گزارشی از دانش ایمنی در اسلام

مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوی، مرتضی، - 1326

عنوان و نام پديدآور : گزارشی از: دانش ایمنی در اسلام/ تحقیق مرتضی رضوی

مشخصات نشر : تهران: مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت و بهداشت کار، 1380.

مشخصات ظاهری : ص 739

شابک : 964-350-934-620000ریال

یادداشت : کتابنامه به‌صورت زیرنویس

موضوع : حوادث -- پیشگیری -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

اسلام و بهداشت

ایمنی صنعتی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده : مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت و بهداشت کار

رده بندی کنگره : BP232/6/ر6گ‌4

رده بندی دیویی : 297/485

شماره کتابشناسی ملی : م‌79-10928

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

مقدمه:

بسم الله الرحمن الرحيم

کار، در هر سه ماهیت آنسان که بر پدیده های طبیعی می نشیند و آن گاه که ماهیت اجتماعی پیدا می کند و یا کار فکری تنها ممیزه عینی و عملی انسان و دیگر موجودات است.

فلسفة وجودی انسان و اصالت هستی بشر بر این پایه استوار است که انسان منهای کار علت «بودن» خویش را از دست می دهد لیس للانسان الا ما سعی بشر به طور تکوینی می خواهد در طبیعت تصرف کند و آهنگ آن را در مسیر و جهت دلخواه خود قرار دهد تا به ایمنی و کمال برسد.

کار علاوه بر زحمت و فشار روانی و جسمانی با ستیزه گری طبیعت که همانا «حادثه» نامیده می شود، روبرو است. رفاه و ایمنی فردی و اجتماعی تنها به قیمت تحمل رنج و مشقت حاصل نشده بلکه تقابل پر چالش انسان و طبیعت همواره جان و تن آدمی را آماج قرار داده و از این رواست که باید گفت طبیعت گاهی چه بی رحم عمل می کند، چرا که مشاهدهٔ آمار و عواقب ناخوشایند حوادث ناشی از کار قلب هر انسان تلاشگری را به سختی می فشارد.

پس به حکم خرد و احساس باید در صدد مهار حادثه برآمد. به ویژه با اتخاذ ساز و کار پیشگیری اساسی از نتایج نامطلوب ناشی از رابطه متقابل کار و طبیعت روابط انسان ها با یکدیگر و ارتباط فرد با اجتماع که در مجموع کار و امور اجتماعی نامیده شده است.

تمایل به مطلوبیت بیان و نوع نگرش دین مقدس اسلام به اصلی مهم با عنوان ایمنی و لزوم طرح آن در گسترهٔ فرهنگ کار در جامعه ما را بر آن داشت تا کتابی پیش رو در این زمینه به نام دانش ایمنی در «اسلام» به جامعه عزیز کار و کارگری و کلیه کارکنان و دست اندرکاران عرصه های محیط زیست شهرسازی معماری بهداشت، بهزیستی و تمامی مدیران دانشجویان و اساتید مراکز آموزشی و پژوهشی و همچنین از طریق شبکهٔ اطلاع رسانی جهانی (اینترنت) به همۀ تشنگان درک مفاهیم متعالی اسلام در سراسر جهان تقدیم نماییم.

در خاتمه موفقیت روزافزون نگارنده و مرکز تحقیقات و تعلمیات حفاظت و بهداشت کار را در جهت ارتقاء فرهنگ ایمنی و بهداشت کار از درگاه ایزد متعال خواهانیم.

حسین کمالی

وزیر کار و امور اجتماعی

بسم الله الرحمن الرحيم

انسان این موجود چاره جو هماره برای تصرف در طبیعت و ایجاد رفاه در صدد شناخت چاره ها و ره چاره ها است. و این کوشش خود را کار و «دانش» می نامد رفاه در سالمترین مفهوم و معتدل ترین معنی یعنی «ایمن بودن در زندگی» یعنی «آسایش».

اما مشكل بشر این است که برای فراهم آوردن این آسایش آسایش خویش را در معرض خطر قرار می دهد و گویا گزیری از این «فدای معشوق برای معشوق» نیست.

از جانب دیگر به حکم خرد برای این چاره گری نیز چاره گری ای لازم است که «دانش ایمنی» نامیده می شود. اینک سوال بزرگی که بر بالای سر زیست تاریخی بشر هست این است آیا این حکم خرد در حداقل ممکن پاسخ عملی دریافت کرده است؟ تا ایمنی در تکاپوهایی که برای ایمنی انجام می یابد تامین گردد و آسودگی در به دست آوردن آسودگی، نابود نشود؟

در این میان بخشی از جامعه که در میان آنان بیش از سایر بخش ها آسودگی فدای آسودگی و ایمنی فدای ایمنی می گردد «کارگران» هستند به راستی در این هستی چه پر هزینه می دهند «آسایش» را!؟

انهدام همواره نیروی انسانی (یعنی انهدام نیروی خلاق) و ناله های دردآلود کارگران حادثه دیده و کثرت افراد مصدوم، بیمار معلول و، ناتوان که بر اثر حوادث و بیماری های ناشی از کار سلامت و سعادت خود و خانواده را از دست داده اند نه فقط حکایت از قصور و تقصیر در مسولیت خطیر انسانی دارد بلکه بیان رسای فریاد و امداد خواهی و مظلومیت انسان هایی است که هر چند هنوز دچار این گونه گرفتاری ها نشده اند لیکن هماره بر لبه پرتگاه آن قرار دارند.

وجود این همه انسان آسیب دیده نه تنها نهیبی بر وجدان بشریت است بلکه تقاضای بلند و رسایی از التماس و درخواست مظلومانه افرادی است که هر لحظه در معرض سقوط در این حوادث اند.

آری نمی شود این فریاد مجسم میلیون ها انسان (در سر تا سر کره خاکی) را واگذاشت و از آن وارهید. زیرا او ابزار نیست او هم چون ما و شما جان دارد و جانش بسی شیرین و محترم است.

اگر حوادث و بیماری های ناشی از کار را در کنار هم بررسی کنیم به روشنی در می یابیم که جامعه بشری در برخورد با گروه دوم در دو نکته بهای لازم را به آن نداده است:

1- غفلت و بی توجهی: اگر حوادث و بیماری های ناشی از کار در یک تلقی همزمان با پیدایش بشر نبوده دستکم از سده ها و هزاران سال پیش یعنی از روزگارانی که آدمی به «کار» آغازیده وجود داشته است اما توصیه های ایمنی به عنوان «دانش ایمنی» در این اواخر در مراکز علمی جهان سازمان می یابد.

علما و دانشمندان در طول تاریخ و سراسر جهان در این مورد غفلتی بس شکفت و بی توجهی توجیه ناپذیر از خود نشان داده اند.

2- کم بها دادن به افرادی که با حوادث و بیماری های ناشی از کار رو به رو می شوند با این که طلیعه هایی رخ داده و چاشنی هایی در سیر تاریخی علوم در این مورد به وجود آمده و می توانسته راهگشای خوب و کارساز باشد متاسفانه شده است. مسکوت مانده و از تداوم محروم

بقراط و همچنین ابوعلی سینا از دردهای شکمی قولنج مانندی در بین کارگران نقاش که به رنگ آمیزی عمارات می پرداختند سخن به میان آورده اند که به احتمال قوی نشانه ای از مسمومیت این کارگران با ترکیبات سر بی موجود در رنگ های نقاشی بوده است ولی از آن روزگاران تا قرن شانزدهم میلادی در کتب طبی و علمی اشارات قابل ملاحظه ای

به موضوع نشده است. از این تاریخ به بعد است که امراض و حوادث ناشی از کار جایی را و احیاناً فصلی را در متون مربوطه به خود اختصاص داده و اینک تحت عنوان «دانش ایمنی» بخش عمده ای از سایر حوادث و بیماری ها را نیز به زیر چتر خود می گیرد.

امروز در بدبینانه ترین و تبعیض آمیزترین بینش نیز انهدام نیروی انسانی دستکم به مثابه انهدام تخصص ها تلقى می شود و به منزله از دست رفتن بخشی از سرمایه جامعه شناخته می شود تا چه رسد به بینش های والا که کرامت انسانی گوهر محوری آن هاست.

با آن چه که گذشت شاید تا حدودی به این اندیشه و باور نزدیک شده باشیم که ایمنی و بهداشت کار یک شعور است نه شعار ایمنی یک فرهنگ است نه فقط مقررات حفاظت در برابر حوادث یک ادراک و مقبولیت فکری است نه دستور، ایمنی به درایت و تفکر نیاز دارد تا دستور و، قانون حفاظت در برابر حوادث شناخت و باور می خواهد.

ایجاد رابطه میان نیروی انسانی و مسائل واحدهای تولیدی و خدماتی نیازمند ارتباط ذهنی و رفتاری و تفاهم متقابل بین انسان و کارگاه است این رابطه این تفاهم این مؤانست و این قبول و پذیرش هنوز به صورت مطلوب جای نیفتاده و رخ نداده است. فرهنگ صنعتی کمتر جا افتاده و طبعاً و تبعاً فرهنگ ایمنی نیز سازمان نیافته است و برای آموزش و انتقال آن به نیروی انسانی شاغل در صنعت اقدام همه جانبه ای کمتر صورت گرفته است.

ایمنی یک فرهنگ، شعور و وجدان است که علاوه بر عرصه خود آگاه باید عرصه ناخودآگاه را نیز تسخیر کند، امنیت یک فرهنگ وقتی فراگیرتر می شود که از ذهنیت فرد آغاز شده گفتار و رفتار را نیز پوشش دهد. ایمنی یک مفهوم جمعی است که از فرد به جمع تسری می یابد و مجدداً به خود فرد باز پس می گردد. امنیت یک مقوله اعتقادی است که در گفتار، کردار و پیرامون شخص متجلی می گردد، آزار، ایذاء، بدخواهی و مزاحمت در اشکال، روانی لفظی و (فیزیکی با مفهوم حفاظت، امنیت ایمنی و ایمان)، مغایرت دارد. طبیعت زیبایی وجود، و زیبایی طبیعت و وجود در سلامت انسان و محیط مشهود است نه در تضییع و تخریب آن ها. همان طور که ساختار اساسی هر جامعه بر محور فرهنگ استوار است همان گونه هم رعایت اصول ایمنی و بهداشت کار نسبت مستقیم با ارتقای فرهنگ ایمنی و بهداشت کار دارد لذا هر دست هدایتگر سازنده ای که در جهان پدیدار می گردد هدف گیری اصلی را در جهت، اصلاح بهبود و ارتقای فرهنگ جامعه به کار می گیرد و هر دست استعمارگر و استثمارگری به وجود می آید تیر زهرآگین خود را ابتدا به قلب فرهنگ نشانه می رود.

از آن جا که جامعه ایران یک جامعه اسلامی است طبعاً مبانی فرهنگی این جامعه متاثر از اسلام و مبتنی بر اصول و اعتقادات اسلامی است - و به عبارت دیگر در یک جامعه مذهبی ریشه های فرهنگی از اعتقادات مذهبی می روید و مایه می گیرد - و اسلام به عنوان یک دین کامل و همه جانبه در اعتقادات نهان و روابط کار آشکار مردم نقش تعیین کننده

دارد و در این زمینه اصول و روابطی را حاکم می گرداند که به عنوان فرهنگ مردم و جامعه تلقی و شناخته می شود.

آیا می شود از این، فرهنگ به «ایمنی در کار» رسید؟

آیا چنین بینش توجه و اهتمام در فرهنگ اسلام وجود دارد؟

نظر ما این است که اسلام فرهنگی بس غنی و عمیق و همه جانبه دارد در هر زمان هر مکان و هر وضعیتی از شرایط زیست انسانی که موقعیت دست دهد گوشه ای از زوایای روشن خود را بروز می دهد و آن چه که امروز مورد نیاز مسلمین است شناخت و شناسایی فرهنگ اسلام نسبت به صنعت در ابعاد مختلف آن از جمله «ایمنی در محیط کار صنعتی» است تا از گزند حوادث و بیماری های ناشی از کار و خطرهای بی شمار آن مصونیت یابند.

بهترین ایمان آن است که مردم از تو در امان (ایمن) باشند و بهترین اسلام آن است که مردم از دست و زبان تو به سلامت مانند. ⁽¹⁾

اساساً بخشی از معنی و مفهوم ایمان این است که برای مردم آن بخواهیم که برای خود می طلبیم و از مردم چیزی را دفع و طرد کنیم که برای جسم و جان خود بد می دانیم. ⁽²⁾

سال های متمادی چه دوران تحقیقات در داخل و خارج کشور و چه دوران کاری در جهت تقویت و ارتقای فرهنگ ایمنی، «ایمنی» از دیدگاه «اسلام» یکی از دل مشغولی های من بوده است تا این که کتاب «چگونگی ارتقای فرهنگ ایمنی و بهداشت کار» را تدوین کردم.

ولی در این زمان یکی از آروزهای دیرینه من در ارتباط با نیازهای، جامعه توسط این کتاب که اینک در پیش رو دارید عملی گردید برادر دانشمند متفکر اسلام شناس جناب آقای رضوی برای اولین بار در کشور و شاید در جهان، به این ضرورت اقدام کردند ان شاء الله اجر معنوی این زحمات را از خداوند منان دریافت دارند.

در خاتمه از حمایت های بی شائبه وزیر محترم کار و امور اجتماعی و معاون محترم تنظیم روابط کار و معاون محترم اداری و مالی تشکر و قدردانی می شود.

مهندس صالح قاسمی

رییس مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت و بهداشت کار

1379/2/12

فصل اول: مقدمات

اشاره

مقوله «ایمنی» هم سخت و دشوار، هم سهل و آسان

اندیشه و شناخت جویی در هستی به محور «مطلق وجود» را، فلسفه و اندیشه و شناخت جویی در هر بخشی از جهان هستی را علم نامیده اند و علوم را به دو قسمت تقسیم کرده اند علوم تجربی و علوم انسانی.

دانش «ایمنی شناسی» در این بین به کدام مربوط است؟ علمی از علوم تجربی است؟ یا علمی از علوم انسانی؟ دانش ها از هر دو نوع ارتباطاتی با هم دارند برخی ارتباط تنگاتنگ و برخی ارتباط، کمتر اما دانش ایمنی آن قدر با همه علوم رابطه و پیوند دارد که باید گفت علم ایمنی شناسی هم یک علم تجربی است و هم یک علم انسانی.

یک مجموعه سیستماتیک از عناصر مشخص همه علوم همسوی در جهت شناخت اصول و فروعی که حفاظت و بهداشت انسان را تأمین، کند دانش ایمنی نامیده می شود. عناصری طبیعی، فیزیکی، ریاضی، بهداشتی درمانی آلیاژ شناسی شناخت استحکام و توان و کاربرد مواد، ابزار، ماشین آلات و عناصری انسان شناختی روان، شناختی جامعه شناختی روان درمانی رفتار شناختی، علم اخلاق و اقتصاد، باید اندامواره تنظیم شوند و هر اندامی در جای خود و هر جزیی در جایگاه بهینه و ضروری خود جای بگیرد تا چیزی بنام «علم ایمنی» سامان یابد.

نظر به نوباوگی این علم هنوز فرسنگ ها راه فاصله هست تا جامعه بشری ادعا کند که علمی به نام «دانش ایمنی» دارد. از این جهت دانش ایمنی سخت ترین و دشوارترین علم است چیزی است که همه علوم را الزاماً به خدمت خویش می خواهد و همه آن ها را در بر می گیرد.

و این بدان معنی نیست که اگر محقق بتواند همه علوم را در خیمهٔ اندیشه اش جمع کند لزوماً «دانشمند ایمنی» می شود زیرا مشکل فقط کمیت علمی نیست که با انباشتی از علوم حل شود بل مشکلی که حل آن نسبتاً دور از دسترس است چگونگی سازمان دادن به این علوم در جهت مورد نظر و عجین کردن سیستماتیک آن هاست که بتواند

همه آن ها را در یک ماهیت اندامواره در آورد و نامش را علم ایمنی بگذارد. دانش ایمنی همیشه این مشکل را خواهد داشت حتی پس از گذشت قرن ها زیرا ابتکارات و کشف های جدید در سایر علوم به محض ورود به عرصه، دانش جایگاهی در پیکر علم ایمنی برای خود می خواهد و همیشه باید دانش ایمنی (که هر کدام از دانش ها عنصری از عناصر وی را تشکیل می دهند) به این عنصر جدید جایگاه مناسبی در اندام خویش بدهد.

درست است هر ابتکار و کشف جدید در حوزه یک علم در علوم دیگر تأثیر دارد و این تنها به ایمنی مربوط نیست لیکن مساله در مورد «ایمنی» تنها تأثیر نیست بلکه مصداق «جزء پذیری» و «ترکیب مجدد» که بنحو محسوس یا غیر محسوس ماهیت علم ایمنی را با درصدی تغییر می دهد، می باشد.

در شرایط امروزی نسبت به دانش ایمنی هنوز در آغاز راه هستیم که یافته ها و اندوخته هایمان بیشتر جنبه آماری و تا حدودی رفتار شناسی و ردیفی از وسایل حفاظت دارد که کلیاتی را نیز از علوم دیگر وام می گیرد. با گذشت زمان ایمنی خواهد توانست مستحق عنوان «علم» به معنی «خاص» باشد. لیکن دشواری و سختی ویژه این علم همیشه خواهد بود.

از جانب دیگر ایمنی علمی آسان و سهل است زیرا سه اصل مهم و دارای کاربرد نیرومند در اختیار این دانش است:

1- غریزه حفظ جان در خدمت ایمنی است.

2- انسان در امور همسو و همجهت با غریزه آموزش پذیرتر است.

علوم دیگر در خدمت ایمنی است - بیش از تعامل و داد و ستدی که میان علوم است.

اما با این همه در همین جا نیز با یک مشکل بزرگ روبه رو هستیم در عرصهٔ سایر علوم انسان اشرف مخلوقات و قابل اعتمادترین موجود است لیکن در عرصه علم ایمنی همین انسان نا مطمئن ترین و غیرقابل اعتمادترین موجود است. یک عمل جراحی که روی یک انسان انجام می یابد محاسبات پزشک جراح پزشک بیهوشی، و... همه درست از آب در می آید مگر موارد نادر زیرا پزشک سروکارش با اندام جسمی و سلول های انسان است. در مهندسی تخلف محاسبات کمتر از طب است و همچنین در فیزیک به معنی عام و ریاضیات به معنی عام تقریباً به صفر می رسد.

در حالی که قاعدة القواعد ریاضی این است قواعد ریاضی تخلف ناپذیر هستند هر مثلث دارای سه زاویه و سه ضلع است هر مربع دارای چهار زاویه و چهار، ضلع، هر دایره سیصد و شصت درجه است و بالاخره دو دو تا مساوی چهار تا. در علوم انسانی قاعدة القواعد عبارت است «از همه قواعد علوم انسانی استثناپذیر هستند». به جز یک قاعده آن هم خود همین قاعده است.

وقتی که از مرحله نظر به مرحله عمل و از «عالم ذهن» به «عالم» عین می رسیم همین قواعد استثناپذبر، استثناپذیرتر و غیر قابل اعتمادتر می شوند رفتار انسان اعم از رفتارهای آگاهانه ارادی و رفتارهای ناخودآگاه - غیر قابل پیش بینی می شود و اگر همه علوم و همه امکانات بشر در خدمت ایمنی استخدام شوند با زممکن است یک کارگر در فلان مرکز حساس با یک حرکت عمدی جان عده زیادی را بگیرد و همین طور با یک رفتار ناخودآگاه.

دانش ایمنی با یک صخره سنگ یا بتون یا درخت و یا سلول و گلبول سر و کار ندارد بل با موجودی سیال، متحرک دارای خصایل، تعمّد، غفلت خطا لغزش و.... و دارای انگیزه های گوناگون و در عین حال پیچیده و ناشناخته است که خودش «موجود نا شناخته» نام گرفته و درعین حال درصدد شناختن همه چیز است.

موضوع علم انسان شناسی «انسان» است اما موضوع علم ایمنی - از این دیدگاه - «انسان موجود ناشناخته» است. خودکشی یکی از مسائل روان شناسی و در سطح دیگر یکی از مسائل جامعه شناسی است اما خودکشی در علم ایمنی «خود کشی به عنوان «دیگران کشی» نیز مطرح است. دانشمند ایمنی با کسانی مخاطبه دارد که می خواهند زنده و سالم بمانند و او کاری با خودکشی که تنها جان یک فردی که نمی خواهد زنده و سالم بماند را از بین می برد، ندارد. برای او جان ده ها و صدها فرد مطرح است که با خودکشی انفجاری یک فرد می میرند که نمی خواهند بمیرند.

آن بمب اتمی که با حرکت یک انگشت می تواند جهانی را به تباهی بکشد تا آن باروت که در خانه شکارچی است، آن اجاق گاز آشپزخانه، آن اسیدی که در آزمایشگاه و آن خودرو و آن قیچی و... (که همگی ره آورد علوم دیگرند) موضوع علم ایمنی است و هر چه توسعه صنعتی و اجتماعی بیشتر همان قدر مسئولیت دانش ایمنی بیشتر می شود. این که گفتم ایمنی نوباوه است و هنوز در عمل به عنوان یک علم بالغ شناخته نمی شود یکی از ادله ملموس این گفتار «احساس خود کفایی» مردم سازمان ها و حتی سازمان های دولتی از مراکز «علوم ایمنی» است. در زمانی که طب به هر دلیل صورت و ماهیت کامل علمی و تخصصی به خود نگرفته بود هر ننه خانم دهاتی نیز طبیب بود و در طول تاریخ مردم با هر علم و دانش چنین رفتاری داشته اند و دارند.

تنها جامعه های به اصطلاح جهان سوم نیستند که این احساس خودکفایی غیر دانشورانه را نسبت به ایمنی دارند،

ایمنی در مقایسه با سایر علوم و تخصص ها در جوامع اروپایی نیز با این بی توجهی عامه روبه روست. آن روز که مراکز علمی ایمنی بتواند مانند آب لوله کشی شده شهرها به همه جا و به هر نقطه از جامعه سرویس دهد آن وقت می توان گفت ایمنی یک علم بالغ، شده است.

من در این کتاب نه تنها در مقام ارائه علم ایمنی نیستم بلکه ادعای ارائه بخشی یا یک اندامی از اندام های آن را نیز ندارم تنها در صدد ارائه شمایی از «توجه عمیق و همه جانبه اسلام به ایمنی» هستم آن نیز نه کاملاً به صورت جامع الاطراف که بتوانم بگویم این است ایمنی در، اسلام زیرا کار من اولین کار و در نتیجه ابتداییترین کار در این مساله خواهد بود. به همین دلیل نام این کتاب را ایمنی در «اسلام نمی گذارم آن را گزارشی از «دانش ایمنی در اسلام» می نامم.

اما این وعده را به همه به ویژه به متخصصین دانش ایمنی می دهم که حقایق و واقعیت های علمی شگفت انگیز و معجزه آسای علمی در این کتاب خواهند دید که دقیقاً ما فوق اندیشه های انسان معمولی و بزرگ دانشمندان و محققان علمی است.

منشأ حوادث ناگوار

اشاره

در این کتاب به محور 46 موضوع که عامل و خیزشگاه حادثه هستند بحث شده است آیا عوامل حادثه به این 46 مورد منحصر می شوند؟ بی تردید دایره امکان وسیعتر و گسترده تر از آن است که بتوان پاسخ مثبت به این سؤال داد اما از این دیدگاه که آن چه انسان می تواند با پیشگیری و چاره سازی ایمنی قابل قبول و مطلوب خردمندانه ای را تأمین کند با شناسائی و رعایت این 46 مورد قابل دسترسی است.

با اذعان به این حقیقت که از همه سفارشات و ارشادات قرآن و احادیث در این موضوع های چهل و شش گانه نیز، آن مقداری جمع آوری شده که در توان من و امکانات من بوده، نه همه آن ها.

منشأ و خیزشگاه ها:

1- عدم رعایت شرایط لازم در محیط زیست عمومی.

2- عدم رعایت شرایط لازم در محیط شهر.

3- عدم شرایط بهداشتی و حفاظتی در خانه و خانواده

4- عدم رعایت مقررات راهنمائی و رانندگی.

5- استاندارد نبودن برخی از معابر (عنوان ویژه).

6 عدم رعایت شرایط لازم در انتخاب محل کار.

7- وجود فضاهای زاید با هوای راکد در محیط خانه و محیط کار

8- عدم بهداشت فردی کارفرما یا رئیس.

9- عدم بهداشت فردی کارگر یا کارمند.

10- عدم بهداشت روانی وجود اضطراب روانی یا ایجاد جو نامناسب روانی توسط برخی از همکاران.

11- عدم بهداشت و حفاظت ویژه محیط کار.

12- عدم هوای مناسب با شرایط لازم

13- عدم شرایط لازم در آب محیط کار.

14- عدم رعایت شرایط لازم در نور محیط کار

15- عدم شرایط لازم در رنگ محیط کار ابزار و لباس کارکنان.

16- عدم شرایط ایمنی در نقشه ساختمان.

17- عدم شرایط لازم در ابزار از نظر نوع تناسب با مورد کار، استحکام ابزار.

18- تکلف در کار عدم توجه به اهمیت ابزار و اهمیت ویژگی ابزار.

19- عدم توجه به «تقادیر» و محاسبات لازم در میان ابزار کار و مورد کار و نیز محاسبات در سازگاری اجزای مورد کار.

20- ریخت و پاش در محیط کار

21- عدم پرسش و مشاوره در موارد لازم.

22- عدم استفاده از تجارب همکاران - عنوان ویژهٔ «یاد دادن و یادگرفتن».

23- عدم شرایط ایمنی در لباس.

24- عدم شرایط ایمنی در کفش و کلاه.

25- عدم تحجیر حفاظ نرده، (دیوارک) در سطح های ویژه.

26- عدم توجه به تفاوت فضاها هنگام ورود از فضایی به فضای دیگر.

27- عدم هماهنگی در کار گروهی.

28- عدم «آهنگ» در کار - کار بدون ریتم و بدون «نسلان».

29- عدم مساعدت شرایط روانی مدیر کارفرما یا رئیس - نقص شخصیتی، نه بهداشتی.

30- عدم مساعدت شرایط روانی کارگر یا کارمند - نقص شخصیتی، نه بهداشتی.

31- خصلت های حادثه ساز - اعم از عدم بهداشت روانی و نقص شخصیتی که به فعلیت دائمی رسیده و یا یک حالت موردی که موقتاً رخ داده است.

32- عدم نشاط.

33- عدم نشاط (عنوان ویژه) ناشی از سوء تنظیم یا عدم تنظیم برنامه خواب کارگر، کارمند، یا مدیر.

34- گرسنگی در حین کار: گرسنگی ناشناخته و یا شناخته.

35- مدافعه ادرار و مدفوع در حین کار.

36- عدم شناخت کافی از محیط کار در محیط های بزرگ کاری.

37- عدم توجه به تقدم حقوق گروهی بر «حقوق فردی» در کارگروهی.

38- رؤیاپردازی در حین کار.

39- خستگی فیزیولوژیک

40- خستگی ناشی از کار

41- دو شغله بودن.

42- عدم رعایت اصول احتیاط.

43- عدم تفکیک در طرز تفکر و عمل میان کار در زمین و کار در ارتفاع.

44- عدم توجه به تنظیم هر چیز در جای خود.

45- عدم دانش و تخصص لازم نسبت به کار مربوطه.

46- اشتباه و خطای محض

برخی از موضوع های بالا تحت عنوان «فصل» و برخی به عنوان بخشی از یک فصل و برخی نیز در ضمن مباحث، مطرح گشته اند. آیه و حدیث مربوط به هر کدام ارائه شده و توضیحات لازم نیز آمده است و آخرین مساله یعنی «اشتباه محض» که ممکن است انسان با مراعات همه جانبه تمام اصول و فروع ایمنی باز دچار اشتباه شود و منشأ خطا گردد، اساساً بحث نشده است زیرا از موضوع ایمنی خارج و به دانش «انسان شناسی» مربوط و از اصول آن علم است. و همچنین مدیریت و چون و چرای آن که سخت در امر ایمنی دخالت و اهمیت دارد در این کتاب مطرح نگشته است زیرا آن خود یک علم گسترده و نیازمند کتاب و کتاب های مستقل است.

همان طور که مشاهده می کنید در شمارش بالا تفکیک موضوعات از همدیگر با مشکل مواجه است و احساس می شود که تداخل و اشتراک میان موضوع ها هست - گر چه هنگام مطالعه کتاب تمایز آن ها بیشتر روشن خواهد شد - مثلاً خصلت های حادثه ساز می تواند «عدم بهداشت روانی» و «عدم مساعدت روانی» را در ضمن خود داشته باشد و مجموعاً تحت یک عنوان بحث شوند نه هر کدام به صورت جدا و منفک و با عنوان مستقل.

این مشکل ناشی از این نکته مهم است که قرآن و اهل بیت - علیهم السلام - به دلیل این که «راسخون در علم» هستند به اندازه ما نیازمند جراحی پیکر «دانش» و به اصطلاح نیازمند «فونکوسیونالیسم» نیستند.

علم و دانش در حقیقت یک چیز واحد و «بسیط» است. ⁽¹⁾ما به دلیل ضعفمان دانش را رشته رشته و هر رشته را مساله مساله کرده ایم و قرآن و اهل بیت - علیهم السلام - با همه توجهی که به اصل «کلّمواالناس على قدر عقولهم» داشته اند و کلام را تنزیل نموده اند باز افق سخنشان خیلی بالا و شمول کلامشان بس غنی و انباشته از پیام است که جراحی و فونکوسیونالیسم در سخن آنان به حدی که انسان های معمولی به آن دچار می شوند نیست.

به اصطلاح بگذار راحتت:کنم مشکل بالا ناشی از ضعف من است.

شغل شرافتمندانه

اشاره

تعریف شغل شرافتمندانه شغلی است بدون «عطله»، مفید به جامعه، مشروع در جهت تأمین نیازهای شخصی و دفع ذلت.

شغل شرافتمندانه تر شغلی است بدون عطله مفید به، جامعه مشروع در جهت نیازهای شخصی و دیگران (جامعه) و حفظ حیثیت خود و دیگران

ماهیت هر دو یکی است و از سه عنصر - عدم عطله مفید بودن به جامعه مشروع بودن - تشکیل می یابد. و فرق میانشان در «جهت» است. اینک توضیحی در مورد هر کدام از عنصرهای سه گانه:

1- عُطله: عطله یعنی: انسان وجود خودش را «عاطل» نماید که منشأ اثر و ثمر مثبت نباشد. عطله یکی از اصول فراز و شناخته شده در علوم انسانی اسلامی است در انسان، شناسی روان، شناسی روان شناسی، اجتمای، جامعه شناسی، علم اخلاق و اقتصاد جایگاه ویژه دارد و کاربردهای متعدد دارد عطله در وجود خویشتن عطله در، زمین، عطله در مسکن و هر ساختمان، عطله در سرمایه عطله در علم از نظر اسلام عطله در هر نوع و گونه اش حرام است.

2- مفید بودن به جامعه ممکن است کسی وجودش را عاطل نکند و شغلی داشته باشد فعال و کوشا باشد اما از شغل و فعالیت او سودی به جامعه نرسد این نوع شغل به دو قسم است:

الف) شغلی که برای جامعه مفید نیست لیکن ضرری نیز به جامعه ندارد مانند «رهبانیت مشتغل» کسی از جامعه بیرون برود در کوهی دره ای، غاری کلبه ای مانند غارنشینان از محیط طبیعی استفاده کند نه چیزی به جامه بدهد و نه چیزی از جامه بگیرد. این انتخاب را اسلام محکوم کرده و تحریم نموده است هم تحت عنوان «رهبانیت» و هم تحت عنوان تعرب بعد الهجره و گناه کبیره نامیده است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - ليس فى امتى رهبانية ولا سياحة و لازم يعنى السكوت: ⁽¹⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: در امّت من رهبانیت نیست و نه کولی گری و نه سکوت.

توضیح، کولی گری و خانه به دوشی و نیز چله نشینی برای سکوت همان طور که در میان بودائیان و هندوئیان هست، در اسلام اکیداً تحریم شده است.

عن ابي عبدالله - عليه السلام - قال، وجدنا في كتاب على - عليه السلام - ان الكبائر خمس: الشِّركَ بِاللّهِ عزوجل، وعُقوقَ الوالِدَينِ، وأكلَ الرِّبا بَعدَ البَيِّنَةِ، وَالفِرارَ مِنَ الزَّحفِ، وَالتَّعَرُّبَ بَعدَ الهِجرَةِ: ⁽²⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: در کتابی از علی - علیه السلام - گناهان کبیره را پنج چیز مشاهده می کنیم شرک بر خدا عقوق والدین رباخواری پس از آن که شخص به حرام بودن آن آگاه باشد، فرار کردن از مقابل دشمن در جهاد و تعرب بعد از هجرت.

البته پنج گناه فوق به اصطلاح اکبر کبایر هستند و گرنه کبایر زیاد است و قاعده کلی این است: هر گناهی که برای آن در متن قرآن وعده عذاب داده شده کبیره است. ⁽³⁾

تعرب: یعنی بادیه نشینی بعد از هجرت یعنی پس از آن که کسی در جامعه و مدنیت زندگی می کند. اگر یک فرد مدنی مدنیت را رها کند و بدویت را برگزیند مرتکب گناه کبیره شده است.

یک نویسنده غربی می گوید اسلام در میان مردمی پدید گشته که اکثرشان چادرنشین و بدوی بودند با این همه مدنی ترین و شهری ترین آئین است. ⁽⁴⁾

ب) شغلی که مفید به جامعه نیست بل به طور مستقیم یا غیر مستقیم به جامعه ضرر می رساند مانند: رهبانیت غیر مشتغل که از هدایای دیگران می خورد گدایی، فعال رباخواری فعال دارای دفتر و دستک و، مدیریت پرداختن به مواد مخدر اعم از تولید و توزیع شغل قرار دادن امور جنسی، تأسیس قمار کده و...

مشروع بودن نظرها و اندیشه ها گاهی در مواردی مختلف می شود برخی از آن ها شغلی را مفید به جامعه و برخی دیگر شغلی را مضر می دانند بنابراین نمی توان همه نظریه ها را به رسمیت شناخت و نمی توان جامعه را بلاتکلیف گذاشت و باید از آن میان رأی و نظر و بینشی را گزینش کرده و به رسمیت گذاشت. این را قانون گذاری یا تقنین می نامند و عمل مطابق آن، مشروع و رفتار مخالف آن را، نامشروع نامیده اند خواه منشأ قانون خدا و دین باشد و خواه یک پارلمان مشروع.

معیار، قرآنی قرآن برای شغل شرافتمندانه تنها یک شرط گذاشته است «ابتغاء من فضل الله» که ترجمه آن «جویش از فضل خدا» می شود.

وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ. ⁽¹⁾در پی به دست آوردن از فضل خدا باشید. فَابْتَغُوا عِنْدَ اللّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ وَ اشْکُرُوا لَهُ، ⁽²⁾و بجوئید روزی را از ناحیه خدا و او را بپرستید و شکرگزار باشید. يَضْرِبُونَ في الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ، ⁽³⁾در زمین گام بر می دارند و در صدد به دست آوردن فضل خدا هستند. جویش از فضل خدا لزوماً ویژگی های زیر را دارد:

1- با «تصرف نامعقول در محیط زیست» همراه نیست.

2- ضرری را متوجه جامعه نمی کند.

3- لطمه ای به حقوق افراد یا فرد دیگر نمی زند.

4- عطله در آن راه ندارد. ه لزوماً و الزاماً مشروع است.

شرافت شغل با همین سه معیار عطله مفید بودن به جامعه مشروع، بودن سنجیده می شود و هر کسی با آسانی می تواند شغل ها را با هم مقایسه کند کدام شغل با درصدی از عطله همراه است؟ و کدام شغل درصدی از مفید نبودن را دارا است؟ و کدام دیگر چه نسبتی از مشروعیت را با خود دارد؟

نسبیت در مشروع بودن چهار مرحله دارد:

الف) اشتغال واجب - مانند شغل هائی که واجب کفائی هستند و گاهی واجب عینی می شوند.

ب) اشتغال مستحب - مانند کشاورزی، دامداری صنعتگری آموزگاری (به معنی عام)، طبابت و...

ج) اشتغال مباح - مانند سلمانی گری.

د) اشتغال مکروه - مانند دلالی و شرکت های واسطه ای سوداگری تجارت غیر ضروری (در سیستم توزیع). آن چه در بحث فوق در مدنظر است ارزش اجتماعی و سودرسانی شغل به جامعه است که در حیات «شخصیت جامعه» تا چه حدی ضرورت دارد یک اصطلاح دیگر در مکروه بودن شغل هست که به رابطه خود شخص با شغلش ناظر است در این اصطلاح سلمانی گری و نیز قصابی که واجب کفائی است مکروه می شود.

پس شرافت شغل بسته به حیاتی بودن آن برای شخصیت جامعه است و فقدان شرافت شغل نیز عبارت است از:

1- عدم سود به جامعه یعنی بود و نبود آن برای جامعه فرقی نمی کند مثل سوداگری و آن نوع از داد و ستدگری که ضرورتی در سیستم توزیع برایش نیست چنین شغلی شرافتمندانه نیست.

2- مضر به جامعه که نه تنها شرافتمندانه نیست بلکه ضد شرافت است.

3- مضرتر و مضرترین، که...

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - أَحَبُّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَی اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ أَنْفَعُهُمْ لِعِبَادِهِ ⁽¹⁾رسول خدا - صلى الله عليه و آله - فرمود محبوب ترین بندگان خدا برای خدا کسی است که برای بندگان خدا سودمندتر باشد.

خَیْرُ اَلنَّاسِ مَنِ اِنْتَفَعَ بِهِ اَلنَّاسُ: ⁽²⁾بهترین مردم کسی است که مردم از او نفع ببرند. باز می فرمايد: طُوبَى لِمَنِ اكْتَسَبَ مِنَ المُؤْمِنِينَ مَالاً مِنْ غَيْرِ مَعْصِيَةٍ وَأَنفَقَهُ فِي غَيْرِ مَعْصِيَةٍ وَعَادَ بِهِ عَلَى أَهْلِ الْمُسْكَنَةِ وَجَانَبَ أَهْلَ الْخيَلاءِ وَالتَّفَاخُرِ وَالرَّغْبَةِ فى الدُّنْيَا المبتدعينَ خِلافَ سُنّتى الْعَامِلِينَ بِغَيْرِ سِيرَتي ⁽³⁾خوشا به حال مومنی از مومنان که مالی را از راه مشروع به دست آورد و به وسیله آن عیادت کند مستمندان را و دوری جوید از اهل تکبر و تفاخر و از دنیاپرستان که بدعت گذارانند بر خلاف فرهنگ من و عمل می کنند به فرهنگی غیر از فرهنگ من.

قال على - عليه السلام- .... وَ أَطِیبُوا الْمَكْسَبَ ⁽⁴⁾: على - عليه السلام - فرمود و گوارا کنید درآمدتان را - شغل گوارا انتخاب کنید.

شغل شرم آور

على - عليه السلام - قيل بما الافتخار؟ قال: باحدى ثلاث: مال طاهر او ادب بارع او صناعة لا يستحى المرء منها: ⁽⁵⁾پرسیدند: افتخار به چه چیز است؟ گفت به یکی از سه چیز ثروت پاک یا فرهیختگی نیکو یا حرفه ای که مرد از پرداختن به آن احساس شرم نکند.

شغل شرم آور نیز نسبی است از تولید و توزیع مواد مخدر رباخواری و.... تا برسد به دلّالی غیر لازم.

کاریدی:

كان رسول الله - صلى الله عليه و آله -: يعلف الناضح ويعقل البعير و يقم البيت و يحلب الشاة و يخصف النعل و يرقع الثوب و يأكل مع خادمه و يطحن عنه اذا اعيى و يشترى الشيء من السوق و لا يمنعه الحياء ان يعلقه بيده او يجعله في طرف ثوبه فينقلب الى اهله: ⁽⁶)پیامبر خدا شتر مخصوص آب کشی را علف می داد به دست خویش شتر را می بست خانه را جارو می کرد، شیر از پستان میش می دوشید کفش خودش را پینه می زد لباس خودش را وصله می کرد با خادمش غذا می خورد، هر وقت خادم از چرخاندن آسیاب دستی خسته می شد خودش آن را می چرخانید از بازار چیز می خرید و آن را در دست یا در دامن لباسش به خانه می آورد بدون این که از این کار احساس شرم کند.

بنابراین دامداری سوپور شهرداری بودن، پینه دوزی رفوگری، باربری نه تنها شغل شرم آوری نیستند بلکه حرفه افتخار آمیز نیز هستند. شرم از آن ثروتمند رباخوار یا سوداگر بی مبالاتی است که مشروع و نامشروع را رعایت نمی کند گرچه لباس پر قیمتی نیز به تن دارد.پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - با کلنگ زمین را می کَند. ⁽¹)حضرت داود برای کار بنّائی در شانه اش سنگ حمل می کرد و حصیر ⁽²می بافت.)ان اميرالمؤمنين - عليه السلام - ﴿أَعْتَقَ أَلْفَ مَمْلُوکٍ مِنْ مَالِهِ وَ کَدِّ یَدِهِ: ⁽³⁾على - عليه السلام- در آن مدت که از خلافت دور بود - هزار برده از مال و حاصل دسترنج خود آزاد کرد. رأيت اباالحسن - عليه السلام -: عمَلُ فی أرضٍ لَهُ قَدِ استَنقَعَت قَدَماهُ فِی العَرَقِ، فَقُلتُ لَهُ: جُعِلتُ فِداکَ ! أینَ الرِّجالُ؟ فَقالَ : یا عَلِیُّ ، قَد عَمِلَ بِالیَدِ مَن هُوَ خَیرٌ مِنّی فی أرضِهِ ومِن أبی . فَقُلتُ لَهُ : ومَن هُوَ؟ فَقالَ؟ فقال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ⁽⁴⁾امام کاظم - علیه السلام - را دیدم با دستش در زمین کار می کرد عرق از پاهایش می ریخت گفتم فدایت شوم چرا این کار را به دیگران واگذار نمی کنی؟ فرمود کسی در روی زمینش کار می کرد که از من و پدرم گرامی تر بود، گفتم: منظورتان کیست؟ گفت: پیغمبر خدا.

امام صادق - علیه السلام - با کلنگ کار می کرد. ⁽⁵⁾

امام صادق - علیه السلام - می فرمود: می توانم کار یدی نکنم لیکن می خواهم خدا بداند که من در صدد روزی حلال هستم. ⁽⁶⁾

اَلْکَادُّ عَلَی عِیَالِهِ کَالْمُجَاهِدِ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ: ⁽⁷⁾کسی که برای عائله خود زحمت می کشد مانند کسی است که در راه خدا جهاد می کند. اَلْعِبادَةُ سَبْعُونَ جُزْءً اَفْضَلُها طَلَبُ الْحَلالِ ⁽⁸⁾عبادت هفتاد جزء است افضلش کار در جهت به دست آوردن روزی حلال است. قال امير المؤمنين - عليه السلام -: إِنَّ اَللَّهَ یُحِبُّ اَلْمُحْتَرِفَ اَلْأَمِینَ ⁽⁹⁾على - عليه السلام - فرمود: خداوند دوست دارد صاحب حرفه را که امین باشد.

و ده ها حدیث دیگر.

کار و بی کاری

اشاره

قرآن: سوره انشراح فَإِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً: پس در سختی است آسانی.

إِنَّ مَعَ اَلْعُسْرِ یُسْراً: واقعاً در سختی است آسایش. فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ: پس هرگاه احساس فراغت کردی خودت را به کوشش (و زحمت) وادار. در این سوره دوبار تکرار می کند که «آسایش از رنج متولد می شود» آن گاه بیکاری و فراغت را برای پیامبرش زیبنده نمی داند و او را از فراغت پرهیز می دهد.

چیزهائی بر پیامبر واجب است که بر امت مستحب است مانند مسواک نماز، وتر قربانی در هر عید قربان.

می فرماید: ثَلاَثٌ کُتِبَ عَلَیَّ وَ لَمْ یُکْتَبْ عَلَیْکُمْ اَلسِّوَاکُ وَ اَلْوَتْرُ وَ اَلْأُضْحِیَّهُ. ⁽¹⁾

چیزهائی نیز بر ایشان حرام است بهره مندی از زکات، صدقه نیمه کاره گذاشتن اعمال مستحبی ⁽²⁾و... که بر امت مکروه هستند. آیه های فوق تصریح دارند که فراغت و بیکاری برای آن حضرت حرام است.

و فراغت با معنی اتلاف عمر گر چه به عنوان چند دقیقه باشد بر هر مسلمانی حرام است علی - عليه السلام - می فرماید: لَیْسَ لِلْمُؤْمِنِ بُدٌّ مِنْ أَنْ یَکُونَ شَاخِصاً فِی ثَلاَثٍ مَرَمَّهٍ لِمَعَاشٍ أَوْ خُطْوَهٍ لِمَعَادٍ أَوْ لَذَّهٍ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ: ⁽³⁾مؤمن را گزیری نیست مگر این که به یکی از سه چیز بپردازد تأمین و تنظیم امور اقتصادی یا عملی بای آخرت، یا لذت غیر حرام.

پیشتر نیز توضیح داده شد که «عُطله وجود - عُطله بدن - عطله نیروی کار» بر همگان حرام است.

كان رسول الله - صلى الله عليه و آله - إذا نَظَرَ إلی الرّجُلِ فأعْجَبَهُ، قالَ: هَل لَهُ حِرْفَهٌ؟ فإنْ قالوا: لا، قالَ: سَقَطَ مِن عَیْن. قِیلَ وَ کَیْفَ ذَاکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ قَالَ لِأَنَّ اَلْمُؤْمِنَ إِذَا لَمْ یَکُنْ لَهُ حِرْفَهٌ یَعِیشُ بِدِینِهِ: ⁽⁴⁾رسول خدا اگر شخصی را با ظاهری نیکو می دید و از او خوشش می آمد می گفت: آیا این شخص حرفه ای دارد؟ اگر می گفتند ندارد، می گفت: از چشمم افتاد. گفتند: چرا ای رسول خدا فرمود اگر مؤمن حرفه ای نداشته باشد از دینش ارتزاق می کند.

قال الحسن - عليه السلام -: لَا مُرُوَّهَ لِمَنْ لَا هِمَّهَ لَهُ: ⁽⁵⁾امام حسن مجتبى - عليه السلام - فرمود: آدم بی همّت مروت ندارد.

مروّت یعنی جوانمردی مروت از واژه «مرع» به معنی «مرد» مشتق شده که معادل فارسی آن جوانمردی است و در هر دو زبان مراد از آن خصلت ویژه ای است که جامع صفات، شرف حیثیت و بزرگواری می باشد. جوانمردی مختص مردان نیست زنان نیز باید واجد این خصلت باشند لیکن همان طور که در زن عفت برترین خصلت است در مرد مروّت برترین خصلت است و هر دو باید هر دو خصلت را داشته باشند.

همت پایگاه مروّت است و معنی مروّت را دانستیم این خصلت در عمل چگونه باید متجلی گردد؟ خود آن حضرت می فرماید: اَلْمُرُوَّهُ اَلْعَفَافُ وَ إِصْلاَحُ اَلْمَرْءِ مَالَهُ ⁽¹⁾مروت در دو نوع کردار متجلی می شود عفت در امور جنسی و رفتاری، و تنظیم امور مالی.

قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -: إن یَکُنِ الشُغلُ مَجْهَدهً فاتِّصالُ الفِراغِ مَفْسَدَهً: ⁽²⁾على - عليه السلام - فرمود: اگر کار و کوشش زحمت است بیکاری گرائی فسادانگیز و تباهی آفرین است.

افراد با همت کار می کنند افراد بی همت به «خیال» می پردازند. بیکاری خیال پروری می آورد و خیال پروری به بیکاری سوق می دهد یک دیالتیک و تعاطی مستقیم تصاعدی میان این دو هست به مطالب زیر توجه فرمائید.

بی کاری و رؤیاپردازی

على - عليه السلام -: إِیَّاکَ وَ الِاتِّکَالَ عَلَی الْمُنَی فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْکَی وَ مَطْلٌ عَنِ الْآخِرَهِ وَ الدُّنْیَا: ⁽³⁾مبادا به رؤیا پردازی بگروی رؤیا پروری کالای احمقان و واماندگی دنیا و آخرت است.

نوعی از رؤیاپردازی خوب و مفید است و منشأ ابتکار و کشف می شود رؤیای پرواز انسان منجر به کشف و ساختن هواپیما گشت پس معیار و ممیّز رؤیای مثبت و منفی چیست؟ به طور مشخص باید گفت رؤیائی که در خدمت «همت» باشد مثبت است و رؤیائی که فاقد این جهت باشد منفی است که در اصطلاح روانشناسی به بیماری خیال پردازی موسوم است.

بیکاری خیال پردازی می آورد و خیال پردازی روحیه گریز از کار را تقویت می کند. باز یک تعاطی و دیالتیک منفی و مضر را در این جا مشاهده می کنیم و در برخی از بخش های آینده خواهیم دید که خیال پردازی در حین کار فیزیکی از منشأهای حادثه و خطر آفرین است و در محیط اجتماعی نیز منشأ اقدام های دیوانه وار و خیزشگاه حوادث ناهنجار اجتماعی می گردد.

على - عليه السلام -: وَأَشْرَفُ الْغِنى تَرْك الْمُنى ⁽⁴⁾با شرف ترین ثروت ترک خیال پردازی است.

باز می فرماید: رَحِمَ اللّه ُ امْرَءً... وَکَذَّبَ مُناه: ⁽⁵⁾خدای رحمت کند شخصی را که... و سرکوب کند خیال پردازی خویش را (یا: عملی را بر اساس خیال پردازی خویش انجام ندهد).

و نیز می فرماید: إِنَّ قُلُوبَ اَلْجُهَّالِ تَسْتَفِزُّهَا اَلْأَطْمَاعُ وَ تَرْهَنُهَا اَلْمُنَی ⁽⁶⁾دل های نادانان بوسیله حرص و آز پوک (بی همت) می شود و در گرو خیال پردازی قرار می گیرد.

در این جا تعاطی و دیالکتیک منفی فوق دو محور پیدا می کند وقتی که دل و شخصیت آدمی پوک و بیهمت می شود به بیکاری می گراید بیکاری نیز او را به خیال پردازی سوق می دهد و بالعکس خیال پردازی بر می گردد روحیه بیکاری گرائی را تقویت می کند و بیکاری گرائی بی همتی را و نتیجه این داد و ستد مصداق درد بی درمان می شود.

على - عليه السلام -: مَا هَدَمَ الدِّینَ مِثْلُ الْبِدَعِ وَ لَا أَفْسَدَ الرَّجُلَ مِثْلُ الطَّمَعِ إِیَّاكَ وَ الْأَمَانِیَّ فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْكَی: ⁽¹⁾هیچ چیز دین را تباه نمی کند آن طور که بدعت تباه می کند و هیچ چیز شخص را فاسد نمی کند آنطور که آز می کند، مبادا خیال پرداز باشی که آن دستمایه احمقان است.

على - عليه السلام -: الأمانِيُّ تُعْمي عُيُونَ البصائرِ ⁽²⁾پرداختن به خیالات چشم های بصیرت را کور می کند.

راه رهیدن از این بیماری خطرناک فعال شدن و پرداختن به کار است.

قال الصادق - عليه السلام - أَمَّا الْمُهْمِلُ لِأَوْقَاتِهِ فَهُوَ صَيْدُ اَلشَّيْطَانِ﴾: ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: و اما کسی که اوقاتش را با بیکاری بگذراند پس او شکار شیطان است.

ایمنی

بنابراین «کار» خود بنفسه ایمنی است ایمنی، فردی ایمنی، خانوادگی ایمنی در محیط کار و ایمنی در جامعه، همه در رحله اول بسته به «کار» هستند.

اساس فرهنگ ایمنی هر جامعه را «فرهنگ کاری» آن جامعه تعیین می کند. بیکاری بزرگترین منشأ قتل ها، خود کشی ها، دزدی ها، خشونت ها، حادثه های ناگوار دیگر، است جامعه ای که افرادش به خصلت «کارگریزی» دچار

باشند به هیچ وسیله ای به نعمت با ارزش ایمنی نمی رسند مگر با ترویج و تشویق روح کارگرائی و این فرهنگ تحقق نمی یابد مگر روزی که افتخار به خوردن و «خوابیدن به افتخار به کار کردن تبدیل شود.

ضرورت ایمنی

قرآن

بدیهی است در نظر قرآن زیباترین و کامل ترین و آرمانی ترین زندگی زندگی بهشتی است و شیرین ترین و اساسی ترین کمال، بهشت ایمنی آن است

ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ ⁽⁴⁾داخل شوید به بهشت با سلامتی و ایمنی. یَدْعُونَ فِیهَا بِکُلِّ فَاکِهَهٍ آمِنِینَ ⁽⁵⁾و می خواهند در آنجا هر میوه ای را در حالی که ایمن هستند. إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٍ ⁽⁶⁾پرهیزگاران در سکونتگاه ایمن هستند. بهشتیان از آسیب، آفت بیم و هراس ایمن هستند:

لاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاهُمْ يَحْزَنُونَ⁽⁷⁾هراسی برای آنان نیست و نه غمگین می شوند. لا یَمَسُّهُمُ اَلسُّوءُ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ ⁽⁸⁾هیچ آسیب و آفت به آنان نمی رسد و نه غمگین می شوند.

ادْخُلُوا الجَنَّةَ لاخَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَ لا انْتُمْ تَحْزَنُونَ ⁽¹⁾داخل شوید به بهشت نه هراسی برای شما هست و نه غمگین می شوید. و در زندگی دنیوی بزرگترین ویژگی جامعه آرمانی اسلام - از نظر سنی و شیعه - پس از ظهور مهدی - علیه السلام، ایمنی آن جامعه است که ...وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً ⁽²⁾و تبدیل می کند جامعه شان را پس از بیم و هراسی که داشته اند به ایمنی.

آیه ها به محور ایمنی در قرآن زیاد است و باید گفت اساساً اسلام یعنی ایمنی دنیا و آخرت.

حدیث

بهتر است پیشاپیش به معنی سه واژه توجه شود:

1- آمان: ایمن بودن

الف) ایمن بودن از حوادثی که صحت بدن را تهدید می کنند اعم از بیماری یا حادثه های فیزیکی.

ب) ایمن بودن از ناگواری های خانوادگی

ج) ایمن بودن از گرفتاری های اجتماعی اعم از ناگواری هائی در فرهنگ عمومی و گرفتاری های فردی: امنیت فرهنگی و اجتماعی.

2- عافیت: درست همان معنی و کاربرد «امان» را دارد.

3- فراغ: این واژه دو کاربرد دارد:

الف: فراغ بیکاری - اتلاف وقت و بطالت - بی شغلی - که در برگ های پیش بحث شد.

ب) فراغ: به همان معنی و کاربرد کلمه «آمان» و همین کاربرد در این بخش مورد نظر است.

با این که خود لفظ «آمان» شامل صحت بدن نیز هست گاهی در حدیث ها این دو در عرض هم قرار می گیرند. و این به دلیل اهمیت بیشتر صحت بدن است زیرا بیمار بودن دردناک تر از (مثلاً) نداشتن یک دست است. فرد می تواند در صورت فقدان یک دست با برخورداری از صحت بدن یک زندگی نسبتاً خوبی داشته باشد لیکن فردی که دچار بیماری دائمی باشد زندگی برایش تلخ تر و دشوارتر است.

آیا از این دیدگاه می توان گفت «ایمنی بهداشتی» بر «ایمنی حفاظتی» اولویت و ترجیح دارد؟ شاید نتوان پاسخ قاطع داد لیکن در مقام رتبه عملی وقتی که سخن از ضرورت ایمنی است ایمنی بهداشتی مقدم است. این نکته را از ردیف شدن صحت بدن با لفظ ایمنی در چند حدیث مشاهده می کنیم

نِعمَتانِ مَجهُولَتانِ اَلصِّحَّهُ وَ الاَمان ⁽³⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود دو نعمت است که قدرشان شناخته نمی شود صحت بدن و ایمنی. نِعْمَتانِ مَجْهُولَتانِ الصِّحَّهُ والفراغ ⁽⁴⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود دو نعمت است که قدرشان شناخته نمی شود: صحت بدن و ایمنی.

نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِیهِمَا کَثِیرٌ مِنَ اَلنَّاسِ اَلصِّحَّهُ وَ اَلْفَرَاغُ ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: دو نعمت است که اکثر مردم در آن دو مغبون می شوند (زیرا قدرشان را نمی شناسند) صحت بدن و ایمنی. اَلنَّعِیمُ فِی اَلدُّنْیَا اَلْأَمْنُ وَ صِحَّهُ اَلْجِسْمِ: ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: برخورداری و بهره مندی در دنیا ایمنی و صحت بدن است. قال النبي - صلى الله عليه و آله- الحُسَنَهُ في الدُّنيا ألصَحَهُ والعافِيَةُ: ⁽³⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: خیرو زیبائی و گوارائی دنیا صحت بدن و ایمنی است.

در این پنج حدیث و امثالشان که خواهد آمد اگر تنها لفظ های «آمان»، «فراغ»، «عافیة» می آمد کافی بود و صحت بدن را نیز از آن ها می فهمیدیم اما همراهی لفظ صحت با آن ها جهت اعلام اهمیت سلامت بدن است.

و از دیدگاه دیگر ایمنی مصداق های متعدد دارد ایمنی فردی ایمنی، خانوادگی ایمنی، فرهنگی، ایمنی، اجتماعی، ایمنی بهداشتی و ایمنی حفاظتی و نظر به ویژگی ایمنی بهداشتی و حفاظتی آن ها را تحت عنوان «صحت بدن» نام برده اند.

اکنون ضرورت هر دو ایمنی - ایمنی بهداشتی و ایمنی حفاظتی - را از حدیث های دیگر بشنویم: قال الصادق - عليه السلام -: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: نِعْمَتَانِ مَکْفُورَتَانِ اَلْأَمْنُ وَ اَلْعَافِیَهُ: ⁽⁴⁾امام صادق می گوید: رسول خدا گفت: دو نعمت است که شکرشان به جای آورده نمی شود ایمنی و عافیت.

در این حدیث «عافیت» تنها به معنی صحت بدن آمده است.

عن ابي عبدالله - عليه السلام -: قال: خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ مِنْهُنَّ وَاحِدَهً لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ الْعَیْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ الْقَلْبِ فَأَوَّلُهَا صِحَّهُ الْبَدَنِ وَ الثَّانِیَهُ الْأَمْنُ وَ الثَّالِثَهُ السَّعَهُ فِی الرِّزْقِ وَ الرَّابِعَهُ الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قُلْتُ وَ مَا الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قَالَ الزَّوْجَهُ الصَّالِحَهُ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ وَ الْخَلِیطُ الصَّالِحُ وَ الْخَامِسَهُ وَ هِیَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الدَّعَهُ: ⁽⁵⁾از امام صادق - علیه السلام - که فرمود پنج چیز است هر کس یکی از آن ها را نداشته باشد پیوسته بهره اش از زندگی ناقص و عقلش زایل حواسش جمع نخواهد بود و دلش مشغول خواهد بود اول صحت بدن، دوم ایمنی، سوم وسعت، روزی چهارم انیس موافق.

گفتم: مراد از انیس موافق چیست؟ گفت همسر، صالح فرزند صالح، دوست صالح پنجم - و این شامل آن چهار تا نیز هست ⁽⁶⁾- با دیگران درگیر نشدن.

سمعت الصادق - عليه السلام - یَقُولُ: اَلْعَافِیَهُ نِعْمَهٌ خَفِیَّهٌ إِذَا وُجِدَتْ نُسِیَتْ وَ إِذَا فُقِدَتْ ذُکِرَتْ: ⁽⁷⁾شنیدم امام صادق - علیه السلام - می فرمود ایمنی نعمت خفیه است هرگاه وجود داشته باشد فراموش می شود و هرگاه از بین برود به یاد می آید.

سمعت الصادق - عليه السلام - یَقُولُ: اَلْعَافِیَهُ نِعْمَهٌ یَعْجِزُ اَلشُّکْرُ عَنْهَا ⁽¹⁾شنیدم امام صادق - عليه السلام - فرمود: ایمنی نعمتی است که انسان از شکر آن عاجز است.

على - عليه السلام - الصحة بضاعة والتّوانى اضاعة: ⁽²⁾على - عليه السلام - فرمود: صحت بدن سرمایه است و تنبلی ضایع کردن آن است.

على - عليه السلام -: اغْتَنِمْ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ: ⁽³⁾على فرمود صحت بدنت را غنیمت دان قبل از آن که دچار شود.

عيسى - عليه السلام -: اَلنَّاسُ رَجُلاَنِ مُعَافیً وَ مُبْتَلًی فَارْحَمُوا اَلْمُبْتَلَی وَ اِحْمَدُوا اَللَّهَ عَلَی اَلْعَافِیَهِ: ⁽⁴⁾مردم دو گروه اند: ایمن و گرفتار، برگرفتاران دلسوز باشید و برای ایمنی (خود و دیگران) خدای را حمد کنید.

و نیز می گوید اَلْعَافِیَهُ اَلْمُلْکُ اَلْخَفِیُّ ⁽⁵⁾ایمنی پادشاهی اعلام نشده است.

زندگی یعنی ایمنی آیا بر اساس این حدیث ها - و نیز بر اساس واقعیت و نیز بر اساس واقعیت - نمی توان گفت زندگی مساوی است با ایمنی» و «زندگی منهای ایمنی مساوی است با زندگی منهای زندگی» - ؟ امام صادق - علیه السلام - در روایت دیگر می فرماید:

خَمْسٌ مَنْ لَمْ تَکُنْ لَهُ فِیهِ لَمْ یَتَهَنَّ بِالْعَیْشِ اَلصِّحَّهُ وَ اَلْأَمْنُ وَ اَلْغِنَی وَ اَلْقَنَاعَهُ وَ اَلْأَنِیسُ اَلْمُوَافِقُ: ⁽⁶⁾کسی که پنج چیز نداشته باشد توان بهره مندی از زندگی نخواهد داشت صحت، بدن توان مالی قانع بودن، انیس موافق. توضیح: قانع بودن یعنی حریص نبودن اگر ثروتمندترین فرد فاقد روح قانع باشد بهره لازم را از زندگی نمی برد. در عبارت «امالی صدوق» به جای جمله «لم يتهن بی نیرو می شود» جمله «لم يتهنا» آمده یعنی هر کس فاقد این پنج چیز باشد زندگی برای او گوارا نمی شود.

رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: يا على لاَ خَیْرَ فِی.... وَ لاَ فِی اَلْحَیَاهِ إِلاَّ مَعَ اَلصِّحَّهِ: ⁽⁷⁾ای علی خیری در زندگی نیست مگر با صحت بدن.

ایمنی گرائی باید فرهنگ شود

ایمنی و شناخت:

نسبت ایمنی با انسان و نسبت آن با جهان و طبیعت چیست؟ آیا انسان در این طبیعت ایمن است و ایمنی دارد؟ یا هیچ ایمنی ای در این طبیعت برای انسان وجود ندارد؟ پاسخ هر دو طرف سؤال مطلق نیست نه می توان گفت انسان در این جهان ایمن است و نه می توان گفت برای او ایمنی وجود ندارد مساله به اصطلاح «اگری» است اگر بشر اصول و فروع ایمنی را رعایت کند ایمن می شود و گرنه، نه.

البته ممکن است کسی با همه دقت و رعایت اصول و فروع ایمنی باز دچار حادثه گردد لیکن این گونه موارد خیلی کم و در لیست آمارها بسیار اندک است.

انسان در زندگی طبیعی و قبل از مدنیت تنها در معرض آفات و خطرهای طبیعی - اعم از طبیعت ساکن و طبیعت منحرک - روبه رو بود و برای مقابله با آن ها مسلح ترین موجود بود زیرا هم مانند حیوانات به جهاز غریزه مجهز بود، و هم از خرد بهره می گرفت با پیدایش مدنیت و توسعه آن و ظهور انواع محصولات صنعتی عوامل و منشأهای حادثه و خطر نیز توسعه یافته بودند و هستند افرادی مانند ژان ژاک روسو که از دیدگاه دستکم زیست محیطی عقیده دارند که انسان در آن عصر ایمن تر از امروز بوده است و براستی از نظر کیفیت و چشیدن مزه «آسایش» عقیده اینان دور از

حقیقت نیست گرچه از نظر کمیت عمرها و کمیت برخورداری ها عصر حاضر قابل مقایسه با دوران های پیشین نمی باشد.

اما در هر صورت و با هر معیار و سنجش مقوله ایمنی یک مقوله بیشتر کیفی است تا کمی.

انسان قبل از مدنیت علاوه بر الهامات غریزی که در خطر پرهیزی داشت نسبت به شناخت خطرها چندان نیازی به آموزش و تحقق درچون و چراهای حادثه ها نداشت خطرهائی که او را تهدید می کردند از طوفان، سیل، آتش، و درندگان، تجاوز نمی کرد حتی او در قبال زلزله نیز در امان بود هنوز هم بادیه نشینان از ناحیه چیزی بنام زلزله و آوار تهدید نمی شوند.

انسان امروزی با صدها بل هزاران نوع منشأ خطر روبه رو است تنها در چهار دیواره خانه ده ها عامل خطر وجود دارد، در محیط شهر اجتماع بین الجوامع توسعه تسلیحات نیروگاه های هسته ای و غیر هسته ای وسایل نقلیه، آلودگی صوتی، و شرایط زیست محیطی و....

اگر جمله های فوق سیمای نگرش تک بعدی و یا بدبینانه داشته باشد نه به دلیل بدگزینی بل به دلیل ماهیت موضوع بحث است، بحث در ایمنی است و همه امکانات رفاهی در جهت خلاف ایمنی هستند گرچه می توان در فواید و بل در مواقعی درحیاتی و انسانی بودن آن ها داد سخن داد. این ویژگی ایمنی است و امدادگران افراد بدبین نیستند بل کار مقدسشان ایجاب می کند که با زنگ خطر آماده شوند و با آژیر خطر مرگ حرکت کنند.

انسان امروزی در این بحبوحه خطرها می تواند ایمنی خویش را تأمین کند به چهار شرط:

1- شناخت شناخت، طبیعت شناخت محیط زیست عمومی شناخت محیط، شهر شناخت محیط خانواده، شناخت محیط کار و شناخت خود.

2- آموختن آموختن اصول و فروع ایمنی.

3- به جریان افتادن آموخته ها و آموزه ها در رگه ها و شبکه فرهنگ عمومی.

4- به کار بستن آموخته ها.

شناخت طبیعت کره ای که ما در روی آن زندگی می کنیم در عین حال که به وجود آورنده و پرورنده ما است انباشته از خصلت های ضد ایمنی است، زلزله، سیل، طوفان سقوط صخره و، سنگ، سرما گرما، رعد، برق، ارتفاع، گودال و.... که حوادث طبیعی و فیزیکی نامیده می شوند و در پهنه حیات نیز میکرب های گوناگون درندگان، گیاهان سمی، خزندگان گزنده و... همگی ایمنی انسان را تهدید می کنند.

با نگاه به این روی سکه همه چیز را بر علیه ایمنی بل بر علیه اساس زندگی انسان می بینیم و اگر پدیده های صنعتی و اجتاعی دیگر را که توسط خود بشر ساخته و پدید شده اند از قبیل انواع سم ها، گازها دیوارها خودروها ماشین آلات و دستگاه های صنعتی داربست ها، ابزارها، تصادفات حریق ها و... را بیفزائیم به یک تصویر وحشتناک می رسیم.

اما با نگاهی به آن روی سکه مشاهده می کنیم همه چیز جهان از ریزترین موجودات مانند اتم و ملکول تا درشت اندام ترین دستگاه خلقت مانند منظومه و کهکشان در خدمت بشر هستند. پس آن چه مهم است نحوه برخورد و رفتار انسان با این طبیعت و پدیده های آن است باید راه و روش این رفتار مشخص و شناخته شود تا هم از منافع جهان استفاده شود و هم از خطرهای آن ایمنی حاصل شود. هیچ چیزی در این طبیعت بیجا و بی مورد آفریده نشده و هیچ کدام از آن ها بی فایده نیست.

و سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّمواتِ وَما فِی الأَرْضِ ⁽¹⁾به کار گماشته است برای شما آن چه را که در آسمان ها وزمین است. وسَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی الأرْضِ ⁽²⁾و به کار گماشته است برای شما هر آن چه را که در زمین است. قرآن درمورد پدیده های صنعتی و مدنی نیز همین بیان را دارد. سَخَّرَ لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ ⁽³⁾و برای شما امکان به کارگیری کشتی را در دریا داده است با امر خودش. أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی الْأَرْضِ وَ الْفُلْکَ تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ ⁽⁴⁾آیا مشاهده نمی کنی که خداوند هر آن چه را که در زمین است و نیز کشتی را برای شما به کار گماشته است. از این دیدگاه قرآن پدیده های صنعتی و مدنی نیز درست مانند پدیده های طبیعی در جهت نفع انسان هستند و هر دو یک روش و روال صحیح را در قبال خودشان از بشر خواستارند تا درخدمت بشر باشند. این روش وروال و شناخت کلیات و جزئیات آن را «علم ایمنی» می نامیم.

شناخت محیط زیست طبیعت و اجزای، آن موزون و هماهنگ است خواه در عرصه فیزیک: غرز غرائزها ویژگی و خواص هر کدام از اجزای طبیعت را به آن داده.

وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا و شکل هر کدام را بدان بخشیده است. وَلائَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا ⁽⁵⁾و هماهنگ و سازگار نمود ناهنماهنگ ها و ناسازگاری های آن هارا. و خواه در عرصه حیات همه موجودات نمو کننده از میکرب تا درختان بزرگ و حیوانات همه در خدمت بشر هستند.

و هیچ چیز زاید یا غیر لازم و نیز هیچ نقص و کمبودی در طبیعت و محیط زیست وجود ندارد: الذي خلق سبع سموات طباقاً ما ترى فى خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل ترى من فطور: او خدائی است که آفریده هفت آسمان منطبق بر هم. مشاهده نمی کنی در آفریده رحمان هیچ کاستی و زیادیای پس بگردان دیدگانت را در پهنه آفرینش، مطالعه و بررسی کن آیا هیچ سستی ای مشاهده نمی کنی؟

ثُمَّ اِرْجِعِ اَلْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ اَلْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسِیرٌ ⁽⁶⁾آن گاه چشمت را مکرر بچرخان یا با چشم مکرر و مسلّح بررسی کن و برای یافتن کاستی یا ناهماهنگی سعی کن بر می گردد چشمت به سوی خودت بازمانده و وامانده. موجوداتی که در طبیعت هستند وجود و حضورشان لازم و ضروری است و همه چیز در جهت سود بشر، انواع میکرب و تک یاخته ای ها اساس و منشأ حیات هستند اگر آن ها وجود نداشتند حیاتی و موجود جانداری به وجود نمی آمد.

در بیانات اهل بیت - عليهم السلام - تصریح شده است که هر کره ای که دارای موجودات زنده شده و یا در آینده خواهد شد ⁽¹⁾در همه شان آغاز حیات با موجودات ریز ⁽²⁾«جنبندگان» «یدبون» ⁽³⁾است که تکثیرشان نه از طریق مذکر و مؤنث (من غير فحولة ولا انثاث) ⁽⁴⁾بلكه هر واحد از آن ها به دو واحد تقسیم شده و تکثیر می یابند.

امروز ما این جنبندگان فاقد نر و ماده را باکتری می نامیم انواع میکرب باکتری، ویروس همه نعمت هائی هستند مانند هر نعمت دیگر و این انسان است که باید نحوه رفتار و برخورد خودش را با آن ها تنظیم نماید و بداند که چه راهی را باید برگزیند.

شناخت طبیعت و شناخت محیط زیست و اهمیت پدیده های هستی ما را تشویق می کند که از رفتارهای نادرست و نیز رفتارهای مخرب و برهم زننده هماهنگی طبیعت پرهیز کنیم و با دست خودمان منشأ آسیب و آفت عليه بر خودمان ایجاد نکنیم روش ایمنی را در پیش بگیریم و از روش ضد ایمنی خودداری کنیم. میکروب ها و انواع تک سلولی ها علاوه بر این که اولین منشأ حیات هستند «چرخه تولید غذا» نیز به عهده آن هاست کره زمین بدون آن ها نمی تواند غذائی برای گیاهان و جانداران داشته باشد. و نیز با صرف نظر از چرخه تولید غذا اگر

تک سلولی ها وجود نداشته باشند کره زمین در مدت کوتاهی زیر زباله ها متعفن شده و دفن می گردد. میکروب و تک یاخته ای ها در اصل عامل پاکیزه کننده طبیعت هستند نه عامل آلودگی.

ممکن است روزی کسانی مدعی شوند که فلان موجود هیچ سودی در طبیعت ندارد چنان که پیشتر در مواردی پیش آمده است لیکن با گذشت زمانی نه چندان طولانی متوجه شده اند که همان موجود نیز نقش مهمی در هماهنگی طبیعت داشته است. ⁽⁵⁾

شناخت محیط خانه، هنوز علم و فن آوری به آن حد نرسیده که بشر را از زلزله و امثال آن کاملاً ایمن نماید و اساساً برخی از حوادث طبیعی قابل کنترل توسط دانش و صنعت نیستند مانند چین خوردگی و یا حمله یک کره مدار گسسته به کره زمین و یا سنگ های بزرگ سرگردان فضائی و.... محیط خانه علاوه بر حوادث طبیعی و آفت ها و آسیب های ناشی از آن و نیز علاوه بر تهدیداتی که از جانب جانداران ریز و درشت متوجه انسان است و چیزی به نام خانه از آن ها کاملاً ایمن، نگشته خود خانه به عنوان یک پدیده غیر طبیعی هماهنگی طبیعی محیط را به نسبتی مختل می نماید و خانه چیزی است که خیلی از چرخه های طبیعت در آن دچار اختلال و دگرگونی و، حذف، می شوند. و به همین دلیل پدیده ای به نام خانه از جهتی یک ابزار مهم ایمنی و از جهتی خود وسیله ای جدی است بر ضد ایمنی.

خانه عامل ایمنی است از این جهت که ما را از چرخه خوردن جاندار جاندار دیگر را تا حد زیادی بیرون می کند و انسان در سایه خانه از خطر ببر و پلنگ و.... ایمن می شود و نیز از چرخه سرما و گرما اما وجود خانه میکرب ها را نیز از چرخه لازمشان خارج می کند و فعالیت آن ها را بیشتر در جهت ضد ایمنی و در مسیر منفی و مضر قرار می دهد. هرگز نباید تصور کرد که خطر دچار شدن به میکرب مضر در خانه کم است. همه چیز در فضای بیرون آلوده نیست اما همه چیز، خانه به نسبتی و به نوعی آلوده است آن هم در تمیزترین و بهداشتی ترین خانه.

و اگر همه اشیاء خانه را کاملاً و وسواسانه ضد عفونی کنیم نیازمند اقدامات واکسیناسیون خواهیم گشت که معلوم نیست این اقدامات نیز نتیجه مطلوب را بدهد.

یک لاک پشت در محیط آزاد 300 سال عمر می کند و یک انسان در محیط خانه و جامعه حداکثر 120 سال، خانه که خود یک وسیله ایمنی است هنگام زلزله به یک وسیله ضد ایمنی بس خطرناک - خطرناک از نظر کمی و کیفی - تبدیل می شود. و نیز ابزار و وسایل لازم در خانه از ریزترین وسیله تا کپسول و لوله گاز همگی حادثه ساز هستند. بنابراین محیط خانه سخت نیازمند شناخت و سخت نیازمند رعایت اصول و فروع ایمنی است بیش از نیازی که انسان در طبیعت آزاد به آن نیازمند است.

و به عنوان یک قاعده کلی باید گفت: در این طبیعت و اجتماع هر جا که وسایل و امکانات رفاهی زیاد است به همان نسبت دقت و مراقبت زیادی برای ایمنی لازم است بل لزوم دقت با تصاعد هندسی است نه با نسبت مساوی. باید ابزار و وسایل و امکانات محیط خانه را شناخت خود ساختمان و استحکام آن را دانست باید از وضعیت طبیعی زمین زیر ساختمان و نیز از وضعیت عارضی آن اطلاع کافی به دست آورد، وجود چاه یا قنات قدیمی و یا...

شناخت محیط کار، محیط کار می تواند همه شرایط محیط خانه را داشته باشد، آشپزخانه، دستشوئی و.... واگر ابزار کار مواد کار و محل کارهمه در زیر یک سوله باشند در این صورت محیط کار (علاوه بر همه آفت ها و آسیب هائی که در محیط خانه هستند) به دلیل حضور ابزار و مواد کار دارای خطرها و منشأهای حوادث بیشتر می شود که متأسفانه هنوز این قبیل کارگاهها بل این قبیل سازمانها و احیاناً در مواردی اداره ها، وجود دارند.

اصول ایمنی با خردورزی ویژه خود ایجاب می کند، شناخت دقیق محیط کار را ساختمان و همه گوشه های آن را شرایط زیر زمین و آن چه در زیر زمین است کانال ها لوله کشی ها و.... پله ها درب ها اضطراری، ها، و... را، و آن گاه در آن می توان مشغول به کار شد.

شناخت خود، شناخت انسان (که چه قدر آسیب پذیر است آسیب پذیری بهداشتی و آسیب پذیری فیزیکی و حفاظتی) برای ایمنی ضرورت دارد شناخت خودآگاهانه و حسابگرانه نه درحد «احساس ناخودآگاه» و در حد غریزی و بدون حسابگری.

غریزه در خدمت ایمنی است «ترس» در حد معتدل یکی از مواهب الهی است اما غریزه «خطر گریزی» بیش از آن چه در حیوانات مشاهده می کنیم کاربرد ندارد و این اگر کافی باشد برای حیوان سزاوار است نه انسان حتی در یک زندگی بدون غیر مدنی یا غارنشینی و از جانب دیگر انسان در مقایسه با حیوان بهره کمتری از غریزه دارد. سگ و الاغ زلزله را پیش از وقوع حس می کنند و انسان از آن عاجز است.

قال على - عليه السلام- مِسْكِينُ ابْنُ آدَمَ تُولِمُهُ البَقَةُ وَتَقْتُلُهُ الشَّرْقَةُ: ⁽¹⁾مسکین است انسان پشه ای او را آسیب می رساند و خونابه ای «چرک دمل) او را می کشد.

پشه مالاریا او را دچار تب و آبله روئی می کند و گاهی می میراند و خونابه یک دمل به جریان خون نفوذ کرده و او را می کشد.

وَ تُنْتِنُهُ اَلْعَرْقَهُ ⁽²⁾و گندین می کند او را عرقی کم.

و اگر با کسرهٔ حرف عین خوانده شود تنتنه العرقهٔ: یک رگ کوچک که آسیب ببیند کل وجود او را دچار عفونت می کند.

شاید مراد از «عرقه» ریشهٔ ریز ریشهٔ موئین باشد و ممکن است معنی دوم و سوم با هم اراده شوند که به معنی «مویرگ» می شود، یک مویرگ سرطانی که وجود او را دچار مرگ می کند. و یا یک مویرگ مغز که آسیب ببیند...

شخصیت ایمنی گرا، شاید بگوئید: خوب این قبیل مسایل را همه می دانند و مراد از این همه توضیح واضحات چیست؟ اولاً آن چه مورد نظر است «شناخت» است نه دانستن در ثانی شناخت محض نیز کافی نیست آن چه لازم است شناختی است که جزء شخصیت انسان باشد و در کانون شخصیتش نهادینه شود خطر گریزی در موجود جاندار از منبع غریزی نشأت می یابد و در انسان باید به مرحله دانش و علم برسد سپس به مرحله شناخت و آن گاه مجدداً به عمق وجودش رسیده و مانند غریزه جزء شخصیتش، گردد و چنین شخصیتی در جامعه پر خطر و پرحادثه امروزی قابل اطمینان است که در میان جامعه رل رانندگی به دست گیرد و یا گروه کارگران او را در جمعشان بپذیرند. عصر، عصر توسعه صنعتی و دوران پیچیدگی امور و عصر خطرهاست کسی که در این روزگار می زید باید انسان این روزگار باشد.

بالاخره باید پذیرفت که زندگی دنیائی «لا تُؤمن فجعتها» ⁽¹⁾از حادثه اش نمی توان ایمن بود و این عدم اطمینان همیشگی است نباید به امکانات ایمنی - با همه ارزش هایش - مغرور گشت. برای تأمین ایمنی فردی و اجتماعی فرهنگ ایمنی و شخصیت ایمنی گرا لازم است و گرنه هر چه علوم بیشتر توسعه یابند و ابزار و امکانات رفاهی افزونتر شود عدم ایمنی نیز به همان میزان بلکه چندین برابر آن افزایش خواهد یافت زیرا «... و خيرها بشرها» ⁽²⁾خیرهای زندگی با شرهایش آمیخته است و توسعه ابزار و امکانات ایمنی هچ وقت نتوانسته و نمی تواند همگام با توسعه منشأهای حادثه پیش برود. حتی دانش ایمنی دنباله رو سایر دانشهاست که به طور مرتب منشأ حادثه ایجاد می کنند نه پیشرو آن ها. و این طبیعت قضیه است پس اساسی ترین و پایه ای ترین اصل در اصول، ایمنی فرهنگی و شخصیتی شدن ایمنی است.

اولین عامل ضد ایمنی، در این عصر پرشتاب و «عصر کمیت ها» اولین عامل ضد ایمنی احساس ایمنی» است و این احساس یا از عدم شناخت، جهان، حیات، صنعت محیط زیست محیط خانه محیط، کار، انسان، ناشی می شود یا از «ندانستن قدر خود».

احساس ایمنی دو نوع است مطابق واقع و موهوم، اولی مثبت و هدف است و این همه بحث از ایمنی به خاطر تأمین آن است. اما احساس ایمنی موهوم یعنی احساسی که ناشی از جهل و عدم آگاهی است این نوع مانع از تأمین ایمنی است و اگر این احساس در یک جامعه رواج یابد مردم را به مغاک غرور تباهگر می کشاند.

أَعْقَلُ اَلنَّاسِ مُحْسِنٌ خَائِفٌ وَ أَجْهَلُهُمْ مُسِیءٌ آمِنٌ ⁽³⁾خردمندترین مردم کسی است که کار نیکو و زیبا انجام دهد و احساس ایمنی نکند و نادان ترین مردم کسی است که کار بد انجام دهد و احساس ایمنی کند. این نوع احساس ایمنی خواه ناشی از عدم شناخت و کودنی باشد و خواه ناشی از «به شخصیت نپیوستن شناخت» باشد و یا ناشی از «بها و ارزش قائل نبودن به خود» باشد در هر صورت ریشه اش جهل است همان طور که در حدیث بالا دیدیم و در حدیث زیر جانب دیگرش را می بینیم:

قَدرَهُ كَفى بِالمَرءِ جَهلاً ان لا يَعرِفُ قَدرَهُ ⁽⁴⁾در نادانی شخص همین بس که قدرخویش را نشناسد.

اَلْعَالِمُ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ وَ کَفَی بِالْمَرْءِ جَهْلاً أَنْ لاَ یَعْرِفَ ⁽¹⁾دانا کسی است که قدر خویش را بداند و در نادانی شخص همین بس که قدر خویش را نشناسد. هَلَکَ امْرُءٌ لَمْ یَعْرِفْ قَدْرَهُ ⁽²⁾نابود می شود کسی که قدر خود را نداند. کسی که برای جان و سلامتی خویش ارزش قائل نیست نباید در کار گروهی پذیرفته شود.

فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ يَکُونُ بِقَدْرِ غَيْرِهِ أَجْهَلَ ⁽³⁾کسی که بر قدر خویش نادان باشد نسبت به دیگران نادان تر خواهد بود. از این مقدمه طولانی نتیجه می گیریم که فرهنگ ایمنی مقدم بر ابزار ایمنی است. هر جامعه و فردی وقتی از یک ابزار یا امکانات استفاده می کند که فرهنگ آن را داشته باشد هم فرهنگ نیاز به آن و هم فرهنگ به کارگیری آن، بهترین و مفیدترین وسیله در صورت فقدان فرهنگ مربوطه اش عاطل ترین و بی استفاده ترین وسیله می.شود. جامعه ای به ایمنی کافی دست می یابد که فرهنگ نیاز به ایمنی و فرهنگ به کارگیری ابزار ایمنی را داشته باشد.

برنامه ایمنی در اسلام

اشاره

در اسلام برنامه ایمنی از آغاز تکوین و تکون انسان شروع می شود هنگامی که یک پسر و یک دختر می خواهند با هم ازدواج کنند و انسان های دیگر را به وجود آورند زیر چتر برنامه ایمنی ایمنی برای انسانی (که از آن ها به وجود خواهد آمد) قرار می گیرند. یعنی در انتخاب همسر مقاربت و عمل جنسی تغذیه پدر و مادر جهت تأمین نطفه سالم و حامل زیبائی ها تغذیه مادر در جهت تغذیه جنین تغذیه مادر در جهت تغذیه کودک شیرخوار اصول ایمنی که مادر برای سلامتی جنین باید رعایت، کند ایمنی در، زایمان بهداشت، کودک چگونگی تغذیه، کودک تربیت و آموزش کودک در جهت ایمنی و....

همه حدیث های مربوط به این همه موضوعات متعدد را ارائه نخواهم داد با همه زیبائی پیامهایشان و منافع مطالعه شان زیرا درصدد هستم بیشتر به هسته ایمنی بپردازم که امروز سخت مورد نیاز است یعنی به «ایمنی در کار و محیط کار» لیکن قول نمی دهم که به این وعده کاملاً بتوانم عمل کنم هرچه افسار قلم را برای محدود بودن به هسته مذکور می کشم باز می بینم که فراتر از موضوع رفته است بنابر اختصار است لیکن زیبائی حدیث های ایمنی تفکر را با انگیزه های زیبائی خواهی می آمیزد تنها چند حدیث آنهم فقط در برخی از موضوع های بالا خواهیم آورد:

اخْتَارُوا لِنُطَفِکُمْ ⁽⁴⁾در انتخاب (همسر) برای تخمه هایتان دقت کنید. تَخَیَّرُوا لِنُطَفِکُم: ⁽⁵⁾برای تخمه هایتان گزینش کنید. محقق در «شرایع» می گوید در انتخاب همسر باید به کرامت اصل یعنی حیثیت خانوادگی طرف، دقت شود. و صاحب «جواهر الکلام» در شرح آن می گوید: بان لا تكون من زنا او حيض او شهبة او ممن تنال احداً من آبائها و

امّهاتها الألسُنِ: ⁽¹⁾مراد از کرامت اصل این است که فرزند زنا، نباشد ولد حیض نباشد یا نسب او مشکوک نباشد، و از خانواده ای نباشد که پشت سریکی از پدرانش یا یکی از مادرانش حرفی در زبان مردم باشد. خانم سیندر و مکی محقق در امور اجتماعی از آمریکا آمده بود. برای برخی از پرسش های او من را معرفی کرده بودند در ضمن یک گفتگوی دو ساعته من نیز سؤالی از او کردم حقوق بشر شما برای بشر از کی شروع می شود؟ گفت کمی توضیح بدهید گفت: م تعریف شما از «بشر» چیست؟ از حین تولد تا مرگ؟ از زمان انعقاد نطفه تا مرگ؟

گفت: بلی از حین انعقاد نطفه تا مرگ.

گفتم: پس این همه سقط جنین و آزادی آن چیست؟ اگر جنین را بشر می دانید چرا حق و حقوقی برایش قائل نیستید؟ و مهمتر این که شما هر نوع رابطه جنسی را آزاد کرده اید و استدلال می کنید که انسان آزاد است و برای حفظ آزادی نباید روابط جنسی را در شکل یا قالب معینی به نام ازدواج محدود کرد. و از جانب دیگر خودتان رسماً آمار داده اید که سالانه دستکم 250 هزار کودک نامشروع به پرورشگاه های کشور شما تحویل می شود.آیا در حقوق بشر شما این کودکان که بشر هستند حق ندارند بدانند پدرشان کیست؟ کسی که این ها را به وجود آورده و به این دنیا انداخته هیچ مسئولیتی در مورد اینان ندارد؟

این ابتدائی ترین حق و در عین حال اساسی ترین و مهمترین حق هر بشر است زیرا با اصل وجود او و منشأ وجود او مربوط است.

شما آزادگی نسل آینده را فدای آزادی بولهوسانه نسل حاضر می کنید و اساسی ترین حقوق نسل بعد را فدای خودخواهی نسل حاضر می کنید

از جانب دیگر علم ثابت کرده است که کودک نامشروع هرگز بدون نقص جسمی یا شخصیتی نخواهد بود و برخی از همین نقص ها در نسل سوم به طور ژنتیک سرایت خواهد کرد و خطرناکتر این که خود نسل دوم و سوم باز به دلیل همین روابط نامشروع جنسی نامشروع متولد می شوند از پدرومادر نامشروع. پس شما با کدام برنامه عملی می توانید جلو این گسترش تصاعدی خطر و منشأ خطر را بگیرید و برای جامعه تان ایمنی ایجاد کنید؟

توقعی نداشتم جوابی از خانم مکی بشنوم و نشنیدم اگر کسی امروز بپرسد چرا نسل ژرمن از بین می رود؟ چرا نژاد اسکاندیناوی در شرف انقراض است؟ چرا گل و انگلوساکسون به آخر نزدیک می شود؟ هیچگونه جواب علمی دریافت نخواهد کرد. و این است خصلت تاریخ امروز با فرا رسیدن شب برای مردم آمریکا امکان خروج از خانه وجود ندارد به ویژه در شهرهای بزرگ زیرا کسی چنین ایمنی را ندارد و جریان کشت و کشتار و هفت تیرکشی به داخل کلاس های درس رسیده است که هر روز اخبار آن را می شنوید.

اسلام برای تأمین ایمنی فرد و جامعه روابط جنسی را مانند هر نوع رابطه دیگر تحت یک اصول و برنامه مشخص با سیستم حقوقی معین تنظیم می نماید تا فرزندان جامعه به طور مشروع پای به دنیا بگذارند و از «سلامتی منشأ» و «ایمنی منشأ» و در نتیجه از سلامت جسم و جان بهره مند شوند.

و از طرف دیگر توصیه می کند با افراد نامشروع بل با افراد مشکوک ازدواج نکنید تا از سرایت و تسلسل ژنتیکی نقص ها جلوگیری شود.

در بینش اسلام در امور اجتماعی و در نگاه اسلام به «نظام اجتماعی» تلقی این است اگر تعدادی فرزند نامشروع پدید شوند بگذار در محدودیت و محرومیت باشند این بهتر است از این که جامعه ای را با سرایت دادن نواقصشان به اضطراب روانی فردی و اجتماعی بکشانند.

در اسلام در موارد متعددی حقوقی که برای همه مردم هست به ولد زنا اعطا نمی شود. او نمی تواند قاضی شود، امام جماعت باشد و... او خود منشأ آفت برای امنیت جامعه است نمی تواند امنیت جامعه را با داوری هایش تأمین کند و ایمنی ایجاد کند.

اسلام برای تأمین ایمنی جسمی و اجتماعی نسل های آینده سخت به اصل توارث و انتقالات ژنتیکی توجه دارد در انتخاب همسر به قد، هیکل، رنگ، قیافه تک تک اعضا حتی دستگاه تناسلی توجه دارد و توصیه های اساسی در این مورد کرده است. البته تنها در سطح توصیه نه به شکل اجرائی اجباری که پیشنهاد مارکسیسم و نیز پیشنهاد آقای راسل انگلیسی است زیرا این گونه پیشنهادهای اصلاح نژاد نیز تضییع حقوق نسل حاضر برای نسل بعدی است. حقوق بشری هائی مانند راسل گاهی از این طرف و گاهی از آن طرف سقوط می کنند.

خانم محقق امریکائی پاسخی به پرسش من نداشت و مطابق خصلت همگنان غربیش به جای جواب پرسش نمود:

دارید جامعه تان را از این روابط آزاد جنسی بازدارید؟ و آیا در قبال جریان جهانی که این پدیده شما تصمیم می پیماید فکر می کنید قدرت جلوگیری از آن را دارید؟ گفتم: در آغاز جلسه خودتان مشخص کردید که محور بحث نظری است نه عملی و شما آمده اید نظریات اسلام را از من بشنوید نه توان عملی و عدم توان عملی را، و من نمی دانم ما این توان را خواهیم داشت یا نه ولی تصمیم بر این است. اما در بعد و جهت نظری اسلام چیزهائی به ما یاد داده است که اگر به آن ها عمل کنیم دچار کمونیسم جنسی نمی شویم از آن جمله اسلام توصیه کرده است که رابطه زن و مرد را خیلی آسان و پیش پا افتاده و سهل الوصول نکنید. ازدواج را یک حادثه مهم و بزرگ و پر سر و صدا تلقی کنید مراسم آن را حفظ کنید تا مشخص شود که رابطه جنسی زن و مرد با هر رابطه دیگر فرق می کند.

گفت: مثلاً چه توصیه هائی؟

گفتم: اسلام برخی از موسیقی ها را حرام می داند و برخی دیگر را جایز و تقریباً می توان گفت به هیچ موسیقی ای غیر از موسیقی هدی آواز خوانی برای شتر و اسب و موسیقی، رزمی تشویق نکرده است با این همه پیامبر اسلام فرموده است: فَرْقُ بَیْنِ اَلنِّکَاحِ وَ اَلسِّفَاحِ ضَرْبُ اَلدَّفِّ ⁽¹⁾فرق میان نکاح و سفاح دف و دایره زدن است.

اجتناز النبي - صلى الله عليه و آله - بِدَارِ عَلِیِّ بْنِ هَبَّارٍ فَسَمِعَ صَوْتَ دَفٍّ فَقَالَ مَا هَذَا قَالُوا عَلِیُّ بْنُ هَبَّارٍ أَعْرَسَ بِأَهْلِهِ فَقَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: حَسَنٌ هَذَا اَلنِّکَاحُ لاَ اَلسِّفَاحُ ثُمَّ قَالَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: أَسْنِدُوا اَلنِّکَاحَ وَ أَعْلِنُوهُ بَیْنَکُمْ وَ اِضْرِبُوا عَلَیْهِ بِالدَّفِّ فَجَرَتِ اَلسُّنَّهُ فِی اَلنِّکَاحِ بذلک: ⁽²⁾

فقیه برجسته شیخ محمد حسن نجفی در کتاب برجسته جواهر الکلام جلد 29 صفحه 40، آورده است:

ان النبي - صلى الله عليه و آله - کَانَ یَکْرَهُ نِکَاحَ السِّرّ، حَتَّی یَضْرِبَ بِالدَّفّ رسول اکرم ازدواج بی سر و صدا را دوت نداشت تا این که دف و دایره زده شود. و می گوید شهید ثانی در مسالک با این حدیث استدلال کرده است.

و نیز در جلد 41 صفحه 51 - 52 حدیث های زیر را از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - آورده است: اعلنوا النكاح و اضربوا عليه بالغربال، يعنى الدف ازدواج را بر ملا و علنی برگزار کنید و بر آن غربال یعنی دف بزنید. فصل ما بين الحلال والحرام بالضرب بالدف عند النكاح بوسيله دف زدن حلال و حرام را در مورد نکاح متمایز کن. لیکن تذکر داده است که ابن ادریس ترجیحاً به حرمت نظر دارد.

محقق در «شرایع الاسلام» به کراهت فتوی داده است تا پیام این حدیث ها را با پیام حدیث هائی که در روند کلی غنا را تحریم می کنند در یک بستر جاری نماید و بالصطلاح جمع بين الاحاديث کرده است. اما بدیهی است برای کسی که این حدیث را می پذیرد تخصیص بهتر از جمع است.

پیامبر اسلام از کنار خانه علی بن هبار می گذشت صدای دف و دایره شنید گفت این چیست؟ گفتند علی بن هبار مراسم عروسی دارد. فرمود: نیکوست این نکاح است سفاح نیست. آن گاه فرمود: نکاح را اساسی و با اهمیت بگیرید و آن را با اعلام و سر و صدا در میانتان برگزار کنید و برای آن دف بزنید. پس سنت در نکاح بدین منوال جاری گشت.

خانم امریکائی گفت: سفاح یعنی چه؟

گفتم همان روابط جنسی نا مشروع و یا نیمه مشروع که در اروپا و آمریکای شما رایج است. گفت مگر پیامبر شما از این روابط اطلاع داشت؟

گفتم اولاً شما باور دارید که عیسی - علیه السلام - غیب می دانست پیامبر ما نیز همچنین، ثانیاً عرب جاهلی با نوعی کمونیسم جنسی امروزی غرب آشنا بود که رواج نیز داشت و قرآن نام آن را «جاهلیت اولی» می نامند و مفهوم آن این است که جاهلیت ثانیه نیز خواهد آمد و قرآن بدین طریق خبر از کمونیسم جنسی امروزی داده است قرآن خطاب به مسلمانان به ویژه زنان مسلمان می گوید وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى: ⁽¹⁾

من شخصاً اعتراف می کنم زمانی از سروصدای عروسی ها سخت ناراحت می شدم اما پس از مطالعه درجامعه سوئد و انگلیس درصدد «جامعه شناسی ازدواج و کمونیسم جنسی بر آمدم و مجدداً در منابع اسلامی نیز مطالعه کردم به این نتیجه رسیدم که بی سرو صدا و خلاصه برگزار کردن عروسی ها بتدریج از اهمیت ازدواج می کاهد و روابط جنسی را همه جائی و پیش پا افتاده و بی ارزش می کند و نتیجه آن سستی ارکان خانواده است.

خانم سیندور گفت به نظرمن نیز سهل گرفتن و بی سروصدا انجام دادن و حالت معمولی به ازدواج دادن یکی از عوامل سستی خانواده در جامعه های غربی است.

خانواده علاوه بر این که اصلی ترین و مهمترین عامل ایمنی فردی و اجتماعی است و هیچ چیزی حتی در عرصه فرضیه نمی تواند جایگزین آن باشد منشأ عوامل زیاد دیگر ایمنی است و فقدان یا ضعف آن منشأ عوامل ضد ایمنی است. بل هر چیزی را که دانش ایمنی به عنوان عامل ایمنی معرفی کند به نوعی نیازمند خانواده است.

بهتر است خانم سیندرومکی را فراموش کنیم و به حدیث ها توجه کنیم: ⁽²⁾

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: إيّاكُم و تَزويجَ الحَمقاءِ؛ فَإِنَّ صُحبَتَها بَلاءٌ، و وُلدَها ضَياعٌ: ⁽³⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود مبادا با زن احمق ازدواج کنید زیرا همدمی با او تضییع (عمر) است و فرزندش نیز تباه (بیفایده) می شود.

و در نسخه وسائل الشیعه: فَإِنَّ صُحبَتَها بَلاءٌ، و وَلَدَها ضَیاعٌ؟ ⁽⁴⁾زیرا همدمی با او بلاء و فرزندش تباه می شود.

یک حدیث شگفت از امام صادق - علیه السلام -: زَوِّجُوا اَلْأَحْمَقَ وَ لاَ تُزَوِّجُوا اَلْحَمْقَاءَ فَإِنَّ اَلْأَحْمَقَ یَنْجُبُ وَ اَلْحَمْقَاءَ لاَ تَنْجُبُ ⁽⁵⁾با مرد احمق ازدواج کنید - به مرد احمق زن بدهید - اما با زن احمق ازدواج نکنید زیرا مرد احمق می تواند فرزند سالم (غیر احمق) تولید کند اما زن احمق نمی تواند فرزند سالم تولید کند.

توضيح:

1- تجربه نیز مفاد این حدیث را تأیید می کند چه بسا مردان سالم که از پدر احمق به وجود آمده اند زیرا مادرشان خردمند بوده است. ظاهراً ژن مرد در انتقال حماقت نارسا است.

2- پیشتر گفته شد علوم انسانی با علوم ریاضی فرق دارد قواعد ریاضی و فیزیکی استثناء پذیر نیستند اما قواعد علوم انسانی همیشه استثناهائی دارند که آیه و حدیث نیز می فرمایند یُخْرِجُ الحَیَّ مِنْ المَیِّتِ وَیُخْرِجُ المَیِّتَ مِنْ الحَیِّ خداوند از آدم ناقص و یا فاسد آدم کامل در می آورد و بالعکس.

3- در نسخه «من لا یحضره الفقيه»... قد ينجب ⁽¹⁾مرد احمق ممکن است فرزند سالم تولید کند.

عن الرضا - عليه السلام - ... وَ لَعْنَتِی تَبْلُغُ اَلسَّابِعَ مِنَ اَلْوَرَی ⁽²⁾از امام رضا - علیه السلام -: خداوند فرموده است: لعنت من تا نسل هفتم سرایت می کند.

توضیح: مجلسی در ذیل این حدیث می گوید وراء یعنی فرزند، فرزند و مراد از لعنت می تواند آثار دنیوی از قبیل امراض باشد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اُنْظُرْ فِی أَیِّ نِصَابٍ تَضَعُ وَلَدَکَ فَإِنَّ اَلْعِرْقَ دَسَّاسٌ ⁽³⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: بنگر فرزندت را در کدام (شرایط رحم) قرار می دهی زیرا رگه تباری دسیسه گر است.

دسیسه: فعالیت ناپیدا: فعالیت پنهان - دسّاس عمل کننده به طور پنهانی سرایت دهنده ناپیدا

قال رسول الله: إِیَّاکُمْ وَ خَضْرَاءَ اَلدِّمَنِ قِیلَ: یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَا خَضْرَاءُ اَلدِّمَنِ؟ قَالَ: اَلْمَرْأَهُ اَلْحَسْنَاءُ فِی مَنْبِتِ اَلسَّوْءِ.: ⁽⁴⁾

رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: بپرهیزید از سبزه زباله گاه گفتند: ای پیامبر خدا سبزه زباله گاه چیست؟

فرمود: زن زیبا در رویشگاه بد.

الدّمن: محل زباله جای متعفن زباله گاه - گیاه زباله گاه سبز با طراوت و زیبا می شود اما حیوانات از خوردن آن خودداری می کنند - مراد خانواده و تباری است که به خصایل نکوهیده دچار باشند.

عن النبي - صلى الله عليه و آله -: من کرم اصله وطاب مولده حسن محضره ⁽⁵⁾از رسول اکرم - صلى الله عليه و آله - کسی که تبارش والامنش و دوران جنینی و میلادش پاکیزه، باشد محضرش زیبا می شود. دارد:

یعنی شخصیت و منش او برای دیگران خوش آیند، دلچسب و قابل تمجید می باشد. حدیث زیر معنای مقابل این را دارد.

قال الصادق - عليه السلام -: إِنَّ لِوَلَدِ اَلزِّنَا عَلاَمَاتٍ... ⁽⁶⁾و سوء المحضر: فرزند نامشروع نشانه هائی دارد... و یکی از آن ها سوء محضر است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اَلشَّقِیُّ مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ اَلسَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ ⁽¹⁾پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: بی سعادت در شکم مادر بی سعادت می شود و با سعادت در شکم مادر باسعادت می شود.

اِخْتَارُوا لِنُطَفِکُمْ فَإِنَّ اَلْخَالَ أَحَدُ اَلضَّجِیعَیْنِ ⁽²⁾رسول خدا فرمود برای تخمه هایتان بهترین رحم ها را انتخاب کنید زیرا فرزندان به دائی ها شبیه می شوند.

ایمنی و جنین:

عن عبدالعظيم الحسنى عن ابى الحسن الثالث - عليه السلام - عن آبائه- عليه السلام - عن ابى جعفر - عليه السلام - قال: یُکْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ یُجَامِعَ فِی أَوَّلِ لَیْلَهٍ مِنَ الشَّهْرِ وَفِی وَسَطِهِ وَفِی آخِرِهِ فَإِنَّهُ مَنْ فَعَلَ ذَلِکَ خَرَجَ الْوَلَدُ مَجْنُوناً أَلا تَرَی أَنَّ الَْمجْنُونَ أَکْثَرُ مَا یُصْرَعُ فِی أَوَّلِ الشَّهْرِ وَوَسَطِهِ وَآخِرِهِ ⁽³⁾حضرت عبدالعظیم - علیه السلام - از امام هادی - علیه السلام - از پدرانش از امام باقر - علیه السلام - نقل می کند مکروه است مجامعت در شب اول ماه و شب وسط ماه و شب آخرش زیرا در آن صورت امکان دارد کودک دچار جنون، شود مگر نمی بینی که دیوانگان معمولاً در اول، وسط و آخر ماه دچار بحران می شوند.

توضیح:

1- مراد از ماه، ماه قمری است.

2- تأثیر کره ماه در کره زمین و موجودات روی آن قابل انکار نیست از قبیل، جذر، مد، کم و زیاد شدن آب چشمه ها در شرایط مختلف ماه و....

3- سفارشات زیادی از ناحیه اهل بیت - علیهم السلام - وارد شده است که روز اول و وسط و آخر ماه را روزه بگیرید علاوه بر ثواب اخروی هیجانات و بحران جسمی انسان را تنظیم می کند.

و قال - عليه السلام -: مَنْ تَزَوَّجَ فِی مُحَاقِ اَلشَّهْرِ فَلْیُسَلِّمْ لِسِقْطِ اَلْوَلَدِ ⁽⁴⁾و نیز فرمود: اگر کسی در محاق ماه مقاربت کند آماده باشد برای سقط کودکش.

توضیح: ماه در ظاهر و چرخشش صورت های متنوع پیدا می کند مانند بدر هلال و محاق محاق شب آخر (یا سه شب آخر) ماه را می گویند که دیده نمی شود.

رعایت شرایط زمان و مکان برای عمل جنسی:

انسان موجودی حساس تأثیر پذیر اثر گذار است و همیشه ناخودآگاهش بر خود آگاهش، غالب، است. شرایط درونی و جسمی (گر چه خیلی جزئی باشد) پدر و مادر درحین مقاربت روی کودک اثر می گذارد و همچنین شرایط زمان و مکان دو عامل مهم و سخت مؤثر هستند که شرایط روانی و جسمی شخص را تعیین می کنند.

تعیین زمان و مکان مناسب و نامناسب سخت دشوار است زیرا فاکتورهای، روانی، جسمی صحت و بیماری، زمانی، مکانی، مختلف و زیاد است و محاسبه آن ها و تنظیمشان در کنار هم و نتیجه گیری دقیق شاید محال و غیر ممکن باشد

لیکن فرازهائی وجود دارد که با تکیه بر اصطلاح و مفهوم «معمولاً» می توان وقت ها و مکان هائی را مناسب و یا نامناسب نامید. با ملاحظه همان اصطلاح «معمولاً» پیام یک حدیث را مشاهده می کنیم:

زمان ها و وقت های نامناسب

1- اول، وسط و آخر ماه.

2- بعد از ظهر و قبل از عصر - احتمال احول (چپ چشم) شدن فرزند است.

3- پس از طی سفر سه شبانه روزی - احتمال ستمگرائی و یا دوستداری ستمگران برای کودک هست (مراد در خود سفر است نه پس از برگشتن از سفر).

4- اولین ساعت شب - احتمال دارد فرزند دچار خصلت دنیاپرستی گردد.

5- شبی که شخص عازم سفر است - احتمال ولخرج شدن برای کودک هست.

شرح و بیان چگونگی رابطه این وقت ها با شرایط روانی و جسمی پدر و مادر و نیز رابطه این شرایط با ویژگی محتمل که برای هر کدام از آن ها آمده نیازمند یک جلد کتاب است تنها چند جمله در مورد یکی از آن ها را توضیح می دهم:

کسی که سه شبانه روز در مسافرت طی طریق کرده است با هر وسیله ای که، باشد شرایط روانی و جسمی زیر را دارد:

1- خسته است.

2- اندام های بدن در وضعیت غیر عادی است.

3- در جو و محیط طبیعی غیر عادی به سر می برد.

4- در جوّ و محیط اجتماعی غیرعادی حضور دارد.

5- ناخودآگاه و یا خودآگاه نیز دچار احساس غربت است.

6- از امکانات وسیع به دور و در محدودیت امکاناتی به سر می برد.

7- اگر از کامل ترین رفاه نیز برخوردار باشد در مورد همه چیز نیازمند پرسش است.

8- حالت احتیاط در او بیشتر می شود یعنی میزان احساس ایمنی در وجودش سیر نزولی پیدا می کند (ناخودآگاه).

9- الزاماً نسبت به زمان های دیگر کمتر احساس امنیت می کند (ناخودآگاه).

10- بیش از اوقات دیگر با محاسبات امور، مالی، هزینه ها، قیمت ها مقایسه قیمت ها در مناطق مختلف، سروکار پیدا می کند.

11- نیکی و بدی مردمان مناطق مختلف را سبک و سنگین می کند و معمولاً با سودجویان کنار راه و جاده سروکار دارد.

12- نتیجه این همه شرایط استثنائی پدید آمدن یک نوع «خودپائی» و افزایش حس حفاظت جوئی می گردد که روحیه «تنازع بقاء» را تحریک می نماید یعنی حس بدبینی تحریک می شود بدبینی در همه چیز و همه ابعاد، نطفه ای که در این شرایط از چنین شخصی منقعد می گردد طرفدار تنازع بقاء دوستدار ستمگری و دیکتاتوری می شود. در بخش «ایمنی و خانواده نمونه ای و مثال زنده ای را در تأثیر احساس های مثبت یا منفی در نطفه و جنین، ملاحظه خواهید کرد.

زمان ها و مکان های (معمولاً) مناسب:

1- شب دوشنبه (یکشنبه شب): مولود آن طرفدار قرآن و منزه از حرص و آز می شود.

2- اوایل شب سه شنبه اهل توحید و رسالت دهانش خوشبو، قلبش با عاطفه، دستش با سخاوت، زبانش از بهتان و دروغ و بدگوئی از دیگران منزه می شود.

3- شب پنجشنبه: حکومت گرا و، سیاسی دانش دوست می گردد.

4- روز پنجشنبه: بعد از عصر: وسوسه، ناپذیر، فهمیده، دارای اندیشه سالم در امور دینی و دنیوی.

5- شب جمعه: سخنور، حراف استدلالگر می شود و ممکن است از نظر ایمان از افراد استثنائی (ابدال) باشد.

6- روز جمعه بعد از عصر: احتمال دارد آدمی معروف و مشهور گردد.

شاید حق داشته باشید عبارت های بالا را با فالبینی هندی در یک ردیف قرار بدهيد ليكن من نیز حق دارم از شما بخواهم به جای این برداشت لطفاً نگاهی به دانشکده های «علوم غریبه» که در کشورهای غربی هست عطف توجه فرمائید. در شوروی سابق و مادی اندیشترین نقطه جهان یعنی مسکو دانشکده علوم غریبه حتی جفر فعال بود و هست. کدام دانشمند متین و اندیشه مدار است که تأثیر تکه تکه زمان یا مکان را در این موضوع انکار کند.

نمونه هائی از مکان های (معمولاً) نامناسب:

1- زیر درخت میوه دار: احتمال قساوت قلب، جلّادی، گری گرایش به قتل، روحیه سختگیری، هست.

2- در محل تابش آفتاب: مولود در امور اقتصادی کودن و عقب مانده می شود.

3- پشت بام (یا بهار خواب بدون دیوار و سقف) احتمالاً دورو، اهل مجادله لفظی، بدعت گذار، شود.

4- در محل و مکانی که سه شبانه روز طی سفر شده است؛ احتمال دارد دوستدار ستم و ستمگران باشد. ⁽¹⁾

در حدیث دیگر از پیامبر اسلام - صلى الله عليه و آله-:

1- نگاه کردن به داخل دستگاه تناسلی احتمال کوری کودک هست.

2- به سخن پرداختن درحین مقاربت احتمال، گنگی هست - مراد پرداختن به کلام جدی است که شخص موضع را با تریبون سخنرانی یا کرسی تدریس عوض بگیرد.

3- مقاربت در حال حیض احتمال جذام برص برای کودک هست.

4 مقاربت پس از احتلام قبل از غسل اختلال مغزی یا روانی (جنون) محتمل است. ⁽²⁾

و اگر کسی در این موارد سهل انگاری کند «فلا یلو من الا نفسه» سرزنش نکند مگر خویشتن را. ⁽³⁾

رسول خدا - صلى الله عليه و آله - فرمود: ثَلاثَهٌ مِنَ الْجَفاء أنْ یَصْحَبَ الرَّجُلُ الرَّجُلُ فَلا یَسْئَلُهُ عَنْ إسْمِهِ وَ کنْیَتِهِ وَ أنْ یدْعَی الرَّجُلُ إلی طَعامٍ فَلا یُجیبُ أَوْ یُجیبُ فَلا یَأکلُ وَ مَواقَعَهِ الرَّجُلُ أهْلَهُ قَبْلَ الْمُلاعَبَهِ ⁽⁴⁾سه رفتار ناشایست است: کسی که با کسی مصاحب

شود از نام کوچک و کنیه او پرسش نکند کسی که به غذائی دعوت شود و نپذیرد و کسی بدون مقدمه و بدون تبادل الفاظ و حرکات عاطفی به عمل جنسی اقدام کند.

عن ابی جعفر - عليه السلام -: قَالَ: قُلْتُ لَهُ هَلْ یُکْرَهُ اَلْجِمَاعُ فِی وَقْتٍ مِنَ اَلْأَوْقَاتِ وَ إِنْ کَانَ حَلاَلاً قَالَ نَعَمْ مَا بَیْنَ طُلُوعِ اَلْفَجْرِ إِلَی طُلُوعِ اَلشَّمْسِ وَ مِنْ مَغِیبِ اَلشَّمْسِ إِلَی مَغِیبِ اَلشَّفَقِ وَ فِی اَلْیَوْمِ اَلَّذِی تَنْکَسِفُ فِیهِ اَلشَّمْسُ وَ فِی اَللَّیْلَهِ اَلَّتِی یَنْکَسِفُ فِیهَا اَلْقَمَرُ وَ فِی اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَهِ اَلَّتِی یَکُونُ فِیهِمَا اَلرِّیحُ اَلسَّوْدَاءُ وَ اَلرِّیحُ اَلْحَمْرَاءُ وَ اَلرِّیحُ اَلصَّفْرَاءُ وَ اَلْیَوْمِ وَ اَللَّیْلَهِ اَلَّتِی یَکُونُ فِیهِمَا اَلزَّلْزَلَهُ... لاَ یُجَامِعُ أَحَدٌ فَیُرْزَقَ وَلَداً فَیَرَی فِی وَلَدِهِ ذَلِکَ مَا یُحِبُّ ⁽¹⁾

از امام باقر - علیه السلام - پرسیدم آیا مقاربت حلال در وقتی از اوقات مکروه می شود؟ فرمود: بلی ما بین طلوع فجر و طلوع خورشید و مابین غروب خورشید و زوال سرخی اطراف افق و در روزی که خورشیدگرفتگی رخ دهد، و در شبی که ماه گرفتگی پیش آید و در روز و شبی که در آن باد سیاه یا باد سرخ یا باد زرد بوزد، و در روز و شبی که زلزله شود... اگر کسی در این وقت ها مجامعت کند و صاحب فرزند شود خواهد دید در آن فرزند چیزی را که دوست ندارد.

المَرأَهِ الحامِلِ: تَأکُلُ السَّفَرجَلَ؛ فَإِنَّ الوَلَدَ یَکونُ أطیَبَ ریحا، وأصفی لَوناً ⁽²⁾اگر زن حامله «به» بخورد پیکر فرزندش (خواه دختر خواه پسر) خوشبو و خوشرنگ می شود. قال ابو عبدالله - عليه السلام - وَ نَظَرَ إِلَی غُلاَمٍ جَمِیلٍ یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ أَبُو هَذَا اَلْغُلاَمِ أَکَلَ اَلسَّفَرْجَلَ ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - به جوان خوش سیمائی نگاه کرد و فرمود پیداست که پدر این جوان «به» خورده است.

سخن در این مقولات زیاد است از قبیل مستحب است گوشت گوسفند بخورد تا فرزندش موقر و متین باشد و مکروه است گوشت گاو بخورد و فرزندش اهل شاخ و شانه کشیدن باشد و....

اشتغال خانم حامله به کاری که ایمنی جنین را تهدید می کند حرام است و براساس «قاعدة لا ضرر» پدر فرزند باید ضرری را که از عدم اشتغال زن به خاطر جنین متوجه او می شود، جبران کند. و اگر کودک یتیم باشد جبران ضرر مادر به عهده حکومت است اگر مالی از پدر مانده باشد از همان مال و در غیر این صورت از بیت المال پرداخت می شود. اگر پدری از تأمین تغذیه مطلوب جنين (تغذیه مطلوب مادر جهت تغذیه مطلوب جنین) و یا از حفاظت و ایمنی جنین عاجز باشد بر حکومت است که این نیازها را در حد مطلب تأمین نماید. به طوری که امروزه در برخی از کشورهای غیر مسلمان این حکم اسلامی توسط حکومت غیر مسلمان عملی می شود.

جنین در شکم مادر باید از هر آسیب و آفت محفوظ و ایمن باشد و هر آسیب به او برسد یکی از دو شخصیت حقیقی و یک شخصیت حقوقی مسئول آن هستند یا، مادر یا پدرو یا حکومت و مشمول اصل «ضمان» است که مجازات آن بسته به گونه ها و شرایط آن است از قبیل عمد، شبه عمد، خطاو...

گفته شد اسلام امور اجتماعی و مسائل مربوط به ایمنی را از «منشأ انسان» و قبل از انعقاد نطفه و از آغاز «همسرگزینی» شروع می کند و قدم به قدم با او پیش می رود تا زمان مرگش.

پس از مرگ نیز به مسائل ایمنی مربوط به مرگ او می پردازد از قبیل بهداشت و حفاظت از فرد، خانواده و جامعه در قبال عوامل ضد ایمنی که از بدن مرده ناشی می شود حتی مقرراتی برای گور و گورستان تعیین می کند تا جامعه از انواع مختلف میکرب که از مردگان ناشی می شود ایمن باشد.

پس از این بحث خیلی مختصر که در مورد ایمنی در قبال عوامل وراثتی و ژنتیکی و نیز ایمنی جنین ارائه گشت، مسائل ایمنی از وقت تولد تا مرگ و پس از مرگ انسان با ترتیب دیگر در متن کتاب بررسی می شود. و در این جا به «مباحث مقدماتی ایمنی» خاتمه می دهم و همراه خواننده به جریان اصلی موضوع وارد می شوم.

فصل دوم

اشاره

ایمنی و محیط زیست عمومی

ایمنی و محیط زیست

ایجاد و حفاظت محیط سبز

شکار و حفاظت از محیط زیست

ایمنی و گورستان

ایمنی و محیط زیست

حفاظت و بهداشت محیط زیست عمومی

قرآن: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَ مِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ يَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ⁽¹⁾

اوست که فرو فرستاد آبی از آسمان و پدید آوردیم با آن رویش هر گیاه را پس پدید آوردیم از آن (گیاه) سبزه و سبزگی را که در می آوریم از آن دانه را سوار برهم و از نخل پدید می آوریم از شکوفه اش خوشه هائی با دانه های (پرو) نزدیک بهم، و به وجود آوردیم باغ هائی از گونه های انگور و زیتون و انار همگون و غیر همگون تماشا کنید بر میوه اش آن گاه که ثمر دهد و به رسیدن نو، برش براستی در این (طبیعت) شما آیه هائی هست برای مردمی که در پی ایمان هستند.

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ⁽²⁾ در آفرینش آسمان و زمین و در رفت وآمد شب وروز و آن کشتی که در دریا در جهت منافع مردم شناور است، و آن چه فرو فرستاد از آب آسمانی و زنده کرد به آن زمین را پس از آن که اثری از حیات در آن، نبود، و پخش کرد در آن هر گونه ای از جنبندگان را و در گردانیدن بادها و در ابرهای گماشته شده میان آسمان و، زمین، آیه هائی هست برای مردمی که اهل اندیشه و خردورز باشند.

وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ صِنْوانٌ وَ غَیْرُ صِنْوانٍ یُسْقی بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلی بَعْضٍ فِی الْأُکُلِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ⁽³⁾ و در زمین تکه های همجوار هست و باغ ها و کشتزارها و نخلستان ها همگون و غیر همگون (که با همه تفاوت های شان) از یک نوع آب مشروب می شوند، و برتری داده ایم برخی از آن ها را از جهت ارزش غذائی میوه و محصولش، براستی در این (محیط زیستی که برای شما فراهم کرده ایم) آیه هائی هست برای مردم خردگرا.

خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ ⁽⁴⁾ آفرید آسمان ها را بدون ستونی که شما آن ستون را مشاهده کنید و برانداخت بر زمین صخره های ضخیم و بلند (قشر سنگی زمین) را تا روان و لرزان نشود برای شما (سخت و محکم باشد در زیر پایتان) و پخش کرد در زمین از هر

جنبنده ای (حشرات خزندگان، چهارپایان و انسان) و نازل کردیم از آسمان آب و رویاندیم در زمین از هر جفت نیکو با بهره.

وَجَعَلْنَا فِيهَا جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ وَفَجَّرْنَا فِيهَا مِنَ الْعُيُونِ - لِيَأْكُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ وَمَا عَمِلَتْهُ أَيْدِيهِمْ أَفَلَا يَشْكُرُونَ - سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ ⁽¹⁾ و قرار دادیم در زمین باغ های طبیعی جنگل هائی از نخلستان ها و تاکستان ها و شکافتیم در زمین چشمه ها را - تا تغذیه نمایند از میوه های آن و نیز باغ هائی (که خودشان با دست خودشان به عمل می آورند)، آیا پس سپاسگزاری نخواهند کرد؟ پاک و منزه است خداوندی که آفرید همه جفت ها را از روئیدنی های زمین و نیز خود انسان ها و از آن چه دانش آن را ندارند.

وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ ⁽²⁾و زمین را برگسترانیدیم و برانداختیم بر روی آن صخره های ضخیم و بلند (قشر سنگی زمین) و رویانیدیم در آن از هر جفت بهجت آور و نشاط انگیز. وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ⁽³⁾ و اوست خدا که پدید آورد باغ ها (اعم از باغ جنگلی و کاشته شده به دست بشر) دارگاهی و غیر دارگاهی، و نخل و کشتزار را با تفاوت طعم و تفاوت ارزش غذائی و زیتون را انواع همگون و غیر همگون بخورید از محصولش آن گاه که ثمر دهد، و حقوق اجتماعی آن را در وقت محصول برداری بپردازید و اسراف نکنید زیرا خداوند زیاده روان را دوست ندارد.

نکته هائی از آیه های بالا

1- فقط چند آیه به عنوان نمونه ارائه گشت.

2- طبیعت و آن چه در آن است هم بنفسه و هم به عنوان محیط زیست آیه وجود و قدرت خداوند است.

3- طبیعت به عنوان محیط زیست با توجه به بهیج بودن و نشاط انگیزی اش نیز آیه وجود و قدرت خداوند است.

4- این آیه ها گاهی اصل پیدایش حیات گیاهی و جانداری را در نظر دارند و گاهی به جریان حیات نباتی و حیوانی جاری در روی زمین توجه می کنند.

5- قرآن وجود هر بوته درختچه و درخت را هم در شکل طبیعی و جنگلی و هم در شکل باغ و بوستان و کشتزار، بدون استثنا نعمت می داند و منت آن ها را برگردن بشر می گذارد و همچنین هر نوع جنبنده از حشره تا فیل و از ویروس و باکتری تا کرگدن همه را برای زندگی لازم و ضروری معرفی می کند.

6- وقتی این آیه ها از نظر مطالعه کننده قرآن می گذرد ذهن را به امور اساسی مهم متوجه می کند: آغاز پیدایش جهان و چگونگی، آن جریان کیهان و کهکشان ها شب و روز تاریخ پیدایش ماده و جهان تاریخ پیدایش کره زمین، چگونگی پیدایش قشر سنگی، زمین پیدایش خاک پیدایش نباتی و، حیوانی جنبندگان، اولیه مهمتر از همه آیا ابتدا غذا پیدایش یافته سپس جاندار نباتی و حیوانی یا برعکس؟ - ؟ زیرا وجود مواد غذائی بدون حضور گیاه و حیوان در یک کره محال است و نیز وجود جاندار نباتی و حیوانی بدون مواد غذائی نیز محال است و محالتر از هر دو پیدایش حیات در

ماده است ولی این محال های علمی عملاً امکان فلسفی یافته اند. و ده ها پرسش دیگر از آن جمله: انسان چگونه پیدایش یافته؟ مسأله فیکیسم و ترانسفورمیم در مورد انسان پیدایش، زبان، وحدت یا کثرت ریشه ای زبان، و منشأ اخلاق، منشأ جامعه و...

این مسائل را در کتاب تبیین جهان و انسان» بحث کرده ام.

7- اسراف و زیاده روی و تباه کردن مواهب طبیعت ممنوع

8- خداوند اسراف کاران و تباه گران مواهب محیط زیست را دوست ندارد.

9- تصرف درطبیعت و ایجاد محیط هایی مانند باغکاری کشاورزی هم جایز و هم مورد تشویق واقع شده حتی خود همین توان های بشری و همین محصولات نیز آیه وجود و قدرت خدا معرفی شده است.

10- گیاهان، معروش نیازمند به دار مانند، نیلوفر تاک مو و انواع پیچنده ها و گیاهان ایستا مانند چنار و سایر درختان و بوته ها، نیز به عنوان سمبلهای زیبائی و تأمین کننده سلامت و ایمنی جان وروان و نشاط آور، ذکر شده اند. یعنی در آیه ها نیازهای مادی و اقتصادی و روحی و روانی با عناصری اساسی از زیباشناختی در کنار هم در یک افق قرار دارند.

11- طبیعت، کتاب تکوین و دفتر آیه های مشهود و محسوس خداست و محیط زیست موطن رفاه و منبع تأمین نیازهای بشر و مجموع اندامواره آن مادر مهربان بشر و گهواره انسان است.

حدیث:

مَنْ صَحَّ فِیهَا أَمِنَ وَ مَنْ مَرِضَ فِیهَا نَدِمَ ⁽¹⁾ هر کس در زیست دنیائی صحت بدن داشته باشد ایمن می شود و هر کس در آن مریض شود از این که عوامل سلامتی را از بین برده یا از آن ها استفاده نکرده پشیمان می شود.

آن چه بر نعمت بزرگ محیط زیست آسیب وارد می کند دو چیز است تخریب و آلوده کردن، و از دیدگاه دیگر: آن چه محیط زیست را برای بشر نامساعد می کند خارج کردن یک چیز از چرخه ویژه طبیعی خودش، و گرفتن حیات از گیاه و حیوان است.

آب و گیاه:

قال الصادق - عليه السلام -: سِتُّ خِصَالٍ یَنْتَفِعُ بِهَا اَلْمُؤْمِنُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ امام صادق - عليه السلام - فرمود: شش خصلت است که شخص بعد از وفاتش نیز از آن ها سود می برد:

1- وَلَدٌ صَالِحٌ یَسْتَغْفِرُ لَهُ فرزند صالحی که بر آمرزش او دعا کند.

2- او مُصحَفٌ یَقرَءُ فیهِ یا قرآنی که از او مانده خوانده می شود مراد نسخه برداری یا چاپ قرآن و حتی خریدن یک جلد قرآن است.

3- وَ قَلِیبٌ یَحْفِرُهُ و چاه آبی که او کنده باشد.

4- وَ غَرْسٌ یَغْرِسُهُ و نهالی که او کاشته باشد.

5- وَ صَدَقَهُ مَاءٍ یُجْرِیهِ و آبی که او در جهت استفاده عموم جاری کرده باشد.

6- وَ سُنَّةٌ حَسَنَةٌ يُؤْخَذُ بِهَا بَعْدَهُ: ⁽¹⁾یا بنیانگذاری یک سنت حسنه یک اصل پسندیده (فرهنگی) که پس از او مردم به آن عمل کنند.

قال الصادق - عليه السلام -: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -؛ إِنَّ اَللَّهَ کَرِهَ...اَلْبَوْلَ عَلَی شَطِّ نَهَرٍ جَارٍ: ⁽²⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است خداوند نهی کرده است شما را از... و از بول کردن در آب های جاری.

عن الصادق - عليه السلام -: نهى رسول الله - صلى الله عليه و آله - أَنْ یَبُولَ أَحَدٌ فِی اَلْمَاءِ اَلرَّاکِدِ ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: پیامبر خدا - صلى الله علیه و آله - نهی کرده است از ادرار در آب راکد

قيل للصادق - عليه السلام -: ما طَعْمُ الْمَاءِ؟ قال: طعم الحيات ⁽⁴⁾از امام صادق - علیه السلام - پرسیدند: طعم آب چیست؟ فرمود طعم آب طعم حیات است.

عن الصادق - عليه السلام -: وَ نَهَی عَنِ اَلْبُزَاقِ فِی اَلْبِئْرِ اَلَّتِی یُشْرَبُ مِنْهَا ⁽⁵⁾و نیز نهی کرده است از انداختن آب دهان به چاهی که کسانی از آب آن استفاده می کنند.

قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -: وَ نَهَى عَنِ الْبُزَاقِ فِي الْبِئْرِ الَّتِي يشْرَبُ مِنْهَا ⁽⁶⁾على - علیه السلام - نیز می گوید:

پیامبر اکرم نهی کرده است از انداختن آب دهان به چاهی که کسانی از آن استفاده می کنند.

حفاظت از چاه ها و تزریق آب به چاه جهت استفاده بهینه از آب و چاه:

عده ای از مردم شهر قم در حضور امام رضا - علیه السلام - از کمبود آب چاه هایشان در تابستان ها، شکوه کردند. امام فرمود: در موسم بارندگی و زمستان آب های روی زمین را به درون چاه ها هدایت کنید تا آب چاه هایتان در تابستان ها زیاد و فراوان باشد.

مردم قم مطابق توصیه امام چاه ها را از ته تا سر آن با سنگ و آجر دیوار می چیدند آب های موسم بارندگی را به داخل آن ها هدایت کرده و در تابستان از فراوانی آن بهره مند می شدند هنوز هم این برنامه را فراموش نکرده اند. اخیراً در برخی از مناطق کشور که چاه های عمیق موجب پائین رفتن آب های زیرزمینی شده اند و منطقه را در معرض کویر شدن قرار داده اند همین توصیه امام رضا - علیه السلام - به اجرا گذاشته شده و نتیجه جداً مطلوبی را داده است.

ایجاد و حفاظت محیط سبز

عن النبي - عليه السلام - قال: مَنْ سَقَی طَلْحَهً أَوْ سِدْرَهً فَکَأَنَّمَا سَقَی مُؤْمِناً مِنْ ظِمَاءٍ ⁽⁷⁾پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: هر کس طلحی نوعی درختچه (خاردار) یا درخت سدری را آب دهد مانند کسی است که مؤمن تشنه ای را سیراب کرده است.

عن ابي عبدالله - عليه السلام -: قال كان رسول الله - صلى الله عليه و آله - إِذَا بَعَثَ سَرِیَّهً بَعَثَ أَمِیرَهَا فَأَجْلَسَهُ إِلَی جَنْبِهِ وَ أَجْلَسَ أَصْحَابَهُ بَیْنَ یَدَیْهِ ثُمَّ قَالَ سِیرُوا بِسْمِ اَللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ فِی سَبِیلِ اَللَّهِ وَ عَلَی مِلَّهِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لاَ تَغْدِرُوا وَ لاَ تَغُلُّوا وَ لاَ تُمَثِّلُوا وَ لاَ تَقْطَعُوا شَجَراً إِلاَّ أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَیْهَا وَ لاَ تَقْتُلُوا شَیْخاً فَانِیاً وَ لاَ صَبِیّاً وَ لاَ اِمْرَأَهً: ⁽¹⁾

امام صادق - عليه السلام - می گوید گاهی که رسول خدا - صلى الله علیه و آله - گروهی را برای جنگ اعزام می کرد.

فرمانده شان را می خواند و در کنار خودش می نشانید و سپاهیان را در روبه رو قرار می داد سپس می گفت: با نام خدا در راه خدا و برای خدا و مطابق دین رسول خدا حرکت کنید با دشمن نامردی نکنید خیانت، ننمائید، هیچ دشمنی را مثله نکنید و هیچ درختی را قطع نکنید مگر از روی ناچاری پیران و کودکان و زنان را نکشید. ⁽²⁾

حفاظت از گیاه و محیط سبز آن قدر اهمیت دارد که درخت با انسان های غیر نظامی همردیف می شود.

قال على - عليه السلام -: إِذَا تَمَّ اَلْعَقْلُ نَقَصَ اَلْکَلاَمُ وَ مِمَّا یَزِیدُ فِی اَلْعُمُرِ تَرْکُ اَلْأَذَی وَ تَوْقِیرُ اَلشُّیُوخِ وَ صِلَهُ اَلرَّحِمِ وَ أَنْ یُحْتَرَزَ عَنْ قَطْعِ اَلْأَشْجَارِ اَلرَّطْبَهِ إِلاَّ عِنْدَ اَلضَّرُورَهِ وَ إِسْبَاغُ اَلْوُضُوءِ وَ حِفْظُ اَلصِّحَّهِ: ⁽³⁾على - علیه السلام - فرمود: آن گاه که عقل آدمی کامل شود کم حرف می شود. و از چیزهائی که عمر آدمی را زیاد می کند پرهیز از مردم آزاری، احترام به سالمندان، صله رحم و پرهیز از قطع درختان سبز درختانی که نخشکیده اند مگر در، ناچاری، و شایسته انجام دادن وضو و کوشیدن در بهداشت خود، است.

توضیح: پرهیز از قطع درخت عمر را طولانی می کند و قطع درخت موجب کوتاهی عمر می شود. شاید راز و رمز دقیقی میان قطع درخت و عمر بشر باشد که من از درک آن عاجزم اما اینقدر مسلم است که از بین بردن درختان بر عمر فرد و افراد و حتی بر عمر جامعه تأثیر دارد آسیب و لطمه زدن به محیط زیست درست آسیب و لطمه زدن به عمر بشر و بشرها ست اعم از خود قطع کننده درخت و دیگران.

گیاه را پایمال نکنیم: در بیانات و توصیه های اهل بیت - علیهم السلام - از برخورد بی مبالات و رفتار بی اعتنا به گیاهان نهی شده است پایمال کردن گیاهان و پا گذاشتن روی آن ها نکوهش شده است. قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ما مِن نَبْتٍ یَنبُتُ إلّا ویَحُفُّه ملَکٌ مُوکَّلٌ به حتّی یَحْصِدَهُ ، فأیُّما امرئٍ وطئَ ذلک النّبْتَ یلعَنُهُ ذلکَ الملَکُ: ⁽⁴⁾پيامبر اكرم - علیه السلام - فرموده است: هیچ گیاهی از زمین نمی روید مگر فرشته ای بدان موکل است تا آن را به ثمر مطلوب برساند کسی که آن گیاه را پایمال کند مورد نفرین آن فرشته قرار می گیرد.

على - عليه السلام - أَنِّی لَمْ أَطَأْ بِهَا زَرْعاً قَطُّ ⁽⁵⁾هرگز زراعتی را پایمال نکردم.

قال الصادق - عليه السلام -: سئل رسول الله - صلى الله عليه: سئل رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ااَلْمَالِ خَیْرٌ قَالَ زَرْعٌ زَرَعَهُ صَاحِبُهُ وَ أَصْلَحَهُ ⁽⁶⁾از رسول خدا - صلى الله عليه و آله - پرسیدند کدامین مال بهتر است؟ فرمود زراعتی که صاحبش آن را بکارد و به اصلاح آن بپردازد.

سمعت ابا عبدالله - عليه السلام -: يقول: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَحَبَّ لِأَنْبِیَائِهِ مِنَ الْأَعْمَالِ الْحَرْثَ وَ الرَّعْیَ لِئَلَّا یَکْرَهُوا شَیْئاً مِنْ قَطْرِ السَّمَاءِ ⁽¹⁾از امام صادق عليه السلام - شنیدم می فرمود خداوند از میان شغل ها کشاورزی و شبانی را برای پیامبرانش برگزید تا آنان قطره های باران را ناخوش ندارند.

توضیح:

1- در حدیث بالاتر «کاشتن بادست خود» و «اصلاح» با دست خود تمجید شده است رابطه انسان با گیاهان دو نوع است رابطه با گیاهی که دیگران کاشته اند و او غیر از استفاده اقتصادی یا منظره ای رابطه ای با آن ندارد. و رابطه با گیاهی که خود شخص آن را کاشته و پرورش داده است. کاشتن و پرورانیدن یک درخت لذتی دارد. بیش از لذت منظره ای یا اقتصادی آن

2- در حدیث آخر ضرورت یک صمیمیت میان انسان و گیاه و باران یادآوری شده است.

