پیشوای هدایت درخشش فضیلت های امیرالمومنین علیه السلام با محوریت خطبه امام حسین علیه السلام در سرزمین منا

ghaemiyeh.com

مشخصات کتاب

سرشناسه:مهدوی دامغانی، محمدجواد، 1368 -

عنوان و نام پديدآور:پیشوای هدایت : درخشش فضیلت‌های امیرالمومنین علیه‌السلام با محوریت خطبه امام‌حسین علیه‌السلام در سرزمین منا / محمدجواد مهدوی‌دامغانی؛ با مقدمه سیدحسن افتخارزاده.

مشخصات نشر:تهران: دلیل ما، 1397.

مشخصات ظاهری:279 ص.؛ 15 × 5/21 س‌م.

شابک:250000 ریال : 978-600-442-091-4

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس .

عنوان دیگر:درخشش فضیلت‌های امیرالمومنین علیه‌السلام با محوریت خطبه امام‌حسین علیه‌السلام در سرزمین منا .

موضوع:حسین‌بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق -- خطبه‌ها

موضوع:Hosayn ibn Ali, Imam III, 625 - 680 -- Religious aspects - Islam

موضوع:حسین‌بن علی (علیه السلام)، امام سوم، 4 - 61ق -- کلمات قصار

موضوع:Hosayn ibn Ali, Imam III, 625 - 680 -- Quotations

موضوع:معاویة بن ابی سفیان. خلیفه اموی، 20 قبل از هجرت - 60ق.

موضوع:علی‌بن ابی‌طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل

موضوع:Ali ibn Abitalib, Imam I, 600-661 -- Virtues

موضوع:اسلام -- تاریخ

Islam -- History

شناسه افزوده:افتخارزاده، سیدحسن، 1321 -1403.، مقدمه‌نویس

رده بندی کنگره:BP41/7/م9پ9 1397

رده بندی دیویی:297/953

شماره کتابشناسی ملی:5264445

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

پیشوای هدایت

درخشش فضیلت‌های امیرالمومنین علیه‌السلام

با محوریت خطبه امام‌حسین علیه‌السلام در سرزمین منا

با مقدمه

استاد دکتر سید حسن افتخار زاده دامت برکاته

محمدجواد مهدوی‌دامغانی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

فهرست مطالب

فهرست مطالب

مقدمه.......... 19

پيش‌گفتار.......... 33

نگاهى به بعضى اقدامات و جنايات معاويه.......... 36

الف : بدگويى و دشنام به اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 36

ب : گرفتارى شيعيان.......... 37

ج : جعل احاديث.......... 37

د : نهايت ظلم به شيعيان.......... 38

انگيزه‌ى امام حسين (عليه‌السلام) براى ايراد خطبه.......... 39

متن اصلى خطبه.......... 43

فصل اول : على (عليه‌السلام) برادر جاويد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 49

هجرت ، سرآغاز تغيير و تحول.......... 51

1 - بناى مسجد.......... 52

2 - پيمان برادرى.......... 52

3 - عدالت اجتماعى.......... 53

اهميت پيمان برادرى.......... 53

اهداف پيوند برادرى.......... 54

بررسى تاريخى عقدهاى اخوت.......... 56

1 - اخوت اول در مكه.......... 56

2 - اخوت دوم در مدينه.......... 56

3 - اخوت سوم در سال‌هاى پايانى.......... 57

برادر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كيست ؟.......... 58

اميرالمومنين (عليه‌السلام) در عقد اول.......... 59

اميرالمومنين (عليه‌السلام) در عقد دوم.......... 60

فصل دوم : على (عليه‌السلام) در ماجراى سدّ الابواب.......... 63

تثبيت جايگاه امير عالم (عليه‌السلام).......... 66

اولين اقدام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از هجرت.......... 67

حديث «سدّ الابواب».......... 68

زمان وقوع «سدّ الابواب».......... 69

1 - در اوايل هجرت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 70

2 - در اواخر بعثت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 70

سند حديث «سدّ الابواب».......... 71

جريان منع از خوابيدن اصحاب در مسجد.......... 71

اعتراضات اصحاب به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 72

اعتراض عموهاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 73

هدف از بسته شدن درها.......... 74

1 - خواست و اراده‌ى پروردگار.......... 74

2 - نظارت بر رفت و آمدها.......... 75

3 - جلوه‌اى از جايگاه والاى امير مومنان (عليه‌السلام).......... 76

فصل سوم : على (عليه‌السلام) استثناء و برگزيده.......... 79

فقط على (عليه‌السلام) نه هيچ كس ديگر.......... 81

بى اعتنايى به دستور بسته شدن درها.......... 82

عذاب در انتظار مخالفين.......... 83

حكم به اخراج از شهر.......... 83

تقاضا و تمنّاى اصحاب و ردّ پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 84

فضيلت اختصاصى اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 85

استناد به اين فضيلت در شوراى شش نفره.......... 87

اعتراف مخالفين به فضايل امير عالم (عليه‌السلام).......... 87

فصل چهارم : ولايت در غدير خم.......... 91

مهم‌ترين مقطع تاريخ اسلام.......... 93

نگاهى كوتاه به اتفاقات غدير خم.......... 94

پيمان گرفتن از مردم.......... 95

اكمال دين به ولايت على (عليه‌السلام).......... 97

پژوهشى در معناى «مولا».......... 98

واكاوى واژه‌ى «مولا».......... 99

1- آيه‌ى تبليغ.......... 99

2 - آشكار بودن دوستى.......... 101

3 - مفهوم اولويت.......... 101

4 - تبريك‌هاى فراوان.......... 102

5 - آيه‌ى كمال.......... 102

6 - معجزه الهى در غدير.......... 103

فصل پنجم : على (عليه‌السلام) به منزله هارون.......... 107

داستان جنگ تبوك.......... 109

مدال افتخار ولايت.......... 110

مقام و جايگاه هارون چه بود؟.......... 112

مقام ولايت اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 113

ديدگاه اهل سنت.......... 114

معاويه و حديث منزلت.......... 115

عدم اختصاص به جنگ تبوك.......... 117

فصل ششم : على (عليه‌السلام) در روز مباهله.......... 119

واكاوى واژه‌ى مباهله.......... 121

شروع داستان مباهله.......... 122

آگاه سازى و عقب نشينى نجرانيان.......... 124

روز موعود.......... 124

اعتراف اهل سنت.......... 126

مباهله سند امامت و حقانيت اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 127

فصل هفتم : على (عليه‌السلام) پرچم‌دار خيبر.......... 129

جنگ خيبر.......... 131

علّت شروع نبرد خيبر.......... 132

موقعيّت منطقه‌اى خيبر.......... 133

تعداد اندك سپاه اسلام.......... 134

وضعيت دژها.......... 134

اولين گام.......... 135

فتح قلعه‌ها.......... 136

نقش صحابه در خيبر.......... 136

عَلَم در انتظار دستان يداللّه.......... 137

قهرمان خيبر.......... 140

كندن در قلعه‌ى خيبر.......... 141

فتح خيبر در بيان سردار اسلام (عليه‌السلام).......... 142

فصل هشتم : على (عليه‌السلام) و نزول سوره برائت.......... 145

فتح مكه و مراسم حج.......... 147

نزول آيات برائت.......... 149

قوانين چهارگانه.......... 149

1 - ورود عريان ممنوع.......... 149

2 - ورود مشركين ممنوع.......... 149

3 - مهلت چهار ماهه مشركان.......... 150

4 - ورود به كعبه.......... 150

مامور ابلاغ آيات كيست ؟.......... 151

اختلاف در جزئيات.......... 152

بازگشت مامور معزول و سوال از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 153

ابلاغ آيات در مكه.......... 153

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در انتظار بازگشت اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 154

استقبال مقام رسالت از امير ولايت.......... 156

حكمت تغيير ماموريت.......... 157

فصل نهم : على (عليه‌السلام) مشكل گشاى مقام رسالت.......... 159

برادرم را فراخوانيد.......... 161

اعتماد از روز نخست.......... 162

على (عليه‌السلام) مايه‌ى اطمينان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 164

على (عليه‌السلام) سامان بخش وعده‌هاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 165

على (عليه‌السلام) پرچم‌دار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مشكلات.......... 165

على (عليه‌السلام) گنجينه‌ى اسرار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 165

على (عليه‌السلام) همراه هميشگى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 166

على (عليه‌السلام) غم‌گشاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 167

مرورى در تاريخ.......... 167

دلاورى در مقابل عمرو بن عبدود.......... 168

فصل دهم : على (عليه‌السلام) مولا و صاحب اختيار مؤنين.......... 173

حديث ولايت.......... 175

ماجراى حديث «ولايت».......... 177

الفاظ و نقل‌هاى متفاوت.......... 179

اعتبار حديث «ولايت » نزد اهل سنت.......... 180

محتواى حديث «ولايت».......... 180

1 - عصمت.......... 181

2 - مقام ولايت و امامت بلافصل.......... 182

3 - دشمنى با اميرالمومنين (عليه‌السلام) دشمنى با شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 183

فصل يازدهم : على (عليه‌السلام) در محضر و خلوت پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 185

درس‌آموز مكتب وحى.......... 187

على (عليه‌السلام) گوش دل و جان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 188

على (عليه‌السلام) محرم اسرار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 189

نمونه‌ى تاريخى.......... 190

على (عليه‌السلام) هر روزه در محضر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 191

خلوت‌هاى مقام رسالت.......... 192

ناراحتى اصحاب.......... 192

راز گويى در آخرين لحظات عمر.......... 193

رمز و رازهاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در بيان امير عالم (عليه‌السلام).......... 194

نگاهى به آيه‌ى نجوا.......... 197

برگ زرين افتخار حضرت على (عليه‌السلام).......... 198

فصل دوازدهم : على (عليه‌السلام) والاترين مرد اهل بيت (عليهم‌السلام).......... 201

برترين ازدواج.......... 203

1 - پيشتازى در اسلام.......... 205

فضيلت و برترى پيشگامان در اسلام.......... 206

على (عليه‌السلام) اولين مومن.......... 208

2 - حليم و بردبارترين فرد.......... 210

نمونه‌هايى از تاريخ.......... 210

جنگ جمل و حلم على (عليه‌السلام).......... 211

جنگ صفين و حلم على (عليه‌السلام).......... 212

حلم و بردبارى با ابن ملجم ملعون.......... 212

3 - مرجعيّت علمى.......... 213

1 - اعلميّت اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 214

2 - عصمت اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 214

3 - على (عليه‌السلام) واسطه‌ى علوم پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 215

4 - وجوب رجوع به اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 215

5 - حافظ علوم رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 215

صاحب حكمت.......... 216

انحصار نُه قسم از حكمت در اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 216

سرچشمه‌ى تمام علوم.......... 217

الف : علم تفسير.......... 217

ب : علم نحو و ادبيات عرب.......... 217

ج : علم كلام و اعتقادات.......... 218

د : علم فقه.......... 218

فصل سيزدهم : على (عليه‌السلام) سيد و سالار اهل بيت (عليهم‌السلام).......... 221

تعابير سيادت.......... 223

الف : پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اشرف مخلوقات.......... 224

ب : على (عليه‌السلام) سيد و سرور عرب.......... 224

1 - سيدُ الأوصياء.......... 226

2 - سيد الخلائق.......... 226

3 - سيد الدنيا و سيد الآخرة.......... 227

4 - سيد الصديقين.......... 227

5 - سيد المسلمين.......... 228

6 - سيد المؤنين.......... 229

ج : برترين بانوى بهشتيان حضرت زهرا عليهاالسلام.......... 229

1 - چهار زن برتر.......... 230

2 - برترين بانوى جهان.......... 230

د : سيد و سرور جوانان اهل بهشت.......... 231

روايت شواهد التنزيل.......... 232

استدلال اميرمومنان (عليه‌السلام).......... 233

فصل چهاردهم : غسل پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) توسط امير المؤنين (عليه‌السلام).......... 235

آخرين غروب.......... 237

على (عليه‌السلام) جانشين پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 239

دستور غُسل پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله).......... 239

كور شدن ديدگان.......... 240

نداهاى شيطان.......... 241

دست‌هاى آلوده و كثيف.......... 242

احتجاج‌هاى اميرالمومنين (عليه‌السلام).......... 244

فصل پانزدهم : قرآن و عترت (عليهم‌السلام).......... 247

حديث «ثقلين».......... 249

متن حديث.......... 250

حديث «ثقلين» در نقل عامه.......... 250

حديث «ثقلين» در نقل شيعه.......... 251

راويان حديث «ثقلين».......... 252

زمان و مكان صدور حديث «ثقلين».......... 254

واكاوى نكات مهم حديث.......... 255

1 - منظور از اهل بيت (عليهم‌السلام) چه كسانى هستند ؟.......... 255

2 - دو شى‌ءِ گران بها (ثقل).......... 257

3 - جدايى ناپذيرى قرآن و اهل بيت (عليهم‌السلام).......... 257

4 - هدايت مطلق و رسيدن به سعادت.......... 258

5 - عصمت اهل بيت (عليهم‌السلام).......... 258

6 - حجيّت قرآن و عترت (عليهم‌السلام).......... 259

7 - بقاى عترت تا روز قيامت.......... 259

سخن پايانى.......... 260

فصل شانزدهم : دوستى با على (عليه‌السلام) ملاك دوستى با خدا.......... 263

حب و بغض.......... 266

آزمايش دل‌ها.......... 267

اهميت مساله‌ى حبّ و بغض.......... 268

ملاك قبولى اعمال.......... 269

جايگاه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در آسمان و زمين.......... 270

دوستى على (عليه‌السلام) ايمان و دشمنى على (عليه‌السلام) كفر.......... 271

محبّت اميرالمومنين (عليه‌السلام) گذر نامه عبور از آتش جهنم.......... 273

آثار محبت و دوستى با امير المومنين (عليه‌السلام).......... 274

الف : مشمول استغفار ملائكه.......... 274

ب : آرامش در سكرات موت.......... 275

ج : مهربانى ملك الموت.......... 275

د : عبور از پل صراط.......... 276

آثار بغض و دشمنى با حضرت على (عليه‌السلام).......... 276

الف : بغض اميرالمومنين (عليه‌السلام) مساوى با كفر.......... 277

ب : مأيوس و نااميد از رحمت خدا.......... 277

ج : ممنوع از استشمام بوى بهشت.......... 278

مقدمه

به قلم دانشمند معظم حجة الاسلام و المسلمین دکتر سید حسن افتخار زاده سبزواری دامت برکاته

بسم اللّه الرحمن الرحيم

قال رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله): «إنَّ الْحُسَيْنَ مِصْباحُ الْهُدَى وَسَفينَةُ الْنَجاةِ»(1)

مضمون اين حديث در منابع روايى فراوان آمده است ، مرحوم شيخ المحدثين صدوق قدس‌سره در كتاب كمال الدين و در كتاب عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) به ترتيب به اين گونه آورده است كه پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)در توصيف امام حسين (عليه‌السلام) به اُبى بن كعب فرمودند :

مَكْتُوبٌ عَنْ يَمِينِ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : مِصْبَاحُ هُدًى وَ سَفِينَةُ نَجَاةٍ

عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) : رك ، ج 1 ، ص 60 .

وطبق نقل ديگر فرمودند :

مِصْبَاحٌ هَادٍ وَ سَفِينَةُ نَجَاةٍ

(كمال الدين : رك ، ج 1 ، ص 265) .

.

هدايت و راهنمايى را كه به هر يك از دو مصداقش بگيريم كه چنين شرح و تفصيل داده‌اند ، آن جا كه خداى متعال فرمود :

«إِنَّكَ لاَ تَهْدِى مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِى مَن يَشَآءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ»(2)

تو كسى را كه دوست مى‌دارى هادى نيستى ، اين خداى متعال است كه هر كسى را بخواهد به راه راست مى‌برد و به مقصد مى‌رساند .

در اين جا گفته‌اند كه هدايت به معناى «ايصال الى المطلوب» و

1) . مدينة المعاجز : ج 4 ، ص 51 ؛ المنتخب : ص 197 .

2) . سوره‌ى قصص ، آيه‌ى 56

رسيدن به مقصد است ولى در جاى جاى قرآن كه سخن از هاديان و پيامبران است و آن جا كه مى‌فرمايد :

«إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ»(1)

براى هر قوم و ملتى هدايت‌گرى است.

در اين جاها گفته‌اند : هدايت ارائه طريق است و راهنمايى به هر دو معنا و يا مصداق هدايت براى انسان در تاريكى قرار گرفته و يا انسان غرق شده در گرداب جهالت و نادانى و ظلمت زاى تحريكات و وساوس شيطانى و در كشاكش جاذبه‌هاى مادى و حيوانى ، براى اين انسان سرگشته و سرگردان و در مقابل امواج شكننده و نابود كننده ، هادى و راهنما چه به منظور ايصال الى المطلوب و چه به هدف ارائه‌ى طريق كه هدايت شود يا شكور است و يا كفور كه فرمود :

«إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»(2)

كدام چراغى را بر سر راه اين تاريكى فرو رفته و كدام كشتى را براى نجات اين غرق شده در گرداب‌هاى نابود كننده قرار مى‌دهد ، تا در پرتو انوار درخشان آن چراغ در آن شرايط تاريك راه را پيدا كنند و با سوار شدن بر آن كشتى نجات در تمام طوفان‌ها پيروز شود و از گرداب به در آيد و راه ساحل را بيابد و به ساحل نجات برسد .

1) . سوره‌ى رعد ، آيه‌ى 7.

2) . ما راه را به او نشان داديم ، خواه شاكر باشد و پذيرا گردد يا ناسپاس! سوره‌ى انسان ، آيه‌ى 3 .

پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه نماينده تام الاختيار هدايت‌گرِ به مقصدرسان و خود كامل‌ترين انسان هدايت‌گر ارائه‌ى طريق است ، مى‌فرمايد :

آنچه ما براى هدايت در دست گرفته‌ايم و بر سر راه گمراهان قرار داده‌ايم ، «حسين (عليه‌السلام)» است كه چراغ هدايت و كشتى نجات است و خداى هر كه را بخواهد به مقصد برساند ، از راه حسين (عليه‌السلام) و آشنايى با او به مقصد مى‌رساند و هاديان و راهنمايان غرق شدگان را بر كشتى نجات حسين (عليه‌السلام)مى‌نشاند .

حال سؤل اين است كه انوار درخشان اين چراغ ، فقط در محرم و عاشوراى سال 61 هجرى فروزان شده و اين كشتى فقط در مراسم عزايش و در قيام و انقلابش در همان سه يا چهار ماه حركت از مدينه تا كربلايش مى‌تواند نجات بخش باشد كه با آشنايى با آن نهضت آزادى بخش و با آن قيام بى سابقه كه درس آزادگى به همگان داده است ، انسان‌ها راه مستقيم زندگى را از او فرا مى‌گيرند كه شاعران زبردست چنين سرودند و گفتند :

باز در خاطره‌ها يا تو اى رهرو عشق *** شعله‌ى سركش آزادگى افروخته است(1)

1) . شفيعى كدكنى .

و يا اين كه :

بزرگ فلسفه قتل شاه دين اين است *** كه مرگ سرخ به از زندگى ننگين است

حسين مظهر آزادگى و آزادى است *** خوشا كسى كه چنينش مرام و آيين است(1)

و يا فقط به عاشورا اشاره كرده و گفتند :

روز عاشورا در آن ميدان عشق *** كرد رو را جانب سلطان عشق

بارالها اين سرم اين پيكرم *** اين علمدار رشيد ، اين اكبرم(2)

آيا جلوه‌هاى زيبايى عشق و عاشقى او را فقط در گودال قتلگاه و عصر عاشورا ببينيم يا ترنم عاشقانه او را در دعاى عرفه‌اش مشاهده كنم؟

آيا چراغ هدايت و كشتى نجات فقط در ميدان رزم و جنگ است و در بازار شهادت! ؟

آيا رسم و درس آزادگى او فقط در مقابله با يزيد و يزيديان است و بيعت نكردن با او ؟!

1) . خوشدل تهرانى .

2) . ناصر الدين شاه قاجار .

آيا گذشت و ايثارش فقط در چشم پوشى از فرزندان و خاندان است كه شاعرى ديگر گفت :

هركه در ايام عمر رفت به دنبال دوست *** در خم چوگان او جمله جهان همچو گو است

او نگريزد دگر از دم تيغ و سنان *** زير سم اسب او كوفتنش آرزوست

خم نشد ابروى شه ديد اگر اصغرش *** از ستم ظالمى تير جفا بر گلوست

اين‌ها همه درست ، و هر آنچه كه بگويند باز هم كم گفته‌اند ، چرا كه شرايط عاشورايش چنان مهم است كه آن ولىّ اعظم الهى ، آن كس كه همه‌ى امامان و پيامبران آرزوى روز ظهورش را داشته و تمنّاى خدمت‌گذارى‌اش را مى‌كرده و در شرايط سخت زندگى به سان حضرت لوط نبى (عليه‌السلام) از خداى متعال درخواست روز شكوفاى ظهورش را مى‌كردند كه گفت :

«لَوْ أَنَّ لِى بِكُمْ قُوَّةً أَوْ ءَاوِى إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ»(1)كاش براى مقاله با شما قدرتى داشتم يا به تكيه‌گاهى استوار پناه مى‌جستم.

اين انسان نيرومند و اين ركن شديد كه لوط نبى آرزويش را داشت ،

1) . سوره‌ى هود ، آيه‌ى 80

درباره‌ى روز عاشوراى حسين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد :

«لأَنْ أَخَّرَتْنِي الدُّهُورُ وَعَاقَنِي عَنْ نُصْرَتِكَ الْمَقْدُور»(1)

اگر روزگاران مرا به تأخير انداخت و مقدرات و مقدورات مرا از يارى تو بازداشت و نتوانستم به يارى‌ات بيايم ، هم اكنون در رثاى تو ، اشك مى‌ريزم و با اين اشك و آه و ناله‌ام تو را يارى مى‌كنم .

با تمام اين همه اهميت ، اما حسين بن على عليهماالسلامرا در طول عمر 57 ساله‌اش و در عاشورا و محرم‌اش خلاصه نكنيم كه او از كودكى و نوجوانى و در كمال سن «چراغ هدايت و كشتى نجات» است و لحظه لحظه‌ى زندگى او از همان لحظه‌اى كه از مادر متولد شد و فرشتگان به ديدار و زيارتش آمدند و از فطرس ملك شفاعت كرد(2)، از همان لحظه كه به يمن قدومش ، خداوند متعال آيين نامه‌ى امامت و نام امامان را به صورت لوحى مكتوب بر پيامبرش نازل نمود(3).

از لحظه‌اى كه رسول گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، انگشت سبابه در دهان او گذاشت و او را از شيره‌ى جانش تغذيه كرد(4).

1) . بحار الانوار : ج 98 ، ص 238 ، باب زياراته صلوات اللّه عليه .

2) . كامل الزيارات ، ص 66 .

3) . كافى : ج 1 ، ص 527 .

4) . كافى : ج 1 ، ص 465 ؛ كامل الزيارات : ص 57 .

و از همان زمان كه او و برادر بزرگوارش بر دوش پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) جاى مى‌گرفتند و گه گاهى باعث طولانى‌تر شدن نماز و سجده‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌شدند(1)، و از همان لحظه كه جبراييل گهواره گردان او بود و بدين طريق كمك كار مادرش شده بود(2).

از همان لحظه كه با دير آمدن ساعاتى ، موجب نگرانى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شدند و در كوچه باغ‌هاى مدينه ، زير سايه‌ى درختى آرميده و جبرائيل آنان را به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نشان داد.

و از همان لحظاتى كه او و برادرش راه و رسم تعليم و آموزش وضو گرفتن را به پيرمردى كه بعد از گذراندن سال‌ها از عمرش هنوز وضوى درستى ياد نگرفته بود ، آموزش داد و امر به معروف و نهى از منكر را با آن ادب و آرامش انجام دادند(3).

خلاصه از برخورد او با بينوايان و دردمندان و وام داران و ضامن شده‌هاى تهى دست كه در شرف اسارت و زندانى شدن بودند ، همه و همه اين لحظه لحظه زندگى او چراغ هدايت بود و كشتى نجات .

كه در همين راستا تا قبل از عاشورا به صدها نمونه فروزندگى چراغ

1) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 165 .

2) . مدينة المعاجز : ج 3 ، ص 46 .

3) . بحار الانوار : ج 10 ، ص 89 .

برخورد مى‌كنيم كه متأسفانه درخشش تابناك عاشورا ما را از ديگر موارد هدايت‌گرى او و روشنگرى چراغ هدايت او غافل كرده يا بى خبر قرارمان داده است ، اى كاش دعاى عرفه‌اش را كلمه به كلمه بفهميم و آويزه‌ى گوش قرار دهيم و از هر جرقه‌اش آفتابى بسازيم و چراغ راه خود قرار دهيم و از گمراهى نجات پيدا كنيم .

از آن جمله جرقه‌هاى تابناك برخورد مى‌كنيم به فرمايش آن حضرت و خطبه‌ى بليغ و رساى او در جمع طرفداران و هوادارانش در سرزمين منى .

در آن فضاى تاريك و ستم آلود و خفقان زاى حكومت معاويه كه ديگر نه آزاده‌اى مانده بود و نه فريادى از آزادى كه همه‌ى ملاّيان و راويان مهر خموشى به لب زده و در سكوتى مرگ بار به گوشه‌اى خزيده و گه گاهى همچون «زيد بن ارتم» بهانه‌ى كهن سالى و فراموشى را توجيه‌گر سكوت خود قرار داده و يا هم چون «حسن بصرى» بر مسند مرجعيت علم و كلام و قرائت قرآن زمام دار حوزه‌ى علميه بصره شده و بر تاريكى و ظلمت جهل مردم مى‌افزودند .

آنان به ناسزاگويى‌ها و لعن و نفرين و شعارهاى منفى عليه امير مؤنان (عليه‌السلام)بر بالاى منابر و رسانه‌ها تن داده و با سكوت و پرده پوشى‌شان ميدان را براى مغيرة بن شعبه و ابو هريره‌ها و ابوموسى اشعرى و عمرو بن عاص‌ها باز گذاشته تا آن جا كه در مسلمان بودن و

نماز خوان بودن على (عليه‌السلام) مردم دچار شك و ترديد باشند .

در آن فضاى جهل آلود و ستم بار و عوام فريبانه از موقعيت سرزمين منى و اجتماع مردم و خويشاوندان استفاده كرده ، به ذكر فضائل و مناقب امير مؤنان (عليه‌السلام) با استناد به آيات قرآن و سنّت قطعيه‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

پرداخته و آن سكوت مرگ بار را در هم شكسته و فرياد رساى ذكر مناقب و سوابق درخشان آن حضرت برآورده است .

چه زيبا و حساب شده است اين حركت او كه از موقعيت صحراى عرفات با خواندن دعاى عرفه حقايق توحيدى و مبدأ و معادى را روشن‌گرى كرده و از موقعيّت منى ، حقايق ولايى رهبرى را گوشزد نموده است كه همين روش را فرزند برومند مولاى ما ، حضرت ثامن الحجج (عليه‌السلام)

از موقعيت اجتماع گسترده مسلمانان در نيشابور استفاده كرده ، در آغاز از توحيد سخن گفت و مستنداً زنجيره‌ى طلايى كه حديث سلسلة الذّهبش گفته فرمود :

«كَلِمَةُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي

أَمِنَ مِنْ عَذَابِي»(1)

و در ديگر دروازه‌ى شهر نيشابور ، سر از كجاوه به در كرد و فرمود :

«بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا»

1) . عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) : ج 2 ص 135 ؛ ثواب الاعمال و عقاب الأعمال : ص 7 .

همين روش را در رفتار و حركت در ايراد دعا و خطابه در عرفات و منى از حسين بن على عليهماالسلام مى‌بينيم كه در صحراى عرفات از توحيد و معرفت خدا و رابطه‌ى انسان با خدا سخن گفت و با ديدگان پر اشك كه باران سا از ديدگانش فرو مى‌ريخت و بر گونه‌اش جارى مى‌شد ، عظمت خداوند و كوچكى انسان را هر چه كه بزرگ باشد هم چون خود او نشان داد و فقر و احتياج خود را و وارستگى و تنزيه پروردگارش را بيان مى‌كرد و بعد در منى از رهبرى و ولايت على (عليه‌السلام)سخن گفت .

اينك كتابى را كه پيش رو داريم به همت دانشجويى از تبار دانشمندان و جوانى پر شور از خانواده‌اى فرهيخته از تبار مرحوم حضرت آية اللّه حاج شيخ محمد كاظم دامغانى «رضوان اللّه عليه» همتى به خرج داده و آن خطبه را شرح و ترجمه كرده و شروع كار علمى خود را از همين اوايل جوانى از اين نقطه آغاز نمود ؛ كه آينده‌اى بس درخشان را براى خود رقم زده و نشان مى‌دهد .

نور چشم عزيزم جناب حجة الاسلام حاج شيخ محمدجواد مهدوى دامغانى از اين بنده‌ى كمترين خواستند كه اين چند سطر را به عنوان مقدمه بنويسم و خداوند اين توفيق را نصيبم كرد كه ضمن اجابت خواسته اين طلبه‌ى فاضل ، نامم را در رديف خدمتگذاران به ساحت مقدس حسينى ثبت كنم .

باشد كه مورد قبول درگاهش افتد و وجود مقدس حضرت بقية اللّه ارواحنا فداه هم اين جانب را و هم اين طلبه‌ى فاضل را مورد عنايت خود قرار دهد و مشمول دعاى حضرتش قرار گيريم .

سيد حسن افتخار زاده

تهران - رمضان المبارك 1439

پیش گفتار

بسم اللّه الرحمن الرحيم

يكى از مهم‌ترين خطبه‌ها و سخنان گهربار حضرت اباعبداللّه الحسين (عليه‌السلام)خطبه‌اى است كه آن امام همام در سفر حج بيت اللّه الحرام و در سرزمين مقدس منا تحت شرايط سخت و اختناق شديد و سلطه‌ى ظالمانه‌ى حكومت غاصب اموى ، ايراد فرموده است .

اوضاع آن روزگار مخصوصا ايام بعد از شهادت امام حسن مجتبى (عليه‌السلام) روز به روز سخت‌تر ، و هم‌چنين گرفتارى شيعيان اميرالمومنين (عليه‌السلام) از ظلم بى حد و گسترده‌اى كه بر آن‌ها وارد مى‌گرديد ، سنگين‌تر شده بود .

به طورى كه كسى از دوستان و بندگان صالح خدا باقى نماند مگر آن كه از بيم جان و مال و ناموس خود آواره‌ى كوه و دشت و بيابان و خانه خراب گشته بود و يا در تبعيد و زندان قرار داشت .

معاويه در طى 25 سال حكومت خويش از هيچ گونه ظلم و ستمى نسبت به خاندان رسالت و محبين آنان لحظه‌اى دريغ ننموده بود ؛ اين مقطع تاريخ بسيار قابل تامل است كه چگونه حجت خدا امام حسين (عليه‌السلام) تحت فشار زمانه قرار داشته كه از دوران ده سال امامت ايشان كمتر

مطالبى از سيره و اخلاق و احاديث و . . . در تاريخ وارد شده است ، و هر آنچه از آن وجود مبارك در محافل و مجالس نقل مى‌شود مربوط به شش ماهه‌ى آخر عمر شريف ، يعنى آغاز حركت از مدينه تا منتهى شدن به قضاياى مصيبت بار عاشوراست ، و گويى اصلاً تاريخى در ما قبل نيست .

يكى از آن موارد معدود ، همين خطبه‌ى محكم و مستدل ايشان در اواخر عهد معاويه بن ابوسفيان است كه لازم مى‌باشد قبل از شروع فرمايشات حضرت سيد الشهدا (عليه‌السلام) مختصرى به شرح اوضاع آن زمانه پرداخت ، و بعضى جنايت‌ها و خيانت‌هاى معاويه بيان شود ، تا ارزش كلام و اعتبار و اهميت اين خطبه بيش‌تر معلوم گردد .

نگاهى به بعضى اقدامات و جنايات معاويه

الف : بدگويى و دشنام به اميرالمومنين (عليه‌السلام)

معاويه به تمام عمّال و فرماندارانش نوشت و دستور داد منادى اين ندا را به گوش ديگران برساند كه :

آگاه باشيد! من خود را از كسانى كه درباره‌ى «ابوتراب» و خاندانش فضيلتى نقل كنند برى الذمه نمودم و امان و حمايت خود را از آنان برداشتم(1).

در نتيجه خطبا و گويندگان در هر جمع و مكان ، بالاى منابر به لعن على بن ابى طالب (عليه‌السلام) و برائت و بيزارى از ايشان پرداخته ، و تهمت‌هاى

1) . كتاب سليم بن قيس : ص 202 .

زياد و نسبت‌هاى ناروايى به خاندان عصمت و طهارت (عليهم‌السلام) دادند .

ب : گرفتارى شيعيان

سليم بن قيس مى‌گويد :

معاويه حكومت كوفه را به برادرش «زياد» داد و بصره را هم ضميمه‌ى آن نمود . «زياد» در مقابل اين محبت معاويه ، حق كشى و نمك به حرامى را به اوج رسانيد و از هر گوشه و كنار ، از زير هر سنگ و كلوخ شيعيان را پيدا نموده و به قتل مى‌رسانيد ، دست و پاى آنان را قطع مى‌كرد و از شاخه‌هاى درخت خرما آويزان مى‌نمود ، چشم‌هاى شيعيان را از حدقه بيرون مى‌آورد و مشغول ريشه كن نمودن محبّان حضرت على (عليه‌السلام) بود(1).

ج : جعل احاديث

معاويه پس از آن به تمامى نمايندگانش اين گونه نوشت :

شهادت هيچ يك از شيعيان على و خاندانش را قبول نكنند ، و در مقابل ، دوست‌داران عثمان را احترام ويژه كنند و با آنان رفت و آمد داشته و شرف و عزت ببخشند ، و هر كدام از آنان آنچه درباره‌ى عثمان روايت مى‌كنند با ذكر نام و نشانى آن را براى او ارسال نمايند(2).

1) . كتاب سليم بن قيس : ص 203 .

2) . اسرار آل محمد (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : ص 486 .

پس از گذشت مدتى كه جعل حديث در مدح و ثناى عثمان شيوع پيدا كرد و هر كسى كه حديثى در فضيلت عثمان مى‌گفت ، بدون چون و چرا قبول گشته و اسمش در دفتر عطايا ثبت مى‌شد ، سياست تغيير كرده تا اين كه درباره‌ى دو خليفه «ابوبكر» و «عمر» حديث نقل كنند كه تمامى اين اقدامات به جهت كينه توزى و پوشيده شدن و مخفى نمودن برترى‌ها و فضايل اميرالمومنين (عليه‌السلام) صورت مى‌گرفت .

د : نهايت ظلم به شيعيان

معاويه ، آن ظالم ملعون به اين مقدار هم راضى نشد و دستور داد :

هر كس متهم به دوستى على و خاندانش باشد ، اسمش را از دفتر بيت المال پاك كنيد و او را تحت فشار شديد قرار بدهيد و خانه‌اش را بر سرش خراب نماييد و او را به قتل برسانيد(1).

بر اثر اين سخت‌گيرى‌ها و فشار حكومت ، هيچ‌يك از شيعيان جرأت ابراز عقيده‌ى خود را نداشته و حتى با دوستان خود نمى‌توانستند در اين باب سخن بگويند .

به مرور زمان طورى شد كه احاديث جعلى به دست كسانى افتاد كه گمان مى‌كردند اين مطالب حق و صحيح است ، لذا آن‌ها را روايت مى‌كردند و مى‌پذيرفتند و ياد مى‌گرفتند و به ديگران مى‌آموختند و بر

1) . كتاب سليم بن قيس : ص 205 .

طبق آن‌ها حب و بغض داشتند .

در نهايت اين اخبار دروغين و احاديث جعلى حتى مورد قبول افراد متدين قرار گرفت ؛ چرا كه از كذب و جعل آن اطلاع نداشتند(1)، و اگر مى‌دانستند اين‌ها باطل است و يقين مى‌كردند كه جعلى مى‌باشد ، از روايت آن احراز مى‌نمودند .

انگيزه‌ى امام حسين (عليه‌السلام) براى ايراد خطبه

در اين اوضاع و احوال و يك سال قبل از هلاكت معاويه(2)، امام (عليه‌السلام) دوستان و آشنايان ، مردان و زنان بنى هاشم و گروهى از انصار را به دور خويش جمع نموده و فرمودند :

«احدى از اصحاب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه معروف به صلاح و عبادت هستند و امسال به حج آمدند را ترك نكنيد و آنان را در نزد من جمع نماييد»(3).

در نتيجه بنا بر نقلى هفتصد نفر و به نقل ديگر بيش از هزار نفر(4)گرد خيمه‌ى ايشان جمع شدند كه حدود دويست تن آنان از اصحاب پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بودند .

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 11 ص 44 - 46 .

2) . در بعضى نسخه‌هاى كتاب سليم بن قيس «سنة» و در بعضى «سنتين» آمده و در كتاب احتجاج هم «سنتين » نقل شده است .

3) . اسرار آل محمد (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : ص 491 .

4) . احتجاج : ج 2 ، ص 17 .

امام حسين (عليه‌السلام) در مقابل آنان ايستاد و پس از حمد و ثناى الهى فرمود :

«شما از جناياتى كه اين آشوب‌گر (معاويه) بر ما و شيعيان ما روا داشته آگاه هستيد ، و شاهد و ناظر ستم‌هاى او مى‌باشيد ، اينك مطالبى را از شما مى‌پرسم ، اگر راست گفتم مرا تصديق كنيد و اگر نادرست بود از من نپذيريد .

گفتار مرا بشنويد و سخنم را بنويسيد و آن را به خاطر بسپاريد ، و آن‌گاه كه به شهر و ديار خود مراجعت مى‌كنيد به افراد با ايمان و مورد اعتماد از دوستان و آشنايان ابلاغ كنيد ؛ زيرا ترس آن دارم كه اين آيين مندرس گردد و اين مذهب از بين برود ، «وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ»(1)»(2).

لازم به ذكر است كه فرمايشات مبارك امام (عليه‌السلام) داراى سه بخش مى‌باشد :

الف ) فضايل و مناقب اميرالمومنين (عليه‌السلام) و اهل بيت پيامبر (عليهم‌السلام) .

ب ) دعوت به امر به معروف و نهى از منكر و انجام اين وظيفه‌ى بزرگ اسلامى .

ج ) وظيفه‌ى علما و لزوم ايستادگى در برابر ظلم و فساد ، و خطرات سكوت در مقابل زور گويان و مفسدان .

ما در اين نوشتار به صورت مستقل فقط به توضيح و تشريح قسمت نخست و بيان فضايل اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌پردازيم .

1) . سوره‌ى صف ، آيه‌ى 8 .

2) . كتاب سليم بن قيس : ص 207 . لازم به ذكر است كه نقل مجموع خطبه از همين چاپ مى‌باشد . چاپ نجف ، مكتبه‌ى حيدريه ، 270 صفحه رقعى ، بدون تاريخ .

ان شاء اللّه اين تلاش مورد رضايت پروردگار متعال و خشنودى قطب عالم امكان حضرت صاحب‌الزمان - عجّل اللّه تعالى فرجه الشريف - قرار گيرد(1).

1) . آنچه انگيزه‌ى نگارش را دو چندان نمود و بيان آن خالى از لطف نيست ، اين كه در حرم حضرت مولى الموحدين اميرالمومنين (عليه‌السلام) به جهت انجام همين مساله ، در روز جمعه‌اى بعد از نماز ظهر استخاره نمودم ، آيه‌ى شريفه‌ى 43 سوره‌ى مباركه‌ى رعد آمد كه در شمار مهم‌ترين آيات فضائل حضرت على (عليه‌السلام)است : «وَ يَقُولُ الَّذينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللّهِ شَهيداً بَيْني وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ» .

