ترجمه الأخبار الموفقیات

مشخصات کتاب

سرشناسه : زبیربن بکار، 172 - 256ق.

عنوان قراردادی : الاخبار الموفقیات. فارسی. الموفقیات.

عنوان و نام پدیدآور : الاخبار الموفقیات/ تالیف ابو عبدالله زبیربن بکار ؛ ترجمه و تحقیق اصغر قائدان.

مشخصات نشر : بیروت: دارالکتب العلمیه، 1432ه-.ق= 2011م=1390.

شابک : 978-2-7451-6314-1

مشخصات ظاهری : [بیست و دو] ، 613ص.

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [605] - 613؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

موضوع : تاریخ -- عجایب

موضوع : اسلام -- تاریخ

شناسه افزوده : قائدان ، اصغر، 1343 -

رده بندی کنگره : D24/ز2الف3041 1390

رده بندی دیویی : 904/7

شماره کتابشناسی ملی : 3529963

تنظیم متن دیجیتال میثم حیدری

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

الأخبار الموفقیات

نویسنده: زبیر بن بکار

فهرست مطالب

عنوان صفحه

مقدمۀ مترجم 1

مقدمۀ دكتر صالح احمد العلى 5

مقدمۀ مصحح 13

الف - شرح حال مؤلف 13

ب - ارزش كتاب و روش آن 17

ج - منابع الموفقيات 18

د - اعتبار متن كتاب 19

ه - توصيف نسخه هاى خطى كتاب 21

متن اخبار الموفّقيات

قسمت از بين رفتۀ الاخبار الموفقيات

فهرست اشخاص 583

فهرست راويان 599

فهرست اماكن 602

كتابنامه 605

مقدمۀ مترجم

بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ

«قُلْ لاٰ تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اَللّٰهُ مِنْ أَخْبٰارِكُمْ»⁽¹⁾اخبار (روايات) پيشينيان و گذشتگان، بويژه بر آن اساس كه حضرت حق در قرآن كريم، مؤمنان را به مطالعه در آن، به هدف پندپذيرى و عبرت گرفتن امر فرموده است همواره مورد عنايت مسلمانان قرار داشته است؛ ثبت اخبار و روايات، نخستين شكل گيرى تاريخنگارى بوده است؛ لذا اخبار، پايۀ اساسى تاريخنگارى را شكل مى دهد.

طبقه اى از راويان و به عبارتى اخباريين، اخبار و حوادث را سينه به سينه نقل و سپس مكتوب ساخته اند. نخستين منابع مكتوب تاريخى ما، تك نگاشته هايى است كه عمدتا با عنوان اخبار تدوين شده اند و اين قبل از زمانى بوده است كه آثارى با عنوان تاريخ تدوين شوند مثل اخبار اوس و خزرج، اخبار بكر و تغلب، اخبار مكه، اخبار قريش و... در حقيقت حرفۀ تاريخنگارى در اسلام با جستجو و گردآورى و نقل اخبار و احاديث دربارۀ رويدادهاى خاص آغاز گرديد.

اخبار معمولا به صورت تك نگارى در خصوص يك فرد، يك قبيله و يا يك واقعۀ خاص نگاشته مى شد و گاهى نيز به صورت روايات پراكنده و مستقل در موضوعات متنوع با ذكر دقيق راويان تدوين مى گشت. اين در حقيقت كهن ترين شيوۀ تدوين تاريخى است و از اين رو برخى از محققان، تاريخ نگارى از نوع خبر را نشأت گرفته از شكل خبر قصص ايام در عصر جاهليت دانسته اند.

كتابى كه هم اينك با عنوان «الاخبار الموفقيات»، ترجمه اش فراروى شماست از نوع دوم تدوين اخبار است. بدين گونه كه 439 خبر مستقل، كه البته برخى نيز با يكديگر پيوند و همخوانى دارند برحسب شماره و ترتيب با ذكر دقيق راويان آن تدوين شده است. اين خبرها گاهى بسيار كوتاه، در چند سطر و گاهى نيز بسيار طولانى است كه حتى چند صفحه را به خود اختصاص مى دهد.

اخبار ثبت شده عمدتا داراى مضامين و محتواى ادبى، اخلاقى، تاريخى و اجتماعى است و مشحون از اشعار، لطايف، ظرايف، حكايات و پند و اندرزهاى اخلاقى.

از آنجا كه نثر نگارنده بسيار متكلف، بليغ و اديبانه است براى ترجمه، تلاش مضاعف صورت پذيرفته و دقت خاصى در معادل سازى آن اصطلاحات و عبارات كه در عصر حاضر نيز نامأنوس و يا مهجور است به عمل آمده است.

كوشش مترجم بر آن بوده تا به متن وفادار بماند و پيچيدگى ها و تصنع متن و بلاغت نثر و نظم او را از حفظ امانت در ترجمه غافل نسازد و علاوه بر آن براى آگاهى بيشتر خوانندگان، و براى رفع ابهام متن، نكاتى را در پاورقى تشريح و گوشزد كند.

نويسندۀ كتاب، ابو عبد الله زبير بن بكار، كه شرح حال مفصلى از او را مصحح محترم در مقدمۀ خود ارائه كرده است، كاتب موفق عباسى (جانشين و وليعهد

خليفه معتمد عباسى) است كه در قرن سوم مى زيسته و به سال 256 ق از دنيا رفته است. چون اين كتاب را به وى تقديم داشته، آن را «الاخبار الموفقيات» ناميده است.

نسب زبير بن بكار با پنج واسطه به زبير، صحابه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مى رسد و عمويش، مصعب زبيرى نيز از نسب شناسان بزرگ سدۀ دوم هجرى است. زبير بن بكار علاوه بر شغل ديوانى و كتابت، قاضى شهر مكه هم بوده است. بنابراين به اخبار و روايات مستند و موثق دسترسى داشته است.

از آنجا كه وى براساس نظر بسيارى از رجال شناسان و مورخان ثقه و مورد اعتماد بوده، لذا اين تأليف و ساير تأليفاتش كه بالغ بر دهها عنوان است نزد مورخان و انديشمندان اسلامى اهميت و جايگاه ويژه اى دارد تا آنجا كه بسيارى از مورخان و محدثان، به اخبار و روايات او اعتماد كرده و آنها را در متون خود نقل كرده اند.

مصحح محترم نيز در پاورقى ها با تلاش مضاعف اين روايات را در متون سده هاى بعد جستجو و سطر به سطر با آنها تطبيق داده است كه كارى بسيار دشوار و ستودنى است و اين كار او علاوه بر تصحيح و مقابله متن اصلى با چند نسخۀ ديگر است.

نكته اى كه حائز اهميت است، گرايش هاى ضد اموى مؤلف و نيز تمايلات علوى و ارادت وى به اهل بيت و ائمۀ شيعه عليهم السّلام است كه در همه جا با احترام از آنها ياد مى كند. بويژه آنكه اخبار فراوان و منحصر به فردى را در خصوص امام على عليه السّلام، سفارش هاى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله براى جانشينى او، و موضوع نص و وصايت آن حضرت بويژه در اشعار و خطبه ها نقل مى كند كه مورخان ديگر از آن غفلت كرده اند.

او ماجراهاى سقيفه بنى ساعده، حمايتها و هوادارى هاى انصار از جانشينى امام على عليه السّلام در سقيفه و حمايت حاميان او را بدون هيچ ملاحظه اى بيان مى كند.

او گرايش هاى خويش را نسبت به آن امام همام با ذكر «عليه السلام» در برابر نام امام على و البته گاهى نيز «رضى الله عنه» و «كرّم الله وجهه» نشان مى دهد كه ما نيز كوشيده ايم آنها را همان گونه كه مؤلف ياد كرده است باقى گذاريم.

در پايان لازم است از مساعدتهاى مسئولان نشر بين الملل، ويراستار محترم آقاى رضا بيات و نيز آقاى نادر شاليان كه زحمت حروفچينى و صفحه آرايى اين كتاب را متحمل شدند، و همچنين از خانم حاجيه آوج كه در بازنگرى اشعار و نمونه خوانى متن مرا يارى رساندند، سپاسگزارى كنم.

و من اللّه التوفيق اصغر قائدان دانشگاه تهران - دانشكده الهيات تابستان 1386

مقدمۀ دكتر صالح احمد العلى

در فرهنگ و تمدن امت هاى مختلف، اخبار (روايات) از اهميت بسيارى برخوردار است؛ زيرا علاقۀ فطرى به دانستن، گسترش شناخت و پرورش ذهن را به دنبال دارد و آن را به نسل هاى آينده و جامعه اى كه ميراث خوار پيشينيان و كارهاى آنان هستند، منتقل مى سازد و نسل امروز را به نياكانشان پيوند مى دهد. اگر روايت ها و اخبار براساس فلسفۀ معينى انتخاب شوند مى توانند نمونه ها و الگوهايى عالى براى جوامع و امت ها باشند.

نوع روايات و اخبار بيانگر فرهنگ، گرايش ها و الگوهاى عالى آن جامعه است.

روايات با قصص شباهت دارند؛ زيرا روايات جنبۀ خاصى را بررسى مى كنند و در درجۀ اول پيرامون شخص معينى متمركز مى گردند. به عبارتى روايت مانند قصه اى كوتاه است؛ اما از جهاتى با قصه متفاوت است و آن اين كه روايت بر واقعيت مبتنى است و بر يك رخداد و رويداد تكيه دارد و احساسات در آن كمتر دخيل است. در حالى كه قصص الزاما نبايد بر واقعيت مبتنى باشد. در قصه چند حادثه مرتبط با يك شخصيت جمع مى آيد و معمولا با احساسات و عواطف همراه مى شود.

روايات (اخبار) پايۀ اصلى تاريخ و نخستين مرحله از مراحل شكل گيرى و پيشرفت آن محسوب مى شود و البته عنصر زمان در آن جايگاهى ندارد. اگرچه تحولات در بستر زمان، پايه و اساس تاريخ است، به ويژه آنكه آنها و نيز رخدادهاى مربوط به شخصيت هاى برجسته و مشهور در جوامع بزرگ، مبتنى بر واقعيت باشد، زمان نيز در آن اهميت مى يابد.

بين تاريخ و اخبار، رابطۀ محكمى برقرار است و از اين رو بيشتر كسانى كه تاريخ نوشته اند «اخبارى» ناميده مى شوند. ابن نديم⁽¹⁾نيز هرگز لفظ «مؤرخون» را (در تأليف خود) به كار نبرده، بلكه فصولى را به اخبار نحويين و لغويين، اخبار پادشاهان، كاتبان و خطيبان، بريد (نامه رسانان)، خراج ستانان، مسئولان ديوان ها، نديمان، اديبان، آوازخوانان و اخبار متكلمان در فرق مختلف اختصاص داده است و عنوان آن مقاله را «فى اخبار الاخباريين...» [اخبار راويان و نسب شناسان، اصحاب سيره و حديث، و كتاب هاى آنان] انتخاب كرده است كه مقصود او، همان مؤرخان اند.

به همين نحو، كتاب هايى كه با عنوان «تاريخ» تأليف شده اند، در برابر آثار زيادى كه با عنوان «اخبار» تأليف و در آن شرح حال شخصيت هاى زيادى بيان شده است، اندك و متأخر هستند. اعراب، از زمان هاى بسيار دور، به بررسى و نوشتن اخبار و روايات خود توجه خاصى داشته اند؛ چون آنان به امور و مسائل انسانى اهتمام مى ورزيده اند و از اين رو اخبار و روايات، بر حيات سياسى، فرهنگى، و نيز احساسات آنان تأثير داشته است.

جايگاه و مكانت اخبار و روايات در اسلام نيز همچنان محفوظ ماند. در بيش از چهل آيه از قرآن كريم آمده است «أنّ الله (تعالى) هو الخبير العليم، الخبير الحكيم و الخبير اللطيف»؛ كه در بيشتر آنها كلمۀ خبر و اخبار ديده مى شود. علاوه بر آن، در آيات زيادى، مسلمانان به خواندن قصص و سرگذشت امت هاى پيشين و عبرت گرفتن از آنان تشويق شده اند. از اين رو اسلام انگيزه هاى نويى براى توجه به اخبار و روايات به ميان آورد و صداقت را پايه و اساس آن قرار داد. اسلام براى نقل روايات، اهداف انسانى و هدف اصلى ديگرى را كه همان پندآموزى بود، طرح كرد.