3- حدیث در این باب زیاد است تنها به نمونه هائی بسنده شد.

عن ابی عبدالله - عليه السلام -: قال: لا تَقطَعُوا الثِّمارَ فَيَبعَثُ اللّه ُ عَليكُمُ العَذابَ صَبّا: ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: درختان میوه را قطع نکنید اگر قطع کنید خداوند فرو می ریزد بر شما عذاب را.

حفظ گونه های حیوان و گیاه

پیامبر اکرم از قطع هر نوع درخت نهی می کرد لیکن در مورد درخت سدر بیشتر تأکید کرده بود و مردم از قطع آن به حدی خودداری کرده بودند که درخت سدر به اصطلاح به یک «تابو» تبدیل شده بود و با گذشت زمان عنوان «مقدس» به خود می گرفت که امام کاظم - علیه السلام - با این تابو بازی و توتم سازی مبارزه می کند که مبادا به مرحله درختپرستی برسد برای این هدف هم به تبلیغ شفاهی پرداخت و هم عملاً به قطع درخت سدر اقدام کرد.

اعمال و کردارهای امامان بر همگان تأثیر داشت علاوه بر شیعیان مردم سنی نیز وقتی می دیدند که امام کاظم درخت سدری را بریده است از افراط در قداست آن باز می ایستادند.

سئلت ابا الحسن الرضا - عليه السلام -: عن قطع السدر، فقال: سَألَني رَجُلٌ مِن أصحابِكَ عَنهُ فَكَتَبتُ إلَيهِ: قد قَطَعَ أبو الحَسنِ - عليه السلام - وَ غَرَسَ مَکَانَهُ عِنَباً: ⁽³⁾پرسیدم از امام رضا - علیه السلام -- از قطع درخت سدر، فرمود: یکی از دوستان تو نیز از این موضوع پرسیده بود برایش نوشتم امام کاظم - علیه السلام - سدری را قطع کرد و به جای آن تاک مو کاشت.

من الله لامن رسوله لَعَنَ اَللَّهُ قَاطِعَ اَلسِّدْرَهِ: ⁽⁴⁾سخن خداست نه سخن پیامبر که خداوند لعنت کند کسی را که سدر را قطع کند. برسش از امام رضا - علیه السلام - نشان می دهد که هنوز برخی از مردم باور نمی کردند که امام کاظم - علیه السلام - سدری را قطع کرده است. این مبارزه با تابوسازی به صورت رقیق در زمان امام صادق - عليه السلام - شروع شده و امام کاظم - علیه السلام - به شدت با آن درگیر شده و در عصر امام رضا - علیه السلام - پایان یافته است.

عن ابي عبدالله انه قال: مكروه قطع النخل. وسئل عن قطع الشجر، قال: لا بَأسَ ، قلتُ : فالسِّدرُ ؟ قالَ : لا بأسَ بهِ ، إنّما یُکرَهُ قَطعُ السِّدرِ بِالبادِیَهِ لأنّهُ بها قَلیلٌ، و أمّا ههُنا فلا یُکرَهُ: ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: بريدن نخل مكروه پرسیدند از قطع درخت فرمود اشکالی ندارد. من پرسیدم بریدن درخت سدر چطور است؟ فرمود جایز است و اشکالی ندارد و بریدن سدر که شنیده اید مورد نهی است آن در بادیه است که سدر در آن جاها کمیاب است اما در این جا - شهر و حومه - اشکالی ندارد. است.

این ماجرای تاریخی از توجه اسلام به حفظ گونه ها ناشی شده است که یک تاریخچه ای برای رابطه انسان با سدر از عصر پیامبر تا عصر امام رضا - علیه السلام - به وجود آمده است. بنابراین هرگونه گیاهی که در جایی کمیاب شود (تا چه رسد به انقراض آن) از بریدن و قطع آن نهی شده است.

ماجرای سدر نشان دهنده سنگینی مسئولیت امامت و دشواری رهبری، مردم است حمایت از گونه گیاهی دراثر افراط مردم به درخت پرستی منجر می شود و عدم حمایت از آن لطمه به محیط زیست و هماهنگی و زیبائی هستی می زند. اگر کمی از دیدگاه جامعه شناسی به سه حدیث بالا نگاه کنید ظرافت و هنر هدایت، امت را بصورت زیبائی مشاهده می کنید.

عن الرضا - عليه السلام -: أَحَلَّ الله عزّوجل البَقَرِ وَ الغَنَمِ وَ الإِبلِ ، لِکَثرَتِها وَ إِمکانِ وُجودِها... ⁽²⁾امام رضا - عليه السلام فرمود: خداوند گوشت گاو گوسفند و شتر را حلال کرده به دلیل کثرت آن ها و امکان بقای وجودشان. مفهوم این کلام این است که اگر این گونه ها کمیاب بودند و نسلشان در معرض انقراض قرار می گرفت خداوند گوشت آن ها را حرام می کرد. لشکریان اسلام در جنگ خیبر به جان الاغ ها افتادند و آن ها را ذبح کرده و می خوردند رسول خدا - صلى الله عليه و آله - برای حفظ نسل آن حیوان گوشت الاغ را موقتاً تحریم کرد که امروز نیز مکروه است. ستیان گوشت الاغ را حرام و شیعیان مکروه می دانند و هر دو در طول تاریخ از خوردن آن خودداری کرده اند با این همه در هیچ مقطعی از تاریخ فراوانی الاغ در ممالک اسلامی در حدی نبوده که بیش از نیاز مردم باشد.

با این توجه دقت و شناخت اسلام نسبت به گونه های حیوانی و تأمین نوعی حفاظ برای حفظ آن ها، مشخص می شود و معلوم می گردد که قانونگذاری سخت نیازمند شناخت و علم است و باید به علم الهی متصل باشد.

حکومت می تواند برای حفظ نسل یک حیوان - خواه در جهت امور اقتصادی و اجتماعی مردم و خواه در جهت حفظ محیط زیست که امروزه از ضروریات زندگی مردم است - ذبح یا شکار آن را تحریم کند.

یک بحث کوچک فقهی

ممکن است برخی گمان کنند که مساله نهی از قطع درخت سدر یا نهی از گوشت الاغ به اصطلاح مشمول «قضيه في واقعة» باشد و شمول دادن آن به هر نوع گیاه کمیاب یا گیاه مشرف به انقراض و به حیوان کمیاب یا مشرف به انقراض، صحیح نباشد و از مصادیق «قیاس» باشد که باطل است.

اما حدیث بالا که از امام رضا - علیه السلام - نقل شد و به مفهوم آن تمسک شد منصوص آن تمسک شد «منصوص العلّه» است و قیاس منصوص العله اشکالی ندارد و تنقیح المناط است و در مورد حیوان نیز حدیث منصوص العله زیر را داریم.

قال الباقر - عليه السلام - نهى رسول الله - صلى الله عليه و آله - عَنْ أَکْلِهَا یَوْمَ خَیْبَرَ وَ إِنَّمَا نَهَی عَنْ أَکْلِهَا لِأَنَّهَا کَانَتْ حَمُولَهً لِلنَّاسِ ⁽¹⁾امام باقر - عليه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله عليه و آله - نهی کرد در روز خیبر از خوردن گوشت الاغ و این نهی را نکرد مگر برای این که نسل الاغ برای امور حمل و نقل مردم ضرورت داشت.

در مراسم حج:

حضور آن همه مردم برای اعمال حج در یک سرزمین محیط زیست را به شدت تهدید می کند زیرا اگر گفته اند چرندگان انگل طبیعت هستند با این که آن ها یکی از عوامل هماهنگی در چرخه های طبیعت، هستند، پس انسان به راستی از این دیدگاه هم انگل طبیعت است و هم مخرب آن و در هیچ چرخه ای هم محدود نمی ماند. سعی و کوشش و کار انسان برهم زدن چرخه طبیعت است.

در روزگاری که چیزی بنام حفاظت محیط زیست به ذهن بشر خطور نمی کرد اسلام برنامه دقیق و منظم و با شمول کامل و گسترده حفاظت از محیط زیست حرم را طرح ریزی کرده است هر نوع جاندار از حشرات تا آهوان و هر نوع گیاه از شاخه و بوته تا درخت همه را زیر چتر حمایتی خویش گرفته است. حاجی حق ندارد به هیچ کدام از آن ها آسیب برساند. و حج وقتی طیب و گوارا است که حاجی موفق شود به طور خطا و اشتباه نیز لطمه ای به محیط زیست نزند. حرم سمبل محیط ایمن و «کبوتر حرم» سمبل ایمن ترین موجود معروف شده است. امپراطوری مانند ولید بن عبدالملک اموی مجبور است تا با یک کک جهنده با تمام تواضع رفتار نماید و متکبری مانند هارون الرشید عباسی آهوی دلخواهش را مشاهده کند و تنها به نگاه هوس آلود بسنده نماید.

کعبه بیت الحرام است اطراف کعبه مسجد الحرام و اطراف مسجد بلد الحرام و اطراف مکه یک سرزمین وسیع، حرم نامیده شده و مسافرین حق ندارند گیاه آن سرزمین را بکنند یا پایمال کنند تا محیط زیست از صدمه و آسیب آن همه جمیت، سالم بماند.

عن ابی عبدالله - عليه السلام - قال لَا تَسْتَحِلَّنَّ شَیْئاً مِنَ الصَّیْدِ وَأَنْتَ حَرَامٌ، وَلَا وَأَنْتَ حَلَالٌ فِی الْحَرَمِ، وَلَا تُدِلَّنَ عَلَیْهِ مُحِلّاً وَلَا مُحْرِماً فَیَصْطَادَهُ، وَلَا تُشِرْ إِلَیْهِ فَیُسْتَحَلَّ مِنْ أَجْلِکَ، فَإِنَّ فِیهِ فِداءٌ لِمَنْ تَعَمَّدَهُ ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: جایز نشمار چیزی از شکار را در حالی که در احرام هستی و نیز در حالی که در سرزمین حرم در لباس احرام نیستی (در هر دو صورت) و دیگران را نیز به سوی حیوان دلالت نکن خواه در احرام باشی و خواه غیر آن که توسط دیگران شکار شود، و اشاره نکن به سوی آن تا به وسیله اشاره تو آن حیوان شکار شود و هر کس این کارها را عمداً بکند کفاره بر او واجب می شود.

و قال - عليه السلام -: اِجْتَنِبْ فِی إِحْرَامِکَ صَیْدَ اَلْبَرِّ کُلَّهُ وَ لاَ تَأْکُلْ مِمَّا صَادَهُ غَیْرُکَ وَ لاَ تُشِرْ إِلَیْهِ فَیَصِیدَهُ ⁽³⁾و فرمود: در زمان احرام حج بپرهیز از شکار حیوانات خشکی از هر نوعشان و از آن چه دیگران شکار کرده اند نخور، و اشاره نکن به سوی آن تا دیگری شکارش کند.

سئلت ابا عبدالله - عليه السلام - عَنْ لُحُومِ اَلْوَحْشِ تُهْدَی لِلرَّجُلِ وَ هُوَ مُحْرِمٌ لَمْ یَعْلَمْ بِصَیْدِهِ وَ لَمْ یَأْمُرْ بِهِ أَ یَأْکُلُهُ قَالَ لاَ. قال: و سَألْتُهُ أیَأْکُلُ قَدِیدَ الْوَحْشِ مُحْرِمٌ؟ قَالَ: لَا ⁽¹⁾پرسیدم از امام صادق - علیه السلام - از گوشت حیوان های وحش که هدیه می شود برای کسی و او نه از شکار شدن آن خبر دارد و نه به شکار آن دستور داده است آیا می تواند از گوشت آن (در احرام) بخورد؟ فرمود: نه و پرسیدم آیا می توان از گوشت قدید وحش در حال احرام خورد؟ فرمود: نه. توضیح قدید یعنی گوشت خشک شده در گذشته به دلیل عدم یخچال و سردخانه گوشت را می خشکانیدند و برای آینده ذخیره می کردند. برای این که مردم در اوقات غیر موسم حج حیوانات را شکار نکنند و گوشت آن ها را ذخیره کرده و در مراسم حج نفروشند؟ خوردن قدید وحش تحریم شده است.

عن موسى بن جعفر - عليه السلام -: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلرَّجُلِ هَلْ یَصْلُحُ لَهُ أَنْ یُصْعِدَ بِصَیْدِ حَمَامِ اَلْحَرَمِ ، فِی اَلْحِلِّ فَیَذْبَحَهُ فَیُدْخِلَهُ فِی اَلْحَرَمِ فَیَأْکُلَهُ قَالَ لاَ یَصْلُحُ أَکْلُ حَمَامِ اَلْحَرَمِ عَلَی حَالٍ ⁽²⁾از امام کاظم - علیه السلام - پرسیدم؛ اگر کسی در خارج از محیط حرم برود و کبوتر حرم را شکار کند سپس آن را بیاورد در داخل منطقه حرم بخورد آیا جایز است؟ فرمود: جایز نیست خوردن کبوتر حرم در هیچ شرایطی.

سَأَلْتُهُ عَنِ اَلْجَرَادِ یَدْخُلُ مَتَاعَ اَلْقَوْمِ فَیَدُوسُونَهُ مِنْ غَیْرِ تَعَمُّدٍ لِقَتْلِهِ أَوْ یَمُرُّونَ بِهِ فِی اَلطَّرِیقِ فَیَطَئُونَهُ قَالَ إِنْ وَجَدْتَ مَعْدِلاً فَاعْدِلْ عَنْهُ فَإِنْ قَتَلْتَهُ غَیْرَ مُتَعَمِّدٍ فَلاَ بَأْسَ ⁽³⁾پرسیدم از امام - علیه السلام - از ملخ که داخل کالا و اشیاء مردم می شود آن را متلاشی می کنند بدون این که قصدی برای کشتن آن داشته باشند، یا در سر راه بر آن می گذرند و آن را پای مال می نمایند؟ فرمود: اگر می توانی راهت را کج کنی و از کنار آن بگذری باید چنین کنی واگر بدون عمد ملخ را بکشی گناه نیست. عن ابي عبدالله - عليه السلام -: قَالَ: کُلُّ شَیْءٍ یَنْبُتُ فِی اَلْحَرَمِ فَهُوَ حَرَامٌ عَلَی اَلنَّاسِ أَجْمَعِینَ. ⁽⁴⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: هر گیاهی که در سرزمین حرم بروید برای همه مردم تصرف در آن) حرام است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: الا عزّوجلّ قَدْ حَرَّمَ مَكَّةَ يَوْمَ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَهِيَ حَرَامٌ بِحَرَامِ اللهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا.... ⁽⁵⁾پیامبر اکرم - صلى الله عليه و آله - فرمود: آگاه باشید خداوند عزوجل سرزمین مکه را حرم قرار داده است روزی که آسمان ها و زمین را آفرید. و آن است تا روز قیامت و حوش آن رمانده نمی شود برگ درختش چیده نمی شود گیاهش کنده یا بریده یا جمع نمی شود.

سئلت اباعبدالله - عليه السلام - من شَجَرَةٍ أَصْلُهَا فِي الْحَرَمِ وَ فَرْعُهَا فِي الْحِلِّ فَقَالَ حُرِّمَ فَرْعُهَا لِمَكَانِ أَصْلِهَا قَالَ قُلْتُ فَإِنَّ أَصْلَهَا فِي الْحِلِّ وَ فَرْعَهَا فِي الْحَرَمِ فَقَالَ حُرِّمَ أَصْلُهَا لِمَكَانِ فَرْعِهَا ⁽⁶⁾پرسیدم از امام صادق - علیه السلام- از درختی که ریشه آن در محدوده حرم و شاخه اش در خارج از حرم باشد فرمود: شاخه آن نیز حرام است به خاطر ریشه اش. گفتم: فرض می کنیم ریشه و تنهاش در خارج از حرم و شاخه اش در حرم باشد. فرمود: ریشه و تنهاش نیز حرام است به خاطر شاخه اش.

مسجد الحرام سمبل و الگو است برای مساجد دیگر و هرچه در آن جا حرام باشد در مسجدهای دیگر نیز حرام است. و سرزمین حرم نیز سمبل است برای هر سرزمینی که محل اجتماع مردم برای مراسم مشروع، باشد. و باید در این گونه محلها و منطقه ها حفاظت از محیط زیست و رفتار خردمندانه با حیوان و گیاه با دقت رعایت شود.

سخن در وجوب و حرمت نیست بحث در الگوگیری و فرهنگ رابطه با جانداران و گیاهان است. تعلیم و تربیت اجتماعی و آموزش و پرورش و روحیه و روان جامعه محور سخن است.

اجتماع و گردآمدن مردم در یک محل یک، محیط یک سرزمین یا نامشروع است و یا مشروع. در صورت اول اساس اجتماع حرام و ممنوع است و در صورت دوم باید رابطه با محیط حرم را سمبل و الگو برای رابطه با آن محیط اجتماع، قرار داد.

من نسبت به اجتماعات اطراف شهرها به عنوان «سیزده به در» بحثی در تعیین نوع آن از احکام پنجگانه (واجب، مستحب، مباح، مکروه، حرام) ندارم تنها می گویم اکنون که بنا دارید به سیزده به در بروید و می روید حقوق محیط را رعایت کنید یعنی حتی آن سنت بد و منفور، طبیعت که گره زدن گیاه نامیده می شود را ترک کنید. نباید گیاه را بازیچه و ملعبه حس خرافات گرائی خودمان قرار دهیم.

در آغاز این مبحث دیدیم که رفتار بی مبالات با آب و گیاه در هر محل و مکان و منطقه و سرزمین، سخت نکوهیده است و رفتار تخریب آمیز با طبیعت در همه جا حرام است نکوهش اسراف و کردار نابخردانه منحصر به محل و مکان و شرایط خاص نیست و همچنین مقوله اسراف منحصر به امور اقتصادی نمی باشد در ادامه مباحث این فصل، با فرهنگ اسلام در حفاظت از محیط زیست بیشتر آشنا خواهیم شد.

محیط زیست و نظافت

پیشتر حدیثی را دیدیم که انداختن آب دهان بر آب را تقبیح می کرد و همچنین حدیثی که ادرار بر آب جاری، و حدیثی که ادرار بر آب راکد را ممنوع کرده است دیدیم. و اینک چند نمونه دیگر:

عن الصادق - عليه السلام - عن ابيه - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - إِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُكُمْ فَلاَ يَرْفَعْ جُشَاءَهُ إِلَى اَلسَّمَاءِ، وَ لاَ إِذَا بَزَقَ ⁽¹⁾از امام صادق - علیه السلام - از پدرش امام باقر - علیه السلام -- از پدرش امام باقر - عليه السلام - فرمود: پیامبر خدا فرموده است آن گاه که یکی از شما آروغ می کند یا آب دهن بیرون می کند آروغ و آب دهنش را در فضا رها نکند.

البته خود آروغ کردن در هر صورت نکوهیده است: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: أَطْوَلُکُمْ جُشَاءً فِی اَلدُّنْیَا أَطْوَلُکُمْ جُوعاً یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ ⁽²⁾در میان شما کسی که آروغ زیاد کند در روز قیامت گرسنگی بیشتری را تحمل خواهد کرد.

آروغ در اثر پرخوری نکوهیده است لیکن برخی از افراد در اثر بیماری دچار آروغ می شوند در این صورت اَلْجَشَأُ نِعْمَةٌ مِنَ اَللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ فَإِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُكُمْ فَلْيَحْمَدِ اَللَّهَ ⁽³⁾آروغ نعمتی است از ناحیه خداوند عزوجل هر وقت آروغ کردید خدای را حمد کنید.

آروغ در این صورت عکس العمل اندام گوارشی است تا عوارض آن بیماری را از بین ببرد یا از آن بکاهد و نشانی است از نوعی سلامتی که بدن دارد و با بیماری مقابله می کند. آروغ خواه نوع نکوهیده و یا نوع مجاز آن هر دو عکس العمل مثبتی است که دستگاه گوارش از خود بروز می دهد.

قال ابو عبدالله - عليه السلام - اَلْجُشَاءُ نِعْمَهٌ مِنْ نِعَمِ اَللَّهِ وَ إِذَا تَجَشَّأَ أَحَدُکُمْ فَلْیَحْمَدِ اَللَّهَ وَ لاَ یَرْفَعَنَّ جُشَاءَهُ ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: آروغ نعمتی از نعمت های خداست هر وقت آروغ کردید خدای را حمد کنید و نگذارید گاز آروغ تان در فضا بالا برود.

باید با دستمال یا دستکم با دست گاز آروغ و نیز بزاق دهن و آب دماغ را کنترل کرد تا از گسترش آن در فضای محیط جلوگیری شود.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ثَلَاثَةٌ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ الْمُتَغَوِّطُ فِي ظِلِّ النُّزَّالِ وَالْمَانِعُ الْمَاءَ الْمُنْتَابَ وَسَادُّ الطَّرِيقِ الْمَسْلُوكِ ⁽²⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: سه کردار نفرین شده است و انجام دهنده آن ها نیز نفرین شده اند کسی که در محل اطراق - مکان های سایه ای که کسانی برای گردش یا استراحت در آن ها پیاده شده و بساط پهن می کنند - تغوط کند، و کسی که دیگران را از آب چشمه مانع شود و کسی که راه عبور مردم را مسدود نماید.

قال الصادق - عليه السلام -: یَدْفِنُ اَلرَّجُلُ شَعْرَهُ وَ أَظَافِیرَهُ إِذَا أَخَذَ مِنْهَا وَ هِیَ سُنَّهٌ واجبة - أَنَّ مِنَ اَلسُّنَّهِ دَفْنَ اَلشَّعْرِ وَ اَلظُّفُرِ وَ اَلدَّمِ ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: شخص باید مو و ناخن خودش را که می گیرد، دفن کند و این یک سنت واجب است زیرا از سنت واجب است دفن کردن مو و ناخن و خون.

باز حدیثی در مورد حرم: عن ابی عبدالله - عليه السلام - فِی رَجُلٍ ذَبَحَ حَمَامَهً مِنْ حَمَامِ اَلْحَرَمِ قَالَ عَلَیْهِ اَلْفِدَاءُ قُلْتُ فَیَأْکُلُهُ قَالَ لاَ قُلْتُ فَیَطْرَحُهُ قَالَ إِذَا طَرَحَهُ فَعَلَیْهِ فِدَاءٌ آخَرُ قُلْتُ فَمَا یَصْنَعُ بِهِ قَالَ یَدْفِنُهُ ⁽⁴⁾از امام صادق - عليه السلام - در مورد کسی که کبوتری از کبوتران حرم را ذبح کرده است فرمود: باید کفاره بدهد. گفتم: پس از دادن کفاره می تواند آن را بخورد؟ فرمود نه گفتم پس آن را به کناری بینداز؟ فرمود: در این صورت باید کفاره دیگر بدهد. گفتم پس با آن چه کند؟ فرمود: آن را دفن کند.

دور انداختن جسد کبوتر محیط را آلوده می کند پس باید کفاره دهد و جریمه شود. لیکن اگر آن را دفن کند و به چرخه خاک تحویل دهد ایمنی و بهداشت محیط را رعایت کرده است.

و در حدیث دیگر: قلت له: يُصِيبُ الصَّيْدَ فَيَفْدِيهِ يَطْعَمُهُ أَوْ يَطْرَحُهُ؟ قَالَ إِذاً يَكُونُ عَلَيْهِ فِدَاءٌ آخَرُ قِيلَ فَأَيَّ شَيْ ءٍ يَصْنَعُ بِهِ قَالَ يَدْفِنُهُ ⁽⁵⁾شخص دیگری می گوید از امام صادق - علیه السلام - پرسیدم کسی که محرم است حیوانی را شکار کرده و کفاره آن را نیز داده است آیا آن را بخورد و یا دور بیندازد؟ فرمود در آنصورت یعنی خواه بخورد و خواه دور بیندازد کفاره دیگر بر او واجب می شود گفتم پس با آن چه کار کند؟ فرمود: آن را دفن کند.

راننده محترم اگر چه نه شما محرم هستید و نه جاده ای که در آن می رانید حرم است اولاً بیائید که جانداری را زیر نگیرید و اگر بر فرض چنین حادثه ای پیش آمد جسد روباه و خرگوش و سگ و... را در وسط یا کنار جاده رها نکنید لطفاً با نیت یک کردار انسانی و برای حفاظت محیط از آلودگی و برای تأمین ایمنی، آن را دفن کنید.

خودرو اولی حیوان را می کشد دومی از روی آن عبور کرده و آن را لهیده می کند سومی و چهارمی و... اجزای آن را پخش می نماید و گاهی اجزای آن به چرخ ها و زیر خودرو می چسبد و از شهری تا به شهر دیگر آلودگی را نفوذ می دهد. حتی گاهی به داخل پارکینگ شخصی و محیط خانوادگی یا محیط کار نیز می رسد.

با شرط بهداشت و حفاظت محیط، به گردش رفتن در طبیعت آزاد است.

قال لنا ابوالحسن الرضا - عليه السلام -: أَیُّ اَلْإِدَامِ أَجْزَأُ فَقَالَ بَعْضُنَا اَللَّحْمُ وَ قَالَ بَعْضُنَا اَلزَّیْتُ وَ قَالَ بَعْضُنَا اَلسَّمْنُ فَقَالَ هُوَ لاَ بَلِ اَلْمِلْحُ لَقَدْ خَرَجْنَا إِلَی نُزْهَهٍ لَنَا وَ نَسِیَ اَلْغِلْمَانُ اَلْمِلْحَ فَمَا اِنْتَفَعْنَا بِشَیْءٍ حَتَّی اِنْصَرَفْنَا ⁽¹⁾در حضور امام رضا - عليه السلام - بودیم فرمود: کدام خورشت کفایت کننده تر است؟ برخی از ما گفتیم گوشت و برخی دیگر: روغن نباتی (همانند (زیتون و برخی دیگر روغن فرمود نه بل که نمک است ما برای نشاط به خارج از شهر رفتیم چون جوانان (به اصطلاح) ما بچه ها نمک را فراموش کرده بودند سودی نبردیم تا زمانی که برگشتیم.

پس امام - علیه السلام - نیز برای نشاط به گردش در طبیعت می رفته است.

قال على - عليه السلام -: الطّیب نُشرَةٌ،وَالعَسَلُ نُشرَةٌ،وَالرُّکوبُ نُشرَةٌ، وَالنَّظَرُ إلَی الخُضرَةِ نُشرَةٌ ⁽²⁾على - عليه السلام فرمود: عطر زدن نشاط می آورد خوردن عسل نشاط می آورد سواری نشاط می انگیزد، و نگریستن به فضای سبز نشاط می آفریند.

محیط زیست و حفاظت از حیوان

قال ابوجعفر - عليه السلام -: کَانَ أَبِی یَقُولُ: خَیْرُ اَلْأَعْمَالِ اَلْحَرْثُ یَزْرَعُهُ وَ یَأْکُلُ مِنْهُ اَلْبَهَائِمُ وَ اَلطَّیْرُ: ⁽³⁾امام باقر - عليه السلام - فرمود پدرم می گفت زراعت بهترین کار است که شخص آن را بکارد و می خورد از آن چارپایان و پرندگان. در پیام این حدیث در بررسی و ارزش گذاری شغل ها بهره مندی حیوان ها از شغل نیز یکی از فاکتورهای تعیین کننده آمده است و می توان از چشم انداز این حدیث شغل ها و یا کارها و کردارهائی را که موجب از بین رفتن جانداران یا تحدید و تهدید امکانات زیستی آن ها می شود، ارزیابی کرد. بنابراین بدترین شغل در میان شغل های مشروع آن است که بیشترین لطمه را به محیط زیست می زند.

عن النبي - صلى الله عليه و آله -: مَنْ قَتَلَ عُصْفُوراً عَبَثاً جَاءَ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ یَعِجُّ إِلَی اَللَّهِ یَقُولُ: یَا رَبِّ إِنَّ هَذَا قَتَلَنِی عَبَثاً لَمْ یَنْتَفِعْ بِی وَ لَمْ یَدَعْنِی فَآکُلَ مِنْ خِشَاشِ اَلْأَرْضِ: ⁽⁴⁾پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: کسی گنجشکی را بیهوده بکشد آن حیوان در روز قیامت شکایت می کند به حضور خدا خدایا این شخص من را بیهوده کشت در حالی که هیچ سودی از کشتن من نداشت و رهایم نکرد تا از ریزه ها و حشرات زمین تغذیه کنم.

و في رواية: لعن الله من اتخذ شيئاً فيه الروح غرضاً ⁽¹⁾در حدیث آمده: خداوند لعنت کرده است کسی را که موجود جانداری را هدف تیر قرار دهد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - رَأَیْتُ فِی اَلنَّارِ... وصَاحِبَهَ اَلْهِرَّهِ تَنْهَشُهَا مُقْبِلَهً وَ مُدْبِرَهً کَانَتْ أَوْثَقَتْهَا لَمْ تَکُنْ تُطْعِمُهَا وَ لَمْ تُرْسِلْهَا تَأْکُلُ مِنْ حِشَاشِ اَلْأَرْضِ وَ دَخَلْتُ اَلْجَنَّهَ فَرَأَیْتُ صَاحِبَ اَلْکَلْبِ اَلَّذِی أَرْوَاهُ مِنَ اَلْمَاءِ: ⁽²⁾

رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: در سفر معراج مشاهده کردم... و دیدم زنی را که گربه ای را حبس نموده نه آب و غذا برایش داده بود و نه رهایش کرده بود تا از خرده ریزهای زمین بخورد آتش دوزخ او را از پس و پیش طعمه خود کرده بود و وارد بهشت شدم آن مرد را که سگ تشنه ای را آب داده بود مشاهده کردم.

قال الصادق - عليه السلام -: أَقْذَرُ الذُّنُوبِ ثَلَاثَةٌ: قَتْلُ الْبَهِيمَةِ، وَحَبْسُ مَهْرِ اَلَمَرْأَةِ، وَمَنْعُ الْأَجِيرِ أَجْرَهُ: ⁽³⁾امام صادق- عليه السلام - فرمود: کثیف ترین گناه سه چیز است کشتن، جاندار خودداری از پرداختن مهریه زن، و نپرداختن مزد کارگر.

عن ابی عبدالله - عليه السلا: عن ابيه - عليه السلام- أَنَّهُ کَرِهَ إِخْصَاءَ اَلدَّوَابِّ وَ اَلتَّحْرِیشَ بَیْنَهَا: ⁽⁴⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: پدرم متنفر بود از اخته کردن چارپایان و از به جان هم انداختن حیوان ها.

مرّ رسول الله - صلى الله عليه و آله - عَلَی قَوْمٍ نَصَبُوا دَجَاجَهً حَیَّهً وَ هُمْ یَرْمُونَهَا بِالنَّبْلِ فَقَالَ مَنْ هَؤُلاَءِ لَعَنَهُمُ اَللَّهُ: ⁽⁵⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - بر گروهی گذر کرد که مرغ زنده ای را هدف قرار داده بودند و به آن تیراندازی می کردند فرمود: کیستند اینان خدا لعنتشان کند.

في مناهى النبي - صلى الله عليه و آله -: أَنَّهُ نَهَی أَنْ یُحْرَقَ شَیْءٌ مِنَ اَلْحَیَوَانِ بِالنَّارِ وَ نَهَی عَنْ قَتْلِ اَلنَّحْلِ؛ ⁽⁶⁾از جمله نهی های رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - نهی از سوزاندن حیوانی از حیوانات با آتش است و به طور ویژه از کشتن زنبور عسل نهی کرده است.

نابود کردن حشرات در محیط خانه

قلت لابی عبدالله - عليه السلام -: مَا تَقُولُ فِی قَتْلِ اَلذَّرِّ قَالَ اُقْتُلْهُنَّ آذَتْکَ أَوْ لَمْ تُؤْذِکَ پرسیدم از امام صادق - علیه السلام - رای شما چیست در کشتن حشرات در محیط خانه و زندگی؟ قال آن ها را نابود کن خواه تو را اذیت کند یا اذیت نکند.

توضیح:

1- در متن حدیث لفظ بیت یا خانه وجود ندارد پس باید حدیث شامل جواز کشتن حشرات در هر محل و مکان باشد. لیکن به اصطلاح دست اندر کاران علم «اصول فقه» اولاً مکان های دیگر تخصصاً خارج است ثانیاً حدیث های دیگر

که نمونه هائی از آن ها را در بالا مشاهده کردیم با شمول و اطلاق شان کشتن جانداران را نکوهش کرده اند ثالثاً لفظ «ذره» شامل مورچه نیز می شود در حالی که حدیث خاص بر منع کشتن مورچه وارد شده است:

ان رسول الله - صلى الله عليه و آله - نهى عن قتل خمسة: القرد والصُّوَّامِ والْهُدْهُدِ والنَّحْلِ وَ النَّمْلِ وَ الضِّفْدِعِ: ⁽¹⁾پيامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - به طور ویژه نهی کرده است از نابود کردن پنج حیوان بوم و جغد و هدهد و زنبور عسل، و مورچه و قورباغه.

بنابراین قاعده جمع بین «الاخبار» ایجاب می کند که حدیث بالاتر را به خانه محدود بدانیم پس در محیط خانه خواه موجب آزار ساکنان باشند و خواه، نه نابود کردنشان جایز است.

و اما در مزارع و باغ ها تنها در صورت ضرر می توان حشرات را نابود کرد البته نه با سمپاشی های امروزی که در اثر افراط چرخه های طبیعت را بر هم می زند.

افسانه عصر جاهلیت

عرب جاهلی از کشتن مار خودداری می کرد ⁽²⁾نه بدلیل جاندار بودن آن بل بر اساس دو باور خرافی در مورد مار:

1- آنان عقیده داشتند اگر کسی مار را بکشد اولاً جفت او گرچه در محل و مکان دوری باشد قاتل جفتش را می شناسد - یعنی نوعی علم غیب دارد - و به سراغش خواهد آمد. ثانیاً روح مار مقتول او را آزار واذیت می رساند ثالثاً: ممکن است مار مقتول در حقیقت یک جن باشد که به صورت مار درآمده است.

2- باور داشتند نوعی از مارها نگهبان خانه و گله هستند و نیز وجودشان اقبال آور است و خوش شانسی می آورد و نامش را «عمار الدیار» گذاشته بودند.

راجع به باور دوم بعداً نیز با شرح و بسط بحث خواهد شد.

پیامبر اسلام با این باور افسانه ای و خرافی مبارزه می کرد و می فرمود مَنْ تَرَکَ اَلْحَیَّاتِ مَخَافَهَ طَلَبِهِنَّ فَلَیْسَ مِنَّا: ⁽³⁾هر کس مارها را وابگذارد بدلیل ترس از انتقام جویی آن ها، ازما نیست.

اُقْتُلُوا اَلْحَیَّاتِ فَمَنْ خَافَ إِثَارَهُنَّ فَلَیْسَ مِنَّا ⁽⁴⁾مارها را بشکید و کسی که از آثار کشتن آن ها بترسد از ما نیست. اما باور خرافی و افسانه سخت مقامت می کرد به حدی که در زمان های بعد از قول خود پیامبر - صلى الله عليه و آله و گاهی از امامان - علیه السلام - برای مارهای «عمار الدّيار» حدیث ساختند.

برخی نیز در جانب دیگر افراط کرده و کشتن هر نوع مار را واجب شرعی می دانستند و سه جریان عقیدتی در کنار هم و در تعارض و تصادم با هم پیش می رفتند.

1- خودداری از کشتن مار بر اساس باور خرافی که با حدیث ساختگی نیز تأیید می شد.

2- کشتن مار به عنوان یک واجب، شرعی از هر نوع باشد دارای خطر یا بی خطر.

3- جواز کشتن مار خطرناک و عدم وجوب آن.

سئل ابوالحسن - عليه السلام -: عن رجل يقتل الحية و قال له السائل: انّه قد بلغنا ان رسول الله - صلى الله عليه و آله - قال: من تركها تخوفاً من تبعتها فيلس منى؟ قال: ان رسول الله - صلى الله عليه و آله - قال: من تركها تخوفاً من تبعتها فليس منّى، فانّها حيّة لا تطلبك فلا بأس بتركها ⁽¹⁾

از امام کاظم - علیه السلام - در مورد مردی که مارها را می کشت پرسیدند و شخص سؤال کننده گفت: به مارسیده است که پیامبر خدا - صلى الله عليه و آله - فرموده است هر کس مار را رها کند بخاطر ترس از عواقب آن، از من نیست امام فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است کسی که بخاطر ترس از عواقب کشتن مار آن را رها کند از من نیست اما ماری که کاری با تو ندارد و به دنبال اذیت تو نیست رها کردنش اشکالی ندارد.

با توجه به جمله استمرار «يقتل الحية» معلوم می شود شخص مورد نظر مارکشی را آن قدر ادامه می داده که برایش به صورت عادت درآمده بوده است. و پرسش کننده نیز می خواسته کار او را یک عمل مستند به دستور پیامبر و یک کردار مستحب بل واجب شرعی، معرفی کند.

شکار و حفاظت از محیط زیست

شکار با یکی از دو شرط جایز است:

1 - شکارگر شغل و محل درآمدی غیر از شکار نداشته باشد.

2- شکارگر از نظر اقتصادی جداً نیازمند شکار حیوان مورد نظرش باشد.

و دربیان دیگر شکار وقتی حلال است که فقط با انگیزه اقتصادی در قالب نیاز جدی بوده باشد. شکار با انگیزه نشاط تفریح و و... ممنوع و گناه و و حرام است و این فتوای اجماعی فقها است.

عن زرارة عن ابى جعفر - عليه السلام عليه السلام - قال: سئلته عمّن يخرج عن اهله بالصقور والبزاة والكلاب يتنزه الليلة والليلتين والثلاثة هل يقصر من صلاته ام لا يقصر ؟ قال: انما خرج في لهو لا يقصر: ⁽²⁾

زراره - یکی از دانشمندان معروف آن وقت و از شاگردان امام باقر و امام صادق - علیه السلام -می گوید: از امام باقر - علیه السلام - پرسیدم شخصی از محل زندگیش همراه سنقرها، بازها و سگ های شکاری، خارج می شود برای تفریح و نزهت یک شب دو شب سه شب در این مسافرت به سر می برد آیا باید نمازش را قصر بخواند یا نه؟

فرمود: او برای لهو عمل بیهوده خارج شده است نمی تواند نمازش را قصر کند.

در برگ های پیشین دیدیم که رفتن به گردش برای نزهت و نشاط اشکالی ندارد و چون شخصیتی مانند امام رضا - علیه السلام - چنین برنامه ای داشته است پس شاید مستحب هم باشد و مصداق لهو نیست. آن چه در این حدیث موجب نکوهش شده تصمیم به «شکار است که سفر نزهتی را به لهو تبدیل می کند.

نماز در سفر، حرام شکسته نمی شود و باید تمام خوانده شود و چون مورد نظر به شکار تفریحی می رفته و شکار با انگیزه تفریح حرام است عملش مصداق لهو و حرام می شود پس باید نماز را تمام بخواند.

عن الصادق - عليه السلام -: قلت له الرّجل يخرج الى الصيد مسيرة يوم او يومين او ثلاثة، يقصر او يتم؟ فقال: ان يخرج لقوته و قوت عياله فليفطر و ليقصّر، و ان خرج لطلب الفضول فلا ولا كرامة ⁽³⁾پرسیدم از امام صادق - علیه

السلام - شخصی مسیر یک روزه دو روزه سه روزه را می پیماید برای شکار آیا نمازش را تمام بخواند یا قصر؟ فرمود: اگر برای سیر کردن شکم خود و عیالش رفته (پس سفرش شرعی است) باید روزه را بخورد و نماز را قصر بخواند، واگر برای زیاده خواهی رفته پس نه. و کرامتی در این کار نیست.

شکار در شکل و ماهیت جایز نیز شرایطی دارد از نظر، زمان مکان و شرایط حیوان مورد شکار. اساساً شکار در هر صورت و در هر شرایط کردار نکوهیده ای است:

قال رسول الله - عليه السلام -: مَنِ اِتَّبَعَ اَلصَّیْدَ غَفَلَ: ⁽¹⁾رسول خدا - صلى الله عليه و آله - فرمود: کسی که دنبال شکار باشد دچار بیماری غفلت می شود.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: لاَ تَتَّبِعُوا اَلصَّیْدَ فَإِنَّکُمْ عَلَی غِرَّهٍ: ⁽²⁾پیامبراکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: دنبال شکار نروید زیرا شما (در آن وقت) غافل و بی اراده می شوید کنترل خودتان نیز از اختیارتان خارج می شود.

مرحوم مجلسی در مورد جمله انتم على غره توضیح می دهد شکارچی حیوان را تعقیب می کند گاهی مسافت های زیادی را به دنبال حیوان طی می کند. کاری که قبلاً چنین تصمیمی نداشته و اینک قهرا به دنبال حیوان کشیده می شود، یا مراد از این جمله «در معرض هلاک قرار می گیرید» است.

عن ابى الحسن - عليه السلام - قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: أَرْبَعَهٌ یُفْسِدْنَ اَلْقَلْبَ وَ یُنْبِتْنَ اَلنِّفَاقَ فِی اَلْقَلْبِ کَمَا یُنْبِتُ الْمَاءُ الشَّجَرَ اسْتِمَاعُ اللَّهْوِ وَ الْبَذَاءُ وَ إِتْیَانُ بَابِ السُّلْطَانِ وَ طَلَبُ الصَّیْدِ: ⁽³⁾امام كاظم - عليه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است سه چیز قلب را فاسد می کند و بیماری روانی و شخصیتی نفاق را نمو می دهد همان طور که آب درخت را نمو می دهد گوش دادن به لهو و سخن های رکیک رو فتن به درب خانه پادشاهان، و به دنبال شکار بودن.

مکان، گفته شد شکار جایز و مباح نیز از نظر مکان و زمان و... شرایطی دارد. شکار در برخی مکان ها به هیچ وجه جایز نیست.

عن جعفر بن محمد بن ابيه عن آبائه - عليه السلام - قال: اَلطَّیْرُ فِی وَکْرِهِ آمِنٌ بِأَمَانِ اَللَّهِ فَإِذَا طَارَ فَصِیدُوهُ إِنْ شِئْتُمْ: ⁽⁴⁾امام صادق - علیه السلام - از پدرش از نیاکانش فرمود مرغ در آشیانه اش ایمن است به امان خدا - شکار کردنش ممنوع است - هنگامی که به پرواز درآمد می توانید شکارش کنید، اگر بخواهید.

فقه الرضا - عليه السلام -: وَ لَا یَصْلُحُ أَخْذُ الْفِرَاخِ مِنْ أَوْکَارِهَا فِی جَبَلٍ أَوْ بِئْرٍ أَوْ أَجَمَهٍ حَتَّی یَنْهَضَ: ⁽⁵⁾امام رضا - عليه السلام - فرمود: جایز نیست گرفتن جوجه های مرغان از آشیانه شان خواه در کوه باشد خواه در چاه (مانند کبوتر چاهی) و خواه در بیشه و نیزار تا وقتی که از آن جا پرواز کنند. ⁽⁶⁾

عن الصادق - عليه السلام -: خُرْءُ الْخُطَّافِ لَا بَأْسَ بِهِ وَ هُوَ مِمَّا یَحِلُّ أَكْلُهُ وَ لَكِنْ كُرِهَ أَكْلُهُ لِأَنَّهُ اسْتَجَارَ بِكَ وَ أَوَی فِی مَنْزِلِكَ كُلُّ طَیْرٍ یَسْتَجِیرُ بِكَ فَأَجِرْهُ ⁽¹⁾از امام صادق - علیه السلام -: فضله پرستو نجس نیست، و خود پرستو حلال گوشت است و خوردنش جایز است ولیکن مکروه است خوردن گوشت، آن زیرا آن به تو پناه آورده و در خانه تو مأوا گزیده است. هر مرغی که به تو پناه آورد پناه ده.

شاید برای عده ای که زندگی مطلق شهری داشته و از طبیعت دور بوده اند این توضیح لازم باشد که پرستو در خانه های مردم، اطاق ها، انبارها و.... لانه می سازد و با انسان چنین رابطه انس آمیز و اعتماد آمیز دارد.

شاعر آذربایجانی می گوید:

حاجی لک لک دام استونده اوخوردی

قرنقوش دا اوده یوا تو خوردی

زغر چینی قرقی چاتا سوخوردی

نج اولدو اللّهن گوزل قورقوسی

بج اولدو صنعتن کچل اور دوسی

حاجی لک لک در پشت بام آواز می خواند.

پرستو در داخل خانه لانه اش را می بافت.

چلچله به هنگام حمله قرقی به شکاف دیوار می دوید - قرقی با حمله اش چلچله را به شکاف دیوار وارد می کرد. چه شد آن نظام زیبائی که خداوند به طبیعت داده بود؟!

چه نامشروع گشت اردوی کچل صنعت؟!

خود شکارچی ها معنای پناه آوردن حیوان را بهتر می دانند گاهی کبوتری برای نجات از حمله عقاب به شکارچی تفنگ به دست پناه می آورد آهوئی که هنگام حمله پلنگ و گرگ به بن بست می رسد به انسان شکارگر که او نیز قصد جان او را دارد پناهنده می شود اما با نگرانی شدیدی که اندام پیکرش را می لرزاند پی در پی و با سرعت نگاهی به گرگ و نگاهی به شکارچی نوک گوش ها مرتب به جلو خم و باز می شود گوئی این پیام را می دهد او که نمی فهمد و من غذای طبیعی او هستم اما تو انسانی باید بفهمی و نیز می دانی که من غذای طبیعی تو نیستم به دهان و دندانت نگاه کن نیش و ناب نداری.

زمان، در دو حدیث بالا علاوه بر حریم آشیانه و مکان به زمان پرواز و زمان بلوغ نیز توجه شده است.

مرّ جعفر - عليه السلام - بِصَیَّادٍ فَقَالَ یَا صَیَّادُ أَیُّ شَیْءٍ أَکْثَرُ مَا یَقَعُ فِی شَبَکَتِکَ قَالَ اَلطَّیْرُ اَلزَّاقُّ قَالَ فَمَرَّ وَ هُوَ یَقُولُ هَلَکَ صَاحِبُ اَلْعِیَالِ: ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - بر شکارچیای گذر کرد پرسید: ای شکارچی کدام حیوان بیشتر در دام تو گیر می کند؟ گفت: مرغان جوجه دار امام به راهش ادامه داد در حالی که می گفت نابود می شود صاحب عیال.

در این حدیث نکته مهمی در «حیوان شناسی» است چرا بیشتر مرغان جوجه دار به دام صیاد می افتند؟ برای ایثار و فداکاری که در تأمین غذای جوجه ها از خود بروز می دهند. مرغ بی جوجه و مرغ جوجه دار هر دو به یک مقدار از غریزه و فهم و شناخت دام و تله برخوردارند، اما بی جوجه ها کمتر و جوجه دارها بیشتر به دام می افتند.

امام با توجه به این نکته با حزن و اندوه راه می رود و می گوید نابود می شود صاحب عیال نابود گشت صاحب عیال. لغت زق الطير فراخه مرغ غذا را در دهان جوجه اش گذاشت.

سخن يزيد بن معاویه در مورد امام سجّاد - عليه السلام - معروف است. «انّه من اهل بيت زقوا العلم زقا»: او از خاندانی است که مانند مرغان علم را به سینه همدیگر ریخته اند.

ایمنی و دفن آلاینده های محیط

سازمان طبیعی طبیعت با همکاری باد و باران و خاک و با داشتن ابزاری بنام باکتری ویروس و میکرب همه چیز را اعم از گیاه حیوان و، مصنوعات فرسایئده و تجزیه می کند و به خاک تبدیل می نماید عمل فرسایش و تجزیه می تواند در فضای آزاد انجام یابد و می تواند در فضای محدود عملی گردد.

شیء مورد تجزیه به میزانی که از طبع طبیعی فاصله دارد به همان میزان نیازمند محدودیت محیط برای تجزیه است. گیاه تنها یک مرحله از طبیعت خاک فاصله دارد و پیکر جانور دو مرحله تجزیه و فرسایش گیاه در فضای آزاد در عرصه جنگل و باغ و دشت خطری ندارد و ایمنی انسان را تهدید نمی کند لیکن پیکر جانور اگر در محیط باز تجزیه شود به شعاع زیادی اطراف خود را آلوده می کند. آلودگی ای که شاید نسبت به گیاهان مضر نباشد اما برای سایر جانداران خطرناک است. پس بهتر است که دفن شود و از انتشار میکرب آن جلوگیری شود. اشیائی نیز هستند به دلیل مقاومتشان و دیرپائیشان در قبال عمل تجزیه طبیعت اگر دفن نشوند محیط را بد منظر و مشمئز می کنند مانند ناخن و مو و در جهان امروزی مواد پلاستیکی یکی از مزاحم های بزرگ محیط زیست گشته و چرخه های طبیعت را به سخره گرفته است منبع و منشأ اکسیژن را دچار اختلال کرده است مواد پلاستیکی پخش شده در سطح اقیانوسها که در برخی جاها دور هم جمع شده جزیره های بزرگی را در روی آب تشکیل داده اند مانع فعالیت پلانگتون ها (که بخش عمده ای از تولید اکسیژن کره زمین را به عهده دارند) شده اند بشر در زمانی نه چندان دور ناچار خواهد شد که آن ها را جمع کرده و در محیط محدودی دفن کند.

مدفوع حیوان گیاه خوار اگر به طور طبیعی در مراتع دفع و پراکنده شود نیازمند دفن نیست بلکه عامل سرعت چرخه طبیعت و تغذیه گیاه نیز هست اما مدفوع سایر جانداران یا مدفوع گیاه خواران در دامداری ها که انباشته می شود و یا دام هائی که از مواد غیر گیاهی تغذیه می کنند باید دفن شود و یا در کوتاه مدت بوسیله دستگاه ها و ماشین ها تجزیه شوند.

قال الصادق - عليه السلام -: یَدْفِنُ اَلرَّجُلُ شَعْرَهُ وَ أَظَافِیرَهُ إِذَا أَخَذَ مِنْهَا وَ هِیَ سُنَّهٌ ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: شخصی که ناخن یا موی سر و بدن خود را می گیرد باید آن ها را دفن کند و این از سنت است.

در خانه، مسافرت، گردش در محیط طبیعت لازم است ناخن و مو دفن شوند تا مردم از مزاحمت آن ها ایمن باشند.

كان على بن الحسين - عليه السلام - إِذَا حَلَقَ رَأْسَهُ بِمِنًی أُمِرَ أَنْ یُدْفَنُ شَعْرُهُ ⁽¹⁾امام سجاد - علیه السلام - وقتی که در منی مراسم حج سرش را می تراشید دستور می داد که مویش را دفن کنند.

اگر آن همه مردم که در مراسم حج سرشان را می تراشند موهایشان دفن نشود چه شرایط مشمئز کننده ای به وجود می آید؟ در حدیث بالا لفظ منی به معنی عام مراسم حج آمده است خواه صحرای منی باشد و خواه عرفات و خواه جاهای دیگر متأسفانه در گورستان بقیع به دلیل این که صدها سال است که جسد انسان در آن دفن می شود و اصول دفن آن طور که در میان شیعه ها مرسوم است مراعات نمی شود خلال خاک بقیع پر از موی انسان است که به پا و کفش حاجیان می چسبد.

عن زيده عن آبائه - عليه السلام - قال: امرنا رسول الله - صلى الله عليه و آله - بِدَفْنِ أَرْبَعَهٍ اَلشَّعْرِ وَ اَلسِّنِّ وَ اَلظُّفُرِ وَ اَلدَّمِ ⁽²⁾زید شهید از نیاکانش از رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - نقل می کند: پیامبر اکرم - صلى الله عليه و آله - به ما دستور داده است که چهار شیء را دفن کنیم، مو، دندان، ناخن و خون.

مو، ناخن و دندان به دلیل دیرپائی و مقاومتشان و خون به دلیل آلایندگی خطرناکش.

ان رسول الله - صلى الله عليه و آله - کانَ یَأمُرُ بِدَفنِ سَبعَهِ أشیاءَ مِنَ الإِنسانِ: الشَّعرِ، وَالظُّفرِ، وَالدَّمِ، وَالحَیضِ، وَالمَشیمَهِ، وَالسِّنِّ، وَالعَلَقَهِ ⁽³⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - امر می کرد به دفن هفت چیز که از انسان جدا می شوند: مو، خون، ناخن خون حیض و لوازم آن از قبیل، پارچه دستمال و نوار بهداشتی مصطلح در امروز)، مشیمه (امروز اصطلاحاً جفت بچه می گویند)، دندان و علقه.

ایمنی و گورستان

قرآن أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا أَحْيَاءً وَ أَمْوَاتًا آیا قرار ندادیم زمین را در برگیرنده - دربرگیرنده زندگان و مردگان. در تفسیر این دو آیه حدیث آمده است که مراد از «در برگرفتن زمین مردگان را» شامل دفن ناخن و مو نیز هست. ⁽⁴⁾

و معنی دیگر «کفات» بل معنی اصلی، آن وارونه کننده و گرداننده و چرخاننده است و مقصود چرخه های طبیعت است:

لغت: كفت تَقَلُّبُ الشَّيْءِ ظَهْراً لبَطْنٍ ظاهرش به باطن چرخید: ظاهرش به باطن دگرگون گشت.

گفته: صرفه عن وجهه آن را از صورتی که داشت دگرگون کرد. وارونه کرد.

گفته: صبّه بسرعة آن را با سرعت پخش کرد.

در نفرین می گویند: اکفته لیک: ای زمین او را به خودت برگیر: او را بمیران.

و جالب این است که خداوند چرخه فرسایندگی طبیعت را کفات بودن طبیعت را به عنوان یکی از نعمت های بزرگ معرفی کرده و منت آن را بر انسان یادآوری می کند.

یکی از پدیده های بس مفید امروزی تبدیل زباله به کود است که دستگاه ها و ماشین های صنعتی برای این کار اختراع شده است لیکن بازیافت پلاستیک هیچ دردی را در این مساله علاج نمی کند زیرا مجدداً به همنوع و همجنس خود تبدیل می شود و بالاخره باید دفن شود.

آنان که به تفرجگاه های طبیعی برای بهره مندی از طبیعت می روند دو گروه هستند فرهیخته ها و نافرهیخته ها فرهیختگان با ناخن مو و وسایل پلاستیکی و.... محیط طبیعت را دچار توقف چرخه نمی کنند.

در برگ های پیش راجع به دفن جسد جانداران بحثی گذشت و به رانندگان گرامی توصیه شد که اگر اتفاقاً ندانسته حیوانی را در جاده ها زیر گرفتند حتماً به دفن آن اقدام کنند و آن را به کفات زمین تحویل دهند. و اینک چند حدیث در مورد دفن پیکر انسان.

الرّضا - عليه السلام -: فان قال: فلم امروا بدفن الميت؟ قيل: لئلا يظهر الناس على فساد جسده و قبح منظره و تغییر ريحه، ولا يتأذى به الاحياء وبريحه و ربما يدخل عليه من الافة و الفساد ⁽¹⁾امام رضا - عليه السلام - فرمود: اگر بپرسند چرا مسلمانان مأمور شدهاند مرده هایشان را دفن کنند؟ در پاسخ گفته می شود برای این که:

1- مردم نظاره گر فاسد شدن جسد و تغییر بوی او نباشند.

2- آزاری از آن جسد به زندگان نرسد.

3- آزاری از بوی بد او به زندگان نرسد.

4- بسا ممکن است در آن جسد آفت و عامل تباهی (برای زندگان) باشد.

خاک میکرب های خطرناک را از بین می برد و یا آن ها را به میکرب های مفید تبدیل می نماید. اسلام خاک را یکی از مطهرات و زدایندگان پلیدی می داند آلودگی نوک عصا، زیر کفش بوسیله زمین پاک می شود. پیکر مرده انسان را نیز باید دفن کرد زیرا هر میتی اگر بوسیله میکروبی نمرده باشد پس از مردن منشأ انواع میکرب های خطرناک می شود و اگر دفن نشود محیط زیست عمومی ایمنی خویش را از دست می دهد.

ارزش و کاربرد زدایندگی خاک طبیعی در نظر اسلام به حدی است که می توان بل در مواردی باید با آن تیمم کرد. و دستور می دهد پیکر انسان را به خاک طبیعی باید تحویل داد و گور انسان را نباید گچ کاری کرد.

عن النبي - صلى الله عليه و آله - أَنَّهُ نَهَی عَنْ تَقْصِیصِ اَلْقُبُورِ وَ هُوَ اَلتَّجْصِیصُ: ⁽²⁾پيامبر خدا - صلى الله عليه و آله - از تقصیص گورها نهی کرده است و آن گچ کاری است.

گچ کاری درون قبر شرایط طبیعی آن را از بین می برد و از فعالیت میکرب های تجزیه کننده و پاک کننده مانع می شود علامه مجلسی می گوید: ظاهراً هم گچ کاری داخل قبر و هم بیرون آن هر دو منهی و مکروه است. ⁽³⁾

مستحب است دو تکه چوب (چوب تازه بریده از درخت به ویژه تکه درخت بید یا سدر) همراه میت دفن شود تا باکتری های گوناگون به تجزیه جسد بپردازند و آن را زودتر به خاک تبدیل نمایند.

در همه اصول و برنامه، تدفین مراعات جنبه طبیعی توصیه شده است و از دخالت فرآورده های مصنوعی منع و نهی شده است.

مستحب است ارتفاع قبر بیش از یک وجب یا چهار انگشت باز نباشد تا آفتاب بر آن مسلط باشد و جانبی از قبر در سایه نباشد. در مشاهده عینی مشخص است که قبرها از طرف شمال طرفی که آفتابگیر نیست سوراخ می شوند و در این صورت میکرب های مضر بیرون می آیند و ایمنی زندگان را تهدید می کنند.

الصادق - عليه السلام - قال: نهى رسول الله - صلى الله عليه و آله - أَنْ یُصَلَّی عَلَی قَبْرٍ أَوْ یُقْعَدَ عَلَیْهِ أَوْ یُبْنَی عَلَیْهِ: ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - نهی کرده است از نماز خواندن در روی قبر، و نشستن در روی آن و ساختن بنا برای قبر.

تعمیر و تجدید قبر مکروه است. گور و گورستان باید به تدریج کهنه شود و به چرخه زمین های طبیعت ملحق گردد. فرهنگ امروزی در حفظ آثار گور و گورستان آن قدر می کوشد که پس از چند دهه بخش و سیعی از زمین های جهان از دور و چرخه زیست محیطی و اقتصادی خارج خواهد شد.

على - عليه السلام -: مَنْ جَدَّدَ قَبْراً أَوْ مَثَّلَ مِثَالاً فَقَدْ خَرَجَ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ ⁽²⁾هر کس قبری را تجدید (تعمیر مجدد) کند یا بدعتی را بگذارد ⁽³⁾پس به تحقیق از اسلام خارج شده است.

اگر میت را (مانند برخی از آئینمندان) بسوزانند هوای محیط زیست از آلودگی ایمن نخواهد بود.

جسد حیوانات (مردارها) برای گوشت خواران واگذار شده و به چرخه طبیعی سپرده شده اما اگر معلوم شود که دست گوشت خواران به آن نخواهد رسید و ضرری از آن متوجه مردم خواهد شد دفن آن نیز واجب است. و اگر کسی به دفن آن اقدام نکند در عهده حکومت قرار می گیرد و باید دولت به دفن آن بپردازد.

واجب است میت را طوری در زمین دفن کنند که بوی آن بیرون نیاید بدیهی است که در این صورت میکرب نیز نمی تواند بیرون بیاید و واجب است طوری دفن شود که درندگان هم نتوانند بدن را بیرون بیاورند.

نبش قبر جایز نیست دفن میت در قبر مردۀ دیگر ممنوع است مگر آن که قبر کاملاً کهنه شده و میت اولی از بین رفته باشد.

مستحب است قبر را به اندازه قد انسان متوسط گود کنند.

الصادق - عليه السلام -: إِذَا وَضَعْتَهُ فِی لَحْدِهِ فَحُلَّ عُقَدَهُ: ⁽⁴⁾آن گاه که میت را به لحدش گذاشتی گره های کفنش را باز كن

و قال: یُجْعَلُ لَهُ وِسَادَهٌ مِنْ تُرَابٍ وَ یُجْعَلُ خَلْفَ ظَهْرِهِ مَدَرَهٌ لِئَلاَّ یَسْتَلْقِیَ وَ یُحَلُّ عُقَدُ کَفَنِهِ کُلُّهَا وَ یُکْشَفُ عَنْ وَجْهِهِ: ⁽⁵⁾و فرمود زیر سرش بالشتی از خاک درست کنند و در پشتش خشت خام بگذارند تا به پشت بر نگردد، و گره های کفنش را باز می کنند و صورت او را برهنه می نمایند.

مستحب است هنگام کندن قبر خاک روی زمین را بردارند و به کناری بگذارند هنگام دفن ابتدا همان خاک را به داخل قبر بریزند و سپس خاکی را که از زیر درآمده به روی قبر بریزند.

در حالت عادی میکروب ها و باکتری ها فقط در قشر روئی زمین حضور و فعالیت دارند در عمق زمین انواع میکرب و باکتری وجود ندارند این قشر روئی در اصطلاح حدیث های اسلامی ادیم «الارض» یعنی «بخش غذادار زمین» نامیده

شده که انواع میکرب و باکتری مأمور پوسانیدن همه چیز و برگردانیدن آن ها به حالت اول طبیعی هستند آن ها با فعالیتشان بوسیله این عمل فرسایشی مواد غذائی را برای گیاهان تأمین می کنند.

وقتی که ابتدا خاک روی زمین به قبر ریخته می شود میکرب های آن به کار سازنده خویش می پردازند اما اگر ابتدا خاک فاقد میکرب و باکتری ریخته شود فرسایش جسد به تأخیر می افتد بدن با همه آفات و میکروب های خطرناکش می ماند و اگر منفذی پیدا شود به محیط بیرون آمده و ایمنی محیط را با خطر مواجه می کنند.

احکام اسلام در هر مورد علل و حکمت های مختلفی دارد و شاید ما هرگز نتوانیم به همه آن ها پی ببریم و مساله مورد بحث ما نیز از همین قرار است لیکن چیزهائی را که می فهمیم باید توضیح دهیم.

موضوع «ایمنی و محیط زیست عمومی» و توصیه های اسلام در مورد آن را در همین جا به پایان برده و به بحث خیلی مختصر فوق بسنده می کنم و اگر همه اصول و فروع این توصیه ها همراه با توضیحات ضروری اش، را بیاوریم یک مجلد کامل می گردد.

فصل سوم

اشاره

ایمنی و محیط شهر

ایمنی و معابر

معابر یک طرفه

ایمنی و بهداشت معابر

ایمنی و راهنمائی و رانندگی

ایمنی و محیط شهر

شهر در این مقال عبارت است از مجموعه، خانه ها، کارگاه ها، مغازه ها، بوستان ها مراکز بهداشتی و درمانی. آموزشگاه ها، معابر خیابان ها، کوچه ها که مردم در آن زندگی می کنند و در فعالیت و رفت و آمد هستند و از وسایل نقلیه استفاده می کنند.

بوستان ها بخشی از «فضای سبز طبیعت» هستند که راجع به آن در برگ های پیش بحث شد. و در مورد خانه تحت عنوان ایمنی و محیط خانه سخن خواهیم داشت و سایر موارد در ضمن و ذیل عنوان «ایمنی و محیط کار» با موضوعات ایمنی و آب»، «ایمنی و نور»، «ایمنی و رنگ»، «ایمنی و آلودگی صوتی» و.... خواهد آمد.

در این جا تنها در دو موضوع بحث می شود ایمنی و معابر ایمنی و راهنمائی و رانندگی

ایمنی و معابر

اشاره

در اسلام سه نوع معبر و هر کدام با مشخصات خود توصیه شده است و می دانیم ویژگی مهم و اساسی معبر در اندازه عرض آن است.

الف) کوچه، عرض کوچه دستکم باید 3/5 متر باشد.

عن ابي عبدالله - عليه السلام -: ان رسول الله - صلى الله عليه و آله - قال.... وَ اَلطَّرِیقُ یَتَشَاحُّ عَلَیْهِ أَهْلُهُ فَحَدُّهُ سَبْعَهُ أَذْرُعٍ ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است..... اگر اهل معبر و افراد ذی حقوق در آن اختلاف کنند پس عرض آن هفت ذراع (3/5 متر) است.

توضیح:

1- مراد تعیین اندازه «حداقلّ» عرض معبر است. یعنی در اسلام هیچ معبری کوچکتر و کم عرضتر از 3/5 متر، نباید وجود داشته باشد خواه کوچه شهری خواه پیاده رو کنار، خیابان خواه معبر برای باغ و زراعت و... هر کسی می تواند به کوچه ای که کمتر از 3/5 متر عرض داشته باشد اعتراض کند و مالک همجوار آن را به عقب نشینی ملکش وادار کند. دادگاه اسلام در این قبیل دعوی ها و «تشاح»ها باید حکم عقب نشینی را صادر کند.

2- عرض 3/5 متر وقتی کافی است که عابرین آن متضرر نشوند و گرنه براساس قاعده «لاضرر» ⁽²⁾عرض کوچه و معبر و پیاده رو باید در حدی باشد که رفع ضرر شود.

3- کوچه های تنگ قدیمی – کمتر از 3/5 متر یا بیش از آن لیکن دارای ضرر اسلامی نبوده و در اثر عدم ایمنی اجتماعی و سیاسی رایج شده بودند.

4- حکومت باید حداقل مذکور را و نیز کاربرد قاعده «لاضرر» را در شهرسازی و شهرک سازی توصیه نماید و در صورت عدم عمل به توصیه اجبار نماید.

5- حکومت می تواند فراتر از اقتضای قاعده لاضرر برای رفاه عمومی و حفاظت و بهداشت اجتماع «ایمنی جامعه» را نیز اجباری کند البته در حد معقول.

6- در مبحث خیابان خواهیم دید که پیاده رو کنار خیابان بنفسه یک معبر حساب می شود پس باید کمتر از 3/5 متر نباشد.

ب) جاده و خیابان

اندازه جادّه (اعم از داخل شهر که خیابان نامیده می شود و خارج شهر) در جامعه مورد نظر اسلام حداقل 30 متر است. معمولاً ویژگی های جامعه آرمانی اسلام در حدیث های مربوط به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و جامعه ای که آن حضرت خواهد ساخت، مطرح شده است:

ابوجعفر - عليه السلام -: اذا قام القائم... و یُوَسِّعُ اَلطَّرِیقَ اَلْأَعْظَمَ فَیَصِیرُ سِتِّینَ ذِرَاعاً ⁽¹⁾امام باقر - عليه السلام - فرمود: آن گاه که قائم - عليه السلام - قیام کند راه بزرگ (جاده و خیابان) را توسعه داده و آن را با پهنای (حداقل) 30 متر، قرار می دهد.

توضیح:

1- همان طور که در مورد کوچه، گذشت این حدیث نیز در مقام بیان حداقل است و اگر نیاز و ضرورت بیش از 30 متر را ایجاب کند باید به میزان نیاز توسعه یابد.

2- حداکثر عرض جاده چه قدر باید باشد؟ پاسخ این سؤال در اسلام واضح است به اندازه ای که «اسراف» نباشد و همین طور است در مورد معابر، زراعی صنعتی و نیز کوچه

3- وظیفه حکومت و اختیاراتش در این جا نیز همان است که در مورد کوچه بیان گشت.

ج) معابر يكطرفه

اصل در راه و معبر دو طرفه بودن است لیکن وقتی که ضرورت ایجاب کند برخی از معابر یک طرفه می شود. شاید

در عصر ائمه - علیه السلام - راه یک طرفه ای وجود نداشته با این همه طرح آن توصیه شده است. الكاظم - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله- ما بين الطريق الى الطريق إذَا تَشَاجَرُوا في الطَّرِيقِ بسَبْعَةِ أَذْرُعٍ ⁽²⁾پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرموده است: ما بین دو راه درصورت تضايق و تنگنا، هفت ذراع (3/5) متر) است.

توضیح:

1- سخن از دو راه است که هر کدام از آن ها برای عبور و مرور دو طرفه تنگ و ناکافی باشد (اذا تضايقا) و به همین دلیل الزاماً در کنار یک راه راه دوم ایجاد می شود و رسول خدا - صلى الله علیه و آله و سلم - می فرماید: میان آن دو 3/5 متر فاصله بگذارید.