متن اصلی خطبه

بسم اللّه الرحمن الرحيم

قَالَ سُلَيْمٌ فَكَانَ فِيَما نَاشَدَهُمُ الْحُسَيْنُ (عليه‌السلام) وَ ذَكَّرَهُمْ أَنْ قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ (عليه‌السلام) كَانَ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ حِينَ آخَى بَيْنَ أَصْحَابِهِ فَ‌آخَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ نَفْسِهِ وَ قَالَ أَنْتَ أَخِي وَ أَنَا أَخُوكَ فِي الدُّنْيَا وَالآْخِرَةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اشْتَرَى مَوْضِعَ مَسْجِدِهِ وَمَنَازِلِهِ فَابْتَنَاهُ ثُمَّ ابْتَنَى فِيهِ عَشَرَةَ مَنَازِلَ تِسْعَةً لَهُ وَجَعَلَ عَاشِرَهَا فِي وَسَطِهَا لِأَبِي ثُمَّ سَدَّ كُلَّ بَابٍ شَارِعٍ إِلَى الْمَسْجِدِ غَيْرَ بَابِهِ فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ مَنْ تَكَلَّمَ فَقَالَ مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَكُمْ وَ فَتَحْتُ بَابَهُ وَ لَكِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِسَدِّ أَبْوَابِكُمْ وَ فَتْحِ بَابِهِ ثُمَّ نَهَى النَّاسَ أَنْ يَنَامُوا فِي الْمَسْجِدِ غَيْرَهُ وَ كَانَ يُجْنِبُ فِي الْمَسْجِدِ وَ مَنْزِلُهُ فِي مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فَوُلِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فِيهِ أَوْلاَدٌ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حَرَصَ عَلَى كُوَّةٍ قَدْرَ عَيْنِهِ يَدَعُهَا مِنْ مَنْزِلِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَأَبَى عَلَيْهِ ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ مَسْجِداً طَاهِراً لاَ يَسْكُنُهُ غَيْرِي وَغَيْرُ أَخِي وَابْنَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نَصَبَهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍ فَنَادَى لَهُ بِالْوَلاَيَةِ وَقَالَ لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ لَهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى وَ أَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعْدِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حِينَ دَعَا النَّصَارَى مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ لَمْ يَأْتِ إِلاَّ بِهِ وَبِصَاحِبَتِهِ وَابْنَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ دَفَعَ إِلَيْهِ اللِّوَاءَ يَوْمَ خَيْبَرَ ثُمَّ قَالَ لَأَدْفَعُهَا إِلَى رَجُلٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَيُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كَرَّارٍ غَيْرِ فَرَّارٍ يَفْتَحُهَا اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بَعَثَهُ بِبَرَاءَةَ وَقَالَ لاَ يُبَلِّغُ عَنِّي إِلاَّ أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَم.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) لَمْ يَنْزِلْ بِهِ شَدِيدَةٌ قَطُّ إِلاَّ قَدَّمَهُ لَهَا ثِقَةً بِهِ وَأَنَّهُ لَمْ يَدْعُهُ بِاسْمِهِ قَطُّ إِلاَّ يَقُولُ يَا أَخِي وَادْعُوا إِلَيَّ أَخِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَضَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَعْفَرٍ وَزَيْدٍ فَقَالَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ وَأَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعْدِي قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كُلَّ يَوْمٍ خَلْوَةٌ وَكُلَّ لَيْلَةٍ دَخْلَةٌ إِذَا سَأَلَهُ أَعْطَاهُ وَإِذَا سَكَتَ ابْتَدَأَهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فَضَّلَهُ عَلَى جَعْفَرٍ وَحَمْزَةَ حِينَ قَالَ لِفَاطِمَةَ زَوَّجْتُكِ خَيْرَ أَهْلِ بَيْتِي أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَأَعْظَمَهُمْ حِلْماً وَأَكْبَرَهُمْ عِلْماً قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَأَخِي عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ وَفَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ ابْنَايَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ .

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) أَمَرَهُ بِغُسْلِهِ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ جَبْرَئِيلَ (عليه‌السلام) يُعِينُهُ قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ.

قَالَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ فِي آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَهْلَ بَيْتِي فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا قَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ فَلَمْ يَدَعْ شَيْئاً أَنْزَلَهُ اللَّهُ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (عليه‌السلام) خَاصَّةً وَفِي أَهْلِ بَيْتِهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَلاَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) إِلاَّ نَاشَدَهُمْ فِيهِ فَيَقُولُ الصَّحَابَةُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا وَيَقُولُ التَّابِعُ اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ حَدَّثَنِيهِ مَنْ أَثِقُ بِهِ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ.

ثُمَّ قَدْ نَاشَدَهُمْ أَنَّهُمْ قَدْ سَمِعُوهُ يَقُولُ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي وَيُبْغِضُ عَلِيّاً فَقَدْ كَذَبَ لَيْسَ يُحِبُّنِي وَيُبْغِضُ عَلِيّاً فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ ذَلِكَ قَالَ لِأَنَّهُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِي وَمَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِي وَمَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ فَقَالُوا اللَّهُمَّ نَعَمْ قَدْ سَمِعْنَا وَتَفَرَّقُوا عَلَى ذَلِكَ.

فصل اول: علی (عليه‌السلام) برادر جاوید پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ! أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبِ كَانَ أَخَا رَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حِينَ آخَى بَيْنَ أَصْحَابِهِ ، فَآخَى بَيْنَهُ وَ بَيْنَ نَفْسِهِ وَقَالَ : أَنْتَ أَخِي وَأَنَا أَخُوكَ فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ ؟ ».

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد وقتى كه رسول خدا در ميان صحابه و يارانش ، پيمان «اخوت» مى‌بستند براى اخوت خويش على (عليه‌السلام) را انتخاب نمود و فرمود : در دنيا و آخرت تو برادر من و من هم برادر تو هستم ؟

آن‌ها گفتند: خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه درست است .

هجرت ، سرآغاز تغيير و تحول

اشاره

هجرت پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از شهر مكه به يثرب - كه بعدها مدينة النبى ناميده شد - به عنوان يك تحول مهم و عظيم در دوره‌ى حيات پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و مبدأ رخدادهاى متعدد بوده است و آن هجرت ، مبدأ تاريخ مسلمانان است .

در آن زمان و پس از استقرار رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مدينه ، اقداماتى صورت گرفت از جمله :

1 - بناى مسجد

پس از ظهور اسلام مسجد مركزيت عبادى ، نظامى و سياسى داشته و با توجه به فضايى كه اسلام در انديشه و عمل جامعه جاهلى ايجاد كرده بود ، نقش اساسى در شكل دهى جامعه‌ى اسلامى داشت ، بدين ترتيب ساختن مسجد در نخستين گام‌هاى بناى حكومت جديد و اسلامى بايد لحاظ شود .

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در كنار مسجد دو خانه به همان سادگى ديوارهاى مسجد (در واقع دو اتاق) براى همسران خود ساخت و در كنار آن خانه‌اى براى حضرت على (عليه‌السلام) و دخترشان حضرت زهرا عليهاالسلام بنا نمود . ديگر صحابه نيز در اطراف آن خانه‌هايى بنا كردند كه هر كدام درى نيز به مسجد داشت.

2 - پيمان برادرى

يكى ديگر از اقدامات نخست رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از استقرار در مدينه ، برقرار ساختن عقد اخوت ميان مسلمانان به صورت دو به دو بود(1).

اكثر سيره نويسان ، پس از بناى مسجد از آن ياد كرده‌اند ، و امّا درباره‌ى زمان آن برخى برآنند كه پنج ماه پس از هجرت بوده ، برخى ديگر نه ماه گفته‌اند ، و برخى يك سال پس از هجرت(2).

1) . اين عقد اخوت را «مؤخاة» ناميده‌اند .

2) . سبل الهدى و الرشاد : ج 3 ، ص 533 .

3 - عدالت اجتماعى

از مهم‌ترين اهداف پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) برقرارى عدالت اجتماعى در ميان مردم بوده است(1)، و لازمه‌ى پديدار گشتن چنين عدالتى ، از يك سو ازبين رفتن تضادهاى طبقاتى ، و از سوى ديگر ايجاد پيوندهاى قرابت ميان آحاد مردم بوده است . به همين سبب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پيوند برادرى را به عنوان راهكارى عملى براى شكل‌گيرى برادرى‌ها و برابرى‌ها ميان همه‌ى انسان‌ها برقرار ساخت(2).

اهميت پيمان برادرى

از بين بردن كينه‌ها و دشمنى‌ها ، زدودن غربت و تنهايى مهاجران و جايگزين كردن پيوند ايمانى به جاى پيوندهاى قومى و نژادى نيز از جمله اهداف و انگيزه‌هاى عقد اخوت شمرده شده است .

اهميت ايجاد برادرى در شرايط حساس سال نخست هجرت كاملا قابل درك و نگرش عميق سياسى است . اين مساله در درجه‌ى اول براى حمايت از مهاجران بى سرپناه بوده است .

لذا نقل شده كه :

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در بين اصحابش برادرى برقرار نمود ، برادرى ميان شخص

1) . سوره‌ى حديد آيه‌ى 25 .

2) . دايرة المعارف بزرگ اسلامى : ج 11 ، ص 618 .

فقير و غنى تا آن كه به سبب اين اخوت ، غنى از اموال و دارايى خود فقير را بهره‌مند سازد(1).

و به همين جهت زمانى كه سعد بن ربيع انصارى با عبدالرحمن بن عوف برادر شد به او پيشنهاد نمود تا اموال و دارايى خود را با يك‌ديگر نصف نمايند(2).

اهداف پيوند برادرى

بعضى بزرگان جريان اخوت را اين گونه تحليل كرده‌اند كه :

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در هنگامى كه به مدينه آمد ميان اصحاب و يارانش عقد اخوت بست تا وحشت غربت را از ميان آنان بردارد و پس از مفارقت اهل و عيال ، آن‌ها را با هم مأنوس ساخت ، و برخى را كمك براى ديگرى قرار داد ، تا زمانى كه اسلام قوت و عزت پيدا نمود و قلوب با يك‌ديگر انس يافت و وحشت از ميان رفت ، پس خداوند آيه‌ى «اُولُوا الْأَرْحامِ»(3)را نازل نمود و همه‌ى مومنان را با هم برادر ساخت(4).

1) . كامل عبداللّه بن عدى : ج 6 ، ص 118 .

2) . صحيح بخارى : ج 2 ، ص 2 .

3) . «وَالَّذِينَ ءَامَنُوا مِن بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنكُمْ وَأُولُوا الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِى كِتَبِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَلِيمُ» سوره‌ى انفال ، آيه‌ى 75 .

4) . الروض الانف ابن هشام : ص 253 ؛ سبل الهدى و الرشاد : ج 3 ، ص 367 .

تا پيش از نزول آيه‌ى دهم سوره‌ى حجرات(1)

مومنان برادر يك‌ديگرند ، پس ميان دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه كنيد ، باشد كه مشمول رحمت او شويد .

، گمان مى‌شد كه ايجاد پيوند برادرى ميان مسلمانان ، تنها كارى هوشمندانه و خردمندانه از سوى شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مقام يك رهبر دينى و سياسى با هدف بنيان نهادن جامعه‌ى اسلامى و فراهم آوردن پشتوانه‌ى معنوى بوده است ، امّا با نزول اين آيه معلوم شد كه اين پيوند افزون بر يك شيوه سياسى براى ايجاد اتحاد و يك‌پارچگى بين امت ، بخشى از قوانين و آيين اسلامى است كه خداى متعال تشريع كرده است .

از مهم‌ترين اهداف اين عقد برادرى ، تاكيد بر ايجاد اخوت ناشى از ايمان به خداوند بود ، و اين مساله در كاستن قدرت قسم‌ها و پيمان‌هاى جاهلى اهميت ويژه‌اى داشت .

ايجاد روحيه‌ى تعاون و همكارى و تاكيد بر الفت همگانى و اتحاد جامعه ، از نتايج قطعى چنين عقدى بود . در واقع اين اقدام پس از ساختن مسجد ، دومين اقدام ضرورى براى تقويت بنيه‌ى جامعه‌ى اسلامى مى‌باشد .

1) . «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» .

بررسى تاريخى عقدهاى اخوت

1 - اخوت اول در مكه

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پيش از هجرت به مدينه ، در ميان مسلمانان مكه - كه بعدها لقب مهاجر به خود گرفتند - عقد برادرى بست تا در زمينه‌ى تحمل آزار و اذيت مشركان و نيز مشكلاتى كه در راه هجرت براى آن‌ها احتمالا پيش مى‌آيد ، يار و كمك حال يك‌ديگر باشند .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ميان ابوبكر و عمر ، حمزة بن عبدالمطلب و زيد بن حارثه ، عثمان و عبدالرحمان بن عوف ، زبير و ابن مسعود ، بلال و عبادة بن حارثه ، مصعب بن عمير و سعد بن ابى وقاص و . . . عقد برادرى و برابرى بست(1).

هم چنين پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ميان خود و على بن ابى طالب (عليه‌السلام) پيوند اخوت جارى نمود(2).

2 - اخوت دوم در مدينه

پنج ماه و يا به نقلى هشت ماه پس از هجرت مسلمانان به مدينه ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دستور ايجاد پيوند برادرى را در بين اصحاب خود صادر كرده و فرمود :

«در راه خدا دوتا دوتا با يك‌ديگر برادر شويد»(3).

1) . الصحيح من سيرة النبى الأعظم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : ج 3 ، ص 345 .

2) . وفاء الوفاء : ج 1 ، ص 268 ؛ مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 14 ؛ معجم كبير طبرانى : ج 24 ، ص 137 .

3) . سيره‌ى نبويه‌ى ابن هشام : ج 1 ، ص 504 و 505 : تَأَخَّوا فِي اللّه‌ِ أَخَوَيْنِ أَخَوَيْنِ .

طبق نقل تاريخ تعداد چهل و پنج نفر از مهاجران و چهل و پنج تن از انصار با هم برادر شدند كه مجموعاً نود نفر بودند(1).

بنابراين نقل ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بين ابوبكر و خارجة بن زيد انصارى ، عمر و عتبان بن مالك انصارى ، عثمان و اوس بن ثابت ، سلمان فارسى و ابودرداء ، عمار بن ياسر و حذيفة بن نجار و . . . برادرى ايجاد نمود .

آن‌گاه باز هم براى دومين بار على بن ابى طالب (عليه‌السلام) را برادر خويشتن قرار داد .

پس از برقرارى اين اخوت ، مسلمانان همچون دو برادر واقعى و حقيقى از يكديگر ارث مى‌بردند . ولى اين حكم موقت بود و با نزول آيه‌ى 6 سوره‌ى احزاب ، ارث به خويشاوندان نسبى اختصاص يافت(2).

3 - اخوت سوم در سال‌هاى پايانى

اخوتى كه در سال نخست برقرار شد نقش بسيار مهمى در ايجاد روابط گرم و صميمى ميان مسلمانان داشت ، ولى آنچه اهميت بيش‌ترى دارد ، برادرى همه‌ى مومنان و مسلمانان با يك‌ديگر بود كه در سال نهم

1) . الصحيح من سيره النبى الاعظم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : ج 4 ، ص 227 .

2) . تفسير نمونه : ذيل آيه‌ى 6 سوره‌ى احزاب «النَّبِىُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنفُسِهِمْ وَ أَزْوَ جُهُ أُمَّهَتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِى كِتَبِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُهَجِرِينَ إِلاَّ أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَآئِكُم مَّعْرُوفًا كَانَ ذَ لِكَ فِى الْكِتَبِ مَسْطُورًا» .

هجرى پس از نزول آيه‌ى : «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ»(1)

تُرْحَمُونَ»مؤنان برادر يكديگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتى دهيد و تقواى الهى پيشه كنيد، باشد كه مشمول رحمت او شويد!

بر آن مهم تاكيد شد .

پس از ابلاغ آيه‌ى شريفه ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ميان افرادى كه به نوعى شبيه و نظير و همانند يك‌ديگر بودند ، پيمان برادرى بست ؛ از جمله ابوبكر و عمر ، ابوذر و ابن مسعود ، سلمان و حذيفه ، مقداد و عمار ، عايشه و حفصه ، امّ‌سلمه و صفيه . . .

برادر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كيست ؟

درباره‌ى عقد اخوت ميان رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و اميرالمومنين (عليه‌السلام) هيچ گونه ترديدى وجود ندارد ، و سيره نويسان تاريخ به اين مساله اشاره نموده‌اند(2)، تنها كسى كه ترديد نموده ابن تيميه است كه مورد اعتراض شديد ديگر اهل سنت قرار گرفته است ، و بايد توجه داشت كه او هدفى جز انكار فضائل بى شمار حضرت مولى الموحدين اميرالمومنين (عليه‌السلام) نداشته است .

مرحوم علامه‌ى امينى پنجاه منبع از اهل سنت را در كتاب «الغدير » مى‌شمارد كه اين واقعه را نقل كرده‌اند(3).

1) . سوره‌ى حجرات ، آيه‌ى 10 «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ

2) . سيره‌ى نبويه‌ى ابن هشام : ج 2 ، ص 505 .

3) . الغدير : ج 3 ، ص 162 - 180 .

اميرالمومنين (عليه‌السلام) در عقد اول

در مورد عقد اخوت اول ، براى شما خوانندگان حديثى از طريق مخالفين ذكر مى‌كنيم ، كه اين حديث طولانى كيفيت عقد اخوت را نقل نموده(1)و در آخر چنين مى‌گويد :

على (عليه‌السلام) گفت :

«اى رسول خدا ! روح از تنم برفت و كمرم شكست ، هنگامى كه مشاهده كردم برنامه‌اى در مورد اصحابت به غير از من اجرا نمودى !

اگر اين در اثر خشمى است كه بر من گرفته‌اى ، بازگشت به سوى تو لازم است و كرامت و بزرگوارى از ناحيه‌ى توست» .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«به حق آن كسى كه مرا مبعوث فرموده ، تو را به آخر نيانداختم جز به خاطر خودم ، (تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى هستى ، با اين تفاوت كه پس از من پيامبرى نيست) تو برادر و وارث منى» .

على (عليه‌السلام) عرض كرد :

«چه ارثى از شما مى‌برم ؟»

حضرت فرمود :

«آنچه انبيا و پيامبران پيش از من ارث گذاشتند ، كتاب پروردگار

1) . راوى «زيد بن اوفى» است .

و سنت پيامبرشان ، تو در بهشت همراه دخترم فاطمه در قصر من هستى ، تو برادر و رفيق منى»(1).

اميرالمومنين (عليه‌السلام) در عقد دوم

در مورد پيمان «اخوت دوم» حديثى از ابن عباس نقل شده كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به حضرت على (عليه‌السلام) فرمود :

«آيا هنگامى كه مشاهده كردى من بين مهاجر و انصار برادرى قرار دادم و تو را با هيچ كدام برادر نكردم ، از من ناراحت شدى ؟! آيا راضى نيستى كه تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى باشى ؟»(2).

و به راستى كه اين جمله : «آيا ناراحت شدى!!» چقدر اُنس و لطف و مهربانى و محبت پدرانه و رأفت و عطوفت ويژه به همراه دارد .

پس در هر دو مورد ، او برادر رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گرديد و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به او فرمود :

«أَنْتَ أَخِي فِي الدُّنْيَا وَالاْخِرَةِ » .

تو در دنيا و آخرت برادر من هستى(3).

1) . رجوع كنيد به تذكرة الخواص : ص 23 ؛ فرائد السمطين: ج 1، ص 115 و121 ؛ كنز العمال : ج 5 ، ص 40 ، حديث 918 و ص 41 ، حديث 919 و ص 390 ، حديث 5972 .

2) . مناقب خوارزمى : ص 7 ؛ در حاشيه مسند احمد بن حنبل : ج 5 ، ص 31 .

3) . صحيح ترمذى : ج 5 ، ص 300 ، حديث 3804 ؛ اسد الغابه : ج 4 ، ص 29 ؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 13 ، ص 227 .

و آن دم كه هنگامه‌ى غم بار وفاتش فرا رسيد - پدر و مادرم فدايش باد - فرمود : «برادرم را فراخوانيد! » .

على (عليه‌السلام) را خواستند ، به او فرمود : «به من نزديك شو! » .

به ايشان نزديك گرديد و آن حضرت را به سينه‌ى خود تكيه داد ، هم‌چنان با وى سخن گفت تا اين‌كه روح مطهرش از پيكر پاكش خارج گرديد(1).

و خداى سبحان در ليلة المبيت (شبى كه امير المومنين (عليه‌السلام) در رختخواب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خوابيد) به دو ملك خود جبرئيل امين و ميكائيل اين چنين فرمود :

«من ميان شما دو ملك برادرى ايجاد كردم و عمر يكى را از ديگرى طولانى‌تر ساختم ، كدام‌يك از شما حاضريد رفيقش را بر خود در زنده ماندن مقدم دارد ؟ » .

هر دو زنده ماندن خود را انتخاب كردند .

پس خداوند به آنان فرمود :

«آيا شما نمى‌توانيد مثل على بن ابى طالب باشيد ؟ من ميان او و محمد برادرى برقرار ساختم و او در رختخواب محمد خوابيد تا خود را فدايى او سازد ، هر دو به زمين فرود آييد و على را از گزند دشمنان حفظ كنيد » .

1) . طبقات الكبرى : ج 2 ، ص 263 .

آن دو فرشته نازل شدند ، جبرئيل در بالاى سر حضرت نشست و ميكائيل در پايين پاى‌شان ، جبرئيل ندا مى‌داد :

«به به! به تو اى فرزند ابوطالب كه خداوند به وسيله‌ى تو با فرشتگان مباهات مى‌كند»(1)

137 ؛ تاريخ طبرى : ج 2 ، ص 99 ؛ عقد الفريد : ج 5 ، ص 99 .

.

1) . در رابطه با ليلة المبيت مراجعه كنيد به شواهد التنزيل : ج 1 ، ص 99 ، حديث 133 ، 134 ، 135 ،

فصل دوم : علی (علیه السلام) در ماجرای سد الابواب

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ! هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اشْتَرَى مَوْضِعَ مَسْجِدِهِ وَمَنَازِلِهِ ، فَابْتَنَاهُ ثُمَّ ابْتَنَى فِيهِ عَشَرَةَ مَنَازِلَ ، تِسْعَةً لَهُ وَجَعَلَ عَاشِرَهَا فِي وَسَطِهَا لأِبِي ، ثُمَّ سَدَّ كُلَّ بَابٍ شَارِعٍ إِلَى الْمَسْجِدِ غَيْرَ بَابِهِ ، فَتَكَلَّمَ فِي ذَلِكَ مَنْ تَكَلَّمَ فَقَالَ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : مَا أَنَا سَدَدْتُ أَبْوَابَكُمْ وَفَتَحْتُ بَابَهُ ، وَلَكِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِسَدِّ أَبْوَابِكُمْ وَفَتْحِ بَابِهِ ، ثُمَّ نَهَى النَّاسَ أَنْ يَنَامُوا فِي الْمَسْجِدِ غَيْرَهُ وَكَانَ يُجْنِبُ فِي الْمَسْجِدِ وَمَنْزِلُهُ فِي مَنْزِلِ رَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، فَوُلِدَ لِرَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وَلَهُ فِيهِ أَوْلادٌ » .

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد آن‌گاه كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) محل ساختمان مسجد و خانه‌ى خويش را خريدارى نمود و در كنار مسجد ده حجره بنا كرد ، نُه باب از اين حجره‌ها را به خود ، و حجره‌ى دهمى كه در وسط قرار داشت به پدرم على (عليه‌السلام) اختصاص داد ، سپس دستور داد : در همه‌ى حجره‌هايى كه به مسجد باز مى‌شد ببندند مگر در حجره‌ى على (عليه‌السلام) .

و چون بعضى از صحابه در اين موضوع اعتراض نمودند ،

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)فرمود : من اين دستور را از پيش خود صادر نكرده‌ام ، بلكه خدا چنين فرمانى را به من داده است ؛ آنگاه مردم را از خوابيدن در مسجد منع نمود مگر على (عليه‌السلام) را كه حجره‌اش در داخل مسجد و در كنار حجره‌ى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)قرار داشت ، و در همين حجره بود كه بر او حالت جنابت رخ مى‌داد ، و خداوند در

همين حجره فرزندانى را به رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و على (عليه‌السلام) عنايت فرمود ؟

پاسخ دادند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه درست است .

تثبيت جايگاه امير عالم (عليه‌السلام)

در اين قسمت حضرت سيدالشهدا (عليه‌السلام) به اين امتياز خاص و فضيلت ممتاز پدر بزرگوارشان اشاره مى‌فرمايند كه به راستى اگر هر يك از صحابه فقط اين فضيلت را در كارنامه‌ى خود داشتند و هيچ امتياز و برترى ديگرى در سوابق آنان مشاهده نمى‌شد ، در طول تاريخ مورد احترام ويژه‌ى جميع مسلمين بوده و اين قضيه نُقل محافل و مجالس آنان مى‌گشت ، امّا چه مى‌توان گفت كه اين‌ها همه ذره‌اى از مظلوميت‌هاى آن اول مظلوم عالم است .

از نخستين روزى كه پيامبر بزرگوار اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مبعوث به رسالت

گرديد ؛ در تمام مناسبت‌ها و به بهانه‌هاى مختلف به تبيين و تثبيت موقعيت دينى ، علمى ، اجتماعى و سياسى اميرالمومنين (عليه‌السلام) پرداخت تا مسلمانان بيش از پيش با اين چهره‌ى درخشان آشنا شوند ، و نسبت به جايگاه و مقام او آگاهى كسب كنند .

از جمله‌ى آن‌ها مساله‌ى بستن درِ خانه‌هاى اصحاب و ياران رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و باز گذاردن درِ خانه‌ى حضرت على (عليه‌السلام) است كه اين عمل توسط شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به دستور الهى صورت گرفت .

اولين اقدام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از هجرت

با مرورى در تاريخ زندگانى رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و حوادث صدر اسلام ،روشن مى‌گردد كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از هجرت از مكه به مدينه ، لازم و ضرورى ديد كه پيش از هر كارى براى مسلمانان يك مركز عمومى به نام «مسجد» بسازد كه كارهاى آموزشى و پرورشى ، سياسى و قضايى ، در آن جا انجام بگيرد .

از طرفى چون يكتا پرستى و توحيد اساس برنامه‌هاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود لزوم وجود مكانى براى اجتماع مسلمين در مواقع نماز و ذكر و ياد خدا ضرورتى فوق العاده داشت .

مسجد تنها مركز پرستش خدا نبود ، بلكه بيش‌تر معارف و احكام اسلامى و هرگونه تعليمات دينى و علمى ، حتى امور مربوط به خواندن

و نوشتن در آن انجام مى‌گرفت .

گاهى مسجد مدينه به صورت يك مركز ادبى در مى‌آمد ، شاعران و سخن سرايان بزرگ عرب كه سروده‌هاى آنان موافق با اخلاق و روش تربيتى اسلام و آموزه‌هاى دينى بود ، اشعار خود را در مسجد و در حضور پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قرائت مى‌كردند .

امور قضايى و حل و فصل خصومت‌ها ، و اصلاح ذات البين در مسجد انجام مى‌شد كه شايد بتوان گفت دادگسترى به تمام معنا در آن ايام بود .

حديث «سدّ الابواب»

پس از ساخت مسجد النبى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، در اطراف و دور تا دور مسجد ، اصحاب خانه‌هايى براى خود بنا نمودند كه هر كدام از سمت خانه‌هاى خود درى به مسجد داشته و از درهاى خصوصى رفت و آمد مى‌نمودند .

بعد از مدتى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با مشاهده‌ى رفت و آمدهاى نامناسب از معاذ بن جبل خواست تا پيام آن حضرت را مبنى بر بستن درِ خانه‌هايى كه به سوى مسجد باز شده ، به اصحابش برساند(1).

به نقل ديگرى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حضرت على (عليه‌السلام) را براى ابلاغ فرستادند(2)، و به نقل سوم ؛ حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خود شخصا به درِ خانه‌ها رفته و آنان را بستند

1) . مناقب آل ابى طالب : ج 2 ، ص 190 .

2) . راهبرد اهل سنت : ص 67 .

جز در خانه‌ى حضرت على (عليه‌السلام) كه آن را باز گذاشتند(1).

با توجه به اختلاف موجود و نقل‌هاى متفاوت و به گفته‌ى بعضى مورخان ، از جمله ابن شهر آشوب ، بدون شك و شبهه قطعاً دو ماجرا اتفاق افتاده بوده و اين اختلاف به سبب خلط ميان اين دو جريان است ؛ بدين جهت در بعضى كتب اهل سنت بين اين دو جريان خلط شده است(2).

1 - جريان بستن در خانه‌هاى باز شده به سوى مسجد .

2 - جريان منع از خوابيدن عده‌اى در مسجد .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با هر دو جريان بسيار خردمندانه برخورد نمود ، بنابراين ، هم افرادى كه در مسجد مى‌خوابيدند ، دستور بيرون رفتن از مسجد براى آنان صادر شد ، و هم درهايى كه به سوى مسجد باز شده بود ، دستور به بستن آن‌ها داده شد .

زمان وقوع «سدّ الابواب»

اشاره

تاريخ دقيق واقعه‌ى بستن درها در منابع حديثى و تاريخى نيامده ، مرحوم علامه مجلسى بدون مشخص كردن سال وقوع ، روز عرفه را ذكر كرده است(3).

1) . مناقب ابن مغازلى : ص 307 .

2) . مناقب آل ابى طالب : ج 2 ، ص 190 .

3) . بحارالانوار : ج 97 ، ص 384 .

دو احتمال نزد محققان براى اين قضيه وجود دارد:

1 - در اوايل هجرت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

برخى با استناد به سوال جناب حمزه از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گفته‌اند : اين واقعه

در سال‌هاى اوليه هجرى اتفاق افتاده است ، چون ايشان سال سوم هجرى در جنگ احد به شهادت رسيد(1).

2 - در اواخر بعثت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

برخى ديگر به دليل اعتراض عباس عموى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به بستن در خانه‌اش(2)، مى‌گويند : اين ماجرا پس از فتح مكه بوده ، زيرا عباس پس از فتح مكه در مدينه ساكن شده است .

عامل ديگرى كه تقويت و مؤد اين نظريه مى‌باشد ؛ همزمانى با حديث منزلت است و برخى معتقدند اين ماجرا براى تثبيت حديث منزلت اتفاق افتاده است(3). اگرچه حديث منزلت در مواقع و زمان‌هاى مختلف بيان گرديده ولى معروف‌ترين آن پس از جنگ موته(4)است(5).

1) . شرح احقاق الحق : ج 16 ، ص 348 ؛ الدر المنثور : ج 6 ، ص 123 .

2) . عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) : ج 1 ، ص 232 ؛ مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 117 .

3) . موسوعة التاريخ الإسلامى : ج 3 ، ص 530 .

4) . جنگ موته در سال هشتم هجرى بين مسلمانان و روميان اتفاق افتاد كه منجر به شهادت جناب جعفر بن ابى طالب فرمانده سپاه اسلام گرديد .

5) . مسند احمد بن حنبل : ج 1 ، ص 227 ؛ صحيح بخارى : ج 5 ، ص 129 .

سند حديث «سدّ الابواب»

به گفته‌ى مرحوم علامه‌ى مجلسى قدس‌سره و مرحوم علامه‌ى امينى قدس‌سره روايت سدّ الابواب از روايات متواتر شمرده مى‌شود(1)، صاحب كتاب

«الغدير» مى‌فرمايد : پيشوايان اهل سنت با سندهاى صحيح و فراوان حديث سدّ الابواب را از جمعى صحابه كه در حد تواتر مى‌باشند ، نقل كرده‌اند(2).

به نقل ابن شهر آشوب اين حديث را سى نفر از بزرگان صحابه مانند : زيد بن ارقم ، سعد بن ابى وقاص ، ابو سعيد خدرى ، امّ‌سلمه ، ابو رافع و . . . روايت كرده‌اند(3).

جريان منع از خوابيدن اصحاب در مسجد

ابن مسعود چنين نقل مى‌كند :

شبى پس از نماز عشا در مسجد بوديم كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نزد ما آمده و در حالى كه در بين ما ابوبكر ، عمر ، عثمان ، حمزه ، طلحه و زبير و عده‌اى از ياران بودند ، پرسيد : «اين تجمع براى چيست ؟ » .

گفتند : اى رسول خدا! با يك‌ديگر به گفت و گو نشسته‌ايم ، برخى از ما مى‌خواهند نماز بخوانند و برخى مى‌خواهند در همين جا بخوابند .

1) . بحارالانوار : ج 39 ، ص 35 .

2) . الغدير : ج 3 ، ص 202 .

3) . مناقب آل ابى طالب : ج 2 ، ص 36-40 .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«مسجد من جاى خوابيدن نيست ، برخيزيد و به سوى خانه‌هاى‌تان برويد ، هر كه بخواهد نماز بخواند در منزل خود نماز بخواند و هر كه نمى‌تواند به استراحت بپردازد . . . » .

پس همگى از جاى برخاستيم و متفرق شديم . در بين ما على (عليه‌السلام) هم بود ، او هم برخاست تا برود ، اين‌جا بود كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دست على (عليه‌السلام) را گرفت و فرمود :

«امّا تو اى على! بدان كه حلال و جايز است براى تو در مسجد من آنچه كه براى من حلال و جايز است ، و آنچه كه بر من حرام است بر تو هم حرام خواهد بود»(1).

اعتراضات اصحاب به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

پس از ابلاغ حكم مبنى بر بسته شدن در خانه‌ها - جز در خانه‌ى على بن ابى طالب (عليه‌السلام) - اعتراضات منافقان و اصحاب ناآگاه به شدت بالا گرفت ؛ و منافقان كه به هيچ وجه حاضر نبودند چنين فضيلتى را از اميرالمومنين (عليه‌السلام) ببينند ، سخنان آزاردهنده‌اى از روى حقد و كينه به گوش پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) رساندند .

1) . اللئالى المصنوعة : ج 1 ، ص 181 : «أَمَّا أَنْتَ يَا عَليُّ ! فَإِنَّهُ يَحِلُّ لَكَ في مَسْجِدي مَا يَحِلُّ لي ، وَيَحْرُمُ عَلَيْكَ مَا يَحْرُمُ عَلَيَّ » .

آنان مى‌گفتند : پيامبر در مورد دامادش على گمراه شده است(1)!

اين جا بود كه اين آيه از سوى پروردگار نازل گرديد :

«ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَما غَوى»(2).

هرگز دوست شما (محمد (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)) منحرف نشده و مقصد را گم نكرده است» .

اعتراض عموهاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

در اين ميان ، جناب حمزه و عباس بيش از ديگران تحريك شده بودند .

به نقل مورخان : حمزه به نزد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمده و عرض كرد : يا رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)! من عموى تو هستم و از على (عليه‌السلام) به تو نزديك‌ترم(3).

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«عموجان ! راست مى‌گويى ؛ اما به خدا سوگند! اين دستور از سوى من نبوده بلكه از جانب پروردگار است » .

جناب حمزه پاسخ داد : راضى شدم و خود را تسليم خدا و رسولش كردم(4).

جناب عباس نيز نزد حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمده و عرضه داشت :

1) . مناقب على بن ابى طالب (عليه‌السلام) : ص 254 .

2) . سوره‌ى نجم ، آيه‌ى 2.

3) . با توجه به سابقه و تاريخ زندگى حضرت حمزه (عليه‌السلام) ، شايد اين اعتراض صرفاً به جهت ارشاد ديگران صورت گرفته است .

4) . اللئالى المصنوعه : ج 1 ، ص 181 ؛ اعلام الورى : ص 70 .

اى رسول خدا! تو عموها و يارانت را خارج كردى و اين جوان را در مسجد نگه داشتى ؟!

حضرت در پاسخ فرمود :

«هرگز من دستور به بيرون رفتن‌شان را ندادم ، و هرگز اين جوان را در مسجد نگه نداشتم ، بلكه اين پروردگار بود كه چنين اراده‌اى داشت»(1).

هدف از بسته شدن درها

اشاره

به راستى مقصد و انگيزه‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از اين قضايا چه بود ؟ و ايشان چه هدفى را دنبال مى‌نمود ؟

با توجه به احاديث و روايات اين باب مسايل مختلفى كه در اين قضيه نهفته ، كاملا روشن مى‌گردد ، از جمله‌ى آن اهداف و انگيزه‌ها :

1 - خواست و اراده‌ى پروردگار

واضح و آشكار است كه پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با انگيزه‌ى شخصى و بدون دستور الهى هرگز به چنين كارى اقدام ننموده است كه او نه فقط در اين ماجرا بلكه هيچ گاه و در هيچ موردى از پيش خود حرفى نمى‌زند(2)، و اين مساله هم در اثر صدور وحى از سوى پروردگار به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بوده و

1) . خصائص نسائى : ص 13 .

2) . «ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحى» . سوره‌ى نجم آيه‌ى 3 و 4 .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هم مامور به انجام و رساندن دستورات الهى به مردم است .

همان طورى كه از احاديث گذشته معلوم مى‌شود ، اراده‌ى الهى تعلق گرفته بود كه تمام درهايى كه به سوى مسجد باز شده ، بسته و درِ خانه‌ى اميرالمومنين (عليه‌السلام)همچنان باز باشد ، و بديهى است كه همه بايد اطاعت كنند بدون اين‌كه حق اعتراضى براى آن‌ها باشد . شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه مجرى اين فرمان الهى است به دنبال اعتراض اصحاب و ياران خود و براى آرامش فكرى و روحى آنان و از طرفى نشان دادن اهميّت ماجرا فرمودند :

«به خدا سوگند كه من از نزد خود درها را نبستم ، و از پيش خود در خانه‌اى را باز مانده رها نكردم ؛ بلكه من بنده‌اى مامور بودم به چيزى دستور داده شدم و به آن عمل كردم و در اين كار از وحى الهى پيروى مى‌كنم»(1).

2 - نظارت بر رفت و آمدها

عده‌اى از ياران پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى آسان شدن ترددهاى خود به مسجد ، از همان درى كه بين مسجد و خانه داشتند ، استفاده مى‌كردند . طبيعتاً بعضى وقت‌ها مى‌شد كه ساكنين همان خانه‌ها در حالت غير طهارت از

1) . «إِنّي وَاللَّهِ مَا سَدَدْتُ مِنْ قِبَلِ نَفْسي وَلا تَرَكْتُ مِنْ قِبَلِ نَفْسي ، إِنْ أَنَا إِلاَّ عَبْدٌ مَأْمُورٌ اُمِرْتُ بِشَيْءٍ فَفَعَلْتُ «إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما يُوحى إِلَيَّ» » . تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 42 ، ص 137 ؛ شرح احقاق الحق : ج 31 ص 136 ؛ سوره‌ى انعام ، آيه‌ى 50 .

مسجد عبور مى‌كردند و به خانه مى‌رفتند يا خارج مى‌شدند .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى حفظ حرمت مسجد و براى اين كه مبادا برخى اين را فضيلت و امتياز بر ديگران بدانند و فخر فروشى كنند ، چنين دستورى صادر فرمود .

امّا استثناى خود ، و اميرالمومنين ، فاطمه‌ى زهرا ، امام حسن و امام حسين - عليهم صلوات اللّه اجمعين - بسيار واضح و روشن است ؛ چرا كه به فرموده‌ى قرآن كريم : اهل بيت پيامبر پاك و مطهرند(1)، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اهل بيت خود را بر على (عليه‌السلام) ، فاطمه عليهاالسلام ، حسن (عليه‌السلام) و حسين (عليه‌السلام) انطباق داد و فرمود : اينان اهل بيت من هستند(2).

3 - جلوه‌اى از جايگاه والاى امير مومنان (عليه‌السلام)

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در موارد گوناگون و با عبارت‌هاى متفاوت افضليت و برترى اميرالمومنين (عليه‌السلام) را به ديگران گوش‌زد مى‌نمود ، و براى تثبيت جايگاه و موقعيت حضرت على (عليه‌السلام) از هر فرصتى استفاده مى‌كرد .

1) . اشاره به آيه‌ى تطهير دارد كه فرمود : «إِنَّما يُريدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا» خداوند مى‌خواهد پليدى و گناه را فقط از شما اهل بيت دور كند و كاملاً شما را پاك سازد . سوره‌ى احزاب ، آيه‌ى 33 .

2) . شواهد التنزيل : ج 2 ، ص 25 .

در نقل‌هاى فراوان فرمود : «على با قرآن و قرآن هم با على است» ، «على با حق و حق هم با على است» ، «على كليد دار خزانه‌ى علم من (پيامبر) است» .

