فقه مقارن مسجد بررسی احکام مسجد با رویکرد فقه مقارن

مشخصات کتاب

فقه مقارن مسجد

بررسي احکام مسجد با رویکرد فقه مقارن

عنوان کتاب: فقه مقارن مسجد

تهیه: دفتر مطالعات، پژوهش ها و ارتباطات حوزوی مرکز رسیدگی به امور مساجد

نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین صرامی

طرح جلد: مهدی بیاتی

ناشر: دفتر مطالعات، پژوهش ها و ارتباطات حوزوی

تلفن: 025-32923835-36

دور نگار: 32923837-025

نوبت چاپ: اول مرداد ماه 1398

شمارگان: 3000 نسخه

چاپ: زلال کوثر

نشانی اینترنتی: www.asar.masjed.ir

آدرس و مرکز پخش: قم، 45 متری آیت اللّه صدوقی رحمة اللّه، 20 متری حضرت ابوالفضل علیه السلام، پلاک 103

اشاره

بسم اللّه الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

مقدمه...1

بخش اول: مفاهیم و کلمات

فصل اول: اهمیت احکام مساجد و ضرورت فقه مقارن...5

مبحث اول: اهمیت و ضرورت بحث احکام مسجد...7

مبحث دوم: ضرورت فقه مقارن و تعریف و فوائد آن و تخصصی شدن ابواب فقه...13

گفتار اول: ضرورت فقه مقارن...13

گفتار دوم: تعریف فقه مقارن...14

گفتار سوم: فوائد و آثار فقه مقارن...14

گفتار چهارم: کم توجهی به فقه اهل بیت...16

گفتار پنجم: تخصصی شدن ابواب فقه...17

فصل دوم: واژه شناسی فقه و مسجد...19

مبحث اول: تعریف فقه در لغت و اصطلاح...21

گفتار اول: فقه در لغت...21

گفتار دوّم: فقه در اصطلاح...22

مبحث دوم: مسجد در لغت و اصطلاح...24

گفتار اول: مسجد در لغت...24

گفتار دوم: مسجد در اصطلاح...26

گفتار سوم: مسجد در قرآن...28

گفتار چهارم: واژگان مرتبط به مسجد...29

1- جامع...29

2- مصلّى...29

3- زاویه...30

فصل سوم: کنکاشی در چیستی مسجد...31

مقدمه: وجوب تعظیم مسجد و حفظ حرمت آن...33

ادلۀ وجوب تعظیم و حفظ حرمت مساجد...34

روایات تعظیم مساجد...34

وجوب تعظیم مسجد نزد اهل سنّت...36

مبحث اول: کیفیت تحقق ماهیت مسجد...37

گفتار اول: بررسی جنس تعریف؛ مکان مسجد...39

گفتار دوم: بررسی فصل تعریف مسجد...41

الف) بررسی قید اول؛ «اتخاذ»...41

ب) بررسی قید دوم: محلی برای پرستش و عبادت خداوند...42

ج) بررسی قید سوم؛ لزوم عمومیت...44

مبحث دوم: شرائط تحقق مسجد در خارج...47

گفتار اول: چیستی وقف...47

الف) بررسی عقد یا ایقاع بودن وقف...48

ب) چگونگی تحقق قبول در وقف...48

گفتار دوم: بررسی جریان معاطات در «وقف»...51

بررسی شرط بودن خواندن صیغه در خصوص مسجد...52

جمع بندی مطالب...56

مبحث سوم: دیدگاه اهل سنت در چیستی مسجد...59

مبحث چهارم: اختصاص داشتن مسجد به یک قسمت از ساختمان...61

گفتار اول: ادله...62

گفتار دوم: دیدگاه اهل سنّت...62

بخش دوم: نظام مهندسی و معماری ساختمان مسجد

مقدمه: ساختمان مسجد در عصر پیامبر...67

فصل اول: حکم شرعی ساختن مسجد...69

مبحث اول: دیدگاه فقیهان امامیه در فضیلت ساختن مساجد...71

مبحث دوم: مستندات حکم استحباب ساختن مسجد...73

مبحث سوم: دیدگاه اهل سنّت...75

فصل دوم: کیفیت ساختمان مسجد...77

مبحث اول: نسبت طول و عرض مسجد...79

گفتار اول: دیدگاه فقهای شیعه...79

گفتار دوم: دیدگاه اهل سنت...81

مبحث دوم: ارتفاع ساختمان مسجد...82

گفتار اول: بررسی ارتفاع مساجد از دیدگاه فقهی...83

الف) دیدگاه فقهای شیعه...83

ب) دلیل عدم ارتفاع ساختمان مسجد...83

ج) متوسط متعارف و متناسب با عرف زمان بودن ارتفاع مسجد...84

د) دیدگاه فقهای اهل سنّت...86

مبحث سوم: ساختن کنگره برای مسجد...88

گفتار اول: دیدگاه فقیهان شیعه...88

گفتار دوم: دلیل کراهت کنگره برای مسجد...90

گفتار سوم: دیدگاه اهل سنّت...90

مبحث چهارم: محراب مسجد...92

گفتار اول: مفاهیم...92

الف) محراب در لغت...92

ب) محراب در اصطلاح...93

ج) محراب در آیات قرآن...94

د) محراب های مسجد النّبی...94

گفتار دوم: دیدگاه فقیهان امامیه پیرامون ساختن محراب...96

الف. دیدگاه اول: کراهت ساخت محراب...96

ب. دیدگاه دوم: جواز ساختن محراب...97

ج. دیدگاه سوّم: استحباب ساختن محراب...98

د. دیدگاه چهارم: حرمت ساخت محراب در داخل فضای مسجد...98

ه- . جمع بندی دیدگاه فقها...99

گفتار سوم: دیدگاه اهل سنّت در ساختن محراب...104

2 و 3. مذهب حنفی و مالکی...105

مبحث پنجم: قرار دادن منبر در مسجد...105

گفتار اول: تعریف منبر در لغت و اصطلاح...105

گفتار دوم: منبر پیامبر...106

گفتار سوم: فضیلت و مقام معنوی منبر پیامبر...107

الف) استحباب تبرک جستن به منبر، نماز خواندن و دعا کردن کنار آن نزد شیعه...108

ب) جواز یا استحباب بوسیدن منبر پیامبر از دیدگاه اهل سنّت...109

گفتار چهارم: تغلیظ یمین کنار منبر...111

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...112

ب) دیدگاه اهل سنّت...114

گفتار پنجم: استحباب اتّخاذ منبر در مسجد...115

الف) دیدگاه فقیهان شیعه پیرامون اتّخاذ منبر و ایراد خطبه بر فراز آن...115

ب) اتّخاذ منبر در مسجد از نگاه اهل سنّت...117

ج) نکاتی چند پیرامون منبر...117

مبحث ششم: مناره مسجد...119

گفتار اول: مناره در لغت و اصطلاح...119

گفتار دوم: مناره های مسجد النبی...119

گفتار سوم: ساختن مناره از دیدگاه فقها...121

الف) دیدگاه فقیهان شیعه پیرامون ساختن مناره...121

ب) دلیل استحباب اذان بر مناره...128

گفتار چهارم: مناره از نگاه اهل سنّت...129

مبحث هفتم: درب های مسجد...135

الف. تعداد درب های مساجد...135

ب. محل نصب «درب» مساجد...135

ج. درب ویژۀ بانوان...137

مبحث هشتم: گنبد مسجد...138

الف. تعریف گنبد...138

ب. پیشینه گنبد...138

ج. گنبد سبز...139

فصل سوم: متعلّقات مسجد...143

مبحث اول: وضو خانه...145

گفتار اول: تعریف میضَاًه در لغت و اصطلاح...145

الف) معناى لغوى...145

ب) معنای اصطلاحی میضأه...146

گفتار دوم: حكم فقهى «ميضأة»...147

دلیل استحباب ساخت وضو خانه در خارج از مسجد...147

گفتار سوم: وضو خانه از دیدگاه اهل سنّت...149

1 و 2. مذهب حنفی و مالکی...149

3 و 4. مذهب شافعی و حنبلی...150

گفتار چهارم: کیفیت ساختن سرویس های بهداشتی مساجد...151

دلیل حرمت استقبال و استدبار قبله در حال تخلّی...151

مبحث دوم: صحن مسجد...154

گفتار اول: تعریف «رحبه» در لغت و اصطلاح...154

الف) رحبه در لغت...154

ب) رحبه در اصطلاح فقها...155

گفتار دوم: احکام فقهی صحن مسجد...155

اعتکاف در صحن مسجد...156

گفتار سوم: احکام رحبه از دیدگاه اهل سنّت...157

مبحث سوم: تعیین قبلۀ مسجد...158

گفتار اول: شناختن قبله...158

گفتار دوم: امارات قبله...159

گفتار سوم: دلیل اماره بودن قبلۀ مسلمین...160

گفتار چهارم: امارات و علامات قبله از دیدگاه علمای هیئت...162

گفتار پنجم: تعیین قبله به وسیله ابزار های جدید...163

فصل چهارم: ترمیم مساجد...167

مبحث اول: ترمیم در لغت و تفسیر...169

گفتار اول: تعریف ترمیم...169

گفتار دوم: ترمیم از نگاه مفسران...170

مبحث دوم: حکم شرعی مرمت، تجدید و توسعه مسجد...171

گفتار اول: دیدگاه فقیهان امامیه...171

الف) ادلۀ استحباب تعمیر مساجد...171

ب) توسعۀ مسجد...172

ج) ادلۀ جواز تخریب مسجد...176

د) تجدید بنای مسجد...176

ه-) احداث درب، پنجره و دریچه برای مسجد...181

گفتار دوم: دیدگاه اهل سنّت...178

فصل پنجم: آراستگی و پیراستگی مسجد...181

مبحث اول: تزیین مساجد...183

مقدمه...183

گفتار اول: بررسی حرمت یا کراهت تزیین مساجد...185

الف) دیدگاه اول: حرمت...185

ب) دیدگاه دوم: کراهت...189

گفتار دوم: تزئین مساجد از نگاه اهل سنت...190

مبحث دوم: پاکیزه، خوش بو کردن و روشن نگه داشتن مسجد...193

گفتار اول: پاکیزه نگه داشتن مسجد...193

ادلۀ استحباب تنظيف مساجد...194

گفتار دوم: روشن نگه داشتن مسجد...196

ادلۀ استحباب افروختن چراغ در مساجد...196

گفتار سوم: خوش بو کردن مسجد...197

گفتار چهارم: مفروش کردن مساجد...198

گفتار پنجم: دیدگاه اهل سنّت پیرامون نظافت چراغانی و خوش بو کردن مسجد...199

مبحث سوم: خارج کردن سنگ ریزه از مسجد...202

الف) دیدگاه نخست: حرمت...203

ادله حرمت اخراج سنگ ریزه از مسجد و وجوب بر گرداندن آن به مسجد...205

ب) دیدگاه دوم: کراهت...208

ج) دیدگاه سوم: تفصیل...209

بخش سوم: کارکرد ها و برنامه های مرتبط با مسجد

فصل اول: کاربری اصلی مسجد...213

مبحث اول: اقامه نماز در مسجد...215

گفتار اول: نماز جماعت در مسجد...216

گفتار دوم: ادله استحباب اقامه نماز در مسجد...217

گفتار سوم: استحباب نماز در مشاهد أئمه...221

گفتار چهارم: فضیلت نشستن در مسجد...221

مبحث دوم: مسجد جایگاه دعا، ذکر و یاد خداوند...223

مبحث سوم: استحباب تلاوت قرآن در مسجد...226

فصل دوم: اعتکاف...231

مبحث اول: چیستی اعتکاف...233

گفتار اول: اعتکاف در لغت و اصطلاح...233

الف) مفهوم لغوى اعتكاف...233

ب) مفهوم اصطلاحی اعتکاف...235

گفتار دوم: پیشینه اعتکاف...237

گفتار سوم: عبادت اعتکاف در شریعت...241

گفتار چهارم: بهترین اوقات برای اعتکاف...243

مبحث دوم: شرایط صحت اعتکاف...244

گفتار اول: مکان اعتکاف...245

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...245

ب) دیدگاه اهل سنّت...256

ج) مکان اعتکاف بانوان...257

د) تعریف مسجد جامع...261

گفتار دوم: استمرار داشتن حضور در مسجد...264

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...264

ب) دیدگاه اهل سنّت...266

گفتار سوم: مجوُزات خروج از مسجد...267

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...267

ب) ذکر بعضی از مصادیق مجوُز خروج از مسجد...270

ج) سبب های مجوُز خروج از نگاه اهل سنّت...277

مبحث سوم: محرّمات اعتکاف...284

الف) جماع...284

ب) بوسیدن یا لمس کردن همسر...290

دیدگاه اهل سنّت...297

الف) بررسی حکم عقود مختلف در حال اعتکاف...299

ب) بررسی بطلان اعتکاف به سبب بیع و شراء...303

دیدگاه اهل سنّت...304

دیدگاه اهل سنّت...308

دیدگاه اهل سنّت...310

فصل سوم: استفاده از مسجد جهت امور غیر مرتبط با کاربری مسجد...311

مبحث اول: قضاوت و اجرای حدود در مسجد...313

گفتار اول: قضاوت در مسجد...313

الف) دیدگاه اول:کراهت...313

ب) دیدگاه دوم: عدم كراهت...316

ج) دیدگاه سوم: تفصیل...318

د) دیدگاه چهارم: استحباب...318

ه-) دیدگاه اهل سنّت...319

گفتار دوم: اجرای حدود در مسجد...321

الف) ادله قائلین به حرمت...322

ب) ادله قول به کراهت...323

ج) دیدگاه اهل سنّت...324

مبحث دوم: شعر خواندن در مسجد...327

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...327

ب) دیدگاه فقیهان اهل سنّت...333

مبحث سوم: مکروهات مرتبط با کاربری مسجد...335

گفتار اول: اعلام گم شده در مسجد...335

دیدگاه اهل سنّت...337

گفتار دوم: خوابیدن در مسجد...338

الف) بررسی جواز خوابیدن در مسجد...338

ب) ادله کراهت خوابیدن در مسجد...340

ج) دیدگاه اهل سنت...344

گفتار سوم: خرید و فروش در مساجد...345

دیدگاه اهل سنّت...347

گفتار چهارم: صنعت گری در مساجد...349

ادله قول به کراهت...350

دیدگاه اهل سنّت...351

گفتار پنجم: عبور و مرور از مسجد...352

الف) دیدگاه فقیهان امامیه...354

ب) دیدگاه اهل سنّت...356

بخش چهارم: احکام مرتبط با کاربران

فصل اول: آداب و وظایف کاربران...361

مبحث اول: آداب رفتن به مسجد و خارج شدن از آن...363

گفتار اول: استحباب رفتن به مسجد...363

الف) ادله استحباب رفتن به مسجد و تعظیم آن...364

ب) دعای هنگام رفتن به مسجد...365

گفتار دوم: آداب ورود به مسجد...366

الف) وضو داشتن...367

ب) پوشیدن بهترین و زیبا ترین لباس ها و خوش بو کردن خود...368

ج) وارسی نظافت کفش ها هنگام ورود به مسجد...369

د) کیفیت ورود به مسجد...369

ه-) دعا هنگام ورود به مسجد و خروج از آن...371

و) خواندن نماز تحیّت...373

نتیجه بحث...375

گفتار سوم: طولانی نمودن اقامت در مسجد...376

مبحث دوم: رعایت زینت ظاهری و معنوی...380

الف) معنای زینت...380

ب) زینت ظاهری...380

ج) زینت معنوی هنگام ورود به مسجد...383

د) مفاد روايات...385

فصل دوم: وجوب تطهیر مسجد...387

مبحث اول: وجوب ازاله نجاست از مسجد و تطهير آن...389

گفتار اول: وجوب کفایی تطهیر و ازالۀ نجاست...389

ادلۀ وجوب تطهير مساجد...391

گفتار دوم: وجوب فوری ازالۀ نجاست...393

دلیل وجوب فوری ازاله...394

گفتار سوم: وجوب تقدیم ازاله بر نماز...394

گفتار چهارم: مبادرت دیگری به ازاله...395

گفتار پنجم: وجوب تطهير حصیر مسجد...397

دليل وجوب تطهير حصیر مسجد...397

مبحث دوم: توقف تطهیر بر تخریب و حفاری مسجد...400

گفتار اول: دلیل جواز یا وجوب حفاری و تخریب مساجد...400

گفتار دوم: دلیل عدم وجوب تعمیر و پر کردن حفره...401

گفتار سوم: دلیل وجوب باز گرداندن مصالح ساختمانی به مسجد...403

گفتار چهارم: توقف تطهیر مسجد بر تخریب تمامی مسجد...404

دلیل جواز تخریب تمامی مسجد به جهت تطهیر...404

گفتار پنجم: تطهیر مسجد و ویران شده...405

دليل تطهير مسجد مخروبه...405

مبحث سوم: توقف تطهیر مسجد بر بذل مال...406

گفتار اول: ادله وجوب بذل مال...406

گفتار دوم: ضمان هزینه تطهیر مسجد...407

فصل سوم: بررسی ورود گروه های خاص به مسجد...409

مبحث اول: حضور زنان در مسجد...411

گفتار اول: ادله دیدگاه نخست؛ عدم استحباب...411

گفتار دوم: ادله دیدگاه دوم: استحباب...414

ادلۀ جواز رفتن زنان به مسجد در منابع اهل سنّت...416

مبحث دوم: راه دادن کودکان و دیوانگان به مسجد...418

الف) دیدگاه نخست کراهت...419

ادله کراهت...419

ب) دیدگاه دوم: اباحه...421

ج) دیدگاه سوم: تفصیل...421

د) دیدگاه اهل سنت...423

مبحث سوم: داخل شدن کفار به مسجد...424

گفتار اول: دیدگاه فقیهان امامیه...424

الف) دیدگاه اول: حرمت مطلقا...424

ب) دیدگاه دوم: حرمت در صورت هتک حرمت...426

گفتار دوم: دیدگاه اهل سنّت...426

فصل چهارم: برخی از مکروهات مرتبط با کاربران مسجد...427

مبحث اول: مکروهات گفتاری...429

گفتار اول: صحبت کردن پیرامون امور دنیوی...429

دیدگاه اهل سنّت...430

گفتار دوم: بالا بردن صدا در مسجد...431

الف) ادله کراهت بالا بردن صدا در مسجد...432

ب) دیدگاه فقیهان امامیه...433

ج) دیدگاه فقیهان اهل سنّت...435

گفتار سوم: سخن گفتن به غیر عربی...436

الف) ادله فقیهان و ارزیابی آن...437

ب) دیدگاه فقیهان اهل سنّت...439

مبحث دوم: مکروهات رفتاری...440

گفتار اول: ورود به مسجد با بوی نا مطبوع دهان...440

گفتار دوم: انداختن آب دهان و اخلاط سینه در مسجد...443

دیدگاه اهل سنّت...446

گفتار سوم: پرتاب کردن سنگ ریزه...448

گفتار چهارم: کشف عورت در مسجد...451

الف) ادله قول به کراهت...452

ب) ادله قول به تحریم...453

بخش پنجم: دست اندر کاران و کار گزاران مسجد

فصل اول: واقف و متولی امور مسجد...457

مقدمه...459

مبحث اول: شرایط واقف...463

مبحث دوم: ناظر و متولی وقف...465

گفتار اول: نکات آغازین...465

الف) تعریف «ناظر»...465

ب) شرایط ناظر و متولی...466

ج) بررسی اشتراط عدالت در ناظر...467

د) اقسام ناظر و متولی وقف...473

گفتار دوم: بررسی جواز تعيين ناظر توسط واقف...474

گفتار سوم: تعیین ناظر در صورت عدم تعیین واقف...477

دیدگاه اهل سنت...480

گفتار چهارم: عدم وجوب قبول نظارت بر وقف...480

گفتار پنجم: وظیفه ناظر...481

گفتار ششم: نظارت حاکم بر وقف...482

مبحث سوم: بنا کردن مسجد توسط کفّار...484

فصل دوم: امام جماعت...491

مقدمه...493

مبحث اول: شرایط امام جماعت...493

گفتار اول: عاقل بودن...493

گفتار دوم: بالغ بودن...493

الف) دیدگاه نخست: شرط بودن بلوغ...496

ب) دیدگاه دوم: صحت امامت صبّى مميّز...497

ج) دیدگاه اهل سنت...500

گفتار سوم: طهارت مولد...502

دیدگاه اهل سنت...504

گفتار چهارم: ایمان...505

گفتار پنجم: مرد بودن...507

الف) ادله شرط بودن رجولیّت...507

ب) امامت زن برای زنان...509

ج) دیدگاه اهل سنت پیرامون امامت زن...514

گفتار ششم: صحت قرائت...515

گفتار هفتم: عدالت...515

الف) تعریف عدالت در لغت و اصطلاح...516

ب) تقسیم گناهان به کبیره و صغیره...519

ج) تعریف گناهان کبیره و موارد آن...521

د) چهار دیدگاه جهت شناخت عدالت...524

ه-) دیدگاه اهل سنت...526

مبحث دوم: مرجّحات انتخاب امام جماعت...527

دیدگاه اهل سنّت...528

فصل سوم: مؤذن و خادم مسجد...533

مبحث اول: مؤذّن...535

گفتار اول: معنای لغوی و شرعی اذان و جایگاه مؤذن نزد خداوند...535

گفتار دوم: شرائط مؤذِّن...537

الف) مستحبات...537

ب) مكروهات...538

ج) دیدگاه اهل سنت پیرامون شروط مؤذّن...539

مبحث دوم: خادم مسجد...540

مقدمه

دوره تاسیس و تثبیت نظام اسلامی با گامی به بلندای چهل سال ایستادگی، مقاومت و جهاد، برداشته شد؛ گام دوم انقلاب طبق رهنمود های مقام معظم رهبری بر محور خود سازی، جامعه پردازی و تمدن سازی ترسیم شده است؛ پر واضح است که دست یابی به تمدن نوین اسلامی و اعتلاء معنوی و مادی جامعه بر اساس آموزه های اسلام ناب، به جز از مسیر مسجد و بدون تکیه بر کارکرد ها و ظرفیت های عظیم آن میسور نخواهد بود.

خود سازی مقدمه جامعه پردازی است و تا جامعه تر از اسلامی به وجود نیامده، تمدن اسلامی شکل نخواهد گرفت؛ از این رو اهمیت کار مساجد به عنوان یکی از ارکان تمدن اسلامی آشکار می گردد؛ فرمایشات متعدد مقام معظم رهبری در مورد جایگاه مسجد به عنوان مکان خود سازی و جامعه پردازی خود گویای اهمیت آن است ایشان می فرمایند: «در مسجد اسلامی، شور و بهجت عبادت خالص با نشاط زندگی پاک و خردمندانه و سالم، در هم می آمیزد و فرد و جامعه را به تراز اسلامی آن نزدیک می کند» (بیانات در دیدار اعضا دفاتر نمایندگی رهبری در دانشگاه ها 89/4/20).

جایگاه مساجد در منظومه فکری امام خمینی رحمة اللّه بسیار رفیع است ایشان می فرمایند: «این طور نباشد که خیال کنند که حالا دیگر ما پیروز شدیم، دیگر مسجد می خواهیم چه کنیم. پیروزی ما برای اداره مسجد است». در واقع امام رحمة اللّه مساجد را مرکز تامین عقبه فکری و نیروی انسانی حکومت اسلامی می دانستند.

حال که مسجد چنین جایگاه رفیعی دارد لازم است تا متصدی اصلی امور آن، یعنی مرکز رسیدگی به امور مساجد، که به فرمایش رهبر فرزانه انقلاب به عنوان:

«مرکز و مرجع مقبول، آگاه و نا فذا لکلمه ای در امر مساجد» محسوب می شود، تمام اهتمام خود را جهت آماده سازی این مکان مقدس، برای ایجاد تمدن اسلامی، بکار گیرد.

تحقیق حاضر بر آن است تا نیاز های فقهی مساجد را برای مدیریت هر چه بهتر آن آماده سازد؛ در این مسیر جهت ارائه تحقیقی دقیق و استفاده حداکثری از ظرفیت فقهی جهان اسلام این تحقیق به صورت مقارن صورت یافته تا با انعکاس نظريات علمای شیعه در کنار اهل سنت؛ حق مطلب را ادا کرده باشد.

قطعا مسائل و مطالب مناسب و حتی ضروری در تدوین این کتاب فرو گذار شده است که تذکر آن موارد و ایرادات دیگر توسط اهل فضل موجب مزید امتنان خواهد شد.

بخش اول: مفاهیم و کلمات

اشاره

فصل اول: اهمیت احکام مسجد و ضرورت فقه مقارن

فصل دوم: واژه شناسی فقه و مسجد

فصل سوم: کنکاشی در چیستی مسجد

فصل اول: اهمیت احکام مساجد و ضرورت فقه مقارن

اشاره

مبحث اول: اهمیت و ضرورت بحث احکام مسجد

مسجد محل درخشش و تابش نور ایمان، سر چشمه هدایت و رحمت الهی و مرکز تشعشع و پرتو افکنی فرهنگ قرآن است. مسلمانان در اوقات نماز و عبادت و نیز جهت برگزاری مراسم دینی، از کار ها، مشغولیت ها، و خواست های شان دست کشیده و عازم مسجد می شوند تا آن گاه، جان های آنان در فضایی آکنده از معنویت مساجد، آرام و دل های شان آسوده و راحت و خشنود می شود. از این رو مسجد در شریعت اسلامی از اهمیت و موقعیت خاصّی برخوردار است.

مسجد پایگاه عبادت، ذکر، دعا و نیایش، مکان اصلاح و تزکیه نفس برای تقرّب به خدا و سیر تکاملی انسان و در واقع، خانه فرهنگ و تربیت است. در صدر اسلام و هم چنین در زمان های بعد، مسجد دادگاه و قرار گاه شئون قضا و صدور احکام قضایی، مجلس شورا، میدان آموزش و تعلیم رزم و امور نظامی، بلکه خانۀ مهمان و محل استقبال از هیئت ها بوده است. از این رو مسجد تنها محل اقامه نماز جماعت و جمعه نیست؛ بلکه مرکز اجتماع مسلمانان و امت اسلامی بوده که در کنار اقامه نماز های جماعت و جمعه، مشکلات امت اسلامی نیز رسیدگی می شده است.

بهترین دلیل در اهمیت مساجد این است که وقتی پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم به شهر يثرب وارد شدند، نخستین امری که به آن قیام کردند، تعیین مکانی برای مسجد و در نظر گرفتن زمینی برای ساخت آن بود. ایشان در مکانی که شترش زانو زد، مسجدی به نام مسجد النبی تأسیس کردند.

زمینی که شتر پیامبر در آن جا زانو خم کرد، برای دو جوان یتیم به نام سهل و سهیل بود، که ایشان آن را به قیمت ده دینار برای ساخت مسجد خریداری کردند، و پس از آن، همه مسلمانان در ساختن و فراهم کردن وسایل آن شرکت کردند، و حتی خود پیامبر نیز مانند سایر مسلمانان از اطراف سنگ می آوردند، و نقل شده که

أسيد بن حضیر در این هنگام جلو رفت و عرض کرد: ای رسول خدا، مرحمت کنید تا این سنگ را من ببرم که ایشان فرمودند: برو سنگ دیگری بیاور. ⁽¹⁾

به هر روی، با عنایت به این که یکتا پرستی، عبادت و پرستش خداوند متعال در سر لوحه برنامه پیامبر اسلام صلی اللّه علیه و آله و سلم قرار داشت، ایشان پیش از هر کاری به ساختن مرکزی برای عبادت اقدام کردند تا مسلمانان در اوقات نماز به ذکر خدا، عبادت، بندگی و یاد حق بپردازند؛ حتی نقل شده است که در یک زاویه از مسجد، صفه ای قرار داشت که بینوایان و مهاجران تهی دست، در آن قسمت زندگی می کردند، و عُبادة بن صامت مأمور شده بود که به آنان قرآن، خواندن و نوشتن بیاموزد. ⁽²⁾جلسات آموزشی در زمان پیامبر در «مسجد النبی» به قدری جذاب بود که نمایندگان قبیله «ثقیف» از دیدن این منظره سخت تکان خوردند، و از کوشش مسلمانان در فرا گرفتن احکام و معارف، انگشت تعجّب به دندان گرفتند. ⁽³⁾

از سوی دیگر، امور قضایی و فصل خصومات و محکوم ساختن بزهکاران نیز در مسجد انجام می گرفت، و مسجد در آن روز، یک دادگستری به تمام معنا بود که عموم کار های داد خواهی در آن جا انجام می شد. گذشته از این، پیامبر اکرم، خطابه های آتشین خود را برای اعزام مردم به جهاد و مبارزه با کفر و شرک، در آن جا ایراد می فرمودند. هم چنین، از هیئت هائی که برای دیدن پیامبر می آمدند در مسجد استقبال می شد. خدمات اجتماعی، تصمیمات جنگ نیز در آن جا صورت می گرفت، و مشکلات فردی و اجتماعی در مسجد رسیدگی می شد. ⁽⁴⁾

بنابراین، برای پی بردن به اهمیت مسجد بایستی به یاد سپرد که مساجد،

کانون های سیاسی، دادگاه های داد رسی، نهاد های آموزشی و فراتر از همه، جایگاه عبادت و دعا و نیایش بودند. از این رو، هر جا که مسلمانان آن را فتح می کردند، بی درنگ در آن جا مسجدی نیز می ساختند.

در کتب تاریخی، نقل شده است که عمر بن خطاب به استانداران خود در بصره (ابو موسی) و در کوفه (سعد ابی وقاص) و در مصر (عمر بن عاص) فرمان نامه ای فرستاد تا هر کدام مسجد جامعی بسازند که مردم در آن شهر برای برگزاری نماز جمعه در آن گرد آیند. ⁽¹⁾مقریزی در کتاب «الخِطّط» آورده است که در سال پانصد و سی و نه، هزار و سی و شش مسجد در مصر وجود داشته است. ⁽²⁾

یعقوبی در البلدان ادعا می کند که در سدۀ سوم هجری، سی هزار مسجد در بغداد بر شمرده است. ⁽³⁾در سال 147 ه- برای بنای شهر بغداد «قصر الذهب»، یعنی کاخ طلا و نیز مسجد منصور آغاز شد. هزینه ساختن آن ها نیز 18 ملیون دینار بود. ⁽⁴⁾این مسجد در روزگار هارون الرشید باز سازی شد و در زمان معتضد، گسترش یافت تا تعداد بیش تری از مردم که به آن جا می آمدند در خود جای دهد.

این مسجد برجسته ترین مدرسه و به عنوان آرمان همه دانش مندان بود و چنان اهمّیتی داشت که خطیب بغدادی در حجّ از آب زمزم نوشید و سه چیز را از خدا خواست که یکی از آن ها این بود که تدریس در این مسجد به او وا گذار شود. ⁽⁵⁾

او در سال 451 در مسجد جامع منصور، مشغول تدریس بود که دانش جویان حنبلی وی را مورد حمله قرار دادند؛ زیرا فقهای حنبلی در طول پنج سده، مسجد بغداد را به عنوان کانون فعالیت و تدریس و حلقه های درس خود شان اختیار کرده

بودند. ⁽¹⁾

ابو عکرمه از استادش که مردی از اهل کوفه بود، نقل می کند که در زمان خلافت محمد امین وارد مسجد بغداد شدم و دانشجویانی را دیدم که به سخنان استاد خود، گوش فرا می دادند و استاد، شعر عاطفی می خواند و اشک بر گونه اش روان بود. چون آن مرد کوفی این را بدید به حلقه ی درس پیوست و آن شعر ها را نوشت و دانست که آن استاد انسان بزرگی بوده است. ⁽²⁾

به هر روی، مسجد جامع دمشق یکی از عجائب چهار گانه در سده های میانه شناخته شده است. برای ساختن این مسجد ولید بن عبد الملک درآمد هفت ساله کشور را پرداخت کرده است. کار ساختمان این مسجد نیز هشت سال به درازا کشید و اسناد و صورت هزینه های ساختمان و گسترش مسجد را هجده شتر حمل می کردند. گفته اند که از شگفتی های این مسجد، همین بس است که اگر کسی هر روز حتی به مقدار یک صد سال در آن جا بماند و تفحص کند، چیز تازه و شگفتی می بیند. ⁽³⁾

این مسجد یکی از کانون های تدریس بود. ابن جبیر می گوید: حلقه های تدریس بسیاری در این مسجد وجود داشت و استادان آن، دارای حقوق روزانه مکفی و خوبی بودند. طلاّب مذهب مالکی، که بیش تر آنان از مغرب آمده بودند در گوشه باختری مسجد می نشستند و از استادان به نام مالکی، درس های خود را فرا می گرفتند. در سمت چپ درب ورودی به نام «باب الورید» یک مدرسه شافعی وجود داشت که در وسط آن، یک حوض آب قرار گرفته بود و آب در آن جریان داشت. ⁽⁴⁾

حلقه درس بسیار بزرگی به سال 456 ه- در این مسجد گردا گرد خطیب بغدادی بسته شده و شنوندگان انبوهی به پای درس کشانده شده بودند. ⁽⁵⁾

جلال الدین سیوطی می گوید: بعد از کشته شدن «اشرف خليل بن قلاوون»، سلطان «لاجین» فراری و در مناره مسجد جامع ابن طولون مخفی شد، و سپس، نذر کرد که اگر خداوند او را از این آشوب و فتنه نجات دهد، مسجد ابن طولون را تعمیر کند. وقتی خداوند او را نجات داد و به سلطنت رسید، دستور تجدید ساختمان مسجد را صادر، و این مهمّ را به امیر علم الدین سنجر الدواداری، وا گذار کرد. وی مسجد را تعمیر و موقوفات بسیاری بر آن قرار داد. در این مسجد نیز حلقه های درس تفسیر، احادیث، فقه بر مبنای مذاهب چهار گانه، ستاره شناسی و طب برگزار می شد. ⁽¹⁾

خلاصه آن که مسجد، خانه خدا در زمین، محل دیدار عباد الرحمن و مکان تجمّع خوبان و نیکان از فرزندان آدم علیه السلام می باشد و در آن، عطر ایمان می وزد و بوی خوش صلاح و تقوا در آن منتشر می شود.