2- خواه هر کدام از دو جاده دو طرفه باشند و خواه یکی برای رفت و دیگری برای برگشت، فاصله (بلوار) مذکور لازم است اما بدیهی است که یکی برای رفت و دیگری برای بازگشت است.

بزرگراه، با توجه به حدیث بالا میزان عرض (به اصطلاح) استاندارد بزرگراه در داخل شهر و بین شهری حدود 63/5 متر می شود یعنی هر کدام از دو جانب بلوار بعرض 30 متر و بلوار وسط 3/5 متر.

این در حالی است که در طرفین آن راهی نیز برای پیادگان (پیاده رو) در نظر گرفته می شود که حدیثش را در برگ های بعدی خواهیم دید.

ایمنی: حدیث اول که حداقل معبر (کوچه) را 3/5 متر تعیین می کند درست است که به مساله حقوقی نیز توجه دارد لیکن رسماً در مقام «جعل» و «تعیین استاندارد معین» است که بیش از یک امر حقوقی محض، به اصول ایمنی توجه دارد.

حدیث دوم هیچ ربطی به اختلاف های حقوقی ندارد و این که امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) پهنای جاده ها و معبرها را توسعه خواهد داد فقط یک مساله ایمنی و با انگیزه امنیتی است.

حدیث سوم نیز بیش از حدیث اول به امور ایمنی ناظر است لیکن علاوه بر تعیین استاندارد با عبارت «اذا تضايقا» دقیقاً به اصل ایمنی توجه دارد.

ایمنی و بهداشت معابر:

طيب الشارع من اخلاق النّبيين و كرامة للكاتبین پاکیزگی معبرها و راه ها از اخلاق انبیاء و کرامتی است برای (کرام الكاتبين) فرشتگانی که اعمال بشر را می نویسند.

شخص بزرگواری حدیث بالا را در کتابش نوشته است اما منبع و سند آن را بیان نکرده است. به نظر می رسد صورت صحیح آن «طيب الشارب...» باشد یعنی خوشبو کردن سبیل. لیکن اگر کسی به پیام این حدیث به همان شکلی که آن بزرگوار نوشته است معتقد باشد و پاکیزگی معبرها را از اخلاق انبیاء و بزرگداشتی برای کرام الکاتبین که همراه انسان ها در معابر نیز حضور دارند، بداند به یک اصل کاملاً اسلامی معتقد شده است و راه گزافی نرفته است.

الرضا - عليه السلام-: إِذَا بَقِیَ مَاءُ اَلْمَطَرِ فِی اَلطُّرُقَاتِ ثَلاَثَهَ أَیَّامٍ نَجِسَ وَ اُحْتِیجَ إِلَی غَسْلِ اَلثَّوْبِ مِنْهُ وَ مَاءُ اَلْمَطَرِ فِی اَلصَّحَارِی یَجُوزُ اَلصَّلاَهُ فِیهِ طُولَ اَلشَّتْوِ. ⁽¹⁾امام رضا - علیه السلام -: آب باران که سه روز در کوچه و خیابان بماند نجس می شود و نیازمند شستن لباس (برای نماز) می شود و آب باران در دشت و صحرا پاک است و می توان در طول زمستان با آن نماز خواند.

عن ابى الحسن - عليه السلام - فى طين المطر: أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِهِ أَنْ یُصِیبَ اَلثَّوْبَ ثَلاَثَهَ أَیَّامٍ إِلاَّ أَنْ یُعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ نَجَّسَهُ شَیْءٌ بَعْدَ اَلْمَطَرِ ⁽²⁾از امام کاظم - علیه السلام -: اگر گل باران تا سه روز پس از بارش، به لباس کسی اصابت کند اشکالی ندارد مگر معلوم شود که پس از بارش چیزی آن را نجس کرده است.

توضیح:

1- موضوع سخن آب باران است که هنگام باریدن یکی از مصادیق «کرّ» است و پس از سه روز نجس می شود. پس تکلیف آب هائی که به کوچه و خیابان ریخته می شوند و کر نیستند و سایر مایعات روشن است.

2- این دو حدیث به نجاست آن آب حکم می کنند صرفاً به دلیل ماندن سه روز نه به دلیل علم به ملاقات آن با چیزهای نجس زیرا محیط شهر هیچ وقت از آلودگی ایمن نیست.

این دو حدیث در مقام تعیین تکلیف تن و لباس نمازگزار هستند که باید نجس نباشند. پس بیانگر اهمیت بهداشت کوچه و خیابان هستند زیرا خیلی از آلودگی های دیگر مانند چرک و غبار و.... هستند که نماز خواندن با آن ها اشکال ندارد.

4- ممکن است یک فقیه مطابق پیام این دو حدیث فتوی ندهد و آب سه روز مانده در معبر را، نجس نداند اما چنین فقیهی بی تردید این دو حدیث را بر کراهت حمل کرده و شستن لباس نمازگزار از آب آلوده مذکور را مستحب اکید می داند و نماز خواندن با لباس آلوده به آن آب را، مکروه می داند.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: دَخَلَ عَبْدٌ اَلْجَنَّهَ بِغُصْنٍ مِنْ شَوْکٍ کَانَ عَلَی طَرِیقِ اَلْمُسْلِمِینَ فَأَمَاطَهُ عَنْهُ: ⁽¹⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: بنده ای به بهشت رفت به خاطر شاخه خاری که بر سر راه مسلمانان افتاده بود، او آن خار را از آن راه دور کرد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: مَنْ أَمَاطَ عَنْ طَرِیقِ اَلْمُسْلِمِینَ مَا یُؤْذِیهِمْ کَتَبَ اَللَّهُ لَهُ أَجْرَ قِرَاءَهِ أَرْبَعِمِائَهِ آیَهٍ کُلَّ حَرْفٍ مِنْهَا بِعَشْرِ حَسَنَاتٍ: ⁽²⁾رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: هر کس از راه مردم چیزی را که موجب اذیت آنان است دور کند، خداوند اجر خواندن چهار صد آیه که خواندن هر حرف از آن ها ده حسنه باشد، برای او می نویسد.

كان على بن الحسين - عليه السلام - یَمُرُّ عَلَی اَلْمَدَرَهِ فِی وَسَطِ اَلطَّرِیقِ فَیَنْزِلُ عَنْ دَابَّتِهِ حَتَّی یُنَحِّیَهَا بِیَدِهِ عَنِ اَلطَّرِیقِ: ⁽³⁾امام سجاد - عليه السلام - هنگام عبور از راهی اگر تکه سنگی (کلوخی را در میان راه مشاهده می کرد از مرکبش پیاده می شد و آن را با دست خود از راه دور می کرد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله-: إِمَاطَتُکَ اَلْأَذَی عَنِ اَلطَّرِیقِ صَدَقَهٌ وَ إِرْشَادُکَ اَلرَّجُلَ إِلَی اَلطَّرِیقِ صَدَقَهٌ وَ عِیَادَتُکَ اَلْمَرِیضَ صَدَقَهٌ وَ أَمْرُکَ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَهٌ وَ نَهْیُکَ عَنِ اَلْمُنْکَرِ صَدَقَهٌ وَ رَدُّکَ اَلسَّلاَمَ صَدَقَهٌ: ⁽⁴⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: برطرف کردن چیز مزاحم از راه مردم صدقه است و نشانی دادن و راهنمائی مردم به راهشان، صدقه است و عیادت مریض صدقه است و امر به معروف صدقه است و نهی از منکر صدقه است و جواب دادن سلام صدقه است.

ایمنی و سد معبر

ابوعبدالله - عليه السلام-: کُلُّ مَنْ أَضَرَّ بِشَیْءٍ مِنْ طَرِیقِ اَلْمُسْلِمِینَ فَهُوَ لَهُ ضَامِنٌ ⁽⁵⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: هر کسی چیزی در راه مسلمانان بگذارد یا ایجاد کند و علت ضرر مسلمانان، شود ضامن آن ضرر است.

عن ابي عبدالله - عليه السلام-: كلُّ شَيءٍ يضِرُّ بِطَرِيقِ الْمُسْلِمِينَ فَصَاحِبُهُ ضَامِنٌ لِمَا يصِيبُهُ ⁽⁶⁾امام صادق - عليه السلام- فرمود: هر چیزی که در راه مسلمانان موجب آسیب شود صاحبش ضامن است برهر چیزی که بدان آسیب رساند.

عن ابي عبدالله - عليه السلام -: قال قلت له: رجل حفر بئراً فى غير ملكه فمرّ عليها رجل فوقع فيها. فقال: عليه الضمان لان كل من حفر في غير ملكه كان عليه الضمان ⁽¹⁾به امام صادق - علیه السلام - گفتم: کسی چاهی را در غیر ملک خویش کنده و شخصی بر آن گذر کرده و در آن افتاده؟ فرمود او ضامن است زیرا هر کس در غیر ملک خودش کنده کاری کند ضامن خساراتی است که بوسیله آن بر دیگران وارد می شود.

توضیح: سؤال از کندن چاه است اما جواب امام به ویژه قاعده ای که امام به آن استدلال می کند شامل هر نوع کنده کاری است.

الصادق - عليه السلام -: و اما ما حفر في الطريق او في غير ما يملك فهو ضامن لما يسقط فيه: ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود.... و اما آن چه که در راه کنده شود یا در غیر ملک، خصوصی پس کننده آن ضامن است در قبال هر

چه که در آن بیفتد

الصادق - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله: مَنْ أَخْرَجَ مِیزَاباً أَوْ کَنِیفاً أَوْ أَوْتَدَ وَتِداً أَوْ أَوْثَقَ دَابَّهً أَوْ حَفَرَ شَیْئاً فِی طَرِیقِ اَلْمُسْلِمِینَ فَأَصَابَ شَیْئاً فَعَطِبَ فَهُوَ لَهُ ضَامِنٌ: ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله عليه و آله - فرموده است هرکس ناودانی یا کنیفی به معبر خارج کند یا میخی را به آن بکوبد، یا حیوانی را در آن ببندد یا چیزی را در آن بکند و این اشیاء به چیزی آسب، رسانند آن شخص ضامن است.

لغت: کنیف: فاضلاب، چاه فاضلاب - چاله فاضلاب - مجرای فاضلاب.

لغت: کنیف: قرنیز اطراف درب و پنجره سایه بان های کم عرضی که در بالای درب و پنجره یا در زیرشان تعبیه می شوند.

هر دو معنی در حدیث اراده شده و معنی دوم پله ای را که جلو درب ها در فضای کوچه تعبیه می شود، نیز شامل می گردد.

الصادق - عليه السلام - قال: قال رسول الله - عليه السلام -: ثَلاَثَهٌ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ فَعَلَهُنَّ اَلْمُتَغَوِّطُ فِی ظِلِّ اَلنُّزَّالِ وَ اَلْمَانِعُ اَلْمَاءَ اَلْمُنْتَابَ وَ سَادُّ اَلطَّرِیقِ اَلْمَسْلُوکِ: ⁽⁴⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرموده است: سه کردار ملعون است و انجام دهنده آن ها ملعون است کسی که در اطراقها (جایگاهائی که مسافران یا گردشگران در آن ها پیاده شده و بساطشان را پهن می کنند تغوط، کند و کس که مردم را از آب چشمه مانع شود، و کسی که سدّ معبر کند.

سمعت على بن الحسين - عليه السلام - يقول:... وَالذُّنُوبُ الّتی تُعَجِّلُ الْفَناءَ: قَطیعَهُ الرَّحِمِ، وَ الْیَمینُ الفاجِرَهُ وَ الْأقْوالُ الْکاذِبَهُ وَ الزِّنا وَ سَدُّ طَریقِ الْمُسْلِمینَ ⁽⁵⁾شنیدم امام سجاد - عليه السلام - می فرمود..... و گناهانی که عمر را کوتاه می کنند

عبارتند از: قطع رحم سوگند دروغ برای ضایع کردن حقی و پرداختن به دروغ های گوناگون، و زنا، و سد معبر مسلمانان.

محمد بن مسلم عن احمدها - عليه السلام - قال: سَأَلْتُهُ عَنِ اَلصَّلاَهِ عَلَی ظَهْرِ اَلطَّرِیقِ فَقَالَ: لاَ تُصَلِّ عَلَی اَلْجَادَّهِ وَ صَلِّ عَلَی جَانِبَیْهَا: ⁽¹⁾

محمد بن مسلم می گوید پرسیدم از امام باقر یا امام صادق - علیه السلام - از نماز خواندن در جاده، فرمود: در جاده نماز نخوان در دو جانبش بخوان.

مراد جاده خارج شهری است که شخص آن را خلوت می بیند و یقین دارد تا نمازش را تمام کند وسیله نقلیه ای از آن عبور نخواهد کرد زیرا اگر احتمال عبور وسیله نقلیه را بدهد با همین احتمال نمازش باطل می شود و نیازی به پرسش نیست و با بیان دیگر سخن در آمد و رفت پیادگان یا سواران نیست بل کلام مباح بودن و مال دیگران بودن - غصب و غیر غصب - است.

امام جاده را برای نماز مکان غصبی می داند و دو جانب آن را مباح.

نکات:

1- در اصطلاح فقهی می گویند نهی در عبادات موجب فساد «است و در این حدیث از نماز خواندن در راه نهی شده پس نماز باطل است.

2- وقتی که جاده خلوت برون شهری چنین باشد تکلیف جاده درون شهری روشن است.

3- وقتی که تصرف در جاده برای نماز جایز نباشد گونه های دیگر تصرف در آن خواه مخلّ ایمنی عابرین باشد و خواه نباشد بطریق اولی حرام و ممنوع می باشد.

4- و بالاخره هر نوع استفاده شخصی از راه و جاده غیر از عبور و مرور و نقل و انتقال حرام و ممنوع است. حدیث های زیادی در ایمنی راه کوچه و خیابان داریم و نیز راجع به، ناودان، بالکن، جناح گوشه بالکن، فاضلاب و... تنها به نمونه هایی پسنده شد.

ایمنی و راهنمائی و رانندگی

تشویق به داشتن مرکب

في ما اوصى به النبي - صلى الله عليه و آله - علياً - عليه السلام -: یَا عَلِیُّ اَلْعَیْشُ فِی ثَلاَثَهٍ دَارٍ قَوْرَاءَ وَ جَارِیَهٍ حَسْنَاءَ وَ فَرَسٍ قَبَّاءَ: ⁽²⁾از جمله وصیت های پیامبر - صلى الله علیه و آله - بر علی - علیه السلام -: ای علی خوشی زندگی در سه چیز است: خانه ای وسیع همسری، زیبا واسبی خوش اندام و کمر باریک (مانند اسب عربی یا ترکمنی).

ابو عبدالله - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: مِنْ سَعَادَهِ اَلرَّجُلِ اَلْمُسْلِمِ اَلْمَرْکَبُ اَلْهَنِیءُ ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: از سعادت شخص مسلمان داشتن مرکبی نرم و رهوار، است.

قال الصادق - عليه السلام -: مَنِ اِشْتَرَی دَابَّهً کَانَ لَهُ ظَهْرُهَا وَ عَلَی اَللَّهِ رِزْقُهَا ⁽⁴⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: هر کس مرکبی بخرد سواری اش با او و روزی هزینه اش بر خداست.

ابوجعفر - عليه السلام - قَالَ: مِنْ شَقَاءِ اَلْعَیْشِ اَلْمَرْکَبُ اَلسَّوْءُ ⁽¹⁾: امام باقر - عليه السلام - فرمود: از جمله تلخی های زندگی داشتن مرکب بد است.

ایمنی و آماده کردن مرکب قبل از سواری

الباقر. - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ان ذِرْوَهِ کُلِّ بَعِیرٍ شَیْطَاناً فَأَشْبِعْهُ وَ اِمْتَهِنْهُ: ⁽²⁾امام باقر - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود بر پشت هر مرکبی شیطانی هست، پس مرکب را سیر کن - به آب و علفش برس - و آن را رام (قابل کنترل) کن.

توضیح:

1- آنان که با فقه و حدیث آشنا هستند می دانند که آن چه در این حدیث ها مهم و مورد نظر است «مناط» آن هاست نه خصوص فرس، بعیر یا هر نام دیگر رهواری زیبائی مطیع و قابل کنترل بودن مرکب و به اصطلاح «بدقلق» نبودن آن مراد است و رسیدن به آب و علف یا آب و روغن مرکب فرقی ندارد.

2- بنابراین مردم امروزی با مرکب های امروزی شان مورد خطاب این حدیث ها هستند.

3- مراد از «شیطان» در این حدیث یک معنی استعاری است یعنی اساساً رکوب و سواری نوعی در معرض خطر قرار گرفتن است سواری عاملی ضد ایمنی است.

در مباحث آینده با اصطلاح شیطان حادثه بیشتر آشنا خواهیم شد. در مواردی که عمل، کار، اقدام با نوعی خطر همراه است «شیطان حادثه» یادآوری شده است.

4- عنصر خطر و حادثه در خودروهای امروزی چندین برابر مرکب های قدیمی است پس باید هر کسی قبل از سوار شدن توجه داشته باشد که با شیطان حادثه سروکار دارد و این «توجه» یکی از عوامل مهم ایمنی است.

5- امتهان یعنی رام کردن مطیع کردن قابل کنترل کردن و مرکب و خودرو را به حالتی در آوردن که کاملاً در اختیار و کنترل سوار باشد. بنابراین لازم است قبل از سوار شدن از سیستم و سیستم های کنترل خودرو مطمئن بود از قبیل ترمز قوام و دوام، لاستیک، جعبه فرمان و........

6- منظور از بحث بالا این نیست که در هر جا از قرآن یا حدیث لفظ شیطان را به معانی استعاری تعبیر کنیم شیطان وجود واقعی دارد و انکار آن، انکار قرآن است.

با یاد و نام خدا سوار شوید:

قال الصادق - عليه السلام: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: إِنَّ عَلَى ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَاناً فَامْتَهِنُوهَا وَ - ذَلِّلُوهَا وَ اذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ: ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله- فرموده است: بر پشت هر مرکبی شیطانی هست پس آن ها را رام و قابل کنترل کنید و کاری کنید که در برابر اراده شما خودسری نکنند و نام خدا را یاد کنید همان طور که خدا امر کرده است.

یاد خدا و گفتن «بسم الله» علاوه بر این که یک عبادت بزرگ است شخص را از تصمیم های منفی باز می دارد. زیرا اقدام به کار نکوهیده با «بسم الله» تناسب و سازگاری ندارد و کار بد با نام خدا شروع نمی شود.

و نیز یاد و نام خدا زنگ هشدار است که حواس شخص را جمع می کند و او را به ویژگی های کار از جمله خطر نهفته در آن متوجه می کند.

عادت به یاد و نام خدا در آغاز هر کار که شخص در هر اقدام به طور ناخودآگاه آن را به زبان آورد، عادت پسندیده است لیکن آن چه به مساله ما یعنی سواری (بل هر اقدام حادثه ساز دیگر) مربوط می شود این است که لازم است ذکر و یاد خدا به طور خودآگاهانه باشد تا انگیزش برای مراعات اصول ایمنی حاصل شود. و گرنه آن جنبه حفاظتی و انگیزش در جهت ایمنی را نخواهد داشت. یاد و نام خدا به طور آگاهانه علاوه بر «توجه» فوق نشاط انگیز نیز هست نشاطی که دلچسب تر از هر نشاط دیگر است. و همان طور که در مباحث آینده خواهیم دید نشاط یکی از عوامل اساسی و مهم ایمنی است.

سواره رو و پیاده رو

ابوالحسن موسى - عليه السلام - عليه السلام -: إِذَا قَامَ قَائِمُنَا قَالَ یَا مَعْشَرَ اَلْفُرْسَانِ سِیرُوا فِی وَسَطِ اَلطَّرِیقِ یَا مَعْشَرَ اَلرَّجَّالَهِ سِیرُوا عَلَی جَنْبَیِ اَلطَّرِیقِ فَأَیُّمَا فَارِسٍ أَخَذَ عَلَی جَنْبَیِ اَلطَّرِیقِ فَأَصَابَ رَجُلاً عَیْبٌ أَلْزَمْنَاهُ اَلدِّیَهَ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ أَخَذَ فِی وَسَطِ اَلطَّرِیقِ فَأَصَابَهُ عَیْبٌ فَلاَ دِیَهَ لَهُ ⁽¹⁾

امام کاظم - علیه السلام - فرمود: زمانی که قائم ما (عجل الله تعالی فرجه الشریف) قیام کند اعلام می کند ای سواران در وسط راه حرکت، کنید و ای پیادگان در دو جانب راه حرکت، کنید هر سواری که در جانب راه حرکت کند و با پیاده ای برخورد نماید و او آسیب ببیند سوار را به پرداختن دیه پیاده ملزم می کنیم و هر پیاده ای که در وسط راه حرکت کند و آسیبی بر او وارد شود دیه ای ندارد.

توضیح:

1- از نو یادآوری می شود جامعه آرمانی اسلام و ویژگی های آن را معمولاً حدیث های مربوط به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) توضیح می دهند.

2 معنی و پیام این حدیث ها - که پیشتر نیز مشاهده کردیم - به تعویق انداختن این قوانین تا زمان ظهور نیست، بلکه باید بقدر امکان در پیاده شدن آن ها کوشش شود.

3- در این حدیث چهار قانون آمده است:

الف) وسط راه و خیابان مختص به سوارگان است.

ب) هر دو جانب هر راه و خیابان مختص به پیادگان و پیاده رو است.

ج) اگر خودرو وارد پیاده رو شود و به کسی آسیب رساند راننده آن مجرم و ملزم به دیه است.

تبصره، حکم فوق در خطا و غیر عمد است و در صورت عمد مجازاتش قصاص است نه دیه.

د) هر پیاده ای که وارد وسط راه و خیابان شود و آسیب ببیند، دیه ای ندارد.

تبصره، حکم اخیر شامل کودکان و دیوانگان نمی شود و دیه آن ها لازم است.

در محل پارک ممنوع و توقف ممنوع

الصادق - عليه السلام -: مَنْ أَوْقَفَ دَابَّهً فِی طَرِیقٍ أَوْ سُوقٍ فِی غَیْرِ حَقِّهِ فَهُوَ ضَامِنٌ لِمَا أَصَابَتْ بِأَیِّ شَیْءٍ أَصَابَتْ: ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: هر کس مرکبش رادر راهی یا بازاری یا (هفته بازار) در محل غیر حقش (محل غير قانونی) متوقف کند با هر چیزی که برخورد کند - و نیز هر چیزی که با آن برخورد کند - و آسیب ببیند، او ضامن است خواه طرف تصادف انسان باشد یا هر چیز دیگر.

باربند

الصادق - عليه السلام -: فِی رَجُلٍ حَمَلَ مَتَاعاً عَلَی رَأْسِهِ فَأَصَابَ إِنْسَاناً فَمَاتَ أَوِ اِنْکَسَرَ مِنْهُ فَقَالَ هُوَ ضَامِنٌ: ⁽²⁾امام صادق - علیه السلام - در مورد کسی که چیزی را بر روی سرش حمل کند آن چیز با انسانی برخورد کند و او بمیرد یا دچار شکستگی، شود فرمود آن شخص ضامن است.

توضیح: 1- حمل بار بر روی سر مجاز است همان طور که هنوز هم دربرخی جامعه ها مرسوم است. آن چه مورد نظر حدیث است حمل چیزی است که بعد یا ابعاد زیاد داشته باشد مانند حمل لوله آب بر روی سر یا بر باربند خودرو.

2- حمل اشیاء بر روی سر (به شرح بالا) موجب ضمان است بنابراین حمل اشیاء بر سقف خودرو (باربند) «بطریق اولی» موجب ضمان خواهد بود.

3- یکی از فقهای بزرگ از این حدیث تعجب کرده و گفته است وقتی ضامن می شود که تعمد داشته باشد و اگر عمدی در میان نباشد خطای محض می شود.

سخن این بزرگوار وقتی صحیح است که محموله ابعادی بیش از فضائی که خودرو اشغال می کند نداشته باشد. و یا ابعاد محموله بر روی سر از فضائی که بدن شخص حامل اشغال می کند، تجاوز ننماید.

4- همین طور است و همین حکم را (دارد تجاوز محموله از فضای کامیون ارابه درشکه و یا از داخل خودرو سواری.

هل دادن و بکسل کردن

ان عليّاً - عليه السلام - کَانَ یُضَمِّنُ اَلْقَائِدَ وَ اَلسَّائِقَ وَ اَلرَّاکِبَ: على - علیه السلام - کسی را که از جلو بکشد و کسی را که از پشت به جلو براند یا) هل (دهد و کسی را که سوار شده و براند هر سه را ضامن می دانست و به ضمانت شان حکم می کرد.

على - عليه السلام - كَانَ يُضَمِّنُ اَلرَّاكِبَ مَا وَطِأَتْهُ اَلدَّابَّةُ بِيَدِهَا وَ رِجْلِهَا، وَ يُضَمِّنُ اَلْقَائِدَ مَا وَطِأَتْهُ اَلدَّابَّةُ بِيَدِهَا: ⁽³⁾علی - علیه السلام - حکم می کرد به ضمانت سوار نسبت به آن چه مرکب با دست یا با پایش زیر بگیرد، و حکم می کرد به ضمانت از جلو کشنده تنها نسبت به آن چه با دستش زیر بگیرد.

توضیح:

1- در این مبحث هیچ کدام از ضمان های مذکور به آسیب رسانی عمدی مربوط نیست.

2- کسی که خودرو را از جلو بکشد - و کسی پشت فرمان نباشد - او نسبت به دو چرخ جلو ضامن است و نسبت به دو چرخ عقب ضامن نیست زیرا او در قبال شخصی یا شیئی که بغلطد و به زیر چرخ عقب بیفتد مسئولیتی ندارد، مگر بنحوی خودرو را بکشد که حالت به اصطلاح ویراژی داشته باشد و چرخ عقب انسان یا شئی را زیر بگیرد.

3- کشیدن مرکب یا خودرو خواه با دست باشد و خواه بوسیله خودرو و مرکب دیگر، فرقی نمی کند.

کودک در پشت فرمان:

سئلت اباعبدالله - عليه السلام - عَنْ رَجُلٍ حَمَلَ غُلاَماً یَتِیماً عَلَی فَرَسٍ اِسْتَأْجَرَهُ بِأُجْرَهٍ وَ ذَلِکَ مَعِیشَهُ ذَلِکَ اَلْغُلاَمِ قَدْ یَعْرِفُ ذَلِکَ عَصَبَتُهُ فَأَجْرَاهُ فِی اَلْحَلْبَهِ فَنَطَحَ اَلْفَرَسُ رَجُلاً فَقَتَلَهُ عَلَی مَنْ دِیَتُهُ قَالَ عَلَی صَاحِبِ اَلْفَرَسِ: ⁽¹⁾پرسیدم از امام صادق - عليه السلام - از کسی که پسر یتیمی را اجیر کرده و بر اسبی سوار می کند- و این شغل آن يتيم است که خانواده اش نیز این را می دانند - او را به مسابقه می فرستند اسب با مردی برخورد می کند و او را می کشد، دیه مقتول به عهده کدام است؟ فرمود بر عهده صاحب اسب است.

توضیح: یتیم و غیر یتیم در این مساله فرق ندارد یتیم نوجوانی سوارکار بوده لیکن به سن قانونی نرسیده، و آن شخص اسب را در اختیار او قرار داده و دستمزدی نیز برای اوتعیین کرده و به مسابقه فرستاده است.

اگر ولی کودک خواه پدرش و خواه ولی دیگر در صورت یتیم بودنش او را به این کار می فرستاد یا او را اجیر دیگری می کرد و آن شخص سوم او را به مسابقه می فرستاد در این صورت خود ولی مسئول و ضامن می گشت. در هر دو صورت کودک یا نوجوان هیچ مسئولیتی ندارد.

اگر کودکی یا نوجوانی خودرو شخص دیگری را بدون اذن سوار شود و حادثه ای رخ دهد ولی کودک مسئول است هم در قبال ضرری که به خودرو وارد شود و هم در قبال ضرری که به شخص یا اشخاص دیگر وارد شود.

یکّه دادن:

ابو عبدالله - عليه السلام - قال: أَیُّمَا رَجُلٍ فَزَّعَ رَجُلًا عَنِ الْجِدَارِ أَوْ نَفَرَ بِهِ عَنْ دَابَّتِهِ فَخَرَّ فَمَاتَ فَهُوَ ضَامِنٌ: ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود هر کس کسی را که بر روی دیوار است بترساند (دچار ترس ناگهانی کند - یکّه دهد) یا مرکب او را رم دهد و او بیفتد و بمیرد، ضامن است.

توضیح:

1- در مورد خودروهای امروزی رم دادن خودرو معنی ندارد اما همان بخش اول حدیث که می گوید «کسی راکه بر روی دیوار است بترساند یکّه دهد» دلالت دارد بر این که اگر کسی راننده ای را دچار ترس ناگهانی و یکه خوردن بکند و در نتیجه او کنترل از دست دهد و خودرو چپه شود و بمیرد ضامن است و همچنین اگر راننده ای راننده دیگر را یکه دهد.

2- اگر ترساندن و یه دادن بقصد مرگ او باشد مصداق «قتل عمد» است که قصاص دارد و اگر قصد مردن او را نداشته باشد مصداق قتل خطا و ملازم دیه است.

3- برخی از افراد به دلیل حالت خاص یا شرایط ویژه روحی و روانی از هر چیزی یکه می خورند. بنابراین وقتی ضمان متوجه فرد دیگر می شود که عملی از او صادر شود و مصداق یکه دادن باشد و گرنه ضمان نیست. و با بیان دیگر یکه خوردن معیار، نیست یکه دادن معیار است.

تصادف از جلو و عقب:

اشاره

در این موضوع در سه مقوله بحث می شود:

1- اصابت: برخورد

2- ایطاء: زیر گرفتن

3- پرتاب سنگ توسط چرخ

در قوانین امروزی راهنمائی و رانندگی میان دو مقوله اصابت و ایطاء دقیقاً تفکیک نشده است و هر دو به یک نسق گرفته شده اند.

در قوانین اسلام نیز نسبت به جلو هم اصابت و هم زیر گرفتن هر دو به یک نسق است لیکن نسبت به عقب با هم فرق می کنند:

الصادق - عليه السلام -: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ اَلرَّجُلِ یَمُرُّ عَلَی اَلطَّرِیقِ مِنْ طُرُقِ اَلْمُسْلِمِینَ فَتُصِیبُ دَابَّتُهُ إِنْسَاناً بِرِجْلِهَا فَقَالَ لَیْسَ عَلَیْهِ مَا أَصَابَتْ بِرِجْلِهَا وَ لَکِنْ عَلَیْهِ مَا أَصَابَتْ بِیَدِهَا لِأَنَّ رِجْلَهَا خَلْفَهُ إِنْ رَکِبَ ⁽¹⁾از امام صادق - عليه السلام - پرسیدند شخصی در راهی از راه های مسلمانان حرکت می کند پای مرکبش به انسانی اصابت می کند؟ فرمود: نسبت به برخورد پا چیزی بر عهده او نیست، لیکن نسبت به برخورد دست، مرکب عهده دار است زیرا پاهای مرکب در پشت سر سوار است این در صورتی است که شخص سوار مرکب باشد.

فَإِنْ کَانَ قَادَ بِهَا فَإِنَّهُ یَمْلِکُ (بِإِذْنِ اَللَّهِ یَدَهَا یَضَعُهَا حَیْثُ یَشَاءُ) ⁽²⁾و اگر آن شخص بر مرکب سوار نیست بل آن را از جلو می کشد در این صورت نیز او تنها دست های مرکب را در اختیار دارد - با اذن خدا - و دست های مرکب به هر جائی که او می خواهد گذاشته می شود. توضیح:

1- بنابراین صاحب مرکب نسبت به اصابت از عقب هیچ مسئولیتی ندارد خواه در پشت مرکب و خواه در پشت فرمان سوار باشد و خواه آن را از جلو می کشد.

2- خواهیم دید که این حکم تنها حکم اصابت و برخورد است و زیر گرفتن حکم دیگری دارد.

3- راکب پای جلو و چرخ جلو را - باذن الله - در اختیار دارد مراد از «باذن الله» یادآوری یک اصل اعتقادی است که کسی خودش را فارغ و مستقل از خدا نداند پیشتر به قدری بودن و «قدر اندیشی» اشاره ای شد. برخی همه چیز را «قضائی» دانسته و هر پیش آمد را به حساب خدا می گذارند و برخی دیگر همه چیز را «قَدَری» دانسته و جریان علت و معلول را مستقل و مستغنی از خدا، می دانند و هر رخداد را صرفاً به حساب علت و معلول فارغ از خدا می گذارند و خداوند را نادیده می گیرند.

هر دو بینش و این هر دو جهان بینی از نظر اسلام (دیدگاه مکتب شیعه) اشکال دارند.

«جبر قضائی» که اراده انسان ها را نادیده می گیرد و قانون علت و معلول را فقط یک خیال یا بهانه ظاهری می داند، نادرست است. زیرا اسلام هم به اراده انسان ارزش و کاربرد سخت مؤثری، قائل است و هم نادیده گرفتن قانون علت معلول را با بی خردی و حماقت مساوی می داند.

از جانب دیگر قدر پرستی پرستش قانون علت، معلول به طوری که خدا در هیچ امری دخیل نباشد، و جهان را با جریان علت و معلولش به سر خود رها کرده باشد، نیز نادرست است.

درست است جهان بر اساس اصول علت و معلول کار می کند اما این جریان علت و معلول هر آن و هر لحظه با استفاضه فیض از خدا و با اذن خدا و تحت مباشرت قدرت و اراده خداوند کار می کند.

این بحث بس گسترده و دامنه دار است تنها برای توضیح جمله باذن الله » که در حدیث آمده بود و مسکوت گذاشتن آن صحیح، نبود این چند سطر ارائه گشت.

4- استفاده احکام خودرو مصنوعی - از احکام مرکب، طبیعی و بار کردن احکام اسب و شتر و استر به کامیون، تریلر و خودرو سواری، صحیح است؟ ممکن است این سؤال در ذهن یک شخص غیر متخصص در دانش فقه پیش آید، و ممکن است به ذهن یک فرد آشنا با فقه نیز خطور کند به نظر می رسد اگر ماهیت فقهی مساله روشن شود ذهن افراد غیر متخصص در فقه نیز قانع می شود.

حدیث فوق به اصطلاح «منصوص العلّه» است و خود امام برای حکمی که صادر می کند استدلال می آورد و علت حکم خودش را توضیح می دهد و مشاهده می کنیم که همان دلیل و همان علت در مرکب مصنوعی نیز هست از باب مثال اگر امام بفرماید شراب حرام است به دلیل این که مست کننده است از این کلام می فهمیم که هر نوشیدنی که مست کند، حرام است.

پس در این مبحث نه «قیاس» باطل راه دارد و نه تحمیل حکم یک موضوع بر موضوع دیگر. و همه احادیث این باب در «منصوص العله» بودن با این حدیث همگون و هم سنخ هستند.

ب) زیر گرفتن

زیر گرفتن هر چیز با چرخ های جلو یا با قسمت جلو بدنه خودرو در هر صورت مسئولیت دارد. اما زیر گرفتن با چرخ های عقب دو صورت دارد اگر شخص یا چیز مورد نظر بغلطد و در زیر مرکب قرار بگیرد، ضمانی نیست. و اگر نوع حرکت راننده یا بکسل کننده حالت ویراژی داشته باشد و شخص یا چیزی را زیر بگیرد، ضامن است.

قضی امیرالمؤمنين - عليه السلام - فِی صَاحِبِ اَلدَّابَّهِ أَنَّهُ یَضْمَنُ مَا وَطِئَتْ بِیَدِهَا وَ بِرِجْلِهَا ⁽¹⁾اميرالمؤمنين - عليه السلام - حکم می کرد به مسئولیت صاحب مرکب نسبت به هر چیزی که مرکب با دست ها و پاهایش زیر بگیرد. این حدیث را با حدیث بالا که راننده را نسبت به حوادث ناشی از پاهای مرکب کاملاً غیر مسئول می دانست، مقایسه کنید ابتدا یک تعارض و تناقص میان این دو حدیث مشاهده می شود. اما با کمی توجه روشن می شود که حدیث بالا در «اصابت» بحث می کند و این حدیث در «زیرگرفتن».

ج) پرتاب سنگ

رها شدن شن سنگ از زیر چرخ عقب یا جدا شدن چیزی از بدنه خودرو مانند در رفتن، چرخ، افتادن گلگیر، جدا شدن و سقوط مثلاً سپر و... اگر موجب خسارت دیگران باشد، حکمش چیست؟

ابتدا باید نقش صاحب مرکب و خودرو در حادثه روشن شود و مساله سه صورت دارد:

1- صاحب خودرو مقصر است.

کامیونی که باید پشت چرخ های عقبش لاستیک حفاظ داشته باشد تا از پرتاب شن و سنگ جلوگیری کند اینک به دلیل فقدان آن سنگی از زیر چرخ خارج شده و به شخصی یا خودرو دیگر صدمه زده است. چون صاحب خودرو می دانسته که وسیله نقلیه اش فاقد لاستیک مذکور است و اقدامی نکرده مسئول است و اگر نمی دانسته به دلیل این که خودرو را بازرسی نکرده و به راه افتاده مسئول است.

2- صاحب خودرو قاصر است

راننده قبل از حرکت، آن را بازرسی کرده و لاستیک را سرجای خود محکم و استوار دیده آن گاه حرکت کرده است لیکن پیچ های وصل کننده لاستیک به بدنه در اصل بی دوام و دارای آلیاژ نامناسب بوده و در وسط راه شکسته و لاستیک افتاده است. در این صورت مسئولیت از راننده رد شده و متوجه کارخانه سازنده، پیچ می شود و همین طور است «در رفتن چرخ فرو افتادن تکه ای از بدنه و امثال آن.

رعایت فاصله، در مواقعی ممکن است خودروی که در جلو حرکت می کند همه شرایط ایمنی مقرر را داشته باشد لیکن شرایط جاده طوری است که احتمال پرش سنگ از کناره های لاستیک حفاظ و یا از پهلوی چرخ، وجود دارد. در این صورت راننده خودروهای دیگر باید فاصله لازم با خودرو مذکور را ملاحظه کنند و گرنه مسئولیتی متوجه راننده خودرو جلو نمی شود.

اما به هر صورت و در هر شرایط اصل این است که راننده خودرو جلو مسئول است مگر عدم تقصیر او ثابت شود.

به ادامه حدیث بالا توجه فرمائید.

و ما نفحت برجلها: على - عليه السلام - حكکم می کرد به مسئولیت صاحب مرکب در مورد هر چیزی که با پاهایش بزند یا بپراکند.

لغت: نفخ، پخش کرد، پراکند.

نفخ، لگد زد، جفتک انداخت.

معنای اول معنای «اصل» است و معنای دوم مصداقی و موردی است و در حدیث هر دو اراده شده اند.

اگر خودروی در حال حرکت باشد و شخص دیگری چیزی را به زیر چرخ آن بیندازد و آن چیز از زیر چرخ پرت شود و حادثه ای را به بار، بیارود راننده مسئول نیست.

و اگر خودروی در حال توقف باشد شخصی (شخص اجنبی) ترمز آن را رها کند یا سنگ زیر چرخ آن را بردارد، راننده مسئول نیست.

ادامه حدیث بالا می فرماید: الا ان يضربها: انسان مگر انسان دیگری با مرکب ور برود و چیزی در آن ایجاد کند.

توضیح: راننده نسبت به زیر گرفتن با بدنه و چرخ های عقب پرش، سنگ سقوط تکه های بدنه، لگد زدن و جفتک اندازی مسئول است مگر شخص دیگری با خودرو یا حیوان ور برود و اضراری را مرتکب شود.

سقوط بار از خودرو

سقوط بار از، کامیون، کامیونت و حتی از خودرو سواری ضمان و مسئولیت دارد خواه با سایر خودروها برخورد کند وایجاد خسارت نماید و خواه با اشیاء یا اشخاصی دیگر تصادم نماید. که بر اساس و معیار «لاستیک حفاظ» پشت چرخ عقب بر محور «تقصیر» و «قصور» قضاوت می شود. دقیقاً با همان شرحی که گذشت.

تذکر این نکته لازم است این همه احکام و قوانین که بیان گشت دلیل فقهی آن ها تنها دو سه حدیثی که در این برگ ها ارائه گشت نیست به اصطلاح همه عمومات و اطلاقات باب دلیل این حکم ها هستند که از آوردن همه آن ها خودداری می شود و این چند حدیث که ذکر شد برای نشان دادن دقت و اهمیتی است که اسلام نسبت به امور رانندگی و راهنمائی قائل شده.

عن جعفر - عليه السلام - عن ابيه - عليه السلام -: ان علياً - عليه السلام - كَانَ يُضَمِّنُ اَلرَّاكِبَ مَا وَطِأَتْهُ اَلدَّابَّةُ بِيَدِهَا وَ رِجْلِهَا، إِلاَّ أَنْ یَعْبَثَ بِهَا أَحَدٌ فَیَکُونُ اَلضَّمَانُ عَلَی اَلَّذِی عَبِثَ بِهَا ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - از پدرش امام باقر - علیه السلام - نقل می کند که علی - علیه السلام - حکم به ضمان سوار می کرد نسبت به آن چه مرکب با پایش یا با دستش زیر بگیرد. مگر در موردی که شخص دیگری با مرکب ور برود، پس همان شخص که با مرکب ور رفته، ضامن است.

بریدن ترمز یا فرمان

عن على - عليه السلام - قال: إِذَا اسْتَقَلَّ الْبَعِيرُ بِحِمْلِهِ فَقَدْ ضَمِنَ صَاحِبُهُ: ⁽²⁾على - عليه السلام - فرمود: هر گاه شتر (یا هر حیوان) که باری بر روی آن است خودسری کند یا سر خود رها شود صاحبش نسبت به حوادث ناشی از آن ضامن است.

توضیح:

1- خودسر و رها بودن حیوان دو نوع است:

الف) رها بودن حیوان برای چریدن و حتی هواخوری این رها بودن از حقوق حیوان و از حقوق صاحب آن است (مگر در موارد و مواقع ممنوعه) در این صورت هر حادثه ای از حیوان ناشی شود صاحبش مسئول نیست و این دیگران هستند که باید خودشان را از آسیب حیوانات حفظ کنند.

ب) رها بودن حیوان نه برای چریدن و حقوق مذکور این نوع رها بودن ممنوع است و اگر حیوان حادثه ای ایجاد کند صاحبش مسئول است.

معیار تشخیص برای دو نوع فوق از همدیگر چیست؟ اگر حیوان با لگام، زین بار و امثال اینها رها باشد از نوع دوم است و اگر هیچ کدام از ابزار و اشیاء مذکور همراه او نباشد، از نوع اول است.

پس از ملاحظه این توضیح به حدیث بالا توجه کنید می فرماید إِذَا اِسْتَقَلَّ اَلْبَعِیرُ بِحِمْلِهِ اگر حیوان با شئیی که بر او هست خودسر باشد.

گویا کسی از دست اندرکاران حدیث به نکته مهم بالا توجه نکرده و گمان کرده است که موضوع سخن علی - عليه السلام- ضمانت صاحب شتر نسبت به کالائی است که بر پشت شتر است و صاحب شتر ساربانی است که کالاهای مردم را حمل می کند با این تصور سیمای حدیث را عوض کرده است.

2- مراد از «بحملها - با بارش» تنها بار به معنی محموله کالائی، نیست مراد داشتن یک نشانه و علامتی است که نشان دهد حیوان جهت چریدن رها نشده

3- در مورد خودروهای امروزی مسائلی از قبیل چریدن و حقوقی امثال آن وجود ندارد بنابراین خودروهای امروزی در حرکت شان فقط دو صورت دارند یا تحت کنترل راننده هستند، یا، خودسر و هر حرکت آن ها بدون راننده مشمول استقل بحملها است یعنی خواه باری شیئی بر آن ها باشد و خواه نباشد هر وقت خودروی از اختیار و کنترل صاحبش خارج شود خواه به دلیل بریدن ترمز و خواه بدلیل نقصی در فرمان و خواه ناتوانی در سربالائی و حرکت به عقب، صاحبش ضامن است. در صورت عمد مجازات عمد و در غیر عمد مجازات غیر عمد متوجه اوست.

4- «استقلّ» مستقل شد. و در بحث ما یعنی خودسر شد از کنترل خارج گشت شامل هر دو صورت: خواه خودش چموشی کرده و یا «سرکش» شده و کنترل را از دست صاحبش خارج کرده و خواه صاحبش او را به سر خود رها کرده باشد.

و در مورد خودرو خواه صاحبش آن را مثلاً در جای سراشیب گذاشته و رفته سپس خودرو حرکت کرده و خواه ترمز یا فرمان آن نقص پیدا کرده و به طور قهری از کنترل صاحبش خارج شده باشد.

حرکت از سمت راست

در کشور انگلستان و چند مستعمره، آن قانون مقرر می دارد که خودروها از سمت چپ جاده و خیابان حرکت کنند، فرمان و رل خودروها نیز در سمت راست خودرو قرار دارد یعنی:

1- از سمت راست خودرو وارد آن می شوند.

2- با سمت چپ خودشان به داخل خودرو وارد می شوند.

3- از سمت چپ جاده و خیابان حرکت می کنند.

و در سایر جامعه ها با سمت راست بدنشان به داخل خودرو وارد می شوند و از سمت راست جاده و خیابان حرکت می کنند.

اسلام با کدام یک از این دو شیوه موافق است؟ قرآن جامعه و مردم آرمانی خویش را «اصحاب الیمین» می نامد:

أَصْحَابُ الْیَمِینِ مَا أَصْحَابُ الْیَمِینِ ⁽¹⁾ لِأَصْحَابِ اَلْیَمِینِ. ⁽²)﴿وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْيمِينِ ⁽³⁾- فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ اَلْیَمِینِ ⁽⁴⁾ اساساً سوره واقعه انسان ها را به دو بخش تقسیم می کند نیک اندیشان و نیکوکاران را «اصحاب الیمین» و بد اندیشان و بدکرداران را «اصحاب الشمال» می نامد و موضوع بحث این سوره همین مساله است.

وَأصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أصْحَابُ الشِّمَالِ. ⁽¹⁾ و آیه های دیگر که هم در امور مربوط به دنیا و هم وضعیت و شرایط، آخرت خوبان را «اهل سمت راست» و بدان را «اهل سمت چپ» معرفی می کند.

اسلام نسبت به «راست» و «چپ» اهمیت زیادی داده است بل در حد حساسیت به آن توجه کرده است و در بیان دیگر باید گفت اسلام در همه چیز راست گرا است.

نظر به اوضاع و شرایط امروز، زمان تا دیر نشده فوراً توضیح می دهم که اصطلاح اقتصادی و سیاسی و اجتماعی «چپ گرائی» و «راست گرائی» نه به چپ و راست فرد ربطی دارد و نه به چپ و راست جامعه و نه به چپ و راست طبیعت. پس از پیروزی انقلاب فرانسه و تشکیل مجلس، مردمی طرفداران ملاکان و سرمایه داران در سمت راست مجلس نشستند و طرفداران مستضعفین در سمت چپ از آن روز طرفدار سرمایه داران و ثروتمندان را راست گرا و طرفدار فقرا و مستمندان را چپ گرا می نامند.

اگر با این اصطلاح سخن گفته شود باید گفت اسلام در همه چیز راست گر است مگر در نظام اقتصادی جامعه که در این موضوع نه راست گرائی آدام اسمیتی و نه چپگرائی سوسیالیستی بل بقول على - عليه السلام -:

اَلَیمینُ وَ الشَّمالُ مَضَلَّة وَ الطَّریقُ الْوُسْطى هِىَ الْجادَّةُ ⁽²⁾راست و چپ هر دو گمراهی است و راه میانه جاده «راه صحیح» است. فلسفه انسانی و اجتماعی شیعه در خیلی از اصول که اصول علوم انسانی بر آن مبتنی می شود بر اساس خط میانه و با اصطلاح ویژه خودش بر «امر بین الامرین» استوار است

جبر یا تفویض؟ هیچکدام بل امربين الامرين.

اصالت فرد یا اصالت جامعه؟ هیچکدام بل امر بين الامرين.

استبدادت مطلق یا دمکراسی مطلق؟ هیچکدام بل امربین الامرین. مکتب بر محور امامت.

اصالت اقتصاد یا اصالت اخلاق؟ هیچ کدام بل امر بين الامرين.

جامعه باز یا جامعه بسته؟ هیچکدام بل امربین الامرین.

اقتصاد آزاد یا اقتصاد بسته؟ هیچکدام بل امربین الامرین.

اصالت عین یا اصالت ذهن؟ هیچکدام بل امربین الامرین تعاطی و دیالکتیک میان عین و ذهن. ⁽³⁾و....

توضیح هر کدام از این مسائل نیازمند یک جلد کتاب است و از موضوع بحث ما خارج است.

موضوع بحث ما در این بخش رفتارهای فیزیکی است رفتار فرد با محیط رفتار فرد، با خودش، رفتار فرد با افراد دیگر رفتار فرد با جامعه.

رفتار فرد با محیط غذا را با دست راست، بخورید هنگام ورود به خانه، مسجد مدرسه و... ابتدا پای راست را بگذارید.

رفتار فرد با خودش صورتتان را با دست راست بشوئید و در وضو استفاده از دست راست واجب است.

رفتار با دیگران با دست راست مصافحه کنید دادن و ستاندن هر شیئی را با دست راست انجام دهید.

رفتار در جامعه از سمت راست معبرها و جاده ها حرکت کنید خواه پیاده باشید و خواه، سواره نسبت به کسی که در سمت چپ شماست حق تقدم دارید و نسبت به آن که در سمت راست شماست تأخر، و....

اگر در بیابانی، یا در کوهستان هنگام کوهنوردی (روز یا شب) راه را گم کردید و هیچکدام از چهار جانب را ترجیح ندادید وامانده نشوید زیرا اسلام سکون و رکود را دوست ندارد حرکت را عامل سازنده می داند. سمت راست را انتخاب کنید و بروید.

كان (رسول الله - صلى الله عليه و آله -) يَمينُهُ لِطَعَامِهِ وَشَرابِهِ وَأَخْذِهِ وَإِعْطَائِهِ، كانَ لَا يَأْخُذُ إِلَّا بِيَمِينِهِ، وَلَا يُعْطِ إِلَّا بِيَمِينِهِ ⁽¹⁾

دست راست رسول خدا - صلى الله علیه و آله - برای غذا خوردن و نوشیدن و گرفتن و دادن، بود، نمی گرفت مگر با دست راست و نمی داد مگر با دست راست.

وكَانَ يُحِبُّ التَّيَمُّنَ فِي كُل أُمُورِهِ فِي لبْسِهِ وتَنَعُّلهِ وتَرَجُّله ⁽²⁾و همیشه راست گرایی در رفتار را دوست داشت در لباس پوشیدن کفش پوشیدن کفش در آوردن. نهى رسول الله - صلى الله عليه و آله - أَنْ یَأْکُلَ اَلْإِنْسَانُ بِشِمَالِهِ ⁽³⁾رسول خدا - صلى الله عليه و آله - از غذا خوردن با دست چپ نهی فرموده است.

در فصل های آینده حدیث های زیادی را در این مورد مشاهده خواهیم کرد در این جا تنها ارائه چند حدیث به عنوان نمونه کافی است تا در کنار آیه ها روشن کند که اسلام با آن جامعه ها موافق است که با سمت راست وارد خودرو می شوند و از سمت راست جاده و خیابان حرکت می کنند.

به گمانم از دیدگاه ایمنی رجحان استفاده از دست راست پای راست سمت راست آن قدر روشن و واضح است که هیچ نیازی به استدلال و توضیح نیست.

در محفوظات ذهنی حدیثی را به یاد دارم که می گوید از سمت چپ، مرکب سوار شوید اما هرچه گشتم به یافتن آن موفق نشدم. بنابراین نمی توانم راجع به آن سخن بگویم اما آیه و حدیثهای فوق در مساله مورد نظر کافی هستند.

خروج از قطار

در حرکت های کاروانی که خودروها در پشت سر هم قطار می شوند باید اصول شماره بندی رعایت شود و جایگاه هر خودرو در سلسله کاروان دقیقاً مشخص شود. زیرا اگر هر راننده ای با دلخواه خودش از قطار خارج شود یک اضطراب غیر قابل کنترل در کاروان پیش می آید.

به ویژه خروج از قطار با انگیزه، سبقت دیگران را نیز به این کار تحریک می کند و در نتیجه یک رقابت و مسابقه منفی و غیر خردورزانه شروع می شود که همه را در خطر شیطان حادثه قرار می دهد هیچ اطمینانی به ایمنی خودروها و سرنشینان نمی ماند یا باید از ابتدا از حرکت کاروانی خودداری و صرف نظر شود و یا گزیری از شماره بندی نیست وگرنه اصول ایمنی قابل رعایت نخواهد بود.

الصادق - عليه السلام - قال: نهى رسول الله - عليه السلام - أَنْ یُتَخَطَّی اَلْقِطَارُ قِیلَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ لِمَ قَالَ لِأَنَّهُ لَیْسَ مِنْ قِطَارٍ إِلاَّ وَ مَا بَیْنَ اَلْبَعِیرِ إِلَی اَلْبَعِیرِ شَیْطَانٌ: ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: پیامبر اکرم - علیه السلام - از «خروج از قطار» نهی کرد گفتند ای پیامبر خدا برای چه؟ فرمود نیست قطاری مگر در بین مرکبی با مرکب دیگر شیطانی هست.

توضیح:

1- پیشتر گذشت که تعبیر با «شیطان» یک تعبیر استعاری است و نیز گفته شد این گونه تعبیر در موارد معین و محدود است و نباید هر لفظ شیطان را در حدیث ها استعاری معنی کرد. شیطان وجود واقعی دارد و انکار آن با انکار قرآن مساوی است.

2- صحابه و مردم نیز در این گونه موارد معنی استعاری را برداشت می کردند و توجه داشتند که مراد رسول خدا - صلى الله علیه و آله - در این بیان شیطان حادثه است و پیامبر در مقام بیان اصول ایمنی است.

3- همیشه برهم زدن یک نظم به ویژه رقابت و مسابقه غیر خردورزانه، مخصوصاً اگر با هوس و وسوسه سبقت گیری همراه باشد مصداق یک رفتار شیطانی است.

4- از متن حدیث بر می آید که اصل و اساس حرکت کاروانی یک عمل مطلوب نیست زیرا این زمینه خاص حادثه که در میان هر مرکب با مرکب دیگر هست ویژه حرکت کاروانی است با وجود این گاهی حرکت کاروانی ضرورت پیدا می کند.

حق تقدم با پیاده است

عن الصادق - عليه السلام - قال: مِنَ اَلْجَوْرِ قَوْلُ اَلرَّاکِبِ لِلرَّاجِلِ اَلطَّرِیقَ ⁽²⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: ستم است (جایز نیست) سوار بر پیاده بگوید: الطريق.

توضيح: الطريق یعنی: راه بده برو کنار بکش کنار - خواه با زبان بگوید یا به وسیله بوق مقصودش را اعلام کند.

حق بوق: اخطار

حدیث بالا از کتاب خصال صدوق نقل شده و کلینی در کافی از امام صادق - عليه السلام - حدیث دیگری نقل می کند:

عن الصادق - عليه السلام -: إِنَّ مِنَ اَلْحَقِّ أَنْ یَقُولَ اَلرَّاکِبُ لِلْمَاشِی اَلطَّرِیقَ: ⁽³⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: حق سوار است که به پیاده بگوید: الطريق.

توضیح: مرحوم مجلسی در مورد این دو حدیث می گوید حدیث اول حالتی را در نظر دارد که سوار می خواهد از مسیری به مسیر دیگر گردش به چپ (گردش به راست عبور به آن سوی چهار راه) برود و مراد از حدیث دوم اعلام خطر است که پیاده متوجه باشد و از راه مخصوص سوارگان کنار برود تا صدمه ای به او نرسد.

در برخی روایت های دیگر که پیام حدیث دوم را دارند به جای «الطريق»، «الحذار» یعنی حذر کن، دور باش، آمده است.

نشستن روی بار ممنوع

عن ابي عبدالله - عليه السلام - قال: مَنْ رَکِبَ زَامِلَهً ثُمَّ وَقَعَ مِنْهَا فَمَاتَ دَخَلَ اَلنَّارَ ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: هر کس بر روی بارسوار شود و بیفتد بمیرد وارد دوزخ می شود.

یعنی چنین عملی بمنزلهٔ خودکشی و گناه کبیره است.

و در حدیث دیگر مَنْ رَکِبَ رَاحِلَهً فَلْیُوصِ: ⁽²⁾هر کس بر روی بار سوار شود پس وصیت کند.

توضیح:

1- مرحوم صدوق در مورد این دو حدیث سخنی دارد که مرحوم مجلسی آن را رد کرده است.

2- سوار شدن روی بار کامیون و کامیونت برخلاف اصول ایمنی است و علاوه بر خطر و آثار ناگوار در زندگی دنیوی در آخرت نیز معادل خودکشی که یکی از گناهان کبیره است محسوب می شود.

3- حدیث ها و دستورهائی از این قبیل نشان می دهند که اسلام چه قدر به حفاظت و ایمنی اهمیت داده است.

سوار شدن در ترک همدیگر

امير المؤمنين - عليه السلام - قال قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: ولاَ یَرْتَدِفْ ثَلاَثَهٌ عَلَی دَابَّهٍ فَإِنَّ أَحَدَهُمْ مَلْعُونٌ وَ هُوَ اَلْمُقَدَّمُ: ⁽³⁾على - عليه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: سه نفر بر ترک همدیگر بر مرکب سوار نشوند زیرا یکی از آن ها که همان فرد جلو می باشد ملعون است.

نَهَی أَنْ یَرْکَبَ ثَلاَثَهٌ عَلَی دَابَّهٍ ⁽⁴⁾پیامبر اکرم نهی فرموده است از سوار شدن سه نفر در (ترک هم) بر یک مركب. توضیح:

1- مراد از ملعون مانند ملعون بودن یزید نیست مراد این است که آن فرد از ابتدای شروع این رکوب تا پایان آن که پیاده می شود از نظر و لطف و رحمت خداوند دور است.

2- اصل موضوع سوار شدن یا سوار کردن بیش از ظرفیت است نه ترحم بر، حیوان زیرا ممکن است سه نفر بر یک شتر یا اسب سوار شوند که مجموع وزنشان کمتر از وزن یک فرد چاق باشد. پس هدف تأمین ایمنی انسان هاست نه ایمنی حیوان گرچه حفظ و تأمین ایمنی حیوان نیز واجب است.

3- سوار شدن یا سوار کردن بیش از ظرفیت خواه چند نفر در ترک هم بر یک موتور سیکلت سوار شوند و خواه چند نفر در صندلی جلو و یا چند نفر در صندلی عقب خودرو، بنشینند مورد نهی این حدیث است.

4- اشاره مجدد بر یک نکته در علم «اصول فقه»: این قبیل استفاده از این گونه حدیث ها که خودرو آهنی امروز را با مرکب جاندار سابق قیاس کردن است از نوع «قیاس» «باطل» نیست زیرا برخی از آن ها - همان طور که در چند برگ پیش توضیح داده شد «منصوص العله» هستند و برخی دیگر «معلوم العلّه» و علم (قطع) حجت است.

5- یک نکته فقهی ممکن است یک فقیه از «نهی» هائی که در برخی از این حدیث ها هست حرمت و حرام بودن را استفاده نکند و آن ها را حمل بر کراهت نماید. لیکن آن چه مسلم است و مورد اجماع، همگان حکومت اسلام می تواند این کردارها را ممنوع کند و در مواقعی باید چنین کند و مخالفت با حکومت حق اسلامی، حرام است.

تورّک ممنوع

قابل توجه موتورسیکلت سواران.

عن ابی عبدالله - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: لاَ تَتَوَرَّکُوا عَلَی اَلدَّوَابِّ: ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است: در پشت مرکب تورک نکنید.

تورک

1- تورّک: برداشتن یکی از دو پا از رکاب و گذاشتن آن روی جلو زین اسب.

2- تورّک: قرار گرفتن روی زین به شیوه ای که یکی از دوران روی زین قرار بگیرد نه نشیمنگاه.

3- تورک: نشستن یکطرفه به طوری که هر دو پا به یک طرف مرکب قرار گیرد. ⁽²⁾

مطابق این حدیث تورک با هر سه صورت ممنوع است.

تشكيل مجلس

گاهی راننده با سرنشینان چنان گرم گفتگو می شود که از مسئولیت خود و از اصول ایمنی غافل می شود، خطرناک تر از آن رانندگی دو خودرو در کنار هم و گفتگوی دو راننده یا دو سرنشین از دو خودرو با هم است. و یا رانندگی دو دوچرخه سوار، دو موتورسوار در کنار هم و سرگرم صحبت بودن.

به ادامه حدیث بالا توجه فرمائید ولا تتخذوها: مجالس مرکب ها را مجلس ها قرار ندهید.

کجاوه های قدیمی که برای نشستن چهار نفر و برای خوابیدن دو نفر ظرفیت داشت از حکم بالا مستثنی است زیرا راننده آن ها در خارج از کجاوه و معمولاً پیاده یا سوار بر مرکبی دیگر بود. امروز نیز می توان کوپه قطار را از این حکم استثنا کرد و در آن مشغول بحث علمی یا هر گپ مشروع شد.

مسئولیت دو نفره

اگر سه نفر یا بیشتر در ترک هم بر موتور سیکلت یا دوچرخه سوار شوند مسئولیت تنها متوجه راننده است. زیرا همان طور که در حدیث پیشین دیدیم اساس کار او نادرست و ممنوع است. خواه به یکی از ردیف ها آسیب برسد خواه به شخص دیگر به سوار دیگر به پیاده ای که در حال حرکت است به پیاده ای که ایستاده است، به اموال مردم و....

اما اگر دو نفر در ترک هم باشند - که کارشان مجاز است - هر دو مسئول آسیبهائی هستند که از ناحیه رانندگی یا مرکبشان متوجه دیگران شود نه فقط راننده. این حکم ویژهٔ نشستن در ترک همدیگر است و شامل سرنشینان یک خودرو اتومبیل نمی شود.

عن على - عليه السلام - فِی دَابَّهٍ عَلَیْهَا رِدْفَانِ فَقَتَلَتِ اَلدَّابَّهُ رَجُلاً أَوْ جَرَحَتْ فَقَضَی فِی اَلْغَرَامَهِ بَیْنَ اَلرِّدْفَیْنِ بِالسَّوِیَّهِ: ⁽¹⁾

از علی - علیه السلام - در مورد مرکبی که دو نفر در ترک هم بر آن سوار بودند مرکب شان کسی را کشته یا زخمی کرده بود، حکم کرد که غرامت بر عهده هر دو است بالسويه.

فصل چهارم

اشاره

ایمنی در محیط خانواده

ایمنی و تشکیل خانواده

ایمنی و محیط خانواده

و...

ایمنی و خانواده

ایمنی و تشکیل خانواده

از نظر اسلام ازدواج و تشکیل خانواده یکی از عوامل مهم ایمنی است. در فرهنگ قرآن و اهل بيت - عليهم السلام - فرد مجرد شخصاً منشأ حوادث ناگوار است هم نسبت به خود و هم نسبت به دیگران.

فرد عزب در قبال تهییجات شهوانی کم مقاومت و گاهی فاقد مقاومت است و در قبال نفوذ افکار انحرافی و وسوسه های منحرفان از حفاظ مطمئنی برخوردار نیست طعم و مزهی مسئولیت را چنان که باید نچشیده بنابراین دچار یکی یا چند خصلت از خصلت های حادثه ساز که در فصل خودش بحث خواهد شد، خواهد بود.

فرد در دوران کودکی عضو یک خانواده است و همین طور در دوران، نوجوانی او نه مصداق مجرد» و نه مصداق «عزب» است اما با شروع جوانی عضویت او در خانواده رو به گسستگی می گذارد بسته به شرایط جسمی و روانی فرد است برخی از آغاز جوانی کاملاً از خانواده می گسلند گر چه در درون خانواده زندگی می کنند و برخی پس از یکی دو سال و برخی دیگر پس از چند سال.

فرد مجرد شبیه سیاره ای است که از منظومه گسسته و سر گردان شده است سر انجام با کره ای دیگر تصادم کرده هم خود و هم آن کره را متلاشی خواهد کرد تکه پاره ای خودش و آن کره مورد تصادم ایمنی کرات و منظومه های دیگر را نیز تهدید خواهد کرد و این یکی را از جبرهای طبیعت است.

خطر و حادثه سازی در هیچ منشأی مانند منشأ تجرد بدین سان قابل انتقال و سرایت نیست ممکن است کسی در اثر عدم رعایت بهداشت به بیماری سل دچار شود او این توان را دارد که از سرایت بیماری خویش به دیگران و گسترش آن در سطح جامعه تا حدی جلوگیری کند اما فرد مجرد درست مانند همان سیاره سرگردان و مدار گم کرده، از این کنترل عاجز است زیرا او بر خلاف آهنگ و خواست و جریان طبیعت حرکت می کند.

فرد مسلول برای جلوگیری از سرایت بیماری خویش توان تصمیم دارد و در صورت سرایت، باز فرد دوم که بیماری به او سرایت کرده می تواند آن را کنترل کند و در خودش محدود نماید. اما سیاره مصدوم دوم نمی تواند از تکه پاره های غول پیکر خود جلو گیری کند و فضا و سایر کرات را از آسیب آن حفظ کند.

هیچ حفاظ و عامل بازدارنده مطمئن در قبال خطرها و حوادث ناشی از عزبیت وجود ندارد که برای افراد مجرد توصیه شود غیر از ازدواج.

در همه ابعاد زندگی ناصحیح ترین شیوه برای انتخاب چگونگی زندگی شیوه ای است که بر خلاف جریان طبیعت باشد. طبیعت را می توان در خدمت گرفت اما نمی توان بر علیه جریان آن حرکت کرد.

خوردن، آشامیدن و ازدواج سه نیاز طبیعی هستند در دو مورد اول کسی دچار اشتباه نمی شود و همگان بدون استثناء به ضرورت آن دو توجه دارند لیکن در مورد ازدواج برای برخیها اشتباه رخ می دهد و منشأ آن (معمولاً) دو چیز است:

1- اشتباه میان دفع شهوت و ازدواج.

2- ترس از مسئولیت. ⁽¹⁾

نیاز جنسی شهری یک چیز است و «نیاز جنسی تشکیل خانواده» یک چیز دیگر نیاز جنسی شهوی تنها یکی از انگیزه های تشکیل خانواده.است انگیزه ها و به بیان دیگر نیازها برای تشکیل خانواده عبارتند از:

1 - نیاز جنسی.

2- نیاز به فرزند - حس فرزند خواهی.

3- نیاز به مونس و همدم - حس مونس و همدم جوئی.

4- نیاز به «کانون اختصاصی ایمن».

5- نیاز به دلسوزی کننده و دلسوزی شونده.

این نیاز اخیر یکی از بزرگترین نیازهای بشری است که باید گفت مورد غفلت دانشمندان روان شناسی و انسان شناسی قرار گرفته است قویترین مرد که کوه ها و قله را به مبارزه می طلبد نیازمند دلسوز و دلسوزی است: گفته شده روزی مادر نادر شاه به او پیشنهاد کرد که سلسله صفویه را منقرض نکند اکنون که شاه طهماسب را بازداشت کرده فرزند صغیر او را برای سلطنت نگاه دارد نادر دست به قبضه شمشیر برد و گفت زنان را با امور سلطنت چه کار؟ اما وقتی که همان مادر پیر به استقبال پسر می رفت و گرد و خاک راه و میدان نبرد را از سر و صورت او می زدود و می گفت: آه بچه ام پسر عزیزم چقدر خسته، ای چرا این همه بلا بر سر خودت می آوری و اشک های مادر جاری می گشت، نادر چنان لذتی از آن می برد که جان و تنش از نو برای جنگ و چشم در آوردن و گوش بریدن شارژ می گشت.

اما در این طبیعت (معمولاً مادر رفتنی است و نیز مادر معمولاً برای چندین فرزند دلسوزی می کند، این بشر در این حس عجیب انحصار طلب است. می خواهم دوباره تکرار کنم بشر در این حس شگفت انحصار طلب است. خواه مرد باشد و خواه زن و شگفت این است که این حس عمیق به دلسوز و نیز این حس عمیق انحصار طلبی، مورد غفلت دانشمندان قرار گرفته است.

من از همگان اعم از یک متخصص علوم انسانی و غیر متخصص در آن می پرسم کدام یک از شما به این نوع دلسوزی احساس نیاز نمی کنید؟ لطفاً کمی در خویشتن خویش فرو روید آن گاه پاسخ بگویید.

