگی و سیاسی دولت منجر به یاری والدین در تقویت ارتباط فرزندانشان با مسجد باشد.

سیاست گذاری ها باید به شکلی باشد که سبک زندگی مردم آن قدر مملو از مشغله های ریز و درشت نباشد که والدین فرصت و امکان حضور در نماز جماعت مسجد را نداشته باشند یا فرصت و امکان فراگیری معارف و آموزش های لازم در این خصوص را از دست بدهند.

همچنین عملکرد کلان دولت که به نام دولت اسلامی مزین شده است نباید در هیچ کدام از حوزه ها منجر به دلسردی و انزجار از دیانت و نمادهای دیانت همچون مسجد و نماز بشود. شاید نیازی به گفتن نباشد ولی این واقعیتی است که مشکلات اقتصادی ناخودآگاه بر دیدگاه والدین نسبت به نماز و مسجد و دین تأثیر می گذارد؛ فراهم نشدن نیازهای اولیه زندگی افراد و یا احساس بیعدالتی و تبعیض در جامعه تأثیر بسزایی در خالی شدن

مساجد از والدین و در نتیجه خالی شدن مساجد از فرزندان کودک و نوجوان آن ها دارد.

چنین وضعیتی حتی در میزان رغبت والدین نسبت به فراگیری معارف و آموزش ها حتی در صورت فراهم شدن امکانات نیز اثرگذار خواهد بود؛ لذا دیده می شود که برخی والدین با این که به شبکه های تلویزیونی و برنامه های کم و بیش آموزشی آن دسترسی دارند لیکن چندان رغبتی به استفاده از آن نشان نمی دهند و بدتر این که بعضاً به سراغ شبکه های ماهواره ای می روند. بدون تردید بخشی از این رویکردها و رغبت های والدین به این یا آن، ناشی از عملکردهای کلان دولت اسلامی است که لازم است توجه ویژه به آن صورت گیرد.

البته به دلیل وجود شایعات تخریبی فراوان از عملکرد نظام - که بخش قابل توجهی از بدبینی ها نیز ناشی از عدم اطلاع از واقعیات و ندیدن دست عامل بیگانه در پشت پرده بسیاری از کمبودها و ضعف هاست لازم است در جهت شفاف سازی و آگاهی دهی از مسائل کلان کشور و رو نمودن چهره شیطانی عوامل خارجی اقدامات جدی صورت گیرد.

بخش نهم: مدرسه

الف: تبیین موضوع و ضرورت آن

یکی از عوامل مؤثر در مسجدی شدن نوجوانان، ایجاد هماهنگی و همکاری مثبت و سازنده بین مدرسه و مسجد است پیوند و ارتباط نزدیک مدرسه و مسجد با یکدیگر درواقع پیوند استوانه های تربیت صحیح و منطقی است.

گفتنی است بحث از نقش مدرسه در خصوص موضوع کودک و نوجوان و مسجد در فصل پیش نیز مطرح شد لیکن آن چه در اینجا مطرح می شود متفاوت با مطالب قبلی است؛ فصل قبل درصدد بررسی عوامل و عناصری بود که در تصویر آفرینی مثبت از مسجد در ذهن و اندیشه کودک و نوجوان نقش ایفا می کردند و جذابیت آفرینی داشتند بدون این که لزوماً دانش آموزان را با خود مسجد ارتباط دهند؛ در فصل پیشین و در بخش مدرسه به محتوای کتب درسی از حیث نوع پرداختن به موضوعات دینی و مسجد و نیز به عملکرد معلمان آموزش و پرورش از نظر الگوی رفتاری مناسب بودن برای کودکان و نوجوان و میزان توانایی آن ها در ارزش آفرینی از شعائر و نمادهای دینی از جمله مسجد پرداخته شد؛ لیکن در این فصل تمرکز در خصوص عملکرد ارتباط دهندگی آن ها است و به این مسئله می پردازیم

که برنامه های مدارس چقدر در جهت آشنایی عملی کودکان و نوجوانان با مسجد و عنصر کلیدی آن یعنی امام جماعت مؤثر است؟