روایات بسیاری در فضیلت مسجد در جوامع حدیثی شیعه و سنی وارد شده است که ذیلا، به برخی از آن ها اشاره می شود:

1- أَنَّ فِی اَلتَّوْرَاهِ مَکْتُوباً: «أَنَّ بُیُوتِی فِی اَلْأَرْضِ اَلْمَسَاجِدُ فَطُوبَی لِمَنْ تَطَهَّرَ فِی بَیْتِهِ ثُمَّ زَارَنِی فِی بَیْتِی... ⁽²⁾

2- اَلْجَلْسَهُ فِی اَلْجَامِعِ خَیْرٌ لِی مِنَ اَلْجَلْسَهِ فِی اَلْجَنَّهِ لِأَنَّ اَلْجَنَّهَ فِیهَا رِضَی نَفْسِی وَ اَلْجَامِعَ فِیهِ رِضَی رَبِّی ⁽³⁾

3- الْمَسَاجِدُ بُيُوْتُ اللّهِ فِيْ الْأَرْضِ... ⁽⁴⁾

4- أَحَبُّ اَلْبِلاَدِ إِلَی اَللَّهِ مَسَاجِدُهَا... ⁽¹⁾

5- إِنَّ اَلْمُؤْمِنَ مَجْلِسُهُ مَسْجِدُهُ... ⁽²⁾

6- عن النّبي صلى اللّه عليه و سلم قال: اَلْمَسَاجِدُ أَنْوَارُ اَللَّهِ. ⁽³⁾

7- عن محمد بن منكدر، قال: قال لي أبو جعفر محمد بن علي الباقر علیه السلام:يا محمد بن منکدر قال منكدر، قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله و سلم بَشِّرِ المَشَّائينَ الَي المَسَاجِدِ فِي ظُلَمِ اللَّيلِ بِنُورٍ سَاطِع يَومَالقِيامَةِ. ⁽⁴⁾

8- عن النّبي صلى اللّه عليه و آله و سلم: رَجُلٌ تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ اَلْوُضُوءَ ثُمَّ خَرَجَ إِلَی مَسْجِدِ اَلصَّلاَهِ فَإِنْ مَاتَ فِی وَجْهِهِ کَانَ ضَامِناً عَلَی اَللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ اَلْجَنَّهَ. ⁽⁵⁾

9- عن أبي عبد اللّه علیه السلام قال: مَن مَشی إلَی المَسجِدِ لَم یَضَع رِجلاً عَلی رَطبٍ ولا یابِسٍ إلّا سَبَّحَت لَهُ الأَرضُ إلَی الأَرضِ السّابِعَهِ. ⁽⁶⁾

10- عن النبي صلى اللّه عليه و آله و سلم قال: إذا نَزَلَتِ العاهاتُ وَالآفاتُ عوفِيَ أهلُ المَساجِدِ. ⁽⁷⁾

11- عن النبي صلى اللّه عليه و آله و سلم : اَلْمَسَاجِدُ بُیُوتُ اَلْمُتَّقِینَ.... ⁽⁸⁾

12- عن النبي صلى اللّه عليه و آله و سلم : اَلْمَسَاجِدُ مَجَالِسُ اَلْأَنْبِیَاءِ. ⁽⁹⁾

مبحث دوم: ضرورت فقه مقارن و تعریف و فوائد آن و تخصصی شدن ابواب فقه

گفتار اول: ضرورت فقه مقارن

دنیای امروز که عرصه پیشرفت در ابعاد مختلف زندگی بشر است، به لحاظ توسعه تکنولوژی خصوصاً در بخش ارتباطات، چنان تغییرات شگرفی را در زندگی ما به وجود آورده، که یکی از آثار آن نزدیکی بیش از حدّ جوامع بشری به یک دیگر می باشد. بافت های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اعتقادی نسبت به گذشته تغییرات عمده ای پیدا کرده اند، و در اثر گسترش وسایل ارتباط جمعی و رسانه ها، مانند رادیو، تلویزیون، سایت ها و شبکه ماهواره ای، در عرصه های گوناگون حیات اجتماعی امروز، جهانی دیگر پدید آمده است که جوامع بشری به یک دیگر نزدیک می باشند و همین امر، ضرورت آگاهی از آراء و فتاوای دیگر مذهب ها را زیاد کرده است.

هم چنین، در اثر توسعه اقتصادی، رفت و آمد بازرگانان، ارتباط شرکت های مختلف تجاری، ارتباط نزدیکی که فِرّق اسلامی در ایام مراسم بزرگ حج در مکه و مدینه با یک دیگر دارند و نیز داد و ستد های دولتی، آگاهی از آراء و فتاوا و احکام فقهی دیگر مذاهب را ضروری ساخته است.

امروزه صنعت جهان گردی از مواردی است که بسیاری از دولت ها اهتمام بلیغ در گسترش آن دارند و این ها عواملی است که میزان ارتباط ملت ها را با یک دیگر افزایش داده است و اطلاعات افراد از فرهنگ و عقاید یک دیگر بسیار مفید و سازنده خواهد بود.

از این رو، ارتباط نزدیک فرق اسلامی با یک دیگر و نشر آثار هر مذهب از طریق

کتب و اخیراً اینترنت و امثال آن، از یک سو و پیوند های تاریخی فقه مذاهب با یک دیگر از سوی دیگر، ایجاب می کند که پیروان هر مذهب از مذاهب اسلامی، فقه خود را در کنار فقه دیگر مذاهب مطالعه کنند و این آگاهی، از یک سو، سبب ح-لّ بسیاری از پیچیدگی های مسایل فقهی می شود؛ چرا که فقه مقارن کمک شایانی به ریشه یابی مسایل مختلف فقهی و ابهام زدایی می کند و هم چنین این امر، کمک مؤثر در وسعت دید همه کسانی است که دست اندر کار استنباط احکام فقهی می باشند؛ زیرا یکی از اساسی ترین ابزار های دست یابی به روایات و احادیث صحیح، آشنایی با آراء و فتاوای فقهی مذاهب اسلامی است؛ و از سوی دیگر، موجب تقریب و نزدیکی مذاهب اسلامی و علمای آن، به یک دیگر خواهد شد.

گفتار دوم: تعریف فقه مقارن

علامه سید محمد تقی حکیم در تعریف «فقه مقارن» دو تعریف را آورده است:

1- مراد از فقه مقارن این است که در مسائل فقهی آراء و فتاوای فقها در یک سطح بیان شود، بدون این که بین آن ها مقایسه و موازنه ای انجام شود و بدون ذکر مرجحات بعضی از فتاوا بر بعض دیگر.

2- فقه مقارن فقهی است که همه آراء و اقوال فقها بیان می شود، و بین آن ها مقایسه و موازنه انجام و مورد ارزیابی قرار می گیرد، و برخی از اقوال بر برخی دیگر ترجیح داده می شود تا دیدگاه برگزیده معیّن گردد. ⁽¹⁾

گفتار سوم: فوائد و آثار فقه مقارن

از مقایسه بین آراء و فتاوای فقهی مذاهب اسلامی مهم ترین فوایدی که بدست می آید به شرح زیر است:

1- آسان ترین و سالم ترین راه برای رسیدن به حقیقت فقه اسلامی این است که آراء و فتاوای فقهای اسلامی ارائه و مقایسه ای بین آن ها انجام شود. تلاش برای

بدست آوردن حقیقت و واقعیت احکام فقهی عادتاً جز از این راه میسر نیست.

2- تلاش برای تحول و دگرگون کردن بحث های فقهی از راه فقه مقارن بدست می آید؛ و برای تحقّق تحول و پیشرفت مباحث فقهی می توان از پیوند زدن آراء و فتاوای فقهای مذاهب مختلف اسلامی در حدّ وسیع و مقیاس بزرگ استفاده کرد.

3- از آثار فقه مقارن اشاعه دادن روحیه آرامش، صفا و صمیمیت بین بحث کنندگان و پژوهش گران می باشد و تلاش برای پایان دادن به نزاع های مختلف عاطفی و دور ساختن فضای بحث علمی از این راه امکان پذیر است. بنابراین، باید در بین فقها، روح بحث علمی دور از هوا ها و تعصّب ها جریان داشته باشد، تا در اثر مقایسه بین آراء و فتاوا و بحث و بررسی عالمانه، نظریه صواب و رأی راجح مورد تصویب قرار بگیرد. از این معنا به رجوع از رأی تعبیر می شود؛ یعنی هنگامی که فقیه به رأی افضل و ارجح دست یافت، طبعاً آن را اختیار خواهد کرد.

4- یکی دیگر از فوائد فقه مقارن نزدیک کردن شکاف ها و اختلافاتی است که بین مسلمانان وجود دارد و هم چنین، باز داشتن و خنثی کردن اثرات عوامل تفرقه افکن است، و مهم ترین و قوی ترین آن ها، جهل علماء بعضی مذاهب به اساس، مبانی و اصول دیگر مذاهب می باشد. ⁽¹⁾

بنابراین، ضرورت تدوین «فقه مقارن» به خوبی احساس می شود. البته در گذشته، برخی از بزرگان، کتاب های متعدّدی در زمینه فقه مقارن نوشته اند که از آن جمله، شیخ طوسی صاحب کتاب «خلاف» و محقّق حلّی نویسنده کتاب «معتبر» و علاّمه حلّی نویسنده کتاب «تذکرهٔ الفقهاء» و «موسوعة الفقه الإسلامي طبقاً لمذهب أهل البیت علیهم السلام»، از مؤسسه دایرۀ المعارف اسلامی، و «موسوعة الفقهيّة الميسّرة» از شیخ محمد علی انصاری، از علماء شیعه و «موسوعة عبد الناصر» از مصر است که کتاب اخیر متأسفانه به صورت ناقص است، و نیز موسوعهٔ کويتي و «الفقه الإسلامي و أدلته» از دکتر وهبه زحیلی از علمای اهل سنّت را می توان نام برد.

گفتار چهارم: کم توجّهی به فقه اهل بیت علیهم السلام

متأسفانه در بیش تر کتاب های اهل سنّت، به فقه امامیه توجّهی نشده است و از شگفتی های تاریخ اسلام این است که علی رغم توصیه مؤکّدی که پیغمبر اکرم صلى اللّه عليه و آله و سلم سلم نسبت به پیروی از اهل بیت علیهم السلام در حدیث متّفق عليه ثقلین دارند، فرمودند: إِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْن؛ کِتابَ اللَّهِ، وَ عِتْرَتِی ما إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّو أَبَدَاَ؛ ⁽¹⁾و علی رغم این که ایشان فرمودند که قرآن و اهل بیت علیهم السلام هیچ گاه از هم جدا نمی شوند و إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ؛ ⁽²⁾و با صراحت فرمودند: عَلیُّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلی، یَدُورُ مَعَهُ حَیْثَ مادارَ؛ ⁽³⁾ولی بعد از رحلت پیامبر صلی اللّه علیه و آله و سلم به خصوص در عصر بنی امیه چنان اهل بیت علیهم السلام مظلوم واقع شدند که حدّی برای آن متصوّر نیست. چه مظلومیّتی بالا تر از این که بزرگ ترین شخصیت اهل بیت علیهم السلام یعنی امیر مؤمنان علی علیه السلام که کوه علم و اسوه بزرگ تقوا و بزرگ ترین مدافع اسلام بود، چنان مورد هتک و سبّ و نا سزا قرار گرفت، که بالا تر از آن متصوّر نبود، و دوستانش چنان

تحت فشار و آزار قرار گرفتند که در تاریخ بی سابقه بود تا جایی که هفتاد سال او را بر فراز منابر و مخصوصاً، در خطبه نماز جمعه مورد لعن و سبّ و

نا سزا قرار دادند. ⁽¹⁾

معاویه در بخش نامه ای به تمام کار گزارانش نوشت: «هر کس چیزی از فضایل ابو تراب و اهل بیتش را نقل کند، از امان ما خارج است» و به دنبال آن در تمام نقاط، همه خطبا بر منابر به صورت علنی آن حضرت را سبّ می کردند و از او بیزاری می جستند. ⁽²⁾در سیر أعلام النبلاء آمده است که هر گاه بنی امیه می شنیدند ک-ه ن-ام نوزادی را علی گذارده اند، فوراً او را به قتل می رساندند. ⁽³⁾

در عصر بنی عبّاس نیز وضع پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام بهتر از زمان بنی امیه نبود بلکه به عقیده ی بعضی بد تر بود، گر چه بنی عباس با شعار حکومت علوی «الرضا من آل محمد» روی کار آمدند، ولی هرگز حاضر نبودند حکومت علویان را بپذیرند.

در عصر خلفای بنی امیه و بنی عباس کم تر کسی جرأت می کرد از فقه اهل بیت علیهم السلام سخن بگوید. امروز هم که آن یخ های نا مهربانی و موضع گیری های نا درست سیاسی آب شده ولی باز هم وقتی به کتابخانه های حوزه های علمیه شیعه نگاه کنیم پر از کتب اهل سنّت و دیگر فرق اسلامی است، در حالی که متأسفانه بسیاری از کتاب خانه های برادران اهل سنّت ما، حتی یک کتاب فقهی، تاریخی و تفسیری شیعه یافت نمی شود؛ با این که شیعه در تمام این زمینه ها کتاب های معتبر و قابل توجّهی دارد.

گفتار پنجم: تخصصّی شدن ابواب فقه

در آغاز، علوم بشری بسیار محدود بود که همه ی آن در یک کتاب کوچک می گنجید؛ امّا با مرور زمان و به هم پیوستگی افکار دانش مندان و ضمیمه شدن تجربیّات بشری علوم رو به گسترش نهاد و روز به روز این توسعه شتاب گرفت، آن گونه که امروز خود را با جهان بسیار وسیع و متنّوعی از علوم و دانش ها رو به رو

می بینیم. نخستین اثر این گستردگی، جدا سازی تخصص ها و تقسیم علوم به شاخه های بسیار و هر شاخه به شاخه های فراوان دیگر بود.

ممکن است چنین تصوّر شود که آن چه گفته شد تنها در مورد «علوم تجربی» صادق است، اما در مورد علوم دینی و الهی چنین تحوّلی رخ نداده است؛ ولی این اشتباه بزرگی است؛ چرا که مرکب شتابان علم و دانش در هیچ رشته، و در هیچ جا متوقّف نشده و نمی شود، علوم اسلامی به موازات علوم دیگر به پیش روی سریع خود ادامه داده است؛ زیرا منابع این علوم (کتاب و سنّت و دلیل عقل) آن چنان است که هر قدر بیش تر بر روی آن کار شود به حقایق جدیدی می توان دست یافت. از این رو، گسترش فقه اسلامی - همانند گسترش سایر علوم - فکر تخصصّی شدن را به وجود آورده است. البتّه علوم دیگر اسلامی مانند «علم کلام» و «تفسیر» و «حدیث» و «رجال» و «فلسفه» سال هاست که در حوزه های علمیه به شکل تخصصی در آمده است و صد ها پژوهش گاه در مورد این علوم در حوزه های علمیه دیده می شود.

در خصوص علم فقه نیز نشانه های تخصصی شدن ابواب مختلف دیده می شود و بدین جهت عالمان و فقیهان بسیاری دیده می شود که در بخش خاصّی از ابواب فقه تحقیق و بررسی می کنند و کتاب های مستقل در یکی از موضوعات فقه نگاشته اند؛ مانند فقه قضا، فقه حدود فقه قصاص، فقه خانواده، فقه زنان، فقه کودک، فقه سیاسی، فقه جهاد، فقه اقتصاد، فقه معاملات و.... و این طلیعه ی مبارکی بر تعمیق، ژرف نگری و گسترش پیشرفت علم فقه است.

بنابراین جدا سازی تخصّص ها لازمه قطعی و اجتناب نا پذیر گستردگی علم فقه می باشد و از این رو، ضرورت تحقیق و بررسی احکام و مسایل فقهی مساجد به شکل تخصّصی به خوبی احساس می شود. و باید توجّه داشت که پژوهش و تحقیق در احکام فقهی مساجد به صورت مقارن ترتیب داده شده است، تا آرای همه فقهای اسلام و دلایل آن ها را در بر بگیرد و محقّقان و عالمان دو طرف بتوانند فارغ از مسایل عاطفی و اعتقادی مورد علاقه خود، در مسایل فقهی تصمیم بگیرد.

فصل دوم: واژه شناسی فقه و مسجد

اشاره

مبحث اول: تعریف فقه در لغت و اصطلاح

مبحث دوم: مسجد در لغت و اصطلاح

مبحث اول: تعریف فقه در لغت و اصطلاح

گفتار اول: فقه در لغت

فقه در لغت به معنای «علم به چیزی و فهم چیزی» است که البته به معنای فهم عمیق و دقیق معنا شده است. فقیه نیز از نظر لغوی شخص فه-يم و داناست. این واژه در مفردات راغب چنین معنا شده است:

«الفقه: هو التوصّل إلى علم غائب بعلم شاهد»؛ ⁽¹⁾فقه آن است ک-ه انسان با استنتاج از معلومات و قضایائی بالفعل و موجود به مجهول دست یابد. ابن اثیر می نویسد: «فقه در اصل به معنای فهم است و از شکافتن و گشودن مشتق شده است» ⁽²⁾ابو هلال عسکری می گوید: فقه آن است که انسان با دقّت و تأمّل پی به مقتضای کلام ببرد. ⁽³⁾در بعض تعابیر نیز چنین آمده است: «الفقه بالكسر العلم بالشيء و الفهم له و الفطنة له». ⁽⁴⁾فقه به معنای فهم تنها نیست، بلکه به مفهوم فهم دقیق و همراه با موشکافی و ریز بینی است. هروی می گوید: «معنای حقیقی فقه، شکافتن و گشودن است و فقیه، کسی است که کلام را می شکافد. ⁽⁵⁾شاید بر اساس همین عبارات است که ابو اسحاق مروزی فقه را به «فهم الشيء الدقيق» تعريف

کرده است. ⁽¹⁾

بنابراین با نگاهی به عبارات لغت شناسان عرب به این نتیجه می رسیم که فقه به معنای مطلق ادراک و فهم نیست، بلکه با نوعی استنتاج، تعمّق و تأمل و شکافتن کلام همراه است که انسان با دقّت و ریز بینی به مقتضای کلام پی ببرد. این واژه در قرآن کریم و احادیث کاربرد گسترده ای دارد که از همه آن ها مفهوم تعمّق و فهم عمیق به دست می آید؛ مانند آیه کریمه فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدَّين؛ ⁽²⁾یعنی چرا از هر گروهی یک دسته کوچ نمی کنند تا در امر دین بصیرت کامل پیدا کنند؟؛ و نیز مانند حدیث نبوی: مَنْ حَفِظَ عَلَی أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً یَنْتَفِعُونَ بِهَا بَعَثَهُ اَللَّهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ فَقِیهاً عَالِماً ⁽³⁾که برای امتم چهل حدیث را حفظ کند خداوند او را در روز قیامت فقیه و عالم محشور می کند.

گفتار دوم: فقه در اصطلاح

فقه در اصطلاح فقها، دانشی است که تحصیل آن، سبب دانستن احکام و قوانین فردی و اجتماعی اسلام می گردد. مشهور ترین تعریف «علم فقه» چنین است: اَلْفِقْهُ هُوَ اَلْعِلْمُ بِالاِحْكَامِ اَلشَّرْعِيَّةِ اَلْفَرْعِيَّةِ عَنِ اِدْلَتْهَا اَلتَّفْصِيلِيَّةُ. ⁽⁴⁾بنابراین فقه، مطلق دانستن احکام نیست، بلکه دانستن استدلالی احکام مراد است؛ یعنی علم از روی ادله و وسائط اثبات آن ها.

محقّق و علامه نیز «فقه» را این گونه تعریف کرده اند:

«الفقه في عرف الفقهاء هو العلم بالأحكام الشرعية العملية المستدل على أعيانها» ⁽¹⁾

فقه در اصطلاح فقها علم به احکام شرعی عملی است که بر آن ها استدلال شده است. علم فقه در عبارت کوتاهی این گونه تعریف می شود: «علم الفقه هو علم استنباط الأحكام الشرعية». ⁽²⁾علم فقه، دانش استنباط احکام شرعی است. در این تعریف، کلمه استنباط بر گرفته از «نبط» به معنای ظهور بعد الخفا است و بدین جهت خارج کردن آب از ژرفای زمین را نبط گویند و به همین لحاظ به استخراج و کشف احکام شرعی از منابع معتبر که محتاج نوعی فکر و نظر و اقامه استدلال است، استنباط گفته اند.

نتیجه آن که به طور کلی می توان به سه صورت فقه را تعریف کرد:

1- فقه در اصطلاح قرآنی:

از کلمات قرآنی فقه و تفقّه معنایی فراتر از فهم عمومی می توان درک کرد، برای نمونه در آیه شریفه: وَ طُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ، ⁽³⁾منظور مطلق فهم نیست، بلکه مراد آن است که اینان درک کامل و دقیقی ندارند.

2- فقه در اصول فقه و علم فقه:

که عبارت است از استنباط و استخراج احکام الهی از ادله معتبر به شیوه ای که در دانش فقه کاربرد دارد.

3- به معنای عام که شامل مطلق فهم دین می شود.

مبحث دوم: مسجد در لغت و اصطلاح

اشاره

با توجه به این که الفاظ و مصطلحات در هر علمی، روشن گر حقایق آن علم می باشد و تفهیم و تفهّم به وسیله آن الفاظ و مصطلحات صورت می پذیرد، لازم است پیش از شروع بحث، به بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژه مسجد بپردازیم.

گفتار اول: مسجد در لغت

لغت شناسان عرب برای مسجد معانی متعددی بیان کرده اند مانند خانه نماز و موضع سجده از بدن انسان، که جمع آن مساجد است ⁽¹⁾مساجد از بدن انسان، اعضایی است که بر آن ها سجده می شود و آن ها عبارتند از: پیشانی، کف دو دست، دو زانو و دو قدم پا. ⁽²⁾اصل مسجد از ماده «سجد» می باشد و سجود به معنای «وضع الجبهة علي الأرض» يعنى قرار دادن پیشانی بر زمین است؛ ⁽³⁾اما مسجد در عرف مردم اختصاص به مکانی دارد که برای نماز های پنج گانه آماده شده است و مردم برای نماز های عید و مانند آن ها در آن مکان اجتماع می کنند. ⁽⁴⁾

به بیان دیگر، مسجد (به کسر جیم) از نظر لغوی در اصل، اسم مکان از فعل «سجد يسجد» است که به معنای جایگاه سجده و محل عبادت می باشد و آن، از قاعده معروف مستثنی است؛ زیرا قاعده اسم مکان و زمان از فعل ثلاثی مجرد آن است که اگر عین الفعل مضارع آن، مضموم یا مفتوح باشد، «مفعَل» باید به فتح

عین باشد مانند مشعر و مشهد. و اگر عین الفعل مضارع آن، مکسور باشد، «مفعِل» به کسر است مانند مجلس و منزل. ⁽¹⁾

در تعریف لغوی مسجد در معاجم و فرهنگ های لغت، تعابیر گوناگونی جلب توجه می کند که در واقع تمامی آن ها به یک معنا بازگشت می کند که از آن جمله است گفته زجّاج در تعریف مسجد: کلّ مَوضع يُتَعَبَّد فيهِ فهو مَسْجِد ⁽²⁾

ابن اعرابی در این باره گفته: مَسْجَد بفتح الجيم، مِحْرَابُ البيوتِ و مُصَلَّى الجَماعاتِ ⁽³⁾و در مفردات آمده است: المَسْجِدُ موضع الصلاة اعتبارا بالسجود ⁽⁴⁾

از ریشه «سجده» (به معنای به خاک افتادن و خضوع و کرنش کردن) گرفته شده و اسم مکان به معنای محل سجده، عبادت و دعاست.

بدین سان، مسجد در زبان عربی، اسم مکان و مشتق از ریشه ثلاثی مجرد «سجد» است. در این که چرا کلمه مسجد برای مکان عبادت و محل نماز استعمال شده است، گفته اند از آن جا که سجود، شریف ترین و مهم ترین ارکان نماز است و در آن بیش از دیگر افعال، انسان به خداوند نزدیک می شود، به همین دلیل اسم مکان از این فعل را اتخاذ و بر محل عبادت و نماز اطلاق کرده اند. ⁽⁵⁾

گفتار دوّم: مسجد در اصطلاح

مسجد در اصطلاح عرفی، عبادت گاه خاص مسلمانان است اگر چه در قرآن نیز برخی موارد، بر معابد ملل سابق نیز اطلاق شده است. مانند لفظ مسجد در این آیه شريفه: قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَتَ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً ⁽¹⁾(آنان که به معجزه و داستان اصحاب کهف برخوردند گفتند به یادگار آنان، بالای غار شان مسجدی می سازیم.) چنان که می بینیم این قضیه درباره اصحاب کهف و پیش از نزول قرآن است که مراد از مسجد در آیه، کلیسا است.

در جای دیگری نیز قرآن کریم از معبد اهل کتاب به عنوان مسجد یاد کرده است: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ⁽²⁾بايد توجه داشت که مسجد الاقصی هنگام نزول قرآن، از معابد اهل کتاب بوده است.

اما مسجد در اصطلاح شرعی، به مکان معین و موقوف برای نماز اطلاق شده است.

صاحب مفتاح الکرامه رحمة اللّه در تعریف خود از مسجد می نگارد: مسجد حقیقت شرعیه ای است درباره مکانی که برای مسلمانان به جهت نماز خواندن وقف شده است (بدون آن که تنها اختصاص به برخی از آنان داشته باشد) البته همراه این وقف کردن، باید در آن نماز نیز خوانده شود یا این که به قبض حاکم شرع برسد. ⁽³⁾

صاحب جواهر رحمة اللّه در این باره می گوید: مسجد از نظر شرعی، مکانی است که برای تمامی مسلمانان به جهت نماز خواندن وقف شده باشد. ⁽⁴⁾

برای این واژه در اصطلاح فقها و اصولیان تعاریف متعدّد دیگری نیز ارائه شده که در ذیل به برخی از آن تعاریف اشاره می شود:

1- مسجد، مکانی است که بر تمامی مسلمانان جهت ادای نماز در آن جا، وقف شده است. ⁽¹⁾

2- مسجد عبارت از خانه هایی است که برای اقامه نماز در آن ها بنا شده است و این مکان، مختص باری تعالی و عبادت او می باشد. ⁽²⁾

3- سعدی ابو حبیب می گوید: «هر مکانی که در آن عبادت خدا انجام شود مسجد می باشد». ⁽³⁾

4- این واژه در اصطلاح، زمینی است که مالکش آن را مسجد قرار داده است؛ به این گونه که می گوید: «این زمین را مسجد قرار دادم و سپس راه آن را مشخّص کند، و به مردم اذن دهد که در آن نماز اقامه کنند. در این حالت، چنان چه یک نفر در آن نماز بخواند، ملکیّت مالک از آن سلب و به این ترتیب عنوان مسجد محقّق می شود». ⁽⁴⁾

5- قرطبی می گوید: امّت اسلامی اجماع و اتّفاق دارند بر این که اگر بقعه ای از زمین برای اقامه نماز تعیین شود و مالک آن، به طور صریح این امر را اظهار کند، زمین مزبور از ملک شخصی او خارج و برای تمامی مسلمانان وقف شده است. ⁽⁵⁾

پیامبر خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده است: جُعِلَتِ لی الأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهوراً. ⁽⁶⁾

در فصل بعد به صورت مبسوط به تعریف مسجد و چگونگی تحقق آن اشاره خواهد شد. ⁽¹⁾

گفتار سوم: مسجد در قرآن

واژه مسجد به طور صریح در قرآن کریم 28 مرتبه به کار برده شده است که 22 مورد آن به صورت مفرد و 6 مورد به صورت جمع می باشد.

در 17 مورد واژه «المسجد» در قرآن به کار رفته است که در 15 مورد، صفت «الحرام» بعد از مسجد آمده («المسجد الحرام») ⁽²⁾و در یک مورد تعبی-ر ب-ه «المسجد الاقصى» شده ⁽³⁾و تنها در یک مورد کلمه، «المسجد» تنها به کار برده شده ⁽⁴⁾که با توجه به قرائن، مراد همان مسجد الحرام است. در 5 مورد دیگر، مسجد به صورت نکره آمده است. ⁽⁵⁾واژه «مساجد» نیز، در چهار مورد به صورت

نکره ⁽¹⁾و در دو مورد به صورت معرفه («المساجد») آمده است. ⁽²⁾

گفتار چهارم: واژگان مرتبط به مسجد

1- جامع

از نظر لغت شناسان عرب یکی از معانی جامع، مسجدی است که در آن نماز جمعه اقامه می شود، و این مسجد را جامع می گویند؛ ⁽³⁾زیرا مردم در روز جمعه در آن اجتماع می کنند. ⁽⁴⁾

2- مصلّی

مصلی در لغت به صورت اسم مفعول، یعنی مکان نماز و دعاء است ⁽⁵⁾و در اصطلاح فقها، این واژه به معنای فضا و صحرائی است که محل اجتماع مسلمین برای نماز عید و مانند آن می باشد. ⁽⁶⁾

3- زاویه

زاویه مفرد زوایا است و در لغت، به آن نقطه از خانه گفته می شود که در آن، دو قُطر در آن جمع شده است و نیز زاویه بر مسجدی گفته می شود که جامع نیست و در آن منبری نصب نشده است ⁽¹⁾این واژه در اصطلاح نیز، به همین معنای لغوی به کار می رود. ⁽²⁾

فصل سوم: کنکاشی در چیستی مسجد

اشاره

مقدمه: وجوب تعظیم مسجد

مبحث اول: کیفیت تحقق ماهیت مسجد

مبحث دوم: شرائط تحقق مسجد در خارج

مبحث سوم: دیدگاه اهل سنت

مبحث چهارم: اختصاص داشتن مسجد به یک قسمت از ساختمان

همان گونه که در گذشته اشاره شد شش تعریف برای مسجد در اصطلاح فقهی ذکر شد ⁽¹⁾که پیش از واکاوی فقهی تحقق عنوان مسجد ابتدا به بیان وجوب تعظیم مسجد و احترام به این مکان مقدس اشاره کرده و آیات و روایاتی که در این باره می توان استفاده کرد ذکر خواهد شد.

مقدمه: وجوب تعظیم مسجد و حفظ حرمت آن

هر آنچه در دین دارای احترام است و نزد خداوند متعال شأن و منزلتی دارد حفظ حرمت آن واجب است چون قرآن کریم می گوید: ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ الله ⁽²⁾حرمت چیزی است که هتک آن جایز نیست و اسم مصدر احترام می باشد. ⁽³⁾تمامی آنچه را که خداوند به این صفت یاد کرده است حفظ حرمت آن واجب است.

زمخشری می گوید منظور از «حُرُمَاتِ اللَّهِ» در آیه مبارکه هر چیزی است که هتک آن جایز نیست و معنای تعظیم عبارت است از این که بدانیم مراعات «حُرُمَاتِ اللَّهِ» حفظ و قیام به احترام آنها واجب است. ⁽⁴⁾

محقق بجنوردی در القواعد الفقهیه می نویسد هر آنچه که دین آن را محترم می شمارد «حرمات» است؛ مانند کعبه معظمه مسجد الحرام، سایر مساجد، قرآن کریم، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، امامان معصوم علیهم السلام، مراقد شهدا، قبور بندگان صالح خدا،

عالمان و فقیهان چه در حالت حیات باشند یا بعد از مرگشان کتاب های احادیث پیامبر که از طریق اهل بیت علیهم السلامیا از طریق اخیار از صحابه روایت شده اند و غیر آنها هر چیزی که در دین و شریعت سید المرسلین دارای شأن و احترام می باشد از این قبیل است تربت مقدس امام حسین، کتاب های دعا منابری که در مساجد به جهت وعظ و خطبه نماز جمعه نصب شده اند. ⁽¹⁾خلاصه هر چه که از «حرمات الله» می باشد و در دین شأن و منزلتی دارد حفظ احترام آن واجب است.

ادلة وجوب تعظیم و حفظ حرمت مساجد

فقها برای وجوب احترام مساجد ادله متعددی بیان کرده اند، که مهم ترین آنها تعظيم حرمات الله» و تعظیم شعائر الله است که در سوره حج به آن اشاره شده است. خداوند متعال می فرماید: ذَلِكَ وَمَن يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ عِندَ رَبِّهِ ⁽²⁾نيز: ذَلِكَ وَ مَن يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ ⁽³⁾و استدلال به این آیات به این نحوه است که منظور از «حرمات الله» و «شعائر الله» چنان که پیشتر گفته شد هر چیزی است که در دین و شریعت سید المرسلین دارای احترام و نزد خداوند متعال شأن و منزلتی داشته باشند.

از این رو ظاهر ایات این معنا را می رساند که تعظیم هر آنچه در دین محترم می باشد واجب است و اهانت به آن جایز نیست و مساجد نیز از «حرمات الله» می باشد.

روایات تعظیم مساجد

برخی از فقها تصریح می کنند بر این که تعظیم و احترام مساجد واجب است. ⁽⁴⁾

ممکن است مستند این حکم روایاتی باشد که بر شأن و منزلت رفیع مسجد تأكيد می کنند.

شیخ حر عاملی آخرین باب از ابواب احکام مساجد را با عنوان «ب-اب وجوب تعظیم مساجد قرار داده است و روایتی را از ابوبصیر نقل می کند که می گوید:

بر این اساس سید یزدی در عروه می گوید مسجدی که خراب شده و آثاری از آن باقی نمانده است با این حال نیز احترامش واجب می باشد. صریح کلام او این است: «إن صار - اى المسجد - خراباً ولم يبق آثار مسجديته، لا يجوز إدخاله في الملك، ولا في الطريق، فلا يخرج عن المسجدية أبداً، ويبقى الأحكام من حرمة تنجيسه ووجوب احترامه و مخالفتی نیز از هیچ یک از محشین بر آن دیده نمی شود. ⁽⁴⁾

محقق خویی برای وجوب احترام مساجدی که ویران شده این گونه استدلال می کند بدیهی است که بقای احکام تابع بقای موضوع است به این معنی که اگرچه

ساختمان مسجد خراب شده است ولی عنوان زمین مسجد هنوز باقی است. ⁽¹⁾

وجوب تعظیم مسجد نزد اهل سنّت

1. مذهب شافعی

نووی در المجموع می نویسد دیوار مسجد از طرف داخل و خارج آن پشت بام و حیاط مسجد حکم خود مسجد را دارد از این رو حفظ حرمت تعظیم آنها واجب است. ⁽²⁾و نیز می گوید هرگاه شخصی در مسجد محتلم شود بر او واجب است که از مسجد خارج شود. البته اگر خروج از مسجد امکان ندارد مانند این که در بسته است در این صورت واجب نیست. ⁽³⁾

2. مذهب حنبلی

ابن قدامه در «المغنی» پیرامون حفظ احترام مسجد می نویسد: برای جنب جایز که در مسجد توقف کند به دلیل آيه كريمه: «ولا جنبا إلا عابرى سبيل حتى تغلتسوا» ⁽⁴⁾یعنی جنب واجب است فورا از مسجد خارج شود البته اگر بر جان و مالش خوف داشته باشد و ممکن نباشد که از مسجد خارج شود تیمم کند و در مسجد اقامه کند ⁽⁵⁾بهوتی حنبلی نیز می گوید: که توقف جنب در مسجد حرام و بیرون از آن واجب است. ⁽⁶⁾

مبحث اول: کیفیت تحقق ماهیت مسجد

اشاره

پیش از بیان این مطلب که عنوان مسجد چگونه محقق می شود، باید جنس و فصل تعاریفی که برای تحقق عنوان مسجدیت شده است مورد بررسی قرار گیرد. به همین دلیل جهت بیان شروط لازم برای تحقق این،عنوان باید به این سؤالات پاسخ داده شود:

پس از پاسخ به این سؤالات فصل مقوّم مسجد نیز مشخص شده و می توان نتیجه گیری کرد که عنوان مسجد چگونه محقق شده و به چه مکانی مسجد گفته می شود.