از دانش وسيع و علم بى كران حضرت على (عليه‌السلام) سخن گفته است ؛ امّا در زمانى كه عملاً دستور به بسته شدن تمامى درها داد ، به همگان فهماند كه پس از من ، فقط على (عليه‌السلام) است كه مى‌تواند همتا و همانند من عمل كند و رهبريت و رياست جامعه را عهده دار باشد .

مخصوصا كه طبق بعضى نقل‌ها ، ماجراى «سدّ الابواب» در بيمارى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)اتفاق افتاده است و به نقل جناب امّ‌سلمه اين واقعه پنج روز پيش از شهادت رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) رخ داده است(1).

و ابن عباس مى‌گويد : اين امر در مرض موت آن حضرت بوده است(2).

از مجموع بررسى‌ها روشن مى‌شود كه با توجه به اهميت اين دستور ، حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آخرين ايام زندگانى هدفى والا را دنبال مى‌نمودند كه همان معرفى جايگاه حضرت على (عليه‌السلام)و تثبيت مقام ايشان بعد از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بوده است .

1) . سيره‌ى حلبى : ج 3 ، ص 347 .

2) . صحيح مسلم : ج 5 ، ص 13 ؛ صحيح بخارى : ج 1 ، ص 120 .

فصل سوم : علی (علیه السلام) استثناء و برگزیده

اشاره

«أَ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ حَرَصَ عَلَى كُوَّةٍ قَدْرَ عَيْنِهِ ، يَدَعُهَا مِنْ مَنْزِلِهِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَأَبَى عَلَيْهِ ، ثُمَّ خَطَبَ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فَقَالَ :

. . . إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ أَبْنِيَ مَسْجِداً طَاهِراً لا يَسْكُنُهُ غَيْرِي وَغَيْرُ أَخِي وَابْنَيْهِ ؟ ».

آيا مى‌دانيد كه عمر بن خطاب اشتياق فراوان داشت كه از

ديوار خانه‌اش روزنه‌ى كوچكى به مسجد باشد كه بتواند

داخل مسجد را ببيند ولى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اجازه ندادند ، سپس در ضمن خطبه‌اش فرمود : چون خداوند مرا به برپا كردن مسجدى پاك و مطهر مأمور ساخته است ، لذا جز

من و برادرم (على (عليه‌السلام)) و فرزندانش كس ديگرى نبايد در اين مسجد سكنى گزيند ؟ » .

در پاسخ گفتند : خدايا تو را شاهد مى‌گيريم كه صحيح و درست است .

فقط على (عليه‌السلام) نه هيچ كس ديگر

پس از بيان فضيلت حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) و نقل واقعه‌ى بسته شدن درِ خانه‌ها به سمت مسجد پيامبر ، حضرت امام حسين (عليه‌السلام)براى

تاكيد بيش‌تر و نشان دادن اهميت فوق العاده‌ى اين مساله كه يكى از برترى‌هاى ممتاز مقام ولايت و امامت بر ديگران است ، پرده‌اى از جزئيات اين اتفاق را برداشته كه ديگران خيال واهى مپندارند اين ماجرا ، امتياز و ويژگى بالايى نيست .

حضرت امام حسين (عليه‌السلام) مى‌فرمايند : هرچه اصحاب و اطرافيان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اصرار ورزيدند براى آن‌ها راه كوچكى و پنجره‌اى به سمت مسجد باشد كه از داخل آن پنجره ، حياط مسجد را ببينند ، اما حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اجازه صادر نفرمودند .

و نكته‌ى جالب بيان علت در كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى اجازه ندادن به

ديگران است ؛ چون حضرت مى‌فرمايد :

«خداوند مرا امر كرده مسجد طاهرى بنا كنم و لذا كسى غير از من و على (عليه‌السلام) نبايد باشد» يعنى امنيت طهارت و پاكى مسجد با وجود ديگران در معرض خطر است .

بى اعتنايى به دستور بسته شدن درها

پس از صدور فرمان سدّ ابواب بسيارى از ياران بر سر جاى خود نشستند و هيچ عكس العملى از خود نشان ندادند ، گويا با اين كار قصد مخالفت با رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را داشتند .

براى بار ديگر منادى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به مسجد آمد و فرمان ايشان را ابلاغ كرد .

اما باز هم كسى از جاى خود بر نخاست و ترتيب اثر نداد ، و در كمال وقاحت با يك‌ديگر به گفت‌وگو مى‌پرداختند كه انگيزه‌ى حضرت خاتم المرسلين (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از اين كار چيست و چگونه مانع اين اقدام او شويم(1).

عذاب در انتظار مخالفين

اين سستى و عمل نكردن به فرمان الهى از سوى اصحاب ، موجب ناراحتى خاطر و هم چنين نگرانى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از اوضاع پيش آمده شد ، و دگر بار حكم و دستور را به گوش كم شنواى آنان رسانيد .

اما ابلاغيه‌ى سوم با بيان شديد اللحن و تندى همراه بود كه درهاى خانه‌ى خود را كه به مسجد باز كرده‌ايد غير از در خانه‌ى على (عليه‌السلام) مسدود نماييد قبل از اين كه عذاب الهى بر شما نازل شود(2).

حكم به اخراج از شهر

لازم و ضرورى بود كه آن رحمة للعالمين (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فشار بيش‌ترى را اعمال كند تا دستورات و فرمايشات ايشان براى آن عده‌اى كه از دل و جان قبول نمى‌كردند ، به وسيله‌ى تهديد و ترس ، جامه‌ى عمل پوشيده شود .

به همين خاطر و بنا به نقل ابن مغازلى ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خود به مسجد آمده و در بين مردم قيام نمود و فرمودند :

1) . تاريخ مدينه‌ى منوره مسعودى : ج 1 ، ص 334 .

2) . شرح الاخبار : ج 2 ، ص 180 : «أَيُّهَا النَّاسُ! سُدُّوا أَبْوَابَكُمْ غَيْرَ بَابَ عَليٍّ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ الْعَذَابُ » .

«مى‌بينم برخى از اين كه من ، على را در مسجد نگه داشتم و آن‌ها را بيرون كردم به خشم آمده‌اند ! به خدا سوگند! من آن‌ها را بيرون نكردم و على را نگه نداشتم بلكه اين كار از سوى پروردگار بود .

آگاه باشيد و بدانيد هركس به اين حكم راضى نيست و از آن به خشم آمده به اين سو برود . . . » .

با دست مبارك خويش به سمت شام اشاره مى‌فرمودند(1).

تقاضا و تمنّاى اصحاب و ردّ پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

هنگامى كه خشم‌ها و اعتراضات ياران رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، اثر نبخشيد و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)ناراضيان را تهديد به نزول عذاب الهى و خروج از مدينه و رفتن به سوى شام نمود ، راهى جز خواهش و درخواست از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى آن‌ها باقى نبود ، از اين رو به خواهش و تمنّا افتاده تا پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اجازه دهد درِ كوچك و يا پنجره و روزنه‌اى به مسجد باز كنند ، اما حضرت با هيچ كدام موافقت نكرد و اجازه نداد حتى روزنه‌ى كوچكى به مسجد داشته باشند .

بنابر نقل سيره نويسان عمر بن خطاب گفت :

اجازه دهيد من روزنه‌اى كوچك از خانه‌ام به حياط مسجد باز كنم تا اين كه با چشمانم حياط مسجد را نظاره‌گر باشم.

1) . مناقب على بن ابى طالب (عليه‌السلام) : ص 254 .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«هرگز! گرچه به اندازه‌ى انگشت باشد» .

سپس ابوبكر گفت :

براى من شكافى را واگذاريد ، كه از آن به مسجد نگاه كنم .

پيامبر بزرگوار اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در پاسخ او هم فرمود :

«هرگز چنين چيزى نخواهد بود اگر چه به اندازه‌ى سر سوزنى باشد» .

عثمان نيز همانند آن‌ها سخن گفت و در خواست نمود ؛ اما رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) باز هم خوددارى فرمودند(1).

حتى جناب عباس عموى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عرضه داشت :

براى من واگذاريد به اندازه‌ى آنچه فقط خود ، داخل و خارج شوم .

اما رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه مامور از جانب پروردگار بود ، فرمود :

«به چنين چيزى به من دستور نداده‌اند»(2).

فضيلت اختصاصى اميرالمومنين (عليه‌السلام)

حديث سد ابواب ، فضيلتى انحصارى و اختصاصى براى حضرت على (عليه‌السلام)

1) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 191 .

2) . شرح احقاق الحق : ج 5 ، ص 569 : «مَا اُمِرْتُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ » .

است كه بسيارى از افراد آرزوى آن را داشتند .

حاكم نيشابورى از علماى بزرگ اهل سنت ، پس از نقل اين حديث و شرح ماجراى آن و تصريح و اعتراف به صحّت سند اين روايت ، مى‌نويسد :

عمر بن خطاب گفت : به على سه خصلت عطا شد كه دوست داشتم لااقل يكى ازآن‌ها براى من بود .

به او گفتند : اين سه خصلت چيست ؟

در پاسخ گفت :

1 - پيامبر ، فاطمه را به ازدواج او در آورد .

2 - او را در مسجد سكونت داد و حلال كرد براى او آنچه براى خودش حلال بود .

3 - پرچم اسلام را در روز خيبر به دست او داد(1).

شبيه همين سخن از عبداللّه بن عمر نيز روايت شده كه گفت :

به على سه منقبت عطا شد كه اگر يكى از آنان براى من بود ، نزد من محبوب‌تر از شتران سرخ مو(2)بود :

1 - پيامبر ، فاطمه را به ازدواج او در آورد كه حسن و حسين از او متولد شدند .

2 - روز خيبر بعد از اين كه فرمود : «پرچم را فردا به دست كسى

1) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 125 .

2) . شتر سرخ مو : شترى است كه داراى موى سرخ باشد و از گونه‌هاى بسيار گران بهاى اين جانور است .

مى‌دهم كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست مى‌دارند » ، پرچم را به او داد .

3 - درهاى خانه‌هاى مردم را به سوى مسجد بست غير از خانه‌ى او را . . .(1).

استناد به اين فضيلت در شوراى شش نفره

حضرت اميرالمومنين على بن ابى طالب (عليه‌السلام) در شوراى شش نفره‌اى

كه براى تعيين خليفه‌ى سوم شكل گرفته بود ، به ماجراى سد ابواب استناد كردند و درباره‌ى آن از ديگران اقرار گرفته و فرمودند :

«آيا كسى در ميان شما هست كه كتاب الهى ، او را پاك و مطهر دانسته باشد تا جايى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) درهاى خانه‌ى همه‌ى مهاجران را به مسجد بست و تنها در خانه‌ى من را باز گذاشت ؟»(2).

اعتراف مخالفين به فضايل امير عالم (عليه‌السلام)

آرى هر گوشه‌اى از تاريخ زندگانى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) برگى زرين از فضايل اميرالمومنين (عليه‌السلام)است كه دوست و دشمن به آن معترف گرديده‌اند . در

1) . مسند احمد بن حنبل : ج 2 ، ص 26 .

2) . الغدير : ج 3 ، ص 213 .

همين موضوع خوارزمى حنفى به اسناد خودش نقل مى‌كند كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد حضرت على (عليه‌السلام)فرمودند :

«إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لأِخي عَليٍّ فَضَائِلَ لا تُحْصَى كَثْرَةً» .

همانا خداوند براى برادرم على فضايل فراوانى قرار داده كه از كثرت قابل شمارش نيست(1).

و در جاى ديگر از ابن عباس نقل مى‌كند كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد فضايل جانشين خود فرمود :

«اگر درختان قلم ، درياها مركب ، جن حسابگر و انس نويسنده شوند ، نمى‌توانند فضايل على بن ابى طالب (عليه‌السلام) را شمارش كنند»(2).

به راستى با وجود اين همه فضايل كه آب درياها جواب گوى جوهر آنان نيست و قدرت جن و انس كفاف كتابت آن را نمى‌دهد ، دشمنان در صدد انكار چه مسايلى هستند ؟

آيا اگر شخصيت هايى همچون «بخارى» و «ابن سعد واقدى» براى كاستن عظمت امير المومنين (عليه‌السلام) اين حديث را به دروغ به ابوبكر نسبت دهند ، علاوه بر اين كه با كتب معتبر و صحاح خودشان مثل «ترمذى» و «مسند احمد» در تعارض است - كه به ناچار يكى از آنان قطعاً دروغ مى‌گويد - با ديگر فضايل على بن ابى طالب (عليه‌السلام) چه مى‌كنند و آيا مى‌تواند

1) . مناقب خوارزمى : ص 19 .

2) . همان : ص 18 .

همه‌ى واقعيت‌هاى تاريخى را انكار كنند ؟!!

ابن ابى الحديد عالم معتزلى اهل سنت مى‌گويد : حديث سد ابواب درباره‌ى ابوبكر ، ساخته و جعل فرقه‌ى بكريه است .

وى مى‌نويسد :

بكريه پيروان ابوبكر و كسانى هستند كه در مقابل احاديثى كه شيعيان درباره‌ى على بن ابى طالب روايت مى‌كردند ، احاديث مى‌ساختند(1).

و جالب‌تر آن كه وى اين گونه اعتراف مى‌كند و مى‌نويسد :

چه بگويم درباره‌ى شخصى كه دشمنان و مخالفانش اقرار به فضيلت او كرده و نتوانسته‌اند مناقبش را انكار كنند و فضايل او را كتمان نمايند . . .

چه بگويم در مورد كسى كه هر فضيلتى به او نسبت داده و منتهى مى‌شود ، و هر طايفه‌اى ايشان را به خود جذب مى‌كند ، پس او رييس و سرچشمه‌ى همه‌ى فضايل است(2).

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 11 ، ص 49 .

2) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 1 ، ص 5 و 6 .

فصل چهارم : ولایت در غدیر خم

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ ! أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نَصَبَهُ يَوْمَ غَدِيرِ خُمٍّ ، فَنَادَى لَهُ بِالْوَلايَةِ وَقَالَ : لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ ؟ ».

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) على (عليه‌السلام) را در غدير خم به مقام ولايت نصب نمود ، سپس فرمود :

اين جريان را حاضرين به غايبين اطلاع دهند ؟

گفتند : خدايا ! تو را گواه مى‌گيريم كه همين است .

مهم‌ترين مقطع تاريخ اسلام

بى شك مهم‌ترين اتفاق و جريان در زمان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى اعلام جانشينى و افضليت اميرالمومنين (عليه‌السلام) مساله‌ى غدير خم است كه شيعيان بايد هميشه آن ايام را گرامى بدارند و متذكر جريانات و وقايع آن شوند ، همان‌طورى كه خامس اصحاب كسا حضرت سيدالشهدا (عليه‌السلام) واقعه‌ى غدير خم را به رخ ديگران مى‌كشد و مى‌فرمايد :

«آيا آن پدر من نبود كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در روز غدير خم او را به عنوان امام منصوب كرد؟! » .

چه كسى مى‌تواند منكر اين اتفاق گردد ؛ جايى كه همه‌ى سيره

نويسان اعم از دوست و دشمن ، مخالف و موافق آن را بيان نموده و اخبار و روايات آن ، در حد تواتر بلكه فوق تواتر است ؟ !

نگاهى كوتاه به اتفاقات غدير خم

مراسم حجة الوداع در آخرين سال عمر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، با شكوه و عظمت هر چه تمام‌تر در حضور پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به پايان رسيد و نه تنها مردم مدينه در اين سفر همراه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بودند بلكه مسلمانان نقاط مختلف شبه جزيره‌ى عربستان نيز براى كسب افتخار و درك اين سعادت بزرگ ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را همراهى مى‌نمودند . تعداد افرادى كه به شوق همسفرى و آموزش مناسك حج در ركاب ايشان بودند ، تا 120 هزار نفر هم تخمين زده شده است .

در حال بازگشت به سمت مدينه بودند كه در نزديكى سرزمين جحفه ، بيابان خشك و سوزانِ «غدير خم» از دور نمايان شد ، پيك وحى به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمان توقف داد ، و آن حضرت نيز دستور فرمود كه همه از حركت بازايستند تا بازماندگان به آن‌ها برسند ، آن‌هايى كه در پيشاپيش قافله در حركت بودند به بازگشت دعوت شدند .

خورشيد از خطّ نصف النهار گذشت ، مؤّن با صداى بلند مردم را به نماز ظهر دعوت مى‌كرد ، مردم به سرعت آماده‌ى نماز مى‌شدند ، گرماى هوا و آفتاب سوزان ظهر هنگام به قدرى بود كه بعضى مجبور بودند

قسمتى از عباى خويش را زير پا و قسمتى را روى سر بكشند تا از ريگ‌هاى داغ و آفتاب سوزان تا حدودى در امان باشند .

پيمان گرفتن از مردم

بعد از نماز ظهر منبرى از جهاز شتران ترتيب داده شد و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بر فراز آن قرار گرفت .

مردم زير لب مى‌گفتند : چه فرمان مهمى به ايشان وحى شده و چه خبر بزرگى به او رسيده كه همگان را اين گونه جمع نموده است ؟ او چه مى‌خواهد بگويد ؟

فرمانى در ضمن آيه‌ى 67 سوره‌ى مائده بيان گرديد :

«اى پيامبر ! آنچه را كه از پروردگارت بر تو نازل شده است ، كاملا به مردم برسان ؛ و اگر اين كار را نكنى رسالت او را انجام نداده‌اى ، خداوند تو را از خطرات احتمالى مردم نگاه مى‌دارد و خداوند جمعيّت كافران را هدايت نمى‌كند»(1).

به راستى اين چه دستور مهمى است كه به نوعى نبى اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را تهديد مى‌كند اگر انجام ندهى امر رسالتت را ابلاغ ننموده‌اى!!

پيامبر با صداى بلند و رسا شروع به صحبت كرد و اوّل از حمد و ثناى

1) . «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرينَ» .

الهى آغاز نمود ، سپس فرمود :

«من به زودى دعوت خدا را اجابت كرده ، از ميان شما مى‌روم ، من مسوول هستم ، شما هم مسووليد» .

ناگهان مردم ديدند كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به اطراف خود نگاه كرد گويا كسى را جست‌وجو مى‌كند ، همين كه چشمش به على (عليه‌السلام) افتاد ، خم شد و دست او را گرفت و بلند كرد ، آن چنان كه سفيدى زير بغل هر دو نمايان شد و همه‌ى مردم او را ديدند و شناختند كه او همان سرپرست و جلودار اسلام و مسلمين ، على بن ابى طالب (عليه‌السلام) است .

در اين جا پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با قدرت بيش‌تر و صدايى رساتر و بلندتر فرمود :

«اى مردم ! چه كسى از همه‌ى خلق نسبت به مومنين از خود آن‌ها سزاوارتر است ؟»(1).

در پاسخ گفتند : خدا و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داناتر هستند .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«خداوند ، مولا و رهبر من است ، و من مولا و رهبر مومنانم و نسبت به آن‌ها از خودشان سزاوارترم » .

و بعد فرمود :

«فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَليٌّ مَوْلاهُ » .

پس هركس من مولى و رهبر او هستم ، على مولا و رهبر او است(2).

1) . «أَيُّهَا النَّاسُ ! مَنْ أَوْلَى النَّاسِ بِالْمُؤمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ؟» .

2) . بنابر نقل احمد بن حنبل در مسند ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اين جمله را چهار بار تكرار كرد .

سپس سر مبارك را به سمت آسمان برداشت و به درگاه الهى عرض كرد :

«خداوندا! دوستان او را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار ، محبوب بدار آن كسى كه او را محبوب دارد ، و مبغوض بدار آن كسى كه او را مبغوض دارد ، يارانش را يارى كن ، و آن‌ها كه يارى اش را ترك كنند از كمك خود محروم ساز ، و حق را همراه او بدار و او را از حق جدا مكن! » .

و در پايان خطابه‌ى خويش فرمود :

«آگاه باشيد ! همه‌ى حاضران وظيفه دارند اين خبر را به غايبان برسانند»(1).

اكمال دين به ولايت على (عليه‌السلام)

هنوز اجتماع پرشكوه مردم به حال خود باقى بود و صفوف جمعيت متفرق نگرديده كه جبرئيل نازل شد و به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بشارت داد كه خداوند امروز دين و آيين خود را تكميل نمود و نعمت خويش را بر مسلمانان با ايمان ارزانى داشت .

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَرَضيتُ لَكُمُ الاْءِسْلامَ ديناً»(2).

1) . رجوع كنيد به مسند احمد بن حنبل : ج 4 ، ص 368 ؛ ترجمه‌ى امام على بن ابى طالب (عليه‌السلام)از تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 2 ، ص 42 حديث 543 ؛ البدايه والنهايه ابن كثير : ج 5 ، ص 231 .

2) . امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم ، و اسلام را براى شما به عنوان آيين برگزيدم . سوره‌ى مائده ، آيه‌ى 3 .

در اين لحظه صداى تكبير پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بلند شد و شور و غوغايى در دل‌ها افتاد ، و پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خدا را سپاس گزارى مى‌كرد بر اكمال دين و اتمام نعمت و اين كه پروردگار از رسالت او و ولايت على (عليه‌السلام) خشنود و راضى گشته است(1).

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از جايگاه خود پايين آمد و ياران دسته دسته به على بن ابى طالب (عليه‌السلام)تبريك مى‌گفتند ، ابوبكر و عمر جلو آمده و اين جمله را در حضور مردم بر زبان جارى ساختند :

بَخٍ بَخٍ لَكَ يَابْنَ أبي طَالِبٍ ! أَصْبَحْتَ وأَمْسَيْتَ مَوْلايَ وَمَوْلَى كُلِّ مُؤمِنٍ وَمُؤمِنَةٍ .

آفرين بر تو باد آفرين بر تو اى فرزند ابوطالب ! تو مولا و رهبر من و تمام مردان و زنان با ايمان شدى(2)

مغازلى : ص 37 ضمن حديث 24 .

.

پژوهشى در معناى «مولا»

عده‌اى از دشمنان متعصب و لجوج ، پس از آن كه دانستند امكان انكار حديث غدير ميسّر نيست و هر سيره نويس و تاريخ نگارى اين واقعه را مطرح كرده و به نقل جزئيات آن پرداخته است ، به خيال واهى و

1) . رجوع كنيد به شواهد التنزيل : ج 1 ، ص 157 ؛ مناقب ابن مغازلى : ص 19 ، حديث 24 ؛ الدر المنثور : ج 2 ، ص 259 .

2) . مسارّ الشيعه‌ى شيخ مفيد : ص 39 ؛ روضة المتقين : ج 9 ، ص 252 و ج 11 ، ص 199 ؛ مناقب

پوچ خود راه چاره و علاج را در تحريف معنا و محتواى داستان دانسته ، لذا كلمه‌ى مولا را به دوست و رفيق معنا كرده‌اند كه ما در اين جا به اين ادعاى باطل پاسخى دقيق بر مبناى آيات قرآن و روايات و عقل و منطق خواهيم داد .

واكاوى واژه‌ى «مولا»

اشاره

كلمه‌ى «ولى» اگرچه در لغت داراى معانى متعدد است امّا به حسب اتفاق عامه و خاصه از همه‌ى آن معانى ، يكى از دو معنا در حديث غدير مقصود بوده است .

1 - ولى به معناى «اولى به تصرف» كه اعتقاد اماميه است و سرپرست ، رهبرى و ولايت از همين معناست .

2 - به معناى محبّ ، دوست و ناصر كه معتَقَد اهل سنت است .

اكنون بعضى از دلايل و قراينى كه «مولى» به معناى مالك و اولى به تصرف است بيان مى‌شود :

1- آيه‌ى تبليغ

نزول آيه‌ى شريفه‌ى «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ . . .» كه با توجه به محتواى آن در مى‌يابيم مطلب بسيار مهمى را بيان مى‌كند ؛ زيرا تاكيدات فراوان و بى‌سابقه همراه آن شده است ، از جمله :

الف) خطاب «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ» كه فقط در دو مورد در قرآن مجيد وارد شده كه بيان‌گر موضوع مهمى است .

ب) «بلّغ» ؛ اين كلمه منحصر به فرد فقط در همين يك جا در قرآن آمده و به گفته‌ى راغب در «مفردات» اين واژه كه به صورت امر مى‌باشد تاكيد بيش‌ترى از «أَبلغ» دارد ، يعنى مطلبى بسيار مهم است كه بايد آن را به مردم برسانى .

ج) جمله‌ى «وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ» ؛ به راستى چه چيزى پس از 23 سال به اين اندازه اهميت دارد كه اگر ابلاغ نشود گويا پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وظيفه‌ى نبوت و رسالت خويش را انجام نداده است .

د) ضمانت نامه‌اى كه خداوند به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داده و او را از حفظ

جانش با خبر مى‌كند ، محتواى اين ماموريت به قدرى اهميت دارد كه احتمال خطرات جانى و واكنش‌هاى مختلف پر خطر از جانب مخالفين داده مى‌شود .

آيا مى‌شود كه فقط حرف از دوستى با على بن ابى طالب (عليه‌السلام) باشد و حال

آن كه مطلب هم‌سنگ و هم‌طراز رسالت و نبوت خاتم الانبيا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)بوده؟

آيا ابلاغ امر در آيه‌ى شريفه‌ى «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ» كه عدم ابلاغ آن مساوى با عدم ابلاغ رسالت است ، ابلاغ دوستى و محبت بوده ؟

2 - آشكار بودن دوستى

مساله‌ى دوستى على بن ابى طالب (عليه‌السلام) با پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و ديگران ، مطلبى مخفى و پنهان نبود كه نيازى به اين همه تاكيدات داشته باشد و خداوند براى حفظ اين ماموريت تضمين نامه بدهد .

خود قرآن كريم با صراحت مى‌فرمايد : «مومنان همه برادر يك‌ديگرند»(1).

و پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جريان عقد اخوت اين مساله را گوش‌زد كرده بود(2).

آيا پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هزاران نفر از آن اجتماع را از حركت باز داشت ، و در آن گرماى طاقت فرسا نگه داشت ، و دستور داد آنان كه جلو رفته برگردند ، و صبر نمود تا عقب مانده‌ها برسند ، سپس خطبه خواند و در آغاز سخن ، از مرگ خويش خبر داد و فرمود :

«نزديك است از ميان شما بروم » ، و در پس سخنان خود دست على (عليه‌السلام)را بالا برد و از امت درباره‌ى اطاعت از خدا سوال مى‌پرسيد ، آيا همه‌ى اين‌ها به خاطر اعلام دوستى با على بن ابى طالب (عليه‌السلام) صورت گرفت كه در سابق هم مكرر بيان فرموده بود ؟ !

3 - مفهوم اولويت

فراز ابتدايى سخن پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نشان‌گر چيست كه با اين جمله آغاز مى‌شود :

1) . سوره حجرات ، آيه‌ى 10 .

2) . جريان عقد اخوت در فصل اول اين نوشتار توضيح داده شد .

«أَ لَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ؟ » .

آيا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر و اولى نيستم ؟

يعنى مى‌فرمايد : همان اولويت و اختيارى كه من نسبت به شما دارم و پيشوا و سرپرست شما هستم ، همان‌ها براى على (عليه‌السلام) ثابت است ، و هرگونه تفسيرى غير از آنچه گفته شد دور از انصاف و عقل سليم است .

4 - تبريك‌هاى فراوان

تبريك‌ها و تهنيت‌هاى پس از سخنان رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، مخصوصا تبريك عمر و ابابكر نشان مى‌دهد كه حضرت على (عليه‌السلام) در منصب جديدى قرار گرفته و چيزى جز خلافت در خور اين تبريكات نبود ؛ زيرا اعلام دوستى و محبت شادباشى را اين چنين لازم نداشت ؛ مخصوصاً كه در سابق امت موظّف به دوستى يك‌ديگر بوده‌اند .

5 - آيه‌ى كمال

نزول آيه‌ى «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ . . .» پس از ابلاغ حكم ولايت ، خود دليل محكم ديگرى بر استدلال ماست .

فخر رازى مفسر معروف و زبردست اهل سنت مى‌گويد :

مورخان و محدثان اتفاق نظر دارند كه پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از نزول اين آيه بيش از 81 و 82 روز عمر نكرد ، و در اين مدت چيزى بر احكام

اسلام افزوده و يا كاسته نشد ، و قانون گذارى پايان يافت(1).

طبق گفته‌ى او روز نزول آيه 18 ذى الحجه بوده است و از روز عرفه(2)فاصله‌ى زيادى دارد .

به راستى چه امر مهمى اتفاق افتاده كه خداى متعال بفرمايد : «امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم » ، اين‌ها گواهى واضح و روشن بر ولايت و خلافت امير مومنان على (عليه‌السلام) است ؛ زيرا ولايت اساسى‌ترين مساله‌ى اسلام است .

سيوطى از علماى اهل سنت اين روايت را در كتابش از ابو سعيد خدرى نقل مى‌كند :

هنگامى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در روز غدير خم ، حضرت على (عليه‌السلام) را به جانشينى خود منصوب كرد و ولايت او را بر مومنين اعلام نمود ، جبرئيل نازل شد و آيه‌ى فوق را براى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آورد(3).

6 - معجزه الهى در غدير

پس از ابراز نصب اميرالمومنين (عليه‌السلام) به مقام ولايت در غدير و

1) . تفسير كبير فخر رازى : ج 11 ، ص 139 .

2) . عده‌اى گفته‌اند : آيه در روز عرفه نازل شده و مربوط به قبل ماجراى غدير خم است .

3) . الدر المنثور : ج 2 ، ص 259 : «لَمَّا نَصَبَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عَليّا (عليه‌السلام) يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ فَنَادَى لَهُ بِالْوَلايَةِ ، هَبَطَ جِبْرَئيلُ بِهَذِهِ الاْيَةِ : «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ . . .» .

فرموده‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد او : «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَليٌّ مَوْلاهُ » .

چيزى نگذشت كه اين خبر پيچيد و شخصى به نام «حارث بن نعمان فهرى» كه از منافقين بود خدمت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمد و عرض كرد :

تو به ما دستور دادى شهادت به يگانگى خدا و رسالت تو دهيم ، ما هم شهادت داديم ، سپس دستور به جهاد ، حج ، نماز و زكات دادى ، همه‌ى اين‌ها را پذيرفتيم ، ولى به اين‌ها راضى نشدى تا اين كه اين جوان (اشاره به حضرت على (عليه‌السلام)) را جانشين خود منصوب كردى و گفتى : «مَنْ كُنْتُ مَولاهُ فَعَليٌّ مَولاهُ » ، آيا اين كار از ناحيه‌ى توست ؟ يا از سوى

خداست ؟

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«قسم به خدايى كه معبودى جز او نيست ، از ناحيه‌ى خداست» .

نعمان بن حارث روى برگرداند و گفت :

خداوندا! اگر اين سخن حق است و از ناحيه‌ى توست ، سنگى از آسمان بر ما بباران!

ناگهان سنگى بر سرش فرود آمد و او را كشت ، پس آيات سوره‌ى معارج «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ» نازل گشت(1).

علامه‌ى امينى رحمه‌الله بزرگ مرزبان مكتب تشيع اين روايت را از سى نفر از علماى اهل سنت با ذكر مدرك و عين عبارت نقل مى‌كند .

1) . مجمع البيان : ج 9 ، ص 352 ؛ تذكرة الخواص : ص 30 ؛ ينابيع المودة : ص 328 .

با توجه به اين قراين حتمى و شواهد فراوان ، و از همه مهم‌تر ، نزول سه آيه‌ى شريفه(1)و روايات متعدد از طريق دوست و دشمن، براى هر انسان حقيقت جو و به دور از تعصب واضح و آشكارتر از خورشيد در آسمان مى‌باشد كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)جانشين خود را در غدير خم به همگان معرفى كرده است .

در اهميت اين رويداد تاريخى همين اندازه كافى است كه اين واقعه را 110 نفر از صحابه نقل كرده‌اند ، و پس از آن 89 نفر از تابعين صحابه به نقل حديث غدير پرداخته‌اند تا آن‌جا كه حتى عده‌اى از علماى عامه در اين موضوع كتاب‌ها نگاشته‌اند و وقايع و خصوصيات آن روز و تعداد راويان اين حديث را متذكر شده‌اند .

خوانندگان گرامى براى تحقيق بيش‌تر به كتب ذيل مراجعه فرمايند :

1 - «الغدير» ، اثر جاودان و نفيس مرحوم علامه امينى قدس‌سره .

2 - «المراجعات» ، نوشته‌ى بى بديل مرحوم علامه سيد شرف الدين عاملى قدس‌سره .

3 - «احقاق الحق» ، اثر گرانسنگ مرحوم علامه قاضى نور اللّه شوشترى قدس‌سره .

4 - «عبقات الانوار» ، تاليف علامه والا مقام مير حامد حسين هندى قدس‌سره .

1) . آيه‌ى تبليغ ، آيه‌ى اكمال ، آيه‌ى «سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ» .

فصل پنجم: علی (علیه السلام) به منزله هارون

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ ! أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ لَهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ : أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى ، وَأَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعْدِي ؟ ».

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جنگ تبوك به على فرمود : يا على! تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسى هستى ، و هم چنين فرمود : تو

پس از من ولى و سرپرست همه‌ى مومنانى ؟

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه همين مطلب است .

داستان جنگ تبوك

كاروان تجارى كه از طرف شام وارد خاك حجاز گرديده بود ، پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را از آمادگى روميان براى يورش به مدينه آگاه ساخت . به همين جهت و براى كسب آمادگى دفاعى از جانب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بسيج عمومى در مدينه و اطراف آن اعلام گرديد . در حدود سى هزار نفر سرباز جنگى در آن سخت‌ترين لحظات و گرماى شديد كه فصل برداشت محصول كشاورزى آنان بود ، خود را براى شركت در اين جهاد بزرگ آماده نمودند .

در آن لحظات به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گزارشاتى رسيد كه منافقان تصميم جدى

دارند كه در غياب رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و اصحاب و يارانش ، در مدينه آشوبى به پا كنند و موجبات اذيت و ناراحتى عده‌اى را فراهم سازند ، در حقيقت آنان به دنبال يك كودتاى سياسى بودند .

پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى جلوگيرى از هر گونه حادثه‌ى احتمالى اميرالمومنين (عليه‌السلام)

را به جاى خود منصوب نمود و دستور داد كه مراقب اوضاع شهر بوده و تا بازگشت ايشان عهده دار مسايل دينى و دنيوى مردم باشد .

پس از آن كه منافقين از اقامت حضرت على (عليه‌السلام) در مدينه آگاه شدند ، و نقشه‌ى خود را بر آب رفته ديدند ، به فكر چاره افتادند و به خيال باطل خويش خواستند كارى كنند كه امام (عليه‌السلام) از شهر خارج شود ، بدين منظور شايع كردند كه روابط ميان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و على (عليه‌السلام) تيره و تار گرديده و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اجازه‌ى شركت در جنگ را به على (عليه‌السلام) نداده است ؛ زيرا نمى‌خواسته او همراه آنان باشد .

مدال افتخار ولايت

اميرالمومنين (عليه‌السلام) براى تكذيب اين شايعه ، خود را به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) رسانيد كه چند فرسخى از مدينه خارج شده بودند و در «جوف» ايشان را ملاقات كرد و عرض نمود :

«اى پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)! منافقين مى‌گويند كه وجود من بر شما سنگينى كرده و خواسته‌اى خود را از من سبك سازى ! آيا مى‌شود من همراه شما آيم ؟ » .

حضرت فرمود : «نه! » .

اميرمومنان على بن ابى طالب (عليه‌السلام) در اين لحظه گريان شد كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)فرمود :

«أَ مَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلاّ أَنَّهُ لَيْسَ بَعْدِي نَبِيٌّ ؟ لا يَنْبَغِي أَنْ أَذْهَبَ إِلاّ وَأَنْتَ خَلِيفَتِي » .

آيا راضى نيستى كه تو نسبت به من همچون هارون نسبت به موسى باشى ؟ جز آن كه پس از من پيامبرى نيست ! سزاوار نيست من بروم مگر اين كه تو خليفه و جانشين من باشى(1).

و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مدال افتخار ولايت را به گردن او انداخت و فرمود :

«أَنْتَ وَليُّ كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي» .

تو ولى و سرپرست تمام مومنان پس از من خواهى بود(2).

از اين حديث شريف ، همه‌ى منزلت‌ها و جايگاه هايى كه براى جناب هارون (عليه‌السلام) نسبت به حضرت موسى كليم اللّه (عليه‌السلام) بوده - جز پيامبرى و رسالت - تمام آن‌ها براى حضرت على (عليه‌السلام) ثابت مى‌شود .

1) . كشف الغمه: ج 1 ، ص 178 .

2) . حديث منزلت را بيش از 20 نفر از صحابى نقل كرده‌اند ، و در منابع شيعه و اهل سنت در حد تواتر نقل گرديده است . براى نمونه : امالى شيخ طوسى : ص 562 ، ضمن حديث 117 ؛ عدد القوية علامه حلى : ص 245 ؛ كشف اليقين : ص 33 ؛ بحار الانوار : ج 10 ، ص 140 ضمن حديث 5 ؛ صحيح بخارى : ج 5 ، ص 24 ؛ صحيح مسلم : ج 4 ، ص 1870 ؛ طبقات الكبرى : ج 3 ، ص 24 ؛ تاريخ طبرى : ج 3 ، ص 104 .

مقام و جايگاه هارون چه بود؟

خوانندگان گرامى به خوبى مى‌دانيد كه طبق نص صريح قرآن كريم حضرت هارون (عليه‌السلام) از قِبَل و جايگاه حضرت موسى (عليه‌السلام) صاحب مقام‌هايى بوده است كه عبارتند از :

1 - مقام وزارت(1).

2 - مقام پشتيبانى(2).

3 - شركت در امر رسالت(3).

4 - جانشينى از حضرت موسى (عليه‌السلام)(4).

5 - وجوب اطاعت از حضرت هارون (عليه‌السلام) بر تمام امت(5).

قرآن كريم مى‌فرمايد :

«حضرت موسى از خداى متعال درخواست نمود : وزيرى از اهلم برايم قرار ده ، هارون برادرم را ، به وسيله‌ى او پشتم را محكم كن و او را شريك در كارم قرار ده»(6).

و در آيه‌ى ديگر مى‌فرمايد :

1) . «اجْعَلْ لي وَزيرا مِنْ أَهْلي» سوره‌ى طه ، آيه‌ى 29 .

2) . «اُشْدُدْ بِهِ أَزْري» سوره‌ى طه ، آيه‌ى 31 .

3) . «أَشْرِكْهُ في أَمْري» سوره‌ى طه ، آيه‌ى 32 .

4) . «قالَ مُوسى لِأَخيهِ هارُونَ اخْلُفْني في قَوْمي» . سوره‌ى اعراف ، آيه‌ى 142 .

5) . «وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيّا» . سوره‌ى مريم ، آيه‌ى 53 .

6) . سوره‌ى طه ، آيات 29 - 32 .

«به برادرش هارون گفت : خليفه‌ام در ميان قوم باش ، و اصلاح كن و از راه و روش مفسدان پيروى مكن»(1).

و خداوند عزوجل فرمود :

« اى موسى ! آنچه مى‌خواستى به تو داده شد»(2).

مقام ولايت اميرالمومنين (عليه‌السلام)

از جمله مسائل مربوط به حضرت هارون (عليه‌السلام) ، امر خلافت و جانشينى او بود(3)، اگر هارون (عليه‌السلام) پس از حضرت موسى (عليه‌السلام) زنده بود به يقين جانشين برادرش مى‌شد . در غير اين صورت نقص و كاستى بر او لازم مى‌آمد .

همان طورى كه هارون (عليه‌السلام) در دوران حيات و زندگانى حضرت موسى (عليه‌السلام) و در غيبت او ، جانشين ايشان بود ، حضرت على (عليه‌السلام)هم طبق اين آيه‌ى شريفه ، خليفه و جانشين پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ميان قومش ، وزير آن حضرت در بين اهلش ، شريك او در كارش ، و افضل امت و سزاوارترين فرد نسبت به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در زندگى و بعد از رحلت ايشان است ، و هم چنين وجوب اطاعت از دستورات اميرالمومنين (عليه‌السلام) حتى در زمان حيات پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به خاطر مقام وزارت(4)ايشان امرى مسلّم است .

1) . سوره‌ى اعراف ، آيه‌ى 142 .

2) . سوره‌ى طه ، آيه‌ى 36 .