رسول مكرّم اسلام صلّى اللّه عليه و آله نيز، در بحث و بررسى وضع مسلمانان، به اخبار و روايت توجه خاصى داشت. افزون بر آن، براى آگاهى از اهداف و مقاصد مشركان و اتخاذ راهبردهاى مناسب در برابر خطرهايى كه از جانب آنها اسلام را تهديد مى كرد، به اخبار

آنان نيز توجه ويژه اى نشان داد.

خلفاى راشدين نيز به امور مسلمانان و اخبار مربوط به آنان توجه خاصى مبذول مى كردند. معاويه از اين هم فراتر رفت و علاقۀ فراوانى به اخبار پيشينيان نشان داد.

مسعودى نقل مى كند كه معاويه بعد از نماز عشا، افراد خاصى از جمله وزيران و مشاوران را فرامى خواند تا شب را با او به صبح رسانند. آنان تا يك سوم از شب، اخبار اعراب و حوادث زندگى آنان، پادشاهان عجم و سياست آنها در برابر رعايا و نيز پادشاهان ديگر سرزمين ها، جنگ ها، سياست ها و اصول آن و نيز اخبار پيشينيان را به بحث در مى آوردند. او سپس يك سوم ديگر شب را مى خوابيد و دوباره برمى خاست و به غلامان امر مى داد دفاترى را كه در آنها اخبار پادشاهان، جنگ ها و سياست هاى آنان ثبت شده است را به دقت بخوانند. او بدين گونه تا پايان شب به شنيدن اخبار، سرگذشت، آثار و سياست هاى پيشينيان مشغول بود و سپس نماز صبح را مى خواند. معاويه هر شب اين كار را ادامه مى داد. خلفا، امرا و مسئولان ديوان ها همواره به اخبار اهميت زيادى مى دادند؛ زيرا در ايجاد امنيت و ادارۀ جامعه و پيشرفت آن نقش بسزايى داشت. همين امر علت اصلى ارسال نامه و گزارش مسئولان ديوان بريد⁽¹⁾، بويژه در دوران اموى ها، براى خلفا بود. بسيارى از آنان مثل معاويه توجه مخصوص به اخبار گذشتگان داشتند؛ نزديكى و تقرب راويان به خليفه و نيز رسيدگى آنان به وضع راويان و دادن صله براى تشويق به تدوين اخبار، حكايت از اين امر دارد.

توجه به اخبار و روايات به خلفا و واليان منحصر نبود بلكه در ميان بيشتر اعراب نيز دامنه يافت و آنان را به سوى ارضاى غريزۀ طبيعى، كه همان ميل به شنيدن اخبار و روايات و كسب آگاهى بود، سوق مى داد كه در نتيجه، گسترش شناخت، استفاده و بهره ورى از تجارب و پندپذيرى و نيز افزايش اعتماد به نفس را به دنبال داشت. روشن است كه اعراب نسبت به امور انسانى و آنچه به عواطف، ادب و تاريخ مربوط مى شد، اهتمام داشتند؛ بويژه هنگامى كه فتوح اسلام رو به كاهش نهاد و صله ها و ماليات ها به

سوى سرزمين هاى اسلامى جارى شد، فرصت هاى زيادى براى آنان فراهم ساخت تا بتوانند به شعر و ادب و تاريخ توجه ويژه اى نشان دهند و به دنبال آن افكار و انديشه ها را در زمينه هاى مختلف به جنبش و شكوفايى درآورند. بديهى است كه اخبار و روايات در اين شكوفايى نقش مهمى داشت و بخش هاى عمده اى از زندگى اعراب سرشار از رويدادها و تجارب بود كه اين امر به طبقه يا گروه معينى اختصاص نداشت؛ بلكه همۀ مردمى را كه با خواندن اين روايات تجارب بى شمارى كسب مى كردند، در برمى گرفت.

مدينۀ منوره در تاريخ صدر اسلام جايگاه ويژه اى دارد. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در پايگاهى كه همراه گروهى از مهاجران به آن جا مهاجرت و اهالى آن از او استقبال و يارى كردند، به برپايى و تثبيت پايه هاى اسلام پرداخت و آن جا را پايتخت دولت اسلام و دژى محكم و محلى براى نشر اسلام و گسترش دولت اسلامى قرار داد كه دست مشركان از آن كوتاه بود. به اين ترتيب مدينه در زمان حيات پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله مركز دولت اسلامى و جايگاه خلفاى راشدين و به تبع آن، اقامتگاه مهاجران شد و اين شهر يك منبع روشنايى بود كه مسلمانان در سراسر دولت اسلامى براى شناخت سيرت رسول و سنت خلفا و شيوۀ زندگى اصحاب به آن رو مى آوردند. اين شهر جايگاه ممتاز و ستودنى خود را حتى بعد از انتقال حكومت به شام حفظ كرد. شهر مدينه با اتكا به عطايايى كه بين ساكنان آن توزيع مى شد و بخشش هاى خلفاى اموى به بزرگان آن، به مركزى براى حيات اقتصادى، اجتماعى نيز تبديل گرديد. همين امر در شكوفايى و رونق تجارت، كشاورزى، معمارى، كه عامل رشد زندگى اجتماعى بود، و نيز در رشد شعر و موسيقى مؤثر بود.

مهمتر از آن، مدينۀ منوره به مركز فعاليت هاى فكرى و معنوى اسلام تبديل شد؛ زيرا تعداد زيادى از صحابه، كه تعاليم اسلام را از رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله شنيده و آموخته بودند، در اين شهر زندگى مى كردند و از چشمه هاى زلال اسلام سيراب و با سيرت و سنن آن پيامبر شريف آشنا شده بودند و فرزندانشان يعنى تابعان نيز در آن زندگى كردند. در واقع انتقال مركز خلافت از مدينه سبب شد كه اين شهر به امويان پيوند نخورد و از مسائلى كه اموى ها را فراگرفت، از جمله دشمنى و كينه توزى، دور بماند و به اين ترتيب مدينه حقيقتا اسلامى گردد و به گروه و جناح خاصى وابسته نشود، بلكه بزرگان خاندان هاى مختلف

اسلامى اعم از اموى ها، علوى ها و عباسى ها در آن ساكن شوند و پيوند مطمئنى با اسلام و رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله برقرار كنند. بر اين اساس، مدينه به منطقه اى «فراحزبى» تبديل شد كه بسيارى از تحقيقات نخستين اسلامى و نيز اولين مؤلفان سيرۀ نبوى و تعداد زيادى از فقها و مفسران و قاريان قرآن در آن رشد يافتند.

خاندان زبير در شهر مدينه از جايگاه ويژه اى برخوردار بودند. نسب آنان به زبير بن عوام، پسرعمه و عديلۀ⁽¹⁾رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله مى رسد. همسر زبير، اسماء، دختر ابوبكر و خواهر عايشه بود. زبير در بسيارى از غزوات حضور يافت و در فتوحات صدر اسلام ثروت بى شمارى به دست آورده بود؛ با سه خليفۀ اول رابطۀ خوبى داشت و سپس همراه عايشه و تعدادى از بنى اميه بر ضد امام على عليه السّلام در جنگ جمل حاضر و در آن جنگ كشته شد.⁽²⁾فرزندانش در مكه و مدينه موقعيت ممتاز خود را حفظ كردند، ولى در اواخر خلافت يزيد، عبد اللّه بن زبير اعلان خلافت كرد و برادرش، مصعب، به حمايت از او برخاست؛ البته چند تن از برادرانش، او را يارى نكردند و به اموى ها پيوستند و برخى نيز بى طرف ماندند. هنگامى كه عبد الملك بن مروان قيام عبد الله بن زبير را سركوب كرد، به دنبال برقرارى روابط حسنه با خاندان آل زبير برآمد. هدايا و صله هاى فراوانى به آنان بخشيد و كوشيد هرچه بيشتر به آنان نزديك شده و آنان را به آرامش رساند و به فعاليت هاى فكرى مشغول سازد. لذا برخى از آنان از بزرگ ترين علماى مسلمان در علم سيره، حديث و فقه شدند.

وقتى عباسيان خلافت را به دست گرفتند و از جايگاه ويژه و ممتاز مردم مدينه آگاه شدند، كوشيدند به ساكنان آن نزديك شوند و حتى قيام مشهور محمد نفس زكيه⁽³⁾نيز در

اين تصميم تأثيرى نداشت. خلفاى عباسى در ابتدا به دادن هدايا و صله به اهالى مدينه و تقرب جستن به علماى شهر پرداختند. مهدى عباسى تعدادى از علماى مدينه را به بغداد فراخواند و بخشى از زمينهاى مجاور دروازۀ بصره را، كه نزديك محل سكونت خاندان خود بود، به آنان بخشيد و آنان را انصار ناميد.

برخى از خلفاى عباسى تعدادى از علماى مدينه را به سمت قاضى در بغداد انتخاب كردند؛ از جمله ابن اسحاق و واقدى، كه از بزرگترين سيره نويسان اسلام بودند.

بدون شك انديشمندان، فرهيختگان و رجال معنوى بغداد، در زمان عباسيان علماى مدينه بودند. جايگاه آنان نزد خلفاى عباسى سبب شد كه برخى از خلفا فرقۀ معتزله را تأييد كنند؛ به جز متوكل، كه حمايت از معتزله را رها كرد و اين امر موجب شد علماى مدينه به جايگاه صرفا فرهنگى خود در بغداد بازگردند. لذا جاى تعجب نيست كه بسيارى از قاضيان بغداد درزمان متوكل و بعد از آن، مالكى مذهب بودند، كه مذهب فقهى مردم مدينه بود.

از برجسته ترين علماى مدينه در نيمۀ اول قرن سوم هجرى، زبير بن بكّار از نوادگان عبد الله بن زبير بود. او در حجاز متولد شد و نزد علماى آن جا به ويژه عمويش، مصعب بن عبد الله⁽¹⁾تحصيل كرد و در اخبار عرب، نسب شناسى و شرح حال شاعران آثار متعددى نوشت كه بيشتر آنها از بين رفته است؛ همين مقدار باقى ماندۀ اندك نشان دهندۀ وسعت علم، دقت نظر و حسن تعبير اوست. بسيارى از راويان از وى روايت كرده اند و برخى از مورخان و نقادان نيز او را ستوده اند.

متوكل قدر و منزلت خاصى براى او قايل بود و وى را در مقام قاضى شهر مكه برگزيد. بعد او را به بغداد فراخواند و هدايا و صله هايى به او تقديم كرد. زبير، كتابى در اخبار تأليف و آن را به پسر خليفه اهدا كرد و به نام او «الاخبار الموفقيات» ناميد، كه اين امر

بيانگر وفادارى كامل به خليفه بود.

قسمت بيشتر كتاب الموفقيات از بين رفته و فقط بخش هايى از دو نسخۀ خطى آن باقى مانده است كه اولين نسخه طولانى تر است و تمام مطالب نسخۀ دوم را در برمى گيرد.

بخش هايى از آن هم در كتابهاى مختلف پراكنده شده است. آن چه از اين آثار خطى و مطالب پراكنده به ما رسيده است، نشان از حجم وسيع آن تأليف دارد و شايد بتوان ادعا كرد كه تمام مطالب كتاب اصلى را شامل مى شود.

الاخبار الموفقيات مجموعۀ روايت هايى است كه موضوعات مختلفى را در برمى گيرد.