پیش از پاسخ به پرسش های مذکور به بیان خلاصه ای از دیدگاه فقیهان در تحقق عنوان مسجد می پردازیم به طور کلی دو دیدگاه در تحقق عنوان مسجد نزد فقیهان امامیه وجود دارد که مرحوم صاحب جواهر درباره این دو دیدگاه این گونه

می نگارد: دو وجه بلکه دو قول درباره تحقق مسجدیت وجود دارد:

دیدگاه نخست: در تحقق عنوان مسجد اولاً؛ صيغه وقف و شبه آن (اگرچه بگوید: «جعلته مسجدا الله» معتبر است و ثانیاً؛ واقف اذن بدهد که در آن نماز خوانده شود. بنابراین اگر نماز در آن خوانده شود (اگرچه یک نفر در آن نماز بخواند) و حاکم شرع که ولایت عامه برای اوست آن را قبض کند عنوان مسجد محقق می شود.

دیدگاه دوم: تنها قصد تحقق عنوان مسجد کافی است اگرچه صیغه ای نخواند.» ⁽¹⁾

برای پاسخ به این پرسش که عنوان مسجد چگونه محقق می شود، باید توجه داشت که میان ماهیت و مفهوم مسجد و شرایط تحقق مصادیق خارجی مسجد تفکیک کرد و در قسمت بعد ابتدا به بررسی مفهوم مسجد (جنس و فصل مسجد) پرداخته و پس از آن ریز شرائط تحقق مصادیق خارجی مسجد ذکر خواهد شد.

بنابراین در تحقق مفهوم مسجد باید به این نکته توجه داشت که مسجد دارای یک تعریف ماهوی است یعنی) دارای جنس و فصل (است و یک شرایطی برای تحقق مصادیق خارجی خود دارد که) شارع مقدس بیان کرده است. همانند «انسان» که جنس و فصل او عبارت است از حیوان ناطق و اجزای ماهوی آن، حیوانیت و ناطقیت است اما چشم داشتن و تکلم کردن و دیگر خصوصیات، از مشخصات و معيّنات مصداق مفهوم و عنوان انسان است.

با توجه به این مقدمه مسجد یک حقیقت عرفیه است که شارع مقدس، مفهوم آن را تضییق کرده و با گذاردن شرایطی آن را محدود کرده است. تعریف ماهوی مسجد عبارت است از آن که «مسجد، مکانی است برای پرستش و عبادت خداوند متعال که برای عموم قرار داده شده است».

این تعریف دارای یک جنس است که عبارت است از مکان و محل بودن و فصل آن عبارت است از اتخاذ آن مکان برای پرستش و عبادت کردن خداوند توسط

عموم مردم اما ریز شروطی (که فقها ذکر کرده اند) مانند قبض حاکم نماز خواندن یک نفر با اذن،واقف عمومیت خواندن صیغه قصد قربت و... از شروط وقف و معينات تحقق عنوان مسجد در خارج است و ارتباطی به ماهیت مسجد و اجزای ماهوی آن ندارد.

به همین دلیل در ادامه به بررسی اجزای ماهوی مسجد یعنی موضوع مسجد و جنس و فصل ماهیت (آن پرداخته و پس از آن به بیان شروط تحقق عنوان مسجد یعنی مصداق مسجد در خارج خواهیم پرداخت.

گفتار اول: بررسی جنس تعریف؛ مکان مسجد

جنس تعریف مسجد آن است که مکان باشد؛ یعنی محل و جایی باشد که بتوان در آنجا نماز خواند. از این رو، مکانهایی را که نتوان در آنجا استقرار پیدا کرد (مانند آسمان و فضا) یا این که نتوان در آنجا نماز خواند مانند) محلی بسیار کوچک که به اندازه مثلاً یک وجب (است) نمی تواند مسجد بشود.

البته در کتب فقهی شروطی نیز برای مکان و محلی که مسجد در آن قرار دارد، ذکر شده است از جمله آن که:

علامه حلی رحمه الله پیرامون شرط سوم سه حالت را برای مکان موقوف تصویر کرده و در این باره می نویسد:

«زمانی که وقف تمام،باشد ملکیت واقف از موقوف زائل می شود که این زوال ملکیت، سه حالت پیدا می کند:

حالت اول: آن که موقوف مسجد است که در این صورت واقف فک ملک کرده

است نه تملیک مانند آزاد کردن عبد.

حالت دوم: آن که برای فرد یا افراد معینی وقف کرده است که در این صورت آن فرد یا افراد مالک می شوند.

حالت سوم: آن که برای جهت عامه ای وقف کرده است که موقوف ملک برای خداوند متعال می شود» ⁽¹⁾

فقیهانی همانند شیخ انصاری رحمه الله، ⁽²⁾میرزای نائینی رحمه الله،⁽³⁾میرزا محمد تقی آملی رحمه الله، ⁽⁴⁾محقق سبزواری رحمه الله ⁽⁵⁾و دیگر بزرگان نیز وقف مسجد را تحریر ملک می دانند. برخی از بزرگان مانند مرحوم مشکینی ⁽⁶⁾از وقف مساجد و مشاهد، تعبیر به «وقف تحریری» کرده اند که مراد همان تحریر ملک یا فک ملک است. ⁽⁷⁾

نتیجه آن که مکانی که برای مسجد در نظر گرفته می شود، از ملک شخص خارج می شود و تحریر ملک نسبت بدان صورت می گیرد نه آن که تملیک بوده و نیاز به قبول داشته باشد.

نکته شایان ذکر آن است که هنگام وقف مسجد، نیت مسجد کردن نیز لازم است که البته این قید را می توان هم در ذیل جنس تعریف یعنی اتخاذ مکان قرار داد و هم در ذیل فصل دوم مسجد (یعنی محلی برای پرستش و عبادت خداوند).

بنابراین شخص واقف همین که مکانی را از ملک خود خارج کرده و به نیت مسجد بودن قرار دهد تا پرستش و عبادت خداوند در آن انجام شود، بدان مکان مسجد گفته شده و احکام مسجد نیز بر آن مکان بار می شود. ⁽¹⁾

گفتار دوم بررسی فصل تعریف مسجد

اشاره

فصلی که برای تعریف ماهیت مسجد می توان ذکر کرد عبارت است از؛ اتخاذ به عنوان پرستش و عبادت خداوند متعال برای عموم این فصل دارای سه قید است که عبارتند از: 1) اتخاذ 2) محلی برای پرستش و عبادت خداوند نه غیر خدا، 3) عمومیت.

الف) بررسی قید اول؛ «اتخاذ»

«اتخاذ» که به عنوان یکی از قیود فصل تعریف ماهیت مسجد بیان شد به این معناست که صرف نیت کردن شخص برای این که مکانی به عنوان عبادتگاه خداوند قرار گیرد در تحقق ماهیت مسجد نه مصداق خارجی کفایت می کند و در تحقق عنوان مسجدیت نیازی نیست به این که شخص مثلاً صیغه لفظی بخواند یا

قبول محقق شود.

در روایتی که از «ابو عبیده حذاء» از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام نقل شده نیز، تنها به انتخاب یک مکان و تحجیر و سنگ چین کردن آن اکتفا شده و این مکان به عنوان مسجد شمرده شده است. ⁽¹⁾البته برای تحقق قید «اتخاذ»، طبیعی است که باید شخص بانی مسجد، نیت عبادت گاه بودن آن مکان را نیز بکند و گرنه اتخاذ معنا پیدا نمی کند و نیت کردن، جزء شروط تحقق ماهیت مسجد به صورت مستقل نیست بلکه جزء تحقق قید «اتخاذ» است.در کلمات برخی از بزرگان همانند شیخ طوسی ⁽²و شهید اول در ذکری ⁽³⁾نیز به این مطلب اشاره شده است که صرف اتخاذ و نیت برای مسجد بودن در تحقق عنوان مسجدیت کافی است.)###### ب بررسی قید دوم محلی برای پرستش و عبادت خداوند)این قید نیز جزء شروط جدا نشدنی از ماهیت مسجد است؛ زیرا اگر مکانی به عنوان عبادتگاه قرار گیرد اما نه برای عبادت خداوند بلکه برای عبادت غیر خدا مانند بتها ماه و خورشید و... در این صورت ماهیت مسجد محقق نشده است؛ یعنی به هیچ وجه به آن مکان مسجد گفته نشده و موضوع مسجد محقق نمی شود بعد بحث شود آیا همه احکام مسجد بر آن بار می شود یا خیر؟

بنابراین با توجه به تعریفی که برای تحقق ماهیت مسجد بیان شد، هر مکانی که برای پرستش و عبادت خداوند متعال در نظر گرفته شده باشد، مسجد گفته می شود و در همه ادیان توحیدی مسجد وجود داشته است؛ چه در ادیان توحیدی پیش از اسلام و چه در اسلام منتهی به معابد دیگر ادیان توحیدی در اصطلاح مسجد گفته نمی شود بلکه با تعابیری همچون بیع (جمع بیعه، کنیسه، صومعه و.... از آنها یاد می شود.)بدین سان تمام معابدی که در ادیان توحیدی گذشته بوده و محل پرستش و عبادت خداوند متعال بوده،است از مصادیق مفهوم مسجد شمرده می شود و حقیقت مسجد با بیع و کنائس یکی است و عنوان مسجد عنوان عامی است که شامل تمام پرستشگاهها و عبادت گاه ها می شود.البته معابدی که پس از اسلام به وجود آمده است دیگر بر آنها، ماهیت مسجد صدق نمی کند؛ زیرا با آمدن اسلام تمام ادیان آسمانی دیگر و احکام آنها نسخ شده و تنها دینی که باید تبعیت،کرد اسلام است و دیگر ادیان پس از ظهور اسلام پذیرفتنی نیست.برای اثبات این مدعا می توان شواهدی بیان کرد که به محل پرستش و عبادت خداوند قبل از اسلام،نیز مسجد گفته می شده است از جمله وجود مساجدی که پیش از اسلام ساخته شده و به نام مسجد از آنها یاد شده است مانند مسجد الاحرام و مسجد الاقصی و مسجد کوفه ⁽¹و در برخی از روایات از نماز خواندن انبیاء)

الهی در برخی از مساجد مانند مسجد سهله ⁽¹و مسجد خیف ⁽²⁾سخن به میان آمده است البته از روایاتی که درباره مسجد سهله و مسجد خیف وارد شده، نمی توان مسجد بودن این دو مکان را پیش از اسلام ثابت کرد).)###### ج بررسی قید سوم؛ لزوم عمومیت)یکی دیگر از اجزای ماهوی مفهوم مسجد، عمومیت است. برای بررسی این مسأله، ابتدا به بیان شرائط وقف پرداخته (تا روشن شود آیا عمومیت جزء این شرائط است یا خیر و در ادامه به بیان دیدگاهها درباره عمومیت وقف در تحقق مفهوم مسجد و ادله هر دیدگاه می پردازیم.علامه حلی رحمه الله در کتاب تبصرة المتعلمین به بیان شروط وقف پرداخته که به صورت اختصار عبارتند از؛ قبول قصد قربت، قبض، تنجیز، دوام، خارج شدن عين مال از ملک واقف و این که عین موقوفه ملک واقف باشد و بتوان از آن انتفاع صحیح شرعی برد. ⁽³)حال پرسش مطرح آن است که آیا عام بودن مسجد در تحقق عنوان مسجدیت شرط است یا آن که می توان مسجد را برای گروه خاصی نیز وقف کرد؟ درباره شرط بودن عمومیت برای تحقق عنوان مسجد دو دیدگاه میان فقیهان شیعه وجود دارد:دیدگاه اول: آن است که شرط نیست و بانی می تواند مسجد را برای عده خاصی قرار دهد.

دیدگاه دوم: (که دیدگاه مشهور فقهاست آن که عمومیت شرط بوده و اگر برای عده خاصی وقف شود، دیگر مسجد نبوده و احکام مسجد بر آن نمی شود.)علامه حلی رحمه الله را در تذکره کلامی را بیان می کند که اشاره به شرط بودن عمومیت.دارد ایشان می:گوید اگر شخصی در خانه خود مسجدی دارد (یعنی مکانی برای خواندن نماز اختصاص داده است می تواند تغییر دهد؛ زیرا این مکان را برای همه و به صورت عام قرار نداده است بلکه به خود و خانوادهاش اختصاص داده است. ⁽¹)صاحب مفتاح الکرامه رحمه الله در ذیل این کلام مرحوم علامه رحمه الله می گوید این کلام علامه، صریح در آن است که در تحقق مسجد، عمومیت (و اختصاص نداشتن به افراد خاص شرط است. ⁽²⁾)مرحوم صاحب جواهر پس از تعریف مسجد به بیان قید عمومیت در تحقق مسجدیت پرداخته و معتقد است که تخصیص مسجد به افراد یا گروه خاص موجب بطلان وقف آن می شود. ⁽³محقق خویی رحمه الله نیز دیدگاه صاحب جواهر رحمه الله را می پذیرد. ⁽⁴⁾)در مقابل این نظریه دیدگاه فقیهانی مانند مرحوم سید یزدی در عروه و صاحب مهذب الاحكام رحمه الله قرار دارد مرحوم سید در عروه اختصاص مسجد به گروه خاص را صحیح می داند ⁽⁵و مرحوم سبزواری در مهذب الاحکام چهار دلیل برای کسانی)

که تخصیص را موجب بطلان وقف مسجد می دانند بیان کرده (که به این ادله، صاحب جواهر رحمه الله و محقق خویی رحمه الله اشاره کرده اند و هر چهار دلیل را مورد مناقشه قرار داده اند. ⁽¹⁾)به نظر می رسد که عمومیت در صحت وقف مسجد شرط است؛ زیرا اگرچه در هیچ یک از شروط وقف که در مقدمه بحث بیان شد از عام بودن وقف سخنی به میان نیامده است اما همان گونه که در تعریف ماهوی مسجد بیان شد، مسجد عبارت است از اتخاذ مکانی عمومی برای پرستش و عبادت خداوند» و بیان شد این مکان تملیکی نیست بلکه تحریری است و کسی نمی تواند آن را قبول کند و فک ملک است در راه خداوند و اگر برای عده خاصی وقف شود، با این فک ملک بودن منافات دارد؛ زیرا تمام مسلمین در این جهت مساوی بودن هیچ تفاوتی ندارند.)بنابراین، عام بودن و اختصاص به طائفه خاصی،نداشتن یکی از شروط تحققماهوی مسجد است که با نبودن این شرط مفهوم مسجد نیز محقق نمی شود.##### جمع بندی بحثنتیجه سخن آن که میان ماهیت و مفهوم مسجد با تحقق مصادیق و عنوان مسجد در خارج باید تفکیک کرد به این معنا که مفهوم مسجد یک حقیقت عرفیه ای دارد که عبارت است از اتخاذ مکانی برای پرستش و عبادت خداوند توسط عموم» که این معنا قبل از اسلام و هم پس از اسلام وجود داشته است.البته پیش از اسلام گاهی تعبیر به مسجد می شده و گاهی تعبیر به بیع و كنائس و... که تمام اینها جزء مفهوم مسجد بوده و از نظر مفهومی با مسجد متحدند. در دین مبین اسلام شارع مقدس ضوابطی برای مصادیق خارجی مسجد قرار داده مانند عمومیت قصد قربت و... که با تحقق این،ریز شروط مصداق خارجی مسجد نیز محقق شده و در نتیجه احکامی که در شریعت اسلام برای مسجد قرار داده شده است بر آن مکان بار می شود)

#### مبحث دوم: شرائط تحقق مسجد در خارج##### اشارهپس از روشن شدن ماهیت مسجد، باید توجه داشت که در دین اسلام، شارع مقدس برخی از ضوابط و شرایطی را برای تحقق مصادیق خارجی مسجد بیان کرده است تا احکام وارد در شریعت اسلامی نیز بر آن مصادیق بار شود که از جمله این شرایط عبارت است از ؛1. قبول وقف مسجد.2. خواندن صیغه برای مسجد.3. داشتن قصد قربت و....که در این ادامه به بیان این شروط خواهیم پرداخت.##### گفتار اول: چیستی وقف###### اشارهدر بررسی شرط بودن قبول در تحقق مسجد باید بدین نکته توجه داشت که چون مسجد نوعی وقف است ابتدا باید دید که وقف عقد است یا ایقاع؟ آنگاه پس از پذیرش عقد بودن،وقف باید دید قبول آن چگونه محقق می شود و اگر قائل به عقد بودن وقف نشدیم دیگری نیازی به بحث از شرط بودن قبول نیست.درباره عقد یا ایقاع بودن وقف سه دیدگاه وجود دارد؛دیدگاه اول: وقف عقدی است که نیازمند قبول است.دیدگاه دوم: وقف، ایقاع است که در نتیجه نیاز به قبول ندارد.دیدگاه سوم: وقف عقد است، اما احتیاج به قبول قولی ندارد، بلکه تصرف موقوف علیهم و گرفتن ایشان، خود قبول فعلی به شمار می آید همانند باب جعاله (بنا بر این که عقد باشد نه (ایقاع و باب وصیت (بنا بر این که عقد است و قبول در آن نیست.)

در ادامه برای بررسی این اقوال باید در دو مقام بحث کرد؛ مقام نخست آن که آیا،وقف، عقد است یا ایقاع؟مقام دوم آن که اگر عقد است نیازمند به قبول است یا خیر؟###### الف بررسی عقد یا ایقاع بودن وقف)ظاهر کلمات فقیهان در این باره آن است که وقف عقد است، اما در اعتبار قبول در آن اختلاف نظر وجود دارد برخی از فقها (همانند محقق حلی رحمه الله تصریح به عقد بودن وقف کرده و در تعریف وقف می گویند: «الوقف عقد يقتضى تحبيس الأصل و إطلاق المنفعة». ⁽¹⁾)به نظر ما نیز وقف، عقد است؛ زیرا وقف بر عناوین عامه یا خاصه تملیک برای آن عناوین است و ظاهر تملیک و تملک اختیاری آن است که معاهده ای از جانب دو طرف صورت می گیرد به همین دلیل عقد است نه ایقاع (چون طرفینی است. ⁽²⁾شهید ثانی رحمه الله نیز ابتدا نیاز داشتن وقف به قبول را با «قیل» بیان کرده و سپس همین قول را می پذیرد. ⁽³⁾)همچنین برخی از فقها تصریح کرده اند به این که اگر موقوف علیهم رد کنند، وقف باطل می شود که این خود شاهد دیگری بر عقد بودن وقف است و حال آن که اگر وقف ایقاع بود با ردّ طرف مقابل باطل نمی شد.###### ب چگونگی تحقق قبول در وقف)پس از پذیرش این دیدگاه که وقف عقد است نه ايقاع، این پرسش مطرح

می شود که آیا قبول، در تحقق و صحت وقف شرط است یا خیر و یا این که در این مسأله، تفصیلی وجود دارد؟ در این زمینه چند نظریه وجود دارد:1. دیدگاه نخست: شرط دانستن «قبول» در همه اقسام وقففقیهانی همچون علامه حلی رحمه الله علامه حلی رحمه الله در کتاب تبصرة المتعلمين ⁽¹و قواعد الاحكام، ⁽²⁾فاضل مقداد رحمه الله، در کتاب التنقیح، ⁽³⁾محقق کرکی رحمه الله در کتاب جامع المقاصد، ⁽⁴⁾سيد على طباطبایی رحمه الله در کتاب ریاض المسائل، ⁽⁵⁾صاحب جواهر رحمه الله، ⁽⁶⁾آخوند خراسانی، ⁽⁷⁾سید محمد مجاهد در کتاب المناهل ⁽⁸⁾این دیدگاه را می پذیرند.)2. دیدگاه دوم: شرط دانستن «قبول» در وقف خاصنظر علامه حلی رحمه الله در کتابهای تذکره «تحریر» و «قواعد» و فخرالمحققین در کتاب «ایضاح» و شهید در کتاب «دروس» و محقق ثانی در کتاب «جامع المقاصد» و شهید ثانی در کتابهای «شرح لمعه» و «مسالک» همین قول است. ⁽⁹)3. دیدگاه سوم: شرط نبودن قبول در اقسام وقففقیهانی همانند محقق حلی رحمه الله شهید ثانی در مسالک الافهام و «شرح لمعه» (همان گونه که صاحب ریاض نقل می کند ⁽¹⁰⁾مرحوم کاشف الغطاء ⁽¹¹⁾پذیرای این)

دیدگاه هستند.برخی از فقها نیز این دیدگاه را برگزیدند منتهی در ادامه جریان احتیاط در مسأله را نیکو شمرده اند از جمله، صاحب «مناهل» ⁽¹، صاحب «عروه الوثقی»، ⁽²⁾آیت الله خویی رحمه الله، ⁽³⁾صاحب «جامع المدارک»، ⁽⁴⁾امام خمینی رحمه الله. ⁽⁵⁾)نتیجه آن که مقتضای اصل اولی در عقد آن است که نیازمند به قبول باشد و اصل عدم ترتب اثر است الا با قبول طرف مقابل مگر آن که گفته شود که از نظ-ر عرف، قبول در تحقق عنوان وقف دخیل نیست و اگر عنوان وقف محقق شود اطلاق آن شرطیت قبول در صحت وقف را نفی می کند⁽⁶که به نظر می رسد از نظر عرف، قبول در تحقق عنوان وقف دخیل نیست در نتیجه در وقف، نیازی به قبول نیست.)توجه به این دو نکته بنا بر قول به لزوم قبول لازم است:1. در تحقق قبول، قبض کافی نیست؛ زیرا موقوف علیه مال موقوفه را می گیرد و واقف آن را تحویل می دهد در صورتی که،قبول انجام نشود وقف، تحقق نمی یابد و،واقف مالک عین است و باید به او مسترد شود.

2. چنان که برخی از فقها نیز به آن تصریح کردهاند قبول فعلی، مانند قبول لفظی کفایت می کند و اشکالی ندارد. ⁽¹)##### گفتار دوم: بررسی جریان معاطات در «وقف»###### اشارهیکی دیگر از شروط تحقق عنوان مسجد که فقها ذکر کرده اند، خواندن صیغه لفظی در وقف است. پرسش مطرح در اینجا آن است که آیا می توان بدون خواندن صیغه لفظی و به صورت معاطاتی وقف کرد یا این که خواندن صیغه لفظی لازم است و بدون آن وقف (و خصوصاً عنوان مسجد در خارج محقق نمی شود؟)برای پاسخ بدین سؤال باید ابتدا دید که آیا،معاطات طبق قاعده است یا خلاف قاعده؟ اگر طبق قاعده،باشد قاعده اولیه این می شود که در وقف نیز معاطات جریان دارد مگر آن که دلیل خارجی بر عدم جریان معاطات وجود داشته باشد (مانند نکاح اما اگر گفتیم معاطات خلاف قاعده است قاعده،اولیه عدم جریان معاطات در وقف است مگر آن که دلیلی یافت شود که دلالت بر جریان معاطات در وقف کند.)در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد؛دیدگاه نخست: معاطات بر خلاف قاعده است به این معنا که قاعده اولیه در باب عقود و ایقاعات آن است که عقود و ایقاعات باید با لفظ انشا شود، اما در برخی از ابواب فقهی مانند بیع دلیل وجود دارد که اگر با معاطات و بدون لفظ انجام شود صحیح است. در نتیجه جریان معاطات در هر بابی مانند اجاره عاریه، مضاربه، قرض و وقف (که جریان معاطات در وقف بسیار مهم است بر خلاف قاعده بوده و اگر دلیل خاص بر جریان معاطات وجود داشته باشد می توان بر اساس آن دلیل عمل کرد و در مواردی که دلیل نباشد معاطات جریان ندارد. ⁽²⁾)دیدگاه دوم: عکس نظریه نخست است به این معنا که در باب عقود و ایقاعات

معاطات با انشاء لفظی تفاوتی نداشته و معاطات بر اساس قاعده است و اگر در موردی دلیل خاصی بر عدم جریان معاطات باشد بر اساس همان دلیل عمل می شود. مثلاً در مورد نکاح و طلاق اجماع وجود دارد که باید لفظ جریان داشته باشد. در نتیجه در انشاء عقود و ایقاعات فرقی بین انشاء فعلی و قولی نیست.به نظر می رسد که دیدگاه دوم صحیح است؛ زیرا در حقیقت إنشاء «لفظ» موضوعیت ندارد و لفظ یکی از وسائل و طرق برای انشاء است حتی انشاء کتبی نیز مورد پذیرش است؛ یعنی همان گونه که با لفظ انشاء محقق می شود با کتابت نیز محقق می شود. بنابراین بین انشاء لفظی و فعلی هیچ تفاوتی وجود ندارد و لفظ هیچ دخالتی در انشاء ندارد؛ نه در صحت انشاء موضوعیت دارد و نه در لزوم آن، و این عبارت معروف فقها که «العقود اللازمة محتاجة الي اللفظ»، اساسی ندارد.بنابراین بر اساس دیدگاه دوم معاطات در همه عقود و ایقاعات جریان پیدا می کند و در نتیجه اطلاقات و عمومات باب بیع مانند «أحل الله البيع» ⁽¹و یا اطلاقاتی که در باب اجاره و هبه و قرض وجود دارد هم شامل اجاره و هبه و قرض به انشاء قولی می شود و هم شامل اجاره و هبه و قرض به انشاء فعلی می شود. در نتیجه جریان معاطات در عقود و ایقاعات بر اساس قاعده بوده و برای لزوم لفظ در انشاء، نیاز به دلیل داریم از این رو وقف معاطاتی صحیح می باشد و دلیلی بر بطلان چنین وقفی نیز وجود ندارد.)###### بررسی شرط بودن خواندن صیغه در خصوص مسجد###### 1. دیدگاه اول: شرط نبودن خواندن صیغهمرحوم شیخ طوسی در اینباره در کتاب خلاف می گوید:«اگر شخصی مسجدی را بنا کند و به مردم اذن دهد و مردم در آن مکان نماز بخوانند یا این که قبرستانی بسازد و به مردم اذن دفن کردن بدهد و مردم نیز میت

خود را در آن مکان دفن کنند و این شخص نگوید که این مکانها وقف است، از ملکیت این شخص خارج نمی شود شافعی نیز قائل به این دیدگاه است، ⁽¹اما ابوحنیفه می گوید اگر مردم در آن نماز بخوانند یا این که میت خود را دفن کنند، از ملکیت شخص خارج می شود. ⁽²⁾دلیل ما آن است که اصل بر بقاء ملکیت است و زوال ملکیت نیازمند به دلیل است.» ⁽³⁾)ابن ادریس ⁽⁴و شهید اول ⁽⁵⁾نیز از جمله فقیهانی هستند که مسجد بودن یک مکان را وابسته به نیت واقف دانسته و خواندن صیغه را شرط نمی داند. محقق اردبیلی رحمه الله نیز لازم بودن خواندن صیغه وقف همراه با نیت را به صورت «قیل» بیان کرده و شرطیت صیغه را نمی پذیرد. ⁽⁶⁾)همچنین رجال صاحب حدائق رحمه الله از زمره فقهایی است که خواندن صیغه وقف را شرط نمی داند و در این باره می نگارد: «مخفی نیست بر کسی که به اخب-ار وارد شده از ائم-ه اطهار علیهم السلام در این باب که آنچه شیخ رحمه الله در مبسوط ذکر کرده است (که نیت بنای مسجد نیز کافی است اقرب به مفاد روایات است و آنچه دیگران ذکر کرده اند (که صیغه وقف شرط است) بر خبری که حتی اشاره بدان داشته باشد هم دست نیافتم چه رسد به آن که دلالت بر این ادعا داشته باشد بلکه دلالت این روایات بر خلاف این مدعا، شبیه تر)

است.» ⁽¹صاحب جواهر رحمه الله نیز در باب مسجد خواندن صیغه را لازم نمی داند. ⁽²⁾)سید یزدی رحمه الله درباره تحقق موضوع مسجد می گوید:«احتیاط آن است برای مسجد شدن یک مکان صیغه وقف به قصد قربت خوانده شود به این صورت «وَقَفْتُهُ قُرْبَةً إِلَى الله»، اما در ادامه فتوای خود را با عبارت «الاقوی» ابراز داشته و می نویسد اقوی کفایت ساختن مسجد به قصد مسجد بودن است همراه این که یک شخص با اذن بانی در آن مکان نماز بخواند. بنابراین حکم مسجدیت بر آن مکان جاری می شود اگرچه صیغه نیز جاری نشده باشد. ⁽³)امام خمینی رحمه الله نیز در کتاب تحریر الوسیله دیدگاه مرحوم سید یزدی را برگزیده و می نویسد: «اقوی آن است که در تحقق مسجدیت یک مکان، ساختن آن مکان به قصد مسجد بودن به همراه قصد قربت و نماز خواندن یک نفر در آن با اذن بانی کافی است.» ⁽⁴)محقق خویی رحمه الله ⁽⁵، صاحب مهذب الاحکام رحمه الله ⁽⁶⁾و آیت الله فاضل رحمه الله ⁽⁷⁾نیز معاطات را در تحقق عنوان مسجد کافی می دانند.)

###### 2. دیدگاه دوم شرط بودن خواندن صیغهفقیهانی همچون محقق حلی رحمه الله، ⁽¹علامه حلی رحمه الله در کتاب ارشاد الاذهان ⁽²⁾و تذکره الفقهاء ⁽³⁾تصریح به لزوم خواندن صیغه در تحقق مسجدیت کرده اند. حتی مرحوم علامه در جای دیگری از کتاب تذکره ادعای اجماع علماء بر لزوم وقف به دو شرط می کند؛ یکی عقد و دیگری قبض. ⁽⁴⁾)دیگر فقیهانی که خواندن صیغه را شرط می دانند عبارتند از؛ محقق ثانی رحمه الله ⁽⁵شهید ثانی رحمه الله در مسالک، ⁽⁶⁾فاضل هندی رحمه الله، ⁽⁷⁾صاحب مفتاح الكرامه رحمه الله، ⁽⁸⁾مرحوم آخوند خراسانی در کتاب الوقف. ⁽⁹⁾)نتیجه آن که به نظر می رسد روایاتی که قائلین هر دو دیدگاه به آن تمسک کرده اند در مقام بیان لزوم یا عدم لزوم خواندن صیغه لفظی نیستند تا بتوان از اطلاق آنها این استفاده را کرد که چون در این روایات اشاره ای به خواندن صیغه «وقفت» و شبیه آن نشده پس خواندن صیغه لزومی ندارد.نکته قابل توجه آن است که برای تحقق ماهیت مسجد نیازی به صیغه لفظی نیست بلکه در تعریف ماهیت مسجد بیان شد که مسجد عبارت است از اتخاذ مکانی برای پرستش و عبادت «خداوند که این تعریف بر مکانی که به نیت مسجد

ساخته شود یا آنکه بنایی که ساخته شده را به عنوان مسجد قرار دهد، صدق می کند و برای تحقق مصادیق خارجی مسجد (و بار شدن احکام شرعی مخصوص مسجد نیازمند به محقق شدن شروطی هستیم که شارع مقدس آن شروط را بیان کرده در وجود شرطی شک داشته و دلیلی بر لزوم آن شرط نداشتیم اجرای آن شرط لازم نیست؛ زیرا مفهوم مسجد صدق می کند و تنها شرایطی که دلیل بر لزوم آنها داریم لازم الاتباع هستند و لزوم خواندن صیغه یکی از شرایطی است که دلیلی بر لزوم جریان آن وجود ندارد که در نتیجه برای لزوم جریان صیغه نیازمند به دلیل هستیم نه برای عدم لزوم جریان صیغه.)جمع بندی مطالبدر تحقق مفهوم مسجد باید توجه داشت که مسجد دارای یک تعریف ماهوی است (یعنی دارای جنس و فصل است و یک شرایطی برای تحقق مصادیق خارجی خود دارد که) شارع مقدس بیان کرده است.)به بیان دیگر در تعریف مسجد ما به دنبال بیان دو چیز هستیم؛ 1 مفهوم مسجد 2) مصداق مسجد همانند «انسان» که جنس و فصل او عبارت است از حیوان ناطق که اجزای ماهوی آن حیوانیت و ناطقیت است، اما چشم داشتن و تکلم کردن و دیگر خصوصیات از مشخصات و معيّنات مصداق مفهوم و عنوان انسان است.)به دیگر سخن در دو جهت بحث کردیم؛ هم سخن از موضوع مسجد است و هم از مصداق آن که مصداق همیشه با لوازم و مشخصات و معینات همراه است یعنی در تحقق وجود یک شیء اشیاء دیگری وجود دارد که در ماهیت موضوع دخالت ندارد، اما بدون آن نیز وجودی نخواهد داشت به عنوان مثال؛ انسان ناشنوا و نابینا شنوا و بینا حتما انسان است اما در تحقق خارجی آن حتماً یا شنواست یا ناشنوا، یا بیناست و یا نابینا و همه اینها مصداق انسان هستند که مفهوم انسانیت را نیز به همراه خود دارند.بنابراین، باید میان ماهیت و مفهوم مسجد و تحقق مصادیق و عنوان مسجد در

خارج تفکیک کرد به این معنا که مفهوم مسجد یک حقیقت عرفیه ای دارد که عبارت است از: «اتخاذ مکانی عمومی برای پرستش و عبادت خداوند» که این معنا هم قبل از اسلام و هم پس از اسلام وجود داشته است (که این تعریف دارای یک جنس است که عبارت است از مکان و محل بودن و فصل آن عبارت است از قرار دادن برای عبادت خدا و عمومیت اما مصداق مسجد دارای ریز شروطی است که فقها ذکر (کرده اند مانند قبض،حاکم نماز خواندن یک نفر با اذن واقف عمومیت خواندن صیغه قصد قربت و... که از شروط وقف و معینات تحقق عنوان مسجد در خارج است و ارتباطی به مفهوم و ماهیت مسجد و اجزای ماهوی آن ندارد.)شروطی که برای تحقق عنوان مسجد در خارج در کلمات فقیهان ذکر شده عبارت بودند از؛1. تحقق قبول که این شرط با قبض حاکم شرع یا نماز خواندن یک نفر با اذن بانی صورت می گیرد.2. خواندن صیغه لفظی برای وقف کردن مسجد.3. قصد قربت در وقف مسجد.به نظر می رسد در میان چند شرطی که در کلمات فقیهان ذکر شده است شروطی از قبیل قبول (مانند نماز خواندن یک نفر به اذن بانی، از احکام مسجد است نه این که شرط تحقق مصداق خارجی مسجد باشد یعنی اگر مسجدی ساخته،شد یکی از احکام آن این است که یک نفر در آن نماز بخواند زیرا وقف مسجد، فک ملک است نه تملیک و قبول در مورد آن بی معناست مانند ارث که با فوت شخص خود به خود و به صورت قهری، مال به ملکیت وراث در می آید و پس از آن بر این مالی که به ملک وارثین درآمده احکامی بار می شود.)بنابراین، اگر شخصی ملک خود را به عنوان مسجد برای همه مسلمانان قرار دهد، عنوان مسجد در خارج نیز محقق شده و بر این عنوان برخی از احکام از جمله نماز خواندن یک نفر بار می شود یعنی علاوه بر اینکه مفهوم مسجد محقق شده پیش از نماز خواندن،مصلی مصداق خارجی مسجد نیز تحقق پیدا کرده است و در

نتیجه، نجس کردن آن،زمین حرام است و دیگر احکام مسجد نیز بار می شود.یا آنکه اگر،شخصی نیت کند خانه اش (که قبلاً در آن زندگی می کرده مسجد برای همه مسلمین باشد و فک ملک نسبت به خانه اش داشت، با این نیت مسجد بودن محقق شده و نمی توان آن مکان را نجس کرد.)بدین سان باید توجه داشت که؛ اولاً لازم نیست مسجد، دارای ساختمان باشد و صرف اینکه شخصی زمینی را برای عبادت همه مسلمانان قرار داده و فک ملک کرد مسجد محسوب می شود.ثانیاً؛ اگر ساختمانی در گذشته برای مصرف دیگری غیر از مسجد ساخته شده باشد و صاحب آن بخواهد آن را به مسجد تبدیل کند با نیت کردن و فک ملک بانی آن مکان مسجد به حساب می آید.البته برای اینکه نیت بانی و واقف مشخص شود باید به یک صورت نیت خود را ابراز کند؛ یا به صورت گفتار یا فعل و یا نوشتار که معمولاً به صورت گفتار یا نوشتار انجام می شود و اگر کسی معاطاه نیز انجام دهد کفایت می کند.خلاصه آن که در تحقق ماهیت،مسجد هیچ یک از شروطی که در کتب فقها (از قبیل خواندن صیغه قصد قربت قبول ذکر شده است شرط نمی باشد، بلکه همین که مکانی به عنوان محلی عمومی برای پرستش و عبادت خداوند برای مسلمانان قرار داده شود، صدق مفهوم مسجد بر آن مکان می شود؛ زیرا ماهیت مسجد ی-ک حقیقت عرفیه است مانند صلاه که شارع مقدس مفهوم آن را در شریعت تضییق کرده است و برخی از شروطی که در کتب فقها ذکر شده است برای تحقق مصادیق مسجد در خارج می باشد و همین که شخصی مکانی را به نیت مسجد بودن برای عموم مردم وقف،کرد دارای ماهیت مسجد می شود.)