3) . سوره‌ى اعراف ، آيه‌ى 142 .

4) . طبق روايتى پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به حضرت على (عليه‌السلام) فرمود : «أَنْتَ خَلِيفَتِي فِي اُمَّتِي ، وَأَنْتَ وَزِيرِي » . تفسير قمى : ج 1 ، ص 293 .

هر انسان آگاه با تفكر در مضامين «حديث منزلت» ناگزير تمام اين مقامات به ذهن او تبادر مى‌كند ، و شكى در اراده‌ى آن مقامات از اين فرمايش حضرت نمى‌كند ، خصوصا آن كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خود تصريح نمود ، و با ذكر اين جمله : «سزاوار نيست من بروم مگر اين كه تو خليفه‌ى من باشى » جاى هيچ شك و ابهامى را باقى نگذاشت .

اين نص صريح و روشن بر خلافت حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) است كه اگر ايشان از اين دنيا برود و على (عليه‌السلام) را به عنوان خليفه انتخاب نكند كارى را انجام داده است ، كه سزاوار نبوده .

ديدگاه اهل سنت

هركس كه با كتب احاديث و تاريخ سر و كارى داشته باشد ، در صحّت سند اين حديث هيچ شك و ابهامى به ذهن او خطور نمى‌كند و لب به مناقشه نمى‌گشايد ؛ زيرا امثال «ذهبى» - با آن لجاجت و سرسختى - در كتاب خود تصريح به صحت آن نموده است(1).

و اگر اين حديث در اين مرتبه از «ثبوت» نبود ، شخصى مثل «بخارى» آن را در صحيح خود ذكر نمى‌كرد !(2)؛ چرا كه آن دو در برابر فضايل

1) . تذكرة الحفاظ ذهبى : ج 1 ، ص 10 ، ضمن حديث 4 و ص 217 ، ضمن حديث 203 ؛ سير اعلام النبلاء : ج 7 ، ص 362 ، ضمن شماره‌ى 134 .

2) . صحيح بخارى : ج 4 ، ص 208 .

و مناقب و بيان خصايص حضرت على (عليه‌السلام) بسيار به خود ستم مى‌نموده و از نگاشتن آن‌ها خوددارى مى‌كرده‌اند ، و هر كدام از محدثان و سيره نويسان بزرگ اهل سنت كه متعرض داستان جنگ تبوك شده‌اند اين حديث را آورده‌اند(1)

ص 42 ، ج 115 ؛ مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 109 و ج 2 ، ص 337 .

.

معاويه و حديث منزلت

معاويه رهبر گروه طغيان‌گر و ناسزاگو به حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) و دشمن سرسخت و جنگ كننده‌ى با ايشان ، (همان كسى كه به دستور او سال‌ها على بن ابى طالب (عليه‌السلام) بر روى منابر لعن مى‌شد ، و بيان فضايلش ممنوع گشته بود) ، با اين وقاحت و دشمنى در مواجهه با حديث منزلت ، نتوانسته آن را انكار كند .

در جريان ورود معاويه به مكه به دليل اخذ بيعت براى فرزند ملعونش يزيد ، مجلسى در دارالندوة(2)تشكيل داد كه شخصيت‌هايى از اصحاب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گرد هم آمده بودند كه از جمله‌ى آنان سعد بن ابى وقاص بود ، وى سخنش را با بدگويى راجع به اميرالمومنين (عليه‌السلام) آغاز كرد و در انتظار

1) . رجوع كنيد به مسند احمد بن حنبل : ج 3 ، ص 50 ، حديث 1490 ؛ سنن ابن ماجه : ج 1 ،

2) . دارالندوة : مكانى براى اهالى شهر مكه بود كه در جاهليت و پس از آن به مشورت و تصميم‌گيرى در آن مى‌پرداختند ؛ از جمله تصميمات مهم اتخاذ شده در دارالندوة ، نقشه‌ى شوم قريش براى قتل پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود كه منجر به هجرت ايشان به مدينه گرديد . سيره‌ى ابن هشام : ج 2 ، ص 124 .

همراهى از جانب سعد بن ابى وقاص بود و به او گفت : چه چيز تو را مانع شد كه راجع به «ابو تراب» ناسزايى نگويى ؟

سعد پاسخ داد :

سه چيز پيامبر درباره‌ى او فرموده ، به ياد آن‌ها افتادم مرا از بدگويى وى بازداشت ، اگر يكى از آن‌ها را من داشتم ، برايم از بهترين ثروت عرب محبوب‌تر بود .

1 - هنگامى كه در يكى از جنگ‌ها او را در مدينه گذاشت شنيدم به او مى‌فرمود :

«تو نسبت به من بسان هارون به موسى هستى جز اين كه پس از من پيامبرى نيست» .

2 - در يكى از روزهاى جنگ خيبر فرمود :

«فردا پرچم را به دست كسى مى‌دهم كه خدا و رسول او را دوست مى‌دارند و او فاتح خيبر است» .

3 - روز مباهله با مسيحيان نجران ، پيامبر ، على و فاطمه و حسن و حسين را دور خود جمع نموده و فرمود :

«پروردگارا! اينان اهل بيت من هستند» .

معاويه ساكت شد و سعد را از تكليف به سبّ و بدگويى معاف ساخت(1).

1) . صحيح مسلم : ج 7 ، ص 120 .

عدم اختصاص به جنگ تبوك

واضح و روشن است كه پيامبر فقط در خصوص جنگ تبوك جانشينى و خلافت را واگذار نفرموده است و مطلب عموميت دارد ؛ زيرا در موارد متعدد و زمان‌هاى مختلف اين سخن از زبان ايشان شنيده شده كه به صورت مختصر اشاره مى‌شود :

1 - هنگام نام‌گذارى امام حسن و امام حسين و حضرت محسن (عليهم‌السلام)فرمود :

«آن‌ها را هم نام فرزندان هارون نهادم ؛ چرا كه اسم‌هاى آن‌ها «شبر» و «شُبير» و «مُشبر» بوده است»(1).

2 - در جريان بستن در خانه‌ها به مسجد و باز كردن در خانه‌ى اميرالمومنين (عليه‌السلام)همين حديث را بيان فرمود(2).

3 - به هنگام تعيين سرپرست براى دختر جناب حمزه(3).

4 - در ماجراى عقد اخوت اول و دوم(4).

5 - در جريان جنگ تبوك كه معروف‌ترين آن‌هاست .

پس معلوم مى‌گردد كه حديث منزلت منحصر به وقت و زمان خاصى نيست ، و اگر باز هم يك معاند لجوج بگويد : هيچ دلالتى به اين موارد

1) . رجوع شود به مسند احمد بن حنبل : ج 2 ، ص 155 ، حديث 769 ؛ تذكرة الخواص : ص 193 .

2) . مراجعه شود به ينابيع المودة : باب 17 ، ص 88 .

3) . خصائص نسائى : ص 88 ؛ تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 42 ، ص 170 .

4) . الفصول المهمه : ص 21 ؛ تذكرة الخواص : ص 20 .

ندارد ، در جواب مى‌گوييم : نهايتا حاكى و نشان دهنده‌ى قرب و محبت عميق بر صاحب منزلت هارونى و اخوت روحانى و اختصاص جسمانى و قرابت نسبى مى‌باشد كه بر تمام عالميان ظاهر است ، و مقدم داشتن كسى كه هيچ جهتى از جهات را نداشته به غير از أسنيّت در كفر(1)- كه عين نقص است و هيچ شايبه‌اى از كمال در آن نيست - عين خطا مى‌باشد كه در نزد هيچ عاقلى روا نيست .

1) . بزرگ‌تر بودن و با سابقه بودن در كفر و بت پرستى كه در حدود 40 سال از عمرش در اين راه سپرى شده بود .

فصل ششم: علی (علیه السلام) در روز مباهله

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ! أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حِينَ دَعَا النَّصَارَى مِنْ أَهْلِ نَجْرَانَ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ لَمْ يَأْتِ إِلاّ بِهِ وَبِصَاحِبَتِهِ وَ ابْنَيْهِ ؟ » .

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آن گاه كه مسيحيان نجران را به مباهله دعوت نمود براى نفرين آنان با خود نياورد كسى را الاّ على (عليه‌السلام) و همسر و دو فرزند على: را ؟

گفتند : خدايا گواهى مى‌دهيم كه صحيح است .

فرمايش حضرت امام حسين (عليه‌السلام) اشاره به آيه‌ى 61 سوره‌ى آل عمران - كه معروف و مشهور به آيه‌ى «مباهله» است - مى‌باشد . اين آيه‌ى شريفه بالاترين دليل و برهان بر امامت و ولايت اميرالمومنين (عليه‌السلام) بعد از پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌باشد .

واكاوى واژه‌ى مباهله

مباهله از ماده‌ى «بَهْل» و به معناى رها كردن است ، پستان‌هاى شتر را در وقت شير دهى مى‌بندند تا همه‌ى شير مادر مصرف بچه شتر

نشود ؛ امّا در وقتى كه او را رها مى‌كنند و پستان‌هايش را باز مى‌گذارند كه هر چه مى‌خواهد شير دهد ، به او «ابل باهل» يعنى شترى كه شيرش رها شده ، مى‌گويند(1).

امّا در اصطلاح ، هرگاه دو نفر و يا دو گروه و طايفه بعد از استدلال‌ها و بحث‌هاى عقلى راهى براى اقناع يك‌ديگر نداشته باشند ، در اين هنگام در حق هم‌ديگر نفرين مى‌كنند كه هركس بر طريق غير حق و باطل باشد به سبب آن نفرين گرفتار مجازات خداوند مى‌گردد .

شروع داستان مباهله

اشاره

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نامه‌اى به نصاراى نجران فرستاد كه در آن چنين آمده بود :

«من شما را از پرستش بندگان به پرستش خداى يكتا دعوت مى‌كنم ، اگر امتناع كرديد بايد جزيه بپردازيد و الاّ شما را به جنگ مى‌خوانيم »(2).

هيئتى از نصاراى نجران مركب از 60 نفر براى ديدار و بحث و گفت‌وگو با پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به مدينه آمده و سه نفر از بزرگان و روساى آنان به نام‌هاى «عاقب» ، «اسقف» و «سيد » همراه‌شان بودند .

مسيحيان ادعا داشتند كه مسيح فرزند خداست ، و اگر پسر خدا

1) . مفردات راغب اصفهانى : ص 149 .

2) . ترجمه‌ى تاريخ يعقوبى آيتى : ج 1 ، ص 452 .

نيست پس پدر او كيست ؟

آنان در حقانيت دين اسلام و پذيرش آن با رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به مجادله پرداختند ، و از قبول حق شانه خالى نمودند(1).

آن گاه آيه‌ى شريفه نازل شد :

«اى پيامبر ما! هر يك از نصارا و مسيحيان بعد از اين كه بدان آگاه شدى و پس از بحث‌هاى روشن كه حق آشكار گرديد ، اگر باز به لجاجت به سوى حق و حقيقت نگرويدند ، راه ديگرى را انتخاب كن و با آن‌ها مباهله انجام بده .

به آنان بگو : بياييد فرزندان ما و فرزندان شما ، زنان ما و زنان شما و جان‌هاى ما و جان‌هاى شما را فراخوانيم و آن گاه مباهله كنيم و نفرين نماييم و لعنت خداى را بر دروغ گويان قرار دهيم»(2).

نكته در اين جاست كه قرآن خود تعيين مى‌كند چه گروه‌ها و كسانى در جريان اين مباهله شركت داشته باشند :

1 - رييس مسلمانان كه شخص پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و از آن طرف بزرگ مسيحيان نجران .

2 - فرزندان ما و فرزندان مسيحيان .

3 - زنان ما و زنان مسيحيان .

1) . تاريخ ابن خلدون : ص 461 .

2) . «فَمَنْ حَاجَّكَ فيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَى الْكاذِبينَ» . سوره‌ى آل عمران ، آيه‌ى 61 .

4 - نفوس و جان‌هاى ما و جان‌هاى مسيحيان .

آگاه سازى و عقب نشينى نجرانيان

بعد از آن كه پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داستان مباهله و چگونگى آن را مطرح نمود و روزى خاص را براى آن معين كرد و همه منتظر نتيجه‌ى اين مباهله بودند ، بزرگ مسيحيان نجران به ياران و اطرافيان خود گفت :

اگر ديديد كه پيامبر اسلام با اصحاب و ياران خودش و به همراه بزرگان قوم براى مباهله حاضر شد با او مباهله مى‌كنيم .

اما اگر به همراهش خانواده و زن و فرزندان او بودند هرگز اين كار را انجام ندهيد چرا كه آن‌ها بر حق هستند ، و همراه بودن نزديكان دليل بر اين است كه او در ادعاى نبوت خود صادق مى‌باشد(1).

روز موعود

سرانجام زمان حساس اين رويارويى بزرگ فرا رسيد(2)، و مسيحيان در انتظار ايستاده بودند كه از دور مشاهده نمودند پيامبر عظيم الشان (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در حالى كه با دو دست مبارك خويش دستان دو فرزند خود حسن و حسين عليهماالسلام را گرفته از دور مى‌آيند و اميرالمومنين (عليه‌السلام) و حضرت فاطمه عليهاالسلام ايشان را همراهى مى‌كنند .

1) . مجمع البيان : ج 2 ، ص 762 .

2) . 25 ذى الحجه سال دهم هجرت .

همگى با حالت بهت زده و تحيّر به چهره‌ى يك‌ديگر نگاه مى‌كردند و از اين كه او جگر گوشه‌هاى معصوم و بى گناه و يگانه دختر و يادگار خود را به صحنه آورده ، انگشت تعجب به دندان گرفتند .

اسقف اعظم(1)

يعقوبى : ج 2 ، ص 66 .

پس از نظاره‌ى اين صحنه مبهوت گشته و گفت :

وجوه نورانى و صورت هايى را مى‌بينم كه اگر نفرين كنند بزرگ‌ترين كوه‌ها از جاى كنده مى‌شود و همه‌ى شما نابود خواهيد شد و احدى باقى نمى‌ماند ، پس هرگز مباهله نكنيد و اعلان نماييد كه تسليم خواسته‌ى آنان هستيم(2).

سپس پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) جلو آمده و به حالت دوزانو نشستند ، اسقف اعظم گفت : به خدا قسم اين مرد همانند انبيا نشسته است ! در نتيجه به مباهله تن ندادند .

اسقف به پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عرض كرد : ما مباهله نمى‌كنيم ولى به مصالحه حاضريم و با ما مصالحه نما .

پس پيامبر رحمت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با آنان به دو هزار حلّه ، هر حلّه‌اى به قيمت چهل درهم مصالحه كرد ، و مضافاً اين كه تعداد سى زره و سى نيزه و سى

1) . ابوحارثه بن علقمه اسقف اعظم نجران كه نماينده‌ى رسمى كليساهاى روم در حجاز بود . تاريخ

2) . امتاع الأسماع : ج 2 ، ص 95 .

اسب را به مسلمانان قرض دهند .

اين واقعه سبب شد كه عده‌اى از آنان و دو تن از بزرگان مسيحيت مسلمان شوند و ايمان بياورند(1).

اعتراف اهل سنت

همه‌ى بزرگان و علماى اهل سنت در اين باره گفته‌اند :

منظور از «فرزندان ما»(2)امام حسن و امام حسين عليهماالسلام هستند .

منظور از «زنان ما»(3)حضرت فاطمه‌ى زهرا عليهاالسلام است .

و منظور از «جان‌هاى ما»(4)حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) است .

مرحوم قاضى نور اللّه شوشترى در كتاب گرانسنگ «احقاق الحق» فرموده است :

مفسران قرآن كريم اعم از شيعه و اهل سنت اتفاق نظر و بلكه اجماع دارند كه منظور از «ابنائنا» حسن و حسين عليهماالسلام و مراد از «نسائنا» فاطمه‌ى زهرا عليهاالسلام و منظور از «أنفسنا» على (عليه‌السلام) است .

قابل ذكر است كه در اين كتاب حدود شصت نفر از بزرگان اهل سنت ذكر

1) . مجمع البيان : ج 2 ، ص 762 و 763 .

2) . أَبْناءَنا .

3) . نِساءَنا .

4) . أَنْفُسَنا .

شده كه تصريح نموده‌اند آيه‌ى مباهله درباره‌ى اهل بيت نازل شده است(1).

از جمله شخصيت‌هاى سرشناسى كه اين مطلب را ذكر كرده و بدان اعتراف نموده‌اند:

1 - مسلم بن حجاج ، صاحب صحيح معروف در جلد 7 ص 120(2).

2 - احمد بن حنبل در كتاب مسند جلد 1 ص 185(3).

3 - حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك جلد 3 ص 150(4).

4 - طبرى در تفسير معروفش در ذيل آيه‌ى مباهله جلد 3 ص 192(5).

5 - فخر رازى در تفسيرش جلد 8 ص 85(6).

مباهله سند امامت و حقانيت اميرالمومنين (عليه‌السلام)

خداى سبحان اميرالمومنين على (عليه‌السلام) را جان و نفس خاتميّت معرفى نموده است ، و روشن و واضح مى‌باشد كه اين اتّحاد به معناى يكى بودن جسم نيست .

توضيح بيش‌تر اين كه هر آنچه از فضايل و مناقب و كمالات روحى و

1) . شرح احقاق الحق : ج 3 ، ص 46 .

2) . چاپ محمد على صبيح مصر .

3) . چاپ مصر .

4) . چاپ حيدر آباد دكن .

5) . چاپ ميمنيه .

6) . چاپ البهيّه مصر .

معنوى و مقامات عاليه‌ى ربّانى مانند : علم ، حلم ، رشادت ، شجاعت ، زهد ، تقوا ، عبادات ظاهرى و عبادات باطنى و مانند اين‌ها كه در وجود پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، در وصى و جانشين او اميرالمومنين هم مى‌باشد و او شبيه‌ترين فرد به پيامبر است .

در نتيجه آيا جانشين پيامبر نبايد به مانند او باشد ؟

آيا وقتى كه آن بزرگوار برتر و افضل از ديگران هست لايق هدايت و رهبرى مردم پس از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نيست؟

آيا نبايد شخصى را انتخاب كرد كه هم‌تراز و يا در مرحله‌ى بعدى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)بوده ، و در فضايل و كمالات همچون پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داراى مقام رفيع باشد ؟

فصل هفتم: علی (علیه السلام) پرچم دار خیبر

اشاره

«أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ! أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ دَفَعَ إِلَيْهِ اللِّوَاءَ يَوْمَ خَيْبَرَ ، ثُمَّ قَالَ : لَأَدْفَعُهُ إِلَى رَجُلٍ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ، وَيُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ، كَرَّارٌ غَيْرُ فَرَّارٍ ، يَفْتَحُهَا اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ؟ » .

شما را به خدا! آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جنگ خيبر پرچم اسلام را به دست على (عليه‌السلام) داد ، آن گاه فرمود : اينك پرچم را به دست كسى مى‌دهم كه خدا و رسول او را دوست دارند و او خدا و رسولش را دوست مى‌دارد ، حمله كننده‌ى بى‌گريز است ، و خداوند قلعه‌ى خيبر را به دست او فتح خواهد نمود ؟

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه درست است.

جنگ خيبر

از روزى كه ستاره‌ى فروزان اسلام در سرزمين مدينه درخشيد ، ملت يهود بيش از ديگران (حتى بيش‌تر از قريش) ، عداوت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و مسلمانان را به دل گرفتند و با تمام قواى خود و به كمك انواع دسيسه‌ها و نيرنگ‌ها براى كوبيدن اسلام كمر همّت بستند.

جرم بزرگى كه يهوديان خيبر داشتند اين بود كه تمام قبايل عرب را براى نابودى و تضعيف اسلام تشويق مى‌كردند ، از جمله‌ى كارهاى آنان راه اندازى جنگ احزاب بود .

سپاه مشركين با كمك مالى يهوديان از نقاط مختلف عربستان خود را به پشت مدينه رسانيد ، و پس از مواجهه با تدابير و رهبرى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و جان فشانى‌هاى اصحاب و ياران او بعد از يك ماه توقف در پشت خندق ، به وطن خود - از جمله خيبر - باز گشتند.

علّت شروع نبرد خيبر

درگيرى مسلمانان مدينه با خيبريان پس از جنگ احزاب شروع شد و آنان در انديشه‌ى رويارويى جدّى با مسلمانان بودند .

امّا پس از صلح حديبيه ، يهوديان در وضع دشوارترى قرار گرفتند ؛ زيرا امكان استفاده از نيروى قريش و يا هم‌پيمانان آن‌ها را نداشتند ، ولى با اين حال باز هم برخى قبايل عرب از روى دشمنى با اسلام مشغول مذاكراتى با خيبريان بودند.

بهترين موقعيّت براى سركوب خيبريان همين وقت (بعد از صلح حديبيه) بود. پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمان داد كه مسلمانان براى تسخير آخرين مراكز يهود در سرزمين حجاز ، آماده شوند و فرمود :

«فقط كسانى مى‌توانند افتخار شركت در اين نبرد را به دست آورند كه

در صلح حديبيه حضور داشته‌اند و غير آنان به صورت داوطلب مى‌توانند شركت كنند ، ولى سهمى از غنايم نخواهند داشت» .

موقعيّت منطقه‌اى خيبر

خيبر جلگه‌اى وسيع و حاصل خيزى بود كه نخلستان‌هاى بى‌شمارى داشته كه امروزه در فاصله‌ى 165 كيلومترى شمال شهر مدينه قرار دارد ، در آن منطقه‌ى وسيع قلعه‌هاى متعددى با فاصله از يك‌ديگر بود كه آن ها را «حصن» مى‌ناميدند ، لازم به ذكر است كه ملّت يهود پيش از بعثت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى سكونت و حفاظت از خويش ، اين قلعه‌ها و دژهاى مستحكم را بنا كرده بودند .

گاهى برخى از قلعه‌ها به اندازه‌اى وسيع بود كه چند قلعه‌ى كوچك‌تر را در خود جاى مى‌داد و مجموعه‌ى چند حصن ، يك حصن بزرگ را تشكيل مى‌داد .

از آنجا كه آب و خاك منطقه براى كشاورزى آمادگى كامل داشت ، ساكنان در امور زراعت و جمع ثروت و تهيه‌ى سلاح و چگونگى دفاع ، مهارت كاملى پيدا كرده بودند .

جمعيّت آن‌ها بالغ بر بيست هزار نفر بيان شده و در ميان آنان مردان دلير و جنگاور فراوان به چشم مى‌خورد(1).

1) . سيره‌ى حلبى : ج 3 ، ص 36 ؛ تاريخ يعقوبى : ج 2 ، ص 46 .

تعداد اندك سپاه اسلام

شمار مسلمانان در غزوه‌ى خيبر را 1400 نفر(1)، يا به عدد حاضران در غزوه‌ى حديبيه 1500(2)و يا 1540(3)تن نوشته‌اند .

اهالى خيبر كه شمار جنگ‌جويان آن‌ها را با ارقام مبالغه آميزى تا ده هزار و يا حتى بيست هزار تن نوشته‌اند ، هرگز گمان نمى‌بردند پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به جنگ ايشان برود ، و از طرفى با اتكاى دژهاى بلند و مستحكم كه بر قله‌ى كوه‌ها قرار داشت ، و نيز برخوردارى از سلاح و آذوقه مى‌پنداشتند چند سال قدرت مقاومت دارند ، و حتى كفار قريش اميدوار بودند در صورت بروز جنگ ، خيبرى‌ها پيروز شوند و در اين باره شرط بندى كرده بودند(4).

وضعيت دژها

دژهاى هفت گانه‌ى خيبر هر كدام نام مخصوصى داشت(5)و به يكى از سران منصوب مى‌شد ؛ مثلاً مى‌گفتند : دژ مرحب و . . . هم‌چنين براى حفاظت و كنترل اخبار، در كنار هر دژى ، برج مراقبت ساخته شده بود تا

1) . مغازى واقدى : ج 2 ، ص 689 .

2) . كتاب الاموال ابن زنجويه : ج 1 ، ص 190 .

3) . فتوح البلدان : ص 38 ؛ عيون الاثر : ج 2 ، ص 183 .

4) . مغازى واقدى : ج 2 ، ص 634 و 637 و 640 و 641 و 701 و 703 .

5) . ناعم ، قموص ، كتيبه ، نسطاة ، شق ، وطيح ، سلالم .

نگهبانان جريان خارج از دژ را به داخل گزارش دهند ، و طرز معمارى ساختمان طورى بود كه از داخل به خارج كاملاً مسلط بودند و با منجنيق و غيره مى‌توانستند دشمن را سنگ باران كنند(1).

مسلمانان كه در برابر چنين دشمن مجهز و نيرومندى قرار گرفته بودند بايد براى تسخير اين قلعه از هنر نمايى نظامى و تاكتيك‌هاى جنگى حداكثر استفاده را بنمايند .

اولين گام

در اولين اقدام ، شبانه تمام نقاط حساس شناسايى شد و كاملاً در محاصره واقع شدند به طورى كه صبح هنگام وقتى از قلعه‌ها بيرون آمده سربازان اسلام را مشاهده كردند ، آنچنان اين منظره آنان را نگران كرد كه بلافاصله فرار كردند و درهاى قلعه‌ها را بستند .

پس از برگزارى شوراى جنگ ، نتيجه بر اين شد كه زنان و كودكان در يك قلعه و ذخاير غذايى را در دژ ديگرى جاى دهند ، و دليران و جنگاوران با سنگ و تير و آتش از بالا دفاع كنند ، و قهرمان هر دژ در مواقع خاص از قلعه‌ى خود خارج شود و با مسلمانان رو در رو بجنگد(2).

از اين رو توانستند مدت يك ماه برابر سپاه قدرت‌مند اسلام مقاومت

1) . سيره حلبى : ج 3 ، ص 38 .

2) . مغازى واقدى : ج 2 ، ص 637 و 638 .

كنند و به طورى كه براى تسخير يك دژ ده روز تلاش انجام مى‌گرفت اما نتيجه‌اى حاصل نمى‌شد .

فتح قلعه‌ها

تلاش و مبارزه‌ى دليرانه‌ى سپاهيان اسلام سبب شد كه پس از فتح قلعه‌هاى «ناعم» و «قموص» مسلمانان به طرف دژهاى «وطيخ» و «سلالم» يورش بردند .

ولى با مقاومت سر سختانه يهود در بيرون قلعه رو به رو شدند ؛ از اين رو سربازان اسلام با وجود جانبازى و شهامت و فداكارى و تلفات سنگين اما نمى‌توانستند پيروز شوند و هر روز بدون نتيجه به لشكرگاه باز مى‌گشتند .

نقش صحابه در خيبر

تا آن كه يك روز در قلعه را گشودند و مرحب يهودى - كه به شجاعت و قدرت معروف و مشهور بود - با لشكريان خود بيرون آمد و مشغول جنگ شد .

حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عَلَم را به دست ابوبكر داد و همراه با گروه مهاجر و انصار او را فرستاد ، ابوبكر رفت و شكست خورد ، و در حالى بازگشت كه اصحاب خود را ملامت مى‌نمود! و از طرفى يارانش هم ملامت او را مى‌كردند .

فرداى آن روز عَلَم به دست عمر داده شد ، اما آن قلعه‌ى مزبور تا شب

گشوده نگرديد و داستان دوست خود را تكرار نمود . وى پس از بازگشت از صحنه‌ى نبرد با توصيف دلاورى و شجاعت رييس دژ - مرحب - غلبه نيافتن خويش را توجيه و ياران پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را نگران مى‌ساخت(1).

عَلَم در انتظار دستان يداللّه

پس از بازگشت عمر ، اين وضع كه پيامبر و سرداران اسلام را سخت ناراحت كرده بود موجب شد تا در همان شب و در آن لحظات پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) افسران و دلاوران را گرد هم آورد و جمله‌اى تاريخى و ارزنده فرمود تا فضيلت و برترى و دليرى‌هاى اميرالمومنين (عليه‌السلام) در قياس با ديگر صحابه و سهم بالاى او در تحولات صدر اسلام در اذهان همگان باقى بماند .

حضرت فرمود :

«فردا عَلَم را به دست كسى مى‌دهم كه خدا و رسول را دوست دارد ، و خدا و پيامبرش هم او را دوست مى‌دارند ، و خداوند اين قلعه را به دست او مى‌گشايد ، او مردى است كه هرگز پشت به دشمن نكرده و از صحنه‌ى نبرد فرار نمى‌كند»(2).

1) . تاريخ طبرى : ج 2 ، ص 300 .

2) . «لَاُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدا رَجُلاً يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ، وَيُحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ، كَرَّارا غَيْرَ فَرَّارٍ ، لا يَرْجِعُ حَتَّى يَفْتَحَ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ » . كافى : ج 8 ، ص 351 ، ضمن حديث 548 ؛ مجمع البيان : ج 9 ، ص 120 ؛ سيره‌ى نبويه‌ى ابن هشام : ج 3 ، ص 349 .

پس هر يك از اصحاب در آن شب به آرزوى اين كه شايد فردا عَلَم به او داده شود ، خوابيدند .

آفتاب با طلوع خود سينه‌ى افق را شكافت ، سرداران گرد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمده و دو سردار شكست خورده ، با گردن‌هاى كشيده متوجه دستور پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شده مى‌خواستند هرچه زودتر بفهمند كه اين پرچم پر افتخار به دست چه كسى داده خواهد شد .

همه‌ى اصحاب با آرزوى دريافت رايت صف كشيدند و سكوت پُرانتظار با جمله‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شكسته شد كه فرمود :

«على كجاست ؟ » .

در پاسخ گفتند : او دچار چشم درد است و در گوشه‌اى استراحت مى‌كند .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود : «او را بياوريد » .

طبرى گويد : وى سوار بر شتر گشته و نزديك خيمه‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)فرود آمده كه حاكى از شدت درد و عارضه‌ى ايشان بوده است(1).

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود : «بنشين و سر خود را در دامن من بگذار » .

پس آب دهان مبارك خود را با دست بر چشم‌ها و سر مبارك حضرت ماليد و در حق او دعا فرمود .

در آن لحظه ديده‌هاى حق بين ، گشوده شد و درد چشم به كلّى زايل گرديد و پرچم سفيد خود را به دست او داد و فرمود :

1) . تاريخ طبرى : ج 3 ، ص 13 .

«برو كه جبرئيل با تو و نصرت در پيش روى توست ، و ترس در دل‌هاى ايشان است ، و بدان اى على! كه آنان در كتاب خود خوانده‌اند كسى كه ايشان را هلاك مى‌كند نام او «ايليا» است ، مخذول مى‌شوند ان شااللّه» .

حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) عرض كرد :

«يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ! با ايشان مقاتله كنيم تا آن كه مسلمان شوند ؟ » .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«مرحله‌ى اول نمايندگانى را به سوى سران آنان بفرست و به آيين اسلام دعوت كن .

مرحله‌ى دوم اگر نپذيرفتند ، آنان را به وظايف خويش تحت لواى حكومت اسلام آگاه ساز و بگو كه بايد خلع سلاح شويد و جزيه پرداخت كنيد .

مرحله‌ى سوم اگر باز هم پذيرا نبودند با آنان بجنگ»(1).

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آخرين جمله‌اى كه بدرقه‌ى راه سردار عالى مقام سپاه اسلام نمود ، فرمود :

«هرگاه يك فرد به وسيله‌ى تو هدايت شود بهتر از اين است كه شتران سرخ مو همه از براى تو باشد و آن‌ها را در راه خداوند صرف كنى»(2).

1) . بحار الانوار : ج 21 ، ص 28 .

2) . صحيح مسلم : ج 5 ، ص 195 ؛ صحيح بخارى : ج 5 ، ص 22 و 23 .

قهرمان خيبر

آن حضرت به سوى دژ حركت و پرچم اسلام را در نزديكى خيبر بر زمين نصب نمود ، در اين لحظه در خيبر باز گرديد و دلاوران يهود بيرون ريختند . نخست برادر مرحب به نام «حارث» جلو آمد ، هيبت نعره‌ى او چنان مهيب بود كه سربازان پشت سر حضرت (عليه‌السلام) بى‌اختيار عقب رفتند ، ولى على (عليه‌السلام) مثل كوه پابرجا ماند و در نبردى كوتاه جسد بى‌جان حارث به زمين افتاد .

مرگ برادر مرحب خشم او را دو چندان نمود و براى گرفتن انتقام در حالى كه غرق در سلاح بود جلو آمد .

حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد :

«مرحب بيرون آمد و زره پوشيد و كلاه خودى به سر گذاشته و سنگ مخصوص تراشيده شده‌ى بزرگى بر بالاى كلاه خودش بود و رجز مى‌خواند :

در و ديوار خيبر گواهى مى‌دهد كه من مرحبم ، قهرمانى كار آزموده و مجهز با سلاح جنگى» .

پس اميرالمومنين (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شروع به رجز خوانى نمود :

«من همان كسى هستم كه مادرم مرا حيدر (شير) ناميده ، مرد دلاور و شير بيشه‌ها هستم» .

رجز خوانى دو قهرمان پايان يافت . ناگهان شمشير برنده و كوبنده‌ى

قهرمان اسلام بر فرق مرحب فرود آمد و سپر و كلاه خود و سنگ و سر او را تا دندان دو نيم ساخت(1).

چه زيبا سروده شد :

مرد نبرد خيبر و ننگ احد كجا *** حيدر كجا ، فرارى جنگ احد كجا

كندن در قلعه‌ى خيبر

پس از كشته شدن مرحب يهوديان كه همه پشت سر او بودند گريختند و دروازه‌ى قلعه را بستند و آن دروازه‌ى عظيم و محكم طورى بود كه به نقلى بيست مرد عرب و يا در نقل ديگر چهل نفر(2)آن را مى‌بستند و مى‌گشودند ، امّا حضرت به قوّت و نيروى ربانى به حلقه‌ى آن در چسبيد و چنان حركت داد كه تمام قلعه لرزيد و در از جاى كنده شد و بر روى دستان نيرومند خود گرفت سپس آن را بر روى خندق انداخت(3).

بنا به نقل طبرى ، هشت نفر از نيرومندترين سربازان اسلام از جمله ابورافع سعى مى‌كردند كه آن در را از اين رو به آن رو كنند ، ولى نتوانستند(4).

1) . در اين رابطه رجوع شود به : ارشاد شيخ مفيد : ج 1 ، ص 124 ؛ و مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 3 ، ص 152 و 153 ؛ كامل ابن اثير : ج 2 ، ص 219 .

2) . مجمع البيان : ج 5 ، ص 120 .

3) . ارشاد شيخ مفيد : ج 1 ، ص 127 .

4) . تاريخ طبرى : ج 2 ، ص 94 ؛ سيره‌ى نبويه‌ى ابن هشام : ج 3 ، ص 349 .

فتح خيبر در بيان سردار اسلام (عليه‌السلام)

مرحوم شيخ صدوق قدس‌سره به سند معتبر از حضرت امام صادق (عليه‌السلام) روايت كرده كه : اميرالمومنين (عليه‌السلام) در نامه‌اى كه به سهل بن حنيف انصارى نگاشته‌اند در آن جا ذكر فرمودند :

«به خدا قسم چون در خيبر را كندم و چهل ذراع از پشت سر خود دور افكندم به قوّت جسمى و به حركت غذايى نبوده ولكن مويّد گرديدم به نيرو و قوت ملكوتى و منوّر گرديدم به نور پروردگار خود»(1).

و در انتها بايد گفت : از جمله غنائم جنگ خيبر ، منطقه‌ى فدك بود كه اهالى آن پس از اطلاع از سرنوشت خيبر بدون درگيرى تسليم پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)شدند ، حال آيا سزاوار است باغات فدك كه در نتيجه‌ى رشادت‌هاى امام متقين مولى الموحدين اميرالمومنين (عليه‌السلام) در جنگ خيبر ، به ملكيّت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آمده بود و پس از آن توسط پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)آن هم به فرمان الهى(2)به حضرت فاطمه‌ى زهرا عليهاالسلامبخشيده شد ، پس از گذشت روزگارى كوتاه توسط پست فطرتان ضعيف و نابخرد از او غصب

1) . امالى شيخ صدوق : ص 415 ؛ بحار الانوار : ج 21 ص 21 ؛ تفسير كبير فخر رازى : ج 21 ، ص 91 : «وَاللَّهِ مَا قَلَعْتُ بَابَ خَيْبَرَ بِقُوَّةٍ جِسْمَانِيَّةٍ ، بَلْ بِقُوَّةٍ رَبَّانِيَّةٍ » . نهج الحق علامه حلى : ص 250 ؛ ارشاد القلوب : ج 2 ، ص 246 .

2) .«وَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ» . سوره‌ى اسرا ، آيه‌ى 26 .

گردد در حالى كه محسن عزيزش را سقط كنند و دستان يداللّه را با ريسمان ببندند . . .

اللّهمّ العن أوّل ظالمٍ ظلم حقّ محمد و آل محمد ، و آخر و تابع له على ذلك .

فصل هشتم: علی (علیه السلام) و نزول سوره برائت

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بَعَثَهُ بِبَرَاءَةَ وَقَالَ : لا يُبَلِّغْ عَنِّي إِلاّ أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي ؟ » .

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) سوره‌ى برائت را به وسيله‌ى على (عليه‌السلام) به مكه فرستاد و فرمود : نبايد كسى پيام مرا

ابلاغ كند جز خودم (پيامبر) و يا كسى كه از من است؟

پاسخ دادند : خدايا گواهى مى‌دهيم كه درست است .

فتح مكه و مراسم حج

در سال هشتم هجرت كه مكه توسط مسلمان‌ها فتح شد ، بساط بت پرستى از سرزمين وحى بر چيده شد و همه‌ى مردم به آيين اسلام گرويدند .

برخورد محبت آميز و توأم با عفو و اغماض پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با مشركان و بت پرستان مكه ، سبب شد كه مردم به طور گسترده از اسلام استقبال نمايند و گروه گروه به اين آيين روى آورند ، و سال هشتم با تمام حوادث و اتفاقاتش تمام شد .

حضرت رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در سال نهم هجرى با توجه به علّت‌هايى و از روى مصالح قصد شركت در مراسم حج را نداشت كه شايد دو موردش اين باشد :

1 - وجود برخى از بت پرستان كه از گوشه و كنار و اطراف جزيرة العرب براى شركت در اين عبادت بزرگ مى‌آمدند و على رغم اين كه كعبه‌ى مقدس از وجود بت‌ها پاك شده بود ، ولى آن‌ها هنوز به عشق و علاقه‌ى بت‌ها به دور آن مى‌چرخيدند و شعارهاى زمان جاهليت را به هنگام طواف سر مى‌دادند .

2 - نكته‌ى ديگر اين كه هنوز آداب فقهى حج به اسلوب فقه اسلامى مشخص نبود ؛ زيرا عمده‌ى احكام حج برگرفته از اعمالى است كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در سال دهم هجرى (حجة الوداع) در مراسم حج انجام دادند .

و هنوز طواف به صورت عريان و برهنه ، كاملاً ريشه كن نشده بود ؛ زيرا آنان معتقد بودند لباسى را كه شخص طواف كننده به تن دارد ، بايد پس از اتمام كار به نيازمندى صدقه دهد . بدين جهت اگر كسى بيش از يك لباس نداشت و يا مايل به صدقه دادن آن نبود ، قبل از طواف خود را عريان مى‌كرد تا لباس‌هاى خويش را حفظ كند . گاه اين مسأله از سوى زنان هم عملى مى‌شد! حال تصور كنيد با طواف زنان عريان محيط معنوى مسجد الحرام به چه فضايى تبديل مى‌گردد!!

نزول آيات برائت

با توجه به مطالب سابق ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قصد شركت در مراسم حج سال نهم هجرت را نداشت كه آيات نخستين سوره‌ى برائت نازل گرديد و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

مامور شد شخصى را روانه‌ى حج كند تا آيات را به گوش مشركين برساند .

آيات ياد شده چهار مطلب اساسى را دربرداشتند :

قوانين چهارگانه

1 - ورود عريان ممنوع

پس از اين هيچ كس حق ندارد برهنه بر گردِ خانه‌ى خداوند طواف كند(1)و با اين عمل جاهلى ، فضاى معنوى و ملكوتى حرم امن الهى را آلوده گرداند .