بخش هايى از آن به شعر و شاعران اختصاص دارد؛ اما بيشتر مطالب آن تاريخى، سياسى، نظامى، ادارى و اجتماعى است. بعضى از اين حوادث، مربوط به قبل از اسلام و بيشتر آنها به بعد از اسلام متعلق است. اين اخبار و روايات دربارۀ يك يا چند شخصيت خاص از جمله خلفا، حاكمان، فرماندهان، قهرمانان، شاعران، اديبان و عالمان در دوره هاى زمانى مختلف است كه گاه كوتاه است و از چند سطر تجاوز نمى كند و گاه چنان طولانى است كه شامل چند صفحه مى شود. با وجود فراوانى اين روايت ها و حجم وسيع آن، مؤلف آنها را به خوبى در بابهاى مختلف تقسيم كرده است. در اين روايات برداشت هاى شخصى و عقلى و نظريه پردازى ديده نمى شود. اگرچه اين امر موجب خستگى و رنج محقق متخصص مى شود، اما آن را به منبع عظيم فكرى تبديل كرده كه اين تنوع، خستگى و بى حوصلگى را دور و روح انسان را شاداب مى كند.

اخبار وارد شده در كتاب با شيوۀ ساده و دور از تكلف نوشته شده و موضوعاتى را كه در زمان نويسنده اهميت داشته است، در برمى گيرد. مؤلف، اخبار صحيح را برگزيده و آنها را هم با ذكر راويان و ثبت سلسله سند آنها بيان كرده تا صحت مطالب را نشان دهد.

رواياتى كه در اين كتاب بيان شده، نمونۀ كامل اخلاقيات و فرهنگ عصر نويسنده است.

كه البته بعضى از آنها براى ما شناخته شده است و تعدادى نيز جنبه هاى مجهول زندگى آن عصر را براى ما روشن مى كند.

دكتر سامى مكى العانى اين كتاب را براى محققان و خوانندگان فراهم و تصحيح كرد و تلاش زيادى در مقابلۀ نسخه هاى خطى آن مبذول داشت. بخش هاى پراكنده را

جمع آورى كرد و مطالب نامأنوس آن را توضيح داد كه در همين جا بايد از تلاش هاى او تشكر كنيم. خداوند تلاش او را در خدمت به تمدن عربى اسلامى مبارك و بهترين پاداش ها را نصيب او گرداند.

دكتر صالح احمد العلى استاد تاريخ اسلام در دانشكدۀ ادبيات عراق و رئيس انجمن علوم عراق

مقدمۀ مصحح

الف - شرح حال مؤلف

الف - شرح حال مؤلف⁽¹⁾

امام ابو عبد الله زبير بن بكّار بن عبد الله بن مصعب بن ثابت بن عبد الله بن زبير بن عوّام قريشى أسدىّ‌⁽²⁾از همان كودكى به فضل و علم شناخته شده بود. عموى وى، مصعب زبيرى مى گفت: «بزودى يكى از ما (زبير بن بكّار) به مقامات عاليه اى خواهد رسيد.»⁽³⁾از آن پس او بسيار عظيم القدر و از اعيان و بزرگان قوم خود گرديد.

ياقوت در مورد وى گويد: «او يكى از راويان و نسب شناسان راستگو و شاعرى بسيار بزرگ است».⁽⁴⁾

خطيب بغدادى نيز گويد: «او در ثبت روايات، مورد اعتماد و به علم نسب شناسى و اخبار پيشينيان آگاه بود».⁽⁵⁾

شاعرى او را چنين وصف كرده است:

ما قال (لا) قطّ الاّ فى تشهّده *** و لا جرى لفظه الاّ على (نعم)

بين الحوارى و الصديق نسبته *** و قد جرى و رسول الله فى رحم⁽¹⁾

[او هرگز لفظ «لا» را جز در تشهد به كار نمى برد و بر زبانش چيزى جز «نعم» جارى نمى شد. نسبش به حوارى (زبير) و صديق (ابو بكر) مى رسد و با رسول الله پيوند خويشاوندى دارد].

او همراه با بنى زبير در مدينه زندگى مى كرد⁽²⁾و چندين مرتبه به بغداد رفت، كه آخرين آن در 253 ق بود. متوكل عباسى از فضايل و مراتب علمى او آگاه بود و او را احترام مى كرد و به همين سبب مسئوليت تربيت فرزندش را بر عهدۀ او نهاد⁽³⁾.

خطيب بغدادى از جحظه نقل مى كند: «من در خدمت امير محمد بن عبد الله بن طاهر، كه به حجاز رفته بود، حضور داشتم. از او براى زبير بن بكار رخصت خواستند.

وقتى داخل شد امير با وى با احترام و عزّت برخورد كرد و به او گفت: اگر ما از لحاظ نسب دور هستيم، به لحاظ ادب نسبت به هم نزديكيم. امير المؤمنين تو را براى تربيت فرزند خود انتخاب كرده و برايت ده هزار درهم و ده لباس در نظر گرفته است كه ده استر آن را حمل مى كنند و قصد دارند از سرّ من رأى⁽⁴⁾به نزد تو آيند. او تشكر كرد و آن را پذيرفت.»⁽⁵⁾

سخاوى نيز در مورد چگونگى انتخاب وى به سمت قاضى مكه از زبان زبير نقل مى كند: «نزد فتح بن خاقان رفتم تا براى من در موسم حج اجازۀ ديدار با متوكل را فراهم سازد. او نيز پذيرفت».

من نيز در اين باره سرودم:

ما انت بالسبب الضعيف و انما *** نجح الامور بقوة الاسباب

فاليوم حاجتنا اليك و انما *** يدعى الطبيب لساعة الأوصاب

[در تو عوامل ضعف راهى ندارد و جز اين نيست كه امور با ابزارهاى قدرت به انجام مى رسد پس ما امروز به تو نيازمنديم، گويى در هنگام رنج و بيمارى طبيب را فرامى خوانيم].

سپس براى من اجازۀ ديدار متوكل را گرفت. من خارج شدم و فتح نيز رفت و گفت:

«پاداشت در راه است و آن حكم قضاوت مكه است كه به تو خواهد رسيد. هنگامى كه به منزلم رسيدم، خدمتكاران او سى هزار درهم آوردند، من از منزل خارج شدم. وقتى به مكه رسيدم، در آن هنگام فرستادۀ او حكم را به من داد و من بر والى و حاكم شهر وارد شدم.»

تمام شرح حال نويسان در مورد وثاقت و راستى او در ذكر روايات، متفق القول هستند.⁽¹⁾دارقطنى در اين مورد گويد: زبير بن بكار ثقه است.⁽²⁾بغوى نيز مى گويد: او در نوشتن آگاه وثقه بود.⁽³⁾خطيب بغدادى نيز او را در ثبت روايت، ثقه مى داند.⁽⁴⁾ذهبى نيز او را ثقه، امين و نگهبان علم معرفى مى كند.⁽⁵⁾

احمد بن على سليمانى تنها كسى است كه در كتابش، الضعفاء، او را منكر الحديث دانسته است⁽⁶⁾، اما علماى علم حديث اين اتهام را رد كرده اند. ابن حجر گويد: اين اتهامى بى اساس است و بيشتر نسب شناسان ادعاهاى وى در الضعفاء را نپذيرفته اند.⁽⁷⁾

ذهبى مى گويد: هيچ اعتمادى به سخنان احمد بن على سليمانى نيست؛ زيرا زبير بن بكار را يك بار در زمرۀ جاعلان حديث و بار ديگر از منكران حديث دانسته است.⁽⁸⁾

تمام كسانى كه شرح حال او را نوشته اند، از عمق آگاهى او در نسب قريش سخن

گفته اند. ابن حجر در اين مورد گويد: زبير بن بكار آگاه ترين مردم دربارۀ نسب قريش است.⁽¹⁾نام زبير به عنوان نويسندۀ كتاب جمهرة نسب قريش و أخبارها، كه منبع اصلى شناخت قبايل قريش است، ذكر شده است.⁽²⁾

زبير نزد بزرگترين عالمان عصر خود و نزد بيش از چهل تن كسب علم كرد⁽³⁾و از برترين علماى عصر خويش شد. او در زمان حياتش مرجع اصلى طالبان علم، ادب و اخبار بود و همۀ آنان براى كسب علم در جست وجوى او بودند.⁽⁴⁾

وى تأليفات باارزشى براى مردم به يادگار گذاشت كه بيشتر آنها در علم اخبار و ادب بود. ابن نديم آثار ابن زبير را فهرست كرده است كه از جمله آنها مى توان به عناوين زير اشاره كرد:

مى آيد اين كتاب، همان بخش خاصى است كه در الاخبار الموفقيات به حاتم طائى اختصاص داده شده است.) 24. اخبار حسّان؛ 25. اخبار جميل؛ 26. اخبار عبد الرحمن بن حسّان (به نظر مى رسد اين كتاب، همان بخش خاصى در الاخبار الموفقيات است كه به عبد الرحمن بن حسان و نجاشى اختصاص يافته است.) 27. اخبار العرجى؛ 28. اخبار عمر بن أبى ربيعه؛ 29. اخبار كثّير؛ 30. اخبار المجنون؛ 31. اخبار نصيب؛ 32. اخبار هدبة و زيادة؛ 33.

اخبار القارى

كتابهاى ديگر او كه ابن نديم در فهرست خود ذكر نكرده است، عبارتند از:

زبير بن بكار در شب يكشنبه بيست ويكم ذى قعده در حالى كه منصب قضاوت دادگاه مكه را در اختيار داشت، در سن 84 سالگى در آن شهر وفات كرد و به خاك سپرده شد.⁽³⁾در مورد علت مرگ او گفته اند كه از جاى بلند افتاد و استخوان ترقوه و ران او شكست و بعد از آن درگذشت. پسرش مصعب بر او نماز گزارد و محمد بن عيسى، پسر منصور عباسى، بر جنازۀ او حاضر شد. او را در مقبرۀ الحجون⁽⁴⁾در كنار على بن عيسى هاشمى به خاك سپردند.

ب - ارزش كتاب و روش آن

الموفقيات، كتاب اخبار و قصص تاريخى است و قبل از آن، كتابى با اين موضوع و حجم ديده نشده است. روايات آن را مى توان به سه بخش تقسيم كرد:

آنان از اين كتاب برگرفته باشند.

بروكلمان در تاريخ الأدب العربى خود به اين نكته اشاره كرده كه ابن كلبى، كتاب مثالب العرب خود را ظاهرا از كتاب الموفقيات زبير بن بكار فراهم كرده است.⁽²⁾اما هنگامى كه من به دو نسخۀ خطى المثالب در كتابخانۀ تحقيقات عالى دانشكدۀ ادبيات بغداد مراجعه كردم، چيزى كه اين نظر را تأييد كند نيافتم؛ زيرا در المثالب هيچ اشاره يا دليلى كه نظريۀ بروكلمان را ثابت كند نديدم.

اگر اخبار كتاب را ملاحظه كنيم مى بينيم بيشتر آنها دربارۀ خلفا و حاكمان سرزمين ها است. مطالب آن به منطقۀ جغرافيايى خاصى اختصاص ندارد و عراق، حجاز، الجزيره و شام را در برمى گيرد؛ اما اخبار منطقۀ عراق از ساير مناطق افزون است و به نظر مى رسد وى به راويان عراقى اعتماد بيشترى داشته است.

اين اخبار همچنين روشن مى سازد كه زبير، به رغم وابستگى معروف به آل زبير و نيز ارتباط با متوكل و پسرش، الموفق، تمايلى آشكار نسبت به علويان داشته است.

ج - منابع الموفقيات

در متن كتاب الموفقيات اشاره اى نشده است كه زبير براى تأليف اين كتاب به منبع ديگرى رجوع كرده و يا رواياتى را از كتاب ديگرى نقل كرده باشد. مؤلف، تمام اخبار و روايات خود را با ذكر سلسله راويان آن بيان كرده است. ما كوشيديم نام كسانى را كه زبير از آنان روايت كرده است، جمع آورى كنيم. آنان بيش از شصت راوى هستند كه نام مهم ترين ايشان از اين قرار است:

اما ساير راويان كتاب بين يك تا سه روايت نقل كرده اند. برخى ديگر از روايات و اخبار نيز بدون ذكر سند نقل شده است.