و همین طور است نیاز به دلسوزی شونده روح بشر به کسی نیاز دارد که نسبت به او دلسوزی کند و اگر هیچ وقت دلسوزی نکندن و یا کسی را پیدا نکند که نسبت به نیازها یا دردهای او دلسوزی کند این حس «دلسوزی گری» در او سرکوب شده و آثار روانی منفی و مضری به دنبال خواهد داشت.

قرآن به مجموع نیازهای پنجگانه در صورت تأمین شدن، سکن» می گوید معنی مقابل سکن «اضطراب» است.

تشکیل خانواده اضطراب های ناشی از هیجان جنسی را به «سکن» تبدیل می کند و نیز اضطراب های ناشی از فرزندی را، و همچنین اضطراب های ناشی از بی مونسی را و همین طور اضطراب های ناشی از فقدان «کانون اختصاصی ایمن» را، و بالاخره اضطراب های ناشی از حس عظیم دلسوز خواهی و دلسوزی شونده خواهی را.

حس همدم و مونس جوئی با ازدواج اقناع می شود و اضطراب های ناشی از آن به سکن تبدیل می شود. آن «احساس عدم «ایمنی» ناشناخته و مرموز و رنج آور و ملالت بار جای خود را به یک «احساس ایمنی» ناشناخته و نشاط انگیز و جان پرور می دهد.

ناشناخته برای این که هیچ آدمی گرچه خیلی دانشمند و متخصص در علوم انسانی - انسان شناسی، روان شناسی، روان شناسی اجتماعی جامعه شناسی - باشد و دارای بیان، قوی نمی تواند آن احساس عدم ایمنی و این احساس ایمنی را توضیح دهد.

در زندگی بشر چیزهائی هستند که قابل بیان و توضیح نیستند زیرا در حد کافی شناخته نشده و نخواهند شد. گفته بود: مرگ چیست؟ پاسخ شنیده بود مرگ را وقتی می توان شناخت که مردن را عملاً تجربه کرد، پس از تجربه نیز امکان بیان آن نیست.

زندگی متأهلانه چیست؟ چه طعم و مزه ای دارد؟ باید عملا ازدواج کرد و متأهلانه زیست تا بتوان ماهیت آن را شناخت.

باید به جوانان گفت: همان طور که مردگان پس از معاینه تجربی مرگ نمی توانند ماهیت مرگ را به شما شرح دهند ازدواج کرده ها نیز هرگز توان پاسخ کامل به سؤال شما در مورد زندگی متأهلانه را ندارند و نخواهند داشت. زیرا ماهیت زیست متأهلانه از ناشناخته ترین ماهیت ها برای انسان است و در عین حال ضروری ترین و حیاتی ترین و شیرین ترین عالم است برای انسان.

در فرهنگ اجتماعی امروزین غرب علاوه بر رواج بی خانوادگی خانواده هائی که هستند از تأمین نیاز «همدم جوئی» و نیاز «تبادل دلسوزی» عاجز هستند و باید گفت بزرگترین نقیصه در زندگی فردی و اجتماعی غرب همین موضوع است که منشأ «خشونت های بی دلیل» امروزی گشته است. هفت تیر کشی در کلاس درس کشتن نوجوانان همدیگر را - که امروز از پدیده های نو اجتماعی آمریکا شده و هر روز اخبار آن را از رادیو تلویزیون و مطبوعات می شنوید - ناشی از عدم تأمین این دو نیاز میان والدین است. عدم انس کامل که زن و شوهر را به یک وجود تبدیل کند، و عدم تبادل دلسوزی که آن دو را اقناع روانی کرده و به وحدت وجودی برساند فضائی را در خانواده به وجود می آورد که فرزندان هفت تیرکش بار می آیند. بیل کلینتون در یک بینش و برداشت کلی می گویند این اوضاع از ضعف خانواده ناشی می شود.

اعتراض اروپائیان برعلیه فیلم های خشن و خشونت بار عامل اصلی نیستند عامل اصلی به قول (کلینتون) ضعف خانواده از تأمین نیازهای عمیق انسان است و فیلم ها و رمان های آن چنانی بیماری مزمن و بالقوه را به فعلیت می رسانند. ⁽¹⁾

عامل اصلی فقدان آن «ایمنی» ناشناخته است که قرآن با «سکن» تعبیر می کند و آن را از آیات و نشانه های وجود قدرت خداوند می شمارد.

مِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ: ⁽²⁾ و از مظاهر قدرت اوست که آفرید برای شما مردان و زنان از نوع خودتان همسرانی تا به وسیله آن اضطراب تان به سکن تبدیل شود و قرار داد میان شما همسران مودت و دلسوزی واقعاً در این (نیاز به خانواده و عامل ایمنی بودن آن) نشانه هائی هست برای اندیشمندان.

وَ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِیَسْکُنَ إِلَیْها ⁽³⁾و قرار داد برای آدم از نوع خودش همسر تا اضطرابش به سکن تبدیل شود.

وسوسه می شدم در این مورد سخن را به درازا بکشانم لیکن برای پرهیز از پخش موضوع قلم را کنترل کردم و بحث هایی از قبیل «منشأ خانواده» آیا خانواده واحد جامعه است یا نه و... را به کتاب دیگرم (تبیین جهان و انسان) حواله می دهم و به مساله ایمنی می پردازم.

و همچنین موضوع بزرگ و مهم «پیدایش انسان» - فیکیسم یا ترانسفورمیسم - و نظر ویژه و اعجاز آمیز اسلام در این مورد را در آن کتاب بحث کرده ام.

در یک کلام دین یعنی چه؟ دین یعنی عامل ایمنی در دنیا و عامل ایمنی برای آخرت دین غیر از این معنائی ندارد مگر یک سری ادعاهای سبک سرانه صوفیانه.

٪50 ایمنی فردی و اجتماعی بوسیله ازدواج و تشکیل خانواده تأمین می شود:

الصادق - عليه السلام -: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله: مَن تَزَوَّجَ فقد أحرَزَ نِصفَ دِینِهِ، فَلْیَتَّقِ اللَّهَ فی النِّصفَ ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله و سلم - فرموده است: کسی که ازدواج کند نصف دینش را تأمین کرده است از خدا پروا کند تا نصف دیگر را نیز تأمین کند.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اَکْثَرُ اَهْلِ النّارِ اَلْعُزّابُ ⁽²⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: اکثر اهل دوزخ عزب ها هستند.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اِتَّخِذُوا اَلْأَهْلَ فَإِنَّهُ أَرْزَقُ لَکُمْ ⁽³⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: تشکیل خانواده دهید زیرا آن برای شما پر روزی تر است.

شِرَارُکُمْ عُزَّابُکُمْ وَ اَلْعُزَّابُ إِخْوَانُ اَلشَّیَاطِینِ ⁽⁴⁾خطرناک ترین شما عزب های تان هستند عزب ها همکاران شیطان ها هستند. و ده ها حدیث دیگر.

ایمنی و میحط خانه

ایمنی و ساختمان خانه

حفاظت و بهداشت ایمنی در خانواده را از ساختمان خانه آغاز می کنم و چند موضوع از قبیل: موقعیت جغرافی، ارتفاع خانه، وسعت، فضاهای، زیادی، استحکام بالکن و بهار خواب راه پله، گچ کاری و... را ارائه می دهم.

موقعیت جغرافیائی

در این جا مراد از موقعیت جغرافیائی انتخاب نقطه ای از کره زمین یا ترجیح ناحیه ای به ناحیه دیگر در یک کشور و یا ترجیح زیستن با مردمی بر زیستن با مردم، دیگر نیست گرچه اسلام در همین موضوعات نیز با دقت و حساسیت بحث کرده است اما (نظر به این که معیار مورد نظر اسلام در ترجیحات فوق ترجیحات، مدنی فرهنگی و ایمانی است نه عوامل ایمنی) با همه اهمیتش از بحث ما خارج است.

موضوع بحث ما حفاظت و بهداشت است که به مجموع این دو «ایمنی» می گوئیم بنابراین معیار ترجیح برای گزینش محل ساختمان خانه در این بحث تنها به محدوده یک شهر و شهرک اسلامی مربوط می شود هر شهری در هر کشوری باشد.

مغرب شهرها

از چهار جانب شهر و نیز مرکز آن بهترین قسمت برای سکونت مغرب شهرهاست زیرا مجموع برآیند حرکت کره زمین - که از غرب به شرق است - و جریان، هوا جریان بادها حرکت ابرها پیشروی بارش، ها هوای مصرف شده و آلوده شهرها را از غرب به سوی شرق میراند همیشه مغرب شهرها پاک تر و دارای شرایط بهداشتی تر است مگر در موارد نادر به دلیل علت های نادر

حدیث: برای این موضوع یعنی انتخاب مغرب شهرها برای خانه یا ترجیح بخش غربی شهرها بر بخش های دیگر، حدیثی را پیشتر دیده ام اکنون پس از جستجوی بسیار به یافتن آن موفق نشدم حتی از برخی حدیث شناسان نیز استمداد کردم اما اطمینان دارم که چنین حدیثی وجود دارد.

در مجموع این کتاب چهار حدیث به طور «مرسل» یعنی بدون ذکر منبع لیکن با ثبت لفظ و عبارت، آمده و سه حدیث نیز بدون لفظ و عبارت تنها با ذکر پیام آن ها و بدون آدرس منبع آمده است. اهل این رشته می دانند که کتابی با این همه حدیث فراوان در موضوعات مختلف و متعددش تنها هفت حدیث بدون ذکر منبع داشته باشد جای خوش وقتی و رضایت است.

همسایگان خوب

همسایه خوب یکی از عوامل مهم حفاظت است انسان تا از همسایه مطمئن نباشد نمی تواند ایمن باشد. همسایگی تبلور «جامعه گرائی بشر است بنابراین از عوامل پدید آورنده «جامعه» است این عامل مثبت و سازنده گاهی به عامل منفی و مضر تبدیل می شود و بر علیه جامعه گرائی بشر عمل می کند بنابراین علاوه بر زیبایی ها و نیکوئی های احساسی و عاطفی و انسان گرایانه که در عرف مردم برای همسایگی متوقع است از دیدگاه علمی محض و کاملا فنی نیز اهمیت همسایگی در انسانیت انسان از شرایط ضروری است:

جامعه منهای همسایگی مساوی غیر جامعه.

انسان منهای جامعه مساوی غیر انسان مساوی نوعی حیوان.

در فرهنگ امروزی آنان که در صدد انتخاب مسکن هستند چندان اهمیتی به همسایه های آن نمی دهند تنها به شرایط عمومی شهر نسبت به شهر دیگر یا شرایط شهرک نسبت به شهرک، دیگر و شرایط محله نسبت به محله دیگر توجه می کنند بدیهی است که رشد این روند به نفع هیچ فرد و هیچ جامعه ای نیست.

گزینه گرائی و گزینش ها عامل مهمی در تربیت اجتماعی بشر است و انسان ها را برای خوبی ها سوق می دهد و از بدی ها بر حذر می دارد حذف گزینش ها نظارت عامه را بر کیفیت، جامعه تضعیف می کند. فراموشی هر گزینش طیفی از نظات را از بین می برد. متروک شدن یک گزینش الزاماً پدیدار شدن یک فساد را به همراه دارد. همه ارزش های مادی

و معنوی یک جامعه به گزینش ها وابستگی وجودی دارند با مرگ یک گزینش یک ارزش می میرد و جای آن را قهراً و لزوماً و الزاماً یک فساد پر می کند. و این یکی از جبرهای مسلم اجتماعی است.

بنابراین گزینش در مورد تهیه مسکن با عطف توجه به چگونگی همسایگان از دو جهت ضرورت دارد:

1 - حفظ گزینه گرائی و گزینش ها در جهت حفظ نظارت عمومی بر جامعه - حفظ یک اصل اجتماعی برای بهداشت شخصیت جامعه

گزینش در انتخاب همسایه در جهت تأمین ایمنی فردی و خانوادگی.

قال الصادق - عليه السلام - قال رسول الله - صلى الله عليه و آله وسلم -: اَلشُّؤْمُ فِي ثَلاَثَةِ أَشْيَاءَ فِي اَلدَّابَّةِ وَ اَلْمَرْأَةِ وَ اَلدَّارِ ... فَأَمَّا اَلدَّارُ فَشُؤْمُهَا ضِیقُهَا وَ خُبْثُ جِیرَانِهَا ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرموده است شوم بودن در سه چیز است در مرکب همسر و خانه... و امّا شومی خانه تنگی آن و بدی همسایگانش است.

ابو جعفر قال: مِنَ الْقَوَاصِمِ الَّتِی تَقْصِمُ الظَّهْرَ جَارُ السُّوءِ .... ⁽²⁾امام باقر - علیه السلام - فرمود: یکی از چیزهایی که کمر آدمی را می شکند همسایه بد است.

همسایه بد می تواند یک محله را آلوده کند قاتل و دزد را راهنمایی کند. و اما همسایه خوب:

قال الصادق - عليه السلام -: اَلْمُؤْمِنُ مَنْ آمَنَ جَارُهُ بَوَائِقَهُ: ⁽³⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: مؤمن کسی است که همسایه اش از آزار او ایمن باشد.

قال ابو محمد العسكرى مِنَ الفَواقِرِ الَّتي تَقصِمُ الظَّهرَ جارٌ إن رَأى حَسَنَةً أطفَأَها وإن رَأى سَيِّئَةً أفشاها: ⁽⁴⁾امام حسن عسکری - علیه السلام - فرمود از گرفتاری هائی که کمر آدمی را می شکند همسایه ای است که اگر نیکی ببیند کتمان می کند و اگر چیز ناخوش آیندی را مشاهده کند آن را افشا می کند.

عبد العظيم الحسنى قال: قال رضا - عليه السلام -: اَلْمُؤْمِنُ اَلَّذِی إِذَا أَحْسَنَ اِسْتَبْشَرَ وَ إِذَا أَسَاءَ اِسْتَغْفَرَ، و الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ، و لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یَأْمَنْ جَارُهُ بَوَائِقَهُ: ⁽⁵⁾حضرت عبدالعظیم حسنی می گوید امام رضا - علیه السلام - فرمود: مؤمن هر وقت کار نیکی انجام دهد شادمان

می شود و هرگاه کار بدی را مرتکب شود طلب بخشش استغفار می کند و مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او ایمن باشند و از ما نیست کسی که همسایه اش از آزارهای او ایمن نباشد.

قال الصادق - عليه السلام -: حُسنُ الجِوارِ زِیادَهٌ فِی الأَعمارِ، وعِمارَهُ الدِّیارِ ⁽⁶⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: همسایگی خوب بر عمرها می افزاید و خانه ها را آباد می کند.

توضیح:

1- خوبی همسایگان انسان را راحت اعصابش را سالم می نماید پس موجب افزایش عمر است و نیز جان در امان، و حیثیت و مال در همسایگی خوب محفوظ می شود.

2- ممکن است مراد از «دیار» شهر باشد و در هر صورت محله یا شهری که به نیکی همسایگی شهره شود مردم از هر جانب بدان سو جذب می شوند و سرمایه ها و تخصص ها بدان سمت جذب می شود و این موجب آبادانی و رونق اقتصادی است.

ابوجعفر - عليه السلام - قال: قال الرسول - صلى الله عليه و آله -: ما آمَنَ بي مَن باتَ شَبْعانَ و جارُهُ جائعٌ: ⁽¹امام باقر- علیه السلام - فرمود: پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرموده است هر کس با شکم سیر بخوابد و همسایه اش گرسنه باشد بر نبوت من ایمان نیاورده است.)توضیح گرسنگی؟ همسایه ای در آپارتمان خود می میرد و چندین روز می ماند همسایگان وقتی خبر دار می شوند که از عفونت او ناراحت می شود.#### ایمنی و مشرف بودن خانهابو عبدالله - عليه السلام - قال: ﴿ثَلاَثَهٌ لِلْمُؤْمِنِ فِیهِنَّ رَاحَهٌ دَارٌ وَاسِعَهٌ تُوَارِی عَوْرَتَهُ وَ سُوءَ حَالِهِ مِنَ اَلنَّاسِ وَ اِمْرَأَهٌ صَالِحَهٌ تُعِینُهُ عَلَی أَمْرِ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَهِ وَ اِبْنَهٌ أَوْ أُخْتٌ یُخْرِجُهَا مِنْ مَنْزِلِهِ بِمَوْتٍ أَوْ بِتَزْوِیجٍ: ⁽²⁾

امام صادق - عليه السلام - فرمود سه چیز است که مؤمن را در آن آسایش است خانه وسیع که اسرار او را از مردم بپوشاند، و همسر خوب که او را در امور دنیا و آخرت یاری کند، و دختر یا خواهری که آن را از خانه بیرون کند یا با مرگ یا با ازدواج.

توضیح:

1- خانه ای که مشرف باشد خانه نیست خانه چیزی است که در مواقع استراحت و پرداختن به امور غیر اجتماعی، انسان را از اجتماع جدا کند.

2- خانه جائی است که شخص نسبت به امور اختصاصی خویش در آن احساس ایمنی کند.

3- مراد از «بیرون کردن دختر یا خواهر» بیرون کردن محترمانه است و مقصود تأکید بر اهمیت ازدواج است که پدر و مادر و برادر در ازدواج دختر و خواهر بکوشند.

4- حدیث در مقام نکوهش خودداری دختران از ازدواج و نکوهش والدین و برادران بی تفاوت نسبت به اصل ازدواج دختر و خواهر است.

ایمنی از نگاه دیگران

اشاره

انه - صلى الله عليه و آله - نَهَی أَنْ یَطَّلِعَ اَلرَّجُلُ فِی بَیْتِ جَارِهِ ⁽¹⁾پیامبر اسلام - صلى الله علیه و آله - نهی کرده است که کسی به درون خانه همسایه نگاه کند.

عن الصادق - عليه السلام - عن آبائه - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَرِهَ لِی سِتَّ خِصَالٍ وَ کَرِهْتُهُنَّ لِلْأَوْصِیَاءِ مِنْ وُلْدِی وَ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ بَعْدِی اَلْعَبَثَ فِی اَلصَّلاَهِ وَ اَلرَّفَثَ فِی اَلصِّیَامِ وَ اَلْمَنَّ بَعْدَ اَلصَّدَقَهِ وَ إِتْیَانَ اَلْمَسَاجِدِ جُنُباً وَ اَلتَّطَلُّعَ فِی اَلدُّورِ وَ اَلضَّحِکَ بَیْنَ اَلْقُبُورِ: ⁽²⁾

از امام صادق - علیه السلام - از پدرانش از رسول خدا - صلى الله علیه و آله -: خداوند تبارک و تعالی شش چیز را بر من حرام کرده و من نیز آن ها را بر جانشینان خودم از فرزندانم و بر پیروان آنان حرام کرده ام: سبکسری در نماز، مقاربت جنسی به هنگام روزه منت گذاشتن پس از، نیکی ورود به مسجدها در حال جنابت نگاه کردن به درون خانه ها و خندیدن در میان قبرها.

توضیح: همه فقهای ما لفظ کره را در این حدیث به معنای حرام گرفته اند گرچه در مورد «خنده در میان قبرها» بعضی ها به کراهت فتوی داده اند لیکن نگاه فضولانه به خانه دیگران و سایر موارد مندرج در حدیث را اجماعاً حرام دانسته اند.

سزای سلب ایمنی از خانه مردم به وسیله نگاه فضولانه

قال على - عليه السلام - بينا رسول الله - صلى الله عليه و آله - فِی بَعْضِ حُجَرِ نِسَائِهِ وَ بِیَدِهِ مِدْرَاهٌ فَاطَّلَعَ رَجُلٌ مِنْ شَقِّ اَلْبَابِ، فقال له رسول الله - صلى الله عليه و آله -: لَوْ کُنْتُ قَرِیباً مِنْکَ لَفَقَأْتُ بِهَا عَیْنَکَ ⁽³⁾

على - عليه السلام - می گوید: روزی رسول خدا - صلى الله علیه و آله - در خانه یکی از همسرانش بود و درفشی در دست داشت شخصی از درز در به درون خانه نگاه کرد پیامبر فرمود اگر نزدیک بودم و دستم به تو می رسید با این درفش چشمت را کور می کردم.

توضیح:

1- درفش میله ای باریک و نوک تیز شبیه جوالدوز که دسته چوبی دارد برای دوختن اشیائی چرمین به کار می آید.

2- سخن پیامبر - صلی الله علیه و آله - حجت است و دلالت دارد بر این که کور کردن چنین شخصی شرعاً جایز است.

تبصره: این مجازات تنها در حین «نگاه فضولانه» است نه بعد از آن یا قبل از آن در این صورت تعزیر دیگر دارد.

ابوجعفر - عليه السلام -: قَالَ مَنِ اِطَّلَعَ عَلَی مُؤْمِنٍ فِی مَنْزِلِهِ فَعَیْنَاهُ مُبَاحَتَانِ لِلْمُؤْمِنِ فِی تِلْکَ اَلْحَالِة: امام باقر - عليه السلام - فرمود: کسی که به خانه مؤمنی فضولانه نگاه کند چشم هایش برای آن مؤمن مباح است در آن حالت.

توضیح:

1- یعنی صاحب خانه می تواند چشم های او را مورد اصابت قرار دهد.

2- صاحب خانه تنها در «حال نگاه فضولانه» می تواند این کار را بکند نه پس از آن از باب مثال وی حق ندارد ساعتی بعد یا فردای آن روز برود شخص فضول را پیدا کند و چشم هایش را کور نماید و نیز نمی تواند او را دنبال کند و در کوچه بگیرد و به چشم هایش آسیب برساند.

3- اهمیت آسایش و ایمنی انسان در نظر اسلام از این احادیث روشن می شود.

بر زمین گورستان خانه نسازید

گورستان جائی است که انواع میکرب های خطرناک در آن وجود دارند و از نظر روانی نیز برای سکونت بل برای حضور طولانی (همان طور که در حدیث آمده) مناسب نیست گر چه فرض شود که کوچه و خیابانش آسفالت و محوطه اش موزائیک خواهد شد زیرا از نظر بهداشت جسمی همواره برای نیازهائی الزاماً کندن زمین پیش خواهد آمد. و از نظر روانی احساس این که روی اجساد، نشسته خوابیده... تأثیر جدی روانی برای شخص دارد. اسلام از هر کار و چیزی که چندش آور است نهی کرده است، می فرماید:

یَاْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ: ⁽¹⁾امر می کند مردم را به معروف و نهی می کند آنان را از منکر و حلال می کند برای شان طیبات گواراها را و حرام می کند برای شان خبیثات (چندش آورها) را. مرحوم نجفی در کتاب جاویدان و چهل و سه جلدی «جواهر الکلام» یکی از معانی «خبیث» را «مشمئز کننده» ذکر کرده است. ⁽²⁾

طيّب و خبیث بودن چیزی گاهی به دلیل آلودگی و پلیدی مادی است مانند «طاهر» یعنی، پاک، و «نجس» یعنی پلید و آلوده. و گاهی خباثت به دلیل اشمئزاز عقلی و روحی است مانند «قتل» و گاهی تنها به دلیل اشمئزاز روحی است حتى اگر از نظر عقلی و علمی توجیهی برای اشمئزاز و، چندش وجود نداشته باشد.

هر کردار و هر چیزی که انسان های طبیعی و معمولی - نه انسان های وسواس - از آن مشمئز می شوند در احکام اسلام مورد نهی قرار گرفته است و مساله نسبی است در مواردی حرام می شود و در مواردی مکروه.

موضوع بحث ما یعنی ساختن خانه در زمین گورستان یا روی تنها یک قبر» دو صورت دارد:

1- قبر یا قبرها کاملاً مشخص هستند در این صورت بر فرض این که زمین مال خود آن شخص است که می خواهد خانه بسازد حرام است زیرا وقتی که زمین را یا بخشی از آن را برای دفن کسی اختصاص داده تا زمانی که آثار قبر از بین نرفته و اجزای بدن میت کاملا در خاک مستهلک نشده حق استفاده از آن زمین ممنوع است. در این صورت علاوه بر اشمئزاز و چندش مساله جنبه حقوقی نیز پیدا می کند.

2- قبر یا قبرها کهنه شده و آثارشان از بین رفته و زمین مشمول جواز احیاء و تصرف.است. در این صورت خانه سازی روی آن مکروه است به دو دلیل:

الف) عدم اطمینان از شرایط بهداشتی و عدم ایمنی از انواع میکرب ها.

ب) عدم، گوارائی، دلچسب نبودن چندش آور بودن که موجب اضطراب روانی و دلمشغولی روحی می شود و ایمنی روانی را تهدید می کند که نتیجه اش هم اختلال در ایمنی و سلامتی جسمی است و هم اختلال در سلامتی و ایمنی روانی. چندش حساسیت را بر می انگیزد و حساسیت عامل بیماری جسمی و روحی می شود.

ابو عبدالله - عليه السلام - قال: لاَ تَبْنُوا عَلَی اَلْقُبُورِ وَ لاَ تُصَوِّرُوا سُقُوفَ اَلْبُیُوتِ فَإِنَّ رَسُولَ اَللَّهِ - صلى الله عليه و آله- کَرِهَ ذَلِکَ: ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: در روی قبرها خانه نسازید و سقف خانه ها را نقاشی صورت گری نکنید، زیرا رسول خدا - صلى الله عليه و آله - آن را مکروه می داشت.

توضیح:

صورت گری با گچبری های رایج فرق دارد پیام حدیث باز داشتن از تصویر صورت انسان و حیوان در سقف خانه است خواه نقاشی باشد و خواه، گچبری و سایر گچبری ها و نقاشی ها اشکال ندارد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - لاَ تَتَّخِذُوا قَبْرِی عِیداً وَ لاَ تَتَّخِذُوا قُبُورَکُمْ مَسَاجِدَکُمْ وَ لاَ بُیُوتَکُمْ قُبُوراً: ⁽²⁾پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: قبر من را محل جشن قرار ندهید و قبرهای تان را مسجد نکنید و خانه هایتان را به قبر تبدیل نکنید.

ایمنی و استحکام ساختمان

عشایر و چادر نشینان قدیم شهر نشینی را غیر مطبوع و نامطلوب می دانستند برای مدنیت عیب هایی می شمردند از آن جمله:

1- هوای شهر آلوده و عفونی می شود.

2- محیط شهر آلوده و کثیف است.

3- شهر نشینی مردانگی و مروت را فدای امور اقتصادی می کند.

4- محیط شهر محدود و زندگی در آن محکوم به محدودیت است.

5- خانه نشینی به خطر سقوط دیوار و سقف همراه است و انسان را زیر آوار ذلیلانه می کشد.

6- شهر نشینی در قبال زلزله و رانش زمین، ایمن نیست.

7- طبع لطیف انسانی در چادر نشینی محفوظ و در شهر نشینی دچار عوامل غیر طبیعی می شود و دگرگون می گردد. ⁽³⁾

هیچ کدام از عیب ها و ایرادهای بالا بی مورد نیست و همگی صحیح و بر شهرنشینی وارد هستند. لیکن آن چه در چادر نشینی وجود ندارد توسعه فرهنگی و مدنیت است.

در اسلام یک اصل هست به نام «هجرت» و در مقابل آن اصل نکوهیده ای هست به نام «تعرب بعد الهجرة». امت به هجرت تشویق شده اند و از تعرب بعد الهجرة نهى شده اند. هجرت

الف) از دیار کفر به دیار اسلام جهت تقویت دین و حفظ دین فردی خود.

تبصره: اگر ماندن در دیار کفر و یا مهاجرت به دیار کفر موجب رشد و تبلیغ دین باشد، پسندیده است.

ب) از چادرنشینی به شهرک نشینی

ج) از روستانشینی به شهرک نشینی.

د) از شهرک نشینی به شهر نشینی

عکس هجرتهای فوق تعرب بعد الهجره است هجرت از شهر به روستا و هجرت از روستا به چادر نشینی گناه کبیره است. ⁽¹⁾و هجرت از شهر به شهرک مکروه است.

حدیث، فتوی در این مورد زیاد است و چون از بحث ما خارج است از آن ها صرف نظر می شود.

اما باید دانست اهمیت فرهنگ و مدنیت لازم نگرفته که اصول ایمنی فراموش شده و مراعات نشود. بی اعتنایی به اصول ایمنی خود نوعی تعرب و بی فرهنگی است.

ساختمان، نامطمئن خانه ای که احتمال آوار شدنش هست صلاحیت سکونت و عنوان «مسکن» را ندارد حتی خانه ای که واجد همه شرایط هست لیکن تنها فاقد درب است:

عن جعفر- عليه السلام - عن ابيه عن على - عليه السلام -: أَنَّهُ کَرِهَ أَنْ یَبِیتَ اَلرَّجُلُ فِی بَیْتٍ لَیْسَ لَهُ بَابٌ: ⁽²⁾امام صادق از امام باقر - علیه السلام - نقل می کند که امیر المؤمنین - عليه السلام - تقبیح می کرد «شب در خانه بی درب به سر بردن» را.

توضیح:

از پیام این حدیث استفاده می شود که شب را در محیط آزاد - با همه خطرهایش - به سر بردن بهتر است از خانه ای که فاقد درب است. زیرا ممکن است هر نوع حیوان وارد آن شود و آسیب رساند چهار دیواره بدون دربی که بتوان آن را بست هنگام حمله حیوان یا هر حادثه دیگر نه تنها عامل ایمنی نیست بل ابزاری برای به دام افتادن است.

قال النبي - صلى الله عليه و آله: ثَلَاثَهٌ لَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُمْ بِالْحِفْظِ: رَجُلٌ نَزَلَ فِی بَیْتٍ خَرِبٍ وَ رَجُلٌ صَلَّی عَلَی قَارِعَهِ الطَّرِیقِ وَ رَجُلٌ أَرْسَلَ رَاحِلَتَهُ وَ لَمْ یَسْتَوْثِقْ مِنْهَا: ⁽³⁾رسول اكرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: خداوند حفاظت از

سه کس را به عهده نمی گیرد کسی که در خانه شکسته منزل، کند و کسی که در وسط راه نماز بخواند. و کسی که مرکب (یا خودرو) خود را بدون قید و بند (یا بدون قفل) رها کند.

توضیح:

1- مساله ایمنی در ساختمان در طول تاریخ یک روند نسبی را طی کرده است. پرداختن به ایمنی در حد امکانات علمی و صنعتی جامعه واجب است زمانی بشرها برای تأمین ایمنی ساختمان امکانات اندکی داشتند و امروز از عوامل بیشتری برخوردار هستند و در آینده از عوامل و امکانات برتر بهره مند خواهند بود با پیشرفت امکانات، دایره «وجوب شرعی» نیز وسعت می یابد.

2- پرداختن به اصول ایمنی و وجوب آن در محور و ظایف فردی نیز بسته به توان مالی فرد است.

3- حکومت می تواند و در مواقعی موظف است مقرراتی را برای ایمنی در خانه سازی مردم، مقرر دارد.

4- در همه چیز باید به خدارند توکل کرد اما در مواقعی که شخص به وظایف خود عمل نکند و به خدا توکل کند، این توکل نیست بل نعوذ بالله استخدام خدا برای کارهای فردی خویشتن است و خداوند اجل است از این تصورات نابخردانه.

گفت پیغمبر به آواز بلند *** با توکل زانوی اشتر ببند

ایمنی و نرده

یک واحد مسکونی از واحدهای سلولی متعدد تشکیل می شود محل خواب محل، جلسه محل آشپزی، محل مطالعه انبار توالت و....

از واحدهای تشکیل دهنده خانه بالکن و بهار خواب است که نیازمند حفاظ برای ایمنی می باشد خواه حفاظ به شکل نرده و خواه به شکل دیگر باشد و همینطور است راه پله:

قال النبي - صلى الله عليه و آله -: أَنَّ اَللَّهَ کَرِهَ اَلنَّوْمَ فِی سَطْحٍ لَیْسَ بِمُحَجَّرٍ وَ قَالَ مَنْ نَامَ عَلَی سَطْحٍ غَیْرِ مُحَجَّرٍ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ اَلذِّمَّهُ ⁽¹⁾رسول اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمود: خوابیدن در بامی که حفاظ ندارد در نزد خداوند قبیح است. و نیز فرمود: هر کس در سطح بدون حفاظ بخوابد ذمه همگان از او برییء است.

توضیح:

1- واژه «سطح» در این جا به معنی هر سطحی است که نسبت به اطرافش دارای ارتفاع باشد خواه پشت بام باشد و خواه بالکنی که فقط (مثلا) یک متر از زمین ارتفاع دارد و خواه بهار خواب و همین طور است تختی که بیش از معمول ارتفاع داشته باشد.

2- حفاظ می تواند دیوار باشد و می تواند نرده باشد که شرحش خواهد آمد.

3- مراد از برئت منه الذمة سلب مسئولیت از همه کس و همه چیز است. یعنی چنین شخصی هر آسیب یا بلائی ببیند تنها خودش را سرزنش کند گاهی در حدیث ها از این معنی با عبارت «فلا يلو من الا نفسه»: ملامت نکند مگر خودش را آمده است. چنین شخصی حتی از خدا نیز نباید توقع حفظ داشته باشد.

سئلت اباعبدالله - عليه السلام - عَنِ اَلسَّطْحِ یُنَامُ عَلَیْهِ بِغَیْرِ حُجْرَهٍ فَقَالَ نَهَی اَلنَّبِیُّ - صلى الله عليه و آله- عنه. فَسَأَلْتُهُ عَنْ ثَلاَثَهِ حِیطَانٍ فَقَالَ لاَ إِلاَّ أَرْبَعٌ فَقُلْتُ کَمْ طُولُ اَلْحَائِطِ قَالَ أَقْصَرُهُ ذِرَاعٌ أَوْ شِبْرٌ: ⁽¹⁾

از امام صادق - علیه السلام - در مورد خوابیدن در سطح بدون حفاظ پرسیدم فرمود: رسول خدا - صلى الله عليه و آله - از آن نهی کرده است. پرسیدم اگر سه جانب آن دیوار باشد کافی است؟ فرمود نه باید چهار جانبش دیوار باشد. گفتم قد و ارتفاع حفاظ چه قدر باید باشد؟ فرمود حداقل نیم متر یا یک وجب.

توضیح:

1- معنی «سطح» در بالا بیان گشت.

2- بدیهی است مراد از حفاظ چیزی است که بتواند شخص را از سقوط حفظ کند بنابراین مقصود از حداقل نیم متر یا یک وجب چیست؟

در این مساله میزان ارتفاع حفاظ را عرض و پهنای آن تعیین می کند. اگر مانند دیوارهای قدیم دارای یک متر عرض باشد در این صورت همان یک وجب کافی است و هر چه عرض حفاظ کم باشد باید ارتفاع آن زیاد شود.

3- اگر حفاظ نرده باشد پس یک وجب یا نیم متر کافی نیست.

4- باید توجه داشت که سخن از «حداقل» است حداقلی که بتوان با تأمین آن از مخالفت دستور خدا و رسول خارج شد. و مستحب آن است که ارتفاع در حد نهائی لزوم و تأمین کننده احتیاط به طور کامل باشد. و به حد اسراف نیز نرسد.

5- در سطح هایی مانند تخت «بلند همان یک وجب کافی است.

6- وقتی که سخن از حد اقل است عنصر دیگری نیز در سخنان معصومین - عليه السلام - حضور می یابد و آن رعایت حال فقیرترین افراد است که پائین ترین میزان، واجب تعیین می شود و بر این اساس گاهی سخن امام با توجه به توان مالی مخاطب فرق می کند.

عن أبي عبدالله - عليه السلام -: فِی اَلسَّطْحِ یُبَاتُ عَلَیْهِ وَ هُوَ غَیْرُ مُحَجَّرٍ قَالَ یُجْزِیهِ أَنْ یَکُونَ مِقْدَارُ اِرْتِفَاعِ اَلْحَائِطِ ذِرَاعَیْنِ ⁽²⁾از امام صادق - علیه السلام - در موضوع خوابیدن در سطح فاقد حفاظ فرمود اگر ارتفاع حفاظ یک متر باشد کفایت می کند.

توضیح: در این حدیث به اصطلاح استاندارد قد حفاظ، تعیین شده است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله - مَنْ بَاتَ عَلَى سَطْحٍ غَيْرِ مُحَجَّرٍ فَأَصَابَهُ شَيْءٌ فَلاَ يَلُومَنَّ إِلاَّ نَفْسَهُ: ⁽³⁾پیامبر اکرم- صلى الله علیه و آله - فرمود: هر کس شب را در سطح بدون حفاظ به سر برد و آسیبی به او برسد، پس سرزنش نکند مگر خودش را.

نکته: در این حدیث نه فقط خوابیدن در سطح بل به سر بردن زندگی کردن و حضور یک شب در سطح بدون حفاظ نکوهش شده است.

چند حدیث دیگر نیز در این مورد وارد شده است. در آینده نیز راجع به حفاظ در نردبان، بالابرها، کار در ارتفاع بحث خواهیم داشت.

راه پله یا نردبان؟ - ؟

در بخش های گرم سیر ایران از قدیم برای رفت و آمد به پشت بام از نردبان استفاده نمی کردند. در آن نواحی حتی خانه های گلی از داخل حیات و بیرون از خانه، راه پله گلی داشت.

در مناطقی مانند آذر، بایجان، زنجان، کردستان همدان و... برای این نیاز از نردبان استفاده می شد زیرا مصالح ابتدائی ساختمانی در قبال برف و باران مقاومت نمی کردند و مصالح پیشرفته نیز در دسترس اکثر مردم نبود.

از نظر اسلام استفاده از نردبان نکوهش شده - مگر در مواقع ضروری و ناچاری که این استثنا در همه چیز است - و پیامبر اسلام و ائمه طاهرین امت را به ترک نردبان تشویق کرده و از استفاده از نردبان بر حذر داشته اند.

در فصل «ایمنی و محیط کار - بخش ارتفاع» در این مورد بحث خواهد شد. آن چه در این جا قابل ذکر است توجه به دقت و حساسیت اسلام نسبت به امور ایمنی است:

الصادق - عليه السلام -: أربَعَةٌ تُهرِمُ قَبلَ أوانِ الهَرَمِ:أكلُ القَديدِ ، والقُعودُ علَى النَّداوَةِ، والصُّعودُ في الدَّرَجِ ، ومُجامَعَةُ العَجوزِ امام صادق - علیه السلام - فرمود: چهار چیز است که انسان را قبل از فرا رسیدن موسم پیری، پیر می کند: خوردن گوشت قدید و نشستن در جای مرطوب و بالا رفتن از نردبان و عمل جنسی با پیر زن.

توضیح:

1- واژه «قدید» دو کابرد لغوی دارد:

الف) در برخی از مناطق برای نگهداری گوشت جهت دراز مدت آن را می خشکانیدند سپس در طول چندین ماه آن را به تدریج مصرف می کردند که قدید نامیده می شود قدید یعنی گوشت خشکانیده شده.

ب) قدید یعنی گوشت سرخ کرده - قورمه - و ممکن است گوشتی که برای دراز مدت ذخیره می شده و به شکل خشکیده یا «قورمه قیله» هر دو مورد نظر باشد.

متخصصین رشته «غذا شناسی» باید روشن کنند که آیا گوشت یخ زده نیز هیمن خاصیت را دارد یا نه؟ مجامعت با پیر زن موجب پیری می شود یا نه؟ و مانند آن چه مسلم است و با اصول ایمنی سازگار است استفاده از گوشت تازه است.

2- مراد از «پیر کردن غیر از آسیب ها و بیماری و یا دردمندی هایی است که ممکن است از اشیاء چهارگانه فوق متوجه انسان شود. یعنی اگر بر فرض آسیب مشخص، موضعی رخ ندهد دست کم پیری زودرس حتمی است.

3- از دیدگاه علمی - تجربی عظمت این حدیث و پیامش در حد معجزه می باشد البته همه سخنان اهل بيت - عليهم السلام - معجزه معجزه علمی است.

4- در این حدیث صرفاً بالا رفتن از نردبان عامل پیری زودرس معرفی شده است خطرهای ناشی از نردبان، و بی حفاظ بودن آن و این که نردبان یک عامل غیر مطمئن و بر خلاف اصول ایمنی است مسائل دیگری هستند که در بخش ارتفاع از بخش های فصل «ایمنی و محیط کار» به شرح خواهد رفت و همچنین علت پیری زودرس و علیت نردبان برای آن در همان جا بحث خواهد شد.

سعود بر نردبان که در نظر معمولی یک امر عادی محسوب می شود - زیرا عادت موجب می شود که ابعاد منفی یک چیز معمولی بل مثبت جلوه کند - از نظر حدیث در ردیف مشکلات بزرگ دنیوی و اخروی قرار دارد:

عن أبي عبدا - عليه السلام - قال: إِنَّ لِکُلِّ شَیْءٍ ذِرْوَهً وَ ذِرْوَهُ اَلْقُرْآنِ آیَهُ اَلْکُرْسِیِّ، مَنْ قَرَأَ آیَهَ اَلْکُرْسِیِّ مَرَّهً صَرَفَ اَللَّهُ عَنْهُ أَلْفَ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکَارِهِ اَلدُّنْیَا وَ أَلْفَ مَکْرُوهٍ مِنْ مَکَارِهِ اَلْآخِرَهِ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ اَلدُّنْیَا اَلْفَقْرُ وَ أَیْسَرُ مَکْرُوهِ اَلْآخِرَهِ عَذَابُ اَلْقَبْرِ وَ إِنِّی لَأَسْتَعِینُ بِهَا عَلَی صُعُودِ اَلدَّرَجَهِ...

امام صادق - علیه السلام - فرمود برای هر چیزی نقطه فرازی است و نقطه فراز و برجسته قرآن آیة الکرسی است. هر کس آن را یک بار بخواند خداوند هزار پیشامد ناخوش آیند را در دنیا از او دفع می کند و هزار گرفتاری را در آخرت بر طرف می کند کوچکترین آن ها در دنیا فقرو در آخرت عذاب آخرت است. و من یاری می جویم از آیة الکرسی برای بالا رفتن از پله.

توضیح:

1- آية الکرسی ستاره ای درخشان در پیشانی قرآن و نقطه اوج آن است پیام همه آیه های توحیدی قرآن و نیز پیام همه آیه های کیهان شناسی، قرآن و همچنین پیام همه آیات مربوط به رابطه انسان با خدا و... در این تنها یک آیه خلاصه شده است. و توضیح این مهم دستکم نیازمند یک مجلد کتاب است. کوچکترین مساله این آیه پاسخ به این سوال بزرگ علمی است که آیا جهان کهکشان ها محدود است یا نه؟ کائنات بی نهایت به معنی ریاضی است یا نه؟ می باشد.

2- مقصود از خواندن آیة الکرسی خواندن با توجه به معنی آن و تعمق در پیام علمی آن است، هر کس در حد توان خودش.

3- خواندن هر آیه از آیه های قرآن همراه توجه و دقت در معنی و پیام آن به عنوان دعا و توسل نیز بخش مهمی از ادعیه ای است که در سنت پیامبر - صلی الله علیه و آله - و اهل بیت - علیهم السلام - بوده است.

حداقل فایده ای که ذکر نام خدا یا خواندن آیه ای از قرآن به هنگام شروع به کاری دارد این است که حواس آدمی را جمع و خطرهای احتمالی را برایش یاد آوری می کند.

4- در این حدیث «صعود از پله» آمده که ظاهراً شامل هر پله خواه پله نردبان خواه پله راه پله، می شود. لیکن با توجه به حدیث پیشین روشن می شود که مراد نردبان.است گرچه بالا رفتن از هر پله ای به طور همه روزه و بیش از حد، مضر است و بنا بر این شرعا نیز مکروه است.

5- برخی گمان کرده اند این حدیث در مقام بیان اهیمت پرهیز از نردبان نیست و نباید با استفاده از این حدیث نردبان را یک مترسک جلوه داد بل مقصود امام این است که برای هر کاری مهم و غیر مهم آية الکرسی بخوانیم. همان طور که از رسول اکرم - صلى الله عليه و آله - نقل شده که «برای هر کاری و هر چیزی دعا کنید، موفقیت در هر چیزی را از خدا بخواهید حتی سالم ماندن بند کفشتان را»

اما اولاً: از دیدگاه ما که در این قبیل مسائل همه چیز را با عینک ایمنی نگاه می کنیم خود بند کفش موضوعی است بس مهم پاره شدن بند کفش و نیمه وارونه شدن پا در داخل کفش عده زیادی از کارگران ما را دچار حادثه کرده است.

ثانياً: ما نیز می پذیریم که پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - در حدیث مذکور در مقام تبیین یک حالت و احساس انسان است و یک اشتباه را که معمولا دجار آن می شویم روشن می کند.

در سطح معمولی اندیشه انسان تصور می شود که باید چیزهای مهم را از خداوند خواست و نباید نیازهای ریز و پیش پا افتاده را با خداوند بزرگ و عظیم در میان گذاشت.

رسول الله - صلى الله علیه و آله - می فرماید این تصور و احساس شما اشتباه است همه چیز را می توانید در قالب دعا و خواسته در پیشگاه خدا عنوان کنید.

لیکن حدیث مورد بحث ما که موضوعش پله است غیر از این مساله است. زیرا:

1- همان طور که گفته شد با توجه به حدیث پیشین روشن می شود که این حدیث به نردبان نظر دارد و آن را به عنوان ویژه - نه به عنوان مثال - موضوع سخن قرار داده است.

2- امام صادق - عليه السلام - در بیان این حدیث در مقام سخن از موضوع ها و گرفتاری های بزرگ است که کوچک ترین آن ها فقر در دنیا و عذاب قبر در آخرت است. یعنی درست بر عکس پیام و موضوع حدیث رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - در مورد دعا.

3- اگر مراد تشویق به خواندن آیة الکرسی برای هر کار مهم و غیر مهم بود ده ها موضوع ریز و درشت است که هر کدام می توانست به عنوان مثال ذکر شود پس لا بد انتخاب پله یک خصوصیتی دارد و این خصوصیت همان است که حدیث های نردبان گویای آن هستند.

ایمنی، باید از راه پله استفاده شود نه از نردبان و ساختمان خانه باید مجهز به راه پله باشد اما راه پله بدون حفاظ در رديف بالکن بدون حفاظ و بهار خواب بدون حفاظ است که پیش تر گذشت بلکه بالاتر زیرا استفاده از راه پله «که هم محل سعود به طبقات است و هم به پشت بام» خیلی بیشتر از استفاده از بهار خواب است.

در ساختمان های قدیمی هر دو طرف راه پله داخل ساختمان دیوار بود که بهترین حفاظ است ولی راه پله های امروزی تنها از یک طرف به دیوار تکیه دارند طرف دیگرشان باید نرده داشته باشد و گرنه: فلا يلومن الّا نفسه.

ایمنی و وسعت خانه

هر نوع فعالیت و تحرک محیط مناسب خویش را اقتضا می کند محیط خانه نسبت به تعداد اعضای خانه و نسبت به تحرکات ضروری و لازم در آن اعم از تحرکات روز مره و تحرکات مربوط به آداب و سنن وسعت لازم به خود را الزاماً طلب می کنند.

اگر محیط خانه برای مجموع این فعالیت ها تنگ باشد هم ایمنی جسمی و هم ایمنی روانی و شخصیتی دچار آسیب می شود. به ویژه در خانه های امروزی که انباشته از ابزار و امکانات رفاهی از قبیل اثاث البیت و لوله کشی آب، گاز و.... می باشد.

خانه باید از وسعت کافی و استاندارد مطابق با اصول ایمنی برخوردار باشد لیکن همان طور که تنگی فضای خانه موجب سلب ایمنی می شود همان طور نیز فضای زائد بر نیاز با اصول ایمنی سازگار نیست که در برگ های آینده بررسی خواهد شد اینک چند حدیث در لزوم وسعت خانه:

عن الصادق - عليه السلام - عن أبيه - عليه السلام - قال: قال رسول الله: إنَّ مِن سَعادَهِ المَرءِ المُسلمِ أن یُشبِهَهُ وَلَدُهُ، والمَرأهُ الجَمْلاءِ ذاتُ دِینٍ، والمَرکَبُ الهَنیُّ، والمَسکَنُ الواسِعُ ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - از امام باقر - علیه السلام - نقل می کند:

رسول خدا فرموده است چهار چیز از موجبات خوشبختی است شباهت فرزند به خود شخص همسر زیبا و متدین، مرکب رهوار و مسکن فراخ.

توضیح: ممکن است فرزند شبیه پدر یا مادر یا شبیه هر دو باشد و ممکن است به هیچ کدام شبیه نباشد و در اثر چگونگی فعالیت های ژنیتیکی به فردی در سلسله اجداد پدری یا به فردی در سلسله نیاکان مادری شبیه شود:

قال الصادق - عليه السلام -: إِنَّ اَللَّهَ إِذَا أَرَادَ أَنْ یَخْلُقَ خَلْقاً جَمَعَ (کُلَّ صُورَهٍ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ آدَمَ، ثُمَّ خَلَقَهُ عَلَی صُورَهِ إِحْدَاهُنَّ فَلاَ یَقُولَنَّ أَحَدٌ لِوَلَدِهِ هَذَا لاَ یُشْبِهُنِی وَ لاَ یُشْبِهُ شَیْئاً مِنْ آبَائِی): ⁽²⁾

امام صادق - عليه السلام - فرمود: وقتی که خداوند اراده می کند کسی را خلق کند همه صورت های نیاکان او را تا آدم در نظر می گیرد آن گاه او را شبیه یکی از آن ها می آفریند، پس کسی از شما در مورد فرزندش نگوید، این نه شبیه من است و نه شبیه یکی از پدران من.

و ممکن است سیمای کودک شبیه هیچ کدام از سلسله نسلی و بر اساس ژنتیک نباشد داستان زیر از این موارد است:

شخصی به چهره یکی از مجریان تلویزیون به طور حساس علاقه مند می شود علاقه ای، شدید، در هر فرصت به تماشای او می نشسته پس از مدتی فرزندش متولد می شود درست شبیه مجری مورد نظر و هم جنس با او تنها با این تفاوت که رنگ چهره نوزاد به اصطلاح سبزه رو و رنگ چهره مجری گندم گون بوده است این نیز به دلیل «سیاه و سفید بودن تلویزیون بوده است و باید به آیندگان توضیح داده شود که در سال های پیش اکثر تلویزیون ها رنگی نبوده است.

حساسیت های مختلف در شکل و شمایل کودک تأثیر می گذارد و به همین جهت اسلام سفارش جدی دارد که مرد و زن به چهره افراد دیگر غیر از همسران خود حساس نباشند به ویژه به هنگام مقاربت جنسی.

از بهروزی است که فرزند آدم شبیه خودش باشد همان طور که از بهروزی است که مرکبش چموش نباشد.

از عبارت بالا پیداست که می خواستم این موضوع یعنی موضوع حساسیت ها و تأثیر آن ها در کودک را کش ندهم. لیکن وسوسه شدم قدری در این مورد بحث کنم...

حساسیت ها به ویژه در وقت و موسم تحریک غزیزه جنسی و در وقت های بحران شهوی سخت مؤثرند. حساسیت به اشخاص به محیط به رنگ به شیء خاص و... در نطفه و جنین اثر می گذارد در این موضوع حدیث شگفت و در عین حال نشان دهنده یک معجزه عملی داریم که خلاصه آن را در زیر مشاهده می کنید

سنای مصر تشکیل جلسه داد تا موسی - پسر خوانده فرعون وقت - را محاکمه کند و او را به عنوان قاتل مجازات نماید، خبر به موسی رسید. «انّ الملاء يأتمرون بك ليقتلوك فاخرج انّ لك من الناصيحين». شخصی گفت: سنا تشکیل جلسه داده و سران اریستو کراسی می خواهند تو را اعدام کنند پس فرار کن من از خیر خواهان تو هستم.

موسی از کشور مصر خارج شد و ناحیه صحرای سینا را طی کرد تا به حومه شهر «مدین» واقع در اردن امروزی و نزدیک نوک خلیج، عقبه رسید دو دختر را مشاهده کرد که گوسفندانشان را برای آب دادن به کنار چاه آب آورده اند.

لیکن از کشیدن دلو چرمین بزرگ ناتوان هستند.

گفتند: پدر ما پیر مرد است ما به امور گوسفندان می رسیم امروز دیر آمدیم چوبان ها رفته اند و از کشیدن این دلو سنگین عاجزیم.

موسی دلو بزرگ را پی در پی پر و خالی کرد گوسفندان از آخور، آب آب خوردند دخترها گله شان را رانده و رفتند موسای جوان خسته و گرسنه در سایه درختی آرمید پس از مدتی یکی از دخترها:آمد پدرم تو را دعوت کرده می خواهد دستمزد کارت را بدهد.

شعیب به جوان غریب گفت: اگر هشت سال یا ده سال گوسفندان من را اداره کنی هم مزدی به تو می دهم و هم یکی از دخترانم را به ازدواج تو در می آورم.

روزی موسی به شعیب گفت: امسال که شروع شده به آخر برسد قرار داد ما تمام می شود و من تصمیم دارم به وطنم بر گردم شعیب گفت: امسال هر بره و بزغاله ای که ابلق متولد شو د مال تو باشد.

موسی برنامه ای تنظیم کرد بر اساس سه اصل:

1- چوب دستی چوپانی خویش را به رنگ ابلق در آورد.

2- رو پوش چوپانی خویش را به رنگ ابلق در آورد.

چیزی شبیه پرچم به رنگ ابلق درست کرد و در محل تجمع روزانه گوسفندان بر سر چوبی علم کرد. این برنامه را به ویژه در موسم جفتگیری گوسفندان به دقت به اجرا گذاشت آن سال اکثر بره و بزغاله ها با رنگ ابلق متولد شدند و بدین ترتیب داماد برنده شد.

این داستان در اکثر متون اسلامی مربوط به موسی - علیه السلام - آمده و می توانید گونه ای از آن را در بحار، ج 13، - ج13، ص 29 مطالعه کنید.

برگردیم به ایمنی ساختمان خانه مبحث وسعت خانه:

في ما اوصى به النّبي - صلى الله عليه و آله - علياً: یَا عَلِیُّ اَلْعَیْشُ فِی ثَلاَثَهٍ دَارٍ قَوْرَاءَ وَ جَارِیَهٍ حَسْنَاءَ وَ فَرَسٍ قَبَّاءَ.: ⁽¹⁾از جمله وصیت های پیامبر - صلی الله علیه و آله - به علی - علیه السلام -: ای علی لذت زندگی در سه چیز است: خانه فراخ و همسر، زیبا و مرکب رهوار.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: مِنْ سَعَادَهِ اَلْمَرْءِ أَنْ یَتَّسِعَ مَنْزِلُهُ: ⁽²⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: از بهروزی مرد است که خانه اش وسیع باشد.

عن الصادق - عليه السلام -: مِنْ سَعَادَهِ اَلْمُسْلِمِ اَلْمَسْکَنُ اَلْوَاسِعُ: ⁽³⁾امام صادق فرمود از نیک بختی مسلمان مسکن وسیع است.

ان ابا الحسن - عليه السلام - سُئِلَ عَنْ أَفْضَلِ عَیْشِ اَلدُّنْیَا فَقَالَ سَعَهُ اَلْمَنْزِلِ وَ کَثْرَهُ اَلْمُحِبِّینَ: ⁽⁴⁾از امام کاظم - عليه السلام - پرسیدند: بهترین لذت دنیا چیست؟ فرمود وسعت منزل و کثرت دوستان.

عن الصادق - عليه السلام -: تَذَاکَرُوا اَلشُّؤْمَ عِنْدَهُ فَقَالَ اَلشُّؤْمُ فِی ثَلاَثَهٍ اَلْمَرْأَهِ وَ اَلدَّابَّهِ وَ اَلدَّارِ فَأَمَّا شُؤْمُ اَلْمَرْأَهِ فَکَثْرَهُ مَهْرِهَا وَ عُقُوقُ زَوْجِهَا وَ أَمَّا اَلدَّابَّهُ فَسُوءُ خُلُقِهَا وَ مَنْعُهَا ظَهْرَهَا وَ أَمَّا اَلدَّارُ فَضِیقُ سَاحَتِهَا وَ شَرُّ جِیرَانِهَا وَ کَثْرَهُ عُیُوبِهَا ⁽⁵⁾در حضور امام صادق - عليه السلام - سخن از شومی به میان آمد فرمود شومی در سه چیز است: زن، مرکب و خانه شومی زن افزونی مهریه و دشواری زایمانش است و شومی مرکب در افزونی عیب و بدرفتاری آن است، و شومی خانه در تنگی آن و بدی همساگانش است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اَلشُّؤْمُ فِی ثَلاَثَهِ أَشْیَاءَ فِی اَلدَّابَّهِ وَ اَلْمَرْأَهِ وَ اَلدَّارِ فَأَمَّا اَلْمَرْأَهُ فَشُؤْمُهَا غَلاَءُ مَهْرِهَا وَ عُسْرُ وِلاَدَتِهَا وَ أَمَّا اَلدَّابَّهُ فَشُؤْمُهَا کَثْرَهُ عِلَلِهَا وَ سُوءُ خُلُقِهَا وَ أَمَّا اَلدَّارُ فَشُؤْمُهَا ضِیقُهَا وَ خُبْثُ جِیرَانِهَا: ⁽⁶⁾رسول اکرم - صلی الله علیه و آله و سلم - فرمود: شومی در سه چیز است زن مرکب و خانه، شومی زن افزونی مهریه و دشواری زایمانش است و شومی مرکب در افزونی عیب و بدرفتاری آن است و شومی خانه در تنگی آن و بدی همسایگانش است.

شوم حادثه ساز گرفتاری آفرین چیزی که ایمنی و آسایش را تهدید می کند.

مراد آن شومی مصطلح عوامانه نیست بل مقصود عوامل واقعی سلب آسایش یا عواملی که احتمال انگیزش های ضد ایمنی در آن ها زیاد است می باشد مانند عیب و نقص در، مرکب و یا کثرت مهریه که در برخی خانم ها موجب انگیزش خود برتر بینی نسبت به شوهرش و منشا اختلافات با پشت گرمی مهریه سنگین...

كثرت عيوب خانه که در حدیث اول آمده به 5 نوع است:

1- نقص در ساختمان در نحوه ساختن و مصالحی که به کار رفته و عدم استحکام لازم.

2- نقص هایی که بعدا حادث شده مانند شکستگی و....

3- نقص درون ساختمان مانند فقدان حفاظ های لازم مانند نرده و غیره

4- نقص درون خانه مانند اشکال در نقشه، داخلی و تقسیمات سلول ها و تعبیه ستون ها بر خلاف اصول ایمنی از باب مثال اعضای خانواده به هنگام تحرک در خانه سرشان به، ستون چهارچوب در برجستگی های دکور دیواری و... بخورد.

5- تنگی خانه این مورد اساسا به عنوان یک شومی خاص ذکر شده یعنی ممکن است خان های عیوب بالا را نداشته، باشد، لیکن تنگ باشد.

ایمنی و فضاهای زیادی در خانه

نظر اسلام را در مورد تنگی و وسعت دیدیم البته تنها نمونه هایی از حدیث ها آورده شد. اینک نظر اسلام را در مورد خانه ای که بیش از حد وسیع باشد و یا دارای فضاهای غیر لازم باشد مشاهده کرده و رابطه آن را با ایمنی در بیان اسلام بررسی نماییم.

فضای زیادی در ارتفاع سقف

این موضوع بیشتر به بحث بهداشت ایمنی مربوط می شودنه به بخش حفاظت ایمنی. میکروب ها را از یک دیدگاه می توان به سه نوع تقسیم:کرد میکروب هوازی میکروب خاک (زمین) زی و میکروب آبزی.

از باب مثال میکروب طاعون هوازی و میکروب و با آبزی است امام سجاد در آن نفرینش که به کافران مهاجم و ستمگر نفرین می کند ⁽¹⁾می گوید اَللّهُمَّ وَ امْزُجْ مِیاهَهُمْ بِالْوَبآءِ، وَ اَطْعِمَتَهُمْ بِالْأَدْوآءِ ⁽²⁾به این نکته توجه می دهد.

میکروب ها از هر سه نوع می توانند در محیط خانه باشند به ویژه میکروب هوازی و زمین زی که هر دو در این بحث - فضای زیادی - مورد نظر حدیث ها هستند

الباقر - عليه السلام - قال: مَا رُفِعَ مِنَ اَلسَّقْفِ فَوْقَ ثَمَانِیَهِ أَذْرُعٍ فَهُوَ مَسْکُونٌ: ⁽³⁾امام باقر (يا صادق - عليه السلام - ) فرمود:

سقفی که بالاتر از چهار متر باشد محل سکونت جانداران دیگر خواهد بود.

توضیح:

1- ارتفاع سقف وقتی به دلیل فوق مکروه است که ارتفاع در و پنچره در حد معمول باشد و اگر در و پنجره ارتفاع زیادی داشته باشند مثلا با سقف مماس باشد و جریان هوا و نور آفتاب به آن باشد محل سکونت جانداران (میکروب ها) نمی شود. و این در حالی است که قسمت های بالائی در و پنجره به وسیله شیشه و امثال آن ثابت و بسته نباشد و در بیان مشروح تر... سقف بلند یکی از سه صورت را دارد...

الف) سقف بلند و در و پنجره با ارتفاع معمولی.

ب) سقف بلند و در و پنجره با ارتفاع بلند لیکن مسدود بوسیله شیشه ثابت.

ج) سقف بلند و در و پنجره بلند و غیر مسدود یا باز و مسدود به طور متناوب.

دو صورت اول مشمول حدیث بالا است و تنها صورت سوم از پیام حدیث خارج است و از نظر بهداشتی بی اشکال است.

2- نصب پروانه و پنکه های تخلیه کننده در نزدیکی سقف گرچه مفید است لیکن کافی نیست. زیرا تخلیه کننده ها جریان هوا را در یک مسیر معین قرار می دهند و همه نقاط فضا را تکان نمی دهند آن چه لازم است تکان خوردن هوا به طور طبیعی مانند آن چه به وسیله با د ایجاد می شود است. و این تحول لازم به وسیله تخلیه کننده ها حاصل نمی شود.

3- نصب پنکه و استفاده از وسیله بر هم زننده هوا در فضای داخل و به همراه آن نصب یک دستگاه دیگر به تخلیه هوا می تواند کافی باشد زیرا هم تحرک و تکان لازم هوا حاصل می شود و هم، تخلیه اما این نیز راه حل استاندارد مشکل، نمی باشد.

پس یا باید از انتخاب سقف بلند صرف نظر شود و یا در و پنجرهای بلند با لنگه ها یا دریچه های بازشونده همراه باشد.

عن ابی عبدالله قال: سَمْكُ اَلْبَيْتِ سَبْعَةُ أَذْرُعٍ أَوْ ثَمَانِيَةُ أَذْرُعٍ فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ فَمُحْتَضَرٌ: ⁽¹⁾امام صادق فرمود: سقف خانه باید سه و نیم یا چهار متر باشد و افزون از آن حضور گاه جانداران دیگر خواهد بود.

توضیح:

1- در فصل «ایمنی و محیط «شهر» گفته شد که شهر منطقه ای است بریده از طبیعت به همین دلیل چرخه های طبیعت در آن مختل می شود و هماهنگی های طبیعی از بین می رود و نیز شهر به وسیله فعالیت های اجتماعی و زیستی روزمره مردم به شدت آلوده می شود.

خانه نیز بخشی است بریده از شهر یعنی بریده ای از بریده از «طبیعت» بنابر این خانه از جهتی آلوده تر از شهر و شهر آلوده است. چرخه های طبیعت در خانه بیش از شهر دچار اختلال و توقف می شود و از جهتی دیگر چون به بهداشت خانه بیش از بهداشت شهر رسیدگی می شود خانه نظیف تر از شهر می باشد.

زوایا و گوشه هایی از خانه که رکود هوا در آن شدید تر است و جریان هوا محدودتر محیط مساعدی برای میکروب های هوازی می شود و نیز گوشه های دیوارها و خود سقف و درب ها محیط مناسبی برای میکروب های زمین زی می گردد.

در متن این حدیث دو اندازه متفاوت برای ارتفاع سقف آمده است «چهار متر یا 3/5 متر» بدیهی است این یعنی عدم تعیین یک استاندارد.واحد مراد از این بیان نه تردید است و نه واگذاری موضوع به میل و سلیقه شخصی افراد بل بسته به میزان ارتفاع در و پنجره است که در بالا به شرح رفت.

4- از این حدیث روشن می شود که حد اقل ارتفاع سقف - و استاندار آن استاندار آن - سه و نیم متر سه و نیم متر است و سقف های امروزی با استاندارد اسلام مطابقت ندارد بدیهی است که همان طور که فضای زیادی منشأ عوامل ضد ایمنی می شود، کمبود فضا نیز یکی از عوامل ضد ایمنی است. همان طور که در حدیث های مربوط به وسعت و تنگی خانه مشاهده کردیم.

با توجه به این دو حدیث باید گفت مراد از وسعت و تنگی تنها در دو بعد عرض و طول نیست بل بعد ارتفاع نیز در نظر است. در این مورد حدیث زیبائی وارد شده است:

عن ابی عبدالله: شَكَا إِلَيْهِ رَجُلٌ عَبَثَ أَهْلُ الْأَرْضِ بِأَهْلِ بَيْتِهِ وَبِعِيَالِهِ، فَقَالَ: كَمْ سَقْفُ بَيْتِكَ؟، فَقَالَ: عَشَرَةُ أَذْرُعٍ، فَقَالَ: اذْرَعْ ثَمَانِيَةَ أَذْرُع ثُمَّ أَكْتُبُ آيَةَ الْكُرْسِيِّ فِيمَا بَيْنَ الثَّمَانِيَةِ إِلَى الْعَشَرَةِ كَمَا تَدُورُ، فَإِنَّ كُلَّ بَيْتِ.... ⁽¹⁾از امام صادق - علیه السلام -: مردی به آن حضرت از مزاحمت جانداران به خانواده- اش شکایت کرد امام پرسید سقف خانه ات جقدر است گفت پنج متر فرمود آن را به چهار متر کاهش بده. همان طور که عرض و طول خانه (اتاق) است.

توضیح:

1- مراد از «اهل الارض» که به خانواده آن شخص ایجاد مزاحمت می کردند چیست؟ آیا حشرات و جنبندگانی از این قبیل است؟ یا اجته و امثال آن؟ یا میکروب ها؟

معلوم است که شکایت کننده از موجودی به نام میکروب اطلاع نداشته پس مرادش یا حشرات الارض بوده در این صورت باید گفت سقف بلند و بخش زیادی فضای آن محل پرورش عنکبوت و امثال آن شده که گاهگاهی فرود آمده اهل خانه را ناراحت می کرده اند و یا منظورش جن و امثال آن بوده که در قدیم اکثر آسیب های ناشی از میکروب را به جن ها نسبت می دادند.

در هر صورت امام منشا این عدم ایمنی را ارتفاع زیادی سقف خانه دانسته و امر به کاهش آن می کند.

2- در این حدیث استاندارد اتاق را نیز تعیین می کند چهار در چهار و با ارتفاع چهار به شرط تناسب ارتفاع در و پنجره با آن بنابراین استاندارد 3/5×5 یا 3×4 امروزی با معیار اسلامی مطابقت ندارد راستی اصول ایمنی با کدام سازگار است؟ کمی دقت در مساله زیبایی و ایمنی 4×4 را روشن می کند.

3- من در این صدد نیستم که هر لفظ «جن» یاهر كلمه مشعر بر آن را به میکروب تأویل کنم. زیرا جن نوعی موجود جاندار و مکلف است و غیر از میکروب انکار این حقیقت انکار قرآن است اما در برخی از حدیث ها لفظ جن به عنوان استعاری به کار رفته نه در معنی حقیقی لغوی و این نیز مسلم است همین توضیح را پیشتر در مورد لفظ «شیطان» نیز دادم.

4- فضای زیادی به شکل، اطاق، پستو، انباری زیر، زمین و سرداب و... که بدون استفاده و راکد بماند نیز محل پرورش میکروب می باشد و در یک کلام هر فضایی که متروک باشد یا به حد کافی مورد استفاده و رفت و آمد و تحرکات نباشد مضر است و هر عمل و کردار مضر مکافات اخروی نیز دارد.

عن ابی عبدالله: کُلُّ بِنَاءٍ لَیْسَ بِکَفَافٍ فَهُوَ وَبَالٌ عَلَی صَاحِبِهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ: ⁽¹⁾امام صادق فرمود: هر بنایی که بیش از حد کفاف باشد در روز قیامت برای صاحبش وبال خواهد بود.