2 - ورود مشركين ممنوع

بيان شده بود كه بعد از سال جارى هيچ مشركى حق شركت در حج را ندارد(2)و آنان حق ورود به مسجد الحرام را نخواهند داشت ، هيچ مشرك

1) . «لا يَطُوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ » . تفسير عياشى : ج 2 ، ص 74 ، ضمن حديث 7 ؛ بحار الانوار : ج 21 ، ص 267 ، ضمن حديث 1 .

2) . «لا يَحُجَّنَّ الْبَيْتَ مُشْرِكٌ » . تفسير عياشى : ج 2 ، ص 74 ، ضمن حديث 7 ؛ بحار الانوار : ج 21 ، ص 267 ، ضمن حديث 1 .

و بت پرستى نبايد بر گرد خانه‌ى توحيد بگردد مگر اين كه از شرك دست برداشته و اسلام آورد .

3 - مهلت چهار ماهه مشركان

آن عده از مشركين كه با پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عهد و پيمان ترك مخاصمه داشتند و هيچ مدتى براى آن ذكر نشده بود ، تا چهار ماه فرصت داشتند ، اسلام بياورند ، و پس از چهار ماه هيچ عهد و پيمانى بين آن‌ها و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) باقى نخواهد بود ، اما آن گروه كه عهد و پيمان‌شان داراى زمانى معين بود ، آنان تا پايان مدت محترم بودند(1).

4 - ورود به كعبه

در گذشته ورود به كعبه‌ى معظمه براى عموم مردم امكان‌پذير بود (كه امروزه فقط عده‌اى انگشت شمار از سران كشورها امكان اين تشرف را دارند) امّا پس از ابلاغ اين پيام هيچ مشركى حق ندارد وارد اين خانه‌ى مبارك گردد(2).

1) . «وَمَنْ كَانَتْ لَهُ مُدَّةٌ فَهُوَ إِلَى مُدَّتِهِ ، وَمَنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ مُدَّةٌ فَمُدَّتُهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ» . تفسير عياشى : ج 2 ، ص 74 ، حديث 7 ؛ بحار الانوار : ج 21 ، ص 267 ، حديث 1 ؛ تفسير نور الثقلين : ج 2 ، ص 182 ، حديث 23 ؛ و هم‌چنين مراجعه شود به تفسير نمونه : ج 7 ، ص 289 .

2) . «وَلا يَدْخُلِ الْبَيْتَ إِلاّ مُؤمِنٌ » . مجمع البيان : ج 5 ، ص 6 ؛ بحار الانوار : ج 21 ، ص 267 .

مامور ابلاغ آيات كيست ؟

همان طور كه گذشت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مامور و موظف بود اين امور مذكور را در ايام حج به اطلاع مشركان برساند ، بدين منظور در ابتدا ابوبكر را انتخاب كرد .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ابوبكر را به حضور طلبيد و آياتى چند از آغاز سوره‌ى توبه را به وى تعليم نمود و دستور داد با چهل تن از مسلمانان راه مكه را در پيش گيرد ، و اين آيات كه متضمن برائت و بيزارى از مشركان است را در روز عيد قربان (دهم ذى الحجه) قرائت كند .

ابوبكر به فرمان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آماده‌ى مسافرت گرديد و راهى مكه شد ، چيزى نگذشته بود كه جبرئيل امين بر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نازل گرديد و پيامى از جانب پروردگار آورد :

«اين ماموريت را خودت ، يا مردى كه مثل توست بايد انجام دهد نه هيچ شخص ديگرى»(1)

ص 303 ، ضمن حديث 26 .

و در بعضى روايات وارد شده : «رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِكَ »

. مناقب امام اميرالمومنين (عليه‌السلام) محمد بن سليمان كوفى : ج 1 ، ص 473 .

.

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از اين پيام به حضرت على (عليه‌السلام) فرمود :

«يا على ! برو و آيات اوليه‌ى سوره‌ى توبه را از ابوبكر بگير و در مراسم حج به اطلاع مشركان برسان» .

1) . «لا يُؤدِّيهَا إِلاّ أَنْتَ أَوْ رَجُلٌ مِنْكَ » . مناقب آل ابى طالب (عليه‌السلام) : ج 2 ، ص 126 ؛ بحار الانوار : ج 35 ،

در بعضى روايات آمده : پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مركب مخصوص خود را در اختيار وى نهاد و دستور داد كه هر چه سريع‌تر مدينه را ترك كند تا ابوبكر را در مسير ملاقات نمايد و آيات را از او بگيرد(1).

اميرالمومنين (عليه‌السلام) با گروهى از جمله جابر بن عبداللّه انصارى ، در حالى كه مركب مخصوص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را در اختيار داشت ، راهى مكه گرديد و در «جحفه» با ابوبكر ملاقات نمود ، و پيام نبى خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را به وى رسانيد

و او آيات را در اختيار حضرت على (عليه‌السلام) قرار داد .

اختلاف در جزئيات

اگرچه روايات و نقل‌هاى تاريخى در جزئيات دچار اختلافى اندك است ، امّا آنچه مسلم و قطعى تاريخ است تغيير ماموريت بوده و ابابكر آيات را تقديم اميرالمومنين (عليه‌السلام) كرده است ، و اين اتفاق و دستور توسط جبرئيل بوده كه مورد قبول شيعه و سنى است .

مرحوم طبرسى در اين باره مى‌گويد :

تمام مفسران عالم اسلام ، اعم از شيعه و سنى و تمام محدثان و راويان اخبار ، اجماع و اتفاق دارند كه وقتى سوره‌ى توبه نازل گرديد آن حضرت اين سوره را به ابابكر داد ، سپس از وى گرفت و به على (عليه‌السلام)سپرد(2).

1) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 126 ؛ بحار الانوار : ج 35 ، ص 303 ، ضمن حديث 26 .

2) . مجمع البيان : ج 3 ، ص 3 .

مرحوم علامه‌ى امينى در «الغدير» به نام 73 نفر از علماى اهل سنت كه حديث را نقل كرده‌اند اشاره دارد(1).

بازگشت مامور معزول و سوال از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

محدثان شيعه و جمعى از محدثان اهل سنت نقل مى‌كنند كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) به ابابكر فرمود :

«پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) تو را مخيّر نموده كه يا همراه من به مكه آيى و يا از همين طريق به سوى مدينه باز گردى» .

ابوبكر مراجعت را بر ادامه‌ى سفر ترجيح داد و به مدينه بازگشت و خود را به حضور پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) رسانيد و سوال نمود :

گمان كردى كه من از جانب تو اين رسالت را نمى‌توانم برسانم ؟

حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جواب او فرمود :

«خداوند نخواست به غير از على ابن ابى طالب (عليه‌السلام) كسى عهده دار اين رسالت باشد»(2).

ابلاغ آيات در مكه

پس اميرالمومنين (عليه‌السلام) به مكه رفته و در صحراى عرفات حاضر شد و از عرفات به سوى مشعر الحرام آمد و از آن جا به منا رسيد و قربانى نمود

1) . الغدير : ج 6 ، ص 338 به بعد .

2) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 126 ؛ بحار الانوار : ج 35 ، ص 303 ، ضمن حديث 26 .

و سر مبارك را تراشيد و بر كوه بلندى بالا رفت و سه مرتبه ندا سر داد :

«بشنويد اى مردم ! من فرستاده‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هستم» .

پس آيات قرآن كريم را تلاوت فرمود و شمشير خود را از غلاف بيرون كشيد و به جولان در آورده و نداى برائت سر داد .

مردم با تعجب مى‌گفتند : او كيست كه به تنهايى در چنين جمعى ندا سر مى‌دهد و هيچ پروا و ترس ندارد ؟

حضرت على (عليه‌السلام) در تمام سه روز ايام تشريق ، در بامداد و پسين ، آيات را به گوش مردم مشرك رسانيد(1).

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در انتظار بازگشت اميرالمومنين (عليه‌السلام)

حالت انتظار و نگرانى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بسيار شديد بود و آن حضرت را سخت غمگين نموده به حدى كه نزد همسران خويش نمى‌رفت ، لذا اصحاب گمان مى‌كردند شايد حق تعالى خبر فوت ايشان را رسانيده و يا شايد مبتلا به بيمارى گشته‌اند .

در نتيجه جناب ابوذر رحمه‌الله را آگاه كردند كه تو داراى مقام و منزلت در پيشگاه آن حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هستى اگر چيزى باشد به تو مى‌گويد ، از ايشان سوال كن .

وقتى كه جناب ابوذر از پيامبر (عليه‌السلام) علت را جويا شد و عرض نمود :

1) . مراجعه شود به مجمع البيان : ج 5 ، ص 6 و 7 .

اصحاب گمان دارند فوت شما نزديك است و ناراحتى شما به همين علت است ، حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)فرمود :

«از مرگ هيچ پروا ندارم و مرضى هم در خود نمى‌بينم ، ولى شدت اندوه من براى على بن ابى طالب است ؛ چون وحى در اين موضوع به من نرسيده و نمى‌دانم چه بر سر او آمده است» .

عادت آن حضرت چنان بود كه پس از فراغت از نماز صبح ، رو به قبله مى‌نشست و مشغول تعقيب نماز مى‌شد تا آفتاب طلوع مى‌كرد ، و حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) در پشت سر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به سمت مردم

برمى‌گشتند و اجازه‌ى مرخصى اصحاب را صادر مى‌نمودند .

در اين ايامى كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در مكه حضور نداشتند كسى مامور اين كار نبود و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پس از نماز روى مبارك را به سمت مردم مى‌گردانيد و همگان مرخص مى‌شدند .

ابوذر رحمه‌الله جلو آمد و اذن ترخيص گرفت ، سپس از مدينه خارج شده و در انتظار استقبال از امير المومنين (عليه‌السلام) بود .

مدتى گذشت ناگهان امير عالم (عليه‌السلام) را مشاهده كرد كه بر ناقه سوار است و به جانب مدينه مى‌آيد ، پس از رويارويى با اشتياق فراوان حضرت را در بر گرفت و صورت نورانى ايشان را بوسيد و گفت : پدر و مادرم به فدايت ! با آرامش بيا تا من به محضر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بروم و بشارت قدومت را بدهم .

ابوذر رحمه‌الله به سرعت و شتاب نزد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمد و عرض كرد : بشارت

باد تو را يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) .

حضرت فرمود : «بشارت چه چيزى را برايم آورده‌اى ؟ » .

عرض كرد : على بن ابى طالب (عليه‌السلام) به سلامت رسيد .

استقبال مقام رسالت از امير ولايت

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) سوار بر مركب شدند و اصحاب جملگى پشت سر و در خدمتشان از مدينه خارج شدند ، و هنگامى كه حضرت امير (عليه‌السلام) نگاه‌شان به خورشيد جمال حضرت رسالت پناه افتاد ، از ناقه به زير آمد و حضرت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هم پياده شدند و دست در گردن اميرالمومنين (عليه‌السلام) انداخت ، و رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) روى مباركش را بر دوش حضرت امير (عليه‌السلام) گذاشت و از شادى ملاقات هر دو بسيار گريستند .

آن گاه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمودند :

«پدر و مادرم فداى تو باد! چه كردى بازگو كن كه وحى در باب تو دير به من رسيد و بسيار نگران بودم ؟ » .

اميرالمومنين (عليه‌السلام) تمام قضايا را نقل نمود و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود : «خداوند داناتر بود نسبت به تو از من ، و به همين سبب به من دستور داد تا تو را براى اين كار بفرستم»(1).

1) . اقبال الاعمال : ج 2 ، ص 38 - 41 ؛ حيات القلوب : ج 4 ، ص 1293 ؛ مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 3 ، ص 303 .

حكمت تغيير ماموريت

بر هر انسان عاقلى ظاهر و آشكار است كه فلسفه و حكمت نصب كردن ابوبكر براى تبليغ سوره‌ى برائت و سپس عزل نمودن او و سپردن آن به اميرالمومنين (عليه‌السلام)فقط براى آشكار شدن اين موضوع بر همگان بود كه ابوبكر لياقت اين كار را ندارد ، و اگر صلاحيت تبليغ رساندن چند آيه در او نيست ، چگونه قابليت رياست و خلافت بر جميع امت را دارد ؟ ! !

پس بدون شك اين ماموريت فضيلت بزرگى براى حضرت على مرتضى (عليه‌السلام)محسوب مى‌شود كه اگر خداوند بخواهد شخصى را به عنوان جانشين پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)انتخاب كند قطعاً بايد افضل و برتر از ديگران باشد و اين نشان دهنده‌ى افضليت اميرالمومنين (عليه‌السلام) بر سايرين است .

ضمن اين كه قضيه‌ى ماموريت چندين مرتبه تكرار شده است :

1 - در جريان جنگ خيبر كه پرچم در دست ديگران بود و در روز سوم به دستان اميرالمومنين (عليه‌السلام) داده شد .

2 - در جنگ احزاب شبه اين قضيه در رويارويى با عمرو بن عبدود تكرار شد كه كسى جز امام المتقين (عليه‌السلام) جرات و توان مقابله و برخورد با او را نداشت .

اين‌ها نمونه هايى از برترى‌هاى امير عوالم هستى حضرت مولى الموالى على بن ابى طالب (عليه‌السلام) است .

فصل نهم: علی (علیه السلام) مشکل گشای مقام رسالت

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) لَمْ تَنْزِلْ بِهِ شِدَّةٌ قَطُّ إِلاّ قَدَّمَهُ لَهَا ثِقَةً بِهِ ، وَأَنَّهُ لَمْ يَدْعُهُ بِاسْمِهِ قَطُّ إِلاّ أَنْ يَقُولَ : يَا أَخِي ! وَادْعُوا لِي أَخِي ؟ » .

«آيا مى‌دانيد كه هيچ مشكل و حادثه‌اى بزرگ و مهم براى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)پيش نمى‌آمد مگر به جهت اعتمادى كه به على (عليه‌السلام) داشت ، او را براى حل مشكلش جلو

مى‌انداخت ، و هيچ گاه ايشان را به اسمش صدا نمى‌زد

مگر آن كه مى‌فرمود : «اى برادرم ! و برادرم را فراخوانيد » ؟ .

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه حق و درست است .

برادرم را فراخوانيد

شمارش فضايل بى بديل و انحصارى حضرت على (عليه‌السلام) با بيان مستدل قرآن ناطق و زبان گوياى خالق ، يعنى حضرت امام حسين (عليه‌السلام)بدين‌جا رسيد و سخن از مشكل گشايى آن يداللّه الباسطه و اعتماد و اطمينان حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به وزير و برادرش در سامان بخشيدن به اوضاع و

وعده‌ها و دفع و رفع گرفتارى‌ها و شدايد و مشكلات به ميان آمده است .

آن كس كه جان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و نزديك‌ترين فرد به ايشان و همراه هميشگى و پشتيبان او و مايه‌ى اطمينان براى حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)بود تا آن كه پرچم‌دار اسلام و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در دنيا و آخرت لقب گرفت ، مولى الموحدين اميرالمومنين (عليه‌السلام) بود .

هيچ مساله‌اى و رخداد مهمّى در صدر اسلام اتفاق نيفتاده الا اين كه نام على بن ابى طالب (عليه‌السلام) و نقش پر رنگ ايشان در آن نمايان است ، و هميشه حامى و كمك حال دين خدا و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بوده است ، و اين امر به دو دليل محقق شده :

1 - چون وزير و برادر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود همان طورى كه هارون پشت و پناه و تكيه گاه و برادر حضرت موسى (عليه‌السلام) بود .

2 - مورد اعتماد كامل و اطمينان خاطر رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود كه در هر كارى با ايشان شور و مشورت مى‌نمود ، و در حقيقت ركن دين و عمود و استوانه‌ى خيمه‌ى اسلام ، آن حضرت بود(1).

اعتماد از روز نخست

در آن روزگارى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) سرّ و راز خويش را به هيچ كسى نگفته و منتظر فرمان الهى براى ابلاغ رسالت و معرفى آيين جديد بود قبل از آن كه

1) . ينابيع المودة : ج 1 ، ص 397 ؛ شرح احقاق الحق : ج 4 ، ص 170 .

هر كسى اطلاع پيدا كند ، در نخستين گام به نزديك‌ترين شخص در نزدش اين سر الهى را بيان كرد در حالى كه از مخالفان و دشمنانش بسيار ترسان بود كه مبادا مشكل‌ساز شوند .

از اين جا معلوم مى‌شود كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به ايشان اعتماد كامل

داشت ، و اگر اعتماد نداشته و از افشاى سرّ در امان نبود ، پس اظهار اين راز به حضرت على (عليه‌السلام) خلاف احتياط و با حكمت و تدبير پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) منافات داشت ، و حاشا كه مقام رسالت مبرّاست از هرگونه نقص و خلاف تدبيرى .

از رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نقل شده كه مى‌فرمايد :

«به راستى خداوند بلند مرتبه مرا برگزيد و به رسالت مبعوث كرد ، و بهترين كتاب‌هاى آسمانى را بر من نازل نمود .

آن گاه به درگاه خداوند عرض كردم : پروردگارا ! هنگامى كه موسى را به سوى فرعون فرستادى از تو درخواست كرد برادرش هارون را وزير او قرار دهى تا به كمك او توانمند شود و نبوتش نزد مردم پذيرفته گردد .

اينك از درگاهت درخواست مى‌كنم از خاندانم ، وزيرى برايم قرار بده ، پس على را وزير و برادرم قرار ده ، و شجاعت را در قلبش بگذار ، و لباس هيبت به قامتش بپوشان ، او نخستين كسى است كه همراه من خداى متعال را به يگانگى ستود»(1)

ج 4 ، ص 58 .

.

1) . شواهد التنزيل : ج 1 ، ص 230 ؛ مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 3 ، ص 3 ؛ شرح احقاق الحق :

اين اعتماد هم‌چنان ادامه داشت تا آخرين لحظات عمر مبارك كه سينه‌ى خويش را به سينه‌ى على (عليه‌السلام) چسبانيد و همگان را وداع نمود .

در حقيقت اين اعتماد و اطمينان و از طرفى برادرى و وزارت ، از روز آغازين رسالت تا آخرين ساعت پايانى آن ادامه داشت ، و جز على (عليه‌السلام) كسى شايسته‌ى اين مقام نبود ، لذا امام حسين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد :

«پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هميشه ايشان را برادر خطاب مى‌كرد» ، سرّ آن واضح است ؛ چرا كه در همه‌ى حالات و لحظات تكيه گاه و معتمد و يارى رسان نبى خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود .

به صورت مختصر به چند عنوان از آن موارد مى‌پردازيم :

على (عليه‌السلام) مايه‌ى اطمينان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

انس بن مالك روايت كرده است : روزى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مرا در پى ابو برزه فرستاد ، پس از شرف‌يابى به محضر حضرت ، من گفت‌وگوى آنان را مى‌شنيدم .

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به او فرمودند :

«عَليُّ ابْنُ أَبِي طَالِبٍ أَمِينِي غَدا فِي القيامة ، . . . وَثِقَتِي عَلَى مَفَاتِيحِ خَزَائِنِ جَنَّةِ رَبِّي».

على بن ابى طالب فرداى قيامت امين من و مورد اعتمادم بر كليدهاى خزاين بهشت پروردگارم است(1).

1) . شرح احقاق الحق : ج 4 ، ص 169 ؛ ميزان الاعتدال ذهبى : ج 4 ، ص 357 ، ضمن شماره‌ى 9440 .

على (عليه‌السلام) سامان بخش وعده‌هاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

رسول گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ضمن برشمارى صفات حضرت على (عليه‌السلام) به امّ‌سلمه فرمود :

«هَذَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَصِيِّي وَخَلِيفَتِي مِنْ بَعْدِي وَقَاضِي عِدَاتِي » .

اين على بن ابى طالب وصى و خليفه‌ى من است پس از من ، و سامان بخش و عمل‌كننده به وعده‌هايم مى‌باشد(1).

على (عليه‌السلام) پرچم‌دار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مشكلات

پيامبر رحمت فرمود :

« به راستى على صاحب لواى من در هر رخداد دشوار و ناگوار است »(2).

و هم‌چنين امام باقر (عليه‌السلام) فرمود :

«على (عليه‌السلام) در همه جا پرچم‌دار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود»(3).

على (عليه‌السلام) گنجينه‌ى اسرار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

جناب سلمان فارسى رحمه‌الله مى‌گويد : از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پرسيدم : وصى شما كيست ؟

آن حضرت فرمود :

1) . امالى شيخ صدوق : ص 381 ، ضمن حديث 10 ؛ معانى الاخبار : ص 204 ، ضمن حديث 1 .

2) . موسوعه‌ى امام على بن ابى طالب (عليه‌السلام) : ج 9 ، ص 439 و 153 .

3) . تفسير عياشى : ج 2 ، ص 307 ، حديث 134 .

«وصى و راز دار من و بهترين كسى كه پس از خود جانشين قرار مى‌دهم ، على بن ابى طالب است»(1).

و هم‌چنين فرمود :

«هر پيامبرى صاحب سرّى دارد ، و صاحب سرّ من على بن ابى طالب است»(2).

على (عليه‌السلام) همراه هميشگى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

ليلاى غفاريه گويد : در جنگ‌هاى دوران پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مجروحان را مداوا مى‌كردم و به پرستارى آنان مى‌پرداختم . از اين رو همراه على (عليه‌السلام) به بصره رفتم . در آن جا هنگامى كه عايشه را ديدم ، از او پرسيدم : درباره‌ى فضيلت على (عليه‌السلام) آيا از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)چيزى شنيده‌اى ؟

پاسخ داد : آرى! با پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بودم كه على (عليه‌السلام) وارد خانه‌ى ما شد و در بين آن حضرت و من فاصله انداخت و نشست . من با اعتراض به او گفتم : جايى مناسب‌تر از اين پيدا نكردى ؟

آن گاه پيامبر فرمود :

«اى عايشه! دست از برادرم بردار و به او اعتراض مكن ؛ چرا كه او نخستين كسى است كه اسلام آورده ، و آخرين نفرى است كه

1) . مجمع الزوائد : ج 9 ، ص 113 .

2) . شرح احقاق الحق : ج 4 ، ص 226 .

معاهده‌ى بين من و خود را استوار مى‌دارد ، و اولين كسى است در قيامت با من ملاقات مى‌كند»(1).

على (عليه‌السلام) غم‌گشاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

هنگامى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مسجد بالاى منبر حضور داشت ، على (عليه‌السلام) را فراخواند ، حضرت على (عليه‌السلام) با سرعت به محضرشان رسيد ، حضرت او را در آغوش گرم خود كشيد و ميان دو چشم ايشان را بوسيد . اصحاب قطره‌هاى اشك نبى خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را ديدند كه بر گونه‌هاى مباركش جارى بود .

در آن حال با صداى بلند فرياد زد :

«اى مردم! اين على بن ابى طالب است ، اين شيخ و بزرگ مهاجر و انصار مى‌باشد ، اين شخص برطرف كننده‌ى ناراحتى‌ها و غم‌گشاى من است»(2).

مرورى در تاريخ

اشاره

اگر بخواهيم براى كلام امام حسين (عليه‌السلام) - كه در هر شدت و گرفتارى ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)امير المومنين (عليه‌السلام) را پيش گام مى‌نمود - ، نمونه‌هاى تاريخ را ذكر كنيم ، بايد تمام تاريخ اسلام و تاريخ پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را جمع آورى نماييم .

آيا داستان روز نخست ، همان يوم الانذار و آن مهمانى خويشاوندان را متذكر شويم ؟

1) . الاصابه ابن حجر : ج 4 ، ص 389 ؛ تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 42 ، ص 45 .

2) . ذخائر العقبى : ص 92 ؛ شرح احقاق الحق : ج 4 ، ص 225 .

يا ماجراى محاصره‌ى سه ساله در شعب ابى طالب را بيان كنيم ؟

آيا اتفاقات در زمان هجرت و خوابيدن در بستر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و جان فشانى مولى را ذكر كنيم ؟

جنگ بدر ، جنگ احد ، جنگ بنى النضير ، جنگ احزاب ، جنگ خيبر ، فتح مكه ، جنگ حنين را به ياد آوريم ؟

به راستى تمام صفحات تاريخ صدر اسلام مصداق بارز اعتماد و اتكا و تحقق اهداف و آرمان‌هاى پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به يد با كفايت سردار قدرتمند سپاه اسلام امير عوالم هستى حضرت على بن ابى طالب (عليه‌السلام)است .

دلاورى در مقابل عمرو بن عبدود

يكى از حوادث مهم سال پنجم هجرت در تاريخ اسلام ، جنگ خندق يا احزاب است .

با توجه به كثرت سپاه دشمن و تجهيز لشكريان قريش و محاصره‌ى طولانى و نبودن آذوقه‌ى كافى در شهر مدينه و دشوارى وضعيت اقتصادى مسلمانان ، اين جنگ يكى از دشوارترين درگيرى‌ها براى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و پيروان ايشان بود .

عمرو بن عبدود كه به گفته‌ى اهل تاريخ در آن روزگار هيچ شجاعى در ميان عرب شهرت او را نداشت ، و با هزار سوار و مرد جنگى او را برابر مى‌دانستند ، توانسته بود خود را از روى خندق به سمت مسلمانان

برساند ، و با غرور خاص و قدرت ، اسبش را به حركت و جولان در آورده و مبارز مى‌طلبيد .

اما هيچ كس از سپاه اسلام توان و جرات پاسخ‌گويى به او را نداشت ، و هرچه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌فرمود : «كيست به سراغ اين مرد برود ؟ » غير از على (عليه‌السلام) كسى جواب او را نمى‌داد .

عمرو به صورت كنايه و توبيخ و ملامت مى‌گفت :

صداى من گرفت از بس فرياد زدم ! آيا مبارزى هست ؟

با وجود آن كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) چند مرتبه اجازه‌ى نبرد را نداد امّا در اين بار اجازه‌ى نبوى صادر گرديد .

درباره‌ى اين قضيه چنين آمده :

مسلمانان چون كه از سابقه‌ى عمرو بن عبدود آگاهى داشتند ، چنان ساكت نشسته بودند كه گويا بر سر مسلمانان پرنده‌اى قرار داشت(1)، كنايه از اين كه كوچك‌ترين حركت و عكس العملى نداشتند .

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) زره خود را به او پوشانيد و شمشير مخصوص خويش را به او داد و آن گاه كه على (عليه‌السلام) رو به سوى ميدان مى‌رفت ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دستان مبارك را بلند كرد و اين دعا را بدرقه‌ى راه او ساخت :

«خدايا ! على را در برابر عمرو كمك فرما»(2).

1) . إِنَّ الْمُسْلِمينَ يَوْمَئِذٍ كَأَنَّ عَلَى رُؤوسِهِمُ الطَّيْرَ . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 1 ، ص 198 .

2) . طبقات الكبرى : ج 2 ، ص 68 ؛ مغازى واقدى : ج 1 ، ص 470 .

سردار دلاور اسلام حضرت على (عليه‌السلام) در مقابل عمرو قرار گرفت ، و رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمودند :

«همه‌ى ايمان در مقابل تمام شرك قرار گرفته است»(1)

ص 244 .

.

حضرت على (عليه‌السلام) به عمرو نزديك شد و جنگ درگرفت ، و گرد و غبار برخاست ، و حضرت امير (عليه‌السلام) با يك ضربت او را به قتل رسانده و سپس تكبير گفت .

با صداى تكبير دلرباى مولا ، مسلمانان متوجه شكست عمرو و پيروزى حضرت على (عليه‌السلام) شدند و به شدت خوشحال گرديدند .

لذا پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) راجع به آن ضربت اميرالمومنين (عليه‌السلام) فرمودند :

«ضربتى كه على در جنگ خندق به عمرو بن عبدود زد ، از عبادت جن و انس افضل و برتر است»(2).

و در روايت ديگر فرمود :

«مبارزه‌ى على بن ابى طالب با عمرو بن عبدود روز خندق ، از تمام اعمال امت من تا روز قيامت افضل است»(3).

1) . «بَرَزَ الاْءِيمَانُ كُلُّهُ إِلَى الشِّرْكِ كُلِّهِ » . نهج الحق علامه حلى : ص 217 ؛ ارشاد القلوب : ج 2 ،

2) . «ضَرْبَةُ عَلىٍّ يَوْمَ الْخَنَدقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَيْنِ » . مشارق الأنوار : ص 313 ؛ روضة المتقين : ج 13 ، ص 108 ؛ شرح احقاق الحق : ج 1 ، ص 228 ، و ج 3 ، ص 372 .

3) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 13 ؛ تاريخ بغداد : ج 13 ، ص 19 .

با كشته شدن عمرو بن عبدود و پيروزى سپاه اسلام به همين سبب ، اندوه و گرفتارى از چهره‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و مسلمانان زدوده شد و اميرالمومنين (عليه‌السلام) خود در استدلال‌هاى‌شان به ابوبكر فرمودند :

«تو را به خدا ! آيا تو بودى كه اندوه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و مسلمانان را با كشتن عمرو بن عبدود پاك كردى يا من ؟ » .

گفت : بلكه شما بودى(1).

به جهت تكميل بحث و فهم بهتر فرمايش امام حسين (عليه‌السلام) در اين قسمت ، مناسب است نگاهى به جملات وارده در زيارت نامه‌ى اميرالمومنين (عليه‌السلام)

بياندازيم تا نقش تأثيرگذار پرچم دار هدايت ، احياگر سنت ، صاحب اسرار رسالت ، همراه و پشتيبان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را بهتر درك نماييم .

رييس مذهب امام صادق (عليه‌السلام) خطاب به جد بزرگوارش اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد :

«خدايا ! درود فرست بر برادر پيامبر و جانشين رسولت ، كسى كه در بسترش خوابيده ، و به او كمك نموده است ، شخصيتى كه برطرف كننده‌ى اندوه از چهره‌ى آن حضرت بوده ، آن كسى كه او را شمشيرى براى نبوتش و معجزه‌اى براى رسالت پيامبر ، و دلالتى واضح و روشن براى حجتش ، و حامل پرچمش ، و سپرى براى جان او ، و راهنمايى براى

1) . تفسير برهان : ج 5 ، ص 322 ، ضمن حديث 10576 .

امتش ، و نيرويى براى نبردش ، و تاجى براى سرش ، و درى براى رازهايش ، و كليدى براى پيروزى‌هايش قرار دادى ، تا جايى كه سپاه شرك را با يارى تو شكست داد ، و ارتش‌هاى كفر را با فرمان تو نابود كرد ، و جان خود را در راه رسولت بخشيده و آن را وقف طاعت او نموده است»(1).

1) . كتاب المزار : ص 106 ؛ بحارالانوار : ج 97 ، ص 380 ؛ مفاتيح الجنان : زيارت ششم اميرالمومنين (عليه‌السلام) .

فصل دهم: علی (علیه السلام) مولا و صاحب اختیار مؤمنین

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَضَى بَيْنَهُ وَبَيْنَ جَعْفَرٍ وَزَيْدٍ ، فَقَالَ لَهُ : يَا عَلِيُّ! أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ ، وَأَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعْدِي ؟ ».

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)آن گاه كه در ميان على (عليه‌السلام) و جعفر و زيد قضاوت نمود ، فرمود : يا على! تو از من هستى و من از تو ، پس از من تو ولى و سرپرست همه‌ى مومنان مى‌باشى ؟

گفتند : خدايا گواهى مى‌دهيم كه درست است .

حديث ولايت

از جمله احاديثى كه مرجعيّت دينى ، علمى و سياسى حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام)را تاييد و تثبيت مى‌كند حديث معروف «ولايت» است كه علماى شيعه به عنوان مدرك و نص محكم و قابل استناد بر مساله‌ى ولايت و جانشينى بعد از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)به آن تكيه زده و آن را يكى ديگر از دلايل بر قطعى بودن اين واقعيت غير قابل انكار تاريخ ذكر كرده‌اند .

پيامبر گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در اين حديث شريف به دو مساله اشاره مى‌فرمايد :

1 - مقام و منزلت اميرالمومنين (عليه‌السلام) كه آن حضرت در همه‌ى شئون و مراتب به مانند پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، آن هم با تاكيد فراوان بيان مى‌فرمايد ؛

چرا كه در اول فرمود : «على جان! تواز من هستى » ؛ يعنى وجود تو از

ناحيه‌ى من است ، سخنان و اعمال و رفتار تو همانند گفتار و كردار من است .

سپس در ادامه مى‌فرمايد : «و من هم از تو هستم » ؛ يعنى وجود و بقا شريعت من هم از توست ، اين بيان نشان دهنده‌ى اوج رفعت مقام حضرت على (عليه‌السلام) نزد رسول خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است .

البته آيات قرآن كريم و روايات ديگرى نيز عينا همين مضمون را مى‌رساند ، اگر به آيه‌ى مباهله نظرى شود ، آشكار مى‌گردد كه تعبير جان و نفس پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و خاتميّت براى حضرت على (عليه‌السلام) در آن جا كه فرمود : «أَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ»(1)مؤد و بيان كننده‌ى همين مطالب است . هم‌چنين الفاظ در حديث منزلت نشان‌گر همين حقيقت مى‌باشد(2).

2 - مساله‌ى دوم كه مورد اشاره‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قرار مى‌گيرد جانشينى و ولايت بعد از ايشان است ، و علّت نام گذارى اين حديث به «حديث ولايت» به همين سبب و به خاطر وجود جمله‌ى «وَأَنْتَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤمِنٍ بَعْدِي» مى‌باشد .

در ادامه به توضيح و تشريح بيش‌تر مقصود پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌پردازيم و نمونه‌هاى ديگرى كه با همين مضمون بيان شده است را متذكر مى‌شويم .

1) . سوره‌ى آل عمران ، آيه‌ى 61 كه در فصل ششم اين نوشتار توضيح آن گذشت .

2) . مراجعه شود به فصل پنجم همين نوشتار .

ماجراى حديث «ولايت»

اين حديث را ائمه‌ى اطهار (عليهم‌السلام) و دوازده نفر از صحابه(1)مانند : حضرت على (عليه‌السلام) ، امام مجتبى (عليه‌السلام) ، ابوذر ، ابوسعيد خدرى ، ابن عباس و . . . روايت كرده‌اند كه غالب نقل‌هاى آن به عمران بن حصين و عبداللّه بن عباس و بريدة بن حصيب منتهى مى‌شود .

پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گروهى را براى شركت در جنگى اعزام كردند و فرماندهى آن‌ها را به حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) سپرد .

اين ماجرا ظاهراً در جريان اعزام آن حضرت به يمن است . بنابه نقل بيهقى ، رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خالد بن وليد را براى دعوت مردم يمن به آن سوى اعزام كرد كه شش ماه مسلمانان در آن جا اقامت داشتند ، اما كسى ايمان نياورد .

پس از آن كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) على بن ابى طالب (عليه‌السلام) را فرستاد و زمانى كه آن حضرت به يمن رسيد و نامه‌ى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را در قبيله‌ى

هَمْدان(2)خواند ، جملگى آنان مسلمان شدند(3).

آنچه قابل توجه مى‌باشد اين است كه مردم يمن به ويژه قبيله‌ى

1) . سلسلة الصحيحه : ج 5 ، ص 263 .

2) . قبيله‌ى مذبور از قبايل يمن است و هيچ ارتباطى با شهر همدان ايران ندارد .

3) . سيره‌ى نبويه‌ى ابن كثير : ج 4 ، ص 203 ؛ سبل الهدى و الرشاد : ج 6 ، ص 358 ؛ سيره‌ى حلبى : ج 3 ، ص 319 .

هَمْدان و مِذْحَج از همان زمان به امام المتقين اميرالمومنين (عليه‌السلام) علاقه‌ى شديدى پيدا كرده و بعدها در شمار نزديك‌ترين ياران امام در آمدند .

پس از اسلام آوردن يمنى‌ها بدون اين كه جنگ و خون‌ريزى ايجاد شود و اتمام ماموريت ، مسلمانان غنايمى را به دست آوردند ، و حضرت امير (عليه‌السلام) به عنوان فرمانده در تقسيم غنايم به گونه‌اى رفتار نمود كه خوشايند عدّه‌اى از ياران نبود . امام خمس‌ها و زكات را جدا كرده و مقدارى از غنايم را ميان آن‌ها تقسيم نمودند .

پيش از آن فرماندهان گاهى قسمتى از خمس را نيز به آنان مى‌بخشيدند ، امّا امام (عليه‌السلام) فرمود :

«خمس سهم رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، و جز با نظر آن حضرت چيزى به شما نمى‌توانم پرداخت كنم» .

به علاوه فرمود : «هيچ كس حق سوار شدن بر شترانى را كه به عنوان زكات گرفته شده‌اند ، ندارد ؛ چون همه‌ى مسلمانان در آن سهم دارند » .

به هر حال عده‌اى از ياران به عنوان گلايه و شكايت نزد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمدند ، و يكى پس از ديگرى - كه تعداد آن‌ها چهار نفر بود - گفتند :

يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ! آيا مى‌دانيد على چنين كرد ؟!

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در حالى كه خشم بر چهره‌ى مبارك‌شان نمايان شده بود و از نيت‌ها و اسرار سوء اين گروه آگاهى كامل داشتند ، فرمودند :

«از على چه مى‌خواهيد ؟ ! ».

اين كلام را سه بار تكرار نمودند و در ادامه فرمود :

«على از من و من از على هستم ، و على بعد از من ولىّ هر مومنى است»(1).

الفاظ و نقل‌هاى متفاوت

اين حديث با عبارت‌هاى گوناگون و متفاوت در كتب معتبر اهل سنت و شيعه آمده است ، گاهى خطاب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به صورت غايب و گاهى

حاضر است ، و اختلاف ديگر در به كار گرفتن لفظ «مؤن» و «مؤنة» مى‌باشد ، چند نمونه‌ى آن ذكر مى‌شود :

1 - «عَليٌّ وَليُّ كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي»(2).

2 - «هُوَ وَلىُّ كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي»(3).

3 - «أَنْتَ وَلىُّ كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي»(4).

4 - «أَنْتَ وَلىُّ كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي وَمُؤِنَةٍ»(5).

5 - «أَنْتَ وَليّيّ في كُلِّ مُؤِنٍ بَعْدي»(6).

1) . مسند ابى داود طيالسى : ص 11 ؛ مصنّف ابن ابى شيبه : ج 8 ، ص 504 ، حديث 58 .

2) . سنن الكبرى : ج 5 ، ص 132 .

3) . مسند احمد بن حنبل : ج 4 ، ص 437 .

4) . مسند ابى داود طيالسى : ص 360 .

5) . فضائل الصحابه : ج 2 ، ص 684 .

6) . مسند احمد بن حنبل : ج 1 ، ص 330 .

6 - «فَإِنّهُ وَليُّكُمْ بَعْدي»(1).

7 - «إِنَّ عَليا وَليُّكُمْ بَعْدي»(2).

8 - «إِنَّكَ وَليُّ الْمُؤِنينِ بَعْدي»(3).

اعتبار حديث «ولايت » نزد اهل سنت

اگر چه الفاظ در نقل‌هاى مختلف ، تفاوت دارد امّا اين اختلاف خللى در معنا و مفهوم حديث ايجاد نمى‌كند و هيچ گونه نقصى در اعتبار اين حديث شريف در نزد فريقين نيست .

بزرگان اهل سنت مانند ابن حجر عسقلانى گفته‌اند: اين حديث را ترمذى با سند قوى از عمران بن حصين نقل كرده است(4)

، ضمن حديث 3796 .

، و حاكم نيشابورى آن را حديث صحيح السندى دانسته كه مسلم و بخارى در صحيحين نياورده‌اند(5).

محتواى حديث «ولايت»

اشاره

به اعتقاد اماميّه اين حديث بازگو كننده‌ى مقام امامت و ولايت حضرت على (عليه‌السلام)است ؛ چرا كه «ولىّ» به معناى سرپرست و صاحب

1) . الاصابه ابن حجر : ج 6 ، ص 488 .

2) . البداية و النهاية : ج 7 ، ص 345 .

3) . تاريخ بغداد : ج 4 ، ص 338 .

4) . الاصابه ابن حجر : ج 4 ، ص 468 ؛ مراجعه شود به سنن ترمذى : ج 5 ، ص 296

5) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 134 .

ولايت مى‌باشد ، و در صدر اسلام و پس از آن نيز اين واژه به معناى خليفه و صاحب اختيار بوده است ، هم‌چنان كه توسط خليفه‌ى اول(1)و خليفه‌ى دوم(2)و جمعى از صحابه به معناى «سرپرست» بكار گرفته شده است .