#### مبحث سوم: دیدگاه اهل سنت در چیستی مسجد##### اشارهدر مسئله تحقق عنوان مسجد میان فقیهان اهل سنت نیز اختلاف است؛ چنان چه در ذیل به آن اشاره می شود:##### 1. مذهب شافعیفقیهان شافعی بر این عقیده اند که هرگاه شخصی مسجدی بنا کرد و مردم در آن نماز خواندند یا به مسلمانان اجازه داد که در آن نماز بخوانند و صیغه وقف را این گونه وقفته مسجداً للصلاة» جاری و تلفظ کرد به این صورت عنوان مسجد تحقق پیدا می کند و وقف بودن آن ثابت می شود و اگر چنان که صیغه وقف را جاری نکرد، عنوان مسجد محقق نشده و زمین از ملکیت او خارج نشده است؛ زیرا وقف شدن مسجد، ازاله ملک به وجه تقرب است و این حقیقت بدون تلفظ و اجرای صیغه وقف امکان پذیر نیست. ⁽¹)##### 2. مذهب حنفیابوحنیفه می گوید: هرگاه شخصی مسجدی را بنا،کرد آن بنا بر ملکیت او باقی می ماند و از ملکیت او خارج نمی شود و عنوان مسجد وقتی محقق می شود که آن را از ملک خود افراز کند و راه جداگانه ای برای مسجد قرار دهد و به مردم اجازه دهد تا در آن نماز بخواند ابوحنیفه و شاگردش محمد بن الحسن شیبانی معتقدند به این که ولو یک نفر هم در آن نماز بخواند عنوان مسجد محقق و آن بنا از ملک او خارج

می شود و این عقد نیز لازم است. بدین معنی که مالک حق رجوع در آن را ندارد و نمی تواند بفروشد یا هبه و صلح کند و همچنین به ارث هم گذاشته نمی شود؛ زیرا مسجد ملک خالص خدای متعال می باشد. ⁽¹)##### 3. مذهب مالکیفقهای مالکی بر این باورند که اگر شخصی مسجدی ساخت و اجازه داد مسلمانان در آن نماز بخوانند و هرگز از ورود نمازگزاران ممانعت نکرد و هرگاه مسلمانان بخواهند نماز بخوانند راه را برای آنان باز گذاشت در این صورت وقف صحیح و لازم است و عنوان مسجد محقق شده است اما اگر چنان که از ورود مردم به مسجد ممانعت به عمل آورد و نگذارد کسی در آن نماز بخواند وقف باطل و عنوان مسجد محقق نشده است. $ صالح عبد السميع آبی از هری جواهر الاكليل ۲: ۲۰۶ حاشية الدسوقى والشرح الكبير ۴: ۸۱ $##### 4. مذهب حنبلیفقهای حنبلی بر این باورند که اگر کسی مسجدی بنا کرد و به مردم برای نماز خواندن اذن عام داد این وقف صحیح مؤبد و لازم است و دیگر حق فروش هبه و به ارث گذاشتن آن را ندارد. $ ابراهيم بن محمد بن ضويان منار السبيل 3:2 $

#### مبحث چهارم: اختصاص داشتن مسجد به یک قسمت از ساختمان##### اشارهبرخی از فقیهان امامیه معتقدند که جایز است فقط زمین یک ساختمان مسجد باشد، نه خود ساختمان و نه سقف و پشت بام و طبقات بالای آن و همچنین جایز است فقط پشت بام ساختمان مسجد،باشد نه زمین و طبقات پایین یا فقط بعضی از اتاقها مسجد قرار داده شود نه همهٔ ساختمان و...... زیرا این امر بستگی دارد به نیت قصد واقف و بانی مسجد؛ بدین معنی که گاهی واقف مجموعه ساختمان شامل همه طبقات پشت،بام دیوارها و زمین را وقف می کند و گاهی بعضی از قسمتهای آن را مانند طبقه اول یا وسط و یا.... را وقف می کند و سایر طبقات وقف نشده است.علامه می گوید اگر طبقه بالای ساختمان را مسجد قرار دهد بدون این که طبقات پایین و زمین وقف باشد یا برعکس طبقه پایین یا طبقه وسطی را وقف مسجد قرار دهد این وقف صحیح و نافذ است. ⁽¹اطلاق کلمات شمار دیگری از فقیهان نیز اقتضای این امر را دارد. ⁽²⁾)سید یزدی در عروه و همۀ فقهایی که بر آن تعلیقه نوشته اند بر این مسئله تصریح کرده اند. ⁽³)

##### گفتار اول: ادلهمهمترین دلایلی که فقها برای اثبات این مسئله به آنها تمسک کرده اند عبارتند از:1. شکی نیست در این که تمام طبقات این ساختمان، زمین، پشت بام و... در ملکیت واقف قرار دارند و مملوک او می باشند و بر اساس قاعدة «الناس مسلطون على اموالهم مالک بر مالش در همه ابعاد آن تسلط دارد همان طوری که می تواند مجموع آن را وقف کند، بعضی از قسمتهای آن را نیز می تواند وقف کند، بدون این که دیگر قسمتها وقف شود؛ زیرا هر قسمتی به طور مستقل و جدای از دیگر قسمتها صلاحیت انتقال را دارد. از این رو اگر واقف هر قسمتی را وقف کند صحیح و جایز است و این حکم مطابق قاعده می باشد. ⁽¹)2. اطلاق و عموم ادله وقف شامل این نحوه از وقف می شود، به خصوص مكتوبه امام حسن عسكرى علیه السلام «الوقوف على حسب ما يقفها أهلها إن شاء الله» ⁽²كه به طور واضح و آشکار بر آن دلالت می کند. ⁽³⁾)##### گفتار دوم: دیدگاه اهل سنّت###### 1. مذهب مالكيفقیهان مالکی معتقدند که جایز است طبقه فوقانی را مسجد قرار داد و طبقه پایین مسجد نباشد بلکه منزل مسکونی باشد و اما بر عکس جایز نیست؛ یعنی این که طبقه پایین مسجد باشد و طبقه بالا منزل مسکونی قرار داده شود. ⁽⁴)

###### 2. مذهب حنبلیابن قدامه می گوید هرگاه طبقه بالای ساختمان مسجد قرار داده شود ولی طبقه پایین مسجد نباشد یا برعکس طبقه پایین مسجد باشد طبقه بالا مسجد نباشد، در هر دو صورت وقف صحیح و جایز است به دلیل این که فروختن یک قسمت از ساختمان نه همۀ آن جایز است و همچنین است.وقف بنابراین جایز است یک قسمت از ساختمان وقف باشد نه همه قسمتها. ⁽¹)###### 3. مذهب شافعیجمعی از فقهای شافعی می گویند جایز است طبقه بالای ساختمان برای مسجد وقف شود و طبقه پایین وقف نباشد و همچنین جایز است طبقه پایین وقف شود ولی طبقه بالا وقف نباشد زیرا آنها دو چیزی مستقل و جدای از هم می باشند چنان چه وقف هر دو با هم جایز است وقف یکی بدون دیگری هم جایز است. ⁽²)###### 4. مذهب حنفیبرخی از فقیهان حنفی معتقدند که هرگاه در زیر ساختمان مسجد، سرداب یا فوق آن خانه مسکونی ساخته شود جایز است فقط مسجد به طور ابد مسجد باقی خواهد بود، اما طبقه بالا و سرداب مسجد نیست و مالک می تواند آن را بفروشد و یا بعد از مرگ به ارث بگذارد. ⁽³)

## بخش دوم: نظام مهندسی و معماری ساختمان مسجد### اشارهمقدمه: ساختمان مسجد در عصرپیامبر اکرم صلی الله علیه و آلهفصل اول: حکم شرعی ساختن مسجدفصل دوم: کیفیت ساختمان مسجدفصل سوم: متعلقات مسجدفصل چهارم: ترمیم مسجدفصل پنجم: آراستگی و پیراستگی مسجد

### مقدمه: ساختمان مسجد در عصر پیامبر صلی الله علیه و آلهعبدالله بن سنان ⁽¹در روایت صحیحی که مشایخ ثلاثه آن را نقل کرده اند از امام صادق علیه السلام نقل می کند که شنیدم ایشان می فرمودند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مسجدش را به صورت یک،خشت یک خشت، بنا کردند تا اینکه بعدها که تعداد مسلمانان افزایش یافت اصحاب به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله گفتند که اگر دستور دهید مسجد توسعه داده شود و ایشان نیز با این کار موافقت کردند و ساختمان مسجد را توسعه دادند و دیوار آن را با یک خشت و نصف ساختند.)البته، با گذشت زمان باز هم تعداد مسلمانان بیشتر افزایش یافت و اصحاب تقاضا کردند که مسجد باز هم توسعه یابد و آن حضرت موافقت کردند و مسجد را توسعه دادند و آن را با دو خشت مخالف هم می ساختند تا اینکه وقتی در فصل،تابستان گرمای یثرب شدت یافت اصحاب درخواست کردند که برای مسجد

سایبان ساخته شود و با این درخواست نیز موافقت و امر شد که سایبانی بر آن ساخته شود از این رو، ستونهایی از درخت خرما نصب کردند و تیرهای سقف را روی ستون آن قرار دادند ⁽¹و بدین ترتیب با شاخ و برگ خرما سایبانی روی سقف مسجد ساخته شد تا اینکه فصل باران فرا رسید سقف مسجد بر سر مسلمانان چکه می.کرد اصحاب عرض کردند یا رسول الله اگر دستور بدهید سقف مسجد با گل پوشانده شود.)حضرت فرمود: خیر، مگر اینک سایبانی باشد مانند سایبان موسی علیه السلام ⁽²دیوار این مسجد پیش از اینکه سایبانی بر آن ساخته شود به مقدار قامت یک انسان بود و هرگاه سایه دیوار به مقدار یک ذراع می شد پیامبر صلی الله علیه و آله به نماز ظهر اقامه می کردند و هرگاه دو برابر ذراع می شد نماز عصر را می خواندند و بر طبق منابع تاریخی، مسجد النبی تا زمانی که آن حضرت رحلت کردند به همان وضع ساده خود بود.)اینک، بعد از نقل روایت صحیحه در زمینه ساختن مسجد، به بررسی نظام مهندسی و معماری ساختمان مساجد از دیدگاه منابع فریقین و در ضمن چند فصل می پردازیم:

### فصل اول: حکم شرعی ساختن مسجد#### اشارهمبحث اول: دیدگاه فقیهان امامیه در فضیلت ساختن مسجدمبحث دوم: مستندات حکم استحباب ساختن مسجدمبحث سوم: دیدگاه اهل سنت

#### مبحث اول: دیدگاه فقیهان امامیه در فضیلت ساختن مساجدشیخ طوسی در نهایه می گوید ساختن مسجد و عمارت آن فضیلت بزرگ و ثواب فراوانی دارد». ⁽¹قاضی ابن براج نیز به همین دیدگاه فتوا داده است. ⁽²⁾سید محمد بن علی عاملی می گوید: «استحباب ساختن مسجد و فضیلت بنای آن از ضروریات دین و مورد اتفاق مسلمین است».⁽³⁾فاضل اصفهانی نیز ادعای اجماع و ضرورت کرده است ⁽⁴⁾محقق قمی هم می گوید: «فضیلت ساختن مسجد از بدیهیات دین می باشد». ⁽⁵⁾شهید در ذکری این مسأله را اجماعی می داند ⁽⁶⁾و سید طباطبایی در ریاض می گوید ساختن مسجد و رفت و آمد در آن مجمع علیه بین مسلمین بلکه از ضروریات دین و در قرآن کریم ⁽⁷⁾به آن تصریح شده است». ⁽⁸⁾شیخ محمد حسن نجفی در جواهر نیز به این حکم تصریح می کند. ⁽⁹⁾سید یزدی در عروه می گوید: «ساختن مسجد مستحب و در آن اجر بزرگی است.⁽¹⁰⁾)

خلاصه بحث آن که ساختن مسجد و بنای آن مستحب مؤکد بوده و دارای اجر بزرگ و ثواب فراوان است، ⁽¹البته شیخ حر عاملی می گوید: «اگر خانه کعبه «نع-وذ بالله خراب شود ساختن آن واجب است اما ساختن سایر مساجد مستحب است». ⁽²⁾جمعی از فقهای معاصر نیز به استحباب بنای مساجد فتوا داده اند. ⁽³⁾)

#### مبحث دوم: مستندات حکم استحباب ساختن مسجدساختن مساجد از نشانه های ایمان به خدا شمرده شده است چنان که خداوند به آن خبر داده است: ﴿إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسَى أُولَئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ ⁽¹⁾یعنی مساجد الهی را فقط کسانی آباد می کنند که به خداوند و روز واپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات پرداخته اند و از هیچ کسی جز خداوند نترسیده اند و چه بسا اینان رهیافتگانند. در فضیلت ساختن مسجد روایات بسیار و مستفیضه از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام وارد شده است که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

1- امام صادق علیه السلام فرمودند: هر که مسجدی بسازد خداوند برای او در بهشت خانه ای می سازد» ⁽²⁾

2- امام باقر علیه السلام می گوید: «هر که مسجدی به اندازه زمینی که قطاة (مرغ سنگ خوار) برای جوجه گذاشتن صاف می کند» بنا کند خداوند برای او خانه ای در بهشت بنا می کند. ⁽³⁾

3- امام صادق علیه السلام شاه از پدرانش علیه السلام روایت می کند که هرگاه خداوند بخواهد اهل زمین را عذاب کند می گوید اگر نبودند آن کسانی که به خاطر من یکدیگر را دوست می دارند و مساجد مرا آباد می کنند، و در سحرها طلب آمرزش می کنن-د، عذابم را بر مردم نازل می کردم». ⁽¹⁾

4- پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می گوید هر که در دنیا مسجدی بسازد، خداوند به هر وجب آن به اندازه مسیر چهل هزار سال شهر از طلا، نقره در یاقوت، زمرد، زبرجد و مروارید عطا می کند و در آن ثواب فراوان مقدور شده است. ⁽²⁾

بنابراین با توجه به آیات، روایات، اجماع و فتاوای فقیهان شیعه در ساختن مسجد، اجر بزرگ و ثواب فراوان نهفته است و اصل بنای مسجد، امری مستحب مؤکد می باشد.

مبحث سوم: دیدگاه اهل سنت

اشاره

فقهای اهل سنت در خصوص ساختن مسجد فتاوای متفاوتی دارند که در زیر به مهم ترین آنها اشاره می شود:

1. مذهب مالکی

فقهای مالکی می گویند: «ساختن مسجد در هر شهری واجب است. اگر چنان که شهر وسعت پیدا کرد و بزرگ شد ساختن مسجد دوّم مستحب است. لخمی فقیه مالکی می گوید ساختن مسجد برای اقامه نماز جماعت واجب است و در محله از مسجد جامع شهر ساختن مسجد دیگر مستحب است.» ابن عرفه می گوید: «حکم ساختن مسجد برای اقامه جمعه و جماعت مانند حکم اقامه نماز جمعه و نماز جماعت واجب است.» ⁽¹⁾

ساختن مسجد از وظائف امام و بر او واجب است که در هر شهری، مسجدی بنا کند و اگر یک مسجد برای اقامه جمعه و جماعت کفایت می کند انجام وظیفه شده است وگرنه ساختن مسجد دوم هم مستحب است. ⁽²⁾

2. مذهب شافعی

محیی الدین یحیی بن شرف نووی می گوید «ساختن مسجد مستحب می باشد». ⁽³⁾

جلال الدین سیوطی در شرح کلام او می گوید ظاهر امر این است که نووی به

افراد عادی جامعه نظر دارد اما بر امام و حاکم مسلمین واجب است که از بیت المال مسجد بسازند». ⁽¹⁾

3. مذهب حنبلی

فقهای حنبلی نیز معتقدند که، ساختن مسجد مستحب است. ابن مفلح مقدسی در «الآداب الشرعية» می گوید: در «الفصل» و «المستوعب» آمده است: «ساختن مساجد و مواظبت و نگهداری از ساختمان آنها مستحب است». و ابن تمیم می گوید: «ساختن مسجد مندوب است»؛ و شیخ وجیه الدین ابن منجی هم در «شرح هدایة» می گوید ساختن مسجد مستحب و احادیث زیادی وارد شده که به آن ترغیب شده است». ⁽²⁾

ولی برخی از فقهای حنبلی معتقدند که ساختن مساجد و جوامع از واجبات کفایی است. ابوالنجا حجاوی می گوید: «ساختن مساجد در شهرها روستاها و محله ها، به مقدار احتیاج مردم واجب است» ⁽³⁾بهوتی حنبلی می گوید: «ساختن مساجد در بلاد و قریه ها و محله ها به اندازه نیاز مسلمین واجب کفائی است». ⁽⁴⁾ابن منجی می گوید: «ساختن مساجد و جوامع از واجبات کفایی است». ⁽⁵⁾

فصل دوم: کیفیت ساختمان مسجد

اشاره

مبحث اول: نسبت طول و عرض مسجد

مبحث دوم: ارتفاع ساختمان مسجد

مبحث سوم: ساختن کنگره برای مسجد

مبحث چهارم: محراب مسجد

مبحث پنجم: قرار دادن منبر در مسجد

مبحث ششم: مناره مسجد

مبحث هفتم: دربهای مسجد

مبحث هشتم: گنبد مسجد

ساختن و بنا کردن،مسجد عبادت و از با فضیلت ترین راههای تقرب و نزدیک شدن به پیشگاه خداوند متعال است؛ چرا که این مکان جایگاه عبادت و خضوع در برابر حق تعالی می باشد بدین جهت شایسته است که کیفیت ساختمان مساجد و سبک معماری آنها طوری طراحی شود که با برنامه های عبادی مسلمانان مناسب و با معتقدات و شئون اسلامی آنان سازگار باشد و نیازهای روحی و معنوی آنان را در نظر بگیرد.

از این رو، در بنای مساجد و کیفیت ساختمان آنها بایسته است که نکات مهمی مورد توجه قرار گیرد، که در زیر به مهمترین آنها اشاره می شود:

مبحث اول: نسبت طول و عرض مسجد

گفتار اول: دیدگاه فقهای شیعه

سیره نویسان در کیفیت مسجد النبی این گونه نوشته اند که چندی پس از ورود رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه سنگ بنای مسجدالنبی نهاده شد و همه اصحاب نیز با اشتیاق شروع به ساختن مسجد،کردند و خود ایشان نیز با تمام توان در ساختن مسجد شرکت کردند توضیح آن که زمانی که رسول خدا وارد یثرب شد، همه طوائف قبائل و افراد سرشناس این شهر که مسلمان شده بودند، تمایل داشتند تا آن حضرت در قبیله و یا منزل آنان وارد شوند و هر یک از آنان دوست داشتند که خود میزبان ایشان باشند؛

اما پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در پاسخ به این همه شور و اشتیاق مردم، این انتخاب را ب-ه تقدیر الهی سپردند و فرمودند «خلوا سبيلها فإنّها مأمورة»؛ ⁽¹⁾راه شتر را باز گذارید که

او مأمور است و هر جا شترش زانو بزند همان جا توقف خواهیم کرد. آن شتر نیز در زمینی که اکنون مسجد،است زانو زد و این زمین متصل به خانه ابو ایوب انصاری بود و قبلاً به عنوان «مِربَد» یعنی محل خشکاندن خرما مورد استفاده قرار می گرفت. البته به گفتۀ انس بن مالک در آن،زمین چند گور از مشرکان دیوارهای مخروبه و چند درخت خرما وجود داشت؛ ⁽¹⁾و اصل زمین، متعلق به دو یتیم از قبیله بنی «نجار به نامهای سهل» و «سهیل» فرزندان عمرو بود که در پناه و حمایت «معاذ بن عفراء» یا اسعد ء» يا اسعد بن زراره قرار داشتند. ⁽²⁾

آن حضرت این زمین را به رغم اصرار صاحبانش که آن را از جان و دل بر پیامبر هبه کردند، به دو دینار خریدند؛ ⁽³⁾سپس ایشان دستور دادند که گورها را محو کنند و دیوارهای خراب را نیز فرو ریختند درختان خرما را قطع کردند و زمین را هموار ساختند ساخته شده بود. و بدین ترتیب زمین را برای ساخت مسجد آماده کردند مسجدی که رسول خدا صلی الله علیه و آله بنا کردند از جهات زیادی با آنچه امروز در آن مکان ساخته شده، تفاوت دارد؛ زیرا در زمینی محدودتر و با بنایی ساده و خلوص بیشتر به شکل مربع ساخته شده است.

عبد الأعلی مولی آل سام از امام صادق علیه السلام از مساحت مسجد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله سؤال کرد، و امام صادق علیه السلام فرمود: «مسجد پیامبر سه هزار و ششصد ذراع بوده است». ⁽⁴⁾

محدث بحرانی در تفسیر این روایت می گوید معنای روایت این است که هر

یک از طول و عرض (درازا و پهنای آن) شصت ذراع بوده؛ زیرا از ضرب 60 در 60 همین عددی که در روایت آمده بدست می آید. ⁽¹⁾

گفتار دوم دیدگاه اهل سنت

فقهای اهل سنت در مورد طول و عرض مسجد دیدگاههای مختلفی ارائه کرده اند که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود

محیی الدین نووی از خارجة بن زید بن ثابت که یکی از فقهای هفتگانه مدینه است نقل می کند که رسول خدا مسجدش را در مساحت 70 ذراع در 60 ذراع یا بیشتر بنا کرده است سمهودی نیز به این مطلب تصریح کرده است. ⁽²⁾

فقیه مالکی آبی ازهری می گوید: «ساختن مسجد به شکل غیر مربع مكروه است زیرا اگر مسجد مربع نباشد صفهای نماز جماعت مساوی هم تشکیل نخواهد شد؛ البته در نهایت مکروه بودن آن را به عنوان یک نظر تلقی می کند. ⁽³⁾

جراعی حنبلی می گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مسجد را مربع بنا کرد، ⁽⁴⁾و قبله آن را به سوى بيت المقدس قرار داد و طول آن 70 ذراع در 60 ذراع بوده است؛ یعنی 70 ذراع طول آن از سمت شمال به جنوب و 60 ذراع عرض آن از سمت شرق به غرب که جمعاً مساحت آن 1022 متر مربع بوده است.

ابن سعد در طبقات می گوید: زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد مدینه را تأسیس کرد طول و عرض آن را صد ذراع قرار داد از این رو مسجد النبی به شکل مربع ساخته شد. ⁽⁵⁾

ابن قیّم جوزیه می گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله طول مسجد را از عقب مسجد تا به طرف

قبله صد ذراع و دو طرف «پهنای» آن را نیز صد ذراع یا کمتر قرار داد.

بنابراین مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله در نخستین بنای خود مساحتی شامل شصت ذراع در شصت،ذراع یا بنا بر قولی صد ذراع در صد ذراع بوده است. مسجد نخست با دیوارهای خشتی و گلی و پایه هایی از تنه درخت خرما بنا گردید. سقف مسجد هم با شاخه های درخت خرما پوشانده شد؛ ⁽¹⁾به طوری که در هنگام باران، آب به سر و صورت نمازگزاران می ریخت و خاک زمین در زیر پیشانی رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحاب به صورت گل تبدیل می شد. ⁽²⁾

مبحث دوم: ارتفاع ساختمان مسجد

اشاره

ساختمان مسجد باید از استحکام و استواری لازم برخوردار باشد؛ زیرا هر چه عمارت و بنای مسجد با شکوهتر و ساختمان آن بر اساس اصول مهندسی پیشرفته تر باشد، موجب اعتلای شعائر اسلامی خواهد بود و در مجد و عظمت اسلام و مسلمین می افزاید و همچنین اسباب آسایش و راحتی و رفاه حال عموم نمازگذاران را فراهم خواهد کرد؛ ولی آنچه در منابع و مآخذ اسلامی آمده حاکی از آن است مسجدی که رسول خدا صلی الله علیه و اله بنا کرد از جهات زیادی با آنچه امروز در ساخت مساجد به کار گرفته می شود تفاوتهای اساسی دارد.

مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله در نخستین بنای آن مساحتی شامل هفتاد ذراع در شصت ذراع یا صد ذراع در صد ذراع ساخته شد و با دیوارهای خشتی و گلی و ستونهایی از تنه درخت خرما بنا گردید سقف آن هم با شاخه های درخت خرما پوشانده شد. ⁽³⁾

البته به علت افزایش شمار مسلمانان اصحاب خواستار توسعه مسجد شدند که آن حضرت نیز اجازه دادند ولی باز هم اصحاب با مشاهده نفوذ باران به داخل مسجد، پیشنهاد گل اندود کردن سقف آن را داشتند که حضرت اجازه این کار ندادند و فرمودند: «عریش کعریش موسی»؛ «سایبانش همچون سایبان حضرت موسی علیه السلام باشد» و تا پیامبر زنده بود مسجد بدین گونه بود.

گفتار اول: بررسی ارتفاع مساجد از دیدگاه فقهی

اشاره

این موضوع یعنی عدم ارتفاع و مرتفع سازی مساجد در فتاوای فقها اشاره شده است که در زیر به شماری از آنها پرداخته می شود:

الف) دیدگاه فقهای شیعه

بسیاری از فقهای متقدم متأخر و حتی معاصر امامیه تصریح کرده اند که اگر ساختمان مساجد خیلی مرتفع باشد کراهت دارد. ⁽¹⁾البته، شیخ طوسی و ابن ادریس بر این باورند که مستحب است ساختمان مساجد مرتفع نباشد. ⁽²⁾

ب) دليل عدم ارتفاع ساختمان مسجد

عده ای از فقها برای کراهت ارتفاع مساجد به چند دلیل استدلال کرده اند:

دلیل اول: اگر ساختمان مساجد مرتفع و بلندتر از خانه همسایگان باشد موجب می شود که افرادی به انگیزه های مختلف مانند اذان گفتن، بالای آن بروند و بر خانه های اطراف اشراف و اطلاع پیدا کنند؛ در حالی که از این امر نهی شده است. ⁽³⁾

دلیل دوم: متابعت و پیروی از سنّت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می باشد؛ زیرا در روایات وارد شده است که ارتفاع مسجد النبی به اندازۀ قامت انسان بوده است؛ ⁽¹⁾و سزاوار است که از سنت پیامبر پیروی شود.

دلیل سوم: این است که در برخی روایات از اینکه ساختمان از هفت یا هشت ذراع بیشتر باشد نهی شده است. ⁽²⁾

دلیل چهارم: سیره متشرعه است که محقق کرکی و شهید ثانی در این باره می گویند: «در این مسئله به سلف صالح اقتدا می شود» ⁽³⁾

ج) متوسط متعارف و متناسب با عرف زمان بودن ارتفاع مسجد

با توجه به فتاوا و ادله یاد شده نتیجه می شود که ساختمان مسجد نباید مرتفع و بلندتر از خانه های همسایگان مسجد،باشد ولی بسیاری از فقیهان تصریح می کنند که ارتفاع ساختمان مساجد به اندازه متعارف باشد یعنی نه آنقدر کوتاه و به اندازه دو یا سه متر و نه آنقدر بلند که همانند برجهای آسمان خراش باشد؛ بلکه ساختمان مساجد به طور متوسط بنا شود.

شیخ طوسی در «نهایه» می گوید یستحب أن لا تعلى المساجد، ب-ل تك-ون وسطاً» و در «المبسوط» می گوید: «یکره تعلیة المساجد، بل بني وسطاً».⁽⁴⁾علامه، ⁽⁵⁾

ابن ادریس، ⁽¹⁾کیدری، ⁽²⁾شهید در کتاب «دروس» و «بیان» ⁽³⁾به همین حکم فتوا داده اند و شهید ثانی نیز در کتاب «روضه» حد متوسط را چنین تفسیر می کند که از نظر عرف، متوسط باشد. ⁽⁴⁾شیخ حسن نجفی ⁽⁵⁾و سید جواد عاملی ⁽⁶⁾نیز به آن اشاره کرده اند.

به هر روی، می توان نتیجه گرفت که این مسئله یک موضوع تعبدی خاصی نیست که حد و حدود آن غیر قابل تغییر باشد؛ و لذا شایسته است بنای ساختمان مساجد مطابق تحولات زمان و شرایط هر عصری طراحی شود؛ چرا که امروزه اصول علمی شهرسازی ایجاب می کند که دستگاه های ذیربط با توجه به جدیدترین یافته های علمی و بر حسب نیازهایی که مردم در زندگی اجتماعی خود احساس می کنند ساختمان مساجد را طراحی کنند.

باری، مسجدی که رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم در ابتدای ورود به مدینه ساختند، در زمانی که فقر و محرومیت و جهل و بیسوادی بیداد می کرد و افکار جاهلیت، هنوز ریشه کن نشده بود؛ گروه ها و طوائف مخالف نیز هر لحظه در کمین ضربه زدن به کیان مقدس اسلامی بودند و در این شرایط بود که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از مصالح ساختمانی آن روز مانند خشت و گل و چوب خرما استفاده می کردند؛ یعنی اصولا مقتضیات اجتماعی و شرایط زمانی و مکانی آن روزگار باعث می شد که ساختمان آن مسجد به این شکل بنا شود؛ اما امروزه پیشرفت های هنر معماری و تمدن اسلامی و ضرورتهایی که مردم در زندگی احساس می کنند باعث شده است که مسلمانان در هر شهر و دیاری بنابر ویژگیهای منطقه ای و اقتصادی و سلایق و

مقتضیات زمان و مکان هر کدام با سبک معماری خاصی اندامهای کالبدی مساجد را طراحی و تأسیس کنند و لذا،اساسا امکان ندارد که برای همه اعصار و امصار، مدل و فرمول خاصی در طراحی ساخت مساجد ارائه کرد.

البته، علاقه وافر مسلمانان به تقدّس و تعظیم مساجد که منبعث از تأکیدات قرآن کریم و احادیث اهل بیت علیهم السلام در عمران و رفعت جایگاه مساجد و تعظیم شعائر الهی است، باعث شده که همواره در طول تاریخ آنان در زیبا سازی و مقاوم سازی، و هنر نمایی مساجد بیش از پیش اهتمام بورزند، ولی بر اساس منابع، مستندات، فتاوا و ادله ای که پیشتر به آنها اشاره شد باید کیفیت عمارت مسجد، ارتفاع استحکام زیباسازی مقاوم سازی و معماری ساختمان آن به مقدار متوسط و متعارف در هر شهر و منطقه و متناسب با عرف زمانه در نظر گرفته شود.