این موضوع، موضوع بسیار مهمی است و پرداختن به آن کاملاً ضروری است به دلیل:

1- آمادگی کودکان و نوجوانان در جذب و یادگیری: کودکان و نوجوانان آمادگی دریافت بهتر و بیشتری برای مطالب علمی و دینی دارند؛ اگر شخصیت آنان در محیط نامناسبی شکل گیرد اصلاح افکار و عقاید اعمال آنان در بزرگ سالی، کار بسیار مشکلی خواهد بود. وقتی نهالی در زمین کاشته می شود، ممکن است با انواع آفات روبرو شود یا بر اثر تندبادها آسیب ببیند. حضور روحانی مانند همان تکیه گاه و عمودی است که در کنار نهال می گذارند تا او را از طوفان های سخت در امان نگه دارد.

2- وجود دانش آموزان با تعداد بالا (کمیت): در هیچ مؤسسه و آموزشگاهی حتی در مساجد نمی توان یکجا و حداقل 200 تا 500 نفر دانش آموز را به راحتی در کنار هم دید؛ اما در مدارس این امر به سهولت امکان پذیر است.

3- حضور مستمر و روزانه و حداقل 5 ساعت در روز (ظرفیت): فقط مدارس هستند که چنین ظرفیت و توانایی را دارند که در 5 تا 6 روز از روزهای هفته دانش آموزان را در مدرسه جمع کنند آن هم روزی حداقل چهار ساعت و نیم. ⁽¹⁾

ب: وضع موجود

علی رغم این که در بخشی از قانون برنامه سوم توسعه آمده است:

«ماده 163 - باتوجه به اهمیت گسترش فضاهای مذهبی و مساجد ضمن حفظ اصل ساماندهی ساخت و ساز احیا، تعمیر و تجهیز مساجد از طریق

مشارکت های مردمی و شوراهای شهری و روستایی، دستگاه های اجرایی موضوع این ماده موظفاند طی سال های اجرای برنامه اقدامات زیر را انجام دهند:

1- با هدف اعتلای جایگاه مسجد و مدرسه در فعالیت های اجتماعی فرهنگی محلات، روستاها و شهرها و هماهنگ سازی فعالیت های سازماندهی شده در این مکان ها در جهت ارتقای ایمان و ارزش های معنوی و اخلاقی و شکوفایی خلاقیت های علمی فرهنگی و هنری گروه های مختلف جامعه به ویژه نوجوانان و جوانان اقدامات ذیل در سال های برنامه سوم توسعه انجام می گیرد .

2- تعریف فعالیت های آموزشی فرهنگی و هنری مشترک مسجد و مدرسه در آیین نامه ها و مقررات بخش های آموزش، فرهنگ و هنر و تبلیغات اسلامی تربیت بدنی و ورزش، ولی در عمل همکاری چندانی بین مدرسه و مسجد مشاهده نمی شود؛ نه مسجد و اهالی آن دست دوستی و همکاری به سوی مدارس دراز می کنند و نه مدارس چندان رغبتی به ارتباط دادن دانش آموزان با مساجد دارند!

البته این موضوع کلیت ندارد و هستند مدارسی که رویکرد کاملاً دینی دارند و تحت عنوان مدارس معارف اسلامی و غیر آن فعالیت می کنند و ضمن آن که ارتباط وثیقی با مسجد دارند در مناسبت های مختلف و حتی برای برگزاری نماز جماعت روزانه از وجود روحانی و امام جماعت بهره مند هستند؛ ولی این یک جریان نیست و عمومیت ندارد؛ بلکه آن چه نمود دارد و به منزله جریان اصلی این بخش قابل مشاهده است، بی توجهی به این ارتباط معنوی است!