د - اعتبار متن كتاب

ابن نديم (م 385) در شرح حال زبير بن بكار مى نويسد: «او كتابى براى موفق نوشت و آن را الموفّقيات فى الاخبار ناميد.» بعد از وى كسانى كه شرح حال زبير را نوشته اند، اين كتاب را از آثار او ياد كرده اند. ابن خير الاشبيلى (م 575) از قاضى ابى بكر بن عربى نقل مى كند كه الموفقيات فى الاخبار و الاشعار تأليف زبير بن بكار است. او از ابو الحسين مبارك بن عبد الجبار صيرفى، معروف به ابن طيورى، نقل مى كند: «اين كتاب هجده جزء دارد كه من از جزء اول تا دهم آن را از امير ابى الحسن احمد بن حسن بن فضل كاتب، از ابى عبد الله احمد بن محمد بن عبد الله بن خالد كاتب، از ابى الحسن احمد بن سعيد دمشقى، از زبير روايت كرده ام و هشت جزء باقى مانده را از امير ابو منصور كاتب، به اسناد پيشينيان نقل كرده ام.»⁽¹⁾

علاوه بر آن در متن كتاب، دلايل و نشانه هاى محكمى وجود دارد كه ثابت مى كند اين كتاب از زبير بن بكار است. در نسخۀ گوتنگن در ابتداى هر خبر، اين عبارت آمده است:

«احمد بن سعيد دمشقى گفت: زبير برايم نقل كرد». در نسخۀ «باش»⁽¹⁾در صدر هر خبر آمده است: «زبير برايم نقل كرد». علاوه بر آن، زبير در كتاب جمهرة نسب قريش در بيشتر جاها از عمويش، مصعب، نقل مى كند.

بسيارى از مؤلفان به روايات و حوادثى كه در الموفقيات آمده است استناد كرده اند. لذا اين امر برهان و دليل ديگرى براى تأييد متن آن است. مسعودى در مروج الذهب⁽²⁾، ابن عبد البر أندلسى در الاستيعاب فى معرفة الاصحاب⁽³⁾، سهيلى در الروض الانف⁽⁴⁾، التجانى در تحفة العروس⁽⁵⁾، ابن أبى الحديد در شرح نهج البلاغه⁽⁶⁾، ابن حجر عسقلانى در الاصابة فى تمييز الصحابة⁽⁷⁾، سيوطى در شرح شواهد المغنى⁽⁸⁾و بغدادى در خزانة الادب⁽⁹⁾از اين كتاب روايت كرده اند.

الموفق عباسى كه زبير كتابش را به نام او الموفقيات انتخاب كرده است، ابو احمد طلحة الموفق، فرزند خليفه متوكل فرزند معتصم فرزند هارون الرشيد است كه برادرش معتمد على الله (وقتى خليفه شد) او را به ولايتعهدى خود انتخاب كرد. موفق سالهاى زيادى با صاحب الزنج⁽¹⁰⁾جنگيد و هنگامى كه بر او پيروز شد، معتمد او را به «الناصر لدين الله» ملقب ساخت. از اين رو او را بر منبرها به دو لقب مى خواندند: «اللّهم اصلح

الامير الناصر لدين الله ابا احمد طلحة الموفق بالله، ولى عهد المسلمين، اخا امير المؤمنين».

ابو احمد الموفق در روز پنجشنبه هشتم رجب 278 وفات كرد و به خلافت نرسيد.⁽¹⁾

چنانكه روشن است، الموفق به علم صرف و نحو و اخبار عنايت داشت. علاوه بر كتاب الموفقيات، ابن كيسان نحوى نيز براى او كتابى با نام الموفّقى فى النحو تأليف كرد. ابو الحسن احمد بن محمد بن كيسان گويد: الموفق از من خواست تا مختصرى از علم نحو به او بياموزم و من بدون كتاب به او آموختم و در آن هنگام اين كتاب را تأليف كردم.⁽²⁾

ه - توصيف نسخه هاى خطى كتاب

از كتاب الموفقيات نسخۀ كامل خطى در دست نيست و فقط دو نسخۀ ناقص از آن به ما رسيده است:

هرگز نمى توانستم آن سطور را بخوانم. همچنين ترتيب بعضى از صفحات آن نيز به هم خورده است.

عبارت صفحۀ اول اين نسخه چنين است:

«الاخبار الموفقيات للزبير بن بكار، المتوفى سنة 256 رحمه الله تعالى آمين».

اين نسخه روايت احمد بن سعيد نيست و نام راوى نيز در آن ذكر نشده است؛ بلكه اخبار آن با عبارت «زبير براى من روايت كرد و گفت» آغاز مى شود. در اين نسخه نام ناسخ و تاريخ كتابت ذكر نشده است، اما در صفحۀ اول آن اين چنين به مالك نسخه اشاره مى شود: «دخل فى نوبة الفقير اضعف عباده إليه السيد رجب بن السيد مصطفى الرفاعى».

اين نسخه در 1214 ق در بغداد بوده و در صفحۀ آخر آن آمده است: «تمت الأخبار الموفقيات و الحمد للّه ربّ العالمين و صلواته على محمد...»

اين نسخه با خط زيباى نسخ نوشته شده، و خواندن آن مشكلى ندارد و كمتر نيز نقطه گذارى شده است. اما اشتباهات زيادى دارد و ناسخ آن دقت لازم را نداشته است.

گاهى ده خط از متن اصلى و گاهى يك صفحۀ كامل آن حذف شده يا چند سطر سفيد در بين صفحات قرار گرفته است. بنابراين نسخۀ ياد شده براى مقابله و تطبيق مناسب نبود.

سامى مكى العانى بغداد - 16 ربيع الثانى 1392 ق - 1972 م

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين و الصلاة و السلام على خير خلقه محمد بدر التمام، صلّى اللّه عليه و آله و اصحابه الكرام بارى، بعد از حمد و ستايش خداوند، مطالب اخبار الموفقيات، سيره و راهى است براى كسانى كه در آن بينديشند، معانى و ظرايف آن را درك كنند و از لطايف آن ادب آموزند.

اين كتاب مجموعه اى از خبرها، لطايف، شعرها و سخنان زبير بن بكار با ذكر اسناد (راويان) آن است كه خداوند از همۀ آنان خشنود باد.

متن اخبار الموفقيات

1. ستايش حجاج توسط منصور

از زبير نقل كرده اند كه گفت: على بن محمد بن عبد الله بن محمد، از ابو الحسن، از سالم بن زياد، از معن بن زائدة⁽¹⁾برايم نقل كرد:

[همۀ ما در مكانى منتظر اجازه براى ديدار منصور بوديم. سخن از حجاج به ميان آمد در بين ما كسانى او را مدح و تعدادى نيز او را هجو مى كردند. معن بن زائدة از كسانى بود كه او را مدح مى كرد]⁽²⁾و حسن بن زيد بن حسن بن على⁽³⁾عليهم السّلام در زمرۀ بدگويان او بود.

در اين هنگام به ما اذن دخول دادند و بر ابى جعفر وارد شديم. حسن بن زيد سخن را آغاز كرد و گفت: اى امير المؤمنين، گمان نمى كنم زنده بمانم اگر در خانۀ تو و در بارگاه تو از حجاج بد بگويم، حال آن كه تو او را درود مى گويى. ابو جعفر گفت: چگونه از او بد مى گويى و ناديده مى گيرى؟ او مردى است كه قومش در كارها از كفايت و كارگزارى او بهره گرفتند و براى مردمش نيز شايسته بود.⁽¹⁾به خدا سوگند، اگر من فردى را مانند حجاج مى يافتم، ادارۀ امور را به او مى سپردم و تا پايان عمرم او را به حكومت شهرهاى مكه و مدينه مى گماردم.⁽²⁾معن بن زائدة به او گفت⁽³⁾: اى امير المؤمنين، برخى از ياران تو مانند حجاج هستند؛ اگر كارها را به آنان بسپارى تو را كفايت مى كنند. ابو جعفر گفت: آنان چه كسانى هستند؟ گويى تو خودت را از آن دسته مى دانى! معن پاسخ داد: اگر اراده كنيد از زمرۀ آنان خواهم بود. ابو جعفر گفت: هرگز تو اين گونه نيستى. قوم حجاج بر او اعتماد كردند و امانت دار آنان بود؛ ولى اگر ما به تو اعتماد كنيم، به ما خيانت مى كنى.

2. مزيد مخنّث

زبير برايم گفت كه از على بن محمد بن عبد الله شنيدم كه گفت:

يكى از مخنثان مكه نزد مزيد⁽⁵⁾آمد و به او گفت: پدر و مادرم فدايت باد! تعدادى از مخنثان مدينه را به من معرفى كن تا با آنان هم نشين شوم. او مرا نزديك خانۀ خثيم⁽⁶⁾(شرطۀ مدينه) برد و گفت نزد صاحب اين خانه برو. راوى گويد: وى به داخل خانه رفت.

خثيم در حال نماز خواندن بود. او در برابرش ايستاد. خثيم گفت: سبحان الله. و او گفت:

خدا را ستايش مى كنى در حالى كه در گروه بدكاران قرار دارى؟ اى...، از نماز فارغ شو تا با تو تخنيث كنم. خثيم نمازش را همچنان طول داد. او نيز به خثيم گفت: خيلى رياضت مى كشى. خثيم نماز را تمام كرد و دستور داد صد ضربه شلاق به او زدند. بعد رو به او كرد و گفت كى هستى؟ او نيز ماجراى خود را شرح داد و از كسى كه او را به سويش راهنمايى كرد سخن گفت. خثيم فهميد آن فرد كسى جز مزيد نبوده است. به دنبالش فرستاد اما او را نيافت.

3. حيلۀ همسر

زبير برايم نقل كرد و گفت مدائنى برايم روايت كرد⁽¹⁾:

مغيرة بن عبد الله بن ابى عقيل⁽²⁾عامل حجاج در كوفه بود. وى به ابا صفيه شهرت داشت، اما از اين كنيه بدش مى آمد. زنى براى شكايت از همسرش شب هنگام به اتفاق همسر به منزل او آمد. امير به زن گفت: خوب است شب را در اينجا با همسرت بمانى و به صبح برسانى. شب هنگام، مرد به همسرش گفت: اگر صبح نزد امير فراخوانده شوم، به او مى گويم: اى ابا صفيه اين زن چنين و چنان كرده است تا امر كند تو را شلاق بزنند. او همواره براى زن اين كنيه ابا صفيه را تكرار مى كرد. زن آن را به خاطر سپرد و گمان كرد اين كنيۀ واقعى امير است. بنابراين هنگامى كه نزد امير رفت گفت: اى ابا صفيه، خداوند تو را به صلاح و خير برد. راوى گويد ابن عبد الله (مغيره) گفت: [خداوند تو را عفو كند⁽³⁾] و پاسخ او را داد و سپس به همسرش گفت: دست اين زن را بگير كه گمان مى كنم او خيانتكار است.⁽⁴⁾

4. احترام سلم بن زياد به طلحة بن عبد الله خزاعى

زبير برايم از مدائنى نقل كرد:

سلم بن زياد⁽¹⁾

عتبت على سلم فلما هجرته و خالطت أقواما بكيت على سلم [بر درگاه سلم وارد شدم هنگامى كه از دنيا رفته بود، با مردمى كه بر او مى گريستند همراهى كردم]

او در بصره درگذشت. مردم خراسان هرگز به امير ديگرى بعد از سلم بن زياد عشق نورزيدند. (المعارف، ص 348، و طبرى 471/5)

در اين مورد نظرت چيست؟ گفت: نظر من اين است كه آن را به يك دهم (صد هزار) قرار دهى.⁽³⁾سلم گفت: پانصد هزار درهم خواهم بخشيد. طلحه گفت: زياد است. او ادامه داد تا اينكه سلم به همان صد هزار درهم توقف كرد. سلم گفت: آيا به نظر تو صد هزار درهم براى مردى كه همراه و همنشين من بوده و برگردن من حق دارد كفايت مى كند؟ طلحه گفت: آرى. سلم گفت: منظور من از آن كس تو بودى و جز تو در نظرم نبود. طلحه گفت:

آيا مرا كم مى انگارى. سلم گفت: به خدا سوگند چنين نمى كنم.