د) دیدگاه فقهای اهل سنّت

1. مذهب حنبلی

فقیهان مذهب احمد بن حنبل معتقدند که اگر بیشتر همسایگان مسجد موافقت داشته باشند جایز است که مسجد را مرتفع بسازند؛ به طوری که طبقه پایین جهت،وضوخانه سقاخانه مراکز بهداشتی و مغازه استفاده شود و طبقه بالا به عنوان مسجد باشد. ⁽¹⁾

خیر الدین وانلی می گوید: «اگر مسجد کوچک باشد توسعه آن با ساخت طبقات فوقانی امکان پذیر است؛ بدین صورت که طبقه پائین برای وضوخانه و مر و مراکز بهداشتی منظور شود و نماز در طبقات بالاتر برگزار شود. ⁽²⁾

2 و 3 و 4. مذهب مالکی، شافعی و حنفی

فقهای مالکی و شافعی جایز دانسته اند که در بالای مسجد طبقه دیگری هم

ساخته شود و از طبقات پایینتر می توان برای امور دیگر استفاده کرد؛⁽¹⁾امّا فقهای حنفی در این مسئله اختلاف نظر دارند؛ به طوری که ابوحنیفه آن را جایز نمی داند ولی حسن بن زیاد و شیبانی این کار را جایز می دانند. ⁽²⁾

نویسنده معروف دکتر یوسف قرضاوی می گوید «آنچه مناسب عصر حاضر، مخصوصاً در مناطق پر جمعیت است اینکه مساجد به صورت مرتفع و چند طبقه ساخته شود؛ به ویژه با توجه به گرانی زمین در شهرهای بزرگ الزام این کار بیشتر است تا ساختمان مساجد گنجایش پذیرش جمعیت بیشتری را داشته باشد. ⁽³⁾

مبحث سوم ساختن کنگره برای مسجد

گفتار اول: دیدگاه فقیهان شیعه

فقهای شیعه مرتفع کردن بنای مسجد و نیز ساخت کنگره را برای این مکان مقدس مکروه می دانند؛ منظور از ساختن کنگره نیز آن است که در قسمت بالای دیوار و پشت بام مسجد آشکالی مانند مثلث و مربع با فاصله های معین از یکدیگر ساخته شود شیخ طوسی می گوید «تشریف مساجد جایز نیست». ⁽¹⁾

تشریف یعنی کنگره ای کردن بالای دیوار مسجد و باید مساجد صاف و ساده و بدون این اشکال ساخته شود ابن ادریس نیز می گوید جایز نیست برای مسجد کنگره ساخته شود» ⁽²⁾2 علامه می گوید اگر شیخ و ابن ادریس از عدم جواز، حرمت را اراده کرده باشند این نظر مورد منع است؛ به دلیل برائت اصلیه، و اگر کراهت را اراده کرده اند این سخن حق است» ⁽³⁾محقق می گوید مساجد باید صاف و بدون کنگره بنا شود ⁽⁴⁾علامه می گوید «مستحب است ساختمان مساجد صاف بدون بالکن و کنگره باشد ساختن کنگره برای مساجد کراهت دارد. ⁽⁵⁾شمار زیادی از فقیهان به این مسأله فتوا داده اند. ⁽⁶⁾

علامه در قواعد می گوید: ⁽¹⁾ساختن کنگره برای مساجد کراهت دارد، باید ساختمان مساجد صاف بدون بالکن، کنگره و تراس باشد.

در لغت نامه های عربی آمده است: «الجم» بضم الجيم جمع جماء وأجم»، گوسفندی که شاخ ندارد. ⁽²⁾ابن منظور افریقی می گوید: «الشاة الأج-م: هو الذي لا قرن له. بنيان أجم: لا شُرَف له، والأجمّ القصر الذي لا شرف له»؛ یعنی ساختمان و قصری که کنگره، ایوان، بالکن و تراس ندارد، اجم می گویند.

در حدیث ابن عباس آمده است: «أمرنا أن نبنى المدائن شُرَفاً والمساجد جماً؛ یعنی ألتى لا شرف لها»؛ یعنی به ما دستور داده شده که شهرها با کنگره ایوان و بالکن بسازیم ولی مساجد را صاف و ساده بسازیم در این حدیث کنگره به دو شاخ تشبیه شده است ابن منظور می گوید شرف به ضم شین و فتح «را» جمع سرفه به سکون را» است نظیر غُرف و غُرفة شرفه به معنای کنگره ایوان، بالکن و تراس است». ⁽³⁾شهید ثانی می گوید «الشرف» به ضمّ شین و فتح راء جمع شُرفة به سكون راء می باشد و شرفه اشکالی است که در قسمت بالای دیوار ساخته می شود. ⁽⁴⁾

همچنین، سید عبدالأعلی سبزواری می گوید «الشرف» جمع «الشرفه» است؛ شرفه به معنای اَشکال مربع و مثلث می باشد که در بالای قصرها ساخته می شود. ⁽⁵⁾

بنابراین ساختمان مساجد شایسته است که در سبکی بسیار صاف و ساده بن-ا شود و اصولا ساختن،کنگره بالکن، ایوان تراس برای مساجد کراهت دارد؛ چنان که سید در عروه به آن تصریح کرده است و همه کسانی که به عروه تعلیقه زده اند، با او موافقت کرده اند. ⁽¹⁾

گفتار دوم: دلیل کراهت کنگره برای مسجد

فقها برای کراهت داشتن کنگره برای مساجد به چند روایت استدلال کرده اند که در زیر به آنها اشاره می شود

1- طلحة بن زید از امام صادق علیه السلام و او از پدر بزرگوارش امام باقر علیه السلام روایت می کند «امیرالمؤمنین علیه السلام در کوفه، مسجدی را که دارای کنگره بود مشاهده نمود و فرمود: این مسجد مانند معابد یهود و نصاری است مساجد را بایستی صاف و بدون کنگره ساخت». ⁽²⁾

2- از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمودند: «مساجد را صاف و بدون کنگره بسازید». ⁽³⁾

3- هنگامی که قائم آل محمد (عجل الله تعالی فرجه الشریف) قیام کند هر مسجدی در روی زمین دارای کنگره باشد ویران می کند. ⁽⁴⁾

گفتار سوم: دیدگاه اهل سنت

در حواشی شروانی آمده است: «با نقش و نگار آراستن مسجد و اتخاذ کنگره

برای آن مکروه است» ⁽¹⁾نووی می گوید: «زینت کردن مسجد، و با نقش و نگار آراستن و تزئین آن مکروه است».

انس بن مالک از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که فرمود: ابنوا المساجد واتَّخِذوها جُماً ⁽²⁾مساجد را بسازید و آنها را به صورت ساده بنا کنید.

از عبدالله عمر روایت شده است که ما از اینکه در مسجد کنگره دار نماز بخوانیم نهی شدیم. ⁽³⁾

انس بن مالک از مالک از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: «امر شده ام به اینکه مساجد را به طور صاف و ساده بنا کنم» ⁽⁴⁾

ابن عباس در روایتی می گوید: ما امر شدیم به اینکه مساجد را صاف و ساده بدون کنگره و بنای شهرها را با کنگره بنا کنیم. ⁽⁵⁾عبدالله بن شقیق می گوید:

«مساجد ساده و شهرها کنگرهای ساخته می شود.» ⁽⁶⁾

مسلم البطین می گوید: علی علیه السلام از کنار مسجد طایفه «تیم» می گذشت و می بیند که کنگره ای ساخته شده است گفت: این کنیسه «تیم» است. ⁽⁷⁾

3- پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من مأمور نشده ام که مساجد را مانند قصر بسازم». ⁽⁸⁾

مبحث چهارم: محراب مسجد

اشاره

پیش از بررسی احکام فقهی،محراب شایسته است که به طور مقدماتی به معنای لغوی و اصطلاحی محراب بپردازیم و نیز آیات مرتبط با این موضوع را مورد توجه قرار داده و محراب مسجد النبی را نیز تبیین نماییم.

گفتار اول: مفاهیم

الف) محراب در لغت

مناسب ترین و شریف ترین مکان مجلس و صدر آن را محراب می گویند و لذا، به جایگاه مخصوص پادشاهان سادات و بزرگان نیز محراب گفته می شود که از مکان نشستن مردم فاصله دارد،البته این واژه در مورد اتاق و جهت قبله نیز کاربرد دارد.

زجاج در مورد آیه مباركه وَ هَلْ أَتَاكَ نَبَأَ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ ⁽¹⁾می گوید: به مرتفع ترین و بلندترین اتاق ساختمان، محراب می گویند. ابو عبید می گوید مکان عالی زیباترین و مقدمترین مجالس محراب می باشد. اصمعی نیز می نویسد: عرب قصر را محراب می نامد. از هری معتقد است که محاریب بنی اسرائیل مساجدشان است که برای نماز در آنجا اجتماع می کردند.

فیومی می گوید: محراب مسجد را از آن روی محراب گفته اند که محل جنگ با شیطان و هوای نفس است. ⁽²⁾

امروزه محراب در نزد عموم مردم به جایگاهی اطلاق می شود که امام جماعت در آن به نماز می ایستد که بهترین مکان مسجد است.

ب) محراب در اصطلاح

معنای اصطلاحی محراب نیز برگرفته از معنای لغوی آن و عبارت از مکانی است که با کیفیت خاصی به عنوان جایگاه مخصوص امام جماعت در مسجد ساخته می شود و مسلمانان به همان جهت نماز می.خوانند حسن بن عمار شرنبلالی از فقهای حنفی می گوید: محراب را به این جهت محراب می نامند ک-ه نم-ازگزار ب-ه سبب ایستادن به آن سمت با هوای نفس و شیطان می جنگد. ⁽¹⁾

طحطاوی - بعد از اینکه قبله و استقبال به آن را تعریف می کند - می گوید: محراب به قبله نیز اطلاق می شود؛ زیرا وقتی نمازگزار در محراب مقابل قبل-ه می ایستد با نفس و شیطان مبارزه می کند. ⁽²⁾

محراب از یک طرف با مسجد و از جهت دیگر با قبله ارتباط دارد؛ پیوند محراب به مسجد آن است که محراب جزء مسجد و جایگاه مخصوص امام جماعت است؛ و ارتباط آن به قبله نیز بدین جهت است که محراب علامت و نشانه سمت قبله است.

اما محراب از نظر ساختمان دو نوع است:

1- محراب مسطّح که صاف و هموار می باشد و هیچ گونه تورفتگی در آن وجود ندارد.

2- محرابی که میان تهی و دارای تورفتگی است اصطلاحاً به آن مجوف گفته می شود که گاهی به شکل نیم دایره و گاه به شکل قائم الزوایا و در برخی موارد نیز چند ضلعی است.

ج) محراب در آیات قرآن

واژه محراب به صورت مفرد و جمع در چند آیه قرآن کریم به کار رفته که ذیلا به آنها اشاره می شود:

1- كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا؛ ⁽¹⁾هرگاه زکریا به آن محراب بر مریم وارد می شد می دید که در نزد او رزق و روزی هست.

2- فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَاب؛ ⁽²⁾آنگاه در حالی که در محراب به نماز ایستاده بود فرشتگان ندایش دادند.

3- فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيَّا ⁽³⁾زکریا از محراب به نزد قومش بیرون آمد و به آنان اشاره کرد که بامدادان و شامگاهان او را ستایش کنید.

4- وَ هَلْ أَتَاكَ نَبَأَ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ؛⁽⁴⁾آیا خبر اصحاب دعوا به تو رسیده است که از دیوار محراب او بالا رفتند؟

5- يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانِ كَالْجَوَاب؛ ⁽⁵⁾آنان برای او هر چه می خواست از محرابها و نقش و نگارها و کاسه های بزرگ حوض مانند و دیگدان های استوار می ساختند.

د) محرابهای مسجد النبی صلی الله علیه و آله

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله هنگام خواندن خطبه به درختی به نام «حنانه» تکیه می کردند که در کنار ستون «مخلّقه» در مسجد ایشان قرار داشت. این ستون در

زمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از تنه درخت خرما ساخته شده بود و پیامبر در سمت شرقی آن به نماز می ایستادند و هنگام قرائت خطبه نیز به آن تکیه می دادند.

اصحاب پس از رحلت پیامبر محل نماز ایشان را با صندوق مصحفی علامت گذاری نمودند که نشانه بارزی در تعیین محل نماز رسول خدا بود و در دوران بعد همان مکان که در میانه منبر و حجره قرار داشت به محراب فعلی این مسجد تبدیل شده است؛ و هیچ اختلافی نیز در این مکان وجود ندارد؛ زیرا در طول تاریخ محل خاصی که پیامبر اکرم برای نماز خود انتخاب کرده بود، با استمرار نماز جماعت به عنوان محراب و سجده گاه همیشگی ایشان مشهور همگان گردید؛ محرابی که پیامبر در پیشگاه حق سبحانه سجده به جای می آورد و پیشانی را به نشانه خضوع کامل بر خاک می نهاد و هیچ اختلافی نیز در میان مسلمانان در تعیین مکان آن بروز نکرد.

بنابراین محراب این مسجد در زمان حیات پیامبر گرامی ساخته نشده بود، بلکه حتی چند دهه بعد از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و هم چیزی به نام محراب وجود نداشت و از این رو، اگر گاهی از این مکان به محراب النبی صلی الله علیه و آله تعبیر می شود، در واقع مقصود، همان مصلی و محل نماز آن حضرت می باشد نه اینکه ایشان دارای مکان خاصی به نام محراب بوده باشند.

از این رو سمهودی در «وفاء الوفاء» و جمع دیگری می گویند: مسجد پیامبر در زمان آن حضرت و نیز در زمان خلفا فاقد مکانی به نام «محراب» بوده است و اولین فردی که در جایگاه نماز رسول خدا محراب» را بنا نمود عمر بن عبدالعزیز والی مدینه در دوران خلافت ولید بن عبدالملک بود. ⁽¹⁾این محراب، در طول زمان دگرگونی هایی را به خود دیده است و بنای فعلی آن از دوره

سلطان اشرف قایتبای که از سلاطین مملوکی مصر بوده، باقی مانده است.

افزون بر محراب اصلی، دو محراب دیگر نیز در سمت قبله مسجد وجود دارد که یکی محراب عثمانی و منسوب به عثمان بن عفان است که توسط او بنا شده و او از اتمام توسعه و تعمیر مسجد در این مکان به اقامه نماز جماعت می پرداخته است. ⁽¹⁾دوم محراب سلیمانی است که به نام محراب حنفی نیز شهرت دارد و متعلّق به سلطان سلیمان عثمانی است. ⁽²⁾

گفتار دوم: دیدگاه فقیهان امامیه پیرامون ساختن محراب

اشاره

ساختن جایگاه مخصوص به نام (محراب) برای امام جماعت در مسجد چه حکمی دارد؟ آراء فقها در این مسأله مختلف است و چهار نظریه وجود دارد: دیدگاه کراهت جواز استحباب و حرمت ساختن محراب.

الف. دیدگاه اول کراهت ساخت محراب

شیخ طوسی و شماری دیگر از فقیهان شیعه معتقدند که ساختن محراب در مساجد کراهت دارد و آنان تصریح می کنند که منظور از ساختن محراب در مساجد ساختن یک جایگاه مخصوص برای امام جماعت در داخل دیوار مسجد است.⁽³⁾شهید در ذکری می نویسد فقها تصریح می کنند که منظور ما ساختن محراب در داخل دیوار مسجد است. ⁽⁴⁾سید محمد عاملی نیز در کتاب مدارک این مسأله را به شیخ و جمعی از اصحاب نسبت داده است. ⁽⁵⁾

محقق ثانی، شهید ثانی و سید طباطبائی تصریح کرده اند که ساختن محراب در داخل دیوار در صورتی مکروه است که فرو رفتگی آن زیاد باشد. ⁽¹⁾سید محمد عاملی می نویسد: من به روایتی که بر این معنی دلالت کند دست نیافتم. ⁽²⁾محدّث بحرانی نیز با او موافقت کرده است. ⁽³⁾

محقق حلی در کتاب معتبر برای مکروه بودن محراب به روایت طلحة بن زيد استدلال کرده است، ⁽⁴⁾که امیر المؤمنین علیه علیه السلام هرگاه محرابی را در مساجد مشاهده می کرد آن را می شکست و می فرمود که اینها شبیه معابد یهود است. ⁽⁵⁾

سید یزدی در عروة می نویسد: «يُكره أن يجعل لها - اى للمساجد - محاريب داخلة» و همۀ فقهایی که بر این کتاب حاشیه نوشتند با سید موافقت کرده اند. ⁽⁶⁾

ب. دیدگاه دوم جواز ساختن محراب

محقق اردبیلی معتقد است که اگر علامت و اثری روی دیوار مسجد به گونه ای باشد که از آن برای تعیین سمت قبله استفاده شود کراهتی ندارد. ⁽⁷⁾وحید بهبهانی می گوید: ساختن محراب به شکل متداول و متعارف که تنها ایجاد اثری بر روی دیوار مسجد است یا همراه با مقدار کمی فرو رفتگی در دیوار می باشد کراهتی ندارد. ⁽⁸⁾شیخ محمد حسن نجفی نیز در کتاب جواهر به همین نکته در بیان حکم

کراهت اشاره کرده است. ⁽¹⁾

ج. دیدگاه سوّم: استحباب ساختن محراب

محدث بحرانی می گوید: آنچه از تتبع سیره مسلمین و روایات وارده در این موضوع ⁽²⁾و عبارات شمار زیادی از علما و به خصوص کلمات فقهای مذهب اهل بيت علیهم السلام- استفاده می شود این است که ساختن محراب برای مساجد مستحب است و همچنین اقامه نماز در محراب برای امام جماعت استحباب دارد و مکروه نیست. ⁽³⁾منصور بن حازم در روایت صحیح می گوید: «از امام صادق علیه السلام سوال کردم که من در «طاق» یعنی محراب نماز می خوانم؟ امام فرمودند: اگر محراب وسعت دارد و می توانی در آن نماز بخوانی اشکالی ندارد.⁽⁴⁾

د. دیدگاه چهارم: حرمت ساخت محراب در داخل فضای مسجد

فاضل اصفهانی در کشف اللثام می نویسد: اقدام به ساختن محراب در داخل مسجد، در صورتی که آن مسجد قبلا ساخته شده و مسجدیت آن محقق شده حرام است؛ زیرا ساختن محراب در داخل شبستان مسجد جای نماز را اشغال و مانع از نماز خواندن در آن مکان می شود. ⁽⁵⁾

محقق ثانی در جامع المقاصد می نویسد اگر چنان که مسجد ساخته و مسجدیت آن نیز محقق شده باشد اگر اقدام به ساختن محراب در داخل آن به صورت یک

اتاقک کوچک باشد حرام است. ⁽¹⁾شهید ثانی نیز به این مطلب تصریح می کند. ⁽²⁾

ه. جمع بندی دیدگاه فقها

چنان که اشاره شد در این مبحث چهار دیدگاه وجود دارد ولی نکته مورد توجه آن است که دیدگاه جواز ساختن محراب و دیدگاه استحباب آن به یک نظریه بر می گردد؛ زیرا در عبادات اباحه و جواز به معنای اخص نداریم هر عبادتی که جائز باشد، در واقع به معنای رجحان آن عمل ⁽³⁾و استحباب آن است؛ زیرا عبادت به جواز متصف نمی شود ⁽⁴⁾از این رو نظریه جواز و استحباب به یک نظریه بر می گردد، که ساختن محراب برای مساجد مستحب است و محدّث بحرانی برای استحباب آن به چند دلیل تمسک کرده است:

1- روایاتی که دلالت می کند مساجد از صدر اسلام تا زمان خلفا و بعد از آنان محراب داشته اند بیان این روایات به جهت شهرتی که دارند ضرورتی ندارد؛ به ویژه آن که از جهت کثرت غیر قابل حصرند.

2- از تتبع سیره مستمر بین مسلمانان استحباب محراب را می توان استفاده کرد صاحب جواهر می نویسد سیره مسلمین بر ساختن محراب است و این سیره قابل انکار نیست؛ بلکه غالباً مسجدی نیست مگر اینکه در آن محرابی نیز ساخته شده است. ⁽⁵⁾

3- در كلمات فقهاء، مخصوصاً فقهای مذهب اهل بیت علیهم السلام استحباب ساختن

محراب تصریح شده است. ⁽¹⁾

بنابراین ساختن محراب به شکل متداول بین مسلمین، یعنی به شکل اثری بر روی دیوار مسجد که همراه با مقدار کمی فرو رفتگی در دیوار است و برای تعیین سمت قبله نیز استفاده می شود، مستحب است.

اما مراد از کراهت ساختن محراب، آن است که محراب در داخل دیوار مسجد طوری بنا شود که فرو رفتگی آن زیاد باشد به گونه ای که میان امام جماعت و مأمومینی که در دو طرف محراب قرار گرفته اند فاصله و حایلی ایجاد شود.

وحید بهبهانی در حاشیه مدارک می نویسد منظور از ساختن محراب در داخل دیوار مسجد محرابی است که فرو رفتگی آن در دیوار زیاد باشد به طوری که هر گاه امام جماعت وارد محراب شود بین مأمومین و او حایل شود، مگر نسبت به کسی که در مقابل محراب ایستاده است که در این حالت، حایلی وجود ندارد. ⁽²⁾

شیخ محمد حسن نجفی نیز همین توجیه را پذیرفته است و می نویسد: ساختن محراب در داخل دیوار به گونه ای که بین مأمومین و امام حائل واقع شود مکروه است؛ یعنی شایسته نیست محراب به گونه ای ساخته شود که میان افراد ایستاده در دو طرف آن با امام جماعت حایل و مانع شود، و ساختن محراب به این کیفیت مکروه است. ⁽³⁾همچنین، شماری از فقیهان امامیه بر این باورند گاه امام جماعت در محرابی نماز بخواند که داخل دیوار مسجد قرار گرفته باشد و فرورفتگی آن نیز به قدری باشد که مأمومین در دو سمت امام، نتوانند ایشان را ببینند نمازشان باطل است. ⁽⁴⁾و این امر برای امام جماعت نیز مکروه

ست. ⁽¹⁾

اما نظریه حرمت ساختن محراب نیز باید این گونه تفسیر شود که ساختن محراب در صورتی حرام است که محراب مسجد به طور مستقل و جدا از دیوار مسجد ساخته شود نه به شکل محرابی که در داخل دیوار مسجد ساخته شده است؛ و برخی از فقها مانند شهید اول ⁽²⁾و شهید ثانی ⁽³⁾به قرینه کلمه «یکسر» به معنای شکستن محاریب که در روایت طلحة بن زيد آمده معتقدند که مراد از این روایت، محراب هایی است که مستقل از دیوار مسجد ساخته ساخته می شود.

محقق ثانی می نویسد: شهید اول در ذکری بعد از نقل روایت طلحة بن زید گفته است «قال الأصحاب المراد بها المحاريب الداخلة»؛ ⁽⁴⁾احتمال دارد که منظور شهید از المحاريب الداخلة محراب داخل مسجد باشد و مراد از جمله یکسر المحاريب» نیز آن است که محراب به طور مستقل جدای از دیوار در داخل مسجد ساخته شده باشد. ⁽⁵⁾شیخ محمد حسن نجفی می گوید شاید این روایت در مقام بیان نهی از «مقصوره» است که توسط خلفا در مسجد ساخته می شده است. ⁽⁶⁾«مقصوره» در لغت به معنای اتاق،کوچک و محل امام جماعت در مسجد است که اختصاص به او دارد؛ ⁽⁷⁾به طوری که این مکان اتاق کوچکی در مسجد بوده که دارای یک دریچه است و مردم تنها از آن دریچه امام جماعت را می دیدند.

درباره تاریخ احداث مقصوره در مسجد بین مورّخین اختلاف نظر وجود دارد. برخی مانند عمر بن شبه در کتاب «تاريخ المدينة المنوّرة و سمهودی و ابن نجار آنند که اولین کسی که در،مسجد مقصوره،ساخت عثمان بن عفان بوده است. این مقصوره دارای روزنه هایی بوده که مردم تنها از آن شبکه ها امام جماعت را می دیدند. ⁽¹⁾

علت این کار، ترسی بود که از کشته شدن خلیفه دوم، برای عثمان پیدا شده بود. برخی دیگر معتقدند که اولین مقصوره توسط عمر بن عبدالعزیز در زمان خلافت ولید بن عبدالملک ساخته شد. ⁽²⁾

محمد جمال الدین قاسمی می گوید اولین مقصوره را معاویه ساخت وقتی که «بُرَک بن عبدالله» به قصد ترور به معاویه حمله کرد پس از آن اقدام به ساختن مقصوره در مسجد نمود. ⁽³⁾

شیخ محمد حسن نجفی می گوید این «مقاصر» یعنی اتاقک های کوچک در داخل مساجد توسط حاکمان ستم پیشه ساخته شده و در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله وجود نداشته است و علت این کار نیز بر حسب ظاهر ترسی بود که از کشته شدن امير المؤمنين علیه السلام و..... در مسجد در حال نماز داشته اند یا به جهت اظهار شوکت و جلال و جبروتشان این مکان را می ساخته اند تا در وقت نماز داخل آن بروند و این مکان مانع از آن باشد که مردم به آنان دسترسی پیدا کنند. ⁽⁴⁾

در برخی روایات که از اهل بیت علیهم السلام پیامبر وارد شده از ساختن این مقصوره ها

در مساجد نهی شده است و آن را یکی از بدعت های خلفای ظالم برشمرده اند که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

1- زراره در روایت صحیح که آن را «مشایخ ثلاثه» روایت کرده اند، از امام باقر علیه السلام نقل می کند: ⁽¹⁾اگر در نماز جماعت میان امام و مأمومین ساتر و دیواری وجود داشته باشد این نماز برای مأمومین نماز نیست مگر برای کسی که مقابل در محراب قرار گرفته باشد همچنین زراره می گوید: امام علیه السلام فرمودند: این اتاقهای کوچک «مقاصیر» را خلفای ظالم بنا نمودند و نماز کسانی که به امامت امامی که آن قرار گرفته اند اقتدا کنند، صحیح نیست. ⁽²⁾

2- ابوهاشم جعفری از امام عسکری علیه السلام روایت می کند که امام فرمودند: هرگاه حضرت قائم علیه السلام قیام کند دستور می دهد تا مناره ها و مقصوره ها تخریب شود. ⁽³⁾

3- طلحة بن زید از امام صادق علیه السلام از پدرش از امیر المؤمنین علیه السلام به روایت می کند که آن حضرت هر گاه در مساجد به محرابی برخورد می نمودند، آن را شکسته و می فرمودند: این محاریب شبیه محراب معابد یهود است. ⁽⁴⁾

در خبر طلحة بن زيد «كأنّها مذابح اليهود» آمده است فیروزآبادی می گوید: المذابح به معنای محاریب و مقاصیر است. ⁽⁵⁾ابن اثیر می گوید: مذبح مفرد مذابح به

معنای مقاصیر است. ⁽¹⁾شیخ فخر الدین طریحی نیز می گوید: مذبح الكنيسة مانند محراب مسجد است که جمع آن مذابح است. ⁽²⁾

در نتیجه، کسانی که ساختن محراب را حرام می دانند منظورشان از محراب همان مقصوره هایی است که خلفا و حكّام برای حفظ جانشان در داخل مساجد می ساخته اند و روایات وارده هم نظر به این گونه محاریب دارند. ⁽³⁾

بنابراین، بین این دیدگاهها تنافی وجود ندارد؛ زیرا کسانی که معتقد به کراهتاند منظورشان ساختن محراب در داخل دیوار مسجد است به گونه ای که تورفتگی آن زیاد باشد؛ و کسانی که می گویند ساختن محراب حرام،است منظورشان ساختن مقصوره است که در روایات از آن نهی شده است و اما کسانی که معتقد به استحباب هستند منظورشان ساختن محراب به شکل متداول بین مسلمین می باشد چنان که در کلمات کلمات وحید بهبهانی اشاره شده است که تنها ایجاد اثری بر روی دیوار مسجد است و یا همراه با مقدار کمی فرو رفتگی در دیوار که از آن برای تعیین سمت قبله استفاده می شود.

گفتار سوم: دیدگاه اهل سنّت در ساختن محراب

اشاره

فقهای اهل سنت در مسئله ساختن محراب اختلاف نظر دارند که در زیر به شرح آن پرداخته می شود:

1. مذهب حنبلی

اشاره

اشاره

فقیهان حنبلی در این مسئله دیدگاههای متفاوتی دارند شماری از فقهای حنبلی، مانند ابن تمیم و ابن عقیل و ابن جوزی و آجری معتقدند که ساختن محراب برای مساجد مستحب است و احمد بن حنبل نیز به آن اشاره کرده است. ابن مفلح

می گوید ساخت محراب در مسجد مباح است. ⁽¹⁾

محمد بن عبد الله زرکشی می گوید: بعضی از فقهای سلف، اتخاذ محراب در مسجد را مکروه می دانستند و نیز می گوید سعید بن جبیر و معمّر نماز خواندن در محراب را مکروه می.شمردند البته وی در آخر کلامش تصریح می کند که دیدگاه مشهور در میان علما این است که ساختن محراب در مسجد جایز است و هیچ کراهتی ندارد؛ و سیره عملی مسلمانان نیز بر این بوده است که برای مساجد محراب می ساختند و این امر انکار ناپذیر است. ⁽²⁾

2و3. مذهب حنفی و مالکی

کلمات فقهای حنفی و مالکی حاکی از این است که ساختن محراب در مسجد مباح است. ابن عابدین فقیه حنفی می گوید: امام جماعت راتب هرگاه محراب را ترک کند و در غیر محراب به نماز بایستد مکروه می باشد زیرا این امر بر خلاف عمل امت اسلامی است. ⁽³⁾

دسوقی از فقهای مالکی معتقد است که مشهور میان فقها این است که امام جماعت در نماز واجب باید در محراب بایستد. ⁽⁴⁾

مبحث پنجم: قرار دادن منبر در مسجد

اشاره

گفتار اول: تعریف منبر در لغت و اصطلاح

منبر از ماده «نبر» و به معنای ارتفاع است و به جهت بلندی و ارتفاع آن به این واژه نامیده شده است. از این رو هنگامی که گفته می شود «انتبر الخطيب» یعنی

خطیب بر فراز منبر قرار گرفت. ⁽¹⁾بنابراین لغت شناسان عرب، منبر را به معنای پله هایی می دانند که خطیب یا واعظ از آن بالا رفته و با مردم سخن می گویند.

منبر در اصطلاح فقها نیز به همان معنای لغویش به کار رفته است؛ ⁽²⁾یعنی جایگاه مرتفعی که در مسجد وجود دارد تا امام جمعه یا خطیب بر روی آن قرار گرفته و به ایراد خطبه بپردازد.

گفتار دوم: منبر پیامبر صلی الله علیه و آله

چنان که از متون تاریخی بر می آید در آغاز هجرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله به شهر مدینه و حتی پس از گذشت مدتها از تأسیس مسجد النبی در آن شهر چیزی به نام منبر وجود نداشته و آن حضرت در محل،ثابتی پشت به ستونی از تنه درخت خرما مردم را در امور دینی و اجتماعی ارشاد می کرده اند به تدریج جمعیت مسلمانان رو به فزونی گذاشت، یکی از اصحاب به ایشان گفت: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، آیا منبری برایت بسازم که بر فراز آن موعظه کنی و خطبه،بخوانی تا روزهای جمعه مسلمانان خوبتر شما را بنگرند و صدای شما را بشنوند ایشان نیز با این پیشنهاد موافقت کردند و بدین جهت منبری چوبی برای پیامبر اکرم ساخته شد تا در هنگام سخن بر آن نشینند و از ایستادن زیاد که پیامبر صلی الله علیه و آلهبه سبب آن از ناحیه پا اظهار ناراحتی می کرده، رهانیده شوند.

روزی که منبر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ساخته شد، ایشان از کنار ستونی که قبلا در آنجا می نشستند عبور کردند و بالای منبر رفتند تا خطبه بخوانند ولی ناگهان، از آن

درخت صدای ناله و زاری در فراق آن حضرت شنیده شد؛ مانند ناله شتری که بچه آن را از آن جدا کرده باشند آن حضرت نالۀ این ستون را شنیدند، از منبر پائین آمدند و آن را در بر کشیده و دستی ملاطفت آمیز بر آن گذاشتند تا اینکه آن درخت آرام شد سپس فرمودند اگر من آن را در بغل نمیگرفتم تا قیامت ناله و زاری می کرد. ⁽¹⁾

به هر حال منبر پیامبر صلی الله علیه و آله از چوب جنگل ساخته شد و می گویند نوع آن از چوب أقل بوده و سه پله داشته است که ایشان در پلۀ سوم می نشستند و دو پای خود را بر پله وسطی می گذاشتند. ابوبکر که به خلافت رسید، همیشه در پله دوّم می نشست و عمر به همان پله پایین قناعت کرد و پای بر زمین می نهاد. عثمان نیز در اول خلافت همین رویه را داشت؛ اما بعدها تا پله سوم نیز بالا رفت. ⁽²⁾

چون نوبت به معاویه رسید تصمیم گرفت که منبر را به شام ببرد و مسلمانان به ضجه و فریاد درآمدند و باد سختی وزیدن گرفت و خسوفی واقع شد که ستارگان در روز نمودار گشتند و جهان در تاریکی فرو،رفت چنان که مردم یکدیگر را نمی دیدند و در راه با هم برخورد می کردند معاویه از قصد خود منصرف شد و شش پله دیگر از طرف پائین بر آن اضافه کرد تا عدد پله ها به نه رسید. ⁽³⁾

گفتار سوم: فضیلت و مقام معنوی منبر پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

در فضیلت و مقام معنوی منبر مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله احادیثی زیادی در جوامع روایی

شیعه و اهل سنت وارد شده که در زیر به برخی آنها اشاره می شود:

الف) استحباب تبرک جستن به منبر، نماز خواندن و دعا کردن کنار آن نزد شیعه

1- معاوية بن عمار در روایت صحیح از امام صادق علیه السلام روایت می کند که ایشان فرمودند: هر گاه از خواندن زیارت و دعا کنار مرقد مطهر پیامبر فراغت پیدا کردی کنار منبر برو و با دست خود آن را مسح کن و دو رمانة» آن را به چشم و صورت خود بمال زیرا در آن شفا چشم است کنار منبر بایست حمد و ثنای الهی به جای آور و حاجت خود را از خدا بخواه چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: مابین منبر و خانه من باغی از باغهایی بهشت است و منبر من بر دری از درهای بهشت قرار دارد. سپس بر می گردی کنار مرقد مطهر پیامبر صلی الله علیه و آله و هرچه می خواهی نماز بخوان. ⁽¹⁾

2- ابوبکر حضرمی می گوید امام صادق علیه السلام از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود مابین خانه و منبر من باغی از باغهایی بهشت و منبر من دری از درهایی بهشت است پایه های منبر من در بهشت استوار می.باشد ابوبکر حضرمی از امام صادق علیه السلام سؤال کرد که آیا امروز هم آنها روضه از ریاض بهشت است؟ امام صادق علیه السلام فرمودند بله اگر پرده از جلو چشمها برداشته شود به قطع آن را مشاهده

خواهید کرد. ⁽¹⁾

ب) جواز یا استحباب بوسیدن منبر پیامبر صلی الله علیه و آله از دیدگاه اهل سنت

در فضیلت و جایگاه معنوی منبر پیامبر صلی الله علیه و آله در جوامع روایی اهل سنت نیز احادیث زیادی وارد شده اند که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

1- يزيد بن عبدالله بن قُسَیط می گوید: گروهی از یاران پیامبر را دیدم که هرگاه مسجد النبی خلوت می شد بر می خواستند و می آمدند «رمانه» منبر را مسح و کنار که آن دعا می کردند و دیدم یزید، این عمل را انجام می داد. ⁽²⁾

2- ابن سعد در «طبقات» این روایت را با اضافات از یزید بن عبدالله نقل می کند که او گفت: می دیدم که مردمان از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه مسجد خلوت می شد «رمانه» منبر را که کنار مرقد مطهر پیامبر قرار گرفته است با دست راست گرفته، رو به قبله می ایستادند و دعا می کردند. ⁽³⁾

3- ابوبکر اثرم می گوید: از احمد بن حنبل سؤال کردم آیا می شود قبر پیامبر را لمس و مسح کنیم و دستی بر آن بکشیم؟ او گفت نمی دانم. به او گفتم: منبر پیامبر چطور؟ احمد بن حنبل گفت: اما دست کشیدن بر منبر پیامبر و مسح آن جایز است؛ چون عبدالله بن عمر آن را مسح می کرد.