در حال حاضر آن چه در مدارس اتفاق می افتد دو مقوله مهم زیر است:

1- در اولویت بودن آموزش در :مدارس اگرچه مدارس تحت پوشش سازمانی به نام «آموزش و پرورش هستند، لکن 80 ٪ فعالیت ها و دغدغه های

متولیان مدرسه در بحث آموزش متمرکز است و %20 باقی مانده به بحث ورزش، بهداشت و نهایتاً مسائل پرورشی و روحی دانش آموزان معطوف می شود؛ بنابراین توجه به پرورش که همان تربیت دینی و معرفت بخشی به کودکان و نوجوانان است بسیار کمرنگ است. متأسفانه حتی اولیای دانش آموزان و مطالبات آن ها نیز دچار چنین نگرشی شده اند. به عنوان مثال اگر یک هفته معلم و یا دبیر فارسی، علوم و یا عربی در کلاس حاضر نشود، حتی اگر معلم ورزش نداشته باشند همه لب به اعتراض باز می کنند از مراجعه به مدیر گرفته تا مراجعه به اداره آموزش و پرورش و حتی گاهی وزارتخانه. بعضی مواقع نامه می نویسند و پیگیر مسئله هستند و حتی گاهی کار به صدا و سیما و مطبوعات هم کشیده می شود البته این حق آنان است که نگران وضع درسی فرزندان خود باشند؛ لکن بحث اینجاست که آیا این حساسیت و این احساس را در موارد دیگر نیز دارند؟ مثلاً اگر معلم دینی و قرآن نداشته باشند، اگر نماز جماعت در مدرسه برگزار نشود آیا باز هم این گونه دلسوز هستند؟!

2- فقدان مسجد در برنامه تقسیم اوقات دانش آموزان: اگر وقت دانش آموزان را به سه قسمت تقسیم کنیم:

بنابراین عملاً بیشترین زمان یک دانش آموز مستقیم یا غیرمستقیم مرتبط با مراکز آموزشی است و عملاً وقت کمتری برای حضور در مساجد و ارتباط با مسجد خواهد داشت؛ لذا لازم است فضای مدرسه را مسجدی نمود و با پرداختن به اموری مانند ایجاد نمازخانه و برگزاری نماز جماعت و یا این که متولیان مساجد خصوصاً روحانیون در مراکز علمی حضور فعال داشته باشند آن خلا معنوی پر شود. ⁽¹⁾

البته عوامل مختلفی دست به دست هم داده اند تا از حساسیت و اهتمام دینی معلمان و مدیریت مدارس کاسته شود؛ عامل اول وضعیت نامناسب معیشتی معلمان و کفاف نکردن حقوق برای نیازهای اولیه زندگی آن هاست؛ شرایط این عامل که هر روز بدتر از دیروز می شود و فشار اقتصادی برای آنان سنگین تر می شود خواسته و ناخواسته در کمتر شدن اهتمام دینی آن ها تأثیر می گذارد؛ بخش کم شدن خودخواسته اهتمام دینی بدین علت است که فعالیت آن ها در زیر لوای دولت اسلامی صورت می گیرد و لذا نقصان در دریافتی ها منتسب به دولت می شود. در چنین وضعیتی شاید برخی افراد به مشکلات دولت و تحریم ها و خانواده بزرگ آموزش و پرورش و سایر عوامل توجه کنند و حتی در صورت علم به ضعف عملکردی دولت ها این مباحث را به موضوعات دینی و معنوی ارتباط ندهند ولی در بخشی از افراد چنین نیست. در بخش ناخواسته نیز چنین می شود که وقتی دریافتی های آموزش و پرورش کفاف نمی کند چاره ای جز رو آوردن به شغل دوم و سوم نمی ماند هرچند در نگاه دینی گنجهای بزرگی همچون قناعت و ساده زیستی نیز برای جبران نقایص و کمبودهای مالی در زندگی وجود دارند ولی در عمل، کمتر به این گنج ها و سرمایه ها توجه می شود نتیجه این که تمام زندگی و فکر و ذهن معلم می شود تدریس و کار مضاعف و دیگر چه در بیرون از مدرسه و چه در داخل توجه به مقوله نماز جماعت و نماز اول وقت و مانند این ها کمرنگ شده و از اولویت های زندگی اش خارج می شود؛ چنین معلمی خواه ناخواه رفتار و گفتارش و نوع تفکر و ذهنیاتش در تقلیل ارتباط دانش آموزان با مسجد اثرگذار می شود.