اين حديث به چند امر مهم دلالت دارد :

1 - عصمت

به وضوح و روشنى ، مفهوم عصمت از كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در حق حضرت على (عليه‌السلام)مشخص و معلوم است ؛ زيرا وقتى مى‌فرمايد : «على (عليه‌السلام) از من است» ؛ يعنى او مطيع محض فرمان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، و از

پيش خود هيچ كارى انجام نمى‌دهد ، در نتيجه هيچ خطايى را مرتكب نمى‌گردد همان طورى كه قرآن كريم بندگان شايسته خداوند را اين گونه معرفى مى‌كند :

«بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ * لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ»(3).

بلكه آن‌ها بندگانى شايسته و ارجمندند كه در سخن بر او پيشى نمى‌گيرند ، و همواره فرمان او را انجام مى‌دهند(4)

چنين معرفى مى‌نمايند .

.

1) . صحيح مسلم : ج 5 ، ص 152 .

2) . البداية والنهاية : ج 5 ، ص 308 .

3) . سوره‌ى انبيا آيه‌ى 26 و 27 .

4) . مراجعه شود به مصباح المتهجد : ص 753 كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در ضمن خطبه‌اى خود را اين

و رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد آن حضرت فرمود :

«إِنَّهُ يَفْعَلُ مَا يُؤمَرِ» .

او فقط كارى را انجام مى‌دهد كه به او دستور داده شد(1)

85 ؛ معجم اوسط طبرانى : ج 5 ، ص 117 ؛ تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 42 ، ص 191 ؛ كنز العمال : ج 11 ، ص 312 ، حديث 32963 .

.

پس آن كسى كه در مقام گفتار سبقت نمى‌گيرد و تكلم نمى‌كند ، قبل از آن كه از جانب پروردگارش دستور برسد ، و در كردار و عمل هم پيشى از فرمان الهى نمى‌گيرد و به كارى اقدام نمى‌كند جز آن كه به او امر شده باشد و فقط بر طبق اوامر و فرامين خداى سبحان عمل مى‌كند ، در نتيجه آن شخص داراى مقام عصمت خواهد بود .

2 - مقام ولايت و امامت بلافصل

وجود لفظ «بعدى» در كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دليل بر اين است كه قطعاً منظور از «ولىّ» ولايت و جانشينى بوده است ؛ زيرا معانى ديگرى از قبيل : دوست و ياور و محبت . . . در اين جا معنا پيدا نمى‌كند .

كلمه‌ى «بعدى» از دو حال خارج نيست :

1 - يا از حيث زمان است ؛ يعنى پس از آن كه از دنيا بروم او ولىّ و سرپرست شماست .

1) . امالى شيخ طوسى : ص 250 ، ضمن حديث 443 ؛ بحار الانوار : ج 37 ، ص 201 ، ضمن حديث

2 - يا از حيث مرتبه است ؛ يعنى جايگاه و مرتبه‌ى حضرت على (عليه‌السلام) در رتبه‌ى بعد از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، و در هر دو صورت خلافت و وصايت پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى ايشان ثابت مى‌شود .

3 - دشمنى با اميرالمومنين (عليه‌السلام) دشمنى با شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

با توجه به حديث ولايت و ماجراى آن ، روشن مى‌شود كه دشمنى‌ها و كينه توزى‌ها نسبت به ساحت مقدس آن حضرت چه بسيار بوده ، و منافقان در مدينه به فكر تخريب شخصيت اميرالمومنين در پيشگاه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)بودند .

در «معجم اوسط» طبرانى آمده است كه پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ضمن اين

جريان فرمودند :

« چه سبب شده كه مردمى از على( (عليه‌السلام)) بدگويى نموده و تنقيصش مى‌كنند ؟ ! هر كس از على بدگويى كند از من بدگويى كرده است ، و هر كس از على( (عليه‌السلام)) جدا شود از من جدا شده ، همانا على از من است و من از على هستم ، او از طينت من آفريده شده و من از طينت ابراهيم( (عليه‌السلام)) خلق شدم »(1).

عده‌اى از بزرگان اهل سنت در جريان حديث ولايت گفته‌اند : فضايل و مناقبى در اين حديث براى اميرالمومنين (عليه‌السلام) بيان گرديد كه فقط ويژه‌ى

1) . معجم اوسط طبرانى : ج 6 ، ص 162 و 163 .

ايشان مى‌باشد ، و هيچ‌يك از اصحاب در اين فضايل با آن حضرت شريك نيستند .

ماجراى حديث ولايت ، نقشه‌هاى زيركانه منافقان و در رأس آن‌ها خالد بن وليد و ديگر هم فكرانش را بر ضدّ امام هميشه مظلوم حضرت على بن ابى طالب (عليه‌السلام) در آن زمان را نشان مى‌دهد.

منافقان به خيال خود و با نقشه‌اى شوم مى‌خواستند چهره‌ى درخشان سردار سپاه اسلام را خراب كنند ، امّا پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اين واقعه را بر خلاف خواسته‌ى آنان به نفع اميرالمومنين على (عليه‌السلام) تمام كرد ، بلكه بالاتر از اين ، موجب صدور حكم رسمى ولايت و مدال عصمت براى آن حضرت گرديد .

فصل یازدهم: علی (علیه السلام) در محضر و خلوت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم)

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كُلَّ يَوْمٍ خَلْوَةٌ وَكُلَّ لَيْلَةٍ دَخْلَةٌ ، إِذَا سَأَلَهُ أَعْطَاهُ ، وَإِذَا سَكَتَ أَبْدَاهُ ؟ » .

آيا مى‌دانيد كه براى على (عليه‌السلام) در محضر رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هر روز جلسه‌ى خلوتى و هر شب يك نشست خصوصى وجود داشت كه در اين جلسات اگر على (عليه‌السلام) سوال مى‌كرد رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پاسخ مى‌فرمود ، و اگر على (عليه‌السلام) سكوت مى‌كرد پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خود ابتدا به تكلم مى‌نمود ؟

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه صحيح و درست است .

درس‌آموز مكتب وحى

پيامبر رحمت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از خردسالى تربيت و پرورش حضرت على (عليه‌السلام) را به عهده گرفت و او را در دامان خود پرورانيد ، و چون بزرگ شد همسرش داد ، از يتيمى بى نيازش نمود ، نداريش را سامان بخشيد و ايشان را با فرزندان خويش درآميخت .

حضرت على (عليه‌السلام) خود در اين باره مى‌فرمايد :

«در كودكى مرا به سينه‌اش مى‌چسبانيد ، در آغوش ايشان جاى

داشتم و بوى خوش بدنش را استشمام مى‌نمودم ، غذا را مى‌جويد و در دهانم مى‌گذاشت . . .»(1).

افزون بر اين امور دنيوى ، او را در امور معنوى مراتب و شرافت داد ، و از رازهاى خويش و امور باطنى محروم نگرداند(2).

و اين چنين بود كه والاترين نعمت و بزرگ‌ترين خير و بركت ، شامل حال اميرالمومنين (عليه‌السلام) شد ، از كودكى هم خوراك ، هم نوش ، همدم ، هم نفس ، هم قدم و هم راز رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گرديد .

موهبتى بس بزرگ كه با رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) سخن گويد ، از او كلام گهربار بشنود ، با او بخندد و بگريد ، در غم و شادى اش شريك باشد و خلق و خوى او را بنگرد و آن‌ها را فرا بگيرد .

على (عليه‌السلام) گوش دل و جان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

على (عليه‌السلام) گوشِ گيرنده بلكه فراگيرنده و شنواى رسول حق و محرم رازها و نجواهاى او گرديد تا آنجا كه آيه‌ى «اُذُنٌ واعِيَةٌ»(3)در حق ايشان نازل شد(4).

1) . نهج البلاغه : خطبه‌ى قاصعه خطبه‌ى 234 .

2) . دانشنامه‌ى امام على (عليه‌السلام) : ج 8 ، ص 149 .

3) . گوش‌هاى شنوا . سوره‌ى الحاقه ، آيه‌ى 12 .

4) . نور الثقلين : ج 5 ، ص 403 .

مفسران جملگى اتفاق نظر دارند وقتى آيه‌ى فوق نازل گشت ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از پروردگار خويش درخواست نمود كه گوش يادگيرنده را ، گوش على بن ابى طالب (عليه‌السلام) گرداند ، پس دعايش را نيز مقرون به اجابت گردانيد(1)

شواهد التنزيل : ج 2 ، ص 361 و 365 ؛ تفسير كشاف زمخشرى : ج 4 ، ص 600 ؛ تفسير كبير فخر رازى : ج 30 ، ص 624 ؛ تفسير ثعلبى (الكشف و البيان) : ج 10 ، ص 28 .

.

اين نكته ناگفته نماند كه مراد از «أُذن» در آيه ، صرف شنيدن و گوش دادن نيست ، بلكه حافظ مسموعات و نگه‌دار و خزانه دار آن مطالب و علوم مى‌باشد . همان طور كه «واعى» به كسى گويند كه علاوه بر حفظ كردن الفاظ ، معانى و حدود آن را ضايع نسازد(2).

لذا هنگامى كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) سخن مى‌گفت ، اصحاب در آن ترديد و شك نمى‌كردند ؛ چون مى‌دانستند پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دانش و علمش را به او آموخته و او گنجينه‌ى اسرار و رازهاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و حافظ و نگهبان آن‌ها به شمار مى‌رفت(3).

على (عليه‌السلام) محرم اسرار پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در موقعيت‌ها و شرايط مختلف در حضور اصحاب و

1) . تاويل الآيات الظاهره : ص 691 ؛ مجمع البيان : ج 10 ، ص 520 ؛ جوامع الجامع : ج 4 ، ص 347 ؛

2) . لسان العرب : ج 15 ، ص 348 ؛ قاموس القرآن : ج 7 ، ص 228 .

3) . بحارالانوار : ج 4 ، ص 184 .

ياران و يا نزد خانواده‌ى خود ، على (عليه‌السلام) را به پيشگاه خود مى‌خواند و با او خلوت مى‌كرد و اسرار مهم و ضرورى را با او در ميان مى‌گذاشت و با ايشان نجوا مى‌نمود ، نجواهايى كه گاه به فرمان خداى متعال صورت مى‌گرفت(1).

نمونه‌ى تاريخى

روزى پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وارد خانه‌ى ام‌سلمه شد و فرمود :

«اى امّ‌سلمه ! از اتاق بيرون برو و مدتى ما را تنها بگذار » .

امّ‌سلمه بيرون رفت و آن دو بزرگوار با هم به نجوا و گفت‌وگو پرداختند ، امّ‌سلمه زمزمه‌هاى آن دو را مى‌شنيد ولى نمى‌دانست چه مى‌گويند تا اين كه نيمه‌ى روز شد .

امّ‌سلمه وارد شد و سلام كرد، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به او اذن ورود ندادند . و آن گاه گفت‌وگو به درازا كشيد به طورى كه امّ‌سلمه گفت : على (عليه‌السلام)پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را به خود مشغول ساخته و روز نوبت ديدار من ، سپرى شد . تا آن كه غروب آفتاب نزديك گرديد و امّ‌سلمه اميدوار كه آن دو براى نماز بيرون آيند .

امّ‌سلمه گفت : روز من گذشت و من هيچ نجوا و گفت‌وگويى از اين طولانى‌تر نديده بودم .

آن گاه براى بار ديگر اجازه‌ى ورود خواست كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)اجازه فرمود . وى وارد شد در حالى كه مشاهده كرد حضرت على (عليه‌السلام)دست

1) . سوره‌ى مجادله ، آيه‌ى 7 .

خود را بر زانوى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نهاده و گوش را مقابل دهان مبارك ايشان برده و رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نيز گوش ، پيش دهان على (عليه‌السلام) قرار داده و با يك‌ديگر سخن مى‌گويند .

امّ‌سلمه نزديك آمد و آخرين كلمات را شنيد كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در اجابت درخواست پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌گويد : «پس من بروم و اين چنين كنم » ، و سپس از خانه خارج شد .

پيامبر رحمت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وقتى ناراحتى و اعتراض همسر خويش را ديد در صدد دل‌جويى بر آمده و فرمود :

«مرا ملامت نكن و معذور دار ، جبرئيل از سوى پروردگار فرمانى آورد كه براى آنچه پس از من خواهد شد به على وصيت كنم . او وصىّ من در ميان اهل بيت و امتم مى‌باشد»(1).

على (عليه‌السلام) هر روزه در محضر پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

علاوه بر اين جلسات اتفاقى و خارج از برنامه ، جلسات منظّم و ثابتى بود كه هر صبح اميرالمومنين (عليه‌السلام) بر شخص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وارد مى‌شد و بر او سلام مى‌كرد . اگر حضرتش مشغول نماز بود ، تسبيح مى‌گفت و الا اذن دخول مى‌داد(2).

1) . كشف الغمه : ج 1 ، ص 406 و 407 .

2) . همان : ص 121 .

در چنين ديدارهايى ، اميرالمومنين (عليه‌السلام) هر چه را كه از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و آن شهر علم مى‌پرسيد ، جواب كافى دريافت مى‌كرد ، و چون ساكت و خاموش مى‌شد و سوالات پايان مى‌پذيرفت ، آن حضرت خود آغاز كلام مى‌نمود(1).

خلوت‌هاى مقام رسالت

ابو سعيد خدرى نقل مى‌كند :

على (عليه‌السلام) در نزد رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) جايگاه ويژه‌اى داشت ، و براى ايشان حضورى در نزد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بود كه براى هيچ يك از اصحاب ديگر نبود .

انس بن مالك نيز از اين گفت‌وگوها و خلوت‌هاى شبانه ياد مى‌كند و مى‌گويد :

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در نيمه‌هاى شب مرا مى‌فرستاد كه او را بياورم و تا صبح گاه با او مى‌نشست و صحبت مى‌كرد ، و تا هنگامى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دنيا را ترك

كرد ، على (عليه‌السلام)در نزد او چنين جايگاهى داشت(2).

ناراحتى اصحاب

خوانندگان گرامى ملاحظه مى‌كنند كه براى اين تعاليم و گفت و گوها ، نه تاريكى شب مانع بود و نه مشغله‌ها و گرفتارى‌ها ، و نه امور اداره‌ى

1) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 55 ؛ كنزالعمال : ج 13 ، ص 227 .

2) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 227 ؛ دانشنامه‌ى امام على (عليه‌السلام) : ج 8 ، ص 307 .

جامعه ، و نه دشوارى‌هاى ميدان جهاد و سختى سفرها ؛ هيچ كدام بازدارنده‌ى اين مساله نبود ، به طورى كه بسيارى از صحابى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با حسرت اين قضايا را نقل مى‌كنند .

چنان كه در روز جنگ طائف ، رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بخشى از روز را با حضرت على (عليه‌السلام) به نجوا پرداخت و اين گفت‌وگوهاى پياپى و خصوصى موجب ناراحتى برخى اصحاب هم‌چون عمر و ابابكر شد و آنان با اعتراض به آن حضرت گفتند : آيا با او گفت‌وگو و مشورت مى‌كنى نه با ما ؟ و با او خلوت مى‌كنى نه با ما ؟ او كه كوچك‌ترين ماست ؟ رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در پاسخ نابخردان فرمود :

«من با او نجوا نكردم ، خدا با او نجوا كرد»(1).

يعنى خدا مرا امر به نجوا با على (عليه‌السلام) نموده بود .

راز گويى در آخرين لحظات عمر

در بامداد آخرين روز زندگى ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه لحظه‌ى وداع را نزديك مى‌ديد ؛ سر از بالين برداشت و به اطرافيان رو كرد و فرمود : «دوستم را صدا كنيد» .

ابوبكر را نزد ايشان خواندند ، حضرت سر برداشت و به وى نگريست

1) . معجم كبير طبرانى : ج 2 ، ص 186 ؛ شواهد التنزيل : ج 2 ، ص 326 ، حديث 968 ؛ بحار الانوار : ج 21 ، ص 180 ، حديث 18 ؛ كنز العمال : ج 13 ، ص 139 ، حديث 36438 .

و سرش را بر بالين نهاد .

سپس براى بار دوم فرمود : «دوستم را صدا كنيد» ، عمر را به نزدشان آوردند . پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) باز جمله‌ى قبل را تكرار فرمود .

عايشه آنچه درانديشه‌ى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌گذشت را دريافته بود گفت : واى بر شما! على بن ابى طالب (عليه‌السلام) را صدا كنيد ، سوگند به خدا كه جز او كسى را نمى‌خواهد .

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هنگامى كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) را ديد ، پارچه‌اى را كه رويش بود كنار زد ، و او را درون آن كشيد و يار و صاحب اسرار را در آغوش گرفت(1).

عايشه مى‌گويد : مدت زمان طولانى در همين حال بسيار حساس پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با ايشان به نجوا پرداخت تا آنكه روح تابناكش به شاخسار بهشت پركشيد در حالتى كه دست راست حضرت بر شانه‌ى حضرت على (عليه‌السلام) قرار داشت(2).

رمز و رازهاى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در بيان امير عالم (عليه‌السلام)

فرمايش حضرت اباعبداللّه الحسين (عليه‌السلام) كه فضيلتى از فضايل و دليلى

1) . امالى شيخ طوسى : ص 332 ، حديث 665 ؛ مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 1 ، ص 236 ؛ مناقب على بن ابى طالب (عليه‌السلام) ابن مردويه : ص 70 ؛ تاريخ مدينه‌ى دمشق : ج 42 ، ص 393 .

2) . مناقب خوارزمى : ص 71 .

از دلايل برترى و نزديكى پدرشان اميرالمومنين (عليه‌السلام) به مقام حضرت رسالت پناه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)مى‌باشد ، برگرفته از فرمايشات خود حضرت مولى الموحدين (عليه‌السلام) است ، در آن جا كه جناب سليم بن قيس مى‌گويد : از حضرتش

راجع به اختلاف نقل‌هاى فراوان در احاديث نبوى سوال كردم كه آيا به سبب دروغ‌گويى عمدى عده‌اى است و يا از روى سهو و اشتباه مى‌باشد ؟

امام (عليه‌السلام) فرمودند : «از چهار گروه و طريق خارج نيست :

1 - شخص منافق كه عمدا دروغ به خدا و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌بندد ، حديث را نقل مى‌كند و مردم از وضع او آگاهى ندارند .

2 - كسى كه از پيغمبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) چيزى شنيده اما درست نفهميده و به غلط افتاده است و لو قصد دروغ ندارد .

3 - شخصى كه چيزى از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شنيده كه حضرت امر به آن فرموده سپس پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بعد از مدتى نهى نموده اما او آگاه نشده است .

4 - آن كه كاملا آگاه بوده و همه‌ى جوانب احكام ، ناسخ و منسوخ ، ظاهر و باطن را مى‌داند» .

چون كلام به اين‌جا رسيد حضرت اميرمومنان (عليه‌السلام) سابقه‌ى حضور خود را در خدمت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بيان نمود و فرمود :

«من هر روز يك نوبت و هر شب يك نوبت بر پيغمبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وارد مى‌شدم و با من خلوت مى‌كرد ، و در هر موضوعى محرم رازش بودم و چيزى از من پوشيده نداشت ، اصحاب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) همگى مى‌دانند جز من با هيچ كسى

چنين رفتار نمى‌كرد .

چه بسيار اوقاتى كه در خانه‌ى خودم بودم و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نزد من مى‌آمد

و اين هم نشينى در خانه‌ى من بيش‌تر از خانه‌ى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) واقع مى‌شد .

و چون در بعضى منازل بر آن حضرت وارد مى‌شدم ، زنان خود را بيرون مى‌كرد و تنها با من بود و چون براى خلوت به منزل من مى‌آمد فاطمه عليهاالسلام و هيچ يك از پسرانم را بيرون نمى‌كرد .

چون از او چيزى مى‌پرسيدم جواب مى‌داد ، و چون پرسشم تمام مى‌شد و خاموش بودم او شروع مى‌فرمود .

هيچ آيه‌اى از قرآن بر رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نازل نشد جز اين كه براى من خواند و املا فرمود و من با خط خود نوشتم ، و تاويل و تفسير ، ناسخ و منسوخ ، محكم و متشابه و خاص و عام آن را به من آموخت ، و از خداى متعال خواست حفظ و فهم آن را به من عطا فرمايد .

پس از زمانى كه اين دعا را درباره‌ى من نمود هيچ آيه‌اى از قرآن و هيچ علمى را فراموش ننموده‌ام .

آن‌چه را كه خداى تعليمش فرمود از حلال و حرام ، امر و نهى ، گذشته و آينده بر من تعليم فرمود و من حفظ كردم و حتى يك حرف آن را فراموش نكردم .

سپس دست به سينه‌ام گذاشت و از خداى سبحان خواست دلم را از علم ، فهم ، حكمت و نور پُر كند .

عرض كردم : اى پيغمبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ! پدر و مادرم قربانت ، از هنگامى كه دعا را در حق من نمودى چيزى را فراموش نكردم ، آيا خوف و بيم فراموشى بر من دارى ؟

فرمود : خير ، هرگز بر تو بيم فراموشى و نادانى ندارم»(1).

نگاهى به آيه‌ى نجوا

چون كلام به اين‌جا رسيد بسيار شايسته و بايسته است سخنى كوتاه راجع به آيه‌ى نجوا مطرح شود كه خود دليل محكم برترى اميرالمومنين (عليه‌السلام) بر ديگر صحابه و اطرافيان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است .

گروهى از اصحاب هر روزه خدمت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آمده و با ايشان به نجوا كردن مى‌پرداختند كه با اين كار اهداف مختلفى را دنبال مى‌نمودند ، از جمله برترى و نزديكى خود به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را به ديگران نشان مى‌دادند و ادعاى صميميت و ارتباط خاص و ويژه با رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را داشتند ، تا آن كه آيات سوره‌ى مجادله نازل شد و همگان را از اين كار نهى نمود الاّ گروهى كه قبل از نجوا صدقه پرداخت كنند .

آن عده از افرادى كه هر روز وقت شريف پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را گرفته و به گفت‌وگو با ايشان مى‌پرداختند ، براى حفظ اموال و دارايى‌هاى خود ديگر به نزد پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نيامده تا اين كه آيه‌ى بعدى نازل گشته و حكم

1) . اسرار آل محمد (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) : ص 230 ؛ كافى : ج 1 ، ص 62 - 64 ، حديث 1 .

پرداخت صدقه را نسخ نمود .

برگ زرين افتخار حضرت على (عليه‌السلام)

به گفته‌ى مفسرين شيعه و اهل سنت ، تنها كسى كه در اين جريان (شان نزول آيه‌ى 12 مجادله) امتثال حكم الهى نمود و براى گفت‌وگوهاى محرمانه‌ى خويش صدقه پرداخت مى‌كرد ، حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام)مى‌باشد(1).

اين آزمون بسيار مهمى بود كه همگى اصحاب در آن سر افكنده شده و بيانگر آن بود كه حب مال در دل‌هاى‌شان بيش از علاقه و اشتياق به هم كلامى و نجوا با پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است .

ترديدى نيست كه اين آيه‌ى شريفه به امامت اميرالمومنين (عليه‌السلام) دلالت دارد نه صحابى ديگرى همچون خلفاى سه گانه كه مى‌توانستند صدقه دهند ، و اين گواهى است بر معصيت آن‌ها كه مقتضى عدم صلاحيت آنان براى امامت امت است ، معصيتى كه با خوددارى از دادن صدقه‌اى اندك كه مصلحت بزرگ در آن نهفته بود ، بزرگ‌ترين دليل بر بخل و خسيس بودن است(2).

نكته‌ى جالب اين است كه مقدار مشخصى براى صدقه تعيين نشده بود ،

1) . تفسير قمى : ج 2 ، ص 357 ؛ تفسير فرات كوفى : ص 470 ؛ تفسير ابن كثير : ج 8 ، ص 80 ؛ در المنثور : ج 6 ، ص 185 ؛ تفسير روح المعانى : ج 14 ، ص 225 .

2) . دلائل الصدق : ج 2 ، ص 162 - 164 .

و با پرداخت مبلغى اندك مى‌توانستند به درك حضور پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)برسند .

علامه بياضى در كتاب خود به نقل از عالم متعصب اهل سنت «زمخشرى» مى‌گويد :

در اين جا خداوند همه‌ى امّت را سرزنش كرد و به آنان فرمود : «آيا ترسيديد فقير شويد ؟! اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبه‌ى شما را پذيرفت . . . »(1).

و اين بدان سبب است كه خداوند ، صدقه را به كم و يا زياد مقيّد نساخته است و حتى تهى دستان را در ناتوانى‌شان عذرى نيست .

اين آزمون به اين جهت بود تا مقام امام على (عليه‌السلام) از ديگران ممتاز شود

و فضيلتش در ميان همگان آشكار گردد ؛ چرا كه خداى متعال پيش از گزينش آن‌ها از عملكرد يا خوددارى آنان آگاه بوده ، و از همين رو خواسته است از اين راه شرافت حضرت را به دليل فرمانبرى از پروردگار و هم‌چنين شايستگى خلافت او را آشكار كند(2).

1) . سوره‌ى مجادله ، آيه‌ى 13 .

2) . صراط المستقيم : ج 1 ، ص 181 ؛ مراجعه شود به تفسير كشاف زمخشرى : ج 4 ، ص 493 و 494 .

فصل دوازدهم: علی (علیه السلام) والاترین مرد اهل بیت (علیهم السلام)

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فَضَّلَهُ عَلَى جَعْفَرٍ وَحَمْزَةَ حِينَ قَالَ لِفَاطِمَةَ عليهاالسلام : زَوَّجْتُكِ خَيْرَ أَهْلِ بَيْتِي ، أَقْدَمَهُمْ سِلْما ، وَأَعْظَمَهُمْ حِلْما وَأَكْثَرَهُمْ عِلْما ؟» .

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) على (عليه‌السلام) را بر جناب جعفر طيار و حمزه‌ى سيد الشهدا ترجيح و برترى داد آن گاه كه به دخترش فاطمه عليهاالسلام فرمود : من تو را به همسرى بهترين افراد خانواده‌ام در آوردم كه در اسلام با سابقه‌ترين و در اخلاق حليم‌ترين و در علم برترين آنان مى‌باشد ؟

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه حق و صحيح است .

برترين ازدواج

اشاره

يكى ديگر از ادله‌ى برترى و افضليّت اميرالمومنين (عليه‌السلام) و امتياز ويژه‌ى ايشان نسبت به ساير اصحاب پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ، ازدواج و پيوند ايشان با دخت حضرت خاتم المرسلين (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، آن بانويى كه سرور بانوان عالم است و هيچ زنى از ابتداى خلقت تا انتهاى عالم به مقام و منزلت ايشان نمى‌رسد .

حضرت امام حسين (عليه‌السلام) در اين قسمت از استدلال خود ، از كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

استمداد گرفته و سخن ايشان در آن روزى كه مبارك‌ترين عقد ازدواج در اسلام را جارى ساختند ، به همگان گوش‌زد مى‌كنند .

پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خطاب به پاره‌ى تن خود و جگر گوشه‌اش مى‌فرمايد :

«فاطمه جان! من تو را به همسرى و ازدواج بهترين فرد از اهل بيتم در آوردم» .

سپس دليل اين كه ايشان بهترين فرد و ممتازترين اهل بيت هستند را با اشاره به سه جمله ، بيان مى‌كنند :

1 - أَقْدَمَهُمْ سِلْما ؛ اولين كسى است كه اسلام آورده و در اين راه از همگان گوى سبقت را ربوده است .

2 - أَعْظَمَهُمْ حِلْما ؛ با اخلاق‌ترين افراد و از همه حليم‌تر و صبورتر است .

3 - أَكْثَرَهُمْ عِلْما ؛ علم و دانش او از ديگران بيش‌تر و در واقع اعلم مردم است(1).

بعد از آن كه علّت برترى حضرت على (عليه‌السلام) بر سايرين را پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به حضرت فاطمه عليهاالسلام با اين سه نكته يادآورى كردند ، سپس فرمودند :

«اين را بدان كه من از پيش خودم اقدام به اين كار ننمودم ، بلكه پروردگار به من دستور داد و ازدواج تو و على به امر خدا جارى شد»(2).

لازم به ذكر است حضرت فاطمه‌ى زهرا عليهاالسلام با آن مقام عصمت و كمالات بى نظير ، همتا و كفوى جز مولاى متقيان نداشت ، و هيچ

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 13 ، ص 227؛ مسند احمد بن حنبل : ج 5 ، ص 26 .

2) . كتاب عثمانيه جاحظ : ص 289 و 290 ؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد : ج 13 ، ص 227 .

شخص و شخصيتى به استثناى آن والا مقام ، صلاحيت اين مقام منيع و ارزشمند را نداشته است .

به همين خاطر چون پيامبر گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شنيدند بعضى‌ها از اين

كه آن حضرت خواستگارى آنان را در مورد دخترشان نپذيرفته‌اند ، ناراحت هستند لذا فرمودند :

«جبرئيل نزد من آمد و گفت : اى محمد (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)! خداوند مى‌فرمايد : اگر على را نمى‌آفريدم ، براى دخترت فاطمه همتايى در روى زمين پيدا نمى‌شد ، از حضرت آدم گرفته تا سايرين مردم بعد از او»(1).

اكنون در اين نوشتار به توضيح مختصرى راجع به آن سه جمله‌ى مطرح شده مى‌پردازيم .

1 - پيشتازى در اسلام

اشاره

از امتيازات بزرگ مسلمانان صدر اسلام اين بود كه سابقه‌ى افراد در پيشى گرفتن بر مسلمان شدن ، در نظر گرفته مى‌شد . بدين جهت مورخان و سيره نويسان نام برخى مسلمانان را كه در ابتداى كار اسلام آورده بودند ، به ترتيب شماره گذارى كرده‌اند و گفته شده : اولين مسلمان على

1) . «يَا مُحَمَّدُ! إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلالُهُ يَقُولُ : لَوْ لَمْ أَخْلُقْ عَلِيّا (عليه‌السلام) لَمَا كَانَ لِفَاطِمَةَ ابْنَتِكَ كُفْوٌ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ آدَمُ فَمَنْ دُونَهُ » . عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) : ج 1 ، ص 225 ، ضمن حديث 3 ؛ بحار الانوار : ج 43 ، ص 93 ، ضمن حديث 3 .

بن ابى طالب (عليه‌السلام) سپس حضرت امّ‌المومنين خديجه عليهاالسلام و سوم جعفر بن ابى طالب و . . .(1).

فضيلت و برترى پيشگامان در اسلام

اگر كسى بگويد : به چه دليل سابقه‌ى افراد ، امتياز و برترى براى آنان است ؟

در جواب مى‌گوييم : قرآن كريم گروه‌هاى با سابقه را برترى و فضيلت داده است ، نمونه‌ى آن آيه‌ى سوره‌ى توبه است كه خداوند مى‌فرمايد :

«پيشگامان نخستين از مهاجر و انصار و كسانى كه به نيكى از آنان پيروى كردند ، خداوند از آن‌ها خشنود گشته و آن‌ها نيز از او (خدا) خشنود شدند ، و باغ‌هايى در بهشت براى آنان فراهم ساخته كه نهرها از زير درختانش جارى است ، جاودانه در آن خواهند ماند و اين است پيروزى بزرگ»(2).

سه گروه از سابقين در آيه معرفى شدند :

الف : گروه مهاجرين ؛ آنان خطرات زيادى را با جان و دل خريدند و خانه‌هاى خود را در مكه رها كرده و همراه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به مدينه هجرت نمودند .

وضع معيشت و اقتصادى آنان به خاطر كوچ كردن و نداشتن اموال و

1) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 4 .

2) .«وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها أَبَدا ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ» . سوره‌ى توبه ، آيه‌ى 100 .

مسكن و خوراك و پوشاك ، بسيار نامناسب بود تا به اندازه‌اى كه در مسجد النبى بر روى سكويى جاى مشخص داشته و به «اصحاب صفّه» معروف شدند .

ب : گروه انصار ؛ آن‌ها اهل مدينه بوده و با كمال فداكارى خود را وقف پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و اسلام نموده بودند .

ج : گروه تابعين ؛ آنان بعد از انصار و مهاجر هستند كه شامل تمام مسلمين در همه‌ى اعصار مى‌شوند .

اين سه گروه پيشگامان اسلام هستند كه خداوند وعده‌ى بهشت و جاودانگى در آن نعمات را به آنان داده است ، اما پيشگام و نخستين مردِ اين پيشگامان كيست ؟

در روايات فراوان ذيل اين آيه ، اولين مسلمانان معرفى شده‌اند ، و همگى اعتراف نموده اولين نفر از مردان على بن ابى طالب (عليه‌السلام) و اولين زن

حضرت خديجه عليهاالسلام بوده است .

مرحوم علامه‌ى امينى 25 روايت از معصومين (عليهم‌السلام) در اين زمينه نقل كرده ، و بعضى ديگر از بزرگان شيعه يك‌صد حديث از منابع اهل سنت راجع به همين مطلب آورده‌اند .

انس بن مالك اين گونه نقل مى‌كند :

پيامبر اسلام در روز دوشنبه مبعوث به رسالت شد و على در روز بعد

(سه شنبه) اسلام آورد ، و در نقل ديگرى آمده : على در روز سه شنبه نماز مى‌گذارد(1).

حاكم نيشابورى در كتاب «معرفة علوم الحديث » راجع به اتفاق همه‌ى امت و عدم اختلاف آنان مى‌گويد :

هيچ اختلافى در بين تاريخ نگاران در مورد اين كه على بن ابى طالب اولين مرد مسلمان است ، مشاهده نشده ، البته در اين كه آيا در آن زمان بالغ بوده يا نه ؟ اختلاف هايى وجود دارد(2).

نكته‌ى ديگر كه اهميت مساله را دو چندان مى‌كند اين است كه اميرالمومنين (عليه‌السلام)اسلام آورد در حالى كه قبل از آن هيچ دين و آيينى غير از توحيد و يكتا پرستى اختيار نكرده بود ، و در اين زمينه همانند پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حتى براى لحظه‌اى در مقابل خدايى غير از خداى واحد قهار تعظيم و عبادت نكرده بود(3).

على (عليه‌السلام) اولين مومن

امام المتقين اميرالمومنين (عليه‌السلام) با آن كه نوجوانى حدود 13 ساله بودند ، اما با قدرت و جرات دعوت پيامبر اسلام را پذيرفتند . در آن جايى كه رسول

1) . فرائد السمطين : باب 47 ؛ الغدير : ج 3 ، ص 224 .

2) . معرفة علوم الحديث : ص 159 .

3) . الغدير : ج 3 ، ص 238 .

خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بعد از سه سال دعوت مخفيانه ، رسالت خود را آشكار نمود و اقوام و نزديكان خود را جمع كرد و مهمانى تدارك نمود ، سپس فرمود :

«هر كس اولين شخصى باشد كه به من اسلام آورد ، وصى و جانشين و وزير من است» .

هيچ كس پاسخ مثبت جز حضرت على (عليه‌السلام) نداد ، و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در همان‌جا فرمود :

«هَذَا أَخِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي فِيكُمْ ، فَاسْمَعُوا لَهُ وَأَطِيعُوا » .

اين نوجوان برادر ، وصى و خليفه‌ى من است ، سخنانش را گوش دهيد و از وى اطاعت نماييد(1).

پس اهميت سابقه و اول المومنينى تا حدودى روشن شد ، و بايد فهميد كه انصافا ايمان افراد بعدى و اسلام آوردن ديگران ، به جهت ايمان اول شخص و مرهون سابقين است .

نمونه‌ى ديگر برترى سابقين اينكه پروردگار متعال در قرآن كريم مى‌فرمايد :

«وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ * اُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»(2).

روشن‌ترين مصداق اين آيه و پيشگام تمام پيشگامان و سابق همه‌ى سابقين ، اميرالمومنين (عليه‌السلام) است(3).

1) . تاريخ طبرى : ج 2 ، ص321 ؛ مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 25 ؛ بحار الانوار : ج 38 ، ص 222 .

2) . و پيشگامان پيشگامند ، آن‌ها مقربانند . سوره‌ى واقعه ، آيه‌ى 10 و 11 .

3) . شرح الاخبار : ج 2 ، ص 350 ، حديث 702 ؛ لسان الميزان ابن حجر : ج 1 ، ص 49 ، شماره‌ى 113 ؛ بحار الانوار : ج 35 ، ص 332 ، حديث 4 ؛ شرح احقاق الحق : ج 3 ، ص 114 .

2 - حليم و بردبارترين فرد

اشاره

پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به عنوان دومين دليل بر اين كه حضرت على (عليه‌السلام) بهترين و والاترين انسان در آن روزگار بوده ، به دختر گرامى‌شان حضرت صديقه‌ى كبرى فاطمه‌ى زهرا عليهاالسلام مى‌فرمايد :

«على (عليه‌السلام) در حلم و بردبارى و صبر و عفو و گذشت ، در درجه‌ى بالاتر نسبت به سايرين است» .

سرّ اين كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از ميان تمام اوصاف اخلاقى اشاره به حليم بودن دارد به دو جهت است :

1 - چون زندگى مشترك و تشكيل خانواده و سپرى كردن عمرى در كنار يك‌ديگر بدون صبر و بردبارى و عفو نسبت به هم‌ديگر ميسّر نمى‌شود ، و حلم كليدى‌ترين نياز براى استحكام پايه‌هاى زندگى است .

2 - هنگامى كه شخصى حليم باشد قطعا به تبع آن بسيارى از اوصاف حسنه‌ى ديگر در او جمع شده است ، و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به همين خاطر اشاره به بردبارى آن حضرت دارد كه در پس آن ، عفو و گذشت هم وجود دارد ، و در واقع جامع جميع صفات نيكو و اخلاق حَسَن است .

نمونه‌هايى از تاريخ
اشاره

به گفته دوست و دشمن و به شهادت تاريخ ، اميرالمومنين (عليه‌السلام) در طول زندگانى خويش ، چه در زمان حيات پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و چه پس از آن ، و

در دوران خانه نشينى و پس از آن در دوره‌ى خلافت ظاهرى ، دشمنان بسيار زيادى داشتند كه هركدام به دليلى خاص كينه‌ى آن حضرت را در دل داشته و در صدد آزار و اذيت و حتى قتل ايشان بودند .

اما نكته در اين جاست كه حتى يك مورد در تاريخ ثبت نشده كه آن حضرت - پدر و مادرم به فدايش باد - به دليل مسايل شخصى و مصالح خودشان با كسى به شدّت و خشونت رفتار كرده باشند .

او در تمام حالات ، در اوج قدرت و در موقعيت‌هاى بسيار حساس ، در برابر نادانى نادانان و حتى در برابر دشمنان خود ، خويشتن‌دار و حليم بود و بدى آنان را ناديده مى‌انگاشت .

جنگ جمل و حلم على (عليه‌السلام)

آن افرادى كه به دشمنى حضرت در جنگ جمل شركت كرده بودند و فرماندهى سپاه را به عهده داشتند پس از آن كه مغلوب شده و اسير ايشان شدند مانند : مروان بن حكم و عبداللّه بن زبير و سعيد بن العاص ، پس از ختم واقعه‌ى جنگ ، امام (عليه‌السلام)همه‌ى آنان را رها كرده و هيچ درصدد انتقام‌گيرى نبوده و متعرض آن‌ها نشدند .

و حتى صاحب جمل را با نهايت لطف و بزرگوارى بدون برخورد ، به مدينه بازگرداندند و با مردم بصره كه در مقابل ايشان صف آرايى كرده و ناسزاها گفته بودند ، رفتارى جز عفو و امان دادن با آن‌ها نداشتند .

جنگ صفين و حلم على (عليه‌السلام)

در جنگ صفين ابتدا سپاه معاويه نهر آب را تصرف كرده بودند و اجازه‌ى استفاده از آب را به لشكريان امام (عليه‌السلام) نمى‌دادند .

بعد از آن كه حضرت على (عليه‌السلام) افرادى را به فرماندهى مالك اشتر براى باز كردن راه آب فرستادند و مالك آب را گرفت ، افراد سياست مدار دنيايى مى‌گفتند : حال ما مانع آب شويم تا آن كه سپاه معاويه تسليم گردند و يا از تشنگى هلاك شوند .

اما امام (عليه‌السلام) با كمال بردبارى و شفقت راه را باز گذاشتند تا همگان از آن آب استفاده كنند .