از سعید بن مسیب نیز روایت کرده اند که او «رمانة» منبر را مسح می کرد. ⁽¹⁾

4- سمهودی می گوید: از یحیی بن سعید استاد مالک بن انس روایت شده که او هرگاه می خواست از مدینه به عراق برود به مسجد النبی می آمد و بر منبر پیامبر دست می کشید و با آن وداع می کرد. ⁽²⁾

ابوبکر اثرم می گوید بنابراین او مسح کردن منبر را نیکو می شمرده است.

5- عبدالله بن احمد بن حنبل از پدرش درباره مردی که سؤال می کند به منبر پیامبر دست کشیده و مسح می و به وسیله آن تبرک جسته آن را می بوسد و نسبت به مرقد مطهر پیامبر نیز این اعمال را انجام می دهد و به جهت بدست آوردن ثواب از طرف خداوند این اعمال را به جا می آورد؟ احمد بن حنبل در پاسخ به این سؤال:گفت: هیچ اشکالی ندارد. ⁽³⁾

6- ابن حجر عسقلانی می گوید از امام احمد بن حنبل درباره بوسیدن منبر و مرقد مطهر پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد، او در پاسخ گفت: اشکالی در آن دیده نمی شود. ⁽⁴⁾

ابراهيم بن عبدالرحمن می گوید نگاه می کردم به عبدالله بن عمر و دیدم دستش

را بر منبر پیامبر صلی الله علیه و آله گذاشت و بعد از آن به صورتش مالید. ⁽¹⁾

7 - ابوهریره روایت می کند که پیامبر فرمود این منبر من دری از درهای بهشت است. ⁽²⁾

8- و نیز ابوهریره می گوید پیامبر فرمود: مابین خانه و منبر من باغی از باغهای بهشت و این منبر بر حوض استوار است.⁽³⁾

9- أمّ السلمة روایت می کند که پیامبر فرمود پایه های منبر من در بهشت استوار است. ⁽⁴⁾

10- جابر بن عبدالله انصاری می گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ شخصی کنار منبر من قسم دروغ [و لو برای چوب خلال] یاد نمی کند، مگر اینکه جایگاهش پر از آتش خواهد شد؛ ⁽⁵⁾و همچنین این روایت از ابو هریره نقل شده است. ⁽⁶⁾

گفتار چهارم تغلیظ یمین کنار منبر

اشاره

از مجموع احادیث یاد شده - که از طریق شیعه و اهل سنت در فضیلت و جایگاه معنوی منبر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شده افزون بر مقام باعظمت و معنویت منبر ایشان - دو حکم فقهی نیز استفاده می شوند:

1- شمار زیادی از این روایات به طور صریح بر استحباب بوسیدن، مسح و لمس

منبر پیامبر دلالت می کنند.

2- با توجه به قداست معنویت و عظمت والای منبر پیامبر صلّی الله علیه و آله، قاضی می تواند متهم را کنار آن سوگند بدهد.

فقها بر این عقیده اند که سوگند دادن شخص مُنكر إحلاف المنکر با تغلیظ انجام شود؛ بدین معنی که قاضی فرد منکر را با شدت و غلظت بیشتری سوگند بدهد و این تغلیظ گاهی با الفاظ،است مانند اسماء جلالیه خداوند متعال، و گاهی در زمان خاصی مانند روز جمعه روز عید و ماه مبارک رمضان و... است؛ و گاهی نیز در مکان با ارزشی مانند کعبه معظمه مقام ابراهيم علیه السلام، مسجد الحرام، مشاهد مشرفه، مساجد جامع یا مطلق مساجد محراب آنها و سایر اماکن معظمه است.

در این مقطع از کتاب شایسته است که به آراء و فتاوای فقهای شیعه و أهل سنت در این مسئله اشاره شود:

الف) دیدگاه فقیهان امامیه

از دیدگاه فقیهان مذهب اهل بیت علیهم السلام تغلیظ در سوگند دادن «منکر»، واجب نیست ولی استحباب دارد چنان که جمعی از فقیهان شیعه به آن اشاره کرده اند:

1- شیخ در خلاف می نویسد: غلظت و شدّت إحلاف «منکر» از دیدگاه فقهای شیعه گاهی در مکان خاصی انجام می شود و گاهی در زمان خاصی و این امر در شریعت وارد شده است دلیل ما اجماع طائفه و اخبار آنها می باشد؛ زیرا آنان روایت کرده اند که: هیچ شخصی کنار مرقد مطهر پیامبر بر کمتر از آنچه موجب قطع می شود (یعنی کمتر از نصاب قطع باشد) سوگند داده نمی شود. ⁽¹⁾

از این روایت به خوبی استفاده می شود در مواردی که اسباب حدود، کمتر از موجبات قطع یکی از اعضا است نباید در سوگند دادن «منکر» تغلیظ شود، ولی اگر

به مقدار قطع عضو و بیشتر باشد تغلیظ جایز است و این مسئله در بین فقها، اختلافی نیست. جابر بن عبدالله انصاری از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که آن حضرت فرمود: هر شخصی کنار منبر من قسم دروغ یاد کند جایگاه او پر از آتش می شود. ⁽¹⁾

در نهایت شیخ تأکید می کند که همۀ اصحاب پیامبر در این مسئله اتفاق نظر دارند و این روایت جابر از علی علیه السلام، ابوبکر، عمر، عثمان و عبدالرحمن بن عوف نقل شده که به جهت اختصار آنها را ذکر نکردیم. ⁽²⁾

محقق و علامه نيز معتقدند كه تغليظ إحلاف «منکر» در زمان و مکان خاص و یا به وسیله الفاظ مخصوص، استحباب دارد. ⁽³⁾

سید علی طباطبایی در ریاض می نویسد تغلیظ «یمین» در اماکن مقدس مستحب است مانند کعبه، حطیم مقام ابراهیم مسجد الحرام حرم مکه و زیر صخره بيت المقدس و محراب مساجد. ⁽⁴⁾

یحیی بن سعید می گوید مستحب است که سوگند یاد کردن شخص «منکر» بعد از عصر کنار منبر رو به قبله و در مسجد باشد. ⁽⁵⁾

فاضل اصفهانی در کشف اللثام می نویسد مستحب است تغلیظ «یمین» با الفاظ خاص و در اماکن مقدس مانند مسجدهای جامع باشد و از قبیل این مساجد است مساجد پنج گانه یا شش گانه چهارگانه و مشاهد مشرفه؛ مانند کعبه، مسجد الحرام

مابین رکن و مقام حرم مدینه مسجد النبی صلی الله علیه و آله، کنار مرقد مطهر و منبر آن حضرت؛ زیرا از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روایت شده: هر که کنار منبر من قسم دروغ یاد کند جایگاهش پر از آتش خواهد شد ⁽¹⁾جابر بن عبدالله انصاری نیز روایت می کند پیامبر فرمود: هیچ کسی کنار منبر من قسم دروغ یاد نمی کند اگرچه برای یک چوب مسواک باشد وگرنه جایگاهش پر از آتش می شود یا آتش برای او ثابت است. ⁽²⁾. ⁽³⁾

أبو أمامة بن ثعلبه می گوید: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر که کنار منبر من سوگند دروغ یاد کند، تا از این رهگذر، مال شخص مسلمانی را به غیر حق به دست آورد، بر او لعنت خدا فرشتگان و همۀ مردم.باد و هیچ عملی واجب یا مستحب از او پذیرفته نمی شود. ⁽⁴⁾

شیخ محمد حسن نجفی می نویسد تغلیظ یمین به وسیله مکان مانند سوگند دادن فرد در مسجد حرم و سایر مشاهد مشرفه و اماکن مقدسه و به ویژه منبر پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد. سپس به احادیثی استدلال می کند که پیشتر به آنها اشاره شد. ⁽⁵⁾

ب) دیدگاه اهل سنّت

جمهور فقهای اهل سنّت (مالکی، شافعی، حنبلی) بر این باورند که تغلیظ یمین به وسیله مکانهای مقدس امر شرعی می باشد از جمله آن مکانها سوگند دادن

کنار منبر است.

البته فقیهان مالکی معتقدند که تغلیظ یمین کنار منبر واجب است ولی فقهای حنبلی می گویند: هر گاه قاضی مصلحت ببیند که منکر» کنار منبر مسجد جامع هر شهری سوگند یاد کند جایز است ولی استحباب ندارد. اما فقهای شافعی بر این باورند که این امر مستحب است و فقهای حنفی فتوا به تغلیظ یمین در زمان و مکان نداده اند. ⁽¹⁾

شافعی از مهاجر بن ابی امیه روایت می کند که ابوبکر به من نوشت که «قیس بن مکشوح را با دست بسته به نزد من بفرست تا او را کنار منبر رسول خدا قسم بدهم که او دادوی را نکشته است؛ و نیز می گوید این خبر به من رسیده که عمر بن الخطاب در مرافعه ای که بین او و شخص دیگری بود روی منبر قسم خورد.

شافعی تصریح می کند بر اینکه در تغلیظ یمین کنار منبر هیچ اختلافی بین فقهای شافعی در قدیم و جدید وجود ندارد. ⁽²⁾

در صحیح بخاری آمده است که قضاوت مروان دربارۀ زیدبن ثابت با سوگند در کنار منبر بوده است. ⁽³⁾

گفتار پنجم استحباب اتخاذ منبر در مسجد

اشاره

فقهای فریقین بر آنند که قرار گرفتن منبر در مساجد مستحب است.

الف) دیدگاه فقیهان شیعه پیرامون اتخاذ منبر و ایراد خطبه بر فراز آن

شماری از فقهای شیعه معتقدند که قراردادن منبر در مسجد مستحب است و

امام جمعه یا سخنران آهسته با وقار و آرامش بر منبر صعود کند، و بعد از آن که بر فراز منبر قرار گرفت به فتوای بسیاری از فقها مستحب است که به مردم سلام کند. ⁽¹⁾دلیل آن روایتی است که شیخ طوسی از عمروبن،جمیع، از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می کند که آن حضرت فرمودند: از سنتهای نماز جمعه این است که هرگاه امام جمعه بالای منبر رفت و روبه روی مردم قرار گرفت بر آنان سلام کند.⁽²⁾

از آداب دیگر نماز جمعه نیز این است که به جهت تأسی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله امام جمعه بالای منبر برود و بنشیند تا مؤذن اذان بگوید و وقتی اذان تمام شد برخیزد و به ایراد خطبه بپردازد؛ عبدالله بن میمون از امام صادق علیه السلام از پدرش روایت می کند کند که فرمود پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هر گاه برای نماز جمعه می آمد روی منبر می نشست تا مؤذنان اذان بگویند ⁽³⁾و در روایت دعائم الإسلام از امام صادق علیه السلام آمده است که هر گاه امام جمعه بالای منبر رفت بنشیند تا مؤذنان اذان بگویند، و وقتی اذان تمام شد برخیزد و به ایراد خطبه و موعظه بپردازد. ⁽⁴⁾

محمد بن مسلم می گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد نماز جمعه سؤال کردم؟ امام فرمود: نماز جمعه، اذان و اقامه است و وقتی اذان گفته شد امام جمعه بالای منبر

برود و خطبه را آغاز کند... ⁽¹⁾

از این رو با توجه به روایات یاد شده و عبارات،فقها اتخاذ منبر برای مسجد و رفتن خطیب بالای منبر جهت ایراد خطبه و موعظه مستحب است. ⁽²⁾

ب) اتخاذ منبر در مسجد از نگاه اهل سنّت

فقهاء اهل سنت اتفاق نظر دارند که قرار دادن منبر در مسجد و ایراد خطبه ب-ر فراز آن مستحب است؛ چنان که نشستن روی منبر پیش از خطبه نیز مستحب است و سزاوار است منبر در سمت راست محراب نصب شود. ⁽³⁾

فقیهان شافعی می گویند اگر مسجد وسعت ندارد مکروه است که منبر به قدری بزرگ باشد که جا برای نمازگزاران تنگ شود. ⁽⁴⁾

ج) نکاتی چند پیرامون منبر

فقها در زمینه منبر مسجد فروعی را ذکر کرده اند که شایسته است به برخی از آنها اشاره می شود:

1- محل نصب منبر مستحب است که منبر سمت راست محراب نصب شود سمت راست محراب مکانی است که هر گاه امام جماعت رو به قبله می ایستد طرف راست او سمت راست محراب شمرده می شود و دلیل آن نیز اقتدا و تأسی به پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می باشد؛ چون منبر پیامبر سمت راست محراب نصب شده بود. ⁽⁵⁾

2- مستحب است منبر به قدری بزرگ نباشد که جا برای نمازگزاران تنگ شود.⁽¹⁾

3- اگر منبر وجود نداشته باشد و امکان دسترسی به آن نباشد امام جمعه در مكان مرتفعی می ایستد تا در هنگام خواندن خطبه، صدای او به همه مردم برسد.⁽²⁾

4 مستحب است منبر دارای سه پله باشد عبدالله بن عباس می گوید: منبر پیامبر صلی الله علیه و آله کوتاه بود و سه پله داشت. ⁽³⁾شهید در «البيان» می گوید: تعداد پله های منبر نباید بیشتر از پله های منبر پیامبر باشد. ⁽⁴⁾

مبحث ششم: مناره مسجد

گفتار اول: مناره در لغت و اصطلاح

لغویان برای مناره معانی مختلفی ذکر کرده اند؛ مانند جای نور، موضع نور، مکان بلندی که بر آن چراغ افروزند؛ چرا که این صیغه ظرف مکان و به معنای جای نور است مجازاً بر مأذنه گلدسته و جای بلندی که بر آن اذان گفته می شود «مناره» یا گلدسته می گویند.

از این رو مناره عبارت است از ستون مانندی بسیار مرتفع که از آجر یا سنگ بر سمت راست و چپ مساجد بنا کنند و بر بالای آن اذان.گویند شاید وجه تسمیه این باشد که در زمانه قدیم بر آن چراغ می افروختند تا راه را نشان دهد؛ به همین سبب آن را منار ⁽¹⁾گویند ⁽²⁾مناره ای که بر آن اذان گفته می شود مأذنه می نامند. ⁽³⁾مناره در اصطلاح فقیهان به همان معنای لغوی به کار رفته است.

گفتار دوم: مناره های مسجدالنبی صلی الله علیه و آله

مناره یا مأذنه که در فارسی آن را گل دسته نیز گویند محلی است که مؤذن در آن اذان می گوید و مردم را به نماز دعوت می کند

درباره پیدایش مناره در اسلام باید گفت که در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله، مسجدالنبی مناره ای نداشته است بلال حبشی - یار باوفای رسول خدا صلی الله علیه و آله - بر ستونی که داخل خانه عبدالله بن عمر بود ایستاده اذان می گفت. بعضی گفته اند این ستون در داخل خانه «حفصه»، دختر عمر، قرار داشته است.

عروة بن زبیر از زنی از طایفه بنی نجار نقل می کند که اول گفت خانه ی من مرتفع ترین خانه در اطراف مسجدالنبی بود بلال هنگام سحر خانه من می آمد و روی پشت بام می نشست و به افق نگاه می کرد هنگامی که سپیده صبح طلوع می کرد دعایی می خواند و سپس اذان می گفت. ⁽¹⁾.⁽²⁾

بدین ترتیب می توان دریافت که در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مناره به شکلی که بعدها در مساجد پدید آمد وجود نداشته اما اندیشه این که مؤذن باید در محل مرتفعی اذان بگوید در میان مسلمانان بوده است.

یعقوبی می نویسد: عباس بن عبد المطلب غلامی داشت که او را کلاب می گفتند؛ اولین مناره را وی برای مسجد ساخت. ⁽³⁾

در زمان ولید بن عبد الملک به سال 88 -91 ه.ق آن گاه که عمر بن عبدالعزیز از طرف وی حکومت مدینه را،داشت مقداری بر وسعت مسجدالنبی اضافه کرد و عمر بن عبد العزیز در چهار گوشه مسجد چهار مناره بنا،کرد، یکی از آنها مشرف بر خانه مروان بود سلیمان بن عبد الملک در سفر حج در این خانه منزل کرد و چون مؤذن بالای مناره داخل آن خانه را می دید سلیمان امر کرد که مناره را خراب کنند. ⁽⁴⁾

از این پس ساختن مناره در بیشتر مساجد جامع شهرها و مراکز بلاد معمول گردید.

چنان که در تاریخ نیشابور آمده است که ابومسلم خراسانی مسجد جامع را در سال 131 ه.ق در این شهر بنا نهاد مناره ای برای آن ساخت. ⁽¹⁾

آخرین مناره های مسجدالنبی در پایان عصر عثمانی ها، پنج مناره بود، و سعودی ها یکی از آنها را در مجاورت باب الرحمة» خراب کردند. ⁽²⁾

گفتار سوم ساختن مناره از دیدگاه فقها

اشاره

فقیهان شیعه و اهل سنت در زمینه ساختن مناره برای مسجد آرای مختلفی دارند که به طور اختصار به آنها اشاره می شود:

الف) دیدگاه فقیهان شیعه پیرامون ساختن مناره

اشاره

فقهای مکتب اهل بیت علیهم السلام: معتقدند که مسجدالنبی در عهد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مناره ای نداشته و بلال بر روی زمین اذان می گفته است؛ چنان که علی بن جعفر از برادرش امام کاظم علیه السلام سؤال می کند آیا اذان گفتن بالای مناره سنت است؟ امام علیه السلام می فرماید: برای پیامبر صلی الله علیه و آله بر روی زمین اذان گفتند، در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله مناره ای نبوده است. ⁽³⁾

فقها در زمینه مناره به چند مسأله توجه کرده اند:

1. مسأله اول ساختن مناره در وسط مسجد یا در ضمن دیوار مسجد

جمعی از فقهای شیعه معتقدند که ساختن مناره در وسط ساختمان مسجد کراهت دارد شایسته است که در ضمن دیوار مسجد ساخته شود؛ چنان که شیخ در کتاب مبسوط می گوید لا» تبنی المناره فى وسط المسجد بل تبنى مع حائط المسجد، لا تُعَلّى عليه.» ⁽¹⁾ابن ادریس شهید اول در البیان» و محدث کاشانی نیز آن را مکروه می دانند. ⁽²⁾

فاضل اصفهانی و سید صاحب ریاض آن را به مشهور نسبت داده اند. ⁽³⁾

در تعبیرات جمعی از اصحاب آمده است يستحب أن تكون المناره مع الحائط لا في وسطها»؛ مستحب است که مناره در ضمن دیوار ساختمان مسجد ساخته شود نباید مناره در وسط مسجد قرار گیرد. ⁽⁴⁾

شیخ در «مبسوط» ⁽⁵⁾و علامه در «تحریر» ⁽⁶⁾به «لا تُبنى المناره في وسطها» تعبیر کرده اند که مشعر به عدم جواز است چنان که شیخ در نهایة تصریح به عدم

جواز می کند؛ زیرا وی می گوید: «لا یجوز المناره في وسطها.» ⁽¹⁾

شاید علت نظر شیخ این باشد که قرار دادن مناره در وسط ساختمان مسجد با مقتضای مسجد بودن منافات دارد؛ زیرا مقتضای مسجد بودن این است که هر نقطه آن برای نماز خواندن افراد آماده باشد و بودن «مناره» در وسط مسجد مانع از این امر است.⁽²⁾

محقق ثانی، شهید ثانی، فاضل اصفهانی و سید محمد عاملی می گویند: اگر بعد از ساختن مسجد، و بعد از آن که مسجدیت مسجد محقق شد، مناره را در وسط مسجد بسازند در این صورت نظر شیخ حق است. ⁽³⁾

علامه در «نهایة» برای کراهت داشتن مناره در وسط ساختمان مسجد دو علت ذکر کرده است:

از نص است. ⁽¹⁾

2. مسأله دوم: کراهت مرتفع ساختن مناره از بام مسجد

بسیاری از فقهای مذهب اهل بیت علیهم السلام معتقدند که: اگر ارتفاع «مناره» و طول آن بیشتر از دیوار و پشت بام مسجد باشد کراهت دارد. ⁽²⁾شیخ در «نهایة» ⁽³⁾و «مبسوط» ⁽⁴⁾تصریح می کند که بلند بودن مناره از پشت بام مسجد مکروه است علامه در بعضی کتبش ⁽⁵⁾و شهیدین ⁽⁶⁾نیز به آن اشاره کرده اند. سید یزدی در عروه می گوید یکره رفع المناره عن السطح. ⁽⁷⁾

علامه برای این مسأله دو دلیل ذکر کرده است:

دلیل اول: روایت سکونی از امام صادق علیه السلام، از پدرش از پدرانش: که علی علیه السلام مناره ای مرتفع برخورد کردند، فرمان داد تا آن را خراب کنند. آن گاه فرمود: «مناره» باید هم سطح با پشت بام مسجد ساخته شود. ⁽⁸⁾

دلیل دوم: اگر چنان که مناره مسجد خیلی بلند ساخته شود این امر سبب می شود که مؤذن یا افراد دیگر به خانه های همسایگان مسجد اشراف پیدا کنند و باعث اذیت آنان شود از این رو برای این که کسی به خانه های آنان اشراف پیدا نکند، باید

مناره مسجد از دیوار و پشت بام مسجد بلندتر نباشد. ⁽¹⁾

جمع دیگری از فقهای شیعه نیز به این دو دلیل اشاره کرده اند. ⁽²⁾

فاضل اصفهانی برای کراهت ارتفاع مناره از دیوار مسجد به روایت ابوهاشم جعفری استدلال کرده است که می گوید من در محضر مبارک امام عسکری علیه السلام بودم که امام علیه السلام فرمودند: هنگامی که امام قائم قیام کند فرمان می دهد تا مناره ها مقصوره هایی که در مساجداند تخریب شوند. ⁽³⁾.⁽⁴⁾

3. مسأله سوم جواز ساختن مناره

اشاره

در عصر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله - چنان که پیشتر اشاره شد - مسجدالنبی مناره ای نداشته، و این امر بعدها در میان مسلمانان رایج شده است. با این حال آنچه مسلم است در لسان روایات اهل بیت علیهم السلام: درباره اصل ساختن مناره برای مساجد نهی و سرزنشی وارد نشده است و مجرد اینکه چیزی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله رایج نبوده باعث نمی شود که آن را بدعت و ناپسند تلقی کنیم البته در برخی روایات از بلند ساختن مناره نهی شده است چنان که پیشتر به آن اشاره شد.

امروزه «مناره» یکی از نشانه های بارز برای مساجد،است اگر در عهد پیامبر صلی الله علیه و آله مناره یا مأذنه ای وجود نداشت به جهت این بود که در آن زمان نیازی به آن

نداشتند. اما وقتی جمعیت مسلمانان رو به فزونی گذاشت مسلمانان به فکر ساختن مناره افتادند تا این که مؤذن بالای مأذنه با صدای بلند اذان بگوید و این ندای آسمانی با صدای رسا ابلاغ شود و صدای اسلام در همه آفاق به گوش مسلمین برسد.

این سیره عملی در طول قرنها در همه سرزمین های اسلامی جریان داشته است، و هیچ کس این امر را انکار نکرده است. ⁽¹⁾از این رو جواز ساختن «مناره» برای مسجد را از سیره مستمر مسلمین می توان اثبات کرد.

همچنین بنابر فتواهای جمعی از،فقها اصل ساختن مناره» جایز است و مانعی ندارد البته آنچه که کراهت دارد بلند بودن مناره و ارتفاع آن از دیوار و پشت بام مسجد است. محقق در «المعتبر» می گوید يستحب أن يكون المناره مع حائطها»، سپس به روایت سکونی استدلال می کند و می گوید «لما رواه السكوني عن جعفر، عن ابيه، عن آبائه ان عليا مر على مناره طويلة فامر بهدمها، ثم قال: لاترفع المناره الا مع سطح المسجد». ⁽²⁾. ⁽³⁾.

ذیل روایت «لا ترفع المناره إلا مع السطح» به طور صریح دلالت می کند بر این که اگر طول مناره از پشت بام مسجد بلند نباشد، اشکالی ندارد.

در «شرائع» می گوید: «یستحب أن تكون المنارة مع الحائط»: ⁽⁴⁾مستحب است این که مناره با دیوار مسجد ساخته شود. علامه در مختلف می گوید: «لا يجوز أن تبنى المناره في وسط المسجد بل ينبغى أن تُبنى مع حائطه». ⁽⁵⁾

ساختن مناره در وسط شبستان مسجد جایز نیست بلکه سزاوار است مناره با دیوار

مسجد ساخته شود. در «نهاية الإحكام» ⁽¹⁾و «منتهى» ⁽²⁾نیز به آن اشاره کرده است.

سید محمد عاملی در مدارک می گوید ساختن مناره برای مساجد در شریعت به طور اجمال ثابت است. ⁽³⁾

4. مسأله چهارم: استحباب اذان بر مناره

مستحب است که مؤذن موقع گفتن اذان بر مکان مرتفعی مانند مناره یا غیر آن بایستد و اذان بگوید؛ زیرا این در رساندن صدای اذان رساتر است و ثواب آن بیشتر خواهد بود.

شیخ در «المبسوط» می نویسد: «يستحب بأن يكون المؤذن على موضع مرتفع» ⁽⁴⁾ابن حمزه در «الوسیله» می گوید: مستحب است مؤذن موقع گفتن اذان بایستد و با صدای بلند در مأذنه اذان بگوید ⁽⁵⁾محقق در معتبر ⁽⁶⁾و شهید در دروس ⁽⁷⁾نیز تصریح به آن کرده اند.

سید محمد عاملی در مدارک می نویسد: مستحب است مؤذن موقع گفتن اذان در مکان مرتفعی بایستد. البته بر حسب ظاهر ادله گفتن اذان در خصوص مناره استحباب ندارد ولی برخی بر این باورند که آن مستحب است، چون به مقتضای برخی روایات ساختن مناره به طول اجمال در شریعت وارد شده است، چنانچه اذان فتن در آن مستحب نباشد ساختن مناره بیهوده خواهد بود.

شیخ محمد حسن نجفی می نویسد شایسته است که مؤذن در حال اذان گفتن به

مکان مرتفعی بایستد، چنان که بسیاری از فقها ⁽¹⁾بر این امر تصریح کرده اند. ⁽²⁾

ب) دليل استحباب اذان بر مناره

علامه در مختلف می گوید: «الوجه استحبابه في «المنارة» استحباب گفتن اذان در مناره دلیل موجهی دارد، آنگاه چند دلیل برای اثبات اذان در مناره بیان می کند: دلیل اول در برخی روایات به ساختن مناره درضمن دیوار مسجد - در صورتی که از دیوار مسجد بلند نباشد - امر شده است؛ مانند روایت سکونی از امام صادق علیه السلام از پدرش از پدرانش که امیرالمؤمنین منارهای مرتفع و بلندی را مشاده کرد، و دستور داد آن را تخریب کنند.

آنگاه فرمود: مناره نباید بلندتر از دیوار مسجد باشد. ⁽³⁾محقق نیز در معبتر به این روایت استدلال کرده است ⁽⁴⁾و علامه می گوید: اگر اذان گفتن بالای مناره مستحب نباشد این امر عبث خواهد بود.

دلیل دوم: صحیحه عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام که فرمود: طول دیوار مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله به اندازه قامت انسان،بود پیامبر ه به بلال می فرمود: برو بالای دیوار با صدای بلند اذان بگو

و مقتضای صحیحه عبدالله بن سنان استحباب گفتن اذان در مطلق مکان مرتفع است.

دلیل سوم: اجماع، علامه در تذکره و نهایه ادعای اجماع می کند و می گوید: «يستحب أن يكون على مرتفع اجماعاً». ⁽¹⁾

فاضل نراقی می گوید: مستحب است مؤذن در مکانی مرتفع اذان بگوید و در این مسأله هیچ اختلافی میان فقها نیست علامه در تذکره و نهایه می گوید: مسأله مورد اتفاق اصحاب است و آن حجیت است برای اثبات استحباب اذان گفتن بر مکان مرتفع. ⁽²⁾

در ریاض نیز ادعای اجماع شده است. ⁽³⁾

بعضی دلیل دیگری نیز ذکر کردهاند و آن این که استحباب اذان بالای مناره به مقتضای اعتبار آن برای مسجد می باشد. ⁽⁴⁾

گفتار چهارم: مناره از نگاه اهل سنت

1. مذهب شافعی

بسیاری از فقهای شافعی معتقدند که گفتن اذان بالای مناره مستحب است.

ماوردی می گوید: مستحب است مؤذن بر مکان مرتفعی مانند «مناره» یا «مأذنه» بایستد و اذان بگوید. ⁽⁵⁾محی الدین نووی در المجموع می نویسد: در این مسأله هیچ اختلافی وجود ندارد. ⁽⁶⁾شافعی در «الأم» می گوید: اگر مسجد بزرگ و چند مؤذن داشته باشد هیچ مانعی ندارد که در هر مناره ای یک مؤذن اذان بگوید، تا کسانی از اهل آن شهر که نزدیک هر کدام از مناره ها هستند صدای اذان را

بشنوند. ⁽¹⁾يحيى بن سالم عمرانی از فقهای شافعی در «البیان» نیز به همین مطلب اشاره کرده است. ⁽²⁾

ابن حجر مکی می گوید: هرگاه مؤذن برای اهل یک شهر اذان می گوید، باید در مکان مرتفعی با صدای بلند اذان بگوید به طوری که اهل آن شهر اگر به صدای اذان گوش می دهند آن را بشنوند. زیرا که مؤذنان پیامبر صلی الله علیه و آله، بلال و غیر او در جایی بلندی اذان می گفتند. ⁽³⁾در روضة الطالبین آمده است مستحب است که مؤذن خوش صدا باشد و با صدای بلند در جای مرتفعی مانند مناره یا پشت بام اذان بگوید. ⁽⁴⁾قاضی زکریای انصاری نیز به آن تصریح می کند.⁽⁵⁾

ادله اذان گفتن در بالای مناره

فقهای شافعی برای استحباب اذان بالای مناره به چند دلیل استناد کرده اند:

2. مذهب حنبلی

فقهای حنبلی بر این باورند که اذان گفتن در مکان بلندی مانند مناره و پشت بام و غیر آنها مستحب است مرداوی از فقهای حنبلی در «الانصاف» می نویسد: مستحب است این که اذان در مناره و اقامه در پایین گفته شود؛ و این نظر حق و بر آن سیره عملی همۀ مسلمانان در تمام شهرها و بلاد و در تمام اعصار است. ابن مفلح مقدسی نیز به آن اشاره دارد؛ ⁽³⁾زیرا صدای اذان در آن رساتر و بهتر ابلاغ می شود. همچنین استدلال کرده اند به روایتی ⁽⁴⁾که بلال بر پشت بام خانه زنی از انصار اذان می گفته است که آن خانه بلندترین خانه در اطراف مسجدالنبی صلی الله علیه و آله بوده است. ⁽⁵⁾

3. مذهب حنفی

محمد بن احمد عینی از فقهای حنفی می نویسد: اگر اذان در جایی گفته شود که همسایگان آن را بهتر می شنوند؛ مثل مأذنه و مانند آن فضیلتش بیشتر است، و استناد می کند به حدیث ابو برزه أسلمی که گفت گفتن اذان در مناره و گفتن اقامه

در مسجد از سنت است. ⁽¹⁾. ⁽²⁾

از محمد بن الحسن شیبانی سؤال کردند اگر مؤذن بالای مناره اذان بگوید بهتر است یا در صحن مسجد؟ کدام یک نزد شما محبوبتر است؟ او در پاسخ گفت هر دو جایز است البته اذانی که همسایگان و مردم آن را بهتر می شنوند، نزد من محبوب تر است. ⁽³⁾

ابن نجیم از فقهای حنفی می گوید مستحب است مؤذن در صومعه (مناره) دور بزند؛ زیرا اگر پاهایش ثابت باشد تنها با گرداندن صورت صدایش به همه نمی رسد، در این صورت در مأذنه دور بزند تا صدای اذان به همه جا برسد و منظور از «صومعه»، مناره است و آن در اصل عبادتگاه رهبانان بوده است.

در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله مأذنه نبوده است ولی بنابر روایت عروة بن زبیر بلال ب-ه خانه زنی از بنی نجار می آمد و روی پشت بام او اذان می گفته است. ابن عابدین نیز به آن اشاره کرده است. ⁽⁴⁾

در جای دیگر می گوید: اگر ساختن مناره در ابلاغ و رساندن صدای اذان کمک می کند جایز است از غلات،زکات مناره برای مسجد ساخته شود. ⁽⁵⁾شیخ نظام و جمعی از علمای هند نیز به آن تصریح کرده اند. ⁽⁶⁾

4. مذهب مالکی

فقیه مالکی، آبی ازهری در جواهر الاکلیل می گوید از جمله سنت های اذان این است که اگر امکان دارد اذان در مکان مرتفع و عالی؛ مانند: مناره و پشت بام گفته شود. ⁽¹⁾

حطاب رعینی می گوید مستحب است اذان در مکان مرتفع و بلند گفته شود، و دلیل آن روایت عروة بن زبیر است، ⁽²⁾که بعد از نقل آن می گوید: از آن جایی که ابوداود درباره ی این روایت سکوت کرده و مناقشه ای وارد نکرده است، صلاحیت برای استدلال را دارد سپس از سخاوی نقل می کند که این روایت را ابن سعد در «الطبقات الکبری» از سعد بن زراره نقل می کند که او گفت کسی به من خبر داد که از نوار، أم زيد بن ثابت شنیده است که می گفت: «خانه ی من مرتفع ترین خانه در اطراف مسجدالنبی بود بلال از اولین روزی که برای پیامبرصلی الله علیه و آله اذان می گفت تا زمانی که مسجد ساخته شد بر پشت بام من اذان می گفت اما وقتی که مسجد ساخته شد مکان بلندی روی پشت بام مسجد برای او ساخته بودند، و بلال بر بالای آن مکان مرتفع اذان می گفت. ⁽³⁾

در کتاب «المدخل» آمده است: از سنت گذشتگان این است که مؤذن بالای مناره اذان می گفته است، اگر امکان نداشت روی پشت بام مسجد و اگر آن هم امکان نداشت بر در مسجد اذان می گفت گذشتگان مناره را به شکل مناره های امروزی پشت بام مسجد بنا می کردند، ولی افرادی که امروز مناره می سازند در آن شکل های جدید احداث کنند، و مناره را به شکل مربع و دارای چهار رکن

می سازند در حالی که مناره در گذشته به طور مدور و نزدیک دیوار مسجد ساخته می شده است و امروزه بر خلاف گذشته مناره خیلی مرتفع و بلند می سازند.