و اما مدیریت مدارس و قوانین بالادستی که باهم مرتبطند، در طول دو سه دهه اخیر به سمتی پیش رفته اند که مکمل و یاریگر همدیگر در کم توجهی به مقوله تربیت و پرورش دینی دانش آموزان باشند. با این توضیح که روند گسترش غیرانتفاعی شدن مدارس و پولی شدن آن ها سبب شده تا آن چه

مورد اهتمام مدیریت مدارس است و نیز اولین خواسته اولیای دانش آموزان از مدیران مدارس آموزش علمی و تقویت مهارت های کسب نمره و قبولی در کنکور باشد و درنتیجه به شکل خودکار توجه به مقولۀ تربیت دینی و آشنایی با معارفی همچون نماز از اولویت خارج شود. خصوصاً در فضای غیرانتفاعی که با هر چیزی کاسبکارانه برخورد می شود، از جا گرفته تا زمان. لذا اختصاص فضا برای نمازخانه وقت گذاشتن برای اقامه نماز جماعت در نمازخانه، اختصاص هزینه برای امام جماعت اختصاص وقت برای بردن بچه ها به مسجد و نیز هزینه های بردن بچه ها به مسجد، همه در تضاد با مدیریت سوداگرانه حاکم بر مدارس غیرانتفاعی است.

به قطع و یقین می توان حتی این مدارس را الزام به خواسته های مدنظر در خصوص ارتباط دادن دانش آموزان با مساجد نمود؛ لیکن نه قوانین قاطعانه ای در این حوزه وجود دارد و نه نظارت کافی و مطلوبی!

یکی از نشریات معتبر کشور در نقد روند خصوصی سازی آموزش و پرورش می گوید: «مروری کوچک بر طرح ها و ایده های جهانی در امر «آموزش» نشان از آن دارد که ایده «جهانی سازی» جوامع با هدف تربیت نسلی مطیع و فرمان بردار سیستم لیبرال سرمایه داری نیازمند «خصوصی شدن» و خروج داوطلبانه دولت و حاکمیت های مردمی از این حوزه پرمشتری است». خصوصی سازی آموزش و پرورش از آموزه های نظام های لیبرالی و نئولیبرالی است که در آن تلاش می شود دخالت دولت در تمامی حوزه ها به حداقل کاهش یابد حتی در غرب نیز متفکرین پرشماری پس از مشاهده عواقب این نوع تفکر در حوزه های عمومی همچون بهداشت و درمان و آموزش و پرورش به موضع گیری علیه این دیدگاه ها پرداختند. آموزش و پرورش برای کاهش هزینه های خود در حال اجرای طرح خصوصی سازی مدارس دولتی است؛ در حالی که این موضوع در قانون ذکر نشده است؛ بلکه در قانون بحث خرید خدمات آموزشی از مدارس غیر دولتی ذکر شده است اما آموزش و

پرورش هم اکنون مدرسه دولتی را با دانش آموز به موسسه بخش خصوصی واگذار کرده است به نظر می رسد با ادامه مسیر مذکور و به دنبال کودتای خاموش در مسیر تغییر سیاست های کلی نظام در حوزه آموزش و پرورش، امکان تصحیح برخی از مسیرهای انحرافی ایجاد شده در حوزه حساس «تربیت نسل آینده فراهم نگردد.» ⁽¹⁾

ج: راهکارها

1. راهکارهای عام

در این قسمت باید به دنبال راهکارهایی بود که اختصاص به مسجد و نماز ندارد بلکه توجه بدانها سبب تقویت ارتباط نهاد مدرسه و دانش آموزان کودک و نوجوان با مجموعه معارف دینی و نمادها و شعائر آن می شود که طبیعتاً یکی از آن موارد نیز نماز و مسجد .است همچنین خروجی اجرایی شدن راهکارهای اصلاحی در این بخش نگاه بهتر به مقوله تربیت دینی و اهتمام لازم نسبت به آن خواهد شد که اهتمام به نماز و مسجد نیز بخشی از آن است.