5. مشاعرۀ محمد بن عيسى جعدى و كنيز معشوقه اش بصيص

زبير برايم روايت كرد و گفت مصعب بن عبد الله از پدربزرگم عبد اللّه بن مصعب، روايت كرد⁽⁴⁾:

محمد بن عيسى جعدى⁽⁵⁾عاشق كنيزى به نام بصيص⁽⁶⁾شد كه متعلق به نفيس، مالك

قصر نفيس⁽¹⁾در مدينه بود. چيزى (خبرى) در مورد بصيص به گوش وى رسيد كه از او بدش آمد. مدتى خود را از او پنهان كرد؛ پس از چندى محمد نزدش آمد و به او گفت تو خوانده اى:

و كنت أحبّكم فسلوت عنكم *** عليكم فى دياركم السلام

[من شما را دوست داشتم ولى شما را فراموش كردم؛ من براى شما در سرزمينتان آرزوى سلامتى مى كنم].

بصيص گفت: آرى. محمد جعدى گفت: و من مى خوانم:

تحمّل اهلها عنها فبانوا *** على آثار من ذهب العفاء

[مردم آنجا (اين دوستى و سلام را) پذيرفتند و آن را بر روى ويرانه هاى گذشتگان چنان بنيان نهادند كه هلاكت و نابودى از آن جا رخت بربست].⁽²⁾

راوى گويد: (با اين سخن) عشق و علاقۀ كنيز نسبت به او زياد شد. محمد آرام برخاست در حالى كه پيوسته به او نگاه مى كرد؛ سپس گفت: تو بخوان.

او خواند:

و اخضع للعتبى اذا كنت ظالما *** ان ظلمت كنت الذى اتنصل⁽³⁾

سرزنشم كنيد اگر گناهكار بودم و اگر گناهكار بودم...

[من براى هرگونه سرزنشى آماده ام اگر ستمكار باشم. اگر چنين شود خودم به تنهايى بايد آثار اين ظلم را از بين ببرم].

محمد گفت: آرى و من مى خوانم:

فان تقبلوا نقبل عليكم بودنا *** و ننزلكم منا برحب المنازل⁽⁴⁾

[اگر شما (سخن) ما را بپذيريد ما هم از در دوستى وارد مى شويم و شما را در بهترين منزلها ساكن مى كنيم].

گويد: اين دو بيت را قطع و به دو بيت ديگر وصل كردند؛ هرگز كسى در ميان آن قوم به زيركى آن دو نبود.

6. هارون الرشيد در سرزمين روم و اندرزنامه اى براى او

زبير گويد ابو الحسن مدائنى برايم نقل كرد كه بسيل مترجم⁽¹⁾گفت:

همراه رشيد (هارون) در سرزمين روم بودم، هنگامى كه آنقره (آنكارا) فتح شد؛ به سنگ بزرگى رسيديم كه بر «باب الحصن» نصب شده بود. بر آن به زبان يونانى كه همان زبان رومى باستان متعلق به [دوران] ذوالقرنين⁽²⁾از نوادگان يونن بن يونان است، چيزى نوشته شده بود. من آن را به عربى برگرداندم و خواندم، در حالى كه رشيد آن را نگاه مى كرد. در آن آمده بود:

«به نام خداوند پادشاه راستين و آشكار، اى فرزند آدم تا حد امكان از فرصت ها استفاده كن و ادارۀ امور را به دست صاحبان آن بسپار. براى به دست آوردن چيزى كه فناپذير است بيش از اندازه شادى و سرور مكن. اندوه روزى را كه هنوز نيامده بر خودت راه نده، چرا كه خداوند روزى تو را تا زمان مرگت معين كرده است. در اندوختن ثروت از بدترين افراد خودخواه و مغرور نباش؛ چه بسيار ديده ايم كسانى را كه ثروت جمع كرده اند تا همسرانشان براى آنان خود را بيارايند؛ اما زن از آن بهره مى گيرد تا دلش را براى ديگرى آماده كند. شايسته است حكماى يونان هر روز در اين نوشته نظر كنند.»

بسيل مترجم گفت: وقتى تاريخش را مطالعه كردم، ديدم بيش از هزار سال قدمت دارد.

7. از نمونه هاى كرم مأمون

زبير از اسحاق بن ابراهيم⁽¹⁾روايت كرد كه گفت:

همراه مأمون در دمشق بودم. اموال [بيت المال] كم شد، تا جايى كه او تنگ دست گرديد و در سختى افتاد. از اين موضوع به ابو اسحاق معتصم (برادرش) شكوه كرد. او نيز پاسخ داد: اى امير المؤمنين، شايد روز بعد (جمعه) به اموالى دست يابى. اسحاق بن ابراهيم گفت: ابو اسحاق (معتصم) از ماليات هايى كه از خزانۀ خودش بود، سى هزار هزار درهم⁽²⁾نزد او فرستاد. هنگامى كه اموال رسيد، مأمون به يحيى بن اكثم⁽³⁾گفت: بيرون بيا تا اين اموال را ببينيم. ما بيرون رفتيم تا اينكه به آن رسيديم. ايستاديم و به آن نگاه كرديم كه به شكل زيبايى آراسته، شتران تزئين و بر آنها پلاس پوشانده شده بود و چارپايان ديگر نيز با پوشش هاى رنگى، كه از پارچه هاى پنبه اى بافته شده بود، و خورجين هايى از حرير قرمز و سبز با درهاى بسته بر روى آنها قرار گرفته بود. ابراهيم گويد: مأمون به اين چيزها، خوب نگاه كرد. اموال در نظرش زياد آمد. مردم نيز ايستاده و از اين همه مال شگفت زده شده بودند. ابراهيم گويد مأمون به يحيى گفت: اى ابا محمد، اصحابمان كه اين اموال را ديده اند، بدون بهره از آن به منزل باز مى گردند⁽⁴⁾و ما نيز با اين اموال كه در اختيار مى گيريم، بدون آنها برمى گرديم. در اين صورت خيلى پست و لئيم هستيم. آنگاه محمد بن يزداد⁽⁵⁾را فراخواند و گفت: به فلانى هزارهزار بده و به فلانى نيز همين قدر. به فلانى نيز سيصد هزار درهم بده و به فلانى نيز همين قدر عطا كن.⁽⁶⁾

ابراهيم گفت: به خدا سوگند او همين گونه به بخشش خود ادامه داد تا اينكه

بيست هزار هزار درهم را در حالى كه پا در ركاب داشت، توزيع كرد.⁽¹⁾سپس مأمون گفت:

باقى اموال را به معلّى بدهيد تا بين سربازانمان تقسيم كند. اسحاق بن ابراهيم گويد عيشى گفت: جلو آمدم و چشمم در چشمان او افتاد؛ نمى خواستم چشمم را از او بردارم⁽²⁾و او نيز مرا همينطور نگاه مى كرد. مأمون آنگاه گفت: اى ابا محمد، از شش هزارهزار درهم، پنجاه هزار درهم به او عطا كن.

عيشى گويد: دو شب نگذشته بود كه آن مال را دريافت كردم.

8. امتحان مأمون از ابومسهر دمشقى

زبير برايم روايت كرد كه اسحاق بن ابراهيم گفت:

هنگامى كه مأمون به دمشق آمد، دربارۀ ابو مسهر دمشقى⁽³⁾سخن به ميان آمد و او را به داشتن علم و فقه توصيف مى كردند. او را نزد مأمون آوردند. از او پرسيد: در مورد قرآن چه مى گويى؟ گفت: همان گونه كه خداوند بلند مرتبه فرمود: وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ اَلْمُشْرِكِينَ اِسْتَجٰارَكَ فَأَجِرْهُ حَتّٰى يَسْمَعَ كَلاٰمَ اَللّٰهِ‌⁽⁴⁾[هرگاه يكى از مشركان به تو پناه آورد، به او پناه بده تا سخن خدا را بشنود].

مأمون پرسيد: قرآن مخلوق است يا خالق؟⁽⁵⁾دمشقى گفت: امير المؤمنين چه

مى گويد؟ مأمون گفت: امير المؤمنين مى گويد قرآن مخلوق است.⁽¹⁾گفت: اين خبر را از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شنيده است، يا از صحابه و يا تابعين، يا از فقها؟ گفت: اين عقيدۀ من است و بر آن اصرار مى ورزم. گفت: اى امير المؤمنين، ما با جمع كثيرى همراه هستيم. من قول آنها را مى گويم كه قرآن سخن خداوند و غيرمخلوق است. گفت: اى شيخ، به من بگو آيا هنگامى كه ازدواج كردى، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله شاهد آن بود؟ ابو مسهر گفت: نمى دانم.

مأمون گفت: بيرون شو. خداوند تو را از خوبى دور كند. خداوند روى كسى را كه در دينش از تو تقليد مى كند و تو را به عنوان الگو پذيرفته است، قبيح و زشت گرداند.

9. توصيف يحيى بن اكثم از مأمون

زبير برايم روايت كرد:

محمّد بن جعفر الانماطى، يكى از فقهاى ده گانۀ مشهور⁽²⁾، گفت: در روز عيد همراه مأمون غذا مى خورديم. به گمانم بر روى سفره بيش از سيصد نوع غذا وجود داشت. از همه نوع غذايى طبخ شده بود كه مأمون به آنها نگاه كرد و مى گفت: اين غذا براى [اين] مفيد است و براى آن مضرّ.⁽³⁾پس اگر كسى از شما دچار صفراء است از اين غذا بخورد و اگر كسى دچار سوداء است به اين غذا دست نزند. اگر كسى مى خواهد گوشت بدنش زياد شود اين را بخورد. اگر كسى مى خواهد غذايش سبك و كم باشد از اين غذا چشم بپوشد.

انماطى گفت: به خدا سوگند اين ويژگى ها را براى همۀ غذاهايى كه بود بيان كرد تا غذاها تمام شد. آنگاه يحيى بن اكثم گفت: اى امير المؤمنين، اگر بخواهيم - كسى را در

شناخت علم طب معرفى كنيم، تو در شناخت آن چون جالينوس⁽¹⁾هستى و در حساب و علم نجوم چون هرمس⁽²⁾. و در علم فقه، چون على بن ابى طالب - عليه السلام - و در بخشش، چون حاتم طايى⁽³⁾، و در صدق گفتار، چون ابوذرى در صداقت بيان او⁽⁴⁾، در كرم و مهمان نوازى و از خودگذشتگى چون كعب بن مامة.⁽⁵⁾

راوى گويد: مأمون از اين توصيفات خرسند شد و گفت: اى ابا محمد انسان به كارها و عقلش از ساير مردم برتر مى شود. در غير اين صورت نه گوشتش معطّرتر از ديگران، و نه خونش پاكتر از خون ديگران است.

10. جهل مردم

زبير از عمويش، مصعب بن عبد اللّه روايت مى كند:

مأمون قصد داشت تا معاوية بن ابو سفيان را لعن كند. گفت: اين مسئوليت را برعهده يحثى بن اكثم مى گذارم. يحيى گفت: امير المؤمنين، عامه مردم تحمّل شنيدن آن را ندارند، به ويژه مردم خراسان، اگر اين كار را انجام دهى، ديگر از نفرت آنها ايمن نخواهى بود، اگر چنين كنى عاقبت آن را در نمى يابى. به نظر من مردم را به آن چه دوست دارند رها كن و علاقه مندى خود را به گروهى خاص از فرقه هاى موجود آشكار نكن. اين كار در سياست شايسته تر و در تدبير بهترين است.