ساختن مناره با ارتفاع زیاد به چند جهت ممنوع است:

جمعی دیگری از فقیهان مالکی نیز معتقدند که مستحب است مؤذن در مکان مرتفعی مانند مناره مأذنه دیوار و مانند آنها اذان بگوید تا صدای اذان به همه جا برسد. ⁽²⁾

مبحث هفتم دربهای مسجد

اشاره

یکی از مسائل مهندسی و معماری مساجد تعداد و محل نصب دربها است که در این خصوص درهایی برای مردان و درهایی مخصوص ورود و خروج زنان قرار داده می شود.

الف. تعداد دربهای مساجد

تعداد درها در مساجد عدد خاصی ندارد و این مسئله به افرادی که وارد مسجد می شوند و نمازگزاران بستگی دارد اگر افراد استفاده کننده از مسجد زیاد باشد، طبیعی است که باید چندین در نصب شود و در غیر این صورت نصب یک یا دو در کافی است.

ب. محل نصب «درب» مساجد

محل نصب درها در مساجد قاعده خاصی ندارد و بیشتر به موقعیت قرار گرفتن مسجد کنار خیابان اصلی فرعی و یا کنار فضای باز و.... بستگی دارد، که به تناسب در جاهای مناسب نصب می شوند

از نظر فقهی یک نکته باید مورد توجه قرار گیرد اگر چنان چه در مسجد در سمت قبله نصب شود خواندن نماز مقابل در باز کراهت دارد.

محقق حلی در «المعتبر» می گوید: «برخی از فقها معتقدند به اینکه نماز خواندن رو به روی در باز... کراهت دارد ابوالصلاح حلبی به این امر تصریح کرده اند و او یکی از اعیان و بزرگان فقهای شیعه،است از این روی پیروی از فتوای او هیچ اشکالی ندارد.» ⁽¹⁾

علامه نیز در تذکرة» آن را به ابوالصلاح نسبت داده است؛ زیرا وی می گوید: «قال ابوالصلاح تكره إلى باب مفتوح». ⁽¹⁾. ⁽²⁾

شهید اول، ⁽³⁾ابن فهد ⁽⁴⁾سید محمد عاملی ⁽⁵⁾و شیخ محمد حسن نجفی ⁽⁶⁾نیز این مسئله را به ابوالصلاح نسبت داده اند. ابن فهد آن را به اکثر ⁽⁷⁾و شهید ثانی ⁽⁸⁾به مشهور نسبت داده اند.

شهید در روضه ⁽⁹⁾و محقق اردبیلی در مجمع البرهان ⁽¹⁰⁾آن را به اصحاب نسبت داده و بسیاری دیگر از فقیهان گذشته و معاصرین به آن اشاره کرده اند. ⁽¹¹⁾

بسیاری از فقیهان به اینکه در این مسأله روایتی وارد نشده، ⁽¹²⁾تصریح و به فتوای ابوالصلاح حلبی استناد می کنند.

علامه در «تذکره و نهایه» برای این مسئله دلیلی بیان می کند که مستحب

است بین نمازگزار و جاده و مسیر رفت و آمد پرده و ساتری باشد. ⁽¹⁾

در خصوص تعداد درهای مسجد و محل نصب آنها در کلمات فقیهان اهل سنت مطلبی پیدا نشد.

ج. درب ویژه بانوان

در این که فضیلت نماز فریضه در مسجد مختص به مردان است یا شامل زنان نیز می گردد اختلاف وجود دارد که در مباحث آتی مورد بررسی قرار خواهد گرفت. البته برخی از فقیهان رفت و آمد زنان را در مساجد مستحبّ می دانند. ⁽²⁾در بعضی روایات که از طریق اهل سنت وارد شده پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کنیزان خدا را (إماء الله) از مساجد خدا منع نکنید. ⁽³⁾

به هر روی مناسب است برای ورود و خروج بانوان از مسجد در مخصوصی نصب شود تا زنان با مردان اختلاطی نداشته باشند چه بسا اختلاط آنان موجب فساد و ضایع شدن اخلاق می گردد.

ابوداود روایتی با سند از نافع و او نیز از عبدالله بن عمر نقل می کند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود این در را به زنان اختصاص دادیم. ⁽⁴⁾

مبحث هشتم گنبد مسجد

الف. تعریف گنبد

گنبد یا «قبه» شکل خاصی از اشکال ساختمان است که از داخل گود، فرورفته و میان تهی و از بیرون مانند نیمکره می باشد این شکل خاص معماری در پوشاندن سقفهای ساختمان به کار گرفته شده و در عمارتهای اسلامی نمای خاصی دارد.

گنبد دارای چند نوع است،کروی بیضی پیازی، هرمی، و چند ضلعی.

جمع قبه قباب و قبب است. گفته می شود «بیتُ مُقبّب» خانه ای که دارای گنبد است ⁽¹⁾و «قبه» در اصطلاح فقیهان به همین معنای عرفی است.

ب. پیشینه گنبد

همان گونه که از متون تاریخی بر می آید گنبد برای نخستین بار در دوره أمويان به ساختمان مسجد اضافه گردید و ظاهراً نخستین گنبدی که بین سالهای 72 و 78 ه.ق توسط عبدالملک بن مروان در سرزمینهای اسلامی ساخته شد، قبة الصخره بود ⁽²⁾که در بنای این گنبد از معمارهای رومی و عربی استفاده شده است. ⁽³⁾

هزینه ساخت قبة الصخره خراج هفت سال مصر بود و به گفته محققان، طرح و تقریباً اجزاء معماری داخل این گنبد که از عظمت و شکوه خاصی برخوردار است از

سنت معماری هنر بیزانسی خصوصاً سنت معماری بناهای بیت المقدس، نظیر کلیسای قیامت یا کلیسای معراج مایه گرفته و بیشتر اجزای معماری نمای بیرونی اولیه آن از سنت هنری مدیترانه ای و ایرانی اقتباس شده است. ⁽¹⁾

دومین گنبد نیز در زمان ولید بن عبدالملک در جامع اموی دمشق ساخته شد. این گنبد با الهام از هنرهای معماری خارجی و به وسیله هنرمندان ایرانی هندی مغربی و رومی بنا گردید ⁽²⁾بر این اساس و با استناد به شواهد مکتوب و باستان شناسانه دیگر می توان گفت که طرح اصلی گنبد از مسلمانان نبوده و از بناهای مذهبی و دیگر ساختمانهای اقوام و ملل دیگر اقتباس شده است. ⁽³⁾

ج. گنبد سبز

گنبد سبز در سال 678 ه.ق به وسیله «احمد بن برهان» روی مرقد مطهر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بنا شد که بر ستونهای اطراف مرقد مطهر استوار بود. در سالهای بعد گنبد خضراء یا گنبد سبز فعلی بر روی آن ساخته شد که شکل آن از پائین به صورت مربع و از سمت بالا به صورت هشت ضلعی درآمده است. این گنبد در سال 765 ه.ق به وسیله سلطان قلاوون مملوکی از لوحهای سنگی و چوبی بر روی مرقد مطهر ساخته شده است. ⁽⁴⁾در آتش سوزی سال 886 ه.ق آسیب زیادی به مقصوره و گنبد رسید ولی به حجره شریفه - محدوده مرقد - آسیبی وارد نشد. به دنبال آن سلطان قایتبای در سال 887 ه.ق گنبد را که در اثر آتش سوزی آسیب دیده بود، از نو بنا کرد و چند سال بعد باز گنبد تجدید شد.

در سال 1233 ه. ق و دوره سلطان محمد،عثمان گنبد بازسازی شد و تا آن زمان رنگ گنبد کبود بود که در دوره سلطان عبدالحمید عثمانی روی گنبد را سبز کردند و

از آن زمان به بعد به قبة الخضرا» شهرت یافت. ⁽¹⁾

از ضوابط معماری ساختمان مساجد که با مذاق شرع سازگار می باشد این است که معماری ساختمان مساجد با مشخصات و نشانه های اسلامی همسو باشد، به گونه ای که هر شخصی آن را ببیند متوجه شود که این ساختمان مسجد است و همچنین کیفیت بناء مساجد باید از معابد سایر ادیان و ساختمانها و قصرهای عادی در جامعه متمایز،باشد چرا که مسجد خانه خداست و لازم است خانه خدا، شکل خاص و کیفیت مشخصی داشته باشد که هر بیننده در نگاه اول بفهمد که آنجا خانه خدا و جایگاه عبادت می.باشد بنابراین هدف اصلی این است که مهندسی بنای مساجد به گونه ای باشد که مسجد از بیرون شناخته شده و مشخص گردد که این ساختمان مسجد است عبدالرزاق صنعانی در «المصنّف» روایت می کند که علی علیه السلام از کنار مسجد طایفه «تیم می گذشت و می گفت این کنیسه تیم است. ⁽²⁾

یوسف قرضاوی در این خصوص می نویسد علی علیه السلام به جهت انکار شکل ساختمان آن مسجد این روایت را بیان کرده است. ⁽³⁾

از این رو لازم است متخصصین معماری در طرح و نقشه های مهندسی مساجد تصمیماتی اتخاذ کنند که در ساختمان مساجد، شخصیت و هویت اسلامی را حفظ نموده و ساختمان هایی که شبیه معابد سایر ادیان می باشد را طراحی ننمایند.

همان گونه که پیشتر اشاره شد ساختن گنبد از قرن های اول متداول بوده و هیچ دلیلی بر منع آن وارد نشده بلکه در جوامع روایی در ابواب مزار و غیر آنها در زمینه گنبد مشاهد مشرفه اهل بیت علیهم السلامائمه بقیع،نجف کربلا کاظمین مشهد و

موارد بسیار دیگری وارد شده، که به جهت اختصار از ذکر آنها صرف نظر می شود. از سوی دیگر علاقه خاص مسلمانان در تعظیم مساجد که منبعث از تأکیدات قرآن کریم احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام در رفعت جایگاه مسجد و تعظیم شعایر اسلامی می باشد موجب آن شده است که همواره و در طول تاریخ برای ساختن گنبد مساجد و مشاهد جدیت و اهتمام داشته باشند.

فصل سوم: متعلّقات مسجد

اشاره

مبحث اول: وضوخانه مسجد

مبحث دوم: صحن مسجد

مبحث سوم: تعیین قبله مسجد

بناها و ساختمان هایی که در اطراف مسجد ساخته می شوند، مانند وضوخانه سرویس بهداشتی صحن آبدارخانه و... جزء مسجد نیستند، ولی مربوط به آن می باشد؛ و از این رو این گونه از بناها نیز از منظر فقهی احکامی دارند که در ضمن چند مبحث بررسی خواهد شد.

مبحث اول: وضوخانه

اشاره

از دیرباز، عادت و سیره مسلمانان بر این بوده که در کنار مساجد، و در ضمن مجموعه ساختمان مساجد مراکزی هم برای وضوخانه و سرویس های بهداشتی تهیه می کردند؛ و البته شایسته است تا این گونه سرویس ها بسیار اساسی، مطابق استاندارد و سیستم آب لوله کشی سرد و گرم و... ساخته شود. همچنین، بایسته است این گونه از مراکز بهداشتی، کنار در مسجد و جدای از ساختمان آن، بنا شود. نکته ضروری دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد این است که ساخت توالت باید در غیر جهت قبله باشد.

بحث و بررسی این مسایل در ضمن چند گفتار بیان می شود:

گفتار اول: تعریف میضاً در لغت و اصطلاح

الف) معناى لغوى

لغت دانان عرب می گویند «الميضأة» بر وزن مفعَلَه، مکانی است که در آن وضو می گیرند این واژه برگرفته از کلمه الوضوء» است. جوهری در الصحاح می نویسد: الوضوء به فتحه به معنای آبی است که با آن وضوء گرفته می شود و واژه «الوضوء» به ضمه مصدر است».

أخفش در ذیل آیه مبارکكه وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ⁽¹⁾می گوید: «الوقود» اگر به فتح و او باشد به معنای حطب و هیزم،است و اگر به ضم آن باشد، به معنای یعنی آتش زدن است و سپس می گوید مانند این واژه کلمه «الوضوء» ب-ه فتح است که به معنای آبی است که از آن وضوء می گیرند و «الوضوء» به معنای انجام دادن آن است. ⁽²⁾جمعی از لغویان نیز بر این نکته تصریح کرده اند که «الميضأة»، به معنای مطهرة است و آن چیزی است که از آن و در آن وضو می گیرند ⁽³⁾شیخ فخرالدین طریحی می گوید «المتوضاً» به معنای کنی-ف، مستراح، توالت و دستشویی است. ⁽⁴⁾

ب) معنای اصطلاحی میضأه

شهید در «روض الجنان» و «روضه» می نویسد: «ميضأة عبارت از مکان تطهیر از حدث و خبث است؛ ⁽⁵⁾و در ذخیره و ریاض نیز به آن اشاره شده است. ⁽⁶⁾محدث بحرانی ميضأة» را این چنین تعریف می کند «ميضأة» عبارت از مکانی است که در آن از «بول» به معنای ادرار و غایط به معنای مدفوع تطهیر می کنند؛ و کنایه از مکان زایل کردن و برطرف کردن نجاست و محل پاک شدن از آلودگی است. ⁽⁷⁾

محقق ثانی نیز در این باره می گوید «ميضأة» به معنای مطهره و گاه، به معنای مکان وضوء،است و هر دو معنا محتمل است. ⁽¹⁾

گفتار دوم حکم فقهی «ميضأة»

اشاره

فقیهان شیعه معتقدند که مستحب است وضوخانه (ميضأة)، خارج از مکان مسجد و نزدیک در آن قرار داده شود و جایز نیست که وضوخانه داخل مسجد بنا شود. ⁽²⁾

دليل استحباب ساخت وضوخانه در خارج از مسجد

برای این مسأله به چند دلیل استناد شده است:

1- عدم اختلاف بین فقها، همانطور که فاضل خراسانی ⁽³⁾و سیدعلی طباطبایی ⁽⁴⁾به آن اشاره کرده اند.

2- شماری از روایات، صریحاً به این مدعا دلالت دارند:

یکم- روایت عبدالحمید از امام کاظم علیه السلام، از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که فرمودند: «مساجدتان را از اطفال، دیوانگان و خرید و فروش کردن به دور نگهدارید، و محل تطهیرتان «مِطهرة» را در کنار درهای مساجدتان قرار دهید. ⁽⁵⁾

دوم- روایتی که محمد بن اشعث در کتاب «الجعفریات» نقل می کند که با روایت عبدالحميد قريب المضمون می باشد و در ذیل آن آمده است وَضَعُوا الْمَطَاهِرَ عَلَى أَبْوَابِهَا ⁽¹⁾وضوخانه «مطهرة» را کنار در مسجد قرار دهید.

سوم - روایتی که سید فضل الله راوندی در «نوادر و قاضی نعمان بن محمد در «دعائم» نقل کرده اند و در ذیل آن آمده است: وَ ضَعُوا الْمَطَاهِرَ عَلَى أَبْوَابِهَا ⁽²⁾

چهارم - سکونی نیز از امام صادق علیه السلام روایتی را به همین مضمون نقل کرده است. ⁽³⁾

3- قرار گرفتن وضوخانه در خارج از مسجد به جهت رفاه و صلاح کسانی است که وارد مسجد می شوند؛ به طوری که دیگر نمازگزاران از بوی بد آن مکان، اذیت نمی شوند و نیز از احتمال سرایت آلودگی به مسجد جلوگیری و حرمت مسجد نیز حفظ می شود. ⁽⁴⁾

نکته شایان ذکر آن است که اگر در مباحث قبل بیان شد که سزاوار است وضوخانه خارج مسجد ساخته شود به این معناست که اگر وضوخانه داخل مسجد بنا شود، جایز است توضیح آن که شیخ در نهایه می نویسد توضوء از بول و غایط در داخل مسجد جایز نیست ولی وضوء غیر از آنها اشکالی ندارد»، ⁽⁵⁾و ابن ادریس نیز با او موافقت کرده است؛ ⁽⁶⁾و این امر در صورتی اشکال ندارد که وضوخانه پیش از

ساختن مسجد باشد و در غیر این صورت قرار دادن وضوخانه در وسط مسجد جایز نیست ابن ادریس به این نکته تصریح کرده است. ⁽¹⁾

جمعی از فقها نیز بر این باورند که اگر مسجد ساخته و مسجدیت آن نیز محقق شده است، دیگر جایز نیست که بعد از آن، در وسط این ساختمان، وضوخانه بن-ا شود. ⁽²⁾

گفتار سوم وضوخانه از دیدگاه اهل سنّت

اشاره

1و2. مذهب حنفی و مالکی

فقهای حنفی و بسیاری از فقهای مالکی معتقدند که وضو گرفتن در مساجد مطلقاً کراهت دارد، و این به جهت دور داشتن و منزه ساختن مساجد از آلودگی است. البته فقهای حنفی یک مورد را از این مسئله استثنا کرده اند و آن مکانی است که برای وضو ساخته شده است که در این صورت وضو گرفتن در مساجد کراهت ندارد. ⁽³⁾

محمد بن على الحصفکی از فقهای حنفی در «الدّر المختار» می نویسد: «ادرار کردن و فصد کردن در مسجد اگر چه در ظرفی باشد جایز نیست و همچنین آوردن اطفال و دیوانگان در مساجد حرام است؛ زیرا آنان، غالباً مسجد را آلوده می کنند؟ ⁽⁴⁾ابن عابدین برای این حکم، به روایتی استناد کرده که مزی در تحفة الأشراف به آن استدلال نموده است و در ذیل آن، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «واجعلوا على أبوابها

المطاهر»؛ ⁽¹⁾مطاهر جمع مطهرة به كسر میم یا بنابر لغتی به فتح آن، هرظرفی است که به وسیله آن تطهیر شود. ⁽²⁾حطّاب رعینی فقیه مالکی و ابن شاس نیز به همین روایت استدلال کرده اند. ⁽³⁾

ابن شاس تصریح می کند که رأی صواب این است که وضوخانه در صحن مسجد کنار در آن قرار گیرد. ⁽⁴⁾ابن ماجه روایت مزبور را در سنن، از واثلة بن أسقع از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله صلی الله علیه و آله نقل می کند و همچنین طبرانی در معجم الکبیر، عبد الرزاق در المصنف، هیثمی در مجمع الزوائد و بیهقی در السنن الصغیر آن را روایت کرده اند. ⁽⁵⁾

3و4. مذهب شافعی و حنبلی

فقهای شافعی و حنبلی می گویند وضو گرفتن در مسجد جایز است ولی اگر سبب اذیت نمازگزاران بشود کراهت دارد نووی از فقهای شافعی از ابن منذر نقل می کند: «همه کسانی که من از آنها علم فرا گرفتم معتقدند که وضو گرفتن در مسجد جایز است». ⁽⁶⁾

ابن قدامه در «المغنی» و ابن ابی شیبه به روایت ابو عالیه استدلال می کنند که او گفت: کسی که به پیامبر صل الله علیه و آله خدمت می کرده به من گفت:

پیامبر صلی الله علیه و آله در مسجد وضو می گرفت. ⁽¹⁾ابن ابی شیبه در المصنف می گوید: «ابن جبیر و ابن عمر در مسجد وضو می گرفتند»؛ ⁽²⁾ابن سیرین می گوید: «ابوبکر، عمر، و خلفا در مسجد وضو می گرفتند». ⁽³⁾

گفتار چهارم: کیفیت ساختن سرویسهای بهداشتی مساجد

اشاره

مشهور میان فقیهان شیعه این است:که به هنگام تخلی، یعنی دفع ادرار و مدفوع باید طرف جلو،بدن یعنی،شکم سینه و،زانوها رو به سمت قبله و پشت به آن نباشد و در این حکم فرقی نیست بین اینکه تخلی در ساختمان یا در صحرا باشد. ⁽⁴⁾

علامه، ⁽⁵⁾شهید اول،⁽⁶⁾فاضل سبزواری ⁽⁷⁾و فاضل مجلسی ⁽⁸⁾ادعای شهرت کرده اند، بلکه شیخ طوسی در «خلاف» ⁽⁹⁾و سید ابوالمکارم ابن زهره در «غنیه» ادعای اجماع کرده اند. ⁽¹⁰⁾

دلیل حرمت استقبال و استدبار قبله در حال تخلی

برای این مسئله، به چند دلیل استدلال شده است که در زیر به آنها اشاره

می شود:

1- اجماعی که شیخ در خلاف و ابن زهره در غنیه ادعا کرده اند و چنان که اشاره شد، شیخ محمد حسن نجفی می گوید «این اجماع حجت است». ⁽¹⁾

2- روایات مستفیضه ای که به طور صریح به آن دلالت می کنند و در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

یکم - مرفوعه محمد بن یحیی که مشایخ ثلاثه آن را از امام کاظم علیه السلام روایت کرده اند و درباره (تخلی) سئوال شد که امام فرمودند: رو به سمت قبله و پشت به آن نباشد و همچنین رو به طرف باد و پشت به طرف آن نباشد. ⁽²⁾

دوم - شیخ صدوق می گوید پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از رو به قبله بودن در هنگام تخلی نهی کرده است؛ ⁽³⁾و همچنین روایات مستقضیه دیگر در این مسئله وجود دارد.⁽⁴⁾

فقهای حنفی و حنبلی نیز آن را حرام می دانند ولی فقهای مالکی و شافعی فقط در صحرا حرام می دانند ولی اگر در داخل ساختمان تخلّی،کند حرام نیست. ⁽⁵⁾

به هر روی بر مهندسان و معمارانی که مسئولیت ساختن مسجد را به عهده دارند، واجب است که نقشه ساخت مسجد را به گونه ای طراحی کنند که مراکز بهداشتی آن به طرف قبله نباشد؛ زیرا پیامبر از رو به قبله بودن و پشت به قبله در هنگام تخلّی نهی کرده است.

در صحیح مسلم از ابوهریره روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر کدام از شما برای قضای حاجت «تخلّی» می نشیند نباید رو به قبله یا پشت به قبله باشد». ⁽¹⁾

مبحث دوم: صحن مسجد

اشاره

یکی از بخش های مربوط به ساخت و ساز بنای مساجد صحن آن است؛ که در زبان عربی به آن «رَحَبَة می.گویند صحن مسجد کنار و جلوی بنای اصلی ساختمان یا شبستان مسجد احداث می شود و دارای احکام خاصی است که در این مبحث و در ضمن چند،گفتار بحث و بررسی خواهد شد.

گفتار اول: تعریف «رحبه» در لغت و اصطلاح

الف) رحبه در لغت

شماری از لغویان در تبیین معنای لغوی واژه «رحبه» نگاشته اند: «الرحب» به ضمّ «راء» به معنای وسعت داشتن و وسیع بودن است و وقتی که گفته می شود: «رَحُبت الدار و أرحبت بمعنى اتسعت الأرض»؛ یعنى سرزمين وسيع که جمع آن نیز «رحب» مانند قریه و قُری است. ⁽¹⁾

فیروزآبادی نیز در تعریف معنای لغوی آن می گوید رَحَبَة المكان يعني مكان وسيع و فضای بازی که وسعت دارد». ⁽²⁾جوهری نیز می نویسد: «رَحَبة المسجد، به معنای صحن مسجد است که جمع آن رحب و رَحَبات و رحاب است». ⁽³⁾فیومی هم می گوید: «رَحبَة المسجد الساحة المنبسطة»؛ ⁽⁴⁾رحبه مسجد به معنای صحن وسیع آن است.

ابن منظور نوشته است: «رَحَبة المسجد والدار به معنای صحن و حیاط وسیع مسجد و خانه می باشد» ⁽¹⁾طریحی معتقد است که «رحب» به معنای وسعت داشتن و وسیع بودن و در مقابل ضیق و تنگی می باشد و از این رو رَحَبة المسجد، به فتح «راء» و «حاء» و «باء» به معنای صحن وسیع مسجد است که جمع آن رحبات است. ⁽²⁾

ب) رحبه در اصطلاح فقها

رحبه مسجد در اصطلاح فقیهان به معنایی که نزدیک به معنای لغوی می باشد به کار رفته است و آن عبارت از عرصه و فضای وسیعی است که خارج از شبستان و کنار آن بنا می شود و جزء مسجد نیست ولی متصل به آن است. ⁽³⁾در عرف مسلمانان نیز از رحبه، به صحن یا حیاط مسجد تعبیر می.شود همچنین برخی از فقهای اهل سنّت می گویند رحبه عبارت از صحن مسجد است که جلو در آن ساخته می شود و جدای از آن است؛ یا رحبه مکانی سنگ فرش شده است که به مسجد اضافه می شود. ⁽⁴⁾

گفتار دوم: احکام فقهی صحن مسجد

اشاره

چنان که اشاره شد صحن، جزء مسجد نیست و خارج از آن است و از این رو، احکام مسجد مانند حرمت،تنجيس وجوب تطهیر و عدم جواز اعتکاف و حرمت توقف جنب و حائض... بر آن مترتب نیست؛ زیرا موضوع این احکام محقق نیست تا احکام بر آن مترتب شود؛ بلکه نهایت چیزی که می شود گفت این است که صحن

از متعلقات مسجد و متصل به آن است و البته صرف ارتباط بین دو مکان موجب سرایت احکام اختصاصی یکی به دیگری نیست. ⁽¹⁾

روشن است که عدم ترتب احکام یاد شده در صورتی خواهد بود که ما علم داشته باشیم که واقف صحن مسجد را جزء مسجد قرار نداده است؛ اما اگر شک کنیم که صحن جزء مسجد است یا خیر هیچ مانعی از جریان اصل برائت، نسبت به وجوب تطهیر یا حرمت تنجیس آن وجود ندارد؛ زیرا محدّثان و اصولیان اتفاق نظر دارند که در شبهات موضوعیه تحریمی و وجوبی برائت جاری است و همچنین مقتضای استصحاب عدم مسجد بودن آن مکان است. ⁽²⁾

البته، از نظر عقل و شرع، هیچ شکی در حسن احتیاط وجود ندارد ولی اگر اماره شرعی در میان باشد که دلالت کند صحن جزء مسجد است (اماره مانند ظاهر حال واقف که گویای این نکته باشد که او صحن را نیز به مسجد ملحق کرده است یا مسلمانان با آن مکان به عنوان مسجد رفتار می کنند یا هر دلیل شرعی دیگری باشد که دلالت بر مسجد بودن آن مکان داشته باشد قهرا احکام مسجد نیز بر آن مترتب می شود. ⁽³⁾

اعتکاف در صحن مسجد

فقیهان امامیه اتفاق نظر دارند که شخص معتکف نباید در حال اعتکاف از مسجد خارج شود؛ مگر برای انجام امور ضروری از این روی اگر معتکف از مسجد، خارج شود و بخواهد در صحن مسجد اعتکاف کند جایز نیست؛ زیرا صحن جزء

مسجد نبوده و خارج از آن است. ⁽¹⁾

گفتار سوم: احکام رحبه از دیدگاه اهل سنّت

1. مذهب شافعی

بسیاری از فقهای شافعی صحن (رحبه) را جزء مسجد می دانند، و احکام مسجد را نیز بر آن مرتب می کنند. آنان تصریح دارند که در هر دو صورت اتصال صحن به مسجد یا فاصله افتادن آن با شبستان مسجد توسط نهر و یا راه، این مکان نیز حکم مسجد را دارد. ⁽²⁾ابن حجر عسقلانی می گوید: احکام مسجد، بر صحن مسجد و آنچه نزدیک آن باشد، مرتب است» ⁽³⁾بیهقی نیز در سنن خویش از ابن عباس روایتی آورده است که وی می گوید: «کسی که در صحن مسجد باشد می تواند به امام جماعت اقتدا کند؛ ⁽⁴⁾معنای آن کلام از دیدگاه،آنان این است که صحن نیز جزء مسجد است. از این رو شافعی و اصحاب او معتقدند که اعتکاف در صحن مسجد هم جایز است. ⁽⁵⁾

2. دیدگاه سایز مذاهب

جمهور فقها (حنفی، مالکی، حنبلی) بنابر یک روایت بر این باورند که صحن «رحبه» جزء مسجد نیست و خارج از آن است. ⁽⁶⁾

مبحث سوم: تعیین قبله مسجد

گفتار اول: شناختن قبله

قبله همان کعبه معظمه و محاذات آن است البته قبله فقط بنا و ساختمان کعبه نیست بلکه از اعماق زمین تا اوج آسمان قبله می باشد. ⁽¹⁾

نمازهای واجب و توابع آن چون نماز احتیاط، قضای سجده، تشهد فراموش شده و غیر آنها مانند سر بریدن حیوانات قرار گرفتن شخص محتضر، دفن میت ساختن محراب و... در صورت امکان باید رو به قبله انجام شود. بدین جهت واجب است انسان برای پیدا کردن قبله کوشش کند تا یقین حاصل نماید که قبله کدام طرف است.⁽²⁾

اگر چنان که تحصیل علم و یقین امکان نداشت می تواند به گفته دو شاهد عادل که از روی نشانه های حسی شهادت می دهند یا به قول کسی که از روی قاعده علمی قبله را می شناسد و محل اطمینان است عمل کند. ⁽³⁾

اگر دو شاهد عادل میسر نباشد شهادت عادل واحد هم کفایت می کند؛ زیرا اقامه بینه به باب مرافعات و مخاصمات اختصاص دارد در سایر موضوعات شهادت عدل

واحد کفایت می کند. ⁽¹⁾شیخ جعفر.کند شیخ جعفر کاشف الغطاء می گوید بر این حکم دلیل شرعی اقامه شده است که موضوعات و احکام شرعی از راه اخبار عدل واحد - چه رسد به اخبار عدلین یا عدول - ثابت می شود ولی بایست از روی علم و یقین خبر دهد. ⁽²⁾

محقق خویی می گوید: از ظواهر ادله استفاده می شود که سمت قبله به شهادت دو عادل یا عادل واحد، بلکه به گفته شخصی که مورد اطمینان است، ثابت می شود. ⁽³⁾

امام خمینی می گوید: اعتماد کردن به گفتۀ اهل خبره «کارشناس» بعید نیست ولی به شرط این که با اجتهاد علمی او مخالفت نداشته باشد. ⁽⁴⁾

شیخ محمد حسین آل كاشف الغطاء می گوید بنا بر نظر اقوی اخبار ثقه عارف در مطلق موضوعات که یکی از آنها قبله می باشد حجت است البته می بایست ک-ه اخبار از روی حس باشد نه از روی حدس. ⁽⁵⁾

گفتار دوم: امارات قبله

هرگاه سمت قبله را به طور قطع و یقین نمی تواند پیدا کند به شاهد عادل هم دسترسی ندارد می تواند به علامات و اماراتی که مفید ظن و گمان است رجوع کند. چنان که سید در عروه می نویسد: «يعتبر العلم بالمحاذاة مع الامكان، ومع عدمه يرجع إلى العلامات والأمارات المفيدة للظنّ ثمّ قال: «الأمارات المحصلة للظن - التي يجب الرجوع إليها عند عدم إمكان العلم كما هو الغالب بالنسبة إلى البعيد - كثيرة.» ⁽⁶⁾

محقق اردبیلی می گوید: هرگاه تعیین قبله از روی علم و یقین امکان نداشته باشد، می شود به علامات و اماراتی که مفید ظن است اعتماد کرد.⁽¹⁾

یکی از آن امارات، قبله بلاد مسلمین است که نماز، قبرها و محرابهایشان را به آن سمت انجام می دهند البته این اماره تا وقتی معتبر است که خطا و اشتباه آنان ظاهر نشود اگر چنان که کشف شود که آنان در تعیین قبله دچار اشتباه شده اند دیگر قبله آنان اعتبار ندارد. ⁽²⁾

محقق، ⁽³⁾علامه، ⁽⁴⁾شهید اول، ⁽⁵⁾شهید ثانی، ⁽⁶⁾ابن فهد حلی، ⁽⁷⁾محقق ثانی ⁽⁸⁾بر این مسئله تصریح کرده اند. محدث کاشانی می گوید: هیچ اختلافی مابین فقها نیست در این که به محرابهایی که در شهرهای مسلمین نصب شده و به قبور آنان می شود اعتماد کرد. ⁽⁹⁾

از این رو افرادی که وارد بلاد اسلامی می شوند می توانند به قبله مسلمین اعتماد کنند چون قبله مسلمین مانند «ید» و «بازار» شان اماره شرعیه است. ⁽¹⁰⁾

گفتار سوم دلیل اماره بودن قبله مسلمین

اشاره

برای این مسئله دو دلیل ذکر شده است:

1. اجماع

علامه در تذکره می گوید به محرابهایی که در بلاد مسلمین نصب شده است می شود اعتماد،کرد لازم نیست خودش برای پیدا کردن قبله تلاش کند و این مسئله اجماعی است البته اگر بداند که محرابهای مسلمین اشتباه است و بر خلاف جهت قبله نصب شده اند باید خودش برای تعیین قبله تلاش کند. ⁽¹⁾

سید محمد عاملی می گوید: جواز اعتماد بر قبله مسلمین اجماعی است. علامه در تذکره آن را ادعا کرده است ⁽²⁾و در کشف الالتباس نیز ادعای اجماع کرده است. ⁽³⁾

2. سيرة قطعية مسلمين

در سیره قطعی مسلمین ثابت است که هرگاه اشخاص مسافر وارد یکی از شهرهای مسلمین می شوند به قبله آنان؛ یعنی به محراب و قبور و ذبیحه شان اعتماد می کنند و خودشان برای تعیین قبله تلاش نمی کنند و طبق قبله آنان عمل می کنند. ⁽⁴⁾

شیخ محمد حسن نجفی می گوید: اجماعی که در تذکره و کشف الالتباس ادعا شده مؤید است به کلمات فقها و به سیره قطعی که در تمام اعصار و بلاد اسلامی جاری است. ⁽⁵⁾

علامه در منتهی می گوید: مراد اصحاب این است که اگر سیره عملی مسلمین بر چیزی استقرار یافته است این امر به طور اغلب از قویترین امارات و علاماتی است که مفید علم می باشد. ⁽⁶⁾

محقق حکیم در مستمسک می گوید: بر اساس سیره عملی اعتماد بر قبله

مسلمین هیچ اشکالی ندارد. ⁽¹⁾

سید تقی طباطبایی قمی می گوید بعید نیست این که سیره قائم شده است بر اعتماد به قبله مسلمین. ⁽²⁾

سید عبدالاعلی سبزواری می گوید: به مقتضای سیره عملی در طی قرون و اعصار قبله مسلمانان حتی با تمکّن از تحصیل علم یا گمان قویتر اعتبار دارد و بر این امر ادعای اجماع نیز شده است از این رو قبله مسلمین مانند امارات دیگر (ید مسلمین، بازارشان) به جهت سهولت امر و از باب امتنان اعتبار دارد. ⁽³⁾

گفتار چهارم: امارات و علامات قبله از دیدگاه علمای هیئت

در علم هیئت برای دست یافتن به سمت قبله و تعیین آن، امارات و نشانه هایی ذکر شده است که قبله را از راههایی که در آن،علم تقریر شده است می توان تعیین کرد سید در عروه می نویسد یکی از علامات و امارات قبله قواعد علم هیئت و گفته کسانی است که در آن علم مهارت دارند. ⁽⁴⁾

امام خمینی می گوید: بعضی از قواعد آن اگر مقدماتش به طور متقن ترتیب داده شود مفید علم است. ⁽⁵⁾

فقهای شیعه در کتابهای فقهی برای دست یافتن به جهت قبله در برخی از بلاد امارات و نشانه هایی ذکر کرده اند که بسیاری از آنها از علم هیئت اتخاذ شده است ⁽⁶⁾که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود.