قال الصادق - عليه السلام -: مَنْ بَنَی فَوْقَ مَسْکَنِهِ کُلِّفَ حَمْلَهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ: ⁽²⁾امام صادق فرمود: هر کس بیش از نیازش ساختان، کند روز قیامت بر حمل آن مکلف می شود

ایجاد فضای زیادی مفاسد زیر را دارد.

1- بهداشت و ایمنی را دچار اختلال می کند

2- اسراف و صدمه به اقتصاد فردی و اقتصاد اجتماعی است.

مشمول «عطله» است. عطله یعنی عاطل گذاشتن مال و سرمایه که در اسلام محکوم است.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: فَإِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَلاَ تَبْنُوا مَا لاَ تَسْكُنُونَ: ⁽³⁾پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله- فرمود: اگر بر ایمان راستگو هستید پس بنا نکنید آن چه را که ساکن نمی شوید.

پنکه یا بال کبوتر

از بحث های فوق مشخص گشت که اسلام نسبت به هوای راکد و هوای مانده و کهنه شده، سخت حساس است و آن را نکوهش می کند و سخن از دستگاه های تخلیه هوا و تحرک دهنده هوا به میان آمد اینک به حدیث زیر توجه فرمایید.

شَکَا رَجُلٌ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ أَخْرَجَنَا اَلْجِنُّ (یَعْنِی عُمَّارَ مَنَازِلِهِمْ قَالَ اِجْعَلُوا سُقُوفَ بُیُوتِکُمْ سَبْعَهَ أَذْرُعٍ وَ اِجْعَلُوا اَلْحَمَّامَ فِی أَکْنَافِ اَلدَّارِ قَالَ اَلرَّجُلُ فَفَعَلْنَا ذَلِکَ فَمَا رَأَیْنَا شَیْئاً نَکْرَهُهُ بَعْدَ ذَلِکَ): ⁽⁴⁾مردی به امام باقر شکوه کرد: جن ها ما را از خانه بیرون کردند و منظورش آن هایی بود که در منازل به سر می برند امام فرمود: ارتفاع سقف خانه هایتان را سه و نیم متر قرار دهید و در گوشه های ساختمان کبوتر جا دهید آن مرد می گفت توصیه امام باقر را عمل کردیم پس از آن چیزی که ناراحتمان کند مشاهده نکردیم. توضیح:

1 - عُمّار: عمر کنند گان: زیست کنندگان - عمار المنزل: چیزها و جنبندگانی که در منزل ها زندگی می کنند مانند عنكبوت، خانگی کک، خانگی سوسک خانگی و.... به گربه و کبوتر نیز عمار البیت گفته شده ⁽⁵⁾

2- این اصطلاح با اصطلاح «عمار الديار» که بعدا بحث خواهد شد اشتباه نشود در میان عرب جاهلی نسبت به برخی از مارها باوری وجود داشت که آن ها را آباد کننده خانه ها و خاندان ها می دانستند واژه ی عمار در این اصطلاح یعنی آباد کننده. در فصل ایمنی و محیط زیست به باورهای اقوام مختلف که سمبل آن «فر شاهنشاهی» است اشاره شد و در بخش های بعدی نیز خواهد آمد.

3- جن نام آن موجود عاقل و مکلف است. گاهی نیز بر هر جانداری که در چشم نیاید یا مشکل دیده شود اطلاق می گردد جنین که به کودک داخل رحم گفته می شود از همین ریشه است در متن همین حدیث تصریح شده که مراد آن مرد جن واقعی نبوده و خود حدیث به کاربرد استعاری این لفظ تنصیف کرده است.

4- کبوتر می تواند جنبندگانی، مانند، مورچه عنکبوت سوسک... را بخورد و نیز به وسیله ی بال زندن به هنگام پرواز در فضاهای خانه گوشه های راکد هوا را حرکت می دهد کاری که در مورد پنکه بحث شد.

این اصل در حدیث زیر با شیوه گویا تر توصیه شده است.

قال امير المؤمنين: إِنَّ خَفِیقَ أَجْنِحَهِ اَلْحَمَامِ لَیَطْرُدُ اَلشَّیَاطِینَ ⁽¹⁾علی فرمود: حرکت بال های کبوتر شیطان را می راند:

هوای ثابت و راکد و مانده در گوشه ساختمان در بهداشتی ترین خانه مضر و خطرناک است که متاسفانه در فرهنگ بهداشتی امروزی چنان که باید و به صورت بهینه ای مورد قبول مطرح نیست و در عمل و باور فاصله زیادی با فرهنگ اسلامی داریم.

اکنون که سخن بدین جا رسید بهتر است بینش اسلام را درباره «کدام حیوان سزاوار است در خانه باشد» بشنویم.

ایمنی و حضور حیوان در خانه

رابطه انسان با حیوان با چهار انگیزه است - اقتصادی 2- عاطفی، 3- زینتی، 4- درجهت تأمین ایمنی - مانند استفاده از سگ برای نگهبانی و پاس و گربه برای مبارزه با موش.

گاهی یکی و گاهی دو و سه و گاهی هر چهار انگیزه در نگهداری حیوان دخیل می شوند.

اسلام همه گونه های رابطه با حیوان را در مورد برخی حیوانات ممنوع کرده است مانند مسوخ و خوک. و نسبت به برخی دیگر رابطه زینتی و عاطفی را ممنوع و رابطه اقتصادی را محدود کرده است از قبیل سگ و گربه.

سگ، گوشت سگ حرام و کل وجودش نجس و نگهداری با انگیزه اقتصادی و عاطفی و زینتی ممنوع است تنها در جهت ایمنی و نگهبانی و وسیله شکار مجاز شده است. سگ حامل خطرناک ترین میکروب است حتی ادعا شده نوعی از میکروب سگ با الکل و با جوشانیدن نیز قابل ضد عفونی نیست و نیز ادعا شده بیماری هاری سگ به هیچ وجه قابل پیش بینی نیست زیرا هم منشأ جسمی دارد و هم منشأ روحی بنابراین سگ موجودی است که قابل بهداشت نمی باشد.

و هر لحظه ممکن است عامل سرایت بیماری و عامل واگیری هاری گردد و امینی انسان را مختل کند.

سگ موجودی است سخت عاطفه برانگیز و به همین جهت عده ای دچار روحیه سگ بازی می شوند. در کشورهای غربی انتخاب سگ به عنوان مونس و همدم و نیز ابزار زینتی رواج دارد گاهی شدت علاقه به حدی می رسد که شخص

دارایی خویش را برای سگ وقف می کند امروز مبالغ هنگفتی صرف نگهداری و پزشک و درمان سگ ها و گربه ها می شود و خیلی از انسان های گرسنه در نقاطی از جهان و در گوشه و کنار همان کشورهای غربی گرسنه و بدون سر پناه مانده اند نمونه اش را حاشیه نشیان کنار اتوبان کمربندی لندن و.....

رواج این موضوع 5 عامل دارد:

1- خصلت عاطفه انگیزی سگ.

2- از هم پاشیدن روابط خانوادگی و فامیلی که موجب خلاً عظیم در زمینه عاطفی گشته است.

3- بی معنی شدن چیزی به نام دوست و از بین رفتن حلقه های دوستی.

4- حس «مطیع جوئی» حس فرماندهی.

5- عقده و بیماری روانی.

در جامعه های قدیمی که پر از روابط و عواطف و دوستی بود باز عده ای پیدا می شدند که دچار روحیه سگ بازی بودند اینان برای این خصلت غیر از بیماری و کمبود روانی انگیزه ای نداشتند امروز نیز خیلی ها تنها به همین دلیل دچار آن می شوند به ویژه در جامعه های اسلامی که هنوز روابط خانوادگی و فامیلی و دوست یابی در حد کافی پا برجاست.

برخی نیز بنا به عللی از جمله تجرد و عدم، ازدواج حس امر و نهی شان (که در هر انسان است) فعال می شود و سگ بهترین مورد برای اقنای این حس است زیرا تربیت پذیر و مطیع است دستورات و فرمان های شخص را به خوبی اجرا می کند.

این حس امر و نهی یا می خواهید نام آن را حس «فرماندهی» بگذارید ممکن است در همان حد طبیعی باشد و شخص را به نگهداری سگ وادار کند و ممکن است به حد بیماری روانی نیز برسد.

حس فرماندهی افراد متاهل با همان راهنمایی ها و تذکرات صمیمانه که به اعضای خانواده ابراز می دارند اقناع می شود و معمولاً در قالب خواستن و تعاون عملی می گردد.

در میان مردم عرب و قبایل ترک دو چیز سمبل حیات و قدرت بود.

1- دود و دخان دود نشان رواج زندگی و به اصطلاح حشمت خانواده بود و توان مالی آن را نشان می داد نکته این است که هنوز «اجاق» سمبل خانواده و تبار است حتی کسی که به دلیل نداشتن فرزند مقطوع النسل می شود «اجاق کور» خوانده می شود و نیز لفظ «دودمان» به معنی «خاندان» به کار می رود.

2- سگ داشتن سگ دلالات می کرد که صاحبش علاوه بر سیر کردن شکم خود توانسته سگی را هم سیر کند صدای سگ نشان آبادی و رونق محسوب می گشت عرب های جاهلی نام پسرانشان را نیز کلب می گذاشتند و قبیله هایی نیز به نام بنی کلب و بنی کلیب معروف بودند.

اسلام آمد و این حیوان را یک عامل ضد ایمنی که باید از زندگی بشر طرد شود معرفی کرد:

قال رسول الله إِنَّ جَبْرَئِیلَ أَتَانِی فَقَالَ إِنَّا مَعْشَرَ اَلْمَلاَئِکَهِ لاَ نَدْخُلُ بَیْتاً فِیهِ کَلْبٌ وَ لاَ تِمْثَالُ جَسَدٍ وَ لاَ إِنَاءٌ یُبَالُ فِیهِ: ⁽¹⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود جبرئیل آمد و گفت ما فرشته جماعت به خانه ای که در آن سگ یا تندیس یا ظرفی باشد که در آن ادرار می کنند وارد نمی شویم. ⁽²⁾

في وصية النبي لعلى يا على مِنَ اَلسُّحْتِ ثَمَنُ اَلْمَیْتَهِ، وَ ثَمَنُ اَلْکَلْبِ... ⁽³⁾از جمله وصیت های پیامبر به علی - عليه السلام -: ای علی بهائی که از فروش لاشه ی مردار و فروش سگ به دست می آید شحت است.

سحت: پلید و ننگین و مشمئز کننده و در عین حال حرام.

عن ابي عبدالله - عليه السلام -: اَلسُّحْتَ ثَمَنُ اَلْمَیْتَهِ، وَ ثَمَنُ اَلْکَلْبِ، وَ ثَمَنُ اَلْخَمْرِ ، وَ مَهْرُ اَلْبَغِیِّ، وَ اَلرِّشْوَهُ فِی اَلْحُکْمِ، وَ أَجْرُ اَلْکَاهِنِ: ⁽⁴⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود بهای لاشه مردار و بهای سگ و بهای شراب و اجرت زناکار و رشوه در قضاوت و اجرت کاهن، سحت است.

سئل ابا عبدالله عن الكلب فقال:، رجس نجس..... ⁽⁵⁾کسی از امام صادق از حکم سگ پرسید فرمود: سگ رجس است نجس است: رجس پلیدی مادی و غیر مادی - چیزی که دارای پلیدی مادی و غیر مادی باشد نجس پلیدی مادی - چیزی که دارای پلیدی مادی باشد.

توضیح: در منطق اسلام رجس یا نجس تنها به چیزی گفته می شود که پلیدی آن برای جسم و جان انسان مضر باشد و ایمنی جسمی و روانی انسان را تهدید کند خطری که سودش به ریسکش نمی ارزد.

هر ظرف آلوده با شستن پاک (در حد قابل قبول عادی) می شود، غیر از ظرفی که با زبان سگ یا خوک تماس داشته باشد. نکته جالب این است که اسلام توصیه می کند آن را با خاک سائیده و پاک کند سپس با آب بشویند.

در فصل ایمنی و محیط زیست عمومی گفته شد که اسلام خاک را طهور و ضد عفونی کننده و زداینده میکروب می داند، پیشنهاد بر دست اندرکاران رشته میکروب شناسی است که رابطه خاک را با میکروب ویژه دهان و زبان سگ بررسی کنند که بی تردید به نتیجه جالبی خواهند رسید.

ممکن است در دهان و زبان سگ میکروب های گوناگونی باشد آن چه در این موضوع مورد نظر است میکروبی است که فقط با «ولوغ» یعنی لیسیدن و یا جنباندن زبان در مایع محتوای ظرف به ظرف منتقل می شود نه هر میکروبی از هر نوع

گربه، در ضمن بحث های آینده راجع به گربه بحث خواهد شد.

اگر بنا است حیوانی در خانه باشد پس.....:

اگر بنا است حیوانی در خانه باشد با انگیزه انس و الفت یا زینت و یا حضور نمونه ای از طبیعت در خانه بهتر کبوتر یا خروس باشد زیرا

1- خروس و کبوتر ایمنی را تهدید نمی کنند.

2- نیازمند قفس نیستند تا مصداق زندانی کردن یک حیوان و سلب آزادی آن باشد است.

نقش های مثبتی نیز دارند نمونه اش در مورد کبوتر در همین فصل گذشت و در مورد خروس در زیر می آید.

قال ابي عبدالله الدِّیکُ الْأبْیَضُ صَدِیقِی وَ صَدِیقُ کُلِّ مُؤْمِنٍ ⁽¹⁾امام صادق فرمود: خروس سفید دوست من و دوست هر مومن است.

شَکَا رَجُلٌ إِلَی اَلنَّبِیِّ مِنَ اَلْوَحْشَهِ فَأَمَرَهُ بِاتِّخَاذِ زَوْجٍ مِنَ اَلْحَمَامِ ⁽²⁾مردی از وحشت (که در اثر تنهایی) متوجه او می گشت به رسول خدا شکایت کرد رسول خدا به او توصیه کرد که جفتی کبوتر داشته باشد. توضیح:

1- در بالا گفته شد که یکی از انگیزه های حیوان گرایی تجرد و تنهایی است.

2- ظاهراً فرد مذکور از تشکیل خانواده عاجز یا معذور بوده است و گرنه به تشکیل خانواده توصیه می شد.

3- دستور و سفارش فقط برای یک جفت کبوتر بوده نه زیاد.

قال رسول الله: اِتَّخِذُوا فِی بُیُوتِکُمْ اَلدَّوَاجِنَ یَتَشَاغَلُ بِهَا اَلشَّیْطَانُ عَنْ صِبْیَانِکُمْ: ⁽³⁾پیامبر اکرم فرمود در خانه هایتان مرغان اهلی که نیازمند قفس نیستند داشته باشید تا شیطان ها با آن ها مشغول باشند و به کودکان شما نپردازند.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: لَیْسَ مِنْ بَیْتِ نَبِیٍّ إِلاَّ وَ فِیهِ حَمَامٌ لِأَنَّ سُفَهَاءَ اَلْجِنِّ یَعْبَثُونَ بِصِبْیَانِ اَلْبَیْتِ فَإِذَا کَانَ فِیهِ حَمَامٌ عَبَثُوا بِالْحَمَامِ وَ تَرَکُوا اَلنَّاسَ: ⁽⁴⁾امام صادق فرمود: هیچ پیامبری نبوده مگر در خانه اش کبوتر بوده است زیرا جن های بی خرد با کودکان خانه ور می روند. وقتی که کبوتر در خانه باشد با کبوتر ور می روند و مردم را رها می کنند.

پیشنهاد، از این حدیث ها بر می آید که کبوتر نوع یا انواعی از میکروب را به بدن خود جذب می کند و با تبخیرات بدنش آن را متحول می سازد و میکروب مضر را به مفید تبدیل می کند و یا آن ها را را بین می برد در این جا نیز پیشنهاد می شود متخصصین زیست شناسی به این نکته توجه کنند و آزمایشات لازم را انجام دهند که باز بی تردید با معجزه ی علمی روبرو خواهند گشت.

توضیح: پیشتر گفته شد که جن علاوه بر معنای حقیقی در کاربردهای استعاری به هر موجودی که با چشم غیر مسلح دیده نمی شود به کار می رود و در این حدیث تصریح شده مراد جن های بی خرد است یعنی موجودات نا پیدا که فاقد هر نوع تمییز و تفکر هستند. در حالی که جن واقعی دارای خرد و فکر و تمییز است.

قال ابوالحسن: لاَ یَنْبَغِی أَنْ یَخْلُوَ بَیْتُ أَحَدِکُمْ مِنْ ثَلاَثَهٍ وَ هُنَّ عُمَّارُ اَلْبَیْتِ اَلْهِرَّهُ وَ اَلْحَمَامُ وَ اَلدِّیکُ فَإِنْ کَانَ مَعَ اَلدِّیکِ أَنِیسَهٌ فَلاَ بَأْسَ بِذَلِکَ لِمَنْ لاَ یَقْدِرُهَا ⁽¹⁾امام کاظم - علیه السلام - فرمود سزاوار نیست خانه یکی از شما از سه حیوان که خانه زی هستند خالی باشد گربه کبوتر و خروس اگر خروس همدمی (ماکیانی) داشته باشد خوب است و گرنه کسی که برایش مقدور نیست اشکالی ندارد.

توضیح:

1- موش حیوان مضر و نیز ناقل طاعون است. و در خانه های قدیمی فراوان بود. علاجی هم غیر از گربه نداشت. اما در شرایط امروزی نگهداری گربه در خانه مکروه است همان طور که اگر یک تار موی گربه در لباس نمازگزار چسبیده باشد نمازش اشکال دارد.

2- پیشتر در مورد «عمار البیت که معنی فارسی آن «خانه زی» می باشد و نیز در مورد اصطلاح افسانه ای «عمار الدار» توضیح داده شد.

ایمنی و کفتر بازی

آن چه در این حدیث ها توصیه شده یک جفت کبوتر است و این عدد در حدیث دیگر نیز تکرار شده است ⁽²⁾و تعیین عدد دلالت دارد بر نکوهش افزون بر آن و نیز در این حدیث ها انگیزه خرمندانه و معین نگهداری کبوتر مشخص شده است که برای تأمین ایمنی باشد نه با هر انگیزه ای.

بنابراین نگهداری کبوتر با انگیزه های دیگر نکوئیده است زیرا به اصطلاح علم «اصول فقه» پیامبر و امام در این سخنان در مقام بیان هستند و اگر کردار مورد نظر با عدد دیگر و با انگیزه دیگر مطلوب و پسندیده بود بیان می کردند. تعیین عدد و تعیین انگیزه مفهوماً دلالت دارد بر عدم مطلوبیت عدم دیگر و انگیزه ی دیگر. به ویژه اگر نگهداری کبوتر مصداق «کفتر بازی» باشد حرام است.

ان النبي رأی رجُلاً یَتبَعُ حَمامَهً ، فقالَ شَیطانٌ: یَتبَعُ شَیطانَهً: ⁽³⁾پیامبر اکرم شخصی را دید که به دنبال کبوتر است فرمود: شیطانی به دنبال شیطانش است.

کفتر بازی حرام است به دلیل

1- ایمنی خودش را به مخاطره می اندازد.

2- کفتر بازی مصداق اشتغال به لهو و بازدارنده از کارهای جدی است.

3- کفتر بازی «تطلع الديار» دید و نگاه فضولانه و مزاحمانه به خانه های مردم را لازم گرفته است و پیشتر به طور مشروح گذشت که این کردار به شدت تحریم شده است.

4- کفتربازی یک بیماری روانی است و ادامه آن موجب افزایش و ریشه دار شدن بیماری است.

5- حدیث بالا.

حفاظت: شرکت های هواپیمایی ایران با پیام ها و اطلاعیه های مکرر از کفتربازان اطراف فرودگاه مهرآباد خواسته اند که کفتر پرانی نکنند زیرا به داخل مکنده های هواپیما مکیده شده و موجب حوادث پر خطر برای هواپیماها و سرنشینان شان می شود.

ایمنی و بهداشت خانه

یک بار دیگر به ندای امیر المومین - علیه السلام - گوش فرا دهیم مَنْ صَحَّ فِیهَا أَمِنَ ⁽¹⁾در این دنیا کسی ایمن است که صحت بدن داشته باشد.

في مناهى النبي قال: لاَ تُبَیِّتُوا اَلْقُمَامَهَ فِی بُیُوتِکُمْ وَ أَخْرِجُوهَا نَهَاراً فَإِنَّهَا مَقْعَدُ اَلشَّیْطَانِ ⁽²⁾رسول اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: زباله را نگذارید شب در خانه تان بماند آن را در همان روز به بیرون ببرید زیرا آن نشیمن گاه شیطان می شود.

عن ابى الحسن الثالث.. قال: إِنَّ اَللَّهَ تعالی یُحِبُّ اَلْجَمَالَ وَ اَلتَّجَمُّلَ وَ یَکْرَهُ اَلْبُؤْسَ وَ اَلتَّبَاؤُسَ وَ إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا أَنْعَمَ عَلَی عَبْدِهِ نِعْمَهً یُحِبُّ أَنْ یَرَی أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَیْهِ قِیلَ وَ کَیْفَ ذَلِکَ قَالَ یُنَظِّفُ ثَوْبَهُ وَ یُطَیِّبُ رِیحَهُ وَ یُحَسِّنُ دَارَهُ وَ یَکْنُسُ أَفْنِیَتَهُ حَتَّی إِنَّ اَلسِّرَاجَ قَبْلَ مَغِیبِ اَلشَّمْسِ یَنْفِی اَلْفَقْرَ وَ یَزِیدُ فِی اَلرِّزْقِ: ⁽³⁾امام هادى - علیه السلام - فرمود: خداوند دوست دارد زیبایی و زیبایی گرایی را و ناخوش می دارد بدنمایی و ژنده گری و شلخته گری را وقتی نعمتی را به بندهاش عطا می کند دوست دارد آثار آن در زندگی او نمایان باشد پرسیدند مقصود از نمایان بودن آثار نعمت جیست؟ فرمود: لباسش را تمیز کند خودش را خوشبو کند، خانه اش را زیبا و درگاه هایش را جارو کند حتی روشن کردن چراغ قبل از غروب آفتاب فقر را از خانه می برد و روزی را افزون می کند.

امير المومنين - عليه السلام -: قال تَرْکُ نَسْجِ اَلْعَنْکَبُوتِ فِی اَلْبَیْتِ یُورِثُ اَلْفَقْرَ، وَ تَرْکُ اَلْقُمَامَهِ فِی اَلْبَیْتِ یُورِثُ اَلْفَقْرَ، و کَسحُ الفِناءِ یَزیدُ فِی الرِّزقِ: ⁽⁴⁾على - عليه السلام - فرمود واگذاشتن تار عنکبوت در خانه باعث فقر می شود، و نگهداری زباله در خانه موجب فقر می گردد و جارو کردن خانه و آستانه روزی را افزون می کند.

عدم توجه به بهداشت خانه بیماری و دارو درمان را در پی دارد و علاوه بر آسیب جسمی خسارت های اقتصادی به بار می آورد و توجه به بهداشت صحت و سلامتی و توان برای فعالیت های اقتصادی و حفظ مال از هزینه های درمانی را در پی دارد.

عن ابي عبدالله - عليه السلام - قال: غَسْلُ اَلْإِنَاءِ وَ کَسْحُ اَلْفِنَاءِ مَجْلَبَهٌ لِلرِّزْقِ ⁽⁵⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: شستن ظرف ها و جارو کردن خانه و درگاه روزی را جلب می کند.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: لاَ تَذَرُوا مِنْدِیلَ اَلْغَمَرِ فِی اَلْبَیْتِ فَإِنَّهُ مَرْبِضٌ لِلشَّیْطَانِ ⁽¹⁾رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرمود: دستمال جربین را در خانه و انگذارید زیرا آن پرورش گاه شیطان می شود.

قال على - عليه السلام -: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله.: لا تُؤْوُا مِندیلَ اللَّحمِ فی البَیتِ ؛ فإنّهُ مَربِضُ الشَّیطانِ ⁽²⁾علی - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است دستمال گوشت را در خانه وانگذارید زیرا آن پرورشگاه شیطان می شود.

قال الرضا - عليه السلام -: کَنْسُ اَلْفِنَاءِ یَجْلِبُ اَلرِّزْقَ: ⁽³⁾امام رضا - علیه السلام - فرمود: جارو کردن خانه و درگاه روزی را جلب می کند.

فقه الرضا - عليه السلام -: جَصِّصِ اَلدَّارَ وَ اِکْسَحِ اَلْأَفْنِیَهَ وَ نَظِّفْهَا وَ أَسْرِجِ اَلسِّرَاجَ قَبْلَ مَغِیبِ اَلشَّمْسِ کُلُّ ذَلِکَ یَنْفِی اَلْفَقْرَ وَ یَزِیدُ فِی اَلرِّزْقِ ⁽⁴⁾خانه را گچ کاری کن درون و در گاهش را جاور کن و خانه را نظیف نگهدار. چراغ را قبل از غروب آفتاب روشن کن این کارها فقر را زایل و روزی را زیاد می کند.

قال الرضا - عليه السلام -: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اکْنُسُوا أَفْنِیَتَکُمْ وَلَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ: ⁽⁵⁾امام رضا - علیه السلام - فرمود: رسول خدا - صلى الله علیه و آله - فرموده است آستانه هایتان را جارو کنید و مانند یهودان نباشید.

عن الباقر - عليه السلام -: کَنْسُ اَلْبَیْتِ یَنْفِی اَلْفَقْرَ: ⁽⁶⁾امام باقر - علیه السلام - فرمود: جارو کردن خانه فقر را زایل می کند.

قال رسول الله - صلى الله عليه و آله أَجِیفُوا أَبْوَابَکُمْ وَ خَمِّرُوا آنِیَتَکُمْ وَ أَوْکُوا أَسْقِیَتَکُمْ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ لاَ یَکْشِفُ غِطَاءً وَ لاَ یَحُلُّ وِکَاءً وَ أَطْفِئُوا سُرُجَکُمْ فَإِنَّ اَلْفُوَیْسِقَهَ تُضْرِمُ اَلْبَیْتَ عَلَی أَهْلِهِ...... ⁽⁷⁾

پیامبر اکرم - صلى الله علیه و آله - فرمود: درب هایتان را چفت کنید و روی ظرف هایتان پارچه ای بکشید و بند دهان مشک هایتان را ببندید زیرا شیطان نه پرده و روپوشی را بر می دارد و نه بندی را باز می کند و هنگام خواب چراغ هایتان را خاموش کنید تا فاسقک (موش) خانه را با اهلش به آتش نکشد.

عن ابی عبدالله - عليه السلام -: قَالَ: لاَ تَدَعُوا آنِیَتَکُمْ بِغَیْرِ غِطَاءٍ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ إِذَا لَمْ تُغَطَّ اَلْآنِیَهُ بَزَقَ فِیهَا وَ أَخَذَ مِمَّا فِیهَا مَا شَاءَ: ⁽⁸⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: ظرف هایتان را بدون پرده وانگذارید روی ظرف ها پارچه ای، رو پوشی بکشید زیرا شیطان به ظرف های بدون پوشش، بزاق می کند، ترشح می نماید و آن چه لازم دارد از آن بر می دارد.

توضیح:

1- چه تعبیرهای زیبایی؟ میکروب روی پارچه می نشیند اما پرده و پوشش را کنار نمی زند که روی ظرف بنشیند. میکروب روی ظرف بدون پوشش می نشیند و در آن ترشح می کند و آن چه لازم دارد از آن بر می دارد. میکروب اهل داد و ستد است هم ترشح می کند و می دهد و هم بر می دارد حتی از ظرف خالی) و می گیرد.

اما در مورد زباله می گوید «پرورشگاه میکروب» می شود و ماندگی را یک عامل اصلی برای پرورش و تولید میکروب معرفی می کند. یعنی زباله تا نماند و مدتی بر آن نگذرد پروش گاه میکروب نمی شود.

2- مشک های آب پوست کامل گوسفند و چرم کامل گاو بودند که اولی به جای کوزه ی آب و دومی به عنوان تانکر برای ذخیره آب به کار می رفت.

مشکی که ابر مرد مروت حضرت عباس - علیه السلام - در کربلا برای آوردن آب جهت ساکنان حدود 60 خیمه به شریعه ی فرات برده، بوده مشک چرمی بزرگ بود آن را از آب پر کرده و بر دوش راست خویش آویخت دست چپ نیز پرجم را حمل می کرد زیرا سقوط پرچم به معنای پایان کار امام حسین - علیه السلام - بود با دست راست از میان بندهای مشک بزرگ شمشیر می زند با این همه مدتی در مقابل نیروی چند هزار نفری دشمن مقاومت کرد و یک صحنه ی با عظمت و سرشار از مرداگی و شجاعت را در تاریخ آفرید که هرگز مانندش دیده نشد و نخواهد شد.

حدیث های فوق توصیه می کنند که دهانه مشک را ببندید دهانه مشک همان جایگاه گردن گوسفند بود که بندی بر آن تعبیه می کردند و در موقع حمل مشک آن را می بستند لیکن در مواقع مصرف گاهی در بستن آن سستی می کردند.

می فرماید: اگر می خواهید میکروب بر آب آشامیدنی ننشیند دهانه مشک را همیشه ببندید که میکروب بند بسته را باز نمی کند.

3- میکروب از نور گریزان است چراغ را پیش از غروب آفتاب بر افروزید تا زمینه برای فعالیت میکروب نماند یا کمتر مساعد باشد. ⁽¹⁾

4- هنگام خواب چراغ را خاموش کنید چراغ زیتونی و گرچکی یا نفتی ملعبه موش می شود و خانه را به آتش می کشاند.

5- درب های خانه را ببندید در مثل گفته اند درب بسته هزار بلا را دفع می کند اعم از حفاظتی و بهداشتی.

عن ابى جعفر - عليه السلام -: کانَ یُعجِبُهُ الإِناءُ المُطبَقُ: ⁽²⁾امام باقر - علیه السلام - می گوید پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - ظرف های درپوش دار را به شدت دوست داشت.

ایمنی و گل و گیاه در خانه

هر چه گشتم قرآن و منابع حدیثی را بررسی کردم سخنی توصیه ای در مودر حضور گیاه در داخل خانه نیافتم نه در جهت تشویق و نه در جهت تکریه.

شاید به این خاطر است که هر دو طرف مساله یعنی بود و نبود گل و گیاه در داخل خان مساوی است زیرا از جهت زیبایی و روح زیبا شناختی، انسان حضور گل و گیاه در محل زندگی بشر یک موضوع پسندیده و راجح است.

لیکن از نظر بهداشتی اشکال هایی را به همراه دارد گیاه مثل انسان نفس می کشد و درعین حال روزها اکسیژن تولید می کند و شب ها کربن پس می دهد بنابراین دارای حالت نوسانی است که ایجاب می کند انسان رابطه خویش را با آن به شکل چند «برنامه ای تنظیم نماید و برای هر حالتش یک برنامه ریزی ویژه ای ترتیب دهد و مراعات چنین برنامه هایی بسی دشوار و شاید برای برخی ناممکن باشد.

گفتم سخنی، حدیثی در این مورد نیافتم مقصودم در مورد گل و گیاه بوته ای بود وگرنه در مورد حضور درخت و درختچه حدیثی است که توصیه می کند هنگام شب در زیر درخت نخوابید و خوابیدن شبانه در زیر درخت مکروه است. یکی از هفت حدیثی که به شناسایی منبع آن موفق نشدم همین حدیث است اما پیام این حدیث برای اکثر مسلمانان آگاه یک موضوع شناخته شده است.

در این حدیث سخن از درون خانه یا برون آن به میان نیامده لیکن روشن است وقتی که خوابیدن در زیر درخت در فضای آزاد ناپسند و خلاف اصول ایمنی باشد. خوابیدن در فضای محدود خانه آفتمندی بیشتری را خواهد داشت. ظاهراً نفس و گاز متصاعد از گیاه سبز هنگام هرس و قیچی زنی و چمن چینی با ماشین اگر با نفس و دم و باز دم حیوان و انسان آمیخته شود خطرناک تر می شود:

عن ابی عبدالله - عليه السلام - قال: اغتم اميرامؤمنين - عليه السلام - يوماً فقال: من اين آتيت؟ فما اعلم اني جلست على عتبة باب، ولا شققت بين غنم ولا لبست سراويلي من قيام، ولا مسحت يدى و وجهی بذیلی: ⁽¹⁾

امام صادق - صلى الله علیه و آله - فرمود: روزی علی - علیه السلام - را غم فرا گرفت گفت: ای غم از کجا آمدی؟

می دانم که نه در آستانه (روی چوبه زیزین چهار چوبه) درب، نشسته ام و نه گله ای را شکافته و از میانشان عبور کرده ام. و نه شلوارم را ایستاده پوشیده ام و نه صورتم را با دامنم مسح کرده ام.

این حدیث پیام های متعدد دارد که هر کدام به جای خود یک معجزه علمی است که در فصل «ایمنی و محیط کار» به طور مشروح بحث خواهد شد. آن چه در این جا لازم است توضیح این نکته است که مراد شکافتن گله گوسفندان در حال چریدن آن هاست و گرنه همیشه دامداران در میان گله می روند و هیچ حدیثی از این کار نهی نکرده است.

دام ها هنگام چریدن گیاهان را قطع می کنند گاز متصاعد از قطع گیاه با نفس گوسفندان آمیخته می شود و هوای خطرناکی را بوجود می آورند.

شاید هر کسی گازی را که هنگام ماشین زنی چمن ها متصاعد می شود استشمام کرده و می شناسد. ممکن است حضور گیاه در فضای خانه از این قبیل آفت های احتمالی داشته باشد البته این فقط یک احتمال است.

جایگاه توالت در خانه

عن ابي عبدالله - عليه السلام - قال: أَ لَیْسَ مِنْ خلق اَلتَّقْدِیرِ فِی بِنَاءِ اَلدَّارِ أَنْ یَکُونَ اَلْخَلاَءُ فِی أَسْتَرِ مَوْضِعٍ فِیهَا فَهَکَذَا جَعَلَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ اَلْمَنْفَذَ اَلْمُهَیَّأَ لِلْخَلاَءِ مِنَ اَلْإِنْسَانِ فِی أَسْتَرِ مَوْضِعٍ مِنْهُ .... ⁽¹⁾امام صادق - عليه السلام - فرمود: آیا فرمول های طبیعی به ما نشان نمی دهد که جایگاه توالت در پوشیده ترین قسمت ساختمان خانه باشد؟ خداوند آن منفذ بدن را که برای این کار است در پوشیده ترین موضع بدن قرار داده است.

و روينا عن بعضهم - عليهم السلام - أَنَّهُ أَمَرَ بِابْتِنَاءِ مَخْرَجٍ فِی اَلدَّارِ فَأَشَارُوا إِلَی مَوْضِعٍ غَیْرِ مُسْتَتِرٍ مِنَ اَلدَّارِ فَقَالَ یَا هَؤُلاَءِ إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمَّا خَلَقَ اَلْإِنْسَانَ خَلَقَ مَخْرَجَهُ فِی أَسْتَرِ مَوْضِعٍ مِنْهُ وَ کَذَا یَنْبَغِی أَنْ یَکُونَ اَلْمَخْرَجُ فِی أَسْتَرِ مَوْضِعٍ فِی اَلدَّارِ: ⁽²⁾روایت شده از یکی از امامان - علیهم السلام - که دستور ساختن یک توالتی را داد افرادی برای انتخاب محل آن جائی را پیشنهاد می کردند که در بخش دور از دید نبود امام گفت: ای این ها - ای شماها - خداوند زمانی که انسان را آفرید مخرج او را در پوشیده ترین قسمت بدن او قرار داد پس سزاوار است توالت در پوشیده ترین بخش ساختمان باشد.

قال الصادق - عليه السلام - سُمِّیَ الْمُسْتَراحُ مُسْتَراحاً لِاسْتِراحَةِ الْأَنْفُسِ مِنْ أَثْقالِ النِّجاساتِ وَ اسْتِفْراغِ الْکَثیفاتِ وَ الْقَذَرِ فیها.... ⁽³⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: مستراح یعنی محل راحت شدن - (راحتگاه) را مستراح نامیده اند، زیرا جان آدمی در آن جا از بار نجاست ها راحت می شود و از کثافات و پلیدها فارغ می گردد.

راستی لفظ مستراح و معنی و وجه تسمیه آن بهتر از لفظ و معنای لفظ غربی توالت نیست؟

ایمنی و جایگاه دستشوئی در خانه

اخیراً به دلیل صرفه جوئی در زمین یا بدلیل کم توجهی به امور بهداشتی دستشوئی را در داخل مستراح (توالت) قرار می دند و متاسفانه این عمل نادرست رو به رواج است زیانباری این گزینش در ضمن مبحث «ایمنی» و ورود از فضائی به فضای دیگر و نیز مبحث «ایمنی و هوا» خواهد آمد.

اسلام سفارش می کند که محل دسشوئی در خارج از توالیت باشد:

عن النبي - صلى الله عليه و آله -: الفقر من... و وَالوُضوءُ عِندَ الِاستِنجاءِ.... ⁽⁴⁾پیامبر اکرم - صلى الله عليه و آله - فرموده است چند رفتار موجب فقر می شود و یکی از آن ها شستن دست و صورت در مستراح است.

مرحوم مجلسی این موضوع را یکی از اصول شناخته شده فرهنگ اسلامی می دانسته است می گوید، بر اساس آن فتوی نیز داده اند.

یعنی مساله از مسائل صرفاً موعظه ای و فرهنگی ساده نیست بل به عنوان حکمی از احکام مستحب موکد در متن فقه و عرصه حقوقی اسلام نیز مطرح شده است.

آن گاه می افزاید: علامه حلّی در ضمن فتواهایی که خطاب به سید مهنا ابن سنان، مدنی نوشته آورده است «ان الوضوء في الخلاء يورث الفقر» ⁽¹⁾شستن دست و رو در بیت الخلا موجب فقر می شود و در حدیث دیگر عبارت «و التوضى فى المبرز» ⁽²⁾شستن دست و صورت در مبرز که همان مستراح و توالت است، آمده.

توضیح: لابد شستن دست و صورت در داخل توالت آسیب و آفتی را در پی دارد که از کسب و کار باز داشته و شخص را به دنبال پزشک و دارو و ادار می کند که نتیجه اش فقر و لطمه اقتصادی است این واقعیت در اوایل فصل «ایمنی» و ورود از فضایی به فضای دیگر از بیان حدیث ها مستدل شده است لطفا رجوع کنید.

آشپزخانه اوپن

در کشورهای سوئد، دانمارک، انگلستان، سوئیس و بخشی از آلمان با انگیزه بررسی و تحقیق در امور اجتماعی و فرهنگی گشته ام، از فرانسه و اطریش نیز دیدن کرده ام خاندان های اصیل و پا بر جای اروپایی همان شکل «آشپزخانه مجزا» را هم دوست دارند و هم ضروری می دانند بقیه مردم که اکثریت را تشکیل می دهند مدل اوپن را انتخاب می کنند و با معیار دیگر آپارتمان نشین ها معمولاً اوپن را اختیار می کننند ویلائی نشین ها آشپزخانه مجزا را عامل این دو گزینش نحوه و میزان و چگونگی استفاده از آشپزخانه است خانواده هایی که آشپزی می کنند آشپزخانه مجزا را می گزینند و مردمی که غذا را در بیرون می خورند و یا از بیرون غذا می خرند اوپن را انتخاب می نمایند. در حقیقت در فرهنگ آن ها اوپن آشپزخانه نیست و به قول خودشان فقط «بار» است که تنها چای و نوشیدنی ها در آن تهیه می شود.

اکثر مردم اروپا اساساً چیزی به نام «وعده غذا» و صبحانه نهار و شام را فراموش کرده اند و یا می کنند دهان مردم سوئد (تقریباً) همیشه کار می کند و فک هایشان در حرکت است و سایرین نیز این شیوه و روند را شروع کرده اند. چیزی به عنوان «میز غذا» یا مطابق فرهنگ ما سفره غذا از بین رفته و دارد می رود غذا خوری و تغذیه مردم اروپا روز به روز «سرپایی» می شود و به اصطلاح ساندویچ خوار می شوند.

با صرف نظر از حسن و قبح این فرهنگ غذایی و درستی و نادرستی آن از نظر بهداشت و ایمنی، باید گفت انتخاب او پن در این شرایط کاملاً درست است. لیکن با خانم های ایرانی چه باید کرد که هم میز غذا، یا سفره غذا دارند و هم با سلیقه نشان دادن، و تنوع گرائی در غذا کماً و کیفاً با همدیگر مسابقه می دهد که هر روز دود ودم آشپزی شان بلند است در عین حال آشپزخانه را با شکل و شمایل اوپن انتخاب می کنند همه جای خانه و گوشه گوشه آن را آلوده می کنند.

و شگفت تر این که اکثریت حضرات مهندسین که نقشه ساختمان را می دهند توجهی به واقعیت مساله ندارند:

خلق را تقلیدشان بر باد داد *** ای دو صد نفرین بر این تقلید باد

ایمنی و بهداشت کودک

پیشتر راجع به کودک در دوران جنینی به اختصار بحث شد و اینک نگاهی مختصر درباره بهداشت شخصیتی و بهداشت جسمی کودک پس از تولد لیکن قبل از هر سخن به یک حدیث توجه کنید:

كان على بن الحسين - عليه السلام -: إِذَا بُشِّرَ بِوَلَدٍ لَمْ یَسْأَلْ أَ ذَکَرٌ هُوَ أَمْ أُنْثَی حَتَّی یَقُولَ أَ سَوِیٌّ فَإِذَا کَانَ سَوِیّاً قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یَخْلُقْ مِنِّی خَلْقاً مُشَوَّهاً. ⁽¹⁾

وقتی که به امام سجاد عليه السلام - تولید فرزندی را بشارت می دادند نمی پرسید آیا پسر است یا دختر.

می پرسید آیا کامل است نقصی ندارد؟ وقتی که کامل بودن آن را می شنید می گفت حمد خدای را که از من مخلوقی مشوه نیافرید.

مشوه: ناقص الخلقه پیکری که نقص و عیب داشته باشد و نیز پیکری که اندام های آن با هم متوازن و هماهنگ نباشند.

کودکی که سالم و کامل به دنیا می آید حفظ همان سلامت و کمال او نیازمند اصول ایمنی (حفاظت و بهداشت) است تا همان جسم و روح سالمش دچار آسیب نشود.

بهداشت شخصیتی کودک

عواملی که در چگونگی شخصیت آینده کودک، موثرند بل اصول شخصیت او را پی ریزی می کنند عبارتند از:

1- خصلت های وراثتی و ژنتیکی در این موضوع پیشتر بحث مختصری گذشت.

2- خصلت هایی که از نوع غذا ناشی می شود این نیز در همین مبحث بحث خواهد شد.

3- اصول و فروع تربیتی.

عن ابي الحسن - عليه السلام - قال: اَوَّلُ ما یَبَرُّ الرّجُلُ وَلَدَهُ اَنْ یُسَمِّیَهُ بِاسْمٍ حَسَنٍ ⁽²⁾امام كاظم - عليه السلام - فرمود: اولین «نیکوداشتی» که شخص نسبت به فرزندش باید انجام دهد نامیدن آن با نام نیکو است.

قال الرجل: يا رسول الله - صلى الله عليه و آله - ما حق ابنى هذا؟ قال: تُحَسِّنُ اسْمَهُ وَ أَدَبَهُ وَ تَضَعُهُ مَوْضِعاً صالحاً: ⁽³⁾مردی گفت: ای پیامبر خدا این فرزند من چه حقی بر من دارد؟ فرمود نامش را نیکو انتخاب کنی و ادبش را نیک گردانی و موقعیت اجتماعی نیکوئی برایش برگزینی.

برخی از مادران جوان برای فرزندشان اسمی را انتخاب می کنند که فقط با احساسات خودشان تناسب دارد. کودک را همیشه کودک تصور می کنند موجودی کوچک و نازنازی که تنها برای شاد کردن مادر به دنیا آمده است. ارزش و کاربردی نیز بیش از این نباید داشته باشد این انگیزه ناخودآگاه و برخاسته از احساسات مانع می شود تا کودک نامی را داشته باشد که با شخصیت آینده و موقعیت اجتماعی او (و با سنینی که مانند مادرش مادر خواهد شد، فرزند و نوه خواهد داشت یا پدر یک خاندان خواهد بود) متناسب باشد.

در زمان گذشته که اعتیاد به الکل در ایران رواج داشت آماری گرفته بودند که نشان می داد اکثر الکلیست ها نام هایی با چاشنی احساساتی با بار معنائی، سبک دارند به ویژه آنان که اسمشان محمد است کمتر به الکل معتاد می شوند. گرچه در معرض آن بوده اند.

مراد از «اکثر» در عبارت بالا اکثر آماری است به عنوان مثال نام قباد 1 یک درصد) مجموع اسامی، و معتادین موسوم به این نام %1/2 معتادین به الکل بوده است.

ندرقلی وقتی که به قدرت رسید نامش را به نادر عوض کرد اما کدام انسان شناسی است که تاثیر نام سبک و بی محتوای او را در قتل ها کور کردن ها داغ نهادن ها و جلادی های او نادیده بگیرد.

ندر، یک واژه ترکی است. ندر: چیست؟ چه خبر است؟

گویا هنگامی که نادر متولد شده کسی با شتاب خبر تولد او را می آورده می پرسند. ندر؟ چه خبر است؟ می گوید: بچه متولد شد. به همین مناسبت نامش، ندرقلی چه خبر قلی یعنی« غلام چه خبر» می گذارند. ترکیب نام ها با قلی در آن عصر رایج بود با تناسب و بیتناسب با اسمی ترکیب می شد و ممکن است ندر نام شخص دیگر بوده و این کودک را غلام او فرض کرده اند.

نام هایی از قبیل شفق، افق سپیده، زیبا، پگاه و... زیبا هستند اما شخصیت آور نیستند بل تاثیر معکوس دارند و محدود کننده شخصیت هستند. گرچه ممکن است افرادی با هیمن نام ها دارای شخصیت سالم و قوی بوده باشند پیشتر گفته شد که همه قواعد علوم انسانی استثنا پذیر هستند بر خلاف قواعد علوم ریاضی و تجربی.

شخصیت انسان از اسمی که بدان موسوم می شود تأثیر می پذیرد یا اثر مثبت و سازنده و یا اثر منفی و تباه کننده، نامگذاری اولین مرحله ای است که باید ایمنی شخصیت کودک با چشم انداز آینده مرد آینده یا بانوی آینده، تعیین شود.

نامگذاری و ایمنی جامعه

نام های افراد در یک جامعه یکی از معیارهای جامعه شناختی و روان شناختی اجتماعی آن جامعه است. گرایش ها و ارزش های جامعه را می توان از روی اسامی افرادش مشخص کرد بنابراین فراوانی نوعی از اسم ها معلول عللی است که در شخصیت جامعه وجود دارد.

و از جانب دیگر فراوانی همان اسم ها از نو برمی گردد و در گرایش ها و ارزش های جامعه تاثیر می گذارد و به انگیزه و انگیزش های فردی و اجتماعی جهت، رنگ شکل و ماهیت می دهد، زیرا: در پدیده های طبیعی همیشه مادر فرزند را تغذیه می کند اما در پدیده های اجتماعی فرزند به محض تولد بر می گردد و مادر خویش را تغذیه و فربه می کند.

خورشید سیاره اش را درخت شاخه اش را آهو بره اش را خانم کودکش را... تغذیه می کند. لیکن: فقر از جهل زاده می شود و بر می گردد جهل را تغذیه و فربه می کند و نیز برعکس جهل از فقر متولد می شود و فوراً بر می گردد فقر را تغذیه و فربه می کند همین تعاطی و دیالکتیک است که علوم انسانی را پیچیده تر از هر علمی نموده است. انگیزش ها و ویژگی های یک جامعه موجب می شود (مثلاً) نام چنگیز در آن جامعه زیاد شود و کثرت همین نام موجب می شود که همان انگیزش ها و ویژگی ها نفوذ و رسوخ بیشتری پیدا کند

بنابراین:

1- انتخاب یک نام برای یک کودک یک امر ساده و محدود به احساسات یک پدر یا یک مادر نیست.

2- انتخاب نام برای کودک انتخاب نوع شخصیت اوست.

3- انتخاب نام برای یک کودک انتخاب یک «تاثیر» و «جهت تاثیر و سمت و سوی تاثیر» در جامعه است.

4- نامگذاری یک امر پر مسئولیت است که باید حقوق کودک و حقوق جامعه و حقوق خانواده و ایمنی فکر و اندیشه و روان و فرهنگ هر سه در نظر گرفته شود.

با انتخاب نام پوریا روحیه ی مروت و مردانگی را در جامعه ترویج کرده ایم و به ایمنی جامعه افزوده ایم و با انتخاب نام علی قدمی بر ترویج عدالت خواهی و راستی و درستی و ستم ستیزی برداشته ایم با انتخاب نام چنگیز قدمی در ترویج روحیه جلادی در جامعه برداشته ایم و به ایمنی جامعه لطمه زده ایم.

باز تکرار می کنم در علوم انسانی هیچ قاعده ای نیست که استثنا پذیر نباشد (غیر از خود همین قاعده) ممکن است کسی با نام چنگیز و با شخصیت مثبت باشد لیکن تاثیر نام او کار خودش را در جامعه خواهد کرد.

فراوانی اسامی رزمی و جنگی یا فراوانی اسامی، هنری یا فراوانی اسامی، علمی یا فراوانی اسامی مروتی و مردانگی، یا فراوانی اسامی پاکی و عصمت یا فراوانی اسامی دینی و مذهبی در یک جامعه نشان دهنده، اعتدال، افراط، تفریط و نیز صحت و بیماری آن جامعه است.

عن ابى جعفر - عليه السلام - قال لابن صغير ما اسمك؟ قال: محمد قال بم تكنى؟ قال بعلى فقال: ابو جعفر - عليه السلام -: لَقَدِ اِحْتَظَرْتَ مِنَ اَلشَّیْطَانِ اِحْتِظَاراً شَدِیداً إِنَّ اَلشَّیْطَانَ إِذَا سَمِعَ مُنَادِیاً یُنَادِی یَا مُحَمَّدُ أَوْ یَا عَلِیُّ ذَابَ کَمَا یَذُوبُ اَلرَّصَاصُ: ⁽¹⁾

امام باقر - علیه السلام - از کودکی پرسید اسمت چیست؟ گفت: محمد پرسید کنیهات چیست؟ گفت: ابوعلی، فرمود بوسیله این اسم و کنیه حفاظت شده ای از شیطان حفاظت قوی و محکم وقتی شیطان می شنود که کسی دیگری را صدا می زند ای، محمد ای، علی ذوب می شود چنان که سرب ذوب می شود.

توضیح:

1- جمله حفاظت شده ای حفاظت محکم توجه به تاثیر نام در تامین ایمنی شخصیت خود کودک دارد.

2- بخش آخر حدیث به صدا کردن ها و خواندن ها و نداها در درون خانواده و جامعه توجه دارد و به تاثیر آن نام ها در بهداشت و بهبود و ایمنی روانی و فرهنگی خانواده و جامعه توجه دارد.

و در مقابل آن تردیدی نیست که اسم هایی با بار منفی یا بار افراطی و تفریطی ابزار شیطان در ایجاد اضطراب ها و حادثه ها و لطمه ها و صدمه های فرهنگی و مخدوش کردن سلامت فرهنگی و تهیه ایمنی اجتماعی، خواهد بود.

هر نامی دارای پیام و محتوای معنوی و احساسی است و بهترین نام آن است که پیام و بار معنایی آن نسبت به ابعاد مختلف فرهنگی و، انسانی معتدل.باشد جنبههای متعدد آن از قبیل انسانی، هنری رزمی، دفاعی، عاطفی، مروت و مردانگی، والایی بزرگ، منشی مسئولیت خیزی در اعتدال باشد.

علل فراوانی نوعی از اسامی در یک زمان: در یک نگاه کلی در جریان روانی ناخود آگاه اجتماعی فراوانی گونه ای از اسامی در عصری و فراوانی گونه ای دیگر در عصر دیگر (تقریباً) بر اساس علل زیر است.

1- در عصر و دروان رفاه جامعه اسامی شاعرانه فراوان می شود.

2- در دوران رواج و سلطه ظلم و ستم نامهای دینی و مذهبی رایج می شود.

3- در زمان و عصر سلطه فقر در جامعه اسم های آرزویی مانند (خداداد، مراد خواسته، آرزو) بیشتر می شود.

4- در عصر قلدری و قلچماقی اسامی حاکی از کوبندگی و درندگی زیاد می شود مانند چنگیز افراسیاب، برزو، افشین.

5- در دوره شکست و عقب ماندگی اسامی باستانی رواج می یابد مانند، جمشید، ایرج، کامبیز رستم و.... زیرا این یک اصل مسلم و مورد اجماع دانشمندان علوم انسانی به ویژه روانشناسان اجتماعی و جامعه شناسان است که جامعه شکست خورده دچار «بیماری افتخار» به گذشته می گردد. فرد و جامعه آگاه آن است که «جبر اجتماعی ناخود آگاه» فوق را بشکند و تحت تاثیر آن قرار نگیرد و یا کمتر متاثر شود و حتی الامکان از تأثیر آن بر اندیشه و احساس خود بکاهد.

آگاهی و ناآگاهی «خود آگاهی و ناخود آگاهی» شبیه دو شیشه دو قلوی آزمایشگاهی هستند که در آن ها به میزان محتوای یکیشان مایع وجود دارد و هر مقدار که یکیشان خالی گردد آن دیگری به همان مقدار پر خواهد شد و

بالعكس رابطه انسان با جبرهای اجتماعی نیز همین طور است هر چه آگاهی زیاد و ضمیر خود آگاه فعال تر باشد همان مقدار از تاثیر جبرهای اجتماعی و سلطه شان کاسته خواهد شد و بالعکس.

این اصل و قاعده در فلسفه و جهان بینی مارکسیسم قابل قبول نیست زیرا در این بینش جبرهای اجتماعی به طور جبارانه مسلط هستند و کاهش پذیر نیستد و همچنین در مکتتب و بینش هگلیسم اما بر اساس فلسفه و مکتب امام

صادق - علیه السلام - که بر اساس «امر بین الامرین» است و انسان در این بینش مسلوب الاختیار مطلق نمی شود.

قاعده و اصل فوق سازنده ترین قاعده و اصل است زیرا انسان را همیشه دارای توان گزینش و انتخاب جهت در مقابل جبرهای اجتماعی می داند.

بهتر است قلم را مهار کرده و این مثنوی را از از هفتاد من شدن بازداشته و سخن را بیش از این از فراتر رفتن از موضوع ایمنی باز داریم و به ایمنی کودک بر گردیم.

ایمنی و موی سر نوزاد:

در حدیث های فراوان توصیه شده است که موی سر نوزاد را در روز هفتم بتراشید:

سئل عن ابی عبدالله - عليه السلام -: مَا اَلْعِلَّهُ فِی حَلْقِ اَلرَّأْسِ لِلْمَوْلُودِ قَالَ تَطْهِیراً مِنْ شَعْرِ اَلرَّحِمِ: ⁽¹⁾از امام صادق - عليه السلام - پرسیدند چه هدفی در تراشیدن موی سر نوزاد نهفته است؟ فرمود بهداشت و پاک کردن از مویی که از شکم مادر آمده است.

توضیح: از زواید بهداشتی بدن - از قبیل ناخن و مو - تنها موی سر به همراه کودک از شکم مادر، می آید. ⁽²⁾و چیدن آن ضرورت دارد. قابل توجه متخصصین رشته مربوطه که جان مطلب را کشف و ارائه دهند.

سئل علی ابن جعفر اخاه موسى بن جعفر - عليه السلام - عَنْ مَوْلُودٍ لَمْ یُحْلَقْ رَأْسُهُ یَوْمَ اَلسَّابِعِ فَقَالَ إِذَا مَضَی سَبْعَهُ أَیَّامٍ فَلَیْسَ عَلَیْهِ حَلْقٌ ⁽³⁾علی بن جعفر از برادرش امام کاظم - علیه السلام - پرسید: اگر روز هفتم بگذرد و موی سر نوزاد چیده نشود حکمش چیست؟ فرمود وقتی که هفت روز گذشت دیگر چیدن مو لازم نیست.

توضیح: یعنی پس از گذشت هفت روز دیگر بی فایده است. گویا آن فایده بهداشتی و ایمنی که در تراشیدن موی سر نوزاد است پس از هفت روز بی زمنیه شده و قابل تحصیل نمی باشد باز قابل توجه دست اندرکاران این رشته و این نکته.

ایمنی و ختنه نوزاد

در مورد ختنه آن قدر توصیه شده است که حتی سفارش شده که کودکانی که مختون - بدون غلاف عضو تناسلی بدنیا می آیند نیز در معرض ختنه قرار بگیرند تا این سنت مستحکم بماند.

عن موسى بن جعفر - عليه السلام - قَالَ: لَمَّا وُلِدَ اِبْنُهُ یَعْنِی اَلرِّضَا عَلَیْهِ السَّلاَمُ إِنَّ اِبْنِی هَذَا وُلِدَ مَخْتُوناً طَاهِراً مُطَهَّراً وَ لَکِنَّا سَنُمِرُّ اَلْمُوسَی عَلَیْهِ لِإِصَابَهِ اَلسُّنَّهِ وَ اِتِّبَاعِ اَلْحَنِیفِیَّهِ ⁽⁴⁾امام كاظم - عليه السلام - هنگام تولد فرزندش امام رضا - عليه السلام - فرمود: این پسر من مختون و پاک پاکیزه متولد شده است لیکن ما تیغ را با او مماس خواهیم کرد تا به سنت عمل کرده و از فرهنگ حنیفیت پیروی کرده باشیم.

آمارها نشان می دهند که گونه هایی از بیماری های عضو تناسلی که در میان مسیحیان رواج دارد، در میان یهودیان و مسلمانان یا وجود ندارد و یا خیلی نادر هستتند و همچنین بیماری های مذکور در میان زنانی که با مردان اغلف (ختنه نشده ازدواج کرده اند بیشتر است تا زنانی که با مردان ختنه شده ازدواج کردنده اند.

اصول طبی و بهداشتی لزوم ختنه را ایجاب می کند و این موضوع یکی از مسلمات علمی امروز است.

عن الصادق - عليه السلام - عن ابيه - عليه السلام - قال: قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: اِخْتَتِنُوا أَوْلاَدَکُمْ لِسَبْعَهِ أَیَّامٍ فَإِنَّهُ أَنْظَفُ وَ أَطْهَرُ فَإِنَّ اَلْأَرْضَ تَنْجَسُ مِنْ بَوْلِ اَلْأَغْلَفِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً ⁽⁵⁾امام صادق - علیه السلام - از پدرش از رسول خدا - صلى الله علیه و آله - نقل می کند که فرمود اولادتان را در هفتمین روز از تولد ختنه کنید زیرا این

بهداشتی تر و پاکیزه تر است بول اغلف (کسی که ختنه نشده است) زمین را طوری آلوده می کند که اثرش تا چهل روز باقی می ماند.

توضیح:

1- از این حدیث استفاده می شود که علاوه بر آلودگی و بیماری خود شخص ادرار اغلف محیط را نیز آلوده می کند و منشأ میکرب مقاوم است و چهل روز لازم است که چرخه های طبیعت آن را بفرساید یا متحول نماید.

2- بنابراین ختنه از عوامل مهم ایمنی فردی و ایمنی اجتماعی است.

3- پیشتر به شرح رفت که هیچ کاستی و زیادی در قانون آفرینش وجود ندارد رشد ناخن لازم است اما چیدن آن نیز لازم است نه تنها انسان گربه نیز با ساییدن چنگالش به چوب و درخت از درازی ناخن هایش می کاهد این غریزه را نیز قانون طبیعت در نهاد گربه قرار داده است غلاف عضو تناسلی لازم است لیکن برای انسانی که در طبیعت و جنگل میان بوته ها بدون حفاظ زندگی می کند نه برای انسان مدنی و اجتماعی و دارای حفاظ انسان بومی غیر متمدن اولیه که از پوشش طبیعی غیر گیاهی آن هم نه به شکل شلوار استفاده می کرد عضو تناسلی او در معرض هوا و گرد و خاک قرار داشت گرد و خاک بی آلایش طبیعی که نه تنها آلوده نمی کرد بل خاصیت کاملا کافی ضد عفونی داشت.

در فصل ها و بخش های پیشین بیان گردید که محیط خانه نسبت به محیط شهر از چرخه های طبیعت محروم است و شهر نیز بخش عمده ای از موهبت چرخه های طبیعت را از دست می دهد پیکر انسان به دلیل پوشش های بسته و محدود و محصور کننده که از آغاز مدنیت هر روز بیش از پیش برای تأمین پوشش از مصنوعات تأمین می شود به شدت از چرخه های طبیعت دور می ماند غلاف عضو تناسلی برای انسان متمدن نه تنها سودی و نفعی ندارد بل محل تولید و پرورش میکروب های گوناگون می گردد.

4- ممکن است بهره التذاذی شخص اغلف از عمل جنسی زیاد باشد زیرا وجود غلاف موجب ماندگاری ظرافت عضو تناسلی می شود و حساسیت عضو محفوظ می ماند اما این نفع وقتی می تواند وجود داشته باشد که انسان نیز مانند حیوان سالانه تنها یک موسم معین برای عمل جنسی می داشت. تکرار عمل جنسی با فاصله های کم موجب فرسایش پوست عضو تناسلی می شود و در نتیجه در جامعه هایی که مردان ختنه نمی شوند توان جنسیشان از نظر کمیت در مقایسه با جامعه هایی که ختنه می شوند بسیار کم است.

ختنه موجب می شود که پوست عضو سفت تر و مقاوم تر باشد.

5- زنان در جامعه های اغلف بیش از جامعه هایی که به سنت ختنه پایبند هستند فاسد می شوند. زیرا مردان اغلف در اقناع زنان توان کافی را ندارند.

6- از حدیث ها به ویژه دسته ای از آن ها که به «حدیث های حنیفیت» ⁽¹⁾موسوم هستند استفاده می شود که سنت ختنه در زمان انبیایی که در مراحل آغازین مدنیت مبعوث شده اند نبوده است. زیرا هنوز جامعه بشری هم به عنوان حفاظ غلاف نیاز داشت و هم به دلیل نزدیکی تنگاتنگ با چرخه های طبیعیت از تولید میکروب به وسیله غلاف و آلودگی، نسبتاً ایمن بود.

سنت ختنه برای اولین بار در شریعت و فرهنگ ابراهیم - علیه السلام - آغاز گردیدده است یعنی حدود 4200 سال پیش که مدنیت ها به بلوغ لازم و فشردگی کاملشان که انسان را بیش از حد از چرخه های طبیعت دور کرد رسیده بودند.

اول من فعل ذلك ابراهيم الخيل - عليه السلام -: ⁽¹⁾امام صادق - علیه السلام - فرمود: اولین کسی که به ختنه اقدام کرده ابراهیم خلیل است.

7- تاریخ زندگی بشر نشان می دهد که همراه گسترش و فشردگی مدنیت ها و گستردگی امکانات رفاهی، هنری، ارتباطی آرایشی... تکرار گرائی انسان نسبت به عمل جنسی نیز بیشتر شده و می شود.

8- علت و حکمت سنت ختنه را نباید به موارد فوق منحصر دانست زیرا هر چه دانش بشر در ابعاد مختلف گسترش می یابد علل و حکمت های دیگری برای احکام شریعت کشف می شود.

فرد اغلف از جمله کسانی است که حق امامت جماعت را ندارد و از این حق اجتماعی محروم و ممنوع شده است.

و نیز شهادت و گواهی او پذیرفته نیست از این قانون بر می آید که

1- ختنه در اسلام از اهمیت بالایی برخوردار است.

2- این امر بهداشتی با همه امور بهداشتی فرق می کند و در ردیف اموری که برای حقوق اجتماعی معیار هستند، قرار دارد که آثار آن از دایره امور بهداشتی به دایره امور حقوقی نیز وارد شده و در آن عرصه نیز تعیین کننده است.

3- اغلف در ردیف منفورترین افراد قرار گرفته است:

عن امير المؤمنين - عليه السلام - قال: سِتَّةٌ لَا یَنْبَغِی أَنْ یَؤُمُّوا النَّاسَ وَلَدُ الزِّنَا وَ الْمُرْتَدُّ وَ الْأَعْرَابِیُّ بَعْدَ الْهِجْرَةِ وَ شَارِبُ الْخَمْرِ وَ الْمَحْدُودُ وَ الْأَغْلَفُ: ⁽²⁾على - عليه السلام - فرمود: شش کس حق امامت بر جماعت را ندارند: ولد زنا، مرتد کسی که مدنیت را رها کرده و بدوی، شده شراب خوار کسی که حدی از حدود بر او جاری شده و کسی که ختنه نشده.

عن ابي عبدالله - عليه السلام - قال: لاَ یَؤُمُّ اَلنَّاسَ اَلْمَحْدُودُ وَ وَلَدُ اَلزِّنَا وَ اَلْأَغْلَفُ وَ اَلْأَعْرَابِیُّ وَ اَلْمَجْنُونُ وَ اَلْأَبْرَصُ وَ اَلْعَبْدُ ⁽³⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمود امام جماعت نمی شود کسی که حدی از حدود بر او جاری شده و ولد زنا، و اغلف، و اعرابی (بدوی) و دیوانه و کسی که بیماری برص دارد و برده.

علت این، محرومیت اغلف بودن به عنوان صرفاً «گناه» نیست زیرا در این ردیف ابرص و برده نیز آمده که گناهی نکرده اند بلکه عامل و علت اصلی حفاظت جامع از سرایت و شیوع دو عامل ضد بهداشتی و حفاظت کرامت جامع از پستی و رذالت است.

ایمنی و تغذیه کودک

اولین ماده غذایی که به ذائقه کودک می رسد، مهم است. گویا هم تأثیر عمیق جسمی و هم تأثیر عمیق روانی دارد.

حدیث های متعددی، خرما آب، باران آب فرات تربت امام حسین (علیه السلام) را به عنوان اولین چشیدنی توصیه کرده اند.

انسان دو نوع خطور خاطره دارد:

1- یاد کردن یا به یاد آمدن خاطره های گذشته به طور آگاهانه و به طور شناخته.

2- خطور خاطره در ذهن و نهاد انسان به طور ناشناخته خاطره ای که تنها لذت آن به یاد روح انسان می آید اما خود آن خاطره را نمی شناسد و نمی تواند صحنه آن را دوباره در ذهنش بازسازی نماید تنها یک احساس از آن دارد و به اصطلاح بوی خوش آشنا را در می یابد بدون این که با منشاء، آن آشنایی فعلی داشته باشد.

انسان بدون این که بداند به طور ناآگاهانه همیشه به دنبال آن خاطره ناشناخته است و هر جا آن را بیابد فوراً انس گیرد و احساس خودی می کند این بوی خوش را در جایی و زمانی استشمام کرده ام این مزه و طعم دلچسب برایم سخت آشنا و روان فزا است.

بخشی از شخصیت فرد را همین خاطرات ناشناخته تشکیل می دهند.

در مرحله آگاهی نیز وقتی که فردی می شنود او را با تربت مردی مانند امام حسین (علیه السلام) سق برداری» کرده اند بی تردید نسبت به آن هم احساس خوشبختی می کند و هم احساس یک نوع تعهد.

در مورد شنیده ها نیز اولین شنیدنی سخت مهم است اولین، آوا اولین آهنگ برای شخصیت کودک سازنده است نوزادی که هنگام تولد به گوشش اذان و اقامه گفته اند هرگز از شنیدن آن ها در سنین بالا آزرده نمی شود گرچه حال و حوصله شنیدن هیچ چیز را نداشته باشد.

و تأثیرات جسمی اولین تغذیه هم روشن و هم مسلم است.

عن اميرالمؤمنين (علیه السلام) قال: حَنِّکُوا أَوْلاَدَکُمْ بِالتَّمْرِ فَکَذَا فَعَلَ رسول الله (صلی الله علیه و آله بالحسن و الحسين (علیه السلام)): ⁽¹⁾امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود فرزندانتان را با خرما «سق برداری» کنید پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) در مورد حسن و حسین (علیه السلام) همین کار را کرد.

عن الصادق (علیه السلام) قال: حَنِّكُوا أَوْلَادَكُمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ وَ بِتُرْبَةِ الْحُسَيْنِ (علیه السلام فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَبِمَاءِ السَّمَاءِ) ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود:

فرزندانتان را با آب فرات و با تربت امام حسین (علیه السلام) سق برداری کنید اگر به آن دو دسترسی نداشتید از آب باران استفاده کنید.