مصعب گويد: مأمون برخواسته و سخنش اصرار مى كرد. در اين هنگام ثمامة⁽¹⁾بر او وارد شد. خليفه گفت: اى ثمامة، آنچه را ما در مورد معاويه انديشيده ايم مى دانى؟ به من نظرى گفته شده كه در تدبير ملك آن را شايسته تر و مصلحت آميزتر مى بينم و آن را به عموم مردم يادآورى مى كنم. سپس او را آگاه كرد كه يحيى بن اكثم او را از اين كار ترسانده و بى ميلى خود را در مورد اين تصميم به اطلاع او رسانده است. ثمامة گفت: اى امير المؤمنين، اكثر مردم در اين نظر با يحيى هم عقيده هستند. به خدا سوگند، اگر كسى را بفرستى كه سرزمين سواد⁽²⁾را بين آنان تقسيم كند، باز هم دهها هزار نفر به مخالفت نزد تو آيند. به خدا سوگند، اى امير المؤمنين، آنچه خداوند بلندمرتبه را خشنود مى كند، اين است كه مردم عوام را با چارپايان برابر و حتى كمتر و گمراه تر از آنان بدانى.⁽³⁾اى امير المؤمنين، به خدا سوگند، روزى در خيابان الخلد⁽⁴⁾مى گذشتم تا به خانه ام بروم.

فردى عبايش را پهن كرده، داروهايى روى آن گذاشته بود و فرياد مى زد⁽⁵⁾: اين دارو براى درمان سفيدى چشم⁽⁶⁾، لكه هاى سياه چشم⁽⁷⁾، و ضعيفى چشم مؤثر است، اين در حالى بود كه خود، يكى از چشمانش ضعيف بود و چشم ديگرش نيز درد مى كرد. مردم به سويش آمدند تا آنچه را توصيف مى كرد ببينند. من از اسبم پايين آمدم و در ميان انبوه جمعيت گفتم: اى فلانى، چشمان تو بيشتر از ديگران به مداوا نياز دارد؛ چرا تو كه در مورد اين دارو مژدۀ مداوا مى دهى، خودت از آن استفاده نمى كنى؟ او گفت: من بيست سال است كه به اين شكل در اينجا مى نشينم، مردى جاهل تر از تو نديدم. گفتم: چگونه؟ گفت: اى نادان، آيا مى دانى چشمم در كجا آسيب ديده است؟ گفتم: خير، گفت: در

مصر. ثمامه گويد: مردم به سوى من آمدند و گفتند اى نادان اين مرد راست مى گويد و قصد آزار مرا مى كردند كه گفتم به خدا سوگند، من نمى دانستم كه چشمش در مصر آسيب ديده است. من تنها با اين بهانه توانستم از دست آنان رهايى يابم. مأمون خنديد و گفت: عوام را چگونه ديدى؟ گفتم آن گونه كه از بدى ثناگويى و بيشتر از آن، قباحت چاپلوسى، به خدا پناه برم. مأمون گفت: بسيار خوب.

11. قاضى شريح و جوان حاضر جواب

زبير از بعضى از ياران ما، از هيثم بن عدى، از سرى بن اسماعيل، از شعبى برايم نقل كرد و گفت:

روزى شريح قاضى⁽¹⁾به من گفت: هيچ كس در حاضرجوابى هرگز بر من غلبه نكرد، مگر جوانى كه روزى، همراه شخصى كه از او شكايت داشت به مجلس قضاوت من آمد.

من نماز صبح مى خواندم و او پوششى خاص بر چهره و كلاه گيسى بر سر داشت كه مانند درخت خاردارى با شاخه هاى افتاده شده بود. هنگامى كه او را ديدم، بسيار عصبانى شده به او گفتم: مسلّما تو منظور خاصى داشتى كه اين گونه موهايت را چرب كرده و روغن زده اى. جوان پاسخ داد: اين نبايد مانع آن باشد كه ما كنار تو بنشينيم. ما آمده ايم دعوايمان را با تو طرح كنيم. پس تو محتسب و مسئول برخورد با موهاى من نيستى.

شريح گويد من خشمگين شدم و به او گفتم: تو خيلى غرور دارى و به خود مى بالى. او پاسخ داد: من به خودم بى توجّهم؛ چگونه به خودم مى بالم؟

به او گفتم: تو را زياده گو و پرحرف مى بينم. جوان گفت: اگر سخن نگويم، چگونه حجّت و حقانيت خود را بيان كنم؟ شريح پاسخ داد: من تو را ستمكار مى بينم. جوان پاسخ داد: بر تو شايسته نيست كه از روى گمان و حدس بين ما (من و خودت) قضاوت كنى و بايسته است كه از روى حق و عدالت روشن قضاوت كنى و حدس و گمان را كنار نهى. شريح گفت بعد از اين سخن به حالت مزاح به او گفتم: آيا تو براى پرداخت حق

قضاوت من توانگرى؟ گفت: من از او (خداوند) مزد و اجرت كسى چون تو را مى گيرم، اما تو بايد خيرخواه مسلمين باشى.

شريح گويد: به خدا قسم من خجالت زده شدم. آنگاه گفتم: آيا ازدواج كرده اى؟ گفت:

مى خواهم ازدواج كنم.

12. قاضى شريح و ازدواج او

شريح گويد:

من روزى پس از جلسۀ قضاوتم به در خانۀ حدير التميميه رفتم. در زدم، يكى از كنيزان او بيرون آمد. او از پشت در با من سخن گفت و پرسيد: تو كيستى؟ گفتم: من شريح هستم. گفت: قاضى؟ گفتم: بله. گفت: خداوند تو را حفظ كند اى ابا اميه، كارت چيست؟ گفتم: با فلانى كار دارم، يعنى مادرت. گفت: او نيست. من به جاى او در منزل هستم.

گفتم: آمده ام فلان دخترش را خواستگارى كنم. شرم كرد و خودش را از من پنهان ساخت.⁽¹⁾

نزد مادر و خانواده اش فرستادم و آن دختر را به ازدواج خود درآوردم و مالى به او دادم و مدتى با آنها صحبت كردم. گفتم: شما را قسم مى دهم كه هرگز نزد كسى جز من نبوده باشد. آنان گفتند: خداوند ما را ببخشايد، آيا ما او را براى تو به دنيا آورده ايم؟ گفتم:

اگرچه او را نديده ام، ولى پذيرفته ام. او را برايم آماده كنيد و شبى به نزد من بفرستيد. او به همراه زنانى آمد. هنگامى كه به در خانه ايستاد، سلام كرد. آن زنان او را رها كردند و از او جدا شدند. آنگاه به داخل خانه آمد. به سويش رفتم و به او گفتم: اى زن، سنت اين است كه وقتى زن بر همسرش وارد مى شود، همسر به نماز بايستد و زن نيز پشت سرش نماز اقامه كند و از خداوند بخواهند آن شب را نيكو گرداند و از شر و بدى آن به او پناه ببرند. گفت: براى نماز آماده هستم. او پشت سر من نماز گزارد. هنگامى كه نماز پايان پذيرفت، او بر رختخواب نشست. پيشانى او را گرفتم و دعا خواندم و بر دست او كشيدم.

وى گفت: آرام باش. گفتم. به خدا سوگند، اين يكى از آرزوهاى هميشگى من است.⁽¹⁾

او گفت: الحمد لله، شكر مى كنم خدا را و از او يارى مى جويم به او ايمان و توكل دارم.

سلام و درود خداوند بر حضرت محمد. بارى، من زنى غريب هستم. به خدا سوگند هرگز راهى را سخت تر از آنكه به سوى تو بيايم طى نكرده ام. تو مردى هستى كه از اخلاق و رفتارت آگاهى و اطلاع ندارم. آنچه را در زندگى دوست دارى يا دوست ندارى به من بگو و برايم توضيح بده. من اين سخن را به زبان آوردم و از خدا طلب مغفرت مى كنم. شريح گويد من نيز گفتم: الحمد لله و صلّى الله على محمّد. خوش آمدى بر اهل و خاندان همسرت و آقاى آنها. اگر خدا بخواهد تو بهترين زن در ميان آنان خواهى شد. من چيزهايى را دوست دارم و چيزهايى را دوست ندارم. او گفت: در مورد خاندانت به من خبر بده. آيا دوست دارى به ديدار تو آيند؟ گفتم: من قاضى هستم. دوست ندارم كسى را ملاقات كنم.

شريح گويد: شب را به صبح رساندم، بعد از آن سه روز نزد او بودم. بعد به مجلس قضاوت نشستم. مدتى با او زندگى كردم و او را هر روز بيش از پيش دوست مى داشتم.

يك سال گذشت و روزى از مجلس قضاوت به خانه برمى گشتم. به پيرزنى رسيدم كه مرا امر و نهى مى كرد. گفت: اى ابا اميه چگونه اى؟ به زينب (همسرم) گفتم: اين كيست؟ گفت: تو من را از او خواستگارى كرده اى كه منظور زينب مادرش بود. به او گفتم:

خداوند تو را حفظ و مورد رحمت قرار دهد! مادرش گفت: همسرت را چگونه ديدى؟ گفتم: بهترين زن است. گفت: زن اخلاقش بد نمى شود مگر در دو حالت؛ هنگامى كه همسرش رفيق نامشروع پيدا كند و هنگامى كه پسر به دنيا آورد. اگر چيز ناراحت كننده اى از اهل خانه ديدى، دست به شلاق ببر. به خدا سوگند، چيزى براى زن در خانه اش بدتر از مرد احمق و نازپرورده نيست. گفتم: من شهادت مى دهم كه او دختر توست؛ زيرا تو ما را در پرورش او كفايت كردى و از تربيت كاملى بهره مندش ساختى.

شريح گويد: او هر سال نزد من مى آمد و مرا به اين امر نصيحت مى كرد و مى رفت.

پس من در اين مورد چنين سرودم:

اذا زينب زارها اهلها *** حشدت و اكرمت زوّارها

و ان هى زارتهم زرتها *** و ان لم يكن لى هوى دارها

[هنگامى كه زينب را خاندانش زيارت كنند، همه را پذيرا مى شوم و ديداركنندگانش را احترام مى گذارم - اگر او به ديدار آنها برود، من نيز به ديدار آنان مى روم - حتى اگر من اين كار را دوست نداشته باشم].

شريح گويد: او بيست سال نزد من بود. حتى يك روز يا يك شب مرا عصبانى نساخت؛ مگر روزى كه من در حق او ستم روا داشتم. من امام جماعت قومم بودم. دو ركعت نماز صبح را كه خواندم، در مسجد عقربى را ديدم. مؤذّن براى كشتن آن شتاب كرد. من عقرب را گرفته و در ظرفى قرار دادم. هنگامى كه به در منزل رسيدم، گفتم: اى زينب، اين ظرف پيش تو باشد تا من برگردم. او ظرف را حركت داد، عقرب بيرون آمد و او را نيش زد. اگر در آن وقت، حال مرا مى ديدى كه داشتم انگشتش⁽¹⁾را مى بستم و بر آن فاتحة الكتاب و دو سورۀ آخر قرآن (معوذتين) را مى خواندم!

من همسايه اى از قبيله كنده داشتم كه به او ميسرة⁽²⁾مى گفتند: او پيوسته همسرش را مى زد، لذا من اين شعر را سرودم:

رأيت رجالا يضربون نساءهم *** فشلّت يمينى يوم اضرب زينبا

ا اضربها فى غير جرم اتت به *** الىّ فما عذرى اذا كنت مذنبا

فتاة تزين الحلى ان هى زيّنت *** كأنّ بفيها المسك خالط محلبا

فلو كنت يا شعبىّ صادفت مثلها *** لعشت زمانا ناعم البال مخصبا

[مردانى را ديدم كه همسرانشان را مى زنند. دستم فلج باد، روزى كه من زينب را بزنم.

آيا او را بدون دليل و جرمى بزنم؟ پس بر من چه عذرى است اگر در اين مورد گناهكار باشم؟ دختر جوانى كه به هنگام تزيين و آرايش مايۀ زينت زيورآلات است و آنچنان]

شيرين زبان و نيكوگفتار است كه گويى دهانش را با مشك و عسل مخلوط، معطر كرده است. پس اگر اى شعبى، همسرى مانند او بيابى، بدان كه زمانى طولانى فارغ البال و نيكو حال زندگى را سپرى مى كنى].

اى شعبى⁽¹⁾، او بيست سال همراه من بود. در حالى كه به زنان ديگر بى توجه بودم و هرگز بعد از او ازدواج نكردم. اى شعبى، دوست داشتم بعد از او من نيز مى مردم؛ چرا كه زندگى بعد از او برايم دشوار است. اگر خواستى همسرى اختيار كنى، زنان بنى تميم را به تو توصيه مى كنم.