که در اواسط عراق قرار دارند مانند،نجف، کربلا، بغداد و... می باشد و نیز بلادی که در پشت سر و به دنبال آنها قرار دارند. ⁽¹⁾

گفتار پنجم: تعیین قبله به وسیله ابزارهای جدید

فقها بر حسب عادت برای بعضی از بلاد علامات و نشانه هایی ذکر کرده اند که به برخی از آنها اشاره شد و استیفای بحث و شرح و تفصیل آن به علم هیئت موکول می شود و این علامات و نشانه هایی که فقها در تعیین قبله بیان کرده اند،

تمامی آنها از علم هیئت اتخاذ شده است و خالی از تسامح نیست و همچنین این علامات با هم هماهنگ نیستند و با یکدیگر اختلاف دارند دقیق ترین شیوه برای تعیین قبله استفاده از شاخص هنگام زوال (ظهر شرعی) مکه معظمه است.

به گفته برخی از علمای علم هیئت به وسیله بعضی از ستارگان و نقطه غروب و طلوع ماه یا ستاره جهت قبله را می شود تعیین کرد که البته خیلی دقیق نیست و همچنین با اختراع و شیوع استفاده از قطب نما جغرافیدانان به تعیین خانه کعبه و هر یک از بلاد دیگر نسبت به قطب پرداختند و درجه انحراف جهت قبله را از قطب مشخص نمودند. البته باید یادآور شویم که به قطب نماها برای تعیین دقیق قبله نمی شود اعتماد کامل داشت چه آن که قطب نما شمال و جنوب را بر حسب اختلاف امکنه و فصول مقداری مختلف نشان می دهد.

در این میان شماری از علمای علم هیئت روش دیگری را ارائه کرده اند که اگر در زمانهای گذشته ممکن نبود به طور دقیق مورد استفاده قرار گیرد ولی در زمان حاضر با بودن امکانات و وسایل لازم استفاده از این روش هم سهل و هم كاملاً اطمینان بخش بلکه یقین آور خواهد بود و این روشی است که سلطان المحققين نصیر الملة والحق والدین در کتاب «التذكرة فى «الهيئة» آورده است؛ و محصل کلام او به این شرح است:

خورشید هنگام( زوال ظهر شرعی) شهر مکه معظمه در دو روز خاص از ایام سال به طور عمودی بالاسر کعبه می تابد و آن دو روز هنگامی است که خورشید در وقت صعود در درجۀ هشتم «جوزا مطابق با هفتم خرداد ⁽¹⁾در درجه بیست و سوم

«سرطان» مطابق با 23 تیر هنگام ظهر شرعی در سمت الرأس مکه قرار می گیرد، در نتیجه شاخص در مکه سایه نخواهد داشت. ⁽¹⁾

مکه معظمه که قبله مسلمانان در آن واقع است در طول جغرافیایی 39 درجه و 49 دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی 21 درجه و 27 دقیقه شمالی قرار دارد. در روزهای 7 خرداد و 23 تیر هر سال میان خورشید فاصلهٔ) مرکز خورشید تا استواوی سماوی با عرض جغرافیایی مکه برابر می.شود به عبارت دیگر، هنگام ظهر شرعی خورشید در سمت الرأس مکه قرار می گیرد؛ در نتیجه شاخص در مکه سایه نخواهد داشت و لذا در هر مکانی از کره زمین خلاف سایه سمت صحیح قبله را نشان می دهد. ⁽²⁾

نکته جالب این که اذعان به این حقیقت نیاز به محاسبات هیوی و اتکا و اعتماد به قول علمای هیئت نیز ندارد بلکه در آن روز هنگام،ظهر، آنها که مشرف به زیارت کعبه هستد کاملاً مشاهده می کنند که کعبه از هیچ سویی سایه ندارد که خود بهترین دلیل بر تابش عمودی خورشید در آن حال و قرار گرفتن در بالای سر کعبه است.

از این رو در آن لحظات هر کس در هر نقطه ای از جهان که باشد، خورشید را ببیند، وقتی رو به سوی خورشید بایستد کاملاً رو به کعبه خواهد ایستاد. ⁽³⁾

یا به طور دقیق تر، اگر شاخصی نصب کرده باشیم و همزمان با ظهر مکه (یعنی

در آن لحظات که خورشید بالای سر کعبه (است سایه شاخص را ترسیم کنیم خط سایه شاخص به طور دقیق خط قبله خواهد بود. ⁽¹⁾

مشکل استفاده از این روش در زمانهای گذشته تشخیص ساعت دقیق ظهر مکه در بلاد مختلف بود، اما شرایط فعلی راه به دست آوردن ظهر مکه در آن دو روز آسان است؛ زیرا رادیو مکه همه روزه اذان ظهر را به وقت مکه پخش می کند. در این دو روز 7) خرداد 23 (تیر هرجا هستیم در هر کشور به سر می بریم با شنیدن اولین جمله اذان از رادیو مکه می توانیم رو به خورشید بایستیم و با ترسیم خط سایه مشخص جهت دقیق قبله را تعیین کنیم.

لازم به توضیح است که ظهر شرعی مکه در روز 7 خردادماه ساعت 12 و 53 دقیقه به وقت تهران است و در روز 23 تیر یک ساعت و یک دقیقه بعد از ساعت 12 ظهر است.

فصل چهارم: ترمیم مساجد

اشاره

مبحث اول: ترمیم در لغت و تفسیر

مبحث دوم: حکم شرعی مرمت، تجدید و توسعه مسجد

مبحث اول: ترمیم در لغت و تفسیر

گفتار اول: تعریف ترمیم

ترمیم از نگاه لغت شناسان عرب چندین معنی دارد؛ یکی از معانی آن اصلاح و تعمیر کردن می باشد گفته می شود «رمّمت الحائط و غیره ترمیماً»؛ ⁽¹⁾دیوار را اصلاح و تعمیر کردم. یا گفته می شود رمّمت الشيء ارمه وأرمه رماً ومرمة، اذا اصلحته». ⁽²⁾

ابن منظور افریقی می گوید «رم الرم» یعنی اصلاح و مرمت کردن چیزی که بعض آن فاسد شده است؛ مانند طناب و دیواری که قسمتی از آنها فرسوده شده است. ⁽³⁾

معنای اصطلاحی ترمیم نیز از معنای لغوی گرفته شده است.

ترمیم مسجد گاهی به منظور تقویت ساختمان آن می باشد و این در صورتی است که ساختمان آن در معرض ویرانی و خرابی باشد و گاهی به منظور تزئین و زیباسازی بنای مسجد و گاهی برای توسعه بنای مسجد است.

یکی از مستحبات در موضوع مسجد ساختن و تعمیر کردن آن است. عنوان «عمارت مسجد» که در قرآن کریم و روایات به کار برده شده است از نظر لغوی هم ساختن اولیه و هم تعمیر و نگهداری آن را شامل می شود.

گفتار دوم: ترمیم از نگاه مفسران

قرآن کریم عمارت مساجد الهی را تنها در صلاحیت اهل ایمان قرار داده و در سوره توبه فرموده است: «انما یعمر مساجد الله من آمن بالله واليوم الآخر وأقام الصلاة وآتى الزكاة ولم يخش إلا الله...»؛ ⁽¹⁾مساجد الهی را تنها کسی آباد می کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را برپا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد...

شیخ طبرسی می گوید عمارت مسجد این است که اگر ساختمان آن کهنه فرسوده و در حال خراب شدن است آن را مرمت و تجدید بنا کنند. ⁽²⁾

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان آورده است منظور از عمارت در آیه مبارکه اصلاح و تعمیر آنچه که مشرف به خرابی و ویرانی است می باشد و قسمتهایی که فرسوده است باید ترمیم و بازسازی شود. ⁽³⁾

قرطبی در الجامع لاحکام القرآن می نویسد خداوند ایمان را در آیه کریمه برای کسی ثابت کرده است که مساجد را با اقامه نماز در آن و نظافت و پاکیزگی و اصلاح و تعمیر آنچه فرسوده و شکننده است آباد کند. ⁽⁴⁾

مبحث دوم: حکم شرعی مرمت تجدید و توسعه مسجد

گفتار اول: دیدگاه فقیهان امامیه

اشاره

هرگاه مسجد نزدیک به خرابی و ویرانی باشد مستحب است آن را منهدم و مرمت یا بازسازی کنند تا مردم بتوانند به طور دائم و پی در پی وارد مسجد شوند و در آن نماز بخوانند، ⁽¹⁾بلکه گاهی تخریب و تجدید بنای مسجد واجب می شود و آن در صورتی است که در اثر انهدام و فروریختن ساختمان مسجد ممکن است بعضی افراد زیر آوار بمانند و تلف شوند. ⁽²⁾

سید یزدی در عروه می نویسد: يستحب تعمير المسجد إذا أشرف على الخراب» و تمام فقهایی که بر آن تعلیقه نوشته اند با سید موافقت کرده اند. ⁽³⁾

الف) ادله استحباب تعمیر مساجد

فقیهان امامیه برای اثبات استحباب تعمیر و مرمت مسجد به چندین دلیل تمسک کرده اند که در زیر به مهمترین آنها اشاره می شود:

مساجد خدا را آباد می سازند که ایمان به خدا و روز رستاخیز دارند. عمران و آباد ساختن مسجد تعمیر و مرمت آن را نیز شامل می شود و تعمیر و مرمت از مصادیق عمران و مندرج در آن است؛ زیرا عنوان عمران هم عمران حدوثی را شامل می شود و هم عنوان بقایی را؛ یعنی عمران اعم از حدوث و بقاء است. ⁽¹⁾

ب) توسعه مسجد

پرسش مطرح در این بحث آن است که آیا جایز است به جهت توسعه مسجد بعضی از قسمتهای آن تخریب شود؟

شهید در ذکری می نویسد: اگر بخواهند مسجد را توسعه دهند، در جواز تخریب بعضی از قسمتهای آن دو وجه است:

وجه اول: منع از انهدام مسجد عام است، این مورد را هم شامل می شود.

وجه دوم: جایز است تخریب و منهدم ساختن مسجد به منظور توسعه دادن آن، چون اولا این امر احداث مسجد است و ثانیاً صحابه اگرچه در اول انکار می کردند، ولی بعدها آرا و فتاوای آنان بر جواز تخریب مسجد قطعی و ثابت است. هیچ دلیلی به ما نرسیده که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام این امر را انکار کرده باشد. همچنین در زمان های گذشته مسجدالحرام را توسعه دادند و علمای آن عصر انکار نکردند. ⁽¹⁾

محقق کرکی می گوید در جایز بودن تخریب مسجد به منظور توسعه تردید وجود دارد علت تردید هم این است که از یک سو منع از تخریب مسجد عمومیت دارد و از سوی دیگر در این که ساختمانی احداث و به مسجد ضمیمه شود این به مصلحت مسلمین است و این امر در حقیقت احسان می باشد. و در نهایت نظریه جواز تخریب را تأیید می کند و می گوید این بعید نیست و تمسک می کند به قاعده ⁽²⁾. ⁽³⁾«ما على المحسنين» شيخ محمد حسن نجفی نیز با او موافقت کرده است. ⁽⁴⁾

سید یزدی در عروه می نویسد اگر مردم به توسعه مسجد احتیاج دارند تخریب و انهدام آن اگرچه ساختمان از استحکام خوبی هم برخوردار باشد جایز است. تمامی فقهایی که بر عروه تعلیقه نوشته اند نیز این نظر را اختیار کرده اند. ⁽⁵⁾

ج) ادله جواز تخریب مسجد

برای جواز تخریب و انهدام مسجد به منظور توسعۀ آن به چند دلیل تمسک شده

است:

مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله در نخستین بنای آن مساحتی شامل هفتاد ذراع در شصت ذراع یا صد ذراع در صد ذراع ساخته شد و با دیوارهای خشتی و گلی و ستونهایی از تنه درخت خرما بنا گردید. سقف آن با شاخه های درخت خرما پوشیده شد ⁽⁷⁾و البته به مقتضای صحیحه عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام.

به علت افزایش شمار مسلمانان اصحاب پیامبر چندین بار خواستار توسعه

مسجد شدند که آن حضرت نیز اجازه دادند ولی باز هم اصحاب با مشاهده نفوذ باران به داخل مسجد پیشنهاد گل اندود کردن سقف آن را داشتند که حضرت اجازه این کار را ندادند و فرمودند: «عریش کعریش موسی؛ سایه بانش همچون سایه بان حضرت موسی باشد تا پیامبر زنده بود مسجد بدین گونه بود؛ ⁽¹⁾چنان که محقق خوئی ⁽²⁾و سید عبدالاعلی سبزواری ⁽³⁾به این صحیحه استدلال کرده اند.

جهتش این است که مسجد در تملک هیچ کسی نیست تا در همچو تصرفات (تخریب و توسعه) به اذن او نیاز باشد؛ زیرا مسجد فقط عبادتگاه خدای سبحان است از این رو از تصرف در آن هیچ مانعی وجود ندارد البته تصرفی که انتفاع و بهره برداری از مسجد را بیشتر کند و عبادتگاه بودن آن فراگیرتر شود. به بیان دیگر واقف، زمین و ساختمان مسجد را از ملک خودش خارج و آن را آزاد کرده است و علقه ملکیت از بین رفته است به طوری که او نسبت به این زمین و ساختمان اجنبی می باشد و این بقعه به جهت عبادت ملک خدای متعال شده است. بنابراین، هر تصرفی که موجب تحقق بیشتری از این هدف شود با این که نیاز شدید مسلمین نیز به توسعه مسجد ضروری باشد پس به مقتضای قاعده این تصرف جایز است. ⁽⁴⁾

د) تجدید بنای مسجد

هرگاه مسجدی منهدم شود به طوری که دیگر قابل استفاده نباشد، مستحب است تجدید بنا شود شیخ در مبسوط می گوید هرگاه مسجدی خراب و ویران شود، مستحب است در صورت امکان تجدید بنا شود؛⁽¹⁾چنان که ابن ادریس ⁽²⁾، محقق ⁽³⁾و علامه ⁽⁴⁾نیز این نظریه را اختیار کرده اند.

سید یزدی در عروه می گوید هرگاه مسجد رو به ویرانی و خرابی گذاشت به طوری که دیگر قابل انتفاع نباشد جایز است آن را تجدید بنا کنند. تمامی معلّقین بر عروه با او موافقت کرده اند

فاضل اصفهانی ادعا می کند که استحباب تجدید بنای مسجد به یک مرتبه ای از وضوح است. ⁽⁵⁾یعنی به قدری واضح است که احتیاج به استدلال ندارد، ولی محقق کرکی می گوید تجدید بنای مسجد در حقیقت به معنای عمارت مسجد است که استحباب آن به ضرورت معلوم است. ⁽⁶⁾

سید محمد عاملی ادعا می کند که عمومات استحباب تعمیر مساجد این مورد را شامل می شود. ⁽⁷⁾

شیخ محمد حسن نجفی می گوید استحباب تجدید بنای مسجد ضروری دین است. ⁽⁸⁾

ه) احداث درب پنجره و دریچه برای مسجد

اشاره

چنان که بر حسب ادله ترمیم، توسعه و تجدید بنای مساجد جایز است، همچنان احداث در جدید، پنجره و روزنه و دریچه برای مساجد نیز جایز است.

1. احداث درب جدید

اگر چنان که مصلحت عموم مسلمین و نمازگزاران اقتضا کند که در جدیدی برای مسجد احداث شود مانند این که موقع ورود و خروج از مسجد ازدحام زیادی به وجود می آید بدین جهت لازم است توسعه ای برای نمازگزاران داده شود. این مصلحت موجب می شود که در جدیدی احداث شود و اگر احداث در برای مصلحت عده خاصی باشد؛ مثل این که راه بعضی از نمازگزاران نزدیکتر می شود احتمال دارد در این صورت هم احداث در جدید جایز باشد؛ زیرا این امر اعانت بر فعل خیر و تقرب به خداست. ⁽¹⁾

2. احداث پنجره و روزنه

و همچنین جایز است با رعایت مصلحت عموم مسلمین و نمازگزاران و یا دفع مفسده، پنجره و روزنه و دریچه ای برای مسجد باز شود. ⁽²⁾

3. تغییر هیئت مسجد

اشاره

شیخ محمد حسن نجفی می گوید اگر مصلحت یا دفع مفسده ای ایجاب کند که هیئت و شکل فعلی ساختمان مسجد تغییر کند جایز است این تغییر انجام شود. ⁽³⁾

4. آلات و وسایل مسجد منهدم شده

هرگاه مسجدی به هر دلیلی منهدم شد اگر چنان که ممکن است آلات و لوازم

آن در خود همان مسجد به کار گرفته شود اگر این مسجد نیازی به آنها ندارد و یا اگر ممکن نیست این وسایل به کار گرفته شود باید در مساجد دیگر استفاده شود؛ چون همه مساجد از آن خداست و تمامی مساجد در حقیقت یک مسجد است؛ زیرا هدف مساجد این است که شعائر دین در آنها اقامه شود و عبادات انجام شود. در تحقق این غرض هیچ تفاوتی مابین مساجد نیست. ⁽¹⁾

گفتار دوم دیدگاه اهل سنّت

برخی از فقیهان اهل سنت معتقدند که ترمیم مسجد و تعمیر ساختمان آن گاهی به منظور تقویت و استحکام ساختمان آن است و این در صورتی است که مسجد در معرض انهدام و خرابی قرار گرفته باشد و گاهی به منظور حسن و زیبایی مسجد تعمیراتی انجام می.شود در هر دو صورت از مصادیق عمران و آباد کردن مساجد خدا می باشند ک در شریعت اسلامی به آنها امر شده است. این امر واجب کفایی است اگر چنانچه برخی از مسلمانان به آن اقدام،کنند از سایرین ساقط می شود.

خداوند متعال می فرماید: «انما يعمر مساجد... من المهتدین»؛ ⁽²⁾تنها کسانی مساجد خدا را آباد می سازند که ایمان به خداوند و روز رستاخیز دارند.

قرطبی می گوید: این آیه کریمه دلیل است بر این که خداوند متعال شهادت می دهد که آباد کنندگان مساجد به خدا و روز رستاخیز ایمان دارند؛ زیرا خداوند ایمان را به عمارت و آباد کردن مساجد مرتبط ساخته است. سپس اضافه می کند که آیه کریمه ایمان را برای کسانی ثابت می کند که مساجد را آباد کرده اند. این عمران و آبادی مساجد - در اثر اقامه نماز در آنها و نظافت و پاکیزه نگاه داشتن و اصلاح و ترمیم مساجدی است که در معرض انهدام و خرابی قرار گرفته اند -

می باشد. ⁽¹⁾

در حاشیه قلیوبی آمده است عمارت مسجد عبارت است از ساختن مسجد، ترمیم و گچ کاری آن به جهت استحکام ساختمان نصب،پلکان دیوار کشی اطراف آن، نظافت و جارو کردن تهیه حصیر برای سایه بان مسجد و.... ⁽²⁾و ابن مذحجی در «العباب» به برخی از این امور اشاره کرده است. ⁽³⁾

بهوتی حنبلی می گوید: برخی از فقها معتقدند که برای مصلحت مسلمانان و نمازگزاران جایز است مسجد تخریب و تجدید بنا شود. ⁽⁴⁾

ابن نجیم حنفی می گوید: تدبیر امور، اداره مسجد جامع و تعمیر و اصلاح به عهده امام و نایب اوست. ⁽⁵⁾

فصل پنجم: آراستگی و پیراستگی مسجد

اشاره

مبحث اول: تزیین مساجد

مبحث دوم: پاکیزه خوشبو کردن و روشن نگه داشتن مسجد

مبحث سوم: خارج کردن سنگریزه از مسجد

مبحث اول: تزیین مساجد

مقدمه

تزئین که در زبان عربی به آن «زَخْرَفَه» گفته می شود، به معنای زینت دادن، آراستن و تزئین کردن چیزی می باشد.

جوهری می نویسد: «الزخرف» در اصل به معنای طلا است و مزخرف یعنی تزئین شده و سپس به هر چیزی که شبیه چیز دیگری ساخته شود زخرف گفته می شود؛ مثلاً روکش نهادن و یا آب دادن فلز را با طلا و نقره. ⁽¹⁾

در لسان العرب آمده است: «الزخرف» در اصل به معنای طلا می باشد، سپس هر چیز زیبایی را زخرف،نامیدند بیت مزخرف یعنی خانه ای که آراسته و مزین شده است و در حدیث وارد شده است نهى أن تزخرف المساجد». ⁽²⁾

«زخرفه» در لسان روایات و در اصطلاح فقها نیز به همین معنای لغوی به کار رفته است. از بررسی مجموع روایاتی که درباره مساجد از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام صادر شده است - مخصوصاً مثل سخن پیامبر صلی الله علیه و آله: «... لا، عریش کعریش موسی علیه السلام» ⁽³⁾استفاده می شود که بنای شارع مقدس بر آن است که این مکان در عین شکوه معنوی و عظمت و قداست خاص خویش از نظر ظاهری ساده و از پیرایشهای مادی به دور باشد؛ بدیهی است که مسجد مکان زهد و عبادت

می باشد و نبایست مساجد مانند قصرها و کاخهای لهو و لعب و جای خودخواهی شادمانی و خوشحالی و چیزهای پوچ و بیهوده باشند.

مساجد عصر پیامبر صلی الله علیه و آله از بنایی بسیار ساده و ابتدایی برخوردار بودند و در نهایت سادگی و بی پیرایگی ساخته می شدند در مساجد نه مجسمه ای بود، نه ظروف زرین و سیمین و نه اشیاء قیمتی دیگر.

اما برخلاف مساجد دیگر معابد موجود در آن زمان دارای ساختمان هایی بسیار مجلل و باشکوه بودند.

در آنها ابزار و آلات فراوان و کاربردهای تزئیناتی از قبیل مجسمه، اشیای زرین و سیمین جواهرات و سنگهای قیمتی بسیاری وجود داشت. در اینجا برای نمونه کیفیت ساختمانی پاره ای از این عبادتگاه ها را مورد بررسی قرار می دهیم.

ابن رسته اطلاعات بسیار جالبی در باب کیفیت بنای بعضی از کلیساهای قسطنطنیه به دست می دهد که در اینجا به نقل بخشی از آن می پردازیم. وی کلیسای سلطان را چنین توصیف می کند کلیسای سلطان دارای ده در است که چهار در آن را از طلا و شش در دیگر را از نقره ساخته اند در کلیسا جایگاهی است که سلطان در آن می نشیند مساحت و اندازه آن چهار ذراع است که آن را از یاقوت و مروارید زینت کردهاند سایر سقفهای کلیسا از طلا و نقره مزین شده است. ⁽¹⁾

همچنین در وصف یکی از کلیساهای رومیه می نویسد: در وسط شهر کلیسای بزرگی واقع شده که صد ذراع ارتفاع دارد بر سر آن برج گنبدی از جنس سرب ساخته اند. دیوارهای این کلیسا با طلا،پوشیده درهای آن از مس چینی ساخته شده، درهای داخلی که به نمازگاهشان باز می شود همه پوشیده از طلاست و جایگاه هایی را که کاهنان در آن می نشینند از طلا پوشانیده اند. در آن کلیسا هزار بادبزن طلایی وجود دارد که اندازه هر یک از آنها یک ذراع در یک ذراع است و با در و یاقوت تزئین یافته و بر آنها دستگیره هایی نصب شده است باز در آن کلیسا، ششصد صلیب

طلایی وجود دارد که در وسط هر صلیب مرواریدی نشانده اند. ⁽¹⁾

مسعودی نیز در باب معابد یونانیان و مردم شام قدیم به تفصیل سخن گفته و یادآور شده است که بیشتر آنها دارای بناهای بسیار مرتفع با سنگهای تراشیده و نقشهای عجیب بوده و در خود بتها مجسمه های طلا و نقره و اقسام جواهرات داشته است. ⁽²⁾

با این ترتیب از مجموع آنچه گذشت می توان به تفاوت آشکار میان مسجد و دیگر معابد موجود آن،زمان از لحاظ سادگی و بی پیرایگی مسجد و تشریفات آن چنانی در آن عبادتگاه ها پی برد.

اساساً با وجود این که اسلام با تجمل و زیبایی در حد معقول آن مخالفتی ندارد ولی یکی از معیارهای ارزشی در اسلام سادگی و وارستگی از مظاهر دنیوی است. بدین جهت مساجد با تزئیناتی که در کاخهای پادشاهان و اهل دنیا متداول است نباید آراسته شود و اینگونه تجملات منافی و مغایر با ارزشهای اسلامی است.

بعد از بیان این مقدمه احکام تزئین مساجد در ضمن چند گفتار بحث و بررسی می شود.

گفتار اول: بررسی حرمت یا کراهت تزیین مساجد

اشاره

دو دیدگاه در این باره وجود دارد

الف) دیدگاه اول حرمت

اشاره

بسیاری از فقیهان شیعه معتقدند که زخرفه» (تزئین) مساجد حرام است شیخ طوسی می گوید:

«لا يجوز أن تكون مزخرفة أو مذهبة، أو فيها شيء من التصاوير»؛ ⁽³⁾

تزئین و آراستن مسجد یا طلاکاری و نقاشی کردن آن جایز نیست.

ابن ادریس می گوید:

«لا يجوز أن تكون مزخرفة أو مذهبة». ⁽¹⁾

محقق و علامه نیز می گویند تزئین و آراستن مسجد و نقاشی کردن آن حرام است. ⁽²⁾شهید در بیان و لمعه و شهید ثانی در مسالک همین نظر را اختیار کرده اند. ⁽³⁾

محقق ثانی می گوید: تزئین مسجد و نقاشی آن با طلا حرام است. ⁽⁴⁾سید در عروه «زخرفة المسجد» را تفسیر می کند به تزئین مسجد به کند به تزئین مسجد به طلا و تصریح به حرمت آن می کند، البته شماری از معلّقین عروه با او در حرمت موافقت نمی کنند. ⁽⁵⁾

فاضل اصفهانی و فاضل خراسانی حرمت تزئین مساجد را به مشهور نسبت داده اند. ⁽⁶⁾

1. ادله حرمت تزئین مسجد

برای اثبات حرمت تزئین به چند دلیل تمسک کرده اند:

2. نقد و بررسی هر دو دلیل

هر دو دلیل مورد مناقشه است؛ چون ادعای اسراف اینجا جایگاهی ندارد؛ زیرا حقیقت اسراف و قوام آن بستگی دارد به این که امری غرض عقلایی نداشته باشد، در حالی که ضروری و بدیهی است که تزئین مساجد به قصد تعظیم شعائر دين است و واضح است که تعظیم شعائر از بزرگترین اغراض عقلایی می باشد؛ چنان که تزئینات و طلاکاری در مشاهد مشرفه نیز از باب تعظیم شعائر دین است.

اما این که بگوییم تزئین مساجد بدعت است؛ چون در زمان پیامبر معهود نبوده است این ادعا وجهی ندارد؛ چون تحقق بدعت به این است که امری که از احکام دین نیست آن را به دین نسبت دهیم اما بدون نسبت دادن، حقیقت بدعت محقق نمی شود و به محض این که چیزهایی در زمان پیامبر نبوده و بعدها به وجود آمده است، بدعت شمرده نمی شود و گرنه بسیاری از چیزهایی که در عصر پیامبر نبوده بدعت بدانیم؛ مانند،لامپ،برق لوازم سرمایش و گرمایش و.... این امور در زمان صدر اسلام،نبوده آیا ممکن است بگوییم اینها بدعت و حرام است چون در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله معهود نبوده است. ⁽²⁾

می سازند و کاخهای مستحکم بنا و مساجد را با طلا تزئین می کنند.

در کتاب غریبین آمده است در حدیث وارد شده است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وارد کعبه نشد تا این که امر کرد خانه کعبه از تزئینات طلاکاری، نقاشی ها و تصاویری که به وسیلهٔ آنها خانه کعبه تزئین شده بود پاکیزه نمایند و به امر پیامبر همه آنها را تراشیدند. ⁽⁴⁾

شیخ محمد حسن نجفی می گوید: همۀ این روایات از جهت سند و دلالت تمام نیست و شهرتی که جابر ضعف سند باشد هم وجود ندارد از این رو این روایات برای اثبات حرمت صلاحیت ندارد ⁽¹⁾و فاضل خراسانی می گوید: وجه حرمت تزئین مسجد واضح نیست. ⁽²⁾شهید در روض الجنان این نظر را مورد تأکید قرار داده است. ⁽³⁾

ب) دیدگاه دوم کراهت

شماری از متأخرین از فقهاء و برخی از متقدمان بر این باورند که تزئین و آراستن مسجد مکروه است. قاضی ابن براج می گوید:

«ينبغي أن لا يعلى و لا يظلّل و لا يزخرف»؛ ⁽⁴⁾

سزاوار است این که ساختمان مسجد خیلی مرتفع و بلند نباشد و همچنین سزاوارست مسجد سایه بان و تزئین نداشته باشد که البته سیاق عبارت او اقتضای کراهت دارد.

يحيى بن سعید می گوید: «یکره تعليتها وتظليلها وزخرفتها» ⁽⁵⁾و نیز شهید آن را از جعفی نقل می کند. ⁽⁶⁾

در روض الجنان آمده است شهید در دروس تزئین نقاشی و کشیدن تصاویر را در مسجد مکروه می داند ⁽⁷⁾و در نفلیه نیز به آن اشاره کرده است. ⁽⁸⁾محدث کاشانی در مفاتیح همین نظر را اختیار کرده است. ⁽⁹⁾

سید محمد عاملی در مدارک دو دلیلی که برای حرمت تزئین ذکر شده نقل می،کند سپس می گوید روایت عمرو بن جمیع سندش به جهت عده ای از مجاهیل ضعفا ضعیف است و دلیل دیگر بدعت بودن بیشتر از کراهت را ثابت نمی کند. ⁽¹⁾

شهید ثانی در روض الجنان می گوید دلیل حرمت نقاشی مسجد، کشیدن تصاویر و تزئین آن ضعیف است. ⁽²⁾فاضل خراسانی نیز در کفایه می گوید: دلیل حرمت تزئین واضح نیست. ⁽³⁾

محقق اردبیلی می گوید روایت عمرو بن جميع سندش تمام نیست و دلالت آن نیز صراحت ندارد تحقق بدعت هم خیلی روشن نیست از این رو، کراهت آن بعدی ندارد. ⁽⁴⁾

محقق خوئی می گوید هیچ دلیلی بر حرمت «زخرفه و نه بر نقاشی به تصاویر غیر ذوات ارواح نداریم و به حسب صناعت نظر اقوی جواز است ولی احتیاط ترک آن است. ⁽⁵⁾

شيخ على جواهری می گوید بنا بر ظاهر ادله کراهت شدیده دارد، و احتیاط ترک آن است. ⁽⁶⁾

گفتار دوم: تزئین مساجد از نگاه اهل سنت

1. مذهب شافعی

ماوردی می گوید: در زمینه آویزان کردن شمعدان و چلچراغ طلایی و نقره ای در

خانه کعبه و سایر مساجد و روکش طلا و نقره گذاشتن بر آنها دو وجه است:

نووی می گوید: در تزئین خانه کعبه و سایر مساجد و تزئین سقف آنها با طلا و نقره و آویزان کردن شمعدان و لوستر طلایی و نقره ای دو وجه مشهور است، و اصح آن دو وجه تحریم می باشد.

و استدلال می کند به این که تزئین کعبه و مساجد در سنت وارد نشده و هیچ یک از خلفای راشدین به آن عمل نکرده اند از این رو بدعت می باشد و هر بدعتی ضلالت و گمراهی است.

وجه دوم: این عمل جایز و مباح است؛ به جهت این که در تزئین کعبه و مساجد تعظیم آنها و عظمت و شکوه دین می باشد. ⁽²⁾

قاضی ابو یحیی انصاری می گوید مکروه است این که مسجد نقاشی و برای آن کنگره ساخته شود؛ زیرا آنها قلب نمازگزار را به خود مشغول می کنند. ⁽³⁾نووی و ابن حجر هیتمی نیز به آن اشاره کرده اند. ⁽⁴⁾

2. مذهب حنفی

فقیهان حنفی معتقدند به این که نقاشی کردن مساجد با گچ و آب طلا به جز محراب آن جایز است اما نقاشی کردن محراب مسجد کراهت دارد، به جهت این که نمازگزار را به خود مشغول می کند.

برخی از فقهای حنفی بر این باورند که نقاشی کردن مساجد کراهت دارد. ⁽¹⁾

3. مذهب حنبلی

فقهای حنبلی می گویند تزئین و آراستن مسجد با طلا و نقره حرام می باشد و اگر چنان که برخی افراد آن را تزئین کرده باشند ازاله و برطرف کردن آن واجب است. اما تزئین مسجد با نقاشی و رنگ آمیزی و هرچه که نمازگزار را غالباً از عبادات باز می دارد مکروه است. ⁽²⁾

4. مذهب مالکی