چگونگی اولین غذای زائو در شیر او تأثیر دارد و چگونگی آن شیر نیز در چگونگی شخصیت و جسم کودک اثر دارد: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) ليكن اول ما تأكل النفساء الرطب... قيل: يا رسول الله فَإِنْ لَمْ یَکُنْ إِبَّانَ اَلرُّطَبِ؟ قَالَ سَبْعُ تَمَرَاتٍ...لاَ تَأْکُلُ نُفَسَاءُ یَوْمَ تَلِدُ اَلرُّطَبَ فَیَکُونُ غُلاَماً إِلاَّ کَانَ حَلِیماً وَ إِنْ کَانَتْ...جَارِیَهً تَکُونُ حَلِیمَهً: ⁽³⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله)

فرمود: باید اولین غذای زائو رطب باشد... گفتند ای پیامبر خدا اگر موسم رطب نباشد - ؟ فرمود: هفت عدد خرما...، نمی خورد زائو در اولین روز زایمانش رطب را مگر فرزندش بردبار و حلیم بار می آید پسر باشد فرزندش یا دختر.

سمعت ابا عبدالله (علیه السلام) يقول: أَطْعِمُوا اَلْبَرْنِیَّ نِسَاءَکُمْ فِی نِفَاسِهِنَّ تَحْلُمْ أَوْلاَدُکُمْ ⁽¹⁾شنیدم از امام صادق (علیه السلام) که فرمود: بخورانید زنانتان را در زمان زایمانشان خرمای برنی تا فرزندانتان بردبار شوند.

برنی: نوعی از انواع خرما

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): لَیْسَ لِلصَّبِیِّ لَبَنٌ خَیْرٌ مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ ⁽²⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود برای کودک هیچ شیری بهتر از شیر مادرش نیست.

قال اميرالمؤمنين (علیه السلام): مَا مِنْ لَبَنٍ رَضَعَ بِهِ الصَّبِيُّ أَعْظَمَ بَرَكَةً مِنْ لَبَنِ أُمِّهِ ⁽³⁾علی (علیه السلام) فرمود: هیچ شیری برای شیرخوار پر برکت تر از شیر مادرش نیست.

لازم است کودک از شیر هر دو پستان تغذیه شود تا غذای متعادل به او برسد. گاهی در اثر بی توجهی و گاهی به دلیل تنبلی و سستی و گاهی نیز به دلیل دو قلو بودن کودکان این اصل مهم مورد سهل انگاری قرار می گیرد، علی (علیه السلام) نسبت به این غفلت هشدار می دهد.

كان على (علیه السلام) يقول: اِنْهَوْا نِسَاءَکُمْ أَنْ یُرْضِعْنَ یَمِیناً وَ شِمَالاً فَإِنَّهُنَّ یَنْسَیْنَ ⁽⁴⁾علی (علیه السلام) فرمود: زنانتان را از این که تنها از پستان راست یا تنها از پستان چپ کودک را شیر دهند باز دارید زیرا آن ها این اصل را فراموش می کنند.

عَنْ أُمِّهِ أُمِّ إِسْحَاقَ بِنْتِ سُلَیْمَانَ قَالَتْ: نَظَرَ إِلَیَّ أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ أَنَا أُرْضِعُ أَحَدَ اِبْنَیَّ، مُحَمَّدٍ أَوْ إِسْحَاقَ فَقَالَ یَا أُمَّ إِسْحَاقَ ، لاَ تُرْضِعِیهِ مِنْ ثَدْیٍ وَاحِدٍ وَ أَرْضِعِیهِ مِنْ کِلَیْهِمَا.... ⁽⁵⁾ام اسحاق دختر سلیمان می گوید: من یکی از دو پسرم محمد و اسحاق را شیر می دادم امام صادق نگاهی به من کرد و فرمود: ای ام اسحاق او را از یک پستان شیر نده از هر دو پستان شیر بده. قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): إِذَا وَقَعَ اَلْوَلَدُ فِی بَطْنِ أُمِّهِ... جَعَلَ اَللَّهُ تَعَالَی رِزْقَهُ فِی ثَدْیَیْ أُمِّهِ فِی أَحَدِهِمَا شَرَابُهُ وَ فِی اَلْآخَرِ طَعَامُهُ: ⁽⁶⁾رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: آن گاه که فرزند در شکم قرار می گیرد... خداوند غذای او را در دو پستان مادرش قرار می دهد در یکی نوشیدنی او و در دیگری خوردنی او.

توضیح:

1- در فصل های آینده به ویژه فصل خصلت های حادثه ساز خواهیم دید که عدم بردباری و عدم خون سردی لازم، و عدم تعادل جسمی و روانی، زمینه حوادث ناگوار و تهدید کننده ایمنی است.

2- کمتر کسی است که در سنین بالا دچار «خصلت» مثبت یا منفی شود بیشتر خصایل یا جنبه توارثی و ژنتیکی دارند و یا در دوران جنینی و شیرخوارگی و آن گاه در دوران نوجوانی تکوین می یابند.

نظر به این که در حدیث بالا مشخص نشد کدام پستان منبع خوردنی کودک و کدام منبع نوشیدنی او را تأمین می کند معلوم می شود که سخن حالت استعاری دارد یعنی همان طور که افراد بزرگسال هم به خوراک و هم به آشامیدنی نیاز دارند و بدون یکی از آن ها تغذیه شان متعادل نمی شود همین طور کودک نیازمند غذای متعادل است و این تعادل به وسیله هر دو پستان مادر تأمین می شود.

قال الصادق (علیه السلام) اَلْفَرْضُ فِی اَلرَّضَاعِ أَحَدٌ وَ عِشْرُونَ شَهْراً فَمَا نَقَصَ عَنْ أَحَدٍ وَ عِشْرِینَ شَهْراً فَقَدْ نَقَصَ اَلْمُرْضِعُ وَ إِنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ اَلرَّضَاعَهَ فَحَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود شیر دادن به کودک به مدت 21 ماه ضروری و واجب است و هر چه از 21 ماه کاسته شود موجب نقص در کودک خواهد شد و اگر کسی بخواهد شیر دادن را با تمام و کمال انجام دهد پس دو سال تمام شیر بدهد.

قال الصادق (علیه السلام): اَلرَّضَاعُ وَاحِدٌ وَ عِشْرُونَ شَهْراً فَمَا نَقَصَ فَهُوَ جَوْرٌ عَلَی اَلصَّبِیِّ: ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: دوران شیر خوارگی 21 ماه است و هر چه از آن کاسته شود ستمی است بر کودک.

ایمنی: نقص جسمی و نقص روانی همیشه می تواند علت و معلول همدیگر باشند این قاعده در مورد برخی از نقص ها در سنین آغازین از شدت ملازمه برخوردار است و شاید بتوان گفت هیچ نقص جسمی در کودک نیست که موجب نقص روانی نباشد و بالعکس و کودک ناقص علاوه بر این که خودش از نعمت صحت برخوردار نیست در آینده منشاء حوادث ضد ایمنی برای همکاران و دیگران نیز می شود.

شیر گاو و گوسفند سزاوار خود گاو و گوسفند است و شیر انسان لایق انسان غذاهای مصنوعی موجب شخصیت مصنوعی می شود و بی تردید نقص هایی را در پی دارد - البته موارد ضرورت، ضرورت است - شیر تنها مواد غذایی مقوم جسم نیست شیر یکی از مقومات مهم شخصیت نیز هست قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) لاتَستَرضِعُوا الحَمقاءَ ولا العَمشاءَ فإنّ اللَّبَنَ یُعدِی: ⁽³⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: زن احمق و زن کودن را جهت شیر دادن انتخاب نکنید زیرا شیر و (ویژگی های صاحب شیر) سرایت می کند.

عمشاء: زن کودن - عمشاء زنی که بیماری آبزیزی چشم دارد.

عن ابى الحسن قال: سَأَلْتُهُ عَنِ اِمْرَأَهٍ وَلَدَتْ مِنَ اَلزِّنَا هَلْ یَصْلُحُ أَنْ یُسْتَرْضَعَ بِلَبَنِهَا قَالَ لاَ یَصْلُحُ وَ لاَ لَبَنُ اِبْنَتِهَا اَلَّتِی وُلِدَتْ مِنَ اَلزِّنَا: ⁽⁴⁾از امام کاظم (علیه السلام) پرسیدم از زنی که فرزندی از زنا زاییده آیا صلاحیت دارد از او خواسته شود به کودک شیر دهد؟ فرمود: صلاحیت ندارد نه او و نه شیر دختری که او از زنا آورده است.

بهداشت جسمی کودک

ولدت فاطمة الحسن (علیه السلام) أخرج الى رسول الله (صلی الله علیه و آله) فِی خِرْقَهٍ صَفْرَاءَ فَقَالَ أَ لَمْ أَنْهَکُمْ أَنْ تَلُفُّوهُ فِی خِرْقَهٍ صَفْرَاءَ ثُمَّ رَمَی بِهَا وَ أَخَذَ خِرْقَهً بَیْضَاءَ فَلَفَّهُ فِیهَا ⁽¹⁾وقتی که فاطمه (سلام الله علیها) امام حسن (علیه السلام) را به دنیا آورد او را در پارچه ای زرد به حضور پیامبر(صلی الله علیه و آله) بردند، فرمود: مگر نگفته بودم او را در لباس زرد قرار ندهید؟ آن گاه پارچه زرد را دور انداخت و کودک را لباس سفید پوشانید.

توضیح میکروب از رنگ سفید گریزان است رنگ سفید باعث می شود چرک و لکه و آلودگی زودتر به چشم آید و شخص به زدودن آن آلودگی ها بپردازد.

در فصل «ایمنی و محیط کار» بخش «ایمنی و رنگ» در مورد رنگ بحث مشروحی خواهیم داشت.

عن الرضا (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) اِغْسِلُوا صِبْیَانَکُمْ مِنَ اَلْغَمَرِ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ یَشَمُّ اَلْغَمَرَ فَیَفْزَعُ اَلصَّبِیُّ فِی رُقَادِهِ..... ⁽²⁾از امام رضا (علیه السلام) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود کودکانتان را از چربی ها بشوئید زیرا شیطان چربی ها را استشمام می کند و کودک را از خواب می پراند.

توضیح:

1- غمر آلودگی به وسیله چربی ها.

2- ظاهراً این حدیث هم شامل کودکان شیرخوار و هم کودکان بزرگتر که از غذاهای چربی دیگر نیز می خورند، می شود.

3- باز باید گفت مراد از شیطان میکرب است و عبارت حدیث دارای جنبه استعاری است.

4- میکرب ایجاد ناراحتی در پوست و دستگاه تنفس و... می کند و یکی از آثارش پریدن کودک از خواب است.

ایمنی و تربیت کودک

از نو یادآوری می شود موضوع بحث این کتاب ایمنی حفاظت و بهداشت است بنابراین در هیچ کدام از فصل ها و بخش های آن همه برنامه ها و دستورات اسلام مورد بحث قرار نگرفته است حتی در همین موضوع محدود نیز معمولاً تنها به ذکر نمونه ها بسنده شده است در موضوع تربیت نیز فقط چند نمونه آورده می شود:

توحید مفضل: اعْرِفْ یَا مُفَضَّلُ مَا لِلْأَطْفَالِ فِی الْبُکَاءِ مِنَ الْمَنْفَعَهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ فِی أَدْمِغَهِ الْأَطْفَالِ رُطُوبَهً إِنْ بَقِیَتْ فِیهَا أَحْدَثَتْ عَلَیْهِمْ أَحْدَاثاً جَلِیلَهً وَ عِلَلًا عَظِیمَهً مِنْ ذَهَابِ الْبَ-صَرِ وَ غَیْرِهِ فَالْبُکَاءُ یُسِیلُ تِلْکَ الرُّطُوبَهَ مِنْ رُءُوسِهِمْ فَیُعْقِبُهُمْ ذَلِکَ الصِّحَّهَ فِی أَبْدَانِهِمْ ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) در ضمن درس مشروحی که به مفضل بن عمر (دانشمند معروف) ارائه می دهد

می گوید ای مفضل بدان که برای کودکان در گریه کردنشان سودی هست. زیرا در مخ و مغز اطفال رطوبتی هست اگر باقی بماند آنان را دچار مشکلات بزرگ می کند و نقص های بزرگی را در آن ها پدید می آورد از قبیل از دست دادن

بینایی و غیره گریه آن رطوبت را از محتوای سر آن ها به بیرون جاری می کند و در نتیجه صحت و سلامتی را در بدن آنان تأمین می کند.

فَأَمَّا مَا يَسِيلُ مِنْ أَفْوَاهِ الْأَطْفَالِ مِنَ الرِّيقِ فَفِي ذَلِكَ خُرُوجُ الرُّطُوبَةِ الَّتِي لَوْ بَقِيَتْ فِي أَبْدَانِهِمْ لَأَحْدَثَتْ عَلَيْهِمُ الْأُمُورَ الْعَظِيمَةَ كَمَنْ تَرَاهُ قَدْ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الرُّطُوبَةُ فَأَخْرَجَتْهُ إِلَى حَدِّ الْبَلَهِ وَ الْجُنُونِ وَ التَّخْلِيطِ ⁽¹⁾و اما آن چه از (دهان و بینی) اطفال ترشح می کند آن نیز برای بیرون ریختن رطوبتی است که اگر در اندام جسمشان باقی بماند آنان را دچار نقص های عظیم می کند همان طور که مشاهده می کنی افرادی را که رطوبت بر جسمشان غلبه کرده و آنان را دچار ابلهی، جنون و آمیختگی سیستم فکری کرده است. توضیح:

1- کودک در سال های اول هر نیاز و خواسته و ناراحتی خویش را به وسیله گریه اعلام می دارد و باید به آن توجه شود و پاسخ و اقدام لازم به عمل آید. مراد امام (علیه السلام) بیان حکمت تکوین این اصل در کودک است که چرا برای «اعلام» گریه انتخاب شده است.

2- مقصود امام (علیه السلام) وقتی روشن می شود که مقایسه ای بین انسان و حیوان شود به قول آن دانشمند مسلمان: اگر نوزاد حیوانات مانند نوزاد انسان توان گریه کردن، داشتند شاید قدرت اندیشه شان به قدرت اندیشه انسان نزدیک می شد.

3- باید به گریه کودک پاسخ لازم را در عمل، داد، لیکن نه در حد افراط ناشی از محبت مادری یا افراد ناشی از علم گرایی تک بعدی باید عکس العمل والدین در قبال گریه نوزاد یک واکنش خونسردانه شبیه گفتگویی باشد که با کودک هفت ساله دارند. سرعت و دستپاچگی و توسل به هر چاره و ابزار برای ساکت کردن کودک یک روال طبیعی نیست.

4- منظور حدیث این است که گریه طفل یک فاجعه نیست، یک آفت خطرناک نیست بل در حد لازم مفید و سازنده و عامل مهمی در تأمین ایمنی است.

5- در تجربه عینی نیز پیام حدیث را مشاهده می کنیم معمولاً چشم و بینی دیوانگان خشک و بدون ترشح است. عن اميرالمؤمنين (علیه السلام) قال: یُرْخَی اَلصَّبِیُّ سَبْعاً وَ یُؤَدَّبُ سَبْعاً وَ یُسْتَخْدَمُ سَبْعاً وَ یَنْتَهِی طُولُهُ فِی ثَلاَثٍ وَ عِشْرِینَ وَ عَقْلُهُ فِی خَمْسَهٍ وَ ثَلاَثِینَ وَ مَا کَانَ بَعْدَ ذَلِکَ فَبِالتَّجَارِبِ ⁽²⁾

علی (علیه السلام) فرمود: کودک هفت سال آزاد گذاشته می شود و در هفت سال دوم ادب آموخته می شود، و در هفت سال سوم از او مسئولیت خواسته می شود. در 23 سالگی بنیان او تکمیل می شود و در 35 سالگی عقلش کامل می گردد و پس از آن دوران تجربه اندوزی اوست نه رشد شخصیت ذاتی.

توضیح:

1- واژه «طول» به معنی بنیان است که شامل بنیان جسمی و بنیان شخصیتی می شود:

لغت: الطول: القدرة: الغنى الفضل، العطاء.

2- هفت سال اول دوران آزادی کامل است آزادی از کار یدی کار فکری، و آزادی از مسئولیت «و این پیام لفظ یرخی» است و مراد از آزادی رها کردن و به سر خود واگذاشتن نیست تا مثلاً یک کودک پنج ساله هر اقدام درست و نادرست را انجام دهد.

در اصول تربیتی مهمتر از هر اصلی و موثرتر از هر عاملی دو عنصر است: نظارت و کنترل.

رفتار انسان با حیوان ها بر اساس «کنترل» و «تربیت کنترلی است و رفتار انسان با انسان در تربیت بر اساس نظارت و کنترل است تربیتی) که آمیزه ای از نظارت و کنترل باشد.است و مشکل در همین جاست که عنصر نظارت به چه میزان باشد و عنصر کنترل به چه میزان؟ وانگهی موضوع و مورد کنترل کجاست و موضوع و مورد نظارت کجا؟

یعنی در کدام شرایط باید بر مقدار نظارت افزوده شود و در کدام شرایط بر میزان کنترل افزوده شود تا این معجون مرکب آن تعادل لازم برای هر شرایط ویژه ای را بیابد.

اگر مربی در این کار موفق شود عمل او «تربیت» هدایتی است یعنی کودک همه چیز دارد و می تواند خودش رشد کند مربی فقط هدایتگر است و نباید چیزی به او بدهد یا چیزی را از او بگیرد.

اگر اصول و فروع تربیت یک دانش و علم است عملی و پیاده کردن این علم بر روی وجود کودک یک هنر است.

4- مربی باید قبل از هر چیز این اصل را بداند که در قبال هیچ رفتاری نباید صرفاً نظارتی یا صرفاً کنترلی، عمل کرد. اساساً عمل نظارتی محض و عمل کنترلی محض در قبال هر رفتار صحیح و ناصحیح کودک، کاری است نادرست و ناقض تربیت.

5- بالاترین حد کنترل مسئولیت خواهی است که در هفت سال اول باید کاملاً از آن پرهیز شود. برخلاف نظر برخی از علم گرایان که دچار بینش تک بعدی می شوند.

6- روند تربیت - که آمیزه ای از نظارت و کنترل است - باید مجموعاً در لباس و قالب نظارت باشد به طوری که عنصر کنترل در عین این که (هست برای کودک محسوس، نباشد و او همه برخوردهای مربّی را نظارتی محض، تلقی کند او را هدایت گر بداند نه دهنده چیزی که او ندارد و نه گیرنده و حذف کننده چیزی که در وجود او هست.

7- باید توجه داشت که شدت نظارت نیز معنایی غیر از کنترل ندارد.

8- استتار نظارت و مخفی داشتن آن و اعمال نظارت همراه با پنهان کاری نیز درست نیست زیرا دو لازمه منفی دارد:

الف) بالاخره کودک پی به پنهان کاری مربی خواهد برد و دچار نفاق و دو روئی می شود که در حقیقت از مربی به او القاء شده است.

ب) کودک باید نظارتی را که بر او هست احساس کند و این یکی از نیازهای روانی و شخصیتی اوست، در غیر این صورت از نظر روانی اقناع نشده و دچار خصلت بهانه گیری می شود زیرا کمبود نظارت برای او حاکی از کم توجهی نسبت به او می شود.

9- در یک نگاه کلی می توان همه اشتباهات یک مربی را در دو جمله خلاصه کرد گمان می کند کودک فلان چیز را ندارد و باید به او داده شود یا فلان چیز زاید را دارد باید از ذات او حذف شود.

او باید بداند کودک به این افزودن ها و حذف کردن ها نیاز ندارد او همه چیز را دارد لیکن، بالقوه، تنها کاری که مربی می کند کمک به جریان انتقال آن ها به فعلیت است. چنین مربی ای بی تردید موفق خواهد بود.

10- تربیت، هدایتی که ترکیب ظریفکارانه ای از نظارت و کنترل، است معیار توان و عدم توان مربی می باشد. افراط از خط هدایت و تفریط از افق هدایت نشان دهنده ناتوانی مربی است.

لغزش های جزئی از این خط امر عادی است و هیچ کسی از آن بری نیست تا وقتی که این لغزش ها به حد افراط و تفریط نرسد.

11- مراد از واژه «هدایت» در عنوان «تربیت هدایتی» در رتبه، اول هدیات فکر و اندیشه و یادگیری کودک نیست.

و این نکته بس مهم است بل مراد هدایت توان های بالقوه است که به طور سالم به فعلیت برسد.

هدایت فکر و اندیشه و یادگیری کودک نباید هدف باشد بلکه باید ابزاری برای سلامت و صحت جریان مذکور باشد. متأسفانه اکثریت قریب به اتفاق مربیان به این نکته مهم توجه نمی کنند.

12- مربی باید درصدد محصول برداری نباشد. چشم انداز کوتاه مدت مصداق تربیت «هدایتی» نیست درو کردن محصول قبل از موسم آن است. او باید در صدد پرورش باشد پرورش جاری یک جریان جاری (جریان قوه به فعل) و حفاظت سلامت و صحت این جریان و بس کار و عمل مربی در دهه های بعد محصول و ثمر خواهد داد. حدیث بالا برنامه تربیت را در سه دوره هفت ساله مشخص تنظیم می نماید که بهتر است یک نگاه مجدد به آن ها داشته باشیم:

در هفت سال اول:

1- تربیت صحیح تربیت هدایتی است.

2- عنصر کنترل در عنصر نظارت مستتر می شود و باید بشود.

3- از نظارت شدید پرهیز شود.

4- از نظارت غیر محسوس (یا کمتر محسوس) پرهیز شود.

5- هیچ نوع مسئولیت از کودک خواسته نشود.

6- لازم است سعی شود تا جایی که ممکن است مطالب ضروری به او «القاء» شود و از برخورد مستقیم که با تلخی و مسئولیت آموزش همراه است پرهیز شود.

7- کار کشیدن از کودک به عنوان «آمادگی» و وادار کردن او به طور مستقیم یا غیر مستقیم برای نقاشی، یادگیری حروف الفبا به ویژه آشنا کردن او با جدول ضرب و تشویق به آن و... به هیچ وجه مفید نیست. کودن ترین کودک در سنین پاین در نظر والدین نابغه ای تام العیار می نماید و این احساس موجب می شود که کودک را به «کار» وادارند.

8- توجه کردن به کاغذ و قلم در این سنین در صورتی درست است که دقیقاً ماهیت «بازی» داشته باشد. در این اصل نیز گاهی اشتباه می شود. والدین کودک را به بازی هایی تشویق می کنند که در آینده به درد او بخورد مثلاً او را «محاسبه گر» بار بیاورد. کارخانه های اسباب بازی سازی نیز در این سلیقه به کمک والدین آمده و تکه های مثلاً ساختمان

درست می کنند که کودک هم بازی کند و هم با مونتاژ کردن آن ها محاسبه گر بار بیاید. غافل از این که همین حسابگری در واقع یک «کار» است نه یک «بازی».

غنچه باید با روند طبیعی خویش باز شود اگر زیبایی های آن زودتر به معرض تماشا در آورده شود جالب و خوش آیند است لیکن آینده آن که باید یک گل کامل شود، لطمه می خورد.

کودک بر اساس فطرت انسانی خویش همیشه در صدد یادگیری و حتی حسابگری، است شتاب دادن به این جریان بالقوه برای به فعلیت رسیدن، اقدام نادرست است.

9- اگر من بگویم همه این برنامه های رایج به عنوان «آموزش های آمادگی» در پیش از هفت سال، نادرست و اشتباه است بر همگان حق می دهم که سخنم را مردود بدانند. لیکن در آینده درستی ادعایم روشن خواهد شد.

اما این سوال را جداً مطرح می کنم در جامعه ما حدود نیم قرن است که «آموزش مدرسه ای قبل از هفت سال» ابتدا با نام و عنوان «تهیه» - دوره تهیه سپس تحت عنوان «آمادگی به عمل» و اجرا گذاشته شده است آیا این برنامه درصد نابغه های جامعه ما را افزایش داده یا از آن کاسته است؟ محور این پرسش «درصد» است نه افزایش کمّی جمعیت که لزوماً و الزاماً افزایش افراد نابغه و دانشمند را در پیدارد.

10- در هفت سال اول نیز لازم است کودک با مسئولیت رو به رو شود لیکن با شیوه هنرمندانه در خطاب که «بایدها» و «نبایدها» متوجه انسان باشد نه شخص او انسان باید چنین، کند انسان نباید چنان کند. این پسندیده است، آن پسندیده نیست و کودک در این خطاب باید در مقام داوری بنشیند نه شخص مورد خطاب و مؤاخذه.

و نباید در قالب باید این کار را بکنی باید از آن کار بپرهیزی این کار تو بد است این کار تو خوب است و.... باشد.

11- تشویق و تنبیه در این دوران عنصری از تربیت نیست تنها ابزاری است که مربی برای تکمیل جنبه هنری کار خویش از آن استفاده می کند.

در هفت سال دوم

1- استتار عنصر کنترل کمی رقیق می شود اما رنگ و بوی تربیت باید همان نظارت باشد.

2- فصل آموزش به معنای اصطلاحی و نیز تعلیم «بایدها» و «نبایدها» و توقع عمل به آن ها، شروع می شود.

3- تشویق و تنبیه عنصر سوم است که در این دوره نقشی مساوی با دو عنصر نظارت و کنترل پیدا می کند که در هفت سال اول تنها به عنوان ابزار در چگونگی هنر تربیت، بود.

4- مسئولیت آموزش و تیزی و تلخی باید و نباید متوجه او می شود. لیکن با توجه به ویژگیهای جسمی و شخصیتی او، یعنی میزان و مقدار مسولیت و تلخی آن را ویژگی های خود کودک تعیین می کند و بسته به کشش و تحمل شخصیتی او است.

هفت سال سوم

1 - عنصر کنترل از ماهیت تربیت کنار گذاشته می شود و می ماند تشویق و نظارت اهرم کنترل به خود جوان سپرده می شود که خودش خویشتن را کنترل کند. و والدین یا هر مربی دیگر نیز همین را از او می خواهند و این معنای همان مسئولیت خواهی است.

2- در این دوران، کنترل مانند پرس است که جوان را یا بی شخصیت و یا عاصی به بار می آورد.

3- همچنان شیوه هنرمندانگی باید تا پایان 21 سالگی در رفتار مربی با قوت خود باقی باشد.

4- احترام و رعایت حریم شخصیت جوان با این تلقی که «او در نظر مربی یک انسان کامل است» به عنوان عنصری در جای عنصر کنترل قرار می گیرد.

5- مقایسه جوان با جوان برتر از او برای شخصیت او سخت خطرناک است و مقایسه او با جوان کهتر از او برایش نگران کننده است زیرا می داند که در ماورای این مقایسه آن مقایسه نیز هست گرچه مربی از آن ظاهراً خودداری می کند.

6- چیزی به نام تربیت - تربیت خانوادگی در پایان 21 سالگی و ورود به 22 سالگی از بین می رود و دیگر نه امکان دارد و نه فایده ای والدین و هر مربی خانوادگی باید این گونه هوس ها را از سر بیرون کند. مربی و والدین تنها می توانند نقش مشاور و احیاناً نقش «تذکر دهنده» داشته باشند. و توقع بیش از این جز آزار جوان و عاصی کردن او و نیز آزاد خود بهره ای نخواهد داشت خواه جوان دارای شخصیت مطلوب باشد و خواه، نه که در حدیث زیر به آن تصریح شده است.

عن الصادق قال: دَعْ اِبْنَکَ یَلْعَبْ سَبْعَ سِنِینَ وَ یُؤَدَّبْ سَبْعاً وَ اِلْزَمْهُ نَفْسَکَ سَبْعَ سِنِینَ فَإِنْ أَفْلَحَ وَ إِلاَّ فَإِنَّهُ مَنْ لاَ خَیْرَ فِیهِ ⁽¹⁾بگذار پسرت هفت سال بازی کند و هفت سال دوم دوره آموزش اوست، و هفت سال سوم او را همراه و همکار قرار بده. پس اگر (در پایان 21 سالگی) دارای رشد و رستگاری باشد، چه بهتر و گرنه او کسی است که خیری در او نیست.

توضیح:

1- مراد از «همراهت قرار بده» یعنی رفتاری با او آغاز کن مانند رفتار دو مرد با همدیگر بهترین تبلور این رفتار طرف مشورت قرار دادن اوست.

2- باز از جمله مزبور بر می آید که عصر مسئولیت خواهی مانند آن چه از هر مردی می خواهند فرا رسیده است.

3- بدیهی است حدیث در علوم انسانی بحث می کند و مقصود از جمله «و گرنه خیری در او نیست» بیان یک اصل است و پیشتر گفته شد هر اصل و قاعده و فرمول در علوم انسانی استثنا پذیر است بر خلاف علوم ریاضی. یعنی معمولاً انسان ها خودشان را در پایان 21 سالگی نشان می دهند و به قول حدیث، اول بنیانشان هم از جهت جسمی و هم از جهت شخصیتی تکوین می یابد و کمتر کسی است که در سنین بعدی تحول اساسی در جسم و شخصیت او ظاهر شود.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی اَلْفِطْرَهِ حَتَّی یَکُونَ أَبَوَاهُ یُهَوِّدَانِهِ وَ یُنَصِّرَانِهِ ⁽¹⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کودک بر اساس فطرت توحید به دنیا می آید و این پدر و مادر (محیط تربیتی) است که او را نصرانی یا یهودی بار می آورد.

ایمنی حفاظت کودک دشوارتر است یا بهداشت او؟

از نظر جسمی کودک موجودی است بالقوه رشد کننده و فاقد هر نوع دفاع حفاظتی و دفاع بهداشتی. و در دوران نخست بهداشت او حفاظت و حفاظت او بهداشت او است و میان این دو مقوله نمی توان تفکیک قائل شد. سپس به تدریج حس «خطر گریزی» در او فعال می شود غریزه حفاظت از خود و پرهیز از برخی چیزها در او به کار می افتد، لیکن به موازات آن بازی گوشی نیز در او تحریک می شود نه تنها چیزی از اهمیت حفاظت کاسته نمی شود بل در این مرحله مقوله حفاظت کاملاً از مقوله بهداشت جدا می شود و برای مربی تأمین حفاظت دشوارتر از تأمین بهداشت می گردد.

از نظر روانی و شخصیتی، از دیدگاه حدیث بالا حفاظت آن شخصیت بالقوه و «فطری» که کودک دارد سخت مشکل است. ای کاش مربی همان سرمایه ذاتی را که کودک از شکم مادر آورده است حفظ کند و تا هفت سال کاری با آن نداشته باشد. البته اتخاذ چنین روشی غیر ممکن است زیرا از طرفی تربیت و تأمین ایمنی ضرورت دارد و از طرف دیگر حفظ شخصیت بالقوه، فطری و انتخاب یک راه صحیح است که مشکل است. بهداشت فطرت کودک توسط مربی معمولاً بر حفظ فطرت او لطمه می زند یعنی در این مورد بهداشت بر عليه بهداشت می شود و چون هیچ راه چاره ای با چهارچوبه مشخص مانند (ریاضیات) وجود ندارد پس باید اصل را بر این گذاشت که حتی الامکان از ایجاد تغییر در فطرت او و به اصطلاح از کانالیزه کردن جریان رشد بالقوه او پرهیز شود.

به ویژه اگر شخص تربیت کننده دارای حرفه مربیگری باشد و در مقام تربیت فرزند خود باشد که یک خطر جدی این فرزند را تهدید می کند که کودکان دیگر از آن آسوده اند.

یک فرد نظامی می خواهد همه چیز را با راه حل نظامی حل کند یک تاجر گمان می کند اشکال موتوری خودرو را با چانه زدن با خودرو می شود حل کرد این خصلت در همه ما انسان ها با نسبتی از شدت و ضعف وجود دارد، وای به حال کودکی که پدر و مادرش مربی حرفه ای با خصلت شدید مذکور باشند آنان شخصیت کودک را مثل آب به نحو دلخواه خودشان لوله کشی می کنند با این که گمان می کنند از کنترل خودداری می کنند مساله را از کنترل فراتر برده به قالب گیری می رسانند با تمام توان سعی می کنند غنچه را قبل از موسم طبیعی باز کنند و مانند خالی کردن محتوای یک ظرف همه استعدادهای کودک را بیرون می کشند.

بهتر است سعی نکنیم بر استعداد کودک بیفزائیم چنین ایده ای هرگز تحقق نخواهد یافت بگذاریم خودش راه برود، رشد کند، ما تنها هدایتگر هستیم. آن چه ضرورت دارد حفظ و حفاظت استعداد کودک است و بهداشت آن استعداد از عوارض منفی و همین کافی است.

و با بیان دیگر آن تربیت صحیح است که از تأمین «ایمنی» فراتر نرود:

الف) حفاظت استعداد.

ب) بهداشت استعداد در جریان انتقال از قوه به فعل.

مربی که می داند با یک موجود طبیعی بالنده و بالقوه توانمند روبرو است پس باید طبیعت او را از او نگیرد، بالندگی او را به مسیرهای مصنوعی نیندازد.

و این برنامه هفت سال او است.

در هفت سال دوم این غنچه به مقداری باز شده است و هنگام آن رسیده که تحت آموزش قرار گیرد و به تدریج بایدها و نبایدها که در دوره پیش به او «القاء» می شد اینک با نسبتی از صراحت در برنامه آموزشی قرار گیرد. گرچه هنوز خیلی زود است که اصل «القاء» از برنامه تربیت حذف شود.

در دوره هفت ساله اول هم از نظر جسمی و هم از نظر روانی - پس از مرحله ای که حفاظت و بهداشت از هم جدا شده و هر کدام معنای ویژه خود را می یابند - حفاظت مهمتر است و در هفت سال دوم بهداشت جسمی و روانی بیش از حفاظت اهمیت می یابد.

و همچنین نسبت به «استعداد» بهداشت استعداد در جریان انتقال به فعلیت بیش از حفاظت استعداد، ارزش می یابد.

در فصل اول نباید از دایره هدایت قدم فراتر نهاد در فصل دوم هدایت قالب و شکل آموزش به خود می گیرد لیکن باز نباید عنصر هدایت از آن حذف شود.

در فصل سوم عنصر هدایت حذف می شود و جای خود را به عنصری از مشورت می دهد مربی در این فصل باید سیمای مشاور داشته باشد و این انتقال سیمای مربی از هدایتگری به مشاوری به تدریج در طول هفت سال دوم انجام می یابد و در پایان آن اثری از آن هدایت گری خاص تربیتی نمی ماند و همین طور فن و هنر «القاء» در آخر فصل دوم کنار گذاشته می.شود گرچه در روزگار ما همه چیز به ویژه امر تبلیغات بر اساس القاء مبتنی است و هر مطلب و پیام را می خواهند از کانال ناخودآگاه افراد به کانون باورشان نفوذ دهند.

فصل سوم فصل مسئولیت به معنای تام است.

تمرین ابتدا لازم است کمی در فرق میان «بازی» و «تمرین» اندیشه.کنیم هر کاری رفتاری که در فصل اول از کودک می خواهیم نباید از ماهیت «بازی» خارج شود. اگر بناست او را به تمرین وادار کنیم لازم است تمرین هایی که او انجام می دهد اولاً کاملاً ماهیت بازی داشته باشد ثانیاً تمرین برای فصل دوم و امور آن باشد. یعنی در فصل اول برای فصل دوم تمرین داده می شود نه بیش از آن مونتاژ کردن تکه های ساختمان تمرین معماری است یا حداقل تمرین هندسی و ریاضی است که هیچ مناسبتی با فصل اول ندارد. در فصل دوم نیز برای امور فصل سوم تمرین می کند و در پایان فصل دوم پایان تمرین تربیتی است زیرا ادامه آن شخص را خیال پرداز بار می آورد که یک بیماری است.

شهید اول در «اللمعة الدمشقیة» می گوید و یمرن الصبى لصلوة لست سنین ⁽¹⁾کودک در سن شش سالگی برای نماز تمرین داده می شود.

و شهید ثانی در شرح آن که یک شرح مزجی است چنین آورده است و يمرن الصّى على الصلوة لست و فى البيان لسبع، و كلاهما مرویّ ⁽¹⁾و تمرین داده می شود کودک برای نماز در شش سالگی و خود شهید اول در کتاب «بیان» گفته است در هفت سالگی و هر دو در حدیث آمده اند.

اما بر اساس قاعده «جمع بین الاحادیث» باید گفت هر دو روایت یک چیز را در نظر دارند روایتی که شش سال را نام می برد مقصودش اتمام شش سال است که ورود به هفت سالگی باشد و روایتی که هفت سال را ذکر کرده مرادش آغاز سال هفتم است.

موضوع بحث این کتاب «ایمنی» است نه تربیت و نه «انسان شناسی» بدین جهت تنها رگ های از دانش تربیت پی گیری شد که ارتباط جدی با ایمنی (یعنی حفاظت استعداد کودک و بهداشت استعدادش) دارد.

فصل پنجم

اشاره

ایمنی و بهداشت و حفاظت فردی

ایمنی و بهداشت فردی

بهداشت بدن

مسواک

ایمنی و آداب حنیفیت

ایمنی و تغذیه

ایمنی و حفاظت روح و روان

و ...

ایمنی و بهداشت فردی

قرآن

1- يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُوسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَ إِنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ كُنتُمْ مَرْضِي أَوْ عَلي سَفَر أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَا مَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید هنگامی که برای نماز بر می خیزید صورت و دست هایتان را تا آرنج بشوئید و مسح کنید بر سر و پاهایتان تا دو قاب پا و اگر جنب باشید خودتان را با غسل پاکیزه کنید و همچین اگر ادرار و مدفوع از شما آید یا با زنان تماس جنسی داشتید عمل جنسی گرچه انزال منی نباشد). و اگر بیمار بودید و آب برایتان مضر بود یا در مس فرت باشید و آب در دسترستان نباشد پس تیمم کنید بر خاک پاکیزه و مسح کنید صورت و دست هایتان را با آن، خداوند قصد ایجاد مشقت برای شما ندارد لیکن می خواهد شما را پاکیزه گرداند و نعمتش را بر شما تمام کند تا این که شما سپاسگزار باشید.

2- فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِی الْمَحِیضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّی یَطْهُرْنَ ⁽²⁾در ایام حیض زنان، از آن ها دور باشید و به ایشان (به عنوان مقاربت و عمل جنسی) نزدیک نشوید تا وقتی که پاکیزه شوند.

3- وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ ⁽³⁾به و فرو می فرستد برای شما آب از آسمان تا شما را به وسیله آن پاکیزه کند.

4- وَ ثِيَابَكَ فَطَهِّرْ ⁽⁴⁾و لباست را پس پاکیزه کن.

5- وَ الرُّجْزَ فَاهْجُرْ ⁽⁵⁾و از آلاینده ها و آلودگی ها دوری کن.

6- اللَّهُ یُحِبُّ المُطَّهِّرینَ: ⁽⁶⁾خداوند پاکیزگان و پاکی گرایان را دوست دارد.

7- إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ: ⁽⁷⁾خداوند توبه کاران و پاکی گرایان را دوست دارد.

حدیث:

اميرالمؤمنين (علیه السلام): مَنْ صَحَّ فِیهَا أَمِنَ وَ مَنْ مَرِضَ فِیهَا نَدِمَ ⁽⁸⁾هر کس درزندگی دنیایی صحت بدن داشته باشد ایمن می شود، و هر کس در آن مریض شود پشیمان می شود. ⁽⁹⁾

آیه ها و حدیث فوق به عنوان نمونه و شعار این فصل از کتاب، برگزیده شدند.

بهداشت بدن

در این بخش مراد از بهداشت بدن زدایش آلودگی هایی است که از خود بدن ناشی می شود مانند: عرق، مو، ناخن و مدفوع ها.

یک اصل اعلام شده و معروف در این موضوع هست به نام «حنیفیت» در عرصه وسیع بهداشتی اسلام حنیفیت به طور فراز و با عنوان ویژه جای گرفته است و این نشان دهنده اهمیت فوق العاده آن است.

اسلام به عنوان یک آئین گذار و مؤسس یک فرهنگ جامع در همه ابعاد فرهنگی و آئینی از هیچ کس و از هیچ منبع دیگری کمک نمی گیرد اما در مورد حنیفیت به جنبه تاریخی آن نیز تکیه می کند و آن را یک سنت ویژه که بنیان گذارش ابراهیم (علیه السلام) است معرفی می نماید و از افتخارات و تمایزات ابراهیم و نسل و پیروان واقعی او می داند.

با یک بررسی کلی اما همه جانبه در تاریخ تمدن جامعه های بشری مشاهده می شود که راستی «سنت حنیفیت» در زندگی هیچ قوم و جامعه ای وجود نداشته تنها در زندگی انبیای ابراهیمی و پیروانشان و نیز مانند جویباری کوچک در میان نسل اسماعیل تا پیامبر اسلام در میان مستعرب ها، حضور داشته است.

تمدن بين النهرين، مصر، چین، کهن هند، قدیم ایران باستان همگی فاقد این سنت بودند مردم ایران باستان نسبت به بدن شویی دچار توهم وحشتناکی شده بودند آب را مقدس و بدن شویی را عامل آلودگی آب می دانستند. اروپائیان با این که در محیط پر از آب زندگی می کردند از تن شویی سخت گریزان، بودند همین امروز می توانید در «کاخ و رسای» فرانسه بگردید همه چیز دارد غیر از حمام کاخی با آن عظمت که حتی مکانی برای عمل «قی عمدی» دارد که کاخ نشینان پس از انباشتگی شکم برای دوباره خواری می آمدند و انگشت در گلو کرده قی می کردند، فاقد حمام است کاخی که ساکنین آن به صدها نفر می رسید.

اروپائیان در جنگ های صلیبی در اثر تماس با مسلمانان به اهمیت تن شویی پی بردند و چون با آنان دشمن بودند از نحوه تن شویی چینی ها تقلید کردند و «وان» را به جای حمام برگزیدند.

تن شویی غربی ها همین امروز با نوعی پرهیز از آب همراه است داخل وان را تنها با کف صابون پر می کنند و آن را بر بدن مالیده سپس بدون استفاده از آب کف ها را با حوله می زدایند. چیزی به نام دوش حمام اخیراً وارد زندگی غربی ها می شود.

با همه این ها - که از مسلمات تاریخ اروپاست و همین امروز در زندگی عینی آنان مشاهده می شود - جناب ویل دورانت دوست دارد حتی مطالب درست و راستین را طوری در ساختمان کتابش جای دهد که هرم حقیقت روی سطحی بایستد که قاعده واقعی آن نیست. در خوشبینترین دیدگاه و بینش باید گفت تاریخ تمن ویل دورانت هدف مشخصی را دنبال می کند که از پیش معین شده است.

سنت حنیفیت از ابراهیم (علیه السلام) تا به امروز تنها به نوعی در میان یهودیان و در میان سلسله خاندان نسل حنیفی اسماعیل (علیه السلام) و سپس در اسلام معمول و مورد توجه بوده است.

همیشه در میان نسل مستعرب اسماعیل تنها یک یا چند خانواده بدان عمل می کردند نه همه آن ها، مگر غسل از جنابت که گاهی افراد مشرک و بت پرست از عرب و مستعرب نیز بدان عمل می کردند.

حنیفیت

اشاره

حنیف: شخص نیکی گرا، شخص با گرایشات زیبا، پاکیزه گرا - و نیز گراینده به آئین پاک توحیدی.

ابراهیم لقب های متعدد دارد، خلیل فتی جوان و جوانمرد قهرمان، توحید، مخلص ابوالانبیاء، شیعه و حزب خدا و حنیف از میان این القاب عنوان حنیف برای بهداشت گرایی او گزینش شده است.

حنیف بودن بیشتر به رابطه روح و روان شخص با پاکیزه گرایی اشاره دارد شخص حنیف نه تنها زیبایی یک آیین را با خرد و عقل خویش در می یابد سرشت و جان او آن قدر نظیف و پاک است که از نظر روانی نیز از آلودگی ها نفرت دارد.

حنیف کسی است که نسبت به آلودگی ها حساس و نسبت به پاکیزه گی مشتاق، باشد غیر حنیف کسی است که نسبت به آلودگی ها (به اصطلاح) پوست کلفت پهن باشد.

و دنده پهن وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنُ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً ⁽¹⁾آئین چه کسی زیباتر از آیین شخص مخلص به خدا و نیکوکار و پیرو ابراهیم، حنیف است؟ یا آئین چه کسی بهتر از آئین شخصی است که نسبت به خدا مخلص و پیرو آیین حنیف ابراهیم است؟ یا آئین چه کسی بهتر از آئین شخصی است که نسبت به خدا مخلص و پیرو آئین ابراهیم است و حنیف گشته است؟

أَنْزَلَ اَللَّهُ عَلَی إِبْرَاهِیمَ اَلْحَنِیفِیَّهَ وَ هِیَ اَلطَّهَارَهُ وَ هِیَ عَشَرَهُ أَشْیَاءَ خَمْسَهٌ فِی اَلرَّأْسِ وَ خَمْسَهٌ فِی اَلْبَدَنِ وَ أَمَّا اَلَّتِی فِی اَلرَّأْسِ فَأَخْذُ اَلشَّارِبِ وَ إِعْفَاءُ اَللِّحَی وَ طَمُّ اَلشَّعْرِ وَ اَلسِّوَاکُ وَ اَلْخِلاَلُ وَ أَمَّا اَلَّتِی فِی اَلْبَدَنِ فَحَلْقُ اَلشَّعْرِ مِنَ اَلْبَدَنِ وَ اَلْخِتَانُ وَ قَلْمُ اَلْأَظْفَارِ وَ اَلْغُسْلُ مِنَ اَلْجَنَابَهِ وَ اَلطَّهُورُ بِالْمَاءِ: ⁽²⁾خداوند برنامه حنیفیت را بر ابراهیم (علیه السلام) نازل کرد و آن برنامه بهداشتی است که ده کردار می باشد پنج کردار برای سر و پنج کردار برای بدن آن چه متعلق به سر است کوتاه کردن سبیل داشتن، ریش اصلاح موی سر مسواک و تخلیل دندان است و آن چه برای بدن آمده زدودن موی - میان دو پا و زیر بغل ها - بدن ختنه کردن چیدن ناخن ها غسل جنابت و شستن محل ادرار و مدفوع با آب است. امروز هر کسی حق دارد بگوید همه یا اکثر موارد دهگانه در فرهنگ روزمره مردم جهان حضور و وجود دارد پس چه انحصار و افتخاری برای ابراهیم هست؟ لیکن دست اندرکاران تاریخ تمدن بشر می دانند و دیگران نیز با مطالعه گذشت موارد دهگانه در تاریخ می توانند دریابند که نظافت و بهداشتی را که امروز در فرهنگ جهانی مشاهده می کنند پدیده ای است که در همین دهه های اخیر رواج یافته است جامعه های بشری (غیر از جریان ابراهیمی) تا این اواخر

به اساس بهداشت توجه نداشتند و با این آداب دهگانه یا با اکثر آن ها آشنایی نداشتند و هنوز هم به برخی از آن ها عمل نمی کنند که در جای خود اشاره خواهد شد.

انسان ها همیشه و در همه جا ناخن هایشان را می گرفتند اما با انگیزه رفع مزاحمت، ناخن نه با انگیزه بهداشت یعنی همان کاری که گربه هم برای تنظیم جنگالش آن را به چوب یا درخت می ساید و همین طور اصلاح موی سر.

و به عبارت علمی تر ⁽¹⁾انگیزه و حس «زیبا خواهی» و «زیبا گرایی» از آغاز با انسان بوده اما انگیزه بهداشت گرایی و نظافت جویی به شکل امروزی از پدیده های اجتماعی اخیر است.

گرایش به طیب ها و دوری از پلیدها نیز ریشه فطری دارد فطرت بشر اشیاء جهان را به سه نوع تقسیم کرده است: طیب و دلچسب پلید و نفرت انگیز، و اشیاء متوسط.

انسان نسبت به گروه اول گرایش، تمایل علاقه و عشق نشان داده و نسبت به گروه دوم پرهیز و نفرت و نسبت به گروه سوم بی تفاوت بوده است.

سخن در این است که انسان با همه پرهیز از پلیدها باز دچار آن ها می شده و به آن ها آلوده می گشته است پس از آلوده شدن چه واکنشی از خود نشان می داده است؟

و نیز موی سر و سبیل خود به خود از پلیدها نیستند تا انسان نسبت به آن نفرت فطری داشته باشد، بل عامل تجمع پلیدها و کثافت ها در خلالشان هستند، آیا فرهنگ بشری به این «عاملیت» چه قدر توجه داشته است؟

در مورد سوال اول: انسان ها پس از دچار شدن به پلیدها تنها مواد مشهود آن ها را از بدنشان دور می کردند. مثلاً اگر مدفوع حیوان به بدنشان می چسبید فقط مواد آن ها را می زدودند که به چشم دیگران یا خودشان نیاید. و هیچ گونه توجهی به خواص آن ها و آلودگی هایی که به چشم نیاید نداشتند.

به ویژه در فرهنگ جامعه ها چیزی به نام «سرایت»، سرایت پلیدی و نجاست وجود نداشت. از پلیدها نفرت داشتند اما از اشیائی که با پلیدها تماس پیدا می کردند هیچ گونه پرهیزی نشان نمی دادند هنوز هم این اصل در فرهنگ جهانی به طور کامل جای نیفتاده است مگر تنها در مورد میکرب های خاصی مانند میکرب هاری.

آنان از انواع سرایت تنها با یک نوع آن یعنی سرایت برخی بیماری ها، آشنا بودند.

راجع به چرک زدایی و تن شویی نیز در همین برگ ها بینش اقوام مختلف به شرح رفت.

پس کوتاه کردن موی سر با انگیزه زیبا گرایی و دفع مزاحمت همیشه بوده است لیکن با انگیزه بهداشتی نه تنها در قدیم بلکه همین امروز هم در برخی از فرهنگ ها حتی در جامعه های پیشرفته نیز وجود ندارد به مطلبی که در آغاز همین بخش و فصل که سخن از حمام و وان و دوش بود از نو توجه کنید.

چیزی که با ماهیت بهداشت امروزی در جامعه ها مشاهده می کنید پس از کشف میکرب توسط پاستور، در فرهنگ مردم جهان پدید شده است و مردم به سرایت های نامشهود و ناپیدا باور کرده اند.

اکنون به سنت بهداشتی حنیفیت فقط مانند یک جریان کوچکی در اقیانوس جامعه جهانی وجود داشته و با ظهور اسلام رواج پیدا کرده توجه فرمایید تا اهمیت سنت حنیفیت روشن شود. اما قبل از آن به یک داستان توجه کنید:

مرد راوپایی که همراه اردوی ناصرالدین شاه از تبریز عازم تهران بود می نویسد:

ایرانیان عقیده دارند که هنگام دفع مدفوع باید عضو مربوطه را شست، افراد اردو برای این عمل به کنار رودخانه می رفتند و رودخانه را به شدت آلوده می کردند و شگفت است که از همان آب برای تهیه غذا و نوشیدن استفاده می کردند.

باید به این مرد حق داد اما کردار اردوی قجری را نباید به حساب اسلام گذاشت. در فصل «ایمنی و محیط زیست» مشروحاً گذشت که آلوده کردن آب راکد و آب جاری و هر آب در اسلام حرام است مگر آبی که از منبع یا رودخانه چشمه برداشته شود و جداگانه به مصرف برسد و به وسیله آن آلودگی ها زدوده شود.

درست است وقتی که دستورهای بهداشتی اسلام بر علیه بهداشت اسلام عملی گردد بدتر از بی بهداشتی جامعه های دیگر می شود افراد اردوی مذکور می بایست محل هایی را برای دفع نیاز تعیین می کردند و آب لازم را از رودخانه برداشته و به آنجا می بردند.

مسلمان در محیط های خارج شهری یا باید ظرفی داشته باشد و آب را برای این نیاز به محل دیگر حمل کند و یا (در صورت عدم این وسیله) از استفاده از آب صرف نظر کند آلوده ماندن به طور موقت بهتر از آلوده کردن آب رودخانه و چشمه است.

شستن عضو ادرار که به آب خیلی کمی نیازمند است در هر محیط و شرایطی تقریباً ممکن است و با هر چیزی می توان آن قدر آب را از رودخانه برداشته و به کنار برد. و زدودن مدفوع از عضو مربوط نیز منحصر به آب نیست با هر شیء پاک قابل عمل است استفاده از آب بهتر و بهداشتی تر و از سنت حنیفیت است که امتیازات بهداشتی آب در این عمل در همین بخش خواهد آمد.

1- كوتاه کردن سبیل

کوتاه کردن سبیل در حدی که لب ها مشاهده شود و هنگام خوردن و آشامیدن موی سبیل با لقمه و جرعه تماس نداشته باشد مورد نظر است.

عن الصادق (علیه السلام) عن آبائه عن النبي (صلی الله علیه و آله) قَالَ: لِیَأْخُذْ أَحَدُكُمْ مِنْ شَارِبِهِ وَ الشَّعْرِ الَّذِی فِی أَنْفِهِ وَ لْیَتَعَاهَدْ نَفْسَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ یَزِیدُ فِی جَمَالِهِ ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) از نیاکانش از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می کند باید هر کدام از شما موی سبیل و مویی را که در بینی است کوتاه کند و نسبت به این کار متعهد باشد همیشه انجام دهد زیرا این عمل بر زیبایی او می افزاید.

توضیح:

1- با توجه به واژه «اخذ» مراد کوتاه کردن است نه تراشیدن از بیخ.

2- مراد از موی داخل بینی که باید کوتاه شود موهایی است که دراز شده و از فضای داخل بینی خارج شده باشند، و آن مقدار که بیرون آمده و در معرض دید قرار می گیرد باید چیده شود نه از بیخ و دلیل این سخن توجیه آن با «زیبایی» است که در متن حدیث آمده.

در مباحث آینده خواهیم دید که موهای داخل بینی ضرورت حیاتی دارند.

برخی افراد زیبایی را در تراشیدن سبیل از بیخ و بن می دانند لیکن در اصول زیبا «شناختی» میان آن چه زیبایی طبیعی است با آن چه که به وسیله عادت ها زیبا تلقی می شود، فرق هست.

و از جانب دیگر روح فطری مردانگی کدام یک را زیبا می داند؟ و همچنین روح فطری زنانه و قضاوت فطری و طبیعی جنس مخالف جنس مخالفی که عادت زده نشده چگونه و چیست؟ فطرت و غریزه طبیعی زن دوست دارد مرد را در شکل خاص مرد مشاهده، کند و این یک امر مسلم در دانش «انسان شناسی» است.

عن ابي عبدالله (علیه السلام) قال: تتَقْلِیمُ اَلْأَظْفَارِ وَ اَلْأَخْذُ مِنَ اَلشَّارِبِ مِنَ اَلْجُمُعَهِ إِلَی اَلْجُمُعَهِ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ: ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود:

کوتاه کردن سبیل و گرفتن ناخن از جمعه تا جمعه عامل ایمنی از جذام است.

این سخن از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز وارد شده است. ⁽²⁾

عن الصادق (علیه السلام) عن آبائه (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): لاَ یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لاَ عَانَتَهُ وَ لاَ شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخْبَأً یَسْتَتِرُ بِهَا: ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل می کند که فرمود کسی از شما سبیلش را دراز نکند و موی پایین شکم و زیر بغل ها را وا نگذارد، زیرا شیطان در آن ها پنهان می شود و آنجاها را برای خودش پرورشگاه می کند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) لاَ یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخْبَأً یَسْتَتِرُ بِهَا: ⁽⁴⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: کسی از شما سبیلش را دراز نکند زیرا شیطان در آن پنهان شده و آن را محل پرورش خود می کند.

توضیح:

1- سبیل در فاصله دهان و بینی قرار دارد انواع غذا به ویژه چربی ها با موهای دراز سبیل تماس پیدا می کنند و از جانب دیگر هوای مصرف شده از بینی خارج شده و با آن آمیخته می شود که یک زمینه مساعد و پرورشگاه برای میکرب می گردد.

2- اگر سبیل جایگاه میکرب شود، به دلیل این که در مسیر تنفس و تغذیه قرار دارد میکرب ها از طریق دهان و بینی وارد اندام های بدن می شوند و ایمنی شخص را مختل می سازند.

3- در گذشته گفته شد که این قبیل حدیث ها در مقام بیان مطلب با عبارت «استعاری» هستند و مراد از شیطان میکرب است. با تأکید بر این که شیطان اصلی که نام و اسم خاص او ابلیس است یک موجود دراک و مکلف است و انکار آن انکار قرآن است و به همین جهت در سخنان استعاری اهل بیت (علیهم السلام) از لفظ ابلیس استفاده نمی شود. و به اصطلاح کاربرد لفظ «شیطان» اعم از کاربرد لفظ «ابلیس» است.

قال اميرالمؤمنين (علیه السلام): اَلطِّیبُ فِی اَلشَّارِبِ مِنْ أَخْلاَقِ اَلنَّبِیِّینَ وَ کَرَامَهٌ لِلْکَاتِبَیْنِ ⁽¹⁾على (علیه السلام) فرمود: عطر زدن و خوشبو کردن سبیل از اخلاق پیامبران و بزرگداشتی است برای دو فرشته موکل بر انسان.

قال الصادق (علیه السلام): اَلطِّیبُ فِی اَلشَّارِبِ مِنْ أَخْلاَقِ اَلْأَنْبِیَاءِ وَ کَرَامَهُ اَلْکَاتِبَیْنِ: ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: عطر آگین کردن سبیل از اخلاق انبیاء و بزرگداشتی است برای دو فرشته موکل.

توضیح:

1- حدیث های بالا در صدد جلوگیری از پیدایش زمینه میکرب در سبیل بودند و این دو حدیث در صدد ضد عفونی محل سبیل هستند. زیرا میکرب از بوی خوش گریزان است. یعنی در محیط خوشبو توان فعالیت را از دست می دهد.

2- این دو حدیث نیز دلالت دارند که نباید سبیل را از ته و بیخ تراشید زیرا می فرماید به سبیل عطر بزنید، سبیل را خوشبو کنید خوشبو کردن سبیل از اخلاق پیامبران است پس باید سبیل باشد تا بتوان آن را خوشبو کرد. و نمی گوید محل سبیل را خوشبو کنید.

همان طور که میزان کوتاه کردن نیز در حدیث تعیین شده است: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): مِنَ اَلسُّنَّهِ أَنْ یَأْخُذَ اَلشَّارِبَ حَتَّی یَبْلُغَ اَلْإِطَارَهَ: ⁽³⁾رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود از سنت من است که سبیل تا خط بالای سرخی، لب، کوتاه شود. یعنی باید خود لب پیدا و مشهود باشد.

موضوع مورد نظر این دو حدیث صرفاً استشمام بوی خوش و لذت بردن از آن نیست و این حقیقت را در بخش «انواع بخورها» و ضد عفونی خواهیم دید هدف این دو حدیث ضد عفونی و تأمین ایمنی است شبیه این حدیث که: اَلطِّیبُ یَشُدُّ اَلْقَلْبَ: ⁽⁴⁾عطر و بوی خوش قلب را قوی می کند.

این دو حدیث در صدد دفع و از بین بردن شیطان میکرب هستند حدیث هایی که توجهشان فقط به لذت از بوی خوش است حدیث های دیگرند.

2- داشتن ریش و اندازه آن

اصل دوم از اصول حنیفیت داشتن ریش است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): إِنَّ اَلْمَجُوسَ جَزُّوا لِحَاهُمْ وَ وَفَّرُوا شَوَارِبَهُمْ وَ إِنَّا نَحْنُ نَجُزُّ اَلشَّوَارِبَ وَ نُعْفِی اَللِّحَی وَ هِیَ اَلْفِطْرَهُ: ⁽⁵⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود مجوسیان ریششان را چیده و سبیلشان را رها و پرپشت کردند و ما سبیل را کوتاه می کنیم و ریش می گذاریم و این است فطرت.

مجوس جاماسب بنیانگذار اولین دین در فلات ایران است که آئین او قبل از آمدن آریایی ها در میان دو قوم «کاسپیان» و «کادوسیان» که اولی در ساحل دریای خزر و قزوین کنونی و دومی در ساحل رود ارس می زیستند، رواج داشت این دین در تحولات خود به «میترائیزم» و مهر (خورشید) پرستی منجر شد که زردشت برای اصلاح آن قیام کرد. ایرانیان آریایی که پس از ورود به ایران به دین جاماسب، گرویدند نسبت به سبیل دوره های متفاوتی را طی کرده اند. مادها و هخامنشیان ریش می گذاشتند و سبیل را تا بالای لب کوتاه می کردند در زمان اشکانیان تراشیدن ریش معمول گردید به نظر می رسد این واکنش تقلیدی بود که مردم ایران از یونانیان مهاجم تحت فرماندهی اسکندر، کرده بودند. اسکندر ریش نداشت گرچه عده زیادی از یونانیان و مقدونیان هنگام سلطه بر ایران ریش داشتند. در اوایل ساسانیان از نو ریش گذاشتن به حد یک ارزش رسید و در اواسط عصر ساسانی سبیل دراز و تراشیدن ریش از نو معمول گشت.

فطرت فطرت با غریزه فرق ماهوی دارد انسان و حیوان در غریزه شریک هستند اما فطرت یک روح ویژه ای است که انسان دارای آن و حیوان فاقد آن است. این یک موضوع مهم و وسیعی در علم «انسان شناسی» است که در کتاب تبیین جهان و انسان» توضیح داده ام.

در این حدیث می فرماید ریش داشتن مطابق فطرت بل عین فطرت است بدیهی است که مطابق غریزه نیز می باشد.

و از دیدگاه طبیعی فطری و غریزه، طبیعی تراشیدن ریش و سبیل شبیه تراشیدن یال و سبیل شیر نر است و بالاتر گفته شد که در این موضوع داوری صحیح با روح طبیعی و معتدل است نه با روح عادت زده به ویژه در داوری جنس مخالف.

من هیچ اصراری برای ریشدار شدن مردها ندارم و از نظر فقهی استحباب آن مسلم لیکن وجوب آن مورد اختلاف است و هیچ مردی به دلیل تراشیدن ریش از اسلام خارج نمی شود تنها در صدد ابلاغ توصیه های اسلام در محور ایمنی هستم.

نظر النّبي (صلی الله علیه و آله) الى رجل طويل اللحية فقال: مَا كَانَ هَذَا لَوْ هَيَّأَ مِنْ لِحْيَتِهِ فَبَلَغَ الرَّجُلَ ذَلِكَ فَهَيَّأَ مِنْ لِحْيَتِهِ بَيْنَ اللِّحْيَتَيْنِ ثُمَّ دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله فَلَمَّا رَآهُ قَالَ هَکَذَا فَافْعَلُوا) ⁽¹⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مردی را دید که ریش درازی داشت، فرمود: چه می شد بر این مرد اگر می کاست از ریشش؟ این سخن به آن مرد رسید و از لحیه اش کاست که نه خیلی کوتاه بود و نه دراز سپس به حضور پیامبر رسید رسول خدا( صلی الله علیه و آله) گفت: این، چنین همه تان همین سلیقه را داشته باشید.

قال الصادق (علیه السلام): یُعْتَبَرُ عَقْلُ اَلرَّجُلِ فِی ثَلاَثٍ فِی طُولِ لِحْیَتِهِ وَ فِی نَقْشِ خَاتَمِهِ وَ فِی کُنْیَتِهِ ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: عقل مرد را از سه چیز می توان تشخیص داد از اندازه، ریشش از نقش خاتمش، و از کنیه اش.

امروزه به جای خاتم امضا رایج است و به جای کنیه به نام خانوادگی بسنده می شود و مراد حدیث در مورد ریش همان سخن است که گفته اند «طول اللحية من علائم الحماقة».

عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: مَا زَادَ مِنَ اَللِّحْیَهِ عَنِ اَلْقَبْضَهِ فَفِی اَلنَّارِ ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: آن چه از ریش بیش از قبضه دست باشد، در آتش است.

توضیح:

1- در آتش است، یعنی از آداب و سنن اسلامی نیست و حرام یا مکروه است و دستکم از خصائل مردمان غیر مومن است.

2- مقدار قبضه تعیین حداکثر طول ریش است.

3- همان طور که تراشیدن ریش از بیخ با اصول ایمنی مساعد نیست و بر طراوت پوست صورت و نیز (مطابق نظر برخی از متخصصین) بر عضلات فک آسیب می رساند و فک را مساعد می کند که در سنین بالا دچار لرزش شود، همان طور نیز تردیدی نیست که ریش دراز با اصول ایمنی سازگار نیست گرچه در بهداشت و نظافت آن کوشیده شود. زیرا بهداشت یک بخش از ایمنی است نسبت یک ریش دراز با بخش دیگر ایمنی یعنی «حفاظت» مشکل است و دستکم یک ریش دراز مزاحمت هایی را برای صاحبش ایجاد خواهد کرد. قال: رَأَیْتُ أَبَا جَعْفَرٍ قَدْ خَفَّفَ لِحْیَتَهُ: ⁽²⁾دیدم امام باقر را (که ریشش را کوتاه کرده بود) از ریشش کاسته بود.

3- اصلاح موی سر

عکاسی فیلم یک عکس را بر شیشه ای عمودی چسبانیده و با قلم مخصوص روی آن کار می کرد، روی چهار پایه نرم و مدور نشسته بود چشم هایش به دقت بر اثری که روی فیلم ایجاد می کرد دوخته شده و مغزش بر محاسبه کار مشغول بود به حدی که دیگر سخن نمی گفت و حضور من را فراموش کرده بود.

موهای در از جلو سرش می لغزید و روی چشمش می افتاد، مرتب و پی در پی با سرعت سرش را نیم چرخه ای می داد تا زلف ها به بالا بپرند زیرا هر دو دستش مشغول بود بار دیگر چرخه ای به سر داد لیکن عرق پیشانی باعث چسبیدگی موها شده بود این بار موفق نشد.

ناخودآگاه دست راست را همراه قلم برای دفع مزاحمت زلف زیبا به پیشانی برد قلم به پوست سرش برخورد کرد.

عصبانی شد در یک دست قلم و در دست دیگر فیلم مانند اسیران نظامی برخاست که از پشت میز عمودی کار، کنار رود اما پایش به پای میز گیر کرد میز افتاد برای این که از افتادن خودش جلوگیری کند دست چپ همراه فیلم به سرعت روی میز مسطح که کنار میز عمودی بود کشیده شد جا قلمی از روی میز پرید آئینه بزرگ شکست پاره شیشه بزرگ بر روی پای عکاس افتاد و خون در سطح زمین جاری.گشت گفتند آئینه در آتلیه حادثه آفرید. اما در حقیقت موی سر بود که حادثه را ساخته بود گرچه استقرار ابزار کار و اشیاء دکوری بر اساس اصول ایمنی چیده نشده بود.

این داستان را گفتم تا روشن شود که مساله «اصلاح سر» تنها به خاطر جنبه بهداشتی ایمنی نیست، بل جنبه حفاظتی ایمنی را نیز دارد.

قال الصادق (علیه السلام): قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): اَلشَّعْرُ الْحَسَنُ مِنْ کَسْوَهِ اللّه؛ فَاَکْرِمُوه ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرموده است موی زیبا آراستگی ای است از سوی خدا هدیه آرایشی است از جانب خدا پس آن را گرامی بدارید.

قال الصادق (علیه السلام): حَلقَ الرَّأسِ في غَيرِ حَجٍّ ولا عُمرَةٍ ⁽²⁾مثلة: امام صادق (علیه السلام) فرمود: تراشیدن سر (از بیخ) در غیر حج و عمره مثله کردن خویش است.

عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): مَنِ اتَّخَذَ شَعْراً فَلْیُحْسِنْ وِلاَیَتَهُ: ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس داشتن مو را انتخاب کند پس به طور زیبا در آرایش و پرورش آن بکوشد.