13. امتحان عبد الملك بن مروان از فرزندانش براى سرودن شعر

زبير از على بن صالح بن عامر بن صالح براى من روايت كرد:

روزى عبد الملك بن مروان، پسرانش وليد، سليمان و مسلمة را فراخواند. از آنان خواست بخوانند و مشاعره كنند. آنان نيز از هر شاعرى جز اعشى⁽²⁾شعر نقل كردند. او به پسرانش گفت: احسنت بر شما كه خوب خوانديد و از همۀ شاعران جز اعشى خوب شعر گفتيد. چگونه از وى شعر نقل نكرديد، در حالى كه در همۀ فنون شعر سرآمد بود؟ هيچ كس مديحه نمى سرايد مگر اينكه نام او را ذكر مى كند. اين عامر بن طفيل و علقمة بن علاثة⁽³⁾هستند كه هر دو از يك خاندان بودند؛ علقمه، اعشى را كه مردى شريف و شناخته شده بود هجو كرد و گمنام شد و عامر بن طفيل او را مدح كرد و مشهور شد.

سپس عبد الملك گفت: هركدام از شما شعرى برايم بسراييد تا با آن منزلت عرب را بالا ببريد. از سرودن نيز حيا و ابا نداشته باشيد. اى وليد شروع كن. وليد گفت:

ما مركب و ركوب الخيل يعجبنى *** كمركب بين دملوج و خلخال

[هيچ مركبى و سواركارى همچون محل ميان بستن بازوبند و خلخال، مرا به شگفتى و تحسين وانمى دارد].

عبد الملك گفت: آيا شعرى قبيح تر از اين وجود دارد؟ سليمان، تو شروع كن. او گفت:

حبّذا رجعها اليها يديها *** فى ذرا درعها تحلّ الإزارا

[چه نيكوست زمانى كه دستش را به سوى خود برگرداند و لباسش را تا نزديك بازوان بالا كشيد].

گفت: جالب نبود. اى مسلمه، تو بخوان. مسلمه گفت:

و ما ذرفت عيناك الاّ لتضربى *** بسهميك فى أعشار قلب مقتّل

[از چشمانت اشك جارى نمى شود؛ مگر اينكه با تير مژگانت بر اعماق قلب عاشقى كشته شده ضربه بزنى].

عبد الملك گفت: نزديك شدى، اما نشد. آنگاه خود ادامه داد: هنگامى كه از روى شوق، از چشمانش اشك جارى شود، چاره اى جز ديدار نيست. همانا كه شايسته است عاشق از معشوق جفا ببيند و عشقش را از او پنهان سازد. من سه روز به شما مهلت مى دهم تا در اين مورد شعرى بياوريد و از كسى هم كمك نگيريد. هركس برايم شعرى بياورد حكمى به او مى دهم. آنان برخاستند و رفتند. سليمان بر اسبش سوار شد. به يك اعرابى رسيد كه بر شترش سوار بود و مى تاخت و مى خواند:

لو حزّ بالسيف رأسى فى مودّتها *** لمال يهوى سريعا نحوها رأسى

[اگر سرم را در عشق او با شمشير قطع كنيد، سرم به سرعت به عشق او و سوى او مى رود].

سليمان گفت: آن اعرابى را نزد من آوريد. او را آوردند. به شعر او اعتماد كرد و به نزد عبد الملك بازگشت و بر او داخل شد. عبد الملك گفت: اى سليمان چه همراه آوردى؟ سليمان پاسخ داد: براى پرسشت پاسخى يافتم و نزد تو آمدم. گفت: بخوان. سليمان نيز خواند. عبد الملك به او گفت: بسيار عالى بود. آيا اين شعر از تو بود؟ سليمان ماجراى اعرابى را تعريف كرد. او گفت: درخواست خود را بگو و بهرۀ همراهت را فراموش نكن.

سليمان گفت: امير المؤمنين، خواستۀ من اين است كه انتخاب ولايت عهدى را تا نزديكى مرگ خود به تأخير نيندازى. حتم دارم كه امير المؤمنين وليد را وليعهد كرده است. پس اگر امير المؤمنين مايل باشد، مرا بعد از او ولايتعهدى دهد.⁽¹⁾

عبد الملك گفت: بله. آنگاه با مردم در مكه مراسم حج به جا آورد و او را صدهزار درهم داد كه او نيز آن را براى اعرابى فرستاد. اين اتفاق در سال 81 هجرى به وقوع پيوست.

14. ديدار كفن پوش با مأمون

زبير از حسن بن عبد الجبار برايم روايت كرد:

مأمون گاهى در بعضى از جنگ ها از افرادش جدا مى شد. در يكى از جنگ ها عجيف بن عنبسة⁽²⁾همراه او بود. در اين هنگام مردى كه خودش را در كفن پوشانده و به ديوانگى زده بود، بر مأمون آشكار شد. وقتى مأمون او را ديد، ايستاد. رو به عجيف كرد و گفت:

واى بر تو، آيا نمى بينى اين كفن پوش به قصد من پيش مى آيد؟ عجيف گفت: اى امير المؤمنين، خدا نگهدارت باشد. آن مرد در برابر مأمون بى رنگ ايستاد. مأمون گفت:

اى كفن پوش تو كيستى و قصد چه كسى را دارى؟ گفت: تورا مى خواهم. مأمون گفت: آيا

مرا مى شناسى؟ گفت: اگر تو را نمى شناختم به سويت نمى آمدم. مأمون گفت: آيا نمى خواهى بر من سلام دهى؟ گفت: نمى خواهم به تو سلام كنم. مأمون گفت: چرا؟ گفت: براى اينكه جنگجويان را بر ما به تباهى و فساد اجازه دادى.

عجيف گويد: من شمشيرم را آهسته بيرون آوردم تا سر او را قطع كنم. هنگامى كه مأمون متوجه اين اقدام شد، گفت: عجيف من گرسنه هستم و يك گرسنه نظرى ندارد. او را نگه دار تا من غذايم را بخورم. عجيف او را گرفت و كنار خود نگه داشت. پس وقتى مأمون به سمت خيمه اش رفت و طعام خواست. وقتى غذا را در مقابلش گذاشتند، دستور داد آن را بردارند و گفت: به خدا سوگند، از گلويم پايين نمى رود تا اينكه دشمنم را ببينم؛ اى عجيف، مرد كفن پوش را نزد من بياور. هنگامى كه كفن پوش در مقابلش نشست به او گفت: اى كفن پوش بگو ببينم چه مى گويى؟ گفت: گفتم نمى خواهم به تو سلام دهم. تو جنگجويان را بر ما به تباهى و فساد آزاد گذاشتى. مأمون گفت: به چه چيز آنها را اجازه داده ام؟ گفت: تو اجازه داده اى كه شراب، كه خداوند آن را حرام گردانيده است، در لشكرت فروخته شود. اول لشكر خود را پاكيزه گردان، سپس قصد جنگ كن.

چگونه چيزى را كه خداوند حرام كرده است حلال مى كنى؟

مأمون گفت: آيا مطمئن هستى كه آنچه فروخته مى شود و آن را ديدى، شراب است؟ گفت: اگر مطمئن نبودم، هرگز در اين موضع قرار نمى گرفتم. مأمون گفت: آيا چيز ديگرى جز شراب هست كه تو آن را ناپسند مى دارى؟

گفت: بله، تو كنيزان را بر هودج مى نشانى و موهاى آنان را در مقابل ما آشكار مى كنى؛ گويى كه آنان چون قرصهاى ماه هستند. فردى از ما قصد داشت خون خود را در راه خدا بريزد و به سوى دشمنان خدا بتازد، هنگامى كه آنان را ديد، قلبش تباه شد. به دنيا رو كرد و به سوى آن رفت. به چه دليلى اين كار را براى خودت حلال كردى؟

مأمون پاسخ داد: بسيار خوب، تو راست مى گويى، من اين كار را انجام دادم. دليلش را برايت توضيح مى دهم. اگر صحيح بود كه هيچ، وگرنه نظر تو را مى پذيرم. پس آيا چيز ديگرى هست كه آن را ناپسند مى انگارى؟ گفت: بله، امرى است كه تو را بر انجام آن برمى انگيزم؛ مى خواهم كه آن را از ما نهى نكنى. مأمون گفت: آن چيست؟

گفت: امر به معروف و نهى از منكر؛ چيزى را كه خداوند نهى فرموده است چگونه حلال مى كنى؟

مأمون گفت: من كسى كه معروف را با منكر خلط مى كند، از انجام آن نهى مى كنم؛ و آن را كه آگاهانه امر به معروف انجام مى دهد تشويق مى كنم. پس چيزى غير از اين سه وجود دارد؟ گفت: خير. مأمون گفت: اى كفن پوش، در مورد شراب، به جانم سوگند كه خداوند آن را حرام كرده است، ولى آن را جز از سه راه ديدن، خوردن و بوييدن نمى توان شناخت؛ آيا تو آن را خريده اى؟ گفت: پناه مى برم بر خدا، هرگز ننوشيده ام. مأمون گفت:

ممكن است در اين زمان ما را به محل فروش شراب ببرى تا بفهميم چه كسى آن را خريده است؟ گفت: چگونه محل فروش را نشان دهم در حالى كه كفن پوش هستم؟

مأمون گفت: راست مى گويى؛ گويا با اين وصف، شراب را مى شناسى؟ عجيف، شيشه هاى شراب را نزد من بياور. عجيف رفت و بيست شيشه آورد. مأمون آنها را در دست بيست خدمتكار قرار داد و گفت: اى كفن پوش، اگر شراب در آن شيشه ها نبود، من آبا و اجداد راشدين و هدايت شدۀ خود را انكار مى كنم. پس بگو كدام ظرف شراب دارد؟ تو مى دانى كه خداوند بر بندگانش حكم خمر را مشخص كرده است و من قادر نيستم مردم را حد بزنم مگر اينكه نشانه اى باشد يا شاهد عادل، يا اقرار خودشان.

كفن پوش به شيشه ها نگاه انداخت. عجيف گفت: به خدا سوگند، اى مرد، اگر تو شراب خوار هم بودى، شراب را با چشم در اين شيشه ها نمى شناختى. او نگاهش را بر شيشه اى متمركز ساخت و گفت: اين شراب است. مأمون شيشه را خواست. آن را نزدش آوردند. شيشه را تكان داد و از مايع داخل آن چشيد. آنگاه رو كرد به كفن پوش و گفت: به اين شراب نگاه كن. گويد: پس مرد از آن شيشه چشيد كه فهميد سركه است. پس گفت:

اين از حدّ شراب خارج است. مأمون گفت: راست گفتى سركۀ درست شده از شراب سركه نمى شود. مگر آنكه ابتدا شراب شود. به خدا سوگند، اين هرگز شراب نبوده است. اين آب انار ترش است كه آن را براى صبحانۀ من آماده كرده اند. دو عضوت (بينايى و چشايى) امتحان شد. فقط حس بويايى مانده است. اى عجيف، شراب ها را در ظرف هاى مسى بريز و بياور. عجيف اين كار را انجام داد. آن را به نزد كفن پوش آوردند.

ظرف هاى مسى بريز و بياور. عجيف اين كار را انجام داد. آن را به نزد كفن پوش آوردند.

او بوييد و گلاب پاشى را انتخاب كرد و گفت: اين شراب است. مأمون آن را در دستانش ريخت و گفت به آن نگاه كن، آن را آتش زد گويى پوست شتر را با چاقو قطع مى كردند.

مأمون گفت: پس اى كفن پوش، يكى از سه موردى كه مرا از آن نهى مى كردى از اعتبار ساقط شد. آنگاه سرش را به سوى آسمان بلند كرد و گفت: خداوندا، من از نهى اين مرد و نظرش در مورد انجام اين منكر و امر به معروف در بزرگترين منكر به تو پناه مى برم.

سپس رو به كفن پوش گفت: بر قومى كه از اين شراب و از اين گلاب كه بو كردى خريده اند افترا زدى؛ پس چگونه به آنچه بين تو و خدا حاكم است، تسليم مى شوى؟ از اين گناه بزرگ نزد خدا استغفار و توبه كن.

اما دومين چيزى كه مرا از آن منع كردى چه بود؟ گفت: كنيزان.

مأمون گفت: راست گفتى. آنها را از روى اكراه براى بقاى تو و مسلمين خارج ساختم.

با اين كار مى خواستم در ميان جاسوسان و مأموران آنها كه به هودج ها و محل سكونت زنان وارد مى شوند، چنين ذهنيت ايجاد كنم كه اينان زنان و دختران ما هستند؛ وقتى دشمنان براى دست يافتن بر آنچه در اختيار ماست در جنگ با ما وارد شوند، برايشان روشن خواهد شد كه آنان كنيزانى هستند كه زير سم چارپايان را پاكيزه مى كنند و هيچ ارزشى نزد ما ندارند. اين تدبيرى است كه براى خود و همۀ مسلمانان و (نواميس) آنان انديشيده ام كه مرا با عزّت مى گرداند و تو احترام و عزت مرا خواهى ديد. اين كار را رها كن كه در حد و اندازۀ نيست و برايت روشن شد كه من در اين كار درست عمل كرده ام و تو آن را باطل و منكر ديده اى.

سومين مسئله اى كه مرا در كوتاهى از انجام آن نهى كردى چه بود؟ او گفت: امر به معروف.

مأمون پاسخ داد: تو مرا امر به معروف كردى، اما خودت به منكر اقدام مى كنى. اين روش را ترك كن. از تو سؤالى مى پرسم كه اگر به آن پاسخ دهى، تو را خواهم بخشيد. آيا از خوبى ها و معروف آگاهى كامل دارى؟ گفت: بله، آگاهى كامل دارم. مأمون پرسيد: اگر تو مرد و زن جوانى را در راه ببينى كه باهم هستند و سخن مى گويند، با آن دو چگونه

برخورد خواهى كرد؟

او گفت: از آنان سؤال مى كنم: شما كيستيد؟ مأمون گفت: اگر از مرد سؤال كردى و گفت اين زن همسرم است و از زن سؤال كردى و گفت همسرم است، با آن دو چه مى كنى؟

او گفت: آنها را از هم جدا كرده و هر دو را حبس مى كنم. مأمون گفت: تا چه زمانى؟ او پاسخ داد: تا زمانى كه دوباره از آنان پرسش كنم. مأمون گفت: چه مى پرسى؟ او گفت:

از آن دو مى پرسم، از كجا آمده اند؟

مأمون گفت: بسيار خوب. از مرد سؤال مى كنى از كجا آمده اى، مى گويد از اسبيجاب⁽¹⁾و از زن پرسش مى كنى، مى گويد از اسبيجاب. اين مرد پسرعمويم است كه با هم ازدواج كرده و به اينجا آمده ايم. آيا تو اين زن و مرد را به دليل سوءظن و توهّم كاذبت به زندان مى افكنى تا وقتى كه كسى را به اسبيجاب بفرستى. اگر فرستادۀ تو درگذشت يا قبل از آنكه فرستاده برگردد آن دو مردند، چه مى كنى؟

او پاسخ داد: از لشكريانت سؤال مى كنم. مأمون گفت: شايد در لشكر من كسى از اهالى اسبيجاب نيابى مگر يك نفر يا دو نفر و آنان نيز به تو بگويند كه ما آنان را نمى شناسيم. آيا به اين دليل تو كفن پوشيده اى؟

من تو را جز يكى از افراد نمى دانم: يكى از آنان كه خود بدهكار و ديگرى كه مظلوم است و يا مردى كه در حديث ابى سعيد خدرى از خطبۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله توصيف شده است به روايت هيثم و ديگران كه گويند: ما تا هنگام غروب خورشيد خطبۀ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را گوش مى كرديم تا اينكه سخن ايشان به اينجا رسيد كه «بالاترين جهاد سخن حقّى است كه در مقابل سلطان ستمگر گفته مى شود».⁽²⁾

اى ستمگر، تو مرا ستمگر دانسته اى. تو خودت را در جايگاه امر به معروف قرار دادى، اما بر بزرگترين منكر راه سپرده اى. نه، به خدا سوگند تو را شلاق نمى زنم و كفن

مقام تو قرار گيرد و من در مورد او حجّت و دليلى اقامه كنم و هزار ضربه شلاق كمتر به او بزنم و آنگاه دستور ندهم او را در همان مكانى كه ايستاده است دار بزنند.

مأمون گويد: به عجيف نگريستم كه او كفن مرد را پاره كرد و لباسى سفيد بر او پوشانيد.

15. توصيف مأمون از زبان ابراهيم حاجب

زبير به من گفت: عمويم، مصعب بن عبد الله، برايم گفت:

روزى ما و شاعرانى نزد مأمون جمع شده بوديم. هر لحظه بر انبوه جمعيت افزوده مى شد. شاعران در مورد او شعر سرودند. وقتى كه مردم متفرّق شدند، مردى بداخلاق با ريش هاى خضاب شده ايستاد و گفت: به خدا سوگند آنچه شايستۀ مقام مأمون بود، نگفتيد و نسروديد؛ اما من مى گويم:

ما بلغ المدّاح ما فيك كلّه *** و لا العشر من عشر العشير المعشّر

[مداحان نتوانستند تمامى ويژگى ها و صفات تو را بر زبان جارى كنند، حتى يك دهم از يك صدم آن را نيز نتوانستند].

بعد به ابراهيم حاجب رو كرد و گفت: اى ابراهيم، مراقب آن فرد باش. نگاه كن و ببين چه كسى است. آن مرد رفت و در انبوه جمعيت گم شد.

16. طمع فضل بن ربيع و بزرگوارى مأمون

زبير برايم روايت كرد و گفت عمويم مصعب بن عبد الله گفت:

فضل بن ربيع⁽¹⁾، طاهر بن حسين⁽²⁾را ديد؛ عنان اسبش را گرفت و با او همراه شد و گفت: اى ابا طيب، من هرگز عنان اسبى را جز در ركاب خليفه نكشيدم. من از تو

گفت: اى ابا طيب، من هرگز عنان اسبى را جز در ركاب خليفه نكشيدم. من از تو خواسته اى دارم. طاهر گفت: چه مى خواهى؟

فضل گفت: مى خواهم نزد امير المؤمنين شفاعت مرا كرده و او را از من راضى سازى.

البته بر اين كار تعجيل كن. ابو طيب با عجله نزد امير المؤمنين رفت و در مورد فضل با او سخن گفت. او دستور داد كه فضل نزد او بيايد. ابو طيب گويد: فضل را بر امير المؤمنين مأمون وارد ساختم، در حالى كه نه شمشيرى همراه داشت نه دستارى و نه ردايى.

هنگامى كه مأمون او را ديد، بر سجاده اش ايستاد و دو ركعت نماز خواند و قبل از اينكه فضل اداى احترام كند، به او گفت: اى فضل، آيا مى دانى چرا نماز خواندم؟

فضل گفت: خير، يا امير المؤمنين. مأمون گفت: خدا را شكر مى كنم كه عفو تو را نصيب من كرد. ابو طيب در مورد تو با من سخن گفت و من تو را بخشيدم. فضل گفت:

خواسته اى دارم يا امير المؤمنين.

مأمون گفت: چه مى خواهى؟ گفت: مى خواهم مقامى را به من واگذار كنى. مأمون گفت: فضل، عجله كردى؛ بيرون رو! فضل نيز خارج شد.

17. مأمون و فرزندان على بن صالح

زبير برايم نقل كرد و گفت عمويم مصعب بن عبد الله گفت:⁽¹⁾

به مأمون گفته شد فرزندان على بن صالح⁽²⁾، نادان و سفيه هستند و هريك از آنان مطلبى بر انگشترشان حك كرده اند كه نشان دهندۀ بى خردى و سفاهت آنهاست. مأمون به على بن صالح گفت: فرزندان بزرگ و كوچكت را نزد من بياور. مى خواهم مقامى كه در خور شأن هريك باشد، به آنان دهم.

او فرزندانش را از موضوع باخبر ساخت و آنان را براى رفتن به نزد مأمون سفارش كرد. آنان نيز به بهترين وجه آمادۀ رفتن شدند. به آنان اجازۀ ورود داده شد، پس از اداى

احترام و سلام، مأمون فرمان داد انگشتر آنان را بگيرند، همه را گرفتند. بر روى يكى از آنها نوشته شده بود «أأس مكنة ااسه»⁽¹⁾و بر ديگرى «ابى يغلب ابو كم بسيفه و رماحه»⁽²⁾و بر انگشترى ديگر «تعس الهن و انتكس؛ ان دخل الهنة، احتبس»⁽³⁾و بر آخرى نوشته شده بود «من قام يضعف الركبتين، فلا تستعمله فى الصيف»⁽⁴⁾.

مأمون گفت: اى ديوانه ها، اى بى خردان، خداوند روى بزرگ و كوچك شما را زشت كند. ادب را وداع گفتيد و آن را به دور افكنديد؛ آثار ديوانه گرى و جنون بر شما هويدا شد؛ اين پدر شما يكى از فقها و علماست كه مردم از رأى و نظر وى راه روشن مى يابند و مذهب و روش او نيكو و پسنديده است. بعد رو به على كرد و گفت: در گناهكارى تو همين بس كه آنان را در ديوانگى رها كردى و آنچه را براى تو و آنها شايسته بود به آن دست يازند، ترك كردى.

على گفت: خداوند عمر امير المؤمنين را افزون كند؛ به خدا سوگند من نيرو و توان برخورد با آنان را ندارم؛ به ويژه بزرگترينشان كه آنان را گمراه كرد و از راه راست دور گردانيد و زشتى عملشان را نيكو جلوه داد. مأمون به فرزند ارشد او كه چيزى نمى گفت، اشاره كرد: صحبت كن.

او گفت: اى سرورم، با جرأت سخن بگويم يا مانند بنده اى ذليل كه در مقابل مولايش ايستاده و از گفتن جواب و دليل از ترس مولايش بازمانده است؟ مأمون گفت: هرطور راحت هستى. او گفت: امير المؤمنين، جانم به قربانت، آيا انديشۀ پدرم را به همان گونه كه فقه و علمش را مى ستايى، مى پسندى؟ مأمون گفت: بله.

او گفت: هرچه را مالك بود در راه خدا آزاد كرد و هرآنچه مانند طلاق، رهاييش ضرورى بود بخشيد. هرچه در اختيار داشت، صدقه داد. او سى حج و سى نذر داشت

كه آن را به كعبه برساند. يكى از آن نذرها دادن شكر طبرزد⁽¹⁾بود كه هنگام اداى نذر، چيزى از آن در خزانه و انبارش يافت نمى شد. فرصتى هم براى خريدن شكر نداشت.

سرپرست خزانه به او گفت: ما شكر نداريم. پدرم در جواب خزانه دار گفت: شكر و سپاس خداوند، پروردگار جهانيان را؛ در اين مصيبت نمى گويم: إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ؛ چرا كه اين آيه در مصيبت از دست دادن كسى خوانده مى شود. اما شكر و سپاس مى كنم خداوند را در خوبى ها و ضررها. پس به درستى كه اصحاب ما حديثى از ابى اسحاق از على⁽²⁾برايمان نقل كرد كه «الحامدون الذين يحمدون الله على السراء و الضراء و الشدة و الرخاء»؛ [شاكران كسانى هستند كه خداوند را در نفع ها و ضررها و در رنج ها و دشوارى ها سپاس و شكر مى كنند]؛ من اميدوارم از آنان و همراه با آنان باشم. ان شاء اللّه.

بعد پدرم به خزانه دار گفت: براى من وكيلى را فرابخوان. او نيز اين كار را كرد. وكيل به پدرم گفت: چرا وقتى كه شكر تمام شد، خريدارى نكردى. او گفت: خزانه دار مرا مطلّع نساخت. وكيل به خزانه دار گفت: چرا او را آگاه نساختى؟ گفت: درصدد آگاه ساختن او بودم. پدرم گفت: چيزى در