بنگريد فرزندان معاويه و ياران او چگونه در كربلا جواب محبت و شفقت پدر را به پسر دادند ، و او را حتى از قطره‌ى آبى محروم كردند كه لعنت خدا و ملائكه‌اش بر آن‌ها تا روز قيامت باد .

حلم و بردبارى با ابن ملجم ملعون

دشمنى كه به آن حضرت ضربت زده بود و در دلش كينه‌ى ايشان را داشت و هرگز از كار خودش پشيمان نبود ، به راستى كه او شقى‌ترين مردمان از اول خلقت تا انتهاى عالم بود .

اما با اين حال سفارش او را مى‌كند كه آب و غذاى خوب به او بدهيد ، و به امام مجتبى (عليه‌السلام) فرمودند :

«حسن جان! از همان غذايى كه خودت مى‌خورى به او بده ، فرش زير پايش مناسب و نرم باشد ، و جاى بد و سخت او را زندانى نكنى»(1)

ص 79 ، ضمن حديث 12468 .

.

اين جملات در حالى بيان شده كه پيشانى مبارك شكافته و بدن شريفش از سمّ شمشير آن ملعون مسموم گشته است .

مى‌زند پس لب او كاسه‌ى شير *** مى‌كند چشم اشارت به اسير

چه اسيرى كه همان قاتل اوست *** تو خدايى مگر اى دشمن دوست

و خطاب به قاتل مى‌فرمايد :

«مگر من بد امامى براى تو بودم ؟ مگر من احسان و عطاى تو را بيش‌تر از ديگران ندادم ؟ من چه بدى در حق تو انجام دادم كه اين جنايت را كردى ؟»(2).

3 - مرجعيّت علمى

اشاره

در اين قسمت به توضيح اين قطعه از كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه على (عليه‌السلام) عالم‌ترين مردم است مى‌پردازيم ، و براى روشن شدن مطلب به اين روايت اشاره مى‌شود كه ابن عباس و جابر بن عبداللّه انصارى نقل كردند رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا ، فَمَنْ أَرَادَ الْمَدِينَةَ فَلْيَأْتِ الْبَابَ » .

1) . قرب الاسناد : ص 143 ، حديث 515 ؛ بحار الانوار : ج 42 ، ص 289 ؛ مستدرك الوسائل : ج 11 ،

2) . بحار الانوار : ج 42 ، ص 187 ؛ شرح نهج البلاغه منهاج البراعه خويى : ج 5 ، ص 155 .

من شهر علم هستم و على (عليه‌السلام) دروازه‌ى آن است ، پس هر كس اراده‌ى آن شهر را نموده بايد از دروازه‌ى آن وارد شود(1).

با ملاحظه و كمى تفكر در همين يك حديث كه مورد اتفاق شيعه و سنى است و از مسلّمات و متواترات تاريخ مى‌باشد ، نكات بسيار مهمى به دست مى‌آيد :

1 - اعلميّت اميرالمومنين (عليه‌السلام)

اين حديث دلالت بر اعلميت آن حضرت (عليه‌السلام) بعد از پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داشته و در نتيجه بر افضليّت هم دلالت مى‌كند . شكى نيست كه مردم براى تعيين خليفه بايد مراجعه به اعلم و افضل نمايند .

2 - عصمت اميرالمومنين (عليه‌السلام)

از آن جا كه ايشان دروازه‌ى علم پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هستند و پيامبر خود فرمودند :

«براى رسيدن به علم من كه همان علم حقيقى است به ايشان مراجعه كنيد » .

پس در علم آن حضرت خطا و اشتباه هرگز امكان ندارد ، و الاّ سفارش پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد رجوع مطلق به حضرت على (عليه‌السلام) عقلايى و حكيمانه نمى‌باشد و حاشا كه مقام نبوّت سفارشى غير حكيمانه داشته باشد ، در نتيجه مقام عصمت ثابت مى‌شود .

1) . راجع به اين حديث مراجعه كنيد به مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 126 ؛ جامع الاصول : ج 9 ، ص 473 ؛ الاستيعاب : ج 3 ، ص 1102 .

3 - على (عليه‌السلام) واسطه‌ى علوم پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

هركس مى‌خواهد به علوم پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دست يابد ، تنها راه انحصارى اميرالمومنين (عليه‌السلام) است كه اين خود فضيلتى بس عظيم است .

4 - وجوب رجوع به اميرالمومنين (عليه‌السلام)

بر هر مسلمانى واجب است براى تكامل و رسيدن به دستورات دينى و آنچه كه براى دنيا و آخرت او مفيد است ، به علم پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و دستورات ايشان رجوع كند ، پس رسيدن به اين شهر علم در صورتى امكان‌پذير است كه انسان از دروازه‌ى آن وارد شود ، در نتيجه لازم و واجب مى‌باشد كه به آن حضرت رجوع كند .

5 - حافظ علوم رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

از اين حديث به دست مى‌آيد كه حافظ و خزانه‌دار و كليددار علوم حقيقى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ايشان هستند و به گفته‌ى برخى اصحاب همين معنا به تنهايى دلالت بر افضليت حضرت (عليه‌السلام) بر سايرين دارد(1).

1) . مطالب السؤل ، ص 62 و 63 .

صاحب حكمت

اشاره

پيامبر بزرگوار اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«أَنَا مَدِينَةُ الْحِكْمَةِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا» .

من شهر حكمت و دانش هستم و على درِ آن شهر است(1).

پس قطعا هر كس بخواهد از چشمه‌ى زلال حكمت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) جرعه‌اى بنوشد بايد از در آن خانه وارد شده و تمسك به آن بجويد .

انحصار نُه قسم از حكمت در اميرالمومنين (عليه‌السلام)

به فرمايش پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اين حكمتى كه حضرت خزانه‌دار آن است ، ده قسمت دارد كه پيامبر رحمت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«دانش و حكمت به ده قسمت تقسيم شده است ، نُه قسمت آن به على (عليه‌السلام)داده شده و تنها يك قسمت از آن بين همه‌ى مردم تقسيم گرديده ، و على (عليه‌السلام) در آن يك قسم هم از ديگران اعلم و داناتر است»(2).

شخصيتى كه حكمت اختصاصى و انحصارى او نُه جز دارد و تمام بشريّت از رسيدن به آن محروم هستند چه مقامى از علم و حكمت را داراست ؟

1) . تاريخ بغداد : ج 11 ، ص 204 ؛ فيض القدير : ج 3 ، ص 60 ، حديث 2704 .

2) . «قُسِّمَتِ الْحِكْمَةُ عَشَرَةَ أَجْزَاءٍ ، فَاُعْطِيَ عَلِيٌّ تِسْعَةَ أَجْزَاءٍ وَالنَّاسُ جُزْءا وَاحِدا ، وَعَلِيٌّ أَعْلَمُ بِالْجُزْءِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ » . كنز العمال : ج 11 ، ص 615 ، حديث 32982 ؛ شرح احقاق الحق : ج 23 ، ص 195 .

سرچشمه‌ى تمام علوم

اشاره

بنابر آنچه گذشت ، علم و آگاهى اميرمومنان (عليه‌السلام) قابل مقايسه با ديگران نبوده و مردم همه‌ى علوم را از آن بزرگوار كسب مى‌كردند ؛ چرا كه به معناى حقيقى خزانه‌دار شهر علم بود ، و تمامى علوم عالَم از علم او سرچشمه گرفته است .

اينك به بعضى علوم اشاره مى‌شود :

الف : علم تفسير

علم تفسير قرآن كريم استناد به حضرت على (عليه‌السلام) دارد و او پيشواى مفسرين است ؛ زيرا استاد همه‌ى مفسرين ابن عباس است كه خود سال‌ها شاگرد آن حضرت بوده ، وى مى‌گويد : اميرالمومنين (عليه‌السلام) در تفسير حرف باء «بسم اللّه الرحمن الرحيم» از اول شب تا آخر شب سخن گفت و مطلب تمام نشد(1).

ب : علم نحو و ادبيات عرب

اميرالمومنين (عليه‌السلام) براى فهم قرآن و حفظ و نگه‌دارى از آن ، علم نحو را به ابوالاسود دوئلى آموخت ، و قرآن به وسيله‌ى همين شخص اعراب گذارى شد .

1) . روضة المتقين : ج 2 ، ص 313 ؛ تفسير برهان : ج 1 ، ص 4 ، حديث 3 .

ج : علم كلام و اعتقادات

بنيان و ريشه‌هاى علم كلام و عقايد نيز از خطبه‌هاى ايشان به مردم آموخته شده و بزرگان متكلمين و فِرق اسلامى از جمله اشاعره و معتزله به مانند : ابوالحسن اشعرى ، از شاگردان با واسطه و يا بدون واسطه‌ى آن حضرت بودند .

د : علم فقه

تمام فقيهان اسلامى اعمّ از فقهاى شيعه و دانشمندان فرق مذاهب عامّه ، علم و دانش خود را از اميرالمومنين (عليه‌السلام) آموخته‌اند . بزرگان چهار فرقه‌ى عامّه ؛ حنفى ، شافعى ، حنبلى و مالكى فقه خود را از امام صادق (عليه‌السلام) آموختند ، و فقه رييس مذهب امام صادق (عليه‌السلام) منتهى به جدش اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌شود .

آرى ! تمام علوم و دانش به او ختم مى‌شود . اين‌ها فقط علومى است كه بشر عادى قدرت بر آن دارد ، امّا آن شخصيت بزرگوار مى‌فرمود :

«سَلُونِي عَنْ طُرُقِ السَّمَاءِ ؛ فَإِنِّي أَعْرَفُ بِهَا مِنْ طُرُقِ الْأَرْضِ » .

از من بپرسيد از راه‌هاى آسمان كه من به آن‌ها از راه‌هاى زمين آگاه‌تر هستم(1).

1) . نهج الحق علامه حلى : ص 240 ؛ مناقب ابن مغازلى : ص 4 ، ينابيع المودة : ج 3 ، ص 208 ؛ الزام الناصب : ج 2 ، ص 196 .

نكته‌ى پايانى اين كه اگر هيچ يك از سخنان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و آيات قرآن كريم راجع به نصب اميرمومنان (عليه‌السلام) به امامت و خلافت نبود ، آيا با وجود چنين شخصيتى ممتاز از جهات علمى ، اخلاقى و دينى ، ديگران صلاحيّت خلافت خواهند داشت ؟

فصل سیزدهم: علی (علیه السلام) سید وسالار اهل بیت (علیهم السلام)

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ : أَنَا سَيِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَأَخِي عَلِيٌّ سَيِّدُ الْعَرَبِ ، وَفَاطِمَةُ سَيِّدَةُ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ، وَابْنَايَ الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ؟ » .

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود : من آقا و سرور همه‌ى فرزندان آدم هستم و برادرم على (عليه‌السلام) سالار و آقاى عرب ، و فاطمه عليهاالسلام سرور زنان بهشت ، و دو فرزندم حسن (عليه‌السلام) و حسين (عليه‌السلام) سيد جوانان بهشت هستند ؟

گفتند : خدايا! تو را گواه مى‌گيريم كه درست است .

تعابير سيادت

اشاره

تعابيرى كه در بردارنده‌ى مضمون سيادت و آقايى مولاى متقيان حضرت على (عليه‌السلام) باشد ، از پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در موارد گوناگون و متعدد صادر شده است .

اين بيان شريف يكى از آن نمونه‌هاى تاريخ است كه حضرت امام حسين (عليه‌السلام) در خطابه‌ى خود براى مردم تكرار و يادآورى مى‌كنند ، در اين سخن چهار مساله مورد اشاره قرار گرفته است :

1 - آقايى و سرورى حضرت ختمى مرتبت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) .

2 - آقايى و سيادت اميرالمومنين (عليه‌السلام) در جايگاه دوم .

3 - حضرت زهرا عليهاالسلام برترين بانوى بهشتيان .

4 - سيد و سرور جوانان اهل بهشت .

الف : پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اشرف مخلوقات

بى شك پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اشرف مخلوقات عالم هستند كه همه‌ى خلق و خلايق به بركت وجود شخص ايشان آفريده شده‌اند ، و همه‌ى فضيلت‌ها و شرافت‌ها در وجود مبارك ايشان جمع بوده است .

ذكر اوصاف شريفه و اخلاق كريمه‌ى حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را نمى‌توان نگارش نمود ؛ زيرا به مانند آب درياها را با پيمانه‌ى كوچك وزن كردن و يا نور و قدرت خورشيد را از سوراخ و روزنه‌ى كوچك خانه نگاه كردن است .

پس همگان به نسبت به اين كه سرور كاينات و مفخر موجودات و لنگر آسمان و زمين و مولاى جن و انس و برترين خلق خداى سبحان ، وجود مبارك و نازنين پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است ، معترف و معتقدند .

ب : على (عليه‌السلام) سيد و سرور عرب

اشاره

حاكم نيشابورى روايتى را از سعيد بن جبير از عايشه نقل مى‌كند كه

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)فرمودند :

«من سرور و آقاى فرزندان آدم هستم ، و على (عليه‌السلام) سيد و آقاى عرب است»(1).

در نقل ديگر چنين آمده كه عايشه گفت : از پيامبر پرسيدم : مراد از سيد چيست ؟

حضرت فرمودند :

«كسى كه اطاعتش واجب است همان طور كه اطاعت من واجب مى‌باشد»(2).

در جاى ديگر اين حديث به اين صورت نقل شده كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد حضرت على (عليه‌السلام) فرمودند :

«هَذَا سَيِّدُ الْعَرَبِ » .

سپس از آن حضرت پرسيده شد : مگر شما سيد عرب نيستيد ؟

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جواب فرمود :

«من سيد دو جهان هستم و على سرور عرب است»(3).

همان طور كه در ابتدا گفته شد موارد متعددى تصريح به آقايى و رهبرى حضرت على (عليه‌السلام) شده كه بسيار مناسب است چند نمونه از آن‌ها ذكر شود .

1) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 124 .

2) . امالى شيخ صدوق : ص 40 ، حديث 10 ؛ معانى الاخبار : ص 103 ، حديث 1 .

3) . تفسير كبير فخر رازى : ج 6 ، ص 212 .

1 - سيدُ الأوصياء

آقا و بزرگ جانشينان

اين لقب و فضيلتى است كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) براى ايشان تعيين نموده‌اند در آن وقتى كه فرمود :

«أَنَا سَيِّدُ الْأَنْبِيَاءِ وَعَلِيٌّ سَيِّدُ الْأَوْصِيَاءِ » .

من آقا و سرور پيامبران هستم ، و على (عليه‌السلام) سرور جانشينان است(1).

پيامبرى كه هيچ گاه از جانب خودش چيزى نمى‌گويد و هر چه مى‌فرمايد از ناحيه‌ى خداوند است . اين مطلب را جبرئيل امين از جانب خدا ابلاغ نموده :

«اى محمّد! همانا خداوند تو را سيد پيامبران و على را سيد اوصيا قرار داده است»(2)

ص 592 ، ضمن حديث 1226 .

.
2 - سيد الخلائق

بزرگ همه‌ى مخلوقات

باز هم اين مدال افتخار را پيامبر عظيم الشان اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به على (عليه‌السلام) هديه مى‌دهد و مى‌فرمايد :

1) . كفاية الاثر : ص 113 .

2) . «يَا مُحَمَّدُ ! إِنَّ اللَّهَ جَعَلَكَ سَيِّدَ الْأَنْبِيَاءِ ، وَجَعَلَ عَلِيّا سَيِّدَ الْأَوْصِيَاءِ» . امالى شيخ طوسى :

«من (پيامبر) آقاى اولين و آخرين هستم و تو اى على ! آقاى همه‌ى خلايق بعد از من هستى ، اولين ما مثل آخرين ما هست و آخرين ما به مانند اولين ماست»(1).

3 - سيد الدنيا و سيد الآخرة

بزرگ اهل دنيا و آخرت

ابن عباس مى‌گويد : پيامبر خدا نگاهى به اميرالمومنين (عليه‌السلام) نمود و فرمود :

«تو در دنيا و آخرت آقايى ، هر كه تو را دوست بدارد ، مرا دوست داشته و هر كه مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته است .

هر كه تو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته و هر كه مرا دشمن بدارد با خداوند دشمنى نموده است»(2).

4 - سيد الصديقين

آقا و بزرگ راست‌گويان

جناب ابوذر غفارى صحابى خاص پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از ايشان نقل مى‌كند كه فرمودند :

1) . «أَنَا سَيِّدُ الْأَوَّلِينَ وَالاْخِرِينَ ، وَأَنْتَ يَا عَلِيُّ ! سَيِّدُ الْخَلائِقِ بَعْدِي ، وَأَوَّلُنَا كَآخِرِنَا وَآخِرُنَا كَأَوَّلِنَا » . مائة منقبة : ص 18 .

2) . «أَنْتَ سَيِّدٌ فِي الدُّنْيَا وَسَيِّدٌ فِي الاْخِرَةِ ، مَنْ أَحَبَّكَ فَقَدْ أَحَبَّنِي ، وَمَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ ، وَمَنْ أَبْغَضَكَ فَقَدْ أَبْغَضَنِي ، وَمَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ » . المسترشد : ص 285 ، حديث 99 .

«اين (على (عليه‌السلام)) بهترين فرد اولين و آخرين از اهل آسمان‌ها و زمين‌ها است ، و او آقا و سرور صديقان و جانشينان است»(1).

و هم‌چنين در زيارت نامه‌ى مولا مى‌خوانيم :

«سلام بر تو اى سرور و آقاى اوصيا و امين پروردگار جهانيان و آقاى راست گويان» .

5 - سيد المسلمين

سرور و آقاى مسلمانان

وجود مبارك حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌فرمايد :

«از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ده ويژگى براى من بيان شده ، شب و روز به داشتن هر يك از آن‌ها خوشحال هستم» .

اصحاب گفتند : براى ما آن‌ها را بيان كنيد .

حضرت فرمود :

«رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمودند : اى على ! تويى جانشين ، تويى وزير و خليفه‌ى من از اهل و مال ، دوست تو دوست من است و دشمن تو دشمن من است ، تو سيد و سالار مسلمانان بعد از من مى‌باشى ، تو برادر و نزديك‌ترين فرد به من هستى در روز قيامت ، تو صاحب و پرچم دار من در دنيا و آخرت هستى»(2).

1) . «هَذَا خَيْرُ الْأَوَّلِينَ وَخَيْرُ الاْخِرِينَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَأَهْلِ الْأَرَضِينَ ، هَذَا سَيِّدُ الصِّدِّيقِينَ وَسَيِّدُ الْوَصِيِّينَ » . مائة منقبة : ص 88 .

2) . «أَنْتَ سَيِّدُ الْمُسْلِمينَ بَعْدي» . خصال شيخ صدوق : ج 2 ، ص 429 ، حديث 8 .

6 - سيد المؤنين

سرور مومنان

در راستاى بررسى موضوع سيادت و سرورى اميرالمومنين (عليه‌السلام) حديث ديگرى از رسول خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را نقل مى‌كنيم كه فرمود :

«على سيد و سرور مومنان است»(1).

و هم‌چنين در زيارت نامه‌ى ايشان تصريح به همين مطلب شده است آنجا كه مى‌خوانيم :

«خدايا درود بفرست بر اميرمومنان ، مولا و سرور من كه او نگين جانشينان و سرور مومنان است»(2).

ج : برترين بانوى بهشتيان حضرت زهرا عليهاالسلام

اشاره

اين قسمت از كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) معرفى شخصيت ممتاز دخت گرامى‌شان حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام به جهانيان بوده است .

آنچه كه به انسان ارزش و مقام مى‌دهد و او را متمايز از ديگران مى‌كند ، علم و ايمان و تقوا و ملكات فاضله‌ى نفسانى است ، و با توجه به اين معيارها ، حضرت زهرا عليهاالسلام برترين و والاترين زنان جهان در لسان

1) . «عَلِيٌّ سَيِّدُ الْمُؤمِنينَ» . كافى : ج 1 ، ص 294 ، ضمن حديث 3 .

2) . «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِي وَمَوْلايَ أَمِيرِالْمُؤمِنِينَ . . . وَخَاتَمِ الْوَصِيِّينَ وَسَيِّدِ الْمُؤمِنِينَ » . بحار الانوار : ج 100 ، ص 329 ، ضمن حديث 28 .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) معرفى شده است .

اين سخن و مطلبى است كه در روايات فراوان از منابع اهل سنت نقل گرديده است ، از جمله :

1 - چهار زن برتر

پيامبر گرامى (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌فرمايد :

«برترين زنان بهشت چهار نفر هستند ؛ خديجه دختر خويلد ، فاطمه دختر محمد ، مريم دختر عمران و آسيه دختر مزاحم همسر فرعون »(1).

2 - برترين بانوى جهان

پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در بيمارى كه منتهى به رحلت‌شان گرديد ، هنگامى كه بى تابى حضرت فاطمه عليهاالسلام را مشاهده كرد ، براى تسكين دل پر درد او فرمود :

«اى فاطمه آيا راضى نيستى كه تو برترين بانوى زنان جهان ، و بانوى زنان اين امّت ، و بانوى زنان با ايمان باشى ؟»(2).

ملاحظه مى‌كنيد كه اين فضيلت‌ها «سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ، سَيِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الاُْمَّةِ ، سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْمُؤمِنِينَ » به صورت مطلق براى ايشان ذكر شده و كس

1) . مجمع الزوائد ، ج 9 ، ص 201 ؛ نظم درر السمطين ، ص 178 .

2) . مستدرك حاكم نيشابورى : ج 3 ، ص 156 .

ديگرى شريك و مساوى او قرار نگرفته است .

مفضل مى‌گويد : به امام صادق (عليه‌السلام) عرض كردم : مرا از گفتار رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با خبر سازيد كه درباره‌ى حضرت فاطمه عليهاالسلام فرمودند :

«او سالار زنان گيتى است » ، آيا منظور سالار زنان عصر خود اوست ؟

امام (عليه‌السلام) پاسخ داد :

«اين مربوط به حضرت مريم است كه سالار زنان عصر خود بود ، ولى حضرت فاطمه عليهاالسلام سالار زنان گيتى از اوّلين تا آخرين است»(1).

آرى ! رواياتى كه به صراحت بيانگر اين واقعيتند كه مقام حضرت زهرا عليهاالسلام بر ساير زنان جهان برترى دارد ، بسيار فراوان و متواترند ، و ده‌ها دانشمند و حديث شناس شيعه و سنى در كتاب‌هاى معتبر خود آن‌ها را نقل كرده‌اند(2).

د : سيد و سرور جوانان اهل بهشت

اشاره

در مورد فضيلت و منقبت امام حسن (عليه‌السلام) و امام حسين (عليه‌السلام) با وجود روايات فراوانى كه از پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) وارد شده در منابع معتبر شيعه و سنى ، امّا شايد معروف‌ترين آن‌ها همين تعبير «سيد شباب اهل الجنة» باشد . البته كه اين بيان شريف و نام گذارى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) منحصر در يك

1) . معانى الاخبار : ص 107 ، حديث 1 ؛ بحار الانوار : ج 43 ، ص 26 ، حديث 25 .

2) . شرح احقاق الحق : ج 10 ، ص 27 .

مجلس و يا يك موضوع نبوده ، بلكه به مناسبت‌هاى مختلف و در موارد گوناگون ذكر شده است .

در يكى از موارد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بعد از آن كه نماز مغرب را خواند در مسجد ماند تا زمان عشا رسيد ، و بعد از انجام فريضه‌ى عشا به اصحاب خويش فرمود :

«فرشته‌اى بر من وارد شد و سلام كرده و به من بشارت داد كه حسن و حسين سرور جوانان بهشت هستند»(1).

روايت شواهد التنزيل

حاكم حسكانى در كتاب «شواهد التنزيل» از جناب حذيفة بن يمان - كه از ياران صميمى و اصحاب با وفاى رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بوده - نقل

مى‌كند : در روزى كه آيه‌ى «فَاُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحينَ وَحَسُنَ اُولئِكَ رَفيقا»(2)

.

نازل شد ، به خدمت آن حضرت رسيدم .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آيه را برايم قرائت فرمود .

1) . صحيح ابن حبان : ج 15 ، ص 413 .

2) . (كسانى كه خدا و پيامبر را اطاعت كنند ، در روز رستاخيز) همنشين كسانى خواهند بود كه خداوند نعمت خود را بر آنان تمام كرده از پيامبران و صدّيقان و شهدا و صالحان و آن‌ها رفيق‌هاى خوبى هستند . سوره‌ى نسا ، آيه‌ى 69

پرسيدم : يا نبى اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ! اينان چه كسانى هستند كه خداوند اسامى آن‌ها را در كنار يك‌ديگر آورده است ؟

رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«اى حذيفه ! من آن نبى هستم كه اول آنان در نبوت و آخرشان در بعثتم ، و مراد از صديقين على بن ابى طالب است ؛ به اين دليل كه در آن زمانى كه خداوند مرا به رسالت برانگيخت ، او اولين تصديق كننده‌ى رسالت بود .

و مقصود از شهدا ، حمزه‌ى سيد الشهدا و جعفر طيار هستند ، و مراد از صالحين حسن و حسين سيد جوانان اهل بهشت مى‌باشند ، «وَحَسُنَ اُولئِكَ رَفيقا» مهدى زمان خويش (عجل اللّه تعالى فرجه الشريف) است(1).

استدلال اميرمومنان (عليه‌السلام)

شاهد ديگر اين كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در نامه‌ى 28 نهج البلاغه خطاب به معاويه و در جواب او با بيانى فوق العاده كه فوق كلام مخلوق است ، فضيلت خود و خانواده شان را اين گونه بازگو فرمودند :

«شما (بنى اميّه) چگونه با ما برابريد! كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از ماست و دروغ گوى رسوا از شماست(2)، حمزه شير خدا (اسد اللّه) از ماست

1) . شواهد التنزيل : ج 1 ، ص 199 .

2) . منظور ابوجهل است .

و ابوسفيان (اسد الأحلاف)(1)از شماست ، دو سيد جوانان اهل بهشت از ما هستند و كودكان در آتش افكنده از شما ، بهترين زنان جهان از ما و زن هيزم شكن(2)دوزخيان از شماست . از ناحيه‌ى ما اين همه فضيلت‌ها و از طرف شما آن همه رسوايى هاست» .

ناگفته روشن است كه انتساب سيد جوانان بهشت به امام حسن (عليه‌السلام) و امام حسين (عليه‌السلام) از مسلمات تاريخ بوده و احتياج به دليل و مدرك ندارد ، و اين چند نمونه فقط به عنوان آشنايى با بعضى وقايع تاريخى نقل شد .

1) . ابوسفيان چون قبايل گوناگون را سوگند داد تا با رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بجنگند لذا او را به مسخره شير سوگندها ناميدند .

2) . زن هيزم شكن ، امّ جميل خواهر ابوسفيان زن ابولهب و عمه‌ى معاويه است كه همه‌ى طلاها و زيور آلات خود را فروخت تا براى آزار و اذيت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)مصرف گردد .

فصل چهاردهم: غسل پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) توسط امیرالمؤمنین (علیه السلام)

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) أَمَرَهُ بِغُسْلِهِ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ جَبْرَئِيلَ يُعِينُهُ عَلَيْهِ ؟ » .

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به على (عليه‌السلام) دستور داد تا بدن مبارك او را غسل دهد و فرمود : در اين كار جبريل معين و ياور او خواهد بود ؟

گفتند : خدايا تو را گواه مى‌گيريم كه صحيح است .

حضرت ابا عبداللّه (عليه‌السلام) در خطبه‌ى تكان دهنده و آتشين خود فضيلتى ديگر از فضايل پدر بزرگوارشان حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) را بازگو كرده و ماجراى غُسل پيكر مطهر پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و چگونگى آن و وصيّت آن حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را بيان مى‌فرمايند ، اينك نگاهى به آن ايّام و روزگار غم بار و تلخ شهادت خاتم المرسلين و رحمة للعالمين (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌اندازيم .

آخرين غروب

پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آخرين لحظه‌هاى زندگى ، چشمان مبارك خود را باز نموده و فرمودند : «برادرم را صدا بزنيد تا بيايد در كنار بستر من

بنشيند »، همه فهميدند مقصود آن حضرت، على (عليه‌السلام) است .

حضرت امير (عليه‌السلام) در كنار بستر ايشان نشست ، ولى احساس مى‌نمود كه نبى خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مى‌خواهد از بستر برخيزد . لذا ايشان را از بستر بلند كرد و به سينه‌ى خود تكيه داد(1).

چيزى نگذشت كه علايم و نشانه‌هاى احتضار در وجود شريف ايشان پديدار شد و در حالى كه جمله‌ى «لا ، مع الرفيق الأعلى» را زير لب زمزمه مى‌نمود ، گويى فرشته‌ى وحى او را در هنگام قبض روح مخيّر ساخته است كه بهبودى يابد و بار ديگر به اين جهان باز گردد و يا روح ايشان را قبض كند و به سراى ديگر بشتابد .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) با گفتن اين جمله به پيك اجل رسانيده است كه مى‌خواهد به پيشگاه پروردگار خويش بشتابد و پرواز نمايد .

اميرالمومنين (عليه‌السلام) در يكى از خطبه‌هاى خود به اين مطلب تصريح كرده و مى‌فرمايند :

«چون روح رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را قبض كردند سر مباركش بر سينه‌ى

من بود ، و جان او در ميان كف من جارى شد و آن را بر روى خود كشيدم ، و خودم ايشان را غسل دادم در حالى كه ملائكه‌ى خدا مرا يارى و كمك مى‌كردند»(2).

1) . طبقات الكبرى : ج 2 ، ص 263 .

2) . نهج البلاغه : خطبه‌ى 197 .

على (عليه‌السلام) جانشين پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

مرحوم شيخ صدوق - رضوان اللّه تعالى عليه - از ابن مسعود نقل مى‌كند كه گفت : از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) پرسيدم : چه كسى شما را در هنگام وفات غسل خواهد داد ؟

حضرت فرمود :

«هر پيامبرى را وصىّ و جانشين او غسل مى‌دهد» .

عرض كردم : وصىّ شما كيست يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) ؟

فرمودند : «على بن ابى طالب وصىّ من است» .

پرسيدم : چند سال بعد از شما وى زندگانى خواهد كرد ؟

آن حضرت فرمود : «به مدت سى سال، همان طورى كه جانشين موسى (عليه‌السلام) - يوشع بن نون - سى سال بعد از موسى (عليه‌السلام) زندگى كرد»(1).

دستور غُسل پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

پيامبر خاتم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) برادر و جان خود - امير مومنان (عليه‌السلام) - را طلبيد و فرمود :

«يا على! در هنگامى كه مرگ من فرا رسيد ، شش مشك از چاهى به نام «غرس» آب بكش ، پس مرا نيكو با آن آب غسل بده ، و خودت مرا كفن كن و حنوط نما .

چون از غسل و كفن و حنوط من فارغ شدى ، پارچه‌ى كفن

1) . كمال الدين : ج 1 ، ص 27 .

(گريبان) من را بگير و هرچه خواهى در آن حال سوال كن كه هر چه بپرسى جواب تو را خواهم داد» .

آن حضرت همه‌ى اين كارها را انجام داد و فرمود :

«در آن وقت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) مرا هزار باب از علم آموخت كه از هر بابى هزار باب مفتوح مى‌شود .

و آگاه كرد من را به آنچه تا روز قيامت براى هر كسى اتفاق مى‌افتد ، پس هيچ گروهى نيست مگر اين كه مى‌دانم حق و محق آنان و گمراه شان كيست »(1).

كور شدن ديدگان

حضرت امام صادق (عليه‌السلام) روايت نموده است كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) به اميرمومنان على (عليه‌السلام) فرمود :

«يا على ! وقتى كه از دنيا رفتم مرا غسل بده و عورتم را بپوشان ؛ زيرا غير تو كسى عورت مرا نمى‌بيند مگر آن كه نابينا خواهد شد» .

پس حضرت على (عليه‌السلام) عرض كرد : يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)! چگونه شما را به تنهايى غسل دهم ؟ چاره‌اى نيست كه كسى مرا يارى كند .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در جواب فرمودند :

« جبرئيل همراه توست و كمك و يارى به تو مى‌دهد ، و بايد فضل بن عباس آب را به دست تو دهد ، و به او امر كن تا چشمان خودش را با پارچه‌اى ببندد»(2).

1) . كافى : ج 1 ، ص 296 ؛ تهذيب الأحكام : ج 1 ، ص 435 .

2) . امالى شيخ طوسى : ص 660 ، حديث 1365 .

نداهاى شيطان

چون روح از پيكر مقدس و نازنين پيام آور مهربانى‌ها مفارقت كرد ، پرده‌اى در پيش آن حضرت انداختند و على (عليه‌السلام) در كنار پيكر نشسته ، دست بر روى دست مى‌كوبيد و مى‌فشرد .

اصحاب در بيرون اتاق جمع شده و صداى شيون و ناله تمام فضاى مسجد را پُر كرده ، آب حسرت از ديدگان جارى و خاك مذلت بر سر مى‌ريختند ، ناگهان صدايى از اندرون خانه بلند شد كه كسى گوينده‌ى آن صدا را نديد امّا همگان آن ندا را شنيدند كه گفت :

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شما پاك و مطهر از دنيا رفته او را دفن كنيد و نيازى به غسل نيست .

اميرالمومنين (عليه‌السلام) كه در آن لحظه تمام عالم در اختيارش و امامت جن و انس بر عهده‌اش بود ، متوجه شد كه آن نداى شيطان است ، لذا از گمراهى مردم ترسيد و فرمود :

«دور شو اى دشمن خدا! كه خود آن حضرت امر كرده است او را غسل و كفن كنم و سپس دفن نمايم و اين سنت از براى همگان تا روز قيامت جارى است» .

آرى! گويى تمام غم و اندوه عالم در سينه‌ى على (عليه‌السلام) جمع گشته بود ، از يك سو مصيبت از دست دادن و فقدان شخصيتى مانند پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و از سوى ديگر نگرانى براى آينده‌ى جامعه اسلامى و غصب مقام خلافت و

بار سنگين مسئوليت‌هاى ايشان در اين وقايع تلخ ، سنگينى اين داغ را بيش‌تر كرده بود .

پس صدايى ديگر برخواست كه با آن صداى اول تفاوت داشت و گفت :

«اى على بن ابى طالب (عليه‌السلام)! بپوشان عورت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) خود را ، و در وقت غسل پيراهن را از تن او خارج نكن»(1).

سپس حضرت على (عليه‌السلام) مشغول غسل و تجهيز پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گرديد در حالى كه سيلاب اشك از ديدگان او جارى بود و سلام و صلوات بر آن جناب مى‌فرستاد و حضرت را از روى لباس غسل داد و زير لب زمزمه مى‌كرد :

«پدر و مادرم فداى تو باد! در حيات و بعد از موت طيّب و نيكو و پاكيزه بودى»(2).

«با درگذشت تو رشته‌ى نبوّت و وحى الهى و اخبار آسمان‌ها - كه با مرگ كسى هرگز قطع نمى‌شد - بريده و قطع گرديد ، پدر و مادرم به فداى تو باد! ما را در حضور پرودگارت ياد كن و هرگز فراموش منما»(3).

دست‌هاى آلوده و كثيف

نكته بسيار مهم ، نقش اصحاب و ياران پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در اوضاع و احوال آن روز بوده ، كه به جاى اين كه در عزاى خاتم المرسلين عزادار باشند و

1) . تهذيب الاحكام : ج 1 ، ص 468 ، حديث 1535 .

2) . طبقات الكبرى : ج 2 ، ص 277 .

3) . نهج البلاغه : ضمن خطبه‌ى 235 .

از اين مصيبت درمانده و مستاصل گشته باشند ، به فكر چاره انديشى براى مقام و منصب و حكومت دارى نا به حق بودند .

مرحوم شيخ مفيد قدس‌سره و مرحوم شيخ طبرسى قدس‌سره و ساير محدثان شيعه و سنى در احوالات آن روز نقل كرده‌اند :

بعد از رحلت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) منافقان مهاجر و انصار مانند : ابوبكر ، عمر ، عبدالرحمان بن عوف و . . . بدن مطهر آن حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را در همان حال گذاشته و اهل بيت ايشان را رها كردند و هيچ به تعزيت آن نپرداختند و مشغول مراسم خاك‌سپارى و تجهيز پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نگرديدند .

آنان در سقيفه‌ى بنى ساعده ، دور هم جمع شده و به شور و مشورت در اين موضوع پرداخته به حدى كه اكثر آنان حتى به نماز بر جنازه‌ى آن حضرت نرسيدند .

اميرالمومنين (عليه‌السلام) شخصى را به نزد آنان فرستاد تا آن كه براى نماز بر پيكر نبى خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حاضر شوند ، امّا هنگامى از مكان خود خارج شدند كه با هم اتفاق نموده و خليفه را برگزيده بودند! .

وقتى بيعت با ابوبكر تمام شد ، شخصى به نزد حضرت على (عليه‌السلام) آمد - در حالى كه آن بزرگوار بيل در دست داشته و مشغول ساخت قبر شريف حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)بودند - گفت : يا على! منافقان صحابه از ترس آن كه مبادا شما از كار خود فارغ شويد و نتوانند كار خود را انجام دهند و حق شما را غصب كنند ، زود خليفه را گزينش كرده‌اند .

مولى الموحدين (عليه‌السلام) آن بيل را كه در دست بود به زمين گذاشت و آيات سوره‌ى عنكبوت را تلاوت فرمود(1)(2).

احتجاج‌هاى اميرالمومنين (عليه‌السلام)

چه روزگاران تلخ و سختى بر آقاى مظلومان گذشت كه حضرت را مجبور سازد برترى‌ها و فضايل خود را ياد آور شود ، البته كه آن گروه كور دل در خواب نبودند بلكه خود را به خواب زده و اداى نابينا و ناشنوا را درمى‌آوردند .

امير مومنان (عليه‌السلام) در روز شورا حجّت‌هايى را براى منافقان القا مى‌كرد و مى‌فرمود :

«آيا در ميان شما كسى هست به غير من كه حضرت رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را غسل داده باشد به همراه ملائكه‌ى مقرّبين ، در حالى كه گل‌ها و عطرهاى بهشتى آورده و از جانب من اعضاى آن حضرت را مى‌گردانيدند ؟ » .

همگان گفتند : نه .

باز فرمود :

1) . سوره‌ى عنكبوت ، آيات 1 - 4 ؛ آيا مردم پنداشته‌اند كه تا گفتند : ايمان آورديم ، رها مى‌شوند و مورد آزمايش قرار نمى‌گيرند ؟ به يقين كسانى را كه پيش از اينان بودند آزموديم ، تا خدا آنان را كه راست گفته‌اند معلوم دارد و دروغگويان را نيز معلوم كند . آيا كسانى كه كارهاى سوء مى‌كنند ، مى‌پندارند كه بر ما پيشى خواهند جست ؟ چه بد داروى مى‌كنند .

2) . ارشاد شيخ مفيد : ج 1 ، ص 189 ؛ اعلام الورى : ص 137 و 138 ؛ احتجاج : ج 1 ، 157 .

«آيا در ميان شما كسى جز من هست كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را كفن كرده و با دست خود او را دفن كند ؟ » .

پاسخ دادند : نه .

در ادامه فرمود :

«آيا به غير از من كسى در ميان شما هست كه حق تعالى به او تعزيّت فرستاده باشد در وقتى كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از دنيا رفت ؟

صدايى مى‌شنيدم بى آن كه او را ببينم كه مى‌گويد : پروردگار شما را سلام رسانيده و پيغام تسليت و تعزيت براى‌تان فرستاده است» .

گفتند : نه .

بار ديگر آن حضرت با دلى پر خون فرمود :

«آيا در ميان شما كسى هست كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) حنوط بهشت را به او داده باشد و بگويد : آن را سه قسمت كن ، و يك ثلث را براى من و يك ثلث براى خودت و يك ثلث براى دخترم نگه دار ؟ » .

گفتند : نه .

دگر بار فرمود :

«آيا در ميان شما كسى هست كه عهد و سابقه‌اش با رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)

بيش‌تر و نزديك‌تر از من باشد ؟ » .

گفتند : نه(1).

1) . مراجعه شود به امالى شيخ طوسى : ص 547 ، مناقب خوارزمى : ص 225 ؛ احتجاج : ج 1 ، ص 323 و 327 و 334 .