ولایت سرپرستی، کردن رسیدگی، کردن با بهترین وجه و عاقلانه ترین شیوه رسیدگی کردن: رسیدگی مسئولانه: پروراندن عاقلانه سه حدیث بالا ناظر به «زیبا شناختی» مو است به شرط بهداشت و حدیث زیر ناظر به «بهداشت محض» است:

قال الصادق (علیه السلام): لبعض اصحابه: اِسْتَأْصِلْ شَعْرَکَ یَقِلُّ دَرَنُهُ وَ دَوَابُّهُ وَ وَسَخُهُ وَ تَغْلُظُ رَقَبَتُکَ وَ یَجْلُو بَصَرَکَ، وَ یَسْتَرِیحُ بَدَنُکَ ⁽⁴⁾امام صادق (علیه السلام) به یکی از یارانش گفت: موی سرت را از بیخ بتراش تا ذرات ته نشین، در هم رفتگی موها و چرکش کمتر شود و گردنت قوی گردد و دید چشمت بهتر شود و بدنت احساس راحتی کند.

توضیح با توجه به حدیث های بالا و با توجه به جمله به یکی از «یارانش در این حدیث روشن می شود که توصیه تراشیدن از بیخ به خاطر خصوصیاتی بوده که آن صحابی داشته است، شبیه نسخه ای که پزشک برای بیمار مخصوص می نویسد.

قال الصادق (علیه السلام): قُصَّهَا إِذَا طَالَتْ ⁽⁵⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود موی سر را کوتاه کن هر وقت که دراز شود.

الصدوق: احمد بن ابی عبدالله البرقى قال الصادق (علیه السلام): الْمَشْطُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ هُوَ الضعف، قال الله عزّ و جل «وَلاَ تَنِيَا فِى ذِكْرِى» اى لا تضعفا ⁽⁶⁾صدوق از برقی و او از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که فرمود شانه زدن «ونا» را از بین می برد. آن گاه توضیح می دهد که ونا یعنی ضعف و سستی و آیه را بر آن دلیل می آورد.

ما نمی دانیم این توضیح از خود امام است یا از احمد برقی و یا از خود صدوق. لیکن اگر این توضیح را بپذیریم باید در چند حدیث دیگر که لفظ «وبا» آمده به «ونا» تبدیل کنیم و اشتباه را به گردن نسخه برداران بگذرایم. اما علامه مجلسی در بحار حدیث های و با و نسخه و با را برگزیده است و این حدیث را کنار گذاشته است:

قال الصادق (علیه السلام): مَشْطُ اَلرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ مَشْطُ اَللِّحْیَهِ یَشُدُّ اَلْأَضْرَاسَ ⁽⁷⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: شانه زدن موی سر از وبا ایمن می کند و شانه زدن موی ریش دندان ها را قوی می کند.

پیشنهاد: مردان سه گروه هستند ریش داران که ریششان را شانه می زنند. ریش داران، ژولیده، آنان که ریششان را می تراشند. پیشنهاد می شود دندان سازان و دندان پزشکان لطف کرده و آمار تهیه کنند که کدام گروه بیشتر به آنان مراجعه می کنند؟ شکی نیست که گروه اول سالم ترین دندان را دارند و گروه سوم بیشترین آفت دندانی را.

قال الصادق (علیه السلام): اَلْمَشْطُ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ هُوَ اَلْحُمَّی ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: شانه زدن و با را از بین می برد، وبا یعنی تب.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): تَسْرِیحِ اَلرَّأْسِ یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ وَ یَجْلِبُ اَلرِّزْقَ وَ یَزِیدُ فِی اَلْجِمَاعِ: ⁽²⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: شانه زدن - و از هم باز کردن - موی سر و با را می برد و روزی را جلب می کند و بر توان جنسی شخص می افزاید.

توضیح ممکن است لفظ «وبا» در این حدیث ها در حقیقت «ونا» باشد و لفظ «یذهب» نیز می تواند گواه آن باشد.

زیرا این لفظ گویای «رفع» است نه «دفع» می گوید از بین می برد و نمی گوید زمینه و با را از بین می برد و وبا چیزی نیست که همیشه باشد یا معمولاً باشد با شانه زدن از بین برود اما ونا و سستی هر از گاهی به سراغ انسان می آید که بالاترین حد آن تب است.

و ممکن است همان لفظ و با صحیح باشد و مراد از بین رفتن زمینه و با به وسیله شانه زدن، باشد.

قال الصادق (علیه السلام): تعلّم...وَ إِیَّاکَ وَ اَلتَّمَشُّطَ فِی اَلْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ وَبَاءَ اَلشَّعْرِ: ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: یاد بگیر... و مبادا در حمام شانه بزنی زیرا آن موجب وبای مو می شود.

قابل توجه آنان که دچار ریزش مو هستند و از اصلعی و تاسی می ترسند.

4- مسواک

چهارم از آداب حنیفیت مسواک زدن است علامه در بحار بیش از 80 حدیث در سفارش مسواک و محسنات آن آورده است که چند تایی از آن ها ارائه می شود

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) مازالَ جَبْرَئِیلُ یُوصِینیِ بِالسِّواکِ حَتّی ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَیَجْعَلُهُ فَرِیضَهً: ⁽⁴⁾رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: جبرئیل آن قدر مسواک را برایم سفارش کرد گمان کردم می خواهد آن را از واجبات دینی قرار دهد.

فيما اوصى به النّبي (صلی الله علیه و آله) الى على (علیه السلام): یا عَلِیُّ ثَلاثٌ یَزِدْنَ فِی الْحِفْظِ وَ یُذْهِبْنَ السُّقْمَ اَلِلِّبانُ وَ السِّواکُ وَ قِرائَهُ الْقُرْآنِ ⁽⁵⁾در ضمن وصیت های پیامبر (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) آمده است ای علی سه چیز حافظه را قوی می کند و نارسائی های بدن را از بین می برد: خوردن کندر مسواک زدن و قرائت قرآن.

قيل لابی عبدالله (علیه السلام): اَتَرى هذَا الْخَلْقَ كُلَّهُ مِنَ النّاسِ؟ فَقالَ: اَلْقِ مِنْهُمُ التّارِكَ لِلسِّواكِ ⁽⁶⁾کسی به امام صادق (علیه السلام) گفت: این همه مردم را می بینی (ظاهراً اشاره می کرده به حاجی ها) همه شان از این مردم - مسلمانان - هستند. فرمود: آن هایی را که مسواک نمی زنند کنار بگذارد.

عن الرضا (علیه السلام) قال: اَلسِّوَاکُ یَجْلُو اَلْبَصَرَ وَ یُنْبِتُ اَلشَّعْرَ وَ یَذْهَبُ بِالدَّمْعَهِ: ⁽¹⁾امام رضا (علیه السلام) فرمود: مسواک زدن چشم را پرنور می کند و مو را می رویاند و آبریزش چشم را از بین می برد.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): اَلسِّوَاکُ شَطْرُ اَلْوُضُوءِ وَ اَلْوُضُوءُ شَطْرُ اَلْإِیمَانِ: ⁽²⁾رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود مسواک زدن جان وضو است و وضو جان ایمان یا مسواک زدن از مقدمات وضو است و وضو از مقدمات ایمان.

توضیح:

1- ابزار مسواک عبارت بود از چوب اراک و چوب زیتون و در نبود آن ها هر گیاه لطیف:

كان النبي يَسْتَاكُ بِالْأَرَاكِ ⁽³⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با چوب اراک مسواک می کرد. قال النّبي(صلی الله علیه و آله): نِعْمَ اَلسِّوَاکُ اَلزَّیْتُونُ مِنْ شَجَرَهٍ مُبَارَکَهٍ وَ یَذْهَبُ بِالْحَفْرِ وَ هُوَ سِوَاکِی وَ سِوَاکُ اَلْأَنْبِیَاءِ قَبْلِی: ⁽⁴⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود چه نیکو مسواک است، زیتون درختی مبارک است و مسواک کردن با آن از پیدایش حفره در دندان پیشگیری می کند و آن مسواک من و پیامبران قبل از من است.

2- به جای خمیر دندان های امروزی گاهی از گوشته میوه استفاده می کردند و معمولاً بدون چیزی با بزاق دهان مسواک کرده و در خلال آن دهان و دندان را چند بار با آب شسته و مضمضه می کردند.

در این نوشتار نسبت به مسواک های مصنوعی و یا خمیر دندان های مصنوعی امروزی نه تشویق می شود نه تحذير. علاوه بر تعداد علامت سوال که توسط متخصصین روی این مصنوعات قرار گرفته ممکن است همین فردا اعلام شود که مثلاً خمیر دندان های امروزی یا مسواک های مصنوعی فلان ضرر خطرناک را دارند اما در این مقال نسبت به آن چه در حدیث ها آمده است کاملاً مسئولانه بحث می شود.

عن ابی عبدالله (علیه السلام) أَکْلُ اَلْأُشْنَانِ یُذِیبُ اَلْبَدَنَ وَ اَلتَّدَلُّکُ بِالْخَزَفِ یُبْلِی اَلْجَسَدَ وَ اَلسِّوَاکُ فِی اَلْخَلاَءِ یُورِثُ اَلْبَخَرَ: ⁽⁵⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: خوردن اشنان بدن را ذوب می کند سائیدن پا یا هر عضو دیگر با سفال - در حمام یا غیر آن- جسم آدمی را فرسوده می کند و مسواک زدن در توالت موجب بوی بد دهان می شود.

اشنان گیاهی است از تیره اسفنجیان ریشه آن در گذشته یکی از شوینده ها بوده شاید هنوز هم در مناطقی به جای صابون از آن استفاده می کنند.

همین پیام در حدیث دیگر از امام صادق (علیه السلام) نیز رسیده است. ⁽⁶⁾

قال الصادق (علیه السلام) تعلّم... وَ إِیَّاکَ وَ اَلسِّوَاکَ فِی اَلْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یُورِثُ وَبَاءَ اَلْأَسْنَانِ ⁽⁷⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: بدان... مبادا در حمام مسواک بزنی زیرا آن موجب وبای دندان می شود.

عن الصادق (علیه السلام) في حديث المناهي وَ نَهَی رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله عَنِ اَلسِّوَاکِ فِی اَلْحَمَّامِ) ⁽¹⁾از امام صادق (علیه السلام) در حدیث مناهی:

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نهی کرده است از مسواک کردن در حمام.

5- خلال دندان

پنجم از آداب حنیفیت خلال دندان است.

قال النبي (صلی الله علیه و آله) «جبّذا المتخللون» من امتی چه نیکو و دوست داشتنی هستند خلال کنندگان امت من.

عن الصادق (علیه السلام): قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): تَخَلَّلُوا عَلَی أَثْرِ اَلطَّعَامِ فَإِنَّهُ مَصَحَّهٌ لِلْفَمِ وَ اَلنَّوَاجِذِ وَ یَجْلِبُ اَلرِّزْقَ عَلَی اَلْعَبْدِ: ⁽²⁾

از امام صادق (علیه السلام) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود به دنبال هر غذا خلال کنید زیرا آن بهداشت دهان و بهداشت دندان های آسیاب است و روزی را جلب می کند.

قال ابو عبدالله (علیه السلام): قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): نَزَلَ عَلَیَّ جَبْرَئِیلُ بِالْخِلاَلِ: ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: دستور خلال را جبرئیل بر من نازل کرده است.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): مِنْ حَقِّ اَلضَّیْفِ أَنْ یُعَدَّ لَهُ اَلْخِلاَلُ: ⁽⁴⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود از حقوق مهمان است که برایش خلال آماده شود.

ایمنی خلال کردن ابتدا بهداشت دهان و دندان است و در نتیجه بهداشت اندام های داخل بدن نیز هست. اما باید در خود همین عمل، ایمنی به یک سری توصیه های ایمنی دیگر توجه کرد که:

قال الرّضا (علیه السلام) لاَ تَخَلَّلُوا بِعُودِ اَلرُّمَّانِ وَ لاَ بِقَضِیبِ اَلرَّیْحَانِ فَإِنَّهُمَا یُحَرِّکَانِ عِرْقَ اَلْجُذَامِ ⁽⁵⁾امام رضا (علیه السلام) فرمود: با چوب انار و چوبک ریحان خلال نکنید زیرا آن ها رگه جذام را تحریک می کنند.

عن الصادق (علیه السلام) قال: لاَ تَخَلَّلُوا بِالْقَصَبِ فَإِنْ کَانَ وَ لاَ مَحَالَهَ فَلْتُنْزَعِ اَللِّیطَهُ نَهَی رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله أَنْ یُتَخَلَّلَ بِالرُّمَّانِ وَ اَلْقَصَبِ وَ قَالَ هُمَا یُحَرِّکَانِ عِرْقَ اَلْأَکِلَهِ): ⁽⁶⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود به وسیله نی خلال نکنید و اگر اصرار دارید -- و یا غیر از

نی چیزی در دسترس نداشتید - قشر روئینی را بر کنید. پیامبر خدا از خلال کردن با چوب انار و نی نهی کرده و گفته است آن ها رگۀ خوره را تحریک می کنند.

نهى رسول الله (صلی الله علیه و آله) عَنِ اَلتَّخَلُّلِ بِالرُّمَّانِ وَ اَلْآسِ وَ اَلْقَصَبِ وَ هُنَّ یُحَرِّکْنَ عِرْقَ اَلْآکِلَهِ ⁽⁷⁾پيامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نهی کرده است از خلال کردن با چوب انار و چوب آس و نی و آن ها رگه خوره را تحریک می کنند.

قال على (علیه السلام): اَلتَّخَلُّلُ بِالطَّرْفَاءِ یُورِثُ اَلْفَقْرَ: ⁽¹⁾علی (علیه السلام) فرمود: خلال کردن با چوب گز فقر می آورد.

سوال قابل توجه دست اندرکاران و متخصصین این رشته چوب، انار آس و چوبک ریحان و نی چه ویژگی دارند که زمینه امراض پوستی را تحریک می کنند؟ و بدیهی است خلال کردن با چوب گز لابد نوعی ضرر و خطر بر ایمنی دارد که نتیجه اش فقر است.

كان اميرالمؤمنين (علیه السلام یَأْمُرُنا إذا تَخَلَّلْنَا أنْ لانَشْرَبَ الْمَاءَ حَتَّی نَمَضْمَضُ ثَلاثَاً): ⁽²⁾علی (علیه السلام) ما را از آب خوردن به دنبال خلال نهی می کرد مگر پس از سه بار مضمضه. به گمانم از میان حدیث های زیاد همین چند حدیث در مورد خلال برای این گزارش ما بس است.

ایمنی و آداب حنیفیت در بدن

اشاره

آداب پنجگانه حنیفیت متعلق به سر انسان در حد کاملاً مختصر و نیز با خودداری از توضیحات بیشتر، گذشت. اینک نگاهی با همان اختصار به آداب پنجگانه حنیفیت متعلق به بدن:

1- زدودن مو از بدن

مراد موی زیر بغل ها میان دو پا و منتهی الیه شکم است.

شاگردان امام صادق (علیه السلام) که خود دانشمندان بزرگ و به نام بودند به قدری به امور دینی اهمیت می دادند که علاوه بر اصل حفاظت و بهداشت در جزئیات آن نیز به بحث می پرداختند داستان زیر که بحث میان «ابن ابی یعفور» و می پرد.

زراره دو شاگرد امام که نامشان در تاریخ جایگاه ویژه دارد نشانگر این اهمیت است:

ابن ابی یعفور می گوید زراره اصرار داشت که ساییدن موی زیر بغل همان طور که خانم ها موی پیشانی را اول با موادی می سایند سپس آن ها را می زدایند و یا تراشیدن آن بهتر از نوره مالیدن است. من می گفتم ساییدن بهتر از تراشیدن و نوره مالیدن بهتر از هر دو است.

امام گفت: سخن تو مطابق سنت است و زراره اشتباه می کند. سپس افزود از نوره استفاده کنید. گفتم سه روز پیش این کار را کرده ایم فرمود باز نوره بمالید زیرا استفاده از نوره پاکیزگی است. ما نیز به دستور امام عمل کردیم. ⁽³⁾

عن ابی عبدالله (علیه السلام): قلت: جُعِلْتُ فِدَاکَ نُسَافِرُ فَلاَ یَکُونُ مَعَنَا نُخَالَهٌ فَنَتَدَلَّکُ بِالدَّقِیقِ قَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّمَا یَکُونُ اَلْفَسَادُ فِیمَا أَضَرَّ بِالْبَدَنِ وَ أَتْلَفَ اَلْمَالَ فَأَمَّا مَا أَصْلَحَ اَلْبَدَنَ فَإِنَّهُ لَیْسَ بِفَسَادٍ.... ⁽⁴⁾به امام صادق (علیه السلام) گفتم فدایت شوم گاهی مسافرت می کنیم و نخاله ای در دسترس نمی باشد آیا می توان با آرد موی بدن را سایید و پاک کرد؟ فرمود: اشکالی ندارد، اشکال در چیزی است که به بدن ضرر رساند و مال نیز بیهوده تلف شود، اما آن چه بدن را اصلاح کند اشکالی ندارد.

وضیح: سوال کننده آبان ابن تغلب یکی دیگر از شاگردان امام صادق (علیه السلام) و از شخصیت های علمی تاریخ است. گویا نظر به قداست و احترام، آرد برایش سوال شده که آیا استفاده از آرد که محترم است برای این کار صحیح است؟ امام در پاسخ می گوید این بی احترامی نیست و یا اسراف مال نیست زیرا برای اصلاح بدن و در جهت نفع سلامتی استفاده می شود.

امام در این پاسخ یک قاعده کلی را بیان می کند هر نوع استفاده از نعمت های خداوند با دو شرط جایز و صحیح است:

1- دارای ضرر و آسیب نباشد.

2- اسراف نباشد.

بنابراین به نظر می رسد حرف و در عبارت «اضر» بالبدن و اتلف «المال» باید در اصل حرف «آو» باشد.

عن الصادق (علیه السلام) عن آبائه (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) لاَ یُطَوِّلَنَّ أَحَدُکُمْ شَارِبَهُ وَ لاَ عَانَتَهُ وَ لاَ شَعْرَ إِبْطِهِ فَإِنَّ اَلشَّیْطَانَ یَتَّخِذُهَا مَخَابِیَ یَسْتَتِرُ بِهَا ⁽¹⁾از امام صادق (علیه السلام) از پدرانش (علیه السلام) فرمود: رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده است: هیچ کدام از شما موی سبیل موی عانه و موی زیر بغلش را دراز نکند، زیرا شیطان آن ها را پرورشگاه خود قرار می دهد و در آن ها مخفی می شود.

توضیح تکراری: سخن در مقام استعاره و مراد از شیطان میکرب است زیرا لفظ شیطان در لسان حدیث ها بر معانی متعدد به کار رفته ولی لفظ ابلیس تنها در مورد موجود مشخص که موجود دراک و با اراده و مکلف است به کار می رود و اگر (مثلاً) در مورد یک فرد از انسان به کار رفته باشد مراد «تشبیه مطلق» است.

نکته پیشتر راجع به سبیل و مقدار مویی که باید از آن کوتاه شود و مقداری که بهتر است بماند، به طور مشروح بحث شده است اما موی زیر بغل و عانه باید از ته و بیخ زدوده شود.

2- ختان و ختنه

ادب دوم از آداب حنیفیت که متعلق به بدن است سنت بهداشتی و ایمنی ختنه است که در فصل «ایمنی و خانواده» بخش «ایمنی و کودک» به شرح رفت.

3- گرفتن ناخن ها

اشاره

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): مَنْ أَرَادَ أَنْ یَأْمَنَ اَلْفَقْرَ وَ شَکَاهَ اَلْعَیْنِ وَ اَلْبَرَصَ وَ اَلْجُنُونَ فَلْیُقَلِّمْ أَظْفَارَهُ یَوْمَ اَلْخَمِیسِ وَ لْیَبْدَأْ بِخِنْصِرِهِ مِنَ اَلْیَسَارِ ⁽²⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هر کس می خواهد از فقر، بیماری چشم برص و جنون ایمن باشد پس بگیرد ناخن هایش را در هر روز پنج شنبه و از انگشت کوچک دست چپ شروع کند.

قال الصادق (علیه السلام): تَقْلِیمُ اَلْأَظْفَارِ یَوْمَ اَلْجُمُعَهِ ، یُؤْمِنُ مِنَ اَلْجُذَامِ وَ اَلْجُنُونِ وَ اَلْبَرَصِ وَ اَلْعَمَی..... ⁽¹⁾از امام صادق (علیه السلام) فرمود:

گرفتن ناخن ها در هر جمعه موجب ایمنی از جذام، جنون، برص و کوری است.

روى عن الصادق (علیه السلام): تَقْلِیمُ اَلْأَظْفَارِ وَ اَلْأَخْذُ مِنَ اَلشَّارِبِ مِنَ اَلْجُمُعَهِ إِلَی اَلْجُمُعَهِ أَمَانٌ مِنَ اَلْجُذَامِ ⁽²⁾روایت شده: گرفتن ناخن ها و کوته کردن سبیل در هر جمعه موجب ایمنی از جذام است.

حدیث دیگر نیز از آن حضرت با همین بیان وارد شده است. ⁽³⁾

قال الباقر (علیه السلام) إِنَّمَا قُصَّتِ اَلْأَظْفَارُ لِأَنَّهَا مَقِیلُ اَلشَّیْطَانِ وَ مِنْهُ یَکُونُ اَلنِّسْیَانُ ⁽⁴⁾امام باقر (علیه السلام) فرمود: کوتاه کردن ناخن برای این است که (اگر کوتاه نشود) پرورشگاه شیطان می شود و نیز عامل بیماری فراموشی می شود.

توضیح تعیین روز پنجشنبه یا جمعه برای آماده شدن به نماز جمعه است. یعنی این حدیث ها دو پیام را در کنار هم دارند: بهداشتی و اجتماعی

قلت لابي الحسن (علیه السلام) إِنَّ أَصْحَابَنَا یَقُولُونَ إِنَّمَا أَخْذُ اَلشَّارِبِ وَ اَلْأَظَافِیرِ یَوْمَ اَلْجُمُعَهِ فَقَالَ سُبْحَانَ اَللَّهِ خُذْهَا إِنْ شِئْتَ فِی یَوْمِ اَلْجُمُعَهِ وَ إِنْ شِئْتَ فِی سَائِرِ اَلْأَیَّامِ ⁽⁵⁾به امام کاظم (علیه السلام) گفتم دوستان می گویند کوتاه کردن سبیل و گرفتن ناخن باید در روز جمعه باشد؟ فرمود: سبحان الله آن ها را کوتاه کن خواه در روز جمعه و خواه در سایر روزها. مقصود امام (علیه السلام) این است که تعیین روز جمعه به عنوان یک «وجوب» نیست.

حفاظت: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): فَلْيُقَلِّمُوا أَظْفَارَهُمْ، لَا يَعْقِرُوا بِهَا ضُرُوعَ مَوَاشِيهِمْ إِذَا حَلَبُوا ⁽⁶⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: ناخن هایشان را بگیرند تا به پستان های دام ها به هنگام دوشیدن، خراش وارد نکنند.

توضیح و همچنین با وجود ناخن های در از احتمال ایجاد خراش در بدن خود یا در بدن و دست و صورت کودک، همکار، همسر و... به طور ندانسته همیشه هست.

زیبایی خواهی یا ایمنی؟ در این جا به یک بن بست می رسیم که باید یکی از دو مهم را بر دیگری ترجیح دهیم: زیبایی خواهی یا امینی؟

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) للرّجال قُصُّوا أَظَافِیرَکُمْ و لِلنِّسَاءِ: اتركن من أَظَافِیرَکُنَّ فَإِنَّهُ أَزْیَنُ لَکُنَّ: ⁽⁷⁾پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به مردان دستور داد که ناخن هایتان را کوتاه، کنید و به خانم ها فرمود چیزی از ناخن هایتان را واگذارید زیرا این برای شما زیباتر و آرایش دهنده تر و یا زیبا کننده تر است.

توضیح:

1- مقصود از جمله چیزی از آن ها را واگذارید چیست؟ یعنی ناخن برخی از انگشت ها را نچیده واگذارید؟ یا همه آن ها را بچینید لیکن خیلی از بیخ و ته نچینید و بگذارید چیزی در تهش بماند؟ هر دو معنی بالسویه محتمل است و هر دو برای خانم ها مستحب است معنی سومی را نیز می توان تصور کرد که هر سه صورت برای خانم ها مستحب باشد پس هرسه صورت زیر امکان دارد:

الف) نچیدن از ته.

ب) چیدن از ته باقی گذاشتن یک یا دو انگشت.

ج) نچیدن از ته و در عین حال باقی گذاشتن یکی دو انگشت.

2- بدیهی است که اصول و فروع دانش ایمنی چیدن ناخن ها را برای خانم ها نیز ایجاب و الزام می کند از جانب دیگر اصول و فروع زیبا شناختی باقی گذاشتن چیزی از ناخن ها را اقتضا می نماید ترجیح با کدام است؟ ترجیح (فقط در این جا) با زیبا شناسی و زیبا خواهی است لیکن با مراعات اصول بهداشت که کار نسبتاً آسانی است.

حفاظت خانم ها باید توجه داشته باشند ناخن نسبت به یکی از دو جنبه ایمنی یعنی بهداشت (همان طور که گفته شد) آسان است اما نسبت به جنبه دیگر ایمنی یعنی حفاظت سخت نیازمند دقت و احتیاط است. زیرا ناخن در از ممکن است برای خودشان کودکشان و یا همسرشان آسیب رساند به ویژه اگر در اثر ساییدگی تیز و برنده باشد. همسر را می توان نادیده گرفت زیرا شوهری که مشتاق زیبایی است باید درد خراش ها و احیاناً نفوذ میکرب از همان خراش ها را تحمل کند ولی نسبت به کودک و فرزند توجیهی وجود ندارد.

عن ابی عبدالله (علیه السلام): قال لِلِّرجالِ: قُصُّوا اَظافِیرَکُمْ، و لِلنِّساءِ: اُتْرُکْنَ فَاِنَّهُ اَزْیَنُ لَکُنَّ ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) مردان را به گرفتن ناخن توصیه می کرد و به زنان می گفت واگذارید زیرا آن برای شما زیبا کننده تر (زیباتر) است.

رابطه بیمار گونه با ناخن

فيما اوصى به النّبي(صلی الله علیه و آله) الى على (علیه السلام): يا على ثلاثة من الوسواس اكل الطين، وتقليم الاظفار بالاسنان و اكل اللحية ⁽²⁾

از وصایای رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) یا علی سه چیز دلیل بیماری وسواس است خوردن، گل و جویدن ناخن با دندان، و جویدن موی ریش.

الصادق (علیه السلام): فِی کُلِّ حَبَّهٍ مِنَ اَلرُّمَّانِ - إِذَا اِسْتَقَرَّتْ فِی اَلْمَعِدَهِ - حَیَاهُ اَلْقَلْبِ وَ إِنَارَهٌ لِلنَّفْسِ وَ تُمْرِضُ وَسْوَاسَ اَلشَّیْطَانِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً: ⁽³⁾امام صادق (علیه السلام) در هر دانه از دانه های انار - اگر در معده قرار گیرد - سه خصلت است: قلب را زنده می کند و شخصیت درون را صفا می دهد و وسوسه شیطان را سر کوب (ریشه کن) می کند تا چهل شب.

قال الصادق (علیه السلام): عَلَیْکُمْ بِالسِّوَاکِ فَإِنَّهُ یُذْهِبُ وَسْوَسَهَ اَلصَّدْرِ: ⁽⁴⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: مسواک بزنید زیرا آن وسوسه را از دل شما می برد.

قال الصادق (علیه السلام): لا يَتَمَكَّنُ الشَّيطانُ بِالوَسوَسَةِ مِنَ العَبدِ إلّا وقَد أعرَضَ عَن ذِكرِ اللّهِ... وَ أَمَّا الْمُهْمِلُ لِأَوْقَاتِهِ فَهُوَ صَيْدُ اَلشَّيْطَانِ: ⁽¹⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود شیطان نمی تواند شخصی را وسوسه کند مگر او بنوعی از یاد کردن خدا روی گردان باشد... و اما کسی که اوقاتش را با بیکاری بگذراند او شکار شیطان است.

سمعت ابا عبد الله (علیه السلام) يقول: کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله یَغْسِلُ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ وَ یَقُولُ مَنْ غَسَلَ رَأْسَهُ بِالسِّدْرِ صَرَفَ اَللَّهُ عَنْهُ وَسْوَسَهَ اَلشَّیْطَانِ وَ مَنْ صُرِفَ عَنْهُ وَسْوَسَهُ اَلشَّیْطَانِ): ⁽²⁾شنیدم از امام صادق (علیه السلام) که می گفت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سرش را با سدر می شست و می گفت: هر کس سرش را با سدر بشوید خداوند وسوسه شیطان را از او دور می کند.

توضیح:

1- به دنبال بیماری روانی جویدن ناخن و جویدن موی ریش که از انواع وسوسه، هستند، ابن چند حدیث را آوردم تا مورد استفاده کسی که دچار این نوع بیماری یا امثال آن شده، قرار گیرد.

2- وسوسه و بیماری های متعدد مربوط به آن یا بوسیله شیطان خارج و ابلیس است و یا توسط نفس خود انسان که در این صورت شیطان درون نامیده می شود و چون در حدیث های فوق لفظ ابلیس نیامده پس شامل هر دو نوع می شوند.

3- بهترین راه برای تامین ایمنی از این گونه بیماری ها یاد خدا دعا و قرآن خواندن است در این مورد حدیث های زیادی وارد شده است و در حدیث بالا نیز روی گردان شدن از یاد خدا عامل زمینه ساز این بیماری معرفی شده است.

4- بی کاری و گذراندن وقت به بطالت زمینه روانی را برای این بیماری مساعدتر می کند.

5- وسوسه دو نوع است:

الف) بیماری به خودپردازی و خود آزاری مانند جویدن ناخن و شستن مکرر دست و اشیاء و....

ب) وسوسه شدن بر اقدامات ناهنجار مانند دزدی، قتل و...

و مراد از جمله آدم بیکار که وقتش را مهمل می گذراد شکار شیطان است همین نوع دوم است. یعنی بیکاری یکی از عوامل زمینه ساز اقدام های ناهنجار - اعم از ناهنجارهای ریز و درشت - می باشد.

4- غسل جنابت

ادب چهارم از آداب حنیفیت متعلق به بدن غسل از جنابت است که تنها در میان مسلمانان و برخی از یهودان مرسوم و مورد اهمیت است.

آغاز مسیحیت ختنه و غسل جنابت دو رکن بهداشتی آئین مسیح اعلام شد لیکن پولس مبلغ معروف مسیحیت آن دو را بر پیروان جدید مسیحیت بخشید وی باور داشت که این دو سنت مانع از مسیحی شدن مردم بویژه اروپائیان است. مردان متاهل و دارای فرزند و نوه حاضر نیستند ختنه شوند و از ختنه شدن کودکان شان نیز وحشت دارند.

پولس ⁽¹⁾مشاهده می کرد که اروپائیان از تن شوئی سخت بیزارند اگر مسیحیت از آن ها بخواهد که بدنبال هر جنابت بدن شان را بشویند از آن روی گردان خواهند شد و می شدند.

پولس بخاطر این گونه بخشش ها و معاف داشتن ها با رجال بزرگ مرکز مسیحیت سخت درگیر شد و محاکمه ها و مجادله های وسیع میان او و بزرگان دین در گرفت اما مسیحیتی که او تبلیغ می کرد رایج گشت و سیاست او پیروز گشت.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله)... إِذَا جَامَعَ اَلرَّجُلُ أَهْلَهُ خَرَجَ اَلْمَاءُ مِنْ كُلِّ عِرْقٍ وَ شَعْرٍ، فَأَوْجَبَ اَللَّهُ عَلَى ذُرِّيَّتِهِ اَلاِغْتِسَالَ مِنَ اَلْجَنَابَةِ إِلَى يَوْمِ اَلْقِيَامَةِ، وَ اَلْبَوْلُ يَخْرُجُ مِنْ فَضْلَةِ اَلشَّرَابِ اَلَّذِي يَشْرَبُهُ اَلْإِنْسَانُ، وَ اَلْغَائِطُ يَخْرُجُ مِنْ فَضْلَةِ اَلطَّعَامِ اَلَّذِي يَأْكُلُهُ، فَعَلَيْهِمْ مِنْهُمَا اَلْوُضُوءُ: ⁽²⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در توضیح علت غسل از جنابت (و عدم آن در ادرار و مدفوع) فرمود:

وقتی انسان با همسرش مجامعت می کند از همه رگ ها و نیز ریشه موهای بدن او ترشحاتی خارج می شود، پس خداوند واجب کرد بر نسل آدم غسل از جنابت را تا روز قیامت اما بول مازاد آبی است که انسان می نوشد و مدفوع مازاد غذایی است که انسان می خورد پس در مورد آن ها تنها وضو واجب شده.

توضیح:

1- محل خروج هر سه ادرار مدفوع غائط باید شسته شود حدیث این موضوع را مسلم فرض کرده و در آن بحث نمی کند. سخن در شستن کل بدن است که در جنابت واجب شده.

2- حدیث می گوید بول و مدفوع فقط از یک مجرا خارج می شوند اما در جنابت علاوه بر این که منی از عضو تناسلی خارج می شود ماده مایع از همه منافذ پوست بدن حتی از ریشه های موها نیز خارج می شود گر چه میان منی و این ماده مایع ترشح شونده فرق ماهوی وجود دارد باید کل بدن شسته شود و از این آلودگی ایمن گردد.

3- این حدیث در مقام بیان رفع آلودگی ها جهت آماده شدن برای عبادت را نیز در نظر دارد که می فرماید در ادرار و مدفوع تنها وضو کافی است.

4- بعدا خواهد آمد که در غسل جنابت بهداشت روانی و صفای جان و حفاظت طراوت روحی نیز هست.

في حديث الزنديق الذى سئل الصادق (علیه السلام) عن مسائل قال له اخبر ني عن الْمَجُوسِ کَانُوا أَقْرَبَ إِلَی الصَّوَابِ فِی دِینِهِمْ أَمِ الْعَرَبُ في الجاهلية؟ قال: الْعَرَبُ فِي الْجاهِلِيَّةِ كَانَتْ أَقْرَبُ إِلَى الدّينِ الْحَنيفِ مِنَ الْمَجُوسِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَجُوسَ كَفَرَتْ بِكُلِّ الْأَنْبِياءِ... و

كانت المجوس لا تغتسل من الجنابة و العرب تغتسل و الاغتسال من خالص شرايع الحنيفية و كانت المجوس لا تختتن و هو من سنن الانبياء و ان اول من فعل ذلك ابراهيم الخليل...... ⁽¹⁾گفتگوئی که میان امام صادق (علیه السلام) و یک زندیق بوده، از امام می پرسد آیا مجوسیان در آئینشان به واقعیت و حقیقت تزدیک بودند یا عرب در جاهلیت؟ امام فرمود: عرب در عصر جاهلیتش بر دین حنیفیت از مجوس نزدیک تر بود زیرا مجوسیان به همه انبیا کفر می ورزیدند... مجوسیان از جنابت غسل نمی کنند، لیکن عرب جاهلی این غسل را می کرد و این غسل از شرایع مسلّم حنیفیت است. و مجوسیان ختنه نمی کنند در حالی که ختنه از سنت های انبیا است و اولین کسی که به آن عمل کرده ابراهیم خلیل است. توضیح:

1- پیشتر اشاره شد که اولین دین در فلات ایران قبل از آمدن آریاها در میان، کاسپیان، و کادوسیان توسط جاماسب بنیان گذاری شد اسامی دوازده فرشته، فروردین اردی بهشت خرداد تا اسفند از یادگارهای کادوسیان است که در کنار رود ارس می زیستند و اسامی مذکور را به عنوان تبرک جوئی بر دوازده شهرک شان نیز گذاشته بودند.

آریائی ها پس از ورود به ایران به آئین جاماسب پیوستند با این که آنان کاسیپیان ساکن جنگل های شمال را «دیو» می نامیدند.

آئین جاماسب یا باصطلاح دین مجوس بتدریج دچار تحریف گشت و چون احترام به نور یکی از عناصر آن بود (به طوری که این عنصر در هر دینی هست) و سمبل اعلای، نور خورشید، بود مهر پرستی به آن دین مسلط گشت و در قالب «میترائیزم» در آمد و توحید آن مغشوش گردید.

میترائیزم در دوره ای از ایران به یمن و از آن جا به مصر و از مصر به (کارتاژ) و از آن جا به اروپا نیز نفوذ کرده بود.

در حدود 4200 سال پیش زردشت برای اصطلاح میترائیزم آمده است. در افسانه های ایران (یا تاریخ آمیخته با افسانه) رستم سمبل دین کهن و اسفندیار سمبل آیئن جدید با هم درگیر می شوند و همیشه فرهنگ کهن چشم و بینائی فرهنگ انقلاب را هدف می گیرد.

این موضوع و گزارش جزئیات آن و شمارش نمونه هایی از واژه های مشترک دینی میان کاسپیان و کادوسیان قبل از آریاها با آریاها و یک سری بحث های زبان شناسی و تاریخ آثاری و... نیازمند تدوین کتاب و کتاب های متعدد است.

آن چه باید در توضیح حدیث بالا گفت این است اسلام آئین جاماسب و زردشت را متمم و ادامه یک دیگر می داند و آن را به عنوان یک دین «مجوسی» نامیده و در ردیف ادیان رسمی به رسمیت می شناسد و هنگام فتح ایران مطابق نظر امیر المؤمنین (علیه السلام) با زردشتیان بر اساس قواعد اهل کتاب رفتار شد.

در پی گیری زردشت از نظر محل ظهور و سیر مکانی او از آذربایجان غربی تا بلخ و در ریشه یابی برخی اصطلاحات و واژگان غیر آریائی در ادبیات دین زردشت نشانه هایی به دست می آید که نشان گر غیر آریائی بودن خود زردشت است. واژه «آزر» - آذر - در اصل یک واژه سومری واکدی است که نام پدر یا پدر خوانده ابراهیم نیز بوده است.

اسلام زردشت را یک پیامبر موسس نمی داند بلکه او را پیامبر مصلح و اصلاح گردین پیامبر پیشین می داند. می توان گفت او و لوط دو دستیار ابراهیم خلیل بوده اند که در شهر «اور» متولد شده و در بابل به تبلیغ پرداخت لوط را برای تبلیغ به ناحیه اردن و زردشت را برای اصلاح به آذربایجان و ایران فرستاد، ⁽¹⁾سپس خود ابراهیم پس از ماجرای آتش از بین النهرین تبعید شده و ساکن ساحل رود اردن می شود. لوط در مأموریتش با شکست مواجه گردید لیکن زردشت در میان آریائی های شرق ایران کاملا موفق می شود و بتدریج امواج اصلاحی وی بر همه جای ایران گسترش می یابد. او توانست خورشید را از اوج اعلای الوهیت معزول کند و باز هر مزد» یا «آهورا مزدان» را از نو به عنوان خدای واحد بر عرصه دین حاکم گرداند لیکن دین او نیز از عنصر احترام به نور خالی نبود که این بار آتش آتشکده (پس از گذشت زمان هائی) مدعی خدائی شد.

آئین جاماسبی توسط آئین زردشت حدف نگشت پس از ظهور و وفات زردشت گاه گاهی میترائیزم جان می گرفت و مهر آسمان با آتش آتشکده درگیر می گشت این دو در کنار هم در لباس یک دین اما گاهی عناصر آن بر این و گاهی عناصر این بر آن می چربید نام چند پادشاه اشکانی «مهرداد» است که چند قرن پس از ظهور و رواج آئین زردشت می زیستند.

به هر صورت مقصود از این توضیح روشن شدن این نکته بود که در میان عرب های قبل از اسلام هر دو آئین ایرانی یک دین واحد شناخته می شدند همان طور که دین یهود با آن همه پیامبران متعدد یک دین واحد شناخته می شد. اسلام نیز دو آئین ایرانی را یکی می داند و عنوان «مجوس» که یک واژه مشتق از جاماسب است را بر آن اطلاق می نماید.

2- زندیق: اصل این کلمه «زندیک» و فارسی است، زند پازند از متون دینی زردشتیان است پسوند «یک» که در اصل «ایک» است و در مقام تخفیف الف آن حذف می شود مانند «نزدایک» که نزدیک و «تارایک» که تاریک می شود.

و مانند «کندایک»، «کندیک که پس از معرب شدن «خندق» شده است و نمی توان گفت خندق معرب «کندک» است زیرا در این صورت حرف تصغیر «ک» با معنای خندق که شکاف و شیار بزرگ است سازگار نیست مگر این حرف را به معنائی غیر از تصغیر بگیریم.

این پسوند در شاخه های دیگر و خواهرهای زبان فارسی یعنی زبان های اروپائی رایج است مانند «اتومات ایک» و همین طور است پسوند «ایز» پاک ایزه - پاکیزه - استرلیزه، پاستوریزه و نیز چنین است پسوند «ایر» -- ار - مانند دل ایر (دلیر) و....

به هر صورت زندیک یعنی کسی که بیش از خود اوستا به کتب اقماری و شروح آن گرایش دارد. ایرانیان هر شخص زردشتی مسامحه کار - و باصطلاح امروزی آنان را که در عالم روشن فکری می دیدند - زندیک می نامیدند و مقصودشان این بود که این ها نصوص دینی را تاویل می نمایند متعبد نیستند بل تاویل و تفسیر گرا هستند. سر انجام جریان زندیکی در عصر ساسانی به «مانی گرائی» و «مزدک گرائی» منجر شد و آن همه ماجراها را پدید آورد که یکی از علل بزرگ فرسودگی درونی ایرانیان گشت.

زندیک ها همیشه خودشان را پیرو دین جاماسب و زردشت می دانستند و این فکر پس از سقوط ایران به دست عرب نیز وجود داشت که زندیق ها در اوایل عصر عباسی سه گروه یا سه جریان بودند:

الف) زندیک های وفادار به فکر و اندیشه ایرانی پیشین

ب) زندیک هایی که اسلام و زردشتی چندان فرقی برایشان نداشت و از هر دو دین انتقاد می کردند.

ج) افرادی که «دهر پرست» یا «طبیعت پرست» بودند رابطه ای نیز با زردشتی نداشتند و از اسلام انتقاد می کردند.

از متن حدیث روشن است زندیقی که با امام صادق (علیه السلام) بحث می کند از گروه اول یا دوم است زیرا زندیق های گروه سوم نه آشنائی با زردشتی داشتند و نه اهمیتی به آن می دادند و آن را یک دین از بین رفته تلقی می کردند و کوشش می نمودند که اسلام را نیز به آن سر نوشت دچار کنند.

3- در این گفت گوی زندیق و امام صادق (علیه السلام) دو شاخه از آئین ابراهیمی با هم مقایسه می شوند: آئین زردشت در میان ایرانیان و آئین اسماعیلی که در میان اولاد مستعرب، او بشکل آداب مشخصی مانده بود.

4- بر خلاف زردشت یان که پس از دوران زردشت رابطه گرمی با سلسله پیامبران سامی نداشته اند و امروز هم ندارند، زندیق مزبور پیامران سامی را به رسمیت می شناسد زیرا امام نبوت آنان را با ارسال «مسلّم» عنوان می کند و زیدیق هیچ اعتراضی نمی نماید و جریان گفت گو طوری است که گویا هر دو طرف بحث آئین ابراهیمی را به عنوان یک معیار پذیرفته اند.

5- مراد امام از عرب جاهلی همه عرب های شبه جزیره نیست بل سلسله خاندانی که نسب به ابراهیم می رسانیدند مورد نظر امام است زیرا می دانیم که اکثریت عرب ها غسل جنابت نمی کردند گر چه رواج غسل جنابت در انحصار اولاد اسماعیل که «حنیفیان» نامیده می شدند، نبود.

ادامه حدیث:

قال: فما علّة غسل الجنابة و انّما اتى الحلال و ليس من الحلال تدنيس؟ قال: ان الجنابة بمنزلة الحيض و ذلك ان النطفة دم لم يستحكم و لا يكون الجماع الا بحركة شديدة و شهوة غالبة، فاذا فرغ تنفّس البدن و وجد الرجل من نفسه رائحة كريهة، فوجب الغسل لذلك، و غسل الجنابة مع ذلك امانة ائتمن الله عليها عبيده ليختبرهم بها: زندیق گفت: علت غسل جنابت چیست؟ در حالی که شخص جنب کار حرامی نکرده و فعل حلالی را انجام داده و در حلال، پلیدی نیست. امام

گفت: جنابت مانند حیض است زیرا نطفه در حقیقت خون است که هنوز مستحکم نشده از طرف دیگر جماع با تحرک اندام ها و شهوت غالب انجام می پذیرد و به هنگام فراغ - انزال منی - بدن شخص تنفس می کند و او بوی ناخوش آیندی را از بدن خود احساس می کند غسل بدین جهت واجب شده است. با این همه غسل جنابت امانتی است که خداوند در میان بندگانش گذاشته تا آنان را آزمایش کند.

توضیح

1- جنب شدن مانند حایض شدن است یعنی منی را با بول مقایسه نکن بول آب است که از دهان آدمی وارد شده و پس از طی یک مجرای مشخص خارج می شود اما منی مانند خون حیض و بیش از آن از محصولات فعالیت های اندام های بدن است.

2- نطفه خون است که هنوز مستحکم نشده نطفه پس از ورود به رحم با نطفه زن آمیخته و تبدیل به خون، گوشت و استخوان می گردد.

3- حرکت شدیده و شهوت غالبه: یعنی کل بدن تحت تأثیر عمل جماع قرار می گیرد.

4- بدن تنفس می کند: یعنی کل، بدن همه جای پوست، بدن منافذ پوست تنفس می کند. و در حدیث اول نیز سخن از ترشح مایع از همه منافذ پوست بدن بود.

5- بوی ناخوش آیند: آنان که به جنب ماندن عادت می کنند این بوی خودشان را احساس نمی کنند. به همین دلیل افراد مسلمان، افراد غیر مسلمان را از همین بوی شان می شناسند. جالب این است یهودان این بوی ناخوش آیند را ندارند زیرا آنان نیز غسل جنابت می کنند.

6- در عین حال غسل جنابت یک امانت برای آزمایش بندگان است یعنی احکام اسلام را تنها از بعد سود و زیان مادی و جسمی بررسی نکنید و نیز باصطلاح علم زده هم نباشید. گر چه همین ایمنی نویسی من نیز قهرا یک سیر تک بعدی دارد همه جا به دنبال حدیث هایی هستم که دارای جنبه تصریح به علت حکم یا جنبه «معلوم العلّه» داشته مثلاً روال و شیوه ناقص را در پیش گرفتم چه کنم موضوع بحثم فقط ایمنی است.

در فصل «مسواک» حدیث هایی را که ثواب اخروی مسواک را بیان می کنند، نیاوردم بل در همه فصول این باشند.

از جانب دیگر همواره بشدت رنج می برم که در همین شیوه نیز موضوع را بیش از حد توسعه داده و از محدوده ایمنی خارج می شوم.

غسل جنابت عنوان «مامور بازرسی» نیز دارد بدن مومن باید همیشه تمیز و بدون چرک باشد و غسل جنابت برای شستن چرک نیست و اگر با نیت چرکشوئی انجام یابد دچار اشکال شده و به اصطلاح فقهی باطل می گردد.

در این غسل باید آب به همه جای پوست بدن برسد اگر چرکی لکه ای چربی ای مانع از رسیدن آب به پوست باشد گر چه به اندازه خیلی کم غسل باطل می شود پس بدن مومن باید قبل از غسل پاک و تمیز باشد.

غسل جنابت را می توان با کمترین آب انجام داد و هر چه مصرف آب کمتر باشد به همان قدر مستحب است پس این سنت برای بهداشت از چرک نیست بل بازرس بهداشت است.

لیکن دو کار مهم بهداشتی نیز دارد که بهداشت منافذ پوست و بهداشت از بوی ناخوش آیند، باشد.

آن چه در این غسل مطلوب است رسیدن آب به همه جای پوست بدن است تا منفذهایی که در اثر جنابت تنفس ویزه کرده و ترشح نموده اند و بدن با گاز متصاعد از منفذها بدبو شده و احیانا برخی از منفذها مسدود گشته است، از نو پاک و باز شوند و پوست بدن طراوت طبیعی خود را باز یابد.

پس غسل جنابت نسبت به برخی از آلودگی ها عامل بهداشت و نسبت به برخی دیگر بازرس بهداشت است و تعیین می کند که این بدن بهداشت مورد نظر اسلام را دارد یا نه و اگر ندارد باید قبل از غسل هر چرک و آلودگی از آن زایل شود و آن گاه غسل جنابت شروع شود.

همین طور است وضو. روزانه پنج یا سه بار وضو به سراغ مسلمان می آید و چهار عضو او را بازرسی می کند. چهار عضوی که به طور مدام در جریان زندگی او دخیل هستند از طرفی با محیط بیرون و از طرف دیگر با درون بدن ارتباط دارند. دست ها، صورت سر و پاها که هم زودتر آلوده می شوند و هم بیشتر هم با اشیاء مختلف محیط سر و کار دارند و هم با غذا، آب، تنفس و...

وضو که مستحب است با کمترین آب انجام یابد شرط صحت آن رسیدن آب و رطوبت مسح به عضوهای مذکور است و اگر چرکی و هر آلودگیای مانع از رسیدن آن باشد وضو باطل می شود پس عضوهای مذکور همیشه باید پاک باشند و اگر حرفه یا شغل شخص ایجاب می کند که چنین نباشد دست کم روزانه سه بار برای وضو گرفتن و صحت آن باید قبل از وضو عضوهای مذکور را کاملا پاکیزه کند.

5- استفاده از آب برای عضو مدفوع و ادرار

آخرین ادب از آداب ده گانه سنت حنیفیت و پنجمین آن ها که متعلق به بدن است شستن عضو ادرار و عضو مدفوع با آب است.

در اواخر آذر و اوایل دی ماه سال شصت و پنج جهت شرکت در همایش دانش جویان و پاره ای تحقیقات اجتماعی به کشور سوئد رفته بودم در اثر همکاری دانش جویان و به جهت این که پایان سال میلادی بود مسؤلین امور اجتماعی و مراکز مربوط به آن و رسانه ها به طور مرتب آمار می دادند حوادث و جریان های اجتماعی کشورشان را به اطلاع گان می رسانیدند زمینه برای مطالعات اجتماعی و شناخت ماهیت جامعه سوئد کاملا آماده بود.

از جانب سوم آغاز سال که با مراسم و جشن های عمومی همراه است و مردم بیش از هر زمان دیگر خودشان را نشان می دهند به یک محقق امکان می دهد تا به اعماق ماهیت آن جامعه آگاهی یابد.

عامل چهارم که امر تحقیق را آسانتر می نمود ویژگی جامعه سوئد است که افراد به پرسش ها بهتر و آسانتر پاسخ می دهند و مراکز دولتی یا خصوصی که دست اندر کار امور اجتماعی هستند هم کاری کامل می نمایند. این بود که زمینه برای یک تحقیق اجتماعی از هر جهت مساعد بود.

ره آورد این سفر تحت عنوان «جامعه سوئد»: سوسیالیزم فروید به جای سوسیالیزم «مارکس» طی مقالاتی در روزنامه اطلاعات چاپ شد.

یک مطلب از آن مقالات که به این بخش از بحث مربوط است را در این جا می آورم آقای پزشک در تلویزیون ظاهر شده ابتدا آماری از بیماری ویژه ای که در نشیمن گاه افراد بوده ارائه داد سپس با ماژیک روی تخته سفید شکل یک «سنگ توالت» را کشید و خطاب به بینندگان توصیه می کرد از این سنگ ها برای توالت استفاده کنید. زیرا لازم است که پوست نشیمن گاهتان با سنگ توالت تماس پیدا نکند.

شکل سنگ توالت ایرانی را کشیده بود و از امتیازات آن می گفت و سنگ توالت فرنگی را مضر و بر خلاف ایمنی می دانست. این پیشنهاد او موجب کنج کاوی گروه تحقیق ما گشت و موضوع را پیگیری کردیم معلوم گشت که در صد زیادی از افراد مسن در محل نشیمن گاهشان به طور حلقوی (مطابق حلقه سنگ توالت) دچار بیماری مزمن و مداوم پوستی شده اند.

آقای پزشک می گفت: برای نظافت عضو ادرار و عضو مدفوع از دستمال کاغذی استفاده نکنید. آن ها را با آب بشوئید.

در برنامه بهداشتی اسلام عضو ادرار را باید با آب شست و غیر از آب پاک کننده دیگری معرفی نشده است لیکن عضو مدفوع را می توان با دستمال پارچه ای یا کاغذی و یا با سنگ کلوخ و... پاک کرد زدودن آلایش با هر وسیله کافی است اما تاکید شده است حتی الامکان از آب استفاده شود.

عن ابى جعفر (علیه السلام) قال: لاَ تَحْتَقِرَنَّ بِالْبَوْلِ وَ لاَ تَتَهَاوَنْ بِهِ وَ لاَ بِصَلاَتِکَ ⁽¹⁾امام باقر (علیه السلام) فرمود: بول را کوچک (کم خطر) نشمارید و نسبت به پاک (کردن آن سستی، نکنید همان طور که باید نسبت به نماز سستی نکنید.

توضیح: در این حدیث سستی در زدودن بول با سستی در اقامه نماز ردیف شده است تا اهمیت آن معلوم شود.

عن ابي عبد الله (علیه السلام) قال: کَانَ رَسُولُ اَللَّهِ (صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَشَدَّ اَلنَّاسِ تَوَقِّیاً عَنِ اَلْبَوْلِ کَانَ إِذَا أَرَادَ اَلْبَوْلَ یَعْمِدُ إِلَی مَکَانٍ مُرْتَفِعٍ أَوْ مَکَانٍ مِنَ اَلْأَمْکِنَهِ یَکُونُ فِیهِ اَلتُّرَابُ اَلْکَثِیرُ کَرَاهَهَ أَنْ یُنْضَحَ عَلَیْهِ اَلْبَوْلُ): ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) فرمود: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بیش از هر کسی از بول دوری می کرد هنگامی که می خواست ادرار، کند یا در محل بلندی قرار می گرفت - تا بول به محل پائین بریزد - و یا جائی پر خاک را پیدا می کرد (که بول به زمین سفت اصابت نکند و به اطراف پخش نشود) همه این دقت و اهمیت برای این بود که مبادا ذرات بول به بدن یا لباس او برسد.

توضیح روشن است که این حدیث به اوقات مسافرت و حضور پیامبر در خارج از شهر ناظر است.

قال الباقر (علیه السلام): نَهَی النبي أَنْ یُطَمِّحَ اَلرَّجُلُ بِبَوْلِهِ مِنَ اَلسَّطْحِ فِی اَلْهَوَاءِ: ⁽¹⁾امام باقر (علیه السلام) فرمود: رسول خدا نهی کرده است از

این که کسی در ارتفاع بالا باشد و بولش را در هوا بپاشد.

عن اميرالمؤمنين (علیه السلام): إِذَا بَالَ أَحَدُکُمْ فَلاَ یُطَمِّحَنَّ بِبَوْلِهِ وَ لاَ یَسْتَقْبِلُ بِبَوْلِهِ اَلرِّیحَ: ⁽²⁾على (علیه السلام) فرمود: وقتی که یکی از شما می خواهد ادرار کند بولش را نپاشد و رو به جریان باد قرار نگیرد.

عن على (علیه السلام) قال: اَلاِسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ فِی کِتَابِ اَللَّهِ وَ هُوَ قَوْلُه ﴿إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ وَ هُوَ خُلُقٌ کَرِیمٌ﴾ ⁽³⁾

علی (علیه السلام) فرمود: شستن عضو ادرار و عضو مدفوع با آب دستور قرآن است آن جا که می فرماید «خدا توبه کاران و پاکی گرایان را دوست دارد و شستن آن ها با آب خوی پسندیده و اخلاق بزرگوارانه است».

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله): اتانى جبرئيل فقال: یَا مُحَمَّدُ کَیْفَ نَنْزِلُ عَلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لاَ تَسْتَاکُونَ وَ لاَ تَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ وَ لاَ تَغْسِلُونَ بَرَاجِمَکُمْ ⁽⁴⁾پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: جبرئیل بر من نازل شد و گفت: ای محمد چگونه ما فرشتگان بر شما نازل شویم در حالی که مسواک نمی زنید و عضو بول و عضو مدفوع را با آب نمی شوئید و نمی شوئید میان انگشتان پا را.

توضیح:

1- ظاهراً این گفت گو میان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و جبرئیل در اوایل تشریع «وجوب ازاله نجاست» بوده است.

2- مراد از «مسواک نمی زنید نمی شوئید اکثریت امت است که در آغاز اسلام با بهداشت اسلامی آشنائی نداشتند.

زیرا خود پیامبر و امیر المؤمنین و خاندان شان (علیه السلام) از اول به اصول بهداشت و نظافت عمل می کردند.

حتی برخی از متدینین همین امروز هم به میان انگشتان اهمیت چندانی نمی دهند که باید به این حدیث توجه کنند.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله) لِبَعْضِ نِسَائِهِ مُرِی نِسَاءَ اَلْمُؤْمِنِینَ أَنْ یَسْتَنْجِینَ بِالْمَاءِ وَ یُبَالِغْنَ فَإِنَّهُ مَطْهَرَهٌ لِلْحَوَاشِی وَ مَذْهَبَهٌ لِلْبَوَاسِیرِ: ⁽⁵⁾رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به یکی از همسرانش فرمود: به خانم های مومنین بگو با آب استنجا کنند و در این کار جدی باشند زیرا شستن عضو ادرار و عضو مدفوع با آب حواشی مخرج را پاکیزه می کند و بیماری بواسیر را دفع می نماید.

توضیح:

1- مراد از بواسیر انواع باسورو فوستول است زیرا معنی لغوی بواسیر که جمع «باسور» است عبارت است از هر آفتی که در مقعد پدید آید.

2- مخرج مدفوع از حساس ترین اعضای بدن است به طوری که لقب «عضو هوشمند» به خود گرفته است با کوچک ترین علت زمینه بیماری در آن آماده می شود اگر ذرات مدفوع بویژه در میان چین های آن بماند آن را تحریک کرده و مساعد بیماری می کند.

گرچه رطوبت به برخی از انواع بیماری مقعد مضر است لیکن فایده شستن بیش از ضرر رطوبت آن است. و بدیهی است در آن نوع که رطوبت ضرر می رساند باید پس از شستن با پارچه یا خشک کننده دیگر آن را خشک کرد. یکی از عوامل تحریک کننده عضو مذکور برای پیدایش، آفت نشستن به مدت زیاد در توالت است:

عن على (علیه السلام) قال: طُولُ اَلْجُلُوسِ عَلَی اَلْخَلاَءِ یُورِثُ اَلْبَوَاسِیرَ ⁽¹⁾نشستن طولانی در توالت موجب باسور می شود.

در این جا مبحث سنت حنیفیت از فصل «ایمنی و بهداشت فردی» با اختصار تمام، پایان می یابد.

ایمنی و تغذیه

در این بخش از فصل ایمنی و بهداشت فردی بهداشت خوارک در ارتباط با فرد عنوان می شود در نتیجه غذاهای مستحب مباح مکروه و حرام نسبت به جامعه نیز مشخص می گردد. یعنی روشن می شود که برای مسلمانان کدام خوراک حرام و کدام مستحب و کدام دیگر مباح و یا مکروه است.

و نیز انتخاب ترکیب غذا و هم چنین نسبت به وقت های مختلف و نیز کمیت و کیفیت ها به طور اختصار بحث خواهد شد.

قاعده کلی: در مساله خوراک ها معیار حلال و، حرام، مکروه، مستحب مباح ایمنی.است. یعنی هر چیزی که سلامتی انسان را در حد بالا تهدید کند حرام است و هر خوراکی که سلامتی را به نسبتی کم دچار اختلال کند، مکروه است و هر غذائی که برای سلامتی مفید است، مستحب و هر خواراکی که نسبت به ایمنی بدن نه مفید است و نه مضر، مباح است.

بدیهی است موضوع سخن غذا است بنا بر این مراد از غذائی که مباح است و مساوی الطرفین است چیزی است که غذا بودن آن مسلم باشد و گر نه خوردن چیزی که نسبت به ایمنی نه مفید است و نه مضر لیکن هیچ ارزش غذائی هم ندارد باز مکروه می شود. به طوری که برخی از متخصصین غذاشناسی نسبت به بادمجان چنین نظری دارند و آن را فاقد هر نوع ارزش غذائی می دانند نظر حدیثی را در این مورد خواهیم دید.

حدیث شماره 20 ص 151 ج 65 بحار الانوار، قاعده کلی فوق را به شرح زیر از امام صادق عیه السّلام به ما توضیح می دهد امام صادق (علیه السلام) فرمود سه نوع غذا از گیاهان به دست می آید:

1- حبوبات: هر نوع حبه اعم از گندم، جو، برنج و... از انواع حبوبات و انواع بخلبهنگ و گلگلانها و.... هر کدام از آن ها که دارای ارزش غذائی و برای انسان نیرو بخش باشند خوردنش حلال است و هر چیزی از آن ها که ضرری برای انسان داشته باشد. پس خوردنش حرام است مگر در حال ضرورت.

2- میوه ها: هر میوه که ارزش غذائی دارد و برای بدن انسان نیرو بخش است حلال است و آن چه در آن ضرری هست برای انسان، حرام است.

سبزیجات هر چیزی که از زمین می روید و ارزش غذائی داشته، باشد خوردنش حلال است و آن چه از آن ها دارای مضرت است خوردنش حرام است مانند سبزی های مسموم کننده و کشنده مثل خرزهره و غیر آن.

آن گاه می فرماید از حیوانات اهلی گوشت گاو (شامل گاومیش) گوسفند شامل بز و شتر حلال است. و از حیوانات وحشی هر کدام که ناب (دندان درنده و چنگال درنده) ندارند حلال است.

و از مرغان هر کدام که «سنگدان» دارد حلال است و آن که سنگدان ندارد خوردنش حرام است. و خوردن انواع ملخ اشکال ندارد.

و اما تخم مرغان: هر تخمی که دو طرف آن با هم متفاوت باشد حلال است و هر تخمی که دو طرف آن با هم مساوی باشد خوردنش حرام است.

و از دریا هر حیوان دریائی با دو شرط حلال است فلس داشته باشد و شکار شود.

و از آشامیدنی ها غیر از آن چه عقل و خرد را تغییر می دهد همه حلال است و هر نوشیدنی که زیاد آن خرد را تغییر دهد اندک آن حرام است.

توضیح: این حدیث حد مرز حلال و حرام را تعیین می کند. غذاهای مکروه مباح و مستحب همه در مفهوم حلال جای می گیرند که در مقایسه با هم و نسبت به اندام بدنی انسان سود و زیان نسبی شان، تعیین کننده آن هاست. به همین دلیل خوارکی های مکروه مانند گوشت اسب و الاغ و پنیر و... و خوراکی های مستحب در این حدیث ذکر نشده اند.

با کمک جوئی از این حدیث می رویم به سراغ قرآن می بینیم قرآن نیز ایمنی را معیار قرار داده است وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيَّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ ⁽¹⁾و حلال می کند برای آنان گواراها را و حرام می کند بر آنان پلیدها را.

با این تفاوت که در حدیث بالا لفظ «مضرة» آمده و در این آیه لفظ «خبیث» که هر دو کلمه هم دیگر را معنی می کنند از آیه می فهمیم که مراد از مضر بودن صرفا ضرر جسمی نیست بلکه ایمنی روانی و والائی شخصیت نیز در مد نظر هست. ممکن است یک خوراک تنها به ایمنی جسمی لطمه زند و ممکن است هم به ایمنی جسمی و هم به ایمنی روحی و روانی آسیب رساند.

از باب مثال: گوشت خوک هم برای جسم ضرر دارد و هم شخص را بی حیاء و بیغیرت می کند.

گاهی صرفاً ضرر جسمی را دارد، مانند سم و خوراک های مسموم کننده. و گاهی نیز تنها ضرر روانی و شخصیتی دارد مانند خوردن مال سرقتی یا در یا در آمد ربوی و رشوه.

جنون گاوی

جنون گاوی که جدیدترین پدیده و محصول سه سال اخیر است یک معجزه بزرگ اسلام را بر جهانیان اعلام می کند.

در حدیث بالا فرمود از حیوانات هر کدام که دندان درنده چنگال درنده دارند خوردن گوشت شان حرام است و همین طور است پرندگان.

در یک کلام گوشت حیوان گوشتخوار حرام است.

خون ها را از کشتارگاه ها و استخوان ها را از قصابی ها و کله پاچه ایها جمع کرده تبدیل به پودر نموده و به خورد گاوها دادند و می دهند و نتیجه اش مطابق اعلام، خودشان جنون گاوی است. گر چه به احتمال زیاد در همین زمان های نزدیک علت آن را چیز دیگر معرفی خواهند کرد همان طور که در مورد ایدز همین سیاست را پیش گرفتند ابتدا بی سر و سامانی امور جنسی از جمله هم جنس بازی را منشأ اولیه آن معرفی کردند سپس به دلایلی که برای خیلی ها روشن است جرم را به گردن میمون انداختند.

کمیت گرائی عصر حاضر هر کیفیت را فدای کمیت کرده است طیّب و گوارا بودن هیچ سودی برای انسان مادی اندیش ندارد گوشت گاو مصنوعی گوشت مرغ مصنوعی کره، مصنوعی گوجه مصنوعی و زنبورهای مصنوعی همه فرزندان تحمیلی طبیعت شده اند افراد 20 ساله نه مزه شهد را چشیده اند و نه می توانند آن را تصور کنند و....

کمیت گرائی، مصنوعی گرائی را لازم گرفته در حدی که علم و دانش را برای انباشت کمیت ها و حذف ریشه ای کیفیت ها به خدمت گرفته است بازی با «ژن» بازی ای که پاپ تحریمش کرده و ملکه انگلیس پیشنهاد متروک گذاشتن آن را داده است لیکن آهنگ کمیت گرائی به یک «جبر» «تاریخی غول آسا و سترگ مسلط تبدیل شده و با این تحریم ها و پیش نهادها باز ایستادنش محال است.

این روند را باید «خوک مداری» نامید حیوانی که از هر کثافت و مواد پلید تغذیه می کند و با سرعت فربه می شود و از قدیم سمبل رشد کمیت بوده است. اینک گاو گوسفند مرغ با انتخاب نژاد - و دست کاری در نژاد - و تغدیه مواد غیر طیب و پلید همه به خوک تبدیل شده اند همه چیز می خورند و به سرعت رشد می کنند فربه می شوند. در این میان انسان است که امروز با جنون گاوی و فردا با جنون مرغی و پس فردا با جنون گوجه فرنگی رو به رو شود.

گوشت خوک یکی از علل اصلی سستی ارکان خانواده و از هم پاشیدگی آن در دنیای غرب گشت و اینک سایر حیوانات که شکل خوک را ندارند اما به ماهیت آن نزدیک می شوند همه جا جامعه ها را هم از جهت شخصیت فردی و هم از جهت شخصیت اجتماعی تهدید می کنند.

اسلام بهداشت تغذیه حیوان را جهت بهداشت تغذیه انسان لازم می داند شتر و گاو نجاست خوار را «جلاله» نامیده و از خوردن گوشت آن ها منع می کند حیوانات گوشتخوار را تحریم کرده است. اما روند امروزی تولید حیوانات گیاه خوار را به گوشتخوار تبدیل کرده است.

محمد بن سنان ان الرضا (علیه السلام) كَتَبَ إِلَیْهِ حَرَّمَ سِبَاعَ الطَّیْرِ وَ الْوُحُوشَ كُلَّهَا لِأَكْلِهَا مِنَ الْجِیَفِ وَ لُحُومِ النَّاسِ وَ الْعَذِرَةِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ فَجَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دَلَائِلَ مَا أَحَلَّ مِنَ الْوَحْشِ وَ الطَّیْرِ وَ مَا حَرَّمَ كَمَا قَالَ أَبِی (علیه السلام كُلُّ ذِی نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَ ذِی مِخْلَبٍ مِنَ الطَّیْرِ حَرَامٌ وَ كُلُّ مَا كَانَ لَهُ قَانِصَةٌ مِنَ الطَّیْرِ فَحَلَالٌ) ⁽¹⁾محمد بن سنان می گوید امام رضا (علیه السلام) به من نوشت: حرام است گوشت درندگان خواه پرنده باشد یا از وحوش زیرا خوراک آن ها، لاشه گوشت انسان و کثافت ها و این قبیل پلیدهاست. خداوند نشانه هایی در وجود خود حلال گوشت ها و حرام گوشت ها قرار داده است همان طور که پدرم (امام کاظم - علیه السلام - ) گفته است هر حیوانی که دندان ناب درنده) دارد و هر مرغی که چنگال (درنده) دارد، حرام است. و هر مرغی که سنگدان دارد حلال است.