در این قسمت رویکرد اصلی در ارائه راهکارها آن است که رجعتی دوباره به ماهیت آموزش و پرورش صورت گیرد و هدف فراموش شده تربیت ، احیاء شود لذا در این قسمت پیشنهاد می شود که

2. راهکارهای اختصاصی نماز و مسجد

اشاره

در این قسمت راهکارهایی ارائه می شوند که خروجی آن ها نسبت به ترویج عملی تمام معارف دین عام و فراگیر نیست بلکه صرفاً به نماز و مسجد اختصاص دارد و برونداد آن ها تقویت ارتباط دانش آموزان با نماز و مسجد است.

این راهکارها خود بر دو نوع اند:

قسمت اول راهکارهایی مبنایی هستند که هدف آن ها تغییر رویکردها و جهت گیری ها است لذا نیاز به زمان زیاد دارند و بلندمدتند؛

اما بخش دوم راهکارهای به قول معروف دم دستی هستند که برای شرایط حال با تمام داشته ها و نداشته هایش تجویز می شوند؛ اجرای این راهکارها نیاز به زمان طولانی ندارد و همین الآن هم مدارس می توانند آن ها را عملی سازند؛ هدف از این راهکارها آن است که تا زمان تحقق راهکارهای اساسی و تغییر رویکردها، عرصه خالی از برنامه های اثرگذار در این حوزه نباشد و ارتباط ضعیف فعلی با این راهکارها حفظ شود.

1-2. راهکارهای بلندمدت مبنایی و اساسی

1-1-2. تقویت پشتوانه علمی

همچون سایر عناصر کلیدی در ارتباط کودک و نوجوان با مسجد، در این مورد نیز لازم است نهاد مسجد به شکل تخصصی و علمی و با تعریف سرفصل های مشخص دانشگاهی وارد کار شود و محققان و صاحب نظرانی را پرورش دهد که تخصصشان صرفاً در موضوع مسجد و همکاری مدرسه و مسجد باشد.

در حال حاضر چنین چیزی وجود ندارد لذا ضعف ادبیات کار و فقدان راهکارهای علمی مشخص به شدت محسوس است. این که برای ارتباط عملی کودکان و نوجوانان با ،مسجد مدرسه چگونه می تواند ایفای نقش نماید، جای کار فراوان دارد از تغییرات در سبک زندگی گرفته تا سیاست گذاری ها و برنامه ریزی هایی که باید در نهاد مدرسه عملی شوند یا این که چه ضوابطی در ساخت و ساز مدارس یا اجاره آن ها از حیث امکان ارتباط با مساجد باید لحاظ شود، در جایی ذکر نشده و شاید اصلاً فکرش هم نشده است! چقدر جالب است که در کشورهای غربی ضوابط مشخص و تخلف ناپذیری در خصوص رعایت حریم مدارس وجود دارد؛ به طوری که مجوز هر حرفه و شغلی را در محدوده مشخصی از فاصله مدرسه نمی دهند و متقابلاً برخی دیگر از کاربری ها و مشاغل در آن محدوده اولویت دارند یا در مورد استادیوم های ورزشی قوانین محکمی مبنی بر غیرقانونی بودن فروش مشروبات الکلی در نزدیکی آن ها وجود دارد؛ چون تماشاگران نوعاً احساسی و هیجانی هستند و استفاده از مشروبات الکلی در چنین حالی اوضاع را کاملاً از کنترل خارج می کند؛ ولی متأسفانه چنین قوانین اولیه یا هم سنخ آن ها برای ارتقای ارتباط مدرسه و مسجد مشاهده نمی شود!

بنابراین انتظار می رود محققان ژرف اندیش راه کارهای ناظر به ساخت و ساز گذران اوقات فراغت و سایر موارد پیرامونی مدرسه را که می تواند در ارتباط گیری

نهاد مدرسه با مسجد مؤثر باشد مورد توجه قرار دهند همچنین سیاست گذاری ها در جهت اقدامات لازم در برنامه مدارس برای آشنایی دانش آموزان با مسجد و برقراری ارتباط آن ها با مسجد مورد بررسی قرار گیرند حتی برنامه ریزی به منظور برگزاری دوره های آموزش مسئولان مربوطه مدرسه برای نحوه ارتباط دهی کودکان و نوجوانان با مساجد می تواند کارساز باشد که این مسئله نیازمند تحقیق و بررسی علمی است.

2-1-2. قوانین حمایت کننده با ضمانت اجرایی و حمایت مالی

بعد از تحقیقات علمی نیاز به نظام مندسازی و ایجاد چارچوب های گریزناپذیر قانونی برای عملی شدن آن هاست تا آن چه در مرحله نظری به اثبات رسیده در مرحله عمل نیز محقق شود.

این قوانین لازم است که

اولاً: ضمانت اجرایی قوی ای داشته باشند.

ثانیاً: از حمایت های مادی و معنوی لازم برخوردار باشند.

ثالثاً: نظارت مداوم بر حسن اجرای آن ها وجود داشته باشد.

2-2. راهکارهای کوتاه مدت برای وضعیت پیش رو

1-2-2. افزایش کارکردهای مسجد به تناسب زمان

مسجد همواره در طول تاریخ برحسب نیازهای زمان خود کارکردهای متنوع و گسترده ای غیر از کارکرد عبادی داشته است و به هر شکلی که می توانست و نیاز بود تا در خدمت دین و تربیت دینی باشد، حضور داشته است. در زمان حاضر نیز که یکی از نیازهای عمده تربیت دینی کودکان و نوجوانان است این زمینه مشکلاتی وجود دارد بهره گیری از ظرفیت مسجد و سوق دادن کارکردهای آن به سمت مسجدی کردن کودکان و نوجوانان و تربیت دینی آنان یک ضرورت است لذا به عنوان چند پیشنهاد می توان

موارد زیر را مطرح کرد:

مسجد محل برگزاری کلاس های درس کودکان، نوجوانان و جوانان را می توان بنا به دوره تحصیلی آنان به گروه های درسی ابتدایی راهنمایی و دبیرستان تقسیم نمود و برای هر دوره مسئولی از خود جوانان توسط امام جماعت انتخاب نمود تا برای هر دوره کلاس های دروس مدرسه ای آنان برگزار گردد. در این روش می توان برای تدریس از افراد رده بالاتر تحصیلی استفاده نمود؛ به طوری که نوجوانان راهنمایی که زرنگ تر هستند و یا جوانان دبیرستانی با استعداد به دوره ابتدایی تدریس کنند و جوانان دبیرستانی زرنگ و ،باهوش تدریس دوره راهنمایی را به عهده گیرند و دانشجویان نیز تدریس دروس تخصصی تر دوره دبیرستان را متقبل شوند. در این حال همه آنان نسبت به هم احساس مسئولیت نموده و همه خود را در مسجد فعال و مسئول کاری خواهند دانست. البته لازم است تا با استفاده از معلمان با تجربه کلاس های کنکور نیز در مساجد برگزار گردد.

برگزاری کلاس های درس در مساجد هم اعتماد خانواده ها را جلب خواهد کرد و هم سبب می گردد تا یکی از مهمترین فعالیت های جوانان که تحصیل است در مساجد باشد.

مسجد محل آموزش ابزارهای فناوری روز جوانان امروز به ابزارهای فناوری روز همچون بازی های رایانه ای و شبکه های اجتماعی علاقه فراوان دارند و بر کسی پوشیده نیست که دنیای امروز بدون تصور فعالیت های فضای مجازی و سرگرمی های جدید بسیار دشوار است و از طرفی این ابزارها به وسیله ای بسیار گسترده برای به انحراف کشیدن جوانان تبدیل شده است. از این رو لازم است تا چندین رایانه با مسئولان مشخص در هر مسجد موجود باشد که البته مسئولان آن را امام جماعت مسجد مشخص می کند تا جوانان در مساجد چگونگی به کارگیری آن ها را یاد بگیرند و در آن جا بتوانند از این ابزارها استفاده بهینه کردن را بیاموزند با این کار یکی از نیازهای

جوانان امروز در مساجد تأمین می گردد و موجبات کاهش انحراف جوانان از این طریق را فراهم می آورد. ⁽¹⁾