به راستى چه كسى به غير از على (عليه‌السلام) صاحب اين همه مقامات ، امتيازات و فضايل است ؟ بلكه بالاتر از اين ، چه كسى هست كه حتى قدرت و توان احصا و شمارش آن برترى‌ها را داشته باشد .

فصل پانزدهم: قرآن و عترت (علیهم السلام)

اشاره

«أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) قَالَ فِي آخِرِ خُطْبَةٍ خَطَبَهَا : إِنِّي تَرَكْتُ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ ؛ كِتَابَ اللَّهِ وَأَهْلَ بَيْتِي ، فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا » .

آيا مى‌دانيد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در آخرين خطبه‌اش فرمود : من در ميان شما دو امانت گران بها مى گذارم ؛

كتاب خدا و اهل بيتم ، به آن دو تمسك كنيد كه هيچ گاه

گمراه نمى‌شويد ؟

گفتند : خدايا! تو را گواه مى‌گيريم كه درست است .

حديث «ثقلين»

از جمله احاديثى كه بر مرجعيت دينى ، معنوى ، علمى و اخلاقى اهل بيت (عليهم‌السلام) و هم چنين شايستگى حجيّت سنّت آنان دلالت دارد ، حديث مشهور «ثقلين» است ، حديثى كه مورد اتفاق همه‌ى مذاهب اسلامى - اعم از شيعى و سنّى - است و هر يك از آن‌ها به گونه‌اى به اين حديث تمسك مى‌كنند .

حديث ثقلين درباره‌ى جايگاه قرآن كريم و اهل بيت پيامبر (عليهم‌السلام) در

دين اسلام است كه حكايت از وصيّت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و سفارش ايشان به امتش براى هدايت و رستگارى تا قيام قيامت دارد و بايد همگان تمسك به قرآن و عترت نمايند كه اين دو همواره در كنار يك‌ديگرند .

شيعيان با تكيه بر اين حديث ، معتقد به لزوم جايگاه امامت و عصمت امامان (عليهم‌السلام) و نيز دوام امامت در همه‌ى زمان‌ها هستند .

متن حديث

اشاره

اين حديث شريف در نقل‌هاى مختلف با عبارت‌هاى گوناگون آمده است ، امّا اختلاف تنها در جزئيات بوده و محتوا و مفهوم همه‌ى آن‌ها يك چيز مى‌باشد .

حديث «ثقلين» در نقل عامه

الف : در يكى از معتبرترين كتب اهل سنت اين طور روايت شده است كه زيد بن ارقم نقل مى‌كند :

روزى رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كنار بركه‌ى آبى به نام «خم» بين مكه و مدينه ايستاد و براى جمعيّت خطبه‌اى خواند ، در آن خطبه بعد از حمد و ثناى الهى و موعظه و تذكّر ، فرمود :

«اى مردم! همانا من بشرى هستم كه نزديك است پيك الهى جان مرا گرفته و اجابت دعوت حق نمايم . من در ميان شما دو چيز گران‌بها مى‌گذارم :

اوّل آن‌ها كتاب خدا كه در آن هدايت و نور است ، كتاب خدا را گرفته و بدان تمسّك كنيد» .

سپس فرمود :

«دوّم اهل بيتم ، شما را سفارش مى‌كنم در حق اهل بيتم » و اين جمله را سه بار تكرار فرمود . . .(1).

ب: رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) افراد نا آگاه را صدا زده و غافلان را مورد خطاب قرار داد و با صداى بلند و رسا فرمود :

«أَيُّهَا النَّاس! إِنِّي تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا ؛ كِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي» .

اى مردم! من در ميان شما چيزى گذاردم كه اگر آن را در اختيار گيريد هرگز گمراه نخواهيد شد : كتاب خدا و عترت و اهل بيتم(2)

السمطين : ص 232 .

.

حديث «ثقلين» در نقل شيعه

ج: در كتاب شريف «كافى» كه از كتب اربعه و اصلى شيعه مى‌باشد چنين آمده كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«من در ميان شما دو چيز باقى مى‌گذارم كه اگر آن‌ها را دستاويز قرار دهيد ، هرگز گمراه نخواهيد شد : كتاب خدا و عترتم اهل بيتم هستند .

1) . صحيح مسلم : ج 7 ، ص 122 و 123 .

2) . رجوع كنيد به : صحيح ترمذى : ج 2 ، ص 308 ؛ تفسير ابن كثير : ج 4 ، ص 113 ؛ نظم درر

اى مردم بشنويد! من به شما رساندم كه شما در كنار حوض بر من وارد مى‌شويد ، پس من از شما در باره‌ى رفتارتان با اين دو يادگار ارزشمند سؤل خواهم كرد ، يعنى كتاب خدا و اهل بيتم»(1).

راويان حديث «ثقلين»

اين حديث چون قطعى الصدور و از متواترات است ، جماعت كثيرى از اصحاب رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) آن را نقل كرده‌اند شخصيت هايى از قبيل :

1 - حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام)(2).

2 - زيد بن ارقم ؛ اين حديث به شش طريق از او در كتب معتبر

نقل شده(3).

3 - زيد بن ثابت(4).

4 - جابر بن عبداللّه انصارى(5).

5 - ابوذر غفارى(6).

1) . كافى : ج 1 ، ص 294 .

2) . كنز العمال : ج 14 ، ص 77 ، حديث 37981 .

3) . سنن الكبرى نسايى : حديث 8148 ؛ معجم كبير طبرانى : ج 5 ، ص 186 .

4) . معجم كبير طبرانى : ج 5 ، ص 166 ؛ مسند احمد بن حنبل : ج 5 ، ص 183 .

5) . صحيح ترمذى : ج 5 ، ص 328 .

6) . المؤلف والمختلف : ج 2 ، ص 1046 .

6 - ابوسعيد خدرى(1).

7 - حذيفة بن اسيد غفارى(2).

8 - ابوهريره(3).

9 - عبداللّه بن حنطب(4).

10 - جبير بن مطعم(5).

و عده‌اى ديگر از اصحاب و ياران پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه تعداد آنان بيش از 25 نفر است(6).

علامه‌ى كبير «مرحوم مير حامد حسين هندى رحمه‌الله» - كه از نوابغ علماى

شيعه و حاميان بزرگ مكتب اهل بيت (عليهم‌السلام) بوده - ، حدود دويست نفر از روات حديث مذبور را اعم از صحابه و تابعين و راويان طبقه‌ى بعدى را در كتاب عقبات الانوار ذكر كرده است(7)، و برخى بزرگان در اين زمينه كتاب‌هاى مستقل نوشته‌اند كه خوانندگان براى تحقيق بيش‌تر به آن كتب مراجعه كنند .

1) . مسند احمد بن حنبل : ج 5 ، ص 13 و 17 و 26 و 59 .

2) . معجم كبير طبرانى : ج 3 ، ص 180 .

3) . كشف الاستار : ج 3 ، ص 223 .

4) . اسد الغابه : ج 3 ، ص 223 .

5) . ظلال الجنة : حديث 1465 .

6) . فيض القدير : ج 3 ، ص 14 .

7) . مراجعه شود به كتاب نفحات الازهار : جلد اول و دوم .

زمان و مكان صدور حديث «ثقلين»

در اين كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) اين كلام گهربار را در چه زمان و مكانى بيان فرمودند ، اختلاف است .

اين احتمال كه رسول اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مكان‌هاى متعدد و مناسبت‌هاى گوناگون به ويژه در آخرين روزهاى عمر شريف ، بارها به جايگاه مهم قرآن و عترت اشاره كرده باشند ، با وجود نقل‌هاى متعدد ، تقويت مى‌شود .

برخى احتمالات از حيث زمان و مكان به شرح زير است :

1 - در روز عرفه سوار بر شتر در حجة الوداع(1).

2 - در كنار غدير خم و قبل از بيان حديث غدير(2).

3 - هنگام نماز جماعت در مسجد خيف ، در آخرين روز از ايام تشريق(3).

4 - بر فراز منبر(4).

5 - در بستر بيمارى ، آن گاه كه اصحاب بر بالين پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) گرد آمده بودند(5).

1) . احتجاج : ج 1 ، ص 391 .

2) . كمال الدين : ج 1 ، ص 234 ، حديث 45 .

3) . بصائر الدرجات : ص 412 - 414 .

4) . امالى شيخ صدوق : ص 62 .

5) . صواعق المحرقه : ص 150 .

واكاوى نكات مهم حديث

اشاره

اگر در محتواى اين حديث شريف تامل شود ، بدون شك مفاهيم و حقايق نهفته در آن براى ما مشخص خواهد ، اكنون به طور اختصار و گذرا قسمتى از آن نكات و حقائق را بررسى مى‌كنيم :

1 - منظور از اهل بيت (عليهم‌السلام) چه كسانى هستند ؟

فهم اين نكته چندان مشكل نيست و هركس اندكى تامل و تفكر در محتواى حديث داشته باشد به خوبى به دست خواهد آورد كه چه كسانى ثقل اصغر معرفى شده‌اند .

آنان بايد لياقت و شرايط رهبرى و اداره‌ى جامعه‌ى اسلامى را داشته باشند و در عين حال از خطا و لغزش و گناه دور باشند ، همان طورى كه ثقل اكبر (قرآن كريم) اين ويژگى‌ها را دارد .

بدون شك منظور از اهل بيت (عليهم‌السلام) همان كسانى هستند كه در سوره‌ى احزاب نسبت به تطهير آن‌ها و دور بودن از هرگونه پليدى و گناه آنان ، فرموده :

«إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا»(1).

خداوند مى‌خواهد گناه و پليدى را فقط از شما اهل بيت دور كند و شما را كاملاً پاك سازد .

1) . سوره‌ى احزاب ، آيه‌ى 33 .

اهل بيت (عليهم‌السلام) كسانى هستند كه خداى سبحان در سوره‌ى نسا از آنان به صاحبان امر واقعى تعبير كرده و بر اطاعت مطلق مسلمانان از آن‌ها تاكيد فرموده است(1)

«يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِى الْأَمْرِ مِنكُمْ» .

، و در سوره‌ى نحل آن‌ها را اهل ذكر واقعى امت معرفى نموده(2)، آنان همان راست‌گويان و صادقان حقيقى هستند كه به همراهى بى چون و چرا امت اسلامى با آن‌ها دستور فرموده است(3)

«يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوااتَّقُوا اللَّهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّدِقِينَ» .

.

علاوه بر آيات قرآن كريم ، در بسيارى از موارد مصداق اهل بيت (عليهم‌السلام) معيّن و مشخص شده است ، و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) بارها و در موارد متعدد ، حضرت على ، حضرت فاطمه ، امام حسن ، امام حسين و امامانى از نسل آن حضرت - عليهم صلوات اللّه - را به عنوان اهل بيت خود معرفى كرده بودند .

مرحوم شيخ صدوق رحمه‌الله در كتاب «كمال الدين» از امام صادق (عليه‌السلام) نقل مى‌كند كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ادامه‌ى حديث ثقلين فرمودند :

«همانا اين دو (كتاب خدا و عترت پيامبر) از يك‌ديگر جدا نمى‌شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند ، به مانند اين دو ، سپس حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) دو انگشت اشاره‌ى خود را به هم چسبانيد .

در اين هنگام جابر بن عبداللّه انصارى برخاست و گفت : اى پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عترت شما چه كسانى هستند ؟

1) . سوره‌ى نساء ، آيه‌ى 59

2) . سوره‌ى نحل ، آيه‌ى 43 «فَسْٔلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ» .

3) . سوره‌ى توبه ، آيه‌ى 119

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود : (عترت من) على ، حسن ، حسين و امامان از اولاد حسين تا روز قيامت هستند»(1).

2 - دو شى‌ءِ گران بها (ثقل)

واژه‌ى «ثقل» در مقابل سبك به معناى هر چيز سنگين است ، امّا چرا پيامبر گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) تعبير به ثقلين فرموده است ؟

در جواب مى‌توان موارد ذيل را بيان كرد :

الف : عمل و تمسك به دستورات قرآن و عترت كار بسيار دشوارى است .

ب : به خاطر ارزش و اهميت بسيار بالاى آن‌ها بود كه نفيس و گرانقدر ناميده شده‌اند(2).

ج : برخى «ثقل» را به معناى بار سفر آخرت گرفته و گفته‌اند : هر فردى خواهان سعادت و رستگارى است بايد در اين مسير بار سنگين به دوش بكشد و بدين وسيله سعادت‌مند گردد .

3 - جدايى ناپذيرى قرآن و اهل بيت (عليه‌السلام)

طبق اين حديث ، قرآن و عترت تا روز قيامت از يك‌ديگر جدا نمى‌شوند كه از تعبيرات متفاوت رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) همين معنا استفاده

1) . كمال الدين : ج 1 ، ص 233 ، باب 22 .

2) . لسان العرب : ج 2 ، ص 114 .

مى‌شود ، آن جايى كه فرمود :

«عَلِيٌ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍّ»(1).

و خود حضرت اميرالمومنين (عليه‌السلام) مى‌فرمايند :

«خداوند متعال ما (اهل بيت (عليهم‌السلام)) را همراه قرآن قرار داده است ، ما از قرآن جدا نمى‌شويم و قرآن هم از ما جدا نمى‌گردد»(2).

4 - هدايت مطلق و رسيدن به سعادت

تعبير به «لن تضلّوا»كه با «ابداً» هم تاكيد شده است حاكى از اين وعده مى‌باشد كه اگر امت اسلامى مطيع قرآن كريم و اهل بيت (عليهم‌السلام) باشند ، هرگز گمراه نخواهند شد .

5 - عصمت اهل بيت (عليهم‌السلام)

از جمله امورى كه به وضوح از اين حديث استفاده مى‌شود ، مقام عصمت براى اهل بيت پيامبر (عليهم‌السلام) است ؛ چسبيدن و كنار هم آمدن عترت با قرآن ، قرآنى كه خداوند درموردش مى‌فرمايد :

«در اين كتاب هيچ گونه باطل نه از پيش رو نه از پشت سر به سراغ او نمى‌آيد ، چرا كه از سوى خداوند حكيم و شايسته نازل شده است»(3)

و 42 .

.

1) . ينابيع المودة : ص 285 .

2) . اصول كافى : كتاب الحجة ، ج 1 ، ص 191 ، حديث 5 .

3) . سوره‌ى فصلت ، آيه‌ى 41

در نتيجه هيچ باطلى در هر دوى آنان نبايد باشد ؛ چرا كه تا روز قيامت در كنار يك‌ديگر و عهده‌دار رهبرى و هدايت جامعه‌ى اسلامى هستند ، و واضح است كه عهده‌داران چنان مقامى بايد معصوم باشند تا مردم بتوانند حق رجوع در همه‌ى امور به آنان را داشته باشند و اِلاّ فلسفه‌ى رسالت و نبوت از بين مى‌رود .

6 - حجيّت قرآن و عترت (عليهم‌السلام)

همان گونه كه قرآن حجت و نيز بيان كننده‌ى همه چيز است ، اهل بيت (عليهم‌السلام) نيز حجت مى‌باشند ، و بيان كننده‌ى همه‌ى حقايق امور هستند ، بنابراين ، قول و فعل و تقرير ذوات مقدسه‌ى اهل بيت (عليهم‌السلام) به طور كلى بر همگان حجّت است .

7 - بقاى عترت تا روز قيامت

جمله‌ى «لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ» دلالت بر بقاى عترت طاهره تا روز قيامت دارد ؛ زيرا در صورتى كه زمان از امام خالى شود ، لازم مى‌آيد بين كتاب و عترت اختلاف و جدايى حاصل شود ، و اين با صريح حديث منافات دارد .

اين نكته بر وجود امامت حضرت مهدى - عجل اللّه تعالى فرجه شريف - صحّه مى‌گذارد كه زمين خالى از حجّت خدا نيست اگر چه او از ديدگان غايب باشد .

اين‌ها مواردى از نكات دقيق حديث «ثقلين» مى‌باشد كه البته تمام نكته‌ها نيست ؛ چون در اين نوشتار بنا بر اختصار است و الاّ مواردى از جمله :

اعلميّت اهل بيت (عليهم‌السلام) بر ديگران ؛

لزوم تمسك به هر دو ؛

جامعيت كتاب و عترت (عليهم‌السلام) ؛

عدم تعارض بين قرآن و اهل بيت (عليهم‌السلام) ؛

و . . . ديگر امور را مى‌توان اضافه نمود .

سخن پايانى

جاى بسى تعجب و در نتيجه داغى بر سينه‌ى تك تك مسلمانان حقيقت‌جو و دوست‌داران مكتب اسلام و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) است كه با وجود

اين همه تاكيد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)مبنى بر لزوم با هم بودن قرآن و عترت (عليهم‌السلام) براى رسيدن به سعادت و عدم جدايى آنان تا روز قيامت ، چگونه برخى از اصحاب به خود اجازه داده و در حضور رسول (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)گفتند : حسبنا كتاب اللّه ؛ كتاب خدا براى ما كافى است!!(1).

حال اگر آن نسبتى كه به پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) داده شد - كه از ذكر آن شرم دارم - را در نظر نگيريم ، چگونه مى‌شود بين اين دو را جمع كرد كه شخص

1) . طبقات الكبرى : ج 2 ، ص 243 ؛ صحيح بخارى : ج 7 ، ص 9 .

پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) تصريح مى‌فرمايد : «قرآن و عترت هر دو در كنار هم لازم است» ، امّا ديگران به صراحت تمام بگويند :لزومى به هردو نيست و فقط قرآن براى ما كافى است ؟ !

فصل شانزدهم: دوستی با علی (علیه السلام) ملاک دوستی با خدا و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)

اشاره

«يَقُولُ : مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِي وَيُبْغِضُ عَلِيّا فَقَدْ كَذَبَ! لَيْسَ يُحِبُّنِي وَهُوَ يُبْغِضُ عَلِيّا ، فَقَالَ لَهُ قَائِلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ! وَكَيْفَ ذَلِكَ ؟ قَالَ : لِأَنَّهُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ ، مَنْ أَحَبَّهُ فَقَدْ أَحَبَّنِي ، وَمَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ ، وَمَنْ أَبْغَضَهُ فَقَدْ أَبْغَضَنِي ، وَمَنْ أَبْغَضَنِي فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ ؟ » .

(شما را به خدا بگوييد اين را هم شنيده‌ايد كه رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)) فرمود : هر كس دوستى مرا ادعا كند در حالى كه با على دشمنى دارد دروغ گفته است ؛ زيرا دوستى من با

دشمنى على در يك دل نمى‌گنجد .

در اين هنگام شخصى سوال كرد : يا رسول اللّه (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله)! چگونه محبت تو با دشمنى على (عليه‌السلام) نمى‌سازد ؟ فرمود : زيرا على از من و من از على هستم ، هر كه او را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر كس مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته ، و هر كس على را دشمن بدارد با من دشمنى نموده و هر كس با من دشمنى كند خدا را دشمن

داشته است .

گفتند : خدايا! تو را گواه مى‌گيريم كه شنيديم .

حب و بغض

حضرت امام حسين (عليه‌السلام) آخرين بخش از كلام گهربار خود را اختصاص به مساله‌ى حب و بغض و جايگاه دوستى و دشمنى نسبت به امام المتقين اميرالمومنين (عليه‌السلام) داده ، و استناد مى‌كنند به فرمايشات پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در مورد حضرت على (عليه‌السلام) كه آگاه باشيد!! ملاك دوستى خداوند ، دوستى و محبت على (عليه‌السلام)است ، و ملاك و معيار دشمنى با خداى سبحان ، دشمنى و عداوت با على بن ابى طالب (عليه‌السلام) مى‌باشد .

اين يك امر عقلى و عرفى است كه انسان هر كه را دوست مى‌دارد بايد از او اطاعت كند و خواسته‌ها و دستورات او را انجام دهد .

قرآن كريم مى‌فرمايد :

«قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ»(1).

اى پيامبر ما! بگو : اگر خدا را دوست داريد ، از من پيروى كنيد تا خداوند نيز شما را دوست بدارد .

بنابراين ، محبت بايد سبب اطاعت و بندگى شود و اگر اين گونه نباشد ، آن شخص در محبتش صادق نيست .

پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) همين مطلب را گوش زد مى‌فرمايند كه هر كس دوستى مرا ادعا مى‌كند در حالى كه على بن ابى طالب (عليه‌السلام) را دوست نداشته باشد ، او دروغ مى‌گويد و هرگز محبت من - پيامبر - را هم در سينه ندارد ؛ چرا كه تبعيت و پيروى از دستور ايشان ننموده است .

1) . سوره‌ى آل عمران ، آيه‌ى 31 .

از طرفى آيا مى‌شود كسى كه ايمان و اعتقاد به خداوند و روز قيامت داشته ، و محبّت خدا و رسولش در قلب او رسوخ كرده است ، امّا نسبت به نزديك‌ترين افراد پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و عزيزترين اشخاص در نزد ايشان بغض و كينه داشته باشد ؟

و هم‌چنين آيا مى‌تواند دشمنان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) را دوست داشته باشد ؟

هرگز چنين چيزى ممكن نيست هم از حيث عقلى و هم از منظر آيات و روايات قابل جمع نمى‌باشد .

آزمايش دل‌ها

امام باقر (عليه‌السلام) به نقل از امير مومنان (عليه‌السلام) در باره‌ى آيه‌ى شريفه : «ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ»(1)فرمود :

«هرگز دوستى و دشمنى ما در يك قلب جمع نمى‌شود ؛ زيرا خداوند درون هيچ كسى دو قلب قرار نداده است تا با يكى قوم و گروهى را دوست بدارد ، و با قلب ديگر ، دشمنان‌شان را دوست بدارد »(2).

« هر كس مى‌خواهد بداند در ادعاى خود بر محبت ما صادق است ، اگر ديد هم به ما و هم به دشمن ما محبت دارد ، پس بداند كه از ما نبوده و ما هم از او نيستيم »(3).

1) . خداوند براى هيچ كس دو قلب در درونش قرار نداده . سوره‌ى احزاب ، آيه‌ى 4 .

2) . امالى شيخ مفيد : ص 233 .

3) . امالى شيخ طوسى : ص 149 .

در نتيجه آن گروهى كه ادعا مى‌كنند دوستى و محبت پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در قلوب آنان رخنه كرده ، اگر ذره‌اى نسبت به اهل بيت (عليهم‌السلام) دشمنى داشته باشند ، و يا به اندازه‌ى قطره‌اى دشمنان اهل بيت (عليه‌السلام) را دوست بدارند ، در ادعاى خود دروغ گو و باطل انديش هستند .

و جالب اين كه طبق بعضى از روايات «بوى بهشت از فاصله‌ى هزار سال راه حس مى‌شود ، امّا آن كسانى كه بغض اهل بيت پيامبر (عليهم‌السلام) را داشته باشند نه تنها وارد بهشت نمى‌شوند بلكه بوى عطر آن را هم استشمام نخواهند نمود»(1).

اهميت مساله‌ى حبّ و بغض

حبّ و بغض به معناى دوستى با دوستان خدا و دشمنى با دشمنان خداوند است . در روايات فراوانى اهميّت اين موضوع بيان شده ، و رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) تاكيد و سفارش به آن نموده است تا حدّى كه امام باقر (عليه‌السلام) در تعريف معناى دين مى‌فرمايد : «آيا دين چيزى غير از حبّ و بغض است ؟»(2).

حبّ اهل بيت (عليهم‌السلام) و بغض دشمنان آنان در روايات بسيارى مورد سفارش قرار گرفته و البته ثمرات متعددى براى آن ذكر گرديده است .

1) . تفسير كبير فخر رازى : ج 4 ، ص 221 .

2) . المحاسن : ج 1 ، ص 409 ؛ تفسير فرات كوفى : ص 340 ؛ بحار الانوار : ج 68 ، ص 63 ، ضمن حديث 114 .

ملاك قبولى اعمال

مرحوم طبرسى در «مجمع البيان» از كتاب «شواهد التنزيل» اين روايت را از پيامبر اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نقل مى‌كند :

«خداوند ريشه‌هاى پيامبران را از هم جدا آفريد ، امّا من (پيامبر) و على از يك ريشه و درخت هستيم ، من ريشه‌ى يك درخت و على به منزله‌ى شاخه‌هاى آن است ، و فاطمه جنبه‌ى تلقيح و نطفه بندى آن را دارد ، و حسن و حسين ميوه‌هاى اين درخت پر بركت ، و شيعيان ما هم به مانند برگ‌هاى اين درخت مى‌باشند .

اگر بنده‌اى از بندگان ما در بين صفا و مروه هزار سال عبادت كند ، و دوباره هزار سال ديگر عبادت كند و در مرحله‌ى سوم هزار سال ديگر عبادت كند (يعنى در مجموع سه هزار سال عبادت كند) به گونه‌اى كه از شدت عبادت همچون مشك كهنه‌ى خشكيده‌اى شود ، امّا محبت و مودّت ما را درك نكند ، خداوند او را با صورت در آتش جهنم مى‌اندازد»(1).

يعنى عبادات سه هزار ساله‌ى شخص آن هم در بهترين مكان مقدس براى او هيچ سودى نخواهد داشت ، و آن چيزى كه سبب قبولى اعمال و عبادات مى‌گردد ، حبّ پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) و اميرالمومنين (عليه‌السلام) و اولاد آن حضرت (عليهم‌السلام)است .

1) . مجمع البيان : ج 9 ، ص 28 .

جايگاه اميرالمومنين (عليه‌السلام) در آسمان و زمين

اين روايت از پيامبر گرامى اسلام (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) نقل شده كه در عظمت شان و مقام حضرت على (عليه‌السلام) فرمودند :

«على در آسمان هفتم براى اهل آن جا مى‌درخشد همان طورى كه خورشيد براى اهل زمين فروزندگى دارد ، و در آسمان دنيا براى اهل زمين همانند ماه در شب تاريك تابش دارد» .

سپس فرمود :

«خداوند به على چنان سهمى از فضيلت عنايت كرده است كه اگر بر اهل زمين پخش گردد همه‌ى آن‌ها را فرامى‌گيرد .

على نزد حق تعالى پسنديده و در نزد فرشتگان پاكيزه و عظيم الشان است ، على از نزديكان و مقربان درگاه من و يار صميمى و وفادار نسبت به من است ، او ظاهر و چراغ روشنايى بخشم و همچنين بهشت من است كه پروردگارم مرا با او مانوس نمود» .

و در ادامه فرمود :

«عَلِيٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْ عَلِيٍ ، مَنْ تَوَلَّى عَلِيّا فَقَدْ تَوَلاّنِي ، حُبُّ عَلِيٍّ نِعْمَةٌ وَاتِّبَاعُهُ فَضِيلَةٌ » .

على از من است و من از على هستم ، هر كس ولايت او را قبول كند ولايت مرا پذيرفته ، دوستى با او نعمت ، و پيروى كردن از او فضيلت و برترى است(1).

1) . امالى شيخ صدوق : مجلس دوم ، حديث 7 ؛ روضة الواعظين : ج 1 ، ص 110 .

در پس اين جملات ، پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فضايل بسيارى را ذكر كرده و مى‌شمارند كه در اين جا به جهت اختصار فقط به قسمت شاهد بحث ، يعنى محبت و دوستى ايشان اشاره شد .

دوستى على (عليه‌السلام) ايمان و دشمنى على (عليه‌السلام) كفر

محبّت و مودت نسبت به اميرالمومنين (عليه‌السلام) اكسير و كيميايى است كه گناه را به طلاى نيكو تبديل مى‌كند و خوشا به حال شيعيان و دوستان آن حضرت كه غرق در رحمت پروردگارند ، و بدا به حال دشمنان و آنان كه از ولايت حضرت بهره‌اى نبرده‌اند ؛ زيرا از رحمت بى كران الهى به دور هستند .

اباصلت هروى نقل مى‌كند كه از حضرت رضا (عليه‌السلام) شنيدم ، و ايشان از

پدران‌شان روايت نمودند كه حضرت على (عليه‌السلام) فرمود :

از رسول خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) شنيدم و او از خداى تبارك و تعالى شنيد كه فرمود :

عَلِيُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ حُجَّتِي عَلَى خَلْقِي ، وَنُورِي فِي بِلادِي ، وَأَمِينِي عَلَى عِلْمِي ، لا اُدْخِلُ النَّارَ مَنْ عَرَفَهُ وَإِنْ عَصَانِي ، وَلا اُدْخِلُ الْجَنَّةَ مَنْ أَنْكَرَهُ وَإِنْ أَطَاعَنِي.

على بن ابى طالب حجت من بر مخلوقات ، نور من در ميان سرزمين‌ها ، و امين من بر علم و دانش من است ، هر كس على را بشناسد گر چه مرا معصيت كند او را داخل آتش نمى‌كنم ، و هر كس على را انكار كند گرچه مرا اطاعت كند ، او را به بهشت راه نمى‌دهم(1).

1) . ارشاد القلوب : ج 2 ، ص 82 ؛ بحار الأنوار : ج 27 ، ص 116 ، حديث 91 .

زمخشرى از علماى بزرگ اهل سنت ، بعد از ذكر اين حديث مى‌گويد :

اين رمز و علامت خوبى است ؛ زيرا دوستى على ايمان كامل است و به ايمان كامل گناهان ضررى نمى‌زنند(1).

اين كه در اين حديث فرموده : «وإن عصاني» گرچه مرا معصيت كند او را داخل در آتش نمى‌كنم ، يعنى او را به خاطر بزرگداشت حضرت على (عليه‌السلام) مى‌آمرزم و به خاطر ايمانش داخل بهشت مى‌كنم ، پس او به سبب ايمان سزاوار بهشت است و به خاطر محبت و دوستى على (عليه‌السلام) سزاوار آمرزش

و بخشش مى‌باشد .

و اين كه فرموده : «ولا اُدخل الجنة» گر چه اطاعت من (خدا) را كند ، وى را داخل بهشت نمى‌كنم ؛ زيرا كسى كه ولايت و محبت حضرت على (عليه‌السلام) را نداشته باشد اصلاً ايمان ندارد و اطاعتى كه از خدا كرده در حقيقت روح و حقيقت نداشته و اطاعت مجازى بوده است .

آن كس كه محبت حضرت را دارد در واقع خداى را اطاعت و عبادت كرده و كسى كه خداوند را اطاعت كند اهل نجات است ، در نتيجه آن كس كه فقط دوستى على (عليه‌السلام) را در دل دارد اهل نجات است .

پس معلوم شد دوستى على (عليه‌السلام) ايمان و دشمنى ايشان كفر است ، و روز قيامت جز اين دو طايفه دوست و دشمن نيستند ، دوست او گناهانش آمرزيده مى‌شود لذا حسابى ندارد و بدون حساب وارد بهشت

1) . مشارق الأنوار : ص 101 .

مى‌شود ، و دشمن او چون ايمان ندارد به دور از رحمت پروردگار خواهد بود و سرانجامش آتش و عذاب خالد است .

لذا دشمنان اميرالمومنين (عليه‌السلام) به هلاكت مى‌رسند و لو آن كه كارهاى خوب‌شان به اندازه‌ى كارهاى نيكوى همه‌ى بندگان باشد .

محبّت اميرالمومنين (عليه‌السلام) گذر نامه عبور از آتش جهنم

با كمى دقت و تامل در حديث گذشته ، فهميده مى‌شود كه سنگ محك و ميزان در سراى قيامت محبّت و مودّت خاندان عصمت و طهارت (عليهم‌السلام) است ، حال كلام پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) كه اميرالمومنين (عليه‌السلام) را قسيم بهشت و جهنم معرفى كردند بهتر قابل درك و فهم مى‌گردد .

ابن شهر آشوب رحمه‌الله از طريق اهل سنت از جناب ابن عباس نقل كرده است كه گفت : به پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عرض كردم :

آيا گذشتن از آتش جهنم برگه‌ى عبور و گذرنامه لازم دارد ؟

حضرت فرمود : «بلى» .

سوال كردم : آن چيست ؟

فرمود :

«حُبَ عَلِيِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ » .

محبت و دوستى على بن ابى طالب (عليه‌السلام)(1).

1) . مناقب آل ابى طالب (عليهم‌السلام) : ج 2 ، ص 156 ؛ بحار الأنوار : ج 39 ، ص 202 .

آثار محبت و دوستى با امير المومنين (عليه‌السلام)

اشاره

ابن عمر نقل مى‌كند كه خدمت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) رسيديم و درباره‌ى‌على بن ابى طالب (عليه‌السلام) از ايشان سوال كرديم ، حضرت خشمگين شده و فرمودند :

«چرا بعضى درباره‌ى كسى شك دارند كه درجه و رتبه‌اش نزد خداوند مثل درجه و مرتبه‌ى من (پيامبر) است ، و از همه‌ى مقامات من جز نبوّت ، برخوردار است ؟!» .

بعد فرمودند :

«آگاه باشيد و بدانيد! هر كس على را دوست داشته باشد مرادوست داشته و هر كس مرا دوست داشته باشد ، خداوند از او راضى و خشنود است ، و كسى كه خدا از او راضى باشد پاداش او را بهشت قرار مى‌دهد» .

الف : مشمول استغفار ملائكه

در ادامه فرمود :

«أَ لا وَمَنْ أَحَبَ عَلِيّا اسْتَغْفَرَتْ لَهُ الْمَلائِكَةُ وَفُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ » .

آگاه باشيد ، هر كس على را دوست بدارد فرشتگان براى او استغفار مى‌كنند و درهاى بهشت به روى او باز است تا از هر درى كه بخواهد بدون حساب وارد شود .

آگاه باشيد ، هر كس على را دوست داشته باشد خداوند پرونده‌ى عملش را به دست راست او مى‌دهد و همانند پيامبران به حساب او رسيدگى مى‌شود .

ب : آرامش در سكرات موت

پيامبر اكرم (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) همچنان فرمود :

«أَ لا وَمَنْ أَحَبَّ عَلِيّا يُهَوِّنُ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَرَاتِ الْمَوْتِ ، وَجَعَلَ قَبْرَهُ رَوْضَةً مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ » .

آگاه باشيد ، هر كس على را دوست داشته باشد ، خدا جان كندن را بر او در هنگام مرگ آسان مى‌گرداند ، و قبر او را باغى از باغ‌هاى بهشت قرار مى‌دهيد .

بدانيد هر كس على را دوست بدارد ، خدا به تعداد رگ‌هاى موجود در بدنش به او حوريّه عطا مى‌كند و شفاعت او را درباره‌ى هشتاد نفر از اهل بيتش مى‌پذيرد ، و به تعداد موهاى بدنش در بهشت به او منزل عنايت مى‌كند .

ج : مهربانى ملك الموت

«أَ لا وَ مَنْ عَرَفَ عَلِيّا وَأَحَبَّهُ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِ مَلَكَ الْمَوْتِ كَمَا بَعَثَ اللَّهُ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ » .

آگاه باشيد ، هر كس على را بشناسد و او را دوست داشته باشد خداوند ملك الموت را به سوى او بفرستد همان طورى كه نزد پيامبران مى‌فرستد ، و از او ترس و وحشت ديدن نكير و منكر را برطرف مى‌كند ، و قبرش را روشن و به اندازه‌ى مسير هفتاد سال وسعت دهد ، و با روى سفيد وارد قيامت مى‌گردد .

د : عبور از پل صراط

پيامبر رحمت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در ادامه‌ى كلام زيبا و دلنشين خود فرمود :

«أَ لا وَمَنْ أَحَبَّ عَلِيّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ » .

آگاه باشيد هر كس على را دوست بدارد ، روز قيامت در حالى كه چهره‌اش همانند ماه شب چهاردهم مى‌درخشد در آن صحنه وارد مى‌شود ، به مانند برق خيره كننده از صراط عبور مى‌كند ، و هيچ گونه سختى هنگام گذشتن از آن نبيند(1)

حديث 89 . البته ما در اين نوشتار تمام حديث را ذكر نكرده‌ايم ، و به مواردى خاص اكتفا شده است .

.

به راستى اين چه مقام و منزلتى در پيشگاه خداوند است كه محبّت او گناهانش را محو و نابود مى‌كند و عزرائيل را با وى مهربان مى‌گرداند ، ملائكه به مانند پيامبران با او رفتار مى‌كنند ، از صراط مانند برق مى‌گذرد ، داخل در رحمت و رضوان مى‌گردد ، و ديگران را هم شفاعت مى‌نمايد .

آثار بغض و دشمنى با حضرت على (عليه‌السلام)

اشاره

در جملات فوق آثار محبت و دوستى و مودّت نسبت به اميرالمومنين (عليه‌السلام) بيان شده و در جملات بعدى پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) عواقب سوء بغض و دشمنى به آن حضرت (عليه‌السلام)را گوش زد مى‌فرمايند :

1) . مأته منقبة : ص 64 ، منقبت 37 ؛ بشارة المصطفى : ص 37 ؛ بحار الانوار : ج 27 ، ص 114 ،

الف : بغض اميرالمومنين (عليه‌السلام) مساوى با كفر

«أَ لا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ كَافِرا » .

هر كس با دشمنى و بغض آل محمد بميرد كافر از دنيا رفته است(1).

چقدر بى چاره و بدبخت است آن كسى كه عمرى زحمت كشيده و عبادات ظاهرى انجام داده وقتى در فرداى قيامت نامه‌ى عمل را به دست چپ مى‌گيرد و به عنوان فردى كافر محشور مى‌شود ، و بنابر بعضى نقل‌ها يهودى و يا نصرانى از دنيا مى‌رود .

ب : مأيوس و نااميد از رحمت خدا

و هم چنين آن حضرت (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمودند :

«أَ لا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ : آيِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ » .

آگاه باشيد! كسى كه با بغض و كينه‌ى خاندان پيامبر بميرد ، در روز قيامت به سمت صحراى محشر مى‌آيد ، در حالى كه بر پيشانى او نوشته شده : اين مايوس و نااميد از رحمت الهى است(2).

1) . عيون اخبار الرضا (عليه‌السلام) : ص 220 ؛ جامع الأخبار : ص 166 ؛ بحارالانوار : ج 27 ، ص 79 .

2) . تفسير كشاف زمخشرى : ج 4 ، ص 220 و 221 .

ج : ممنوع از استشمام بوى بهشت

پيامبر خدا (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) فرمود :

«أَ لا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ» .

آگاه باشيد! هر آن كس كه با بغض خاندان پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) از دنيا برود ، بوى بهشت را استشمام نمى‌كند(1).

بهشت وعده‌ى خداوند رحمان براى بندگان صالح اوست كه مطيع فرامين او و رسولش باشند ، و از دستورات او سرپيچى ننموده و هميشه در راه رضايت و خشنودى حضرت حق گام بردارند . پس دشمنان اهل بيت (عليهم‌السلام) كه همان دشمنان خدا و پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) هستند جايگاهى در آن

نخواهند داشت ، و بلكه بالاتر حتى بوى خوش آن را استشمام نمى‌كنند .

اين‌ها همه گوشه‌اى از ارزش و اعتبار و اهميت مودّت و محبّت اهل بيت (عليهم‌السلام) و فضايل و مناقب مولى الموحدين يعسوب الدين امام المتقين اميرالمومنين (عليه‌السلام)است ؛ چرا كه پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌و‌آله) در موردش همه‌ى فضيلت‌ها و برترى‌ها را نفرمود ، از ترس اين كه مردم او را پرستش كنند و به همان راهى بروند كه مسيحيان در مورد عيسى بن مريم (عليه‌السلام) رفته‌اند .

هم چنين دوستان و ياران از ترس و تقيّه فضايلش را اظهار ننمودند ، و دشمنان و معاندان از روى حقد و كينه به انكار و مخفى نمودن پرداختند ، امّا با اين وجود فضايل آن حضرت تمام عالم را پر كرده است .

1) . بشارة المصطفى : ص 197 ؛ الطرائف : ج 1 ، ص 160 .

ابن ابى الحديد معتزلى مى‌گويد : فضايل اميرالمومنين (عليه‌السلام) در عظمت ، روشنى ، انتشار و اشتهار به حدى است كه توان عرضه‌ى آن نيست ، و كسى نمى‌تواند آن‌ها را به تفصيل بيان كند(1).

بنده همان به كه ز تقصير خويش *** عذر به درگاه خداى آورد

الحمدللّه الذى جعلنا من المتمسكين بولاية اميرالمومنين و الأئمّه المعصومين (عليهم‌السلام)

1) . شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ، 1 ، ص 5 و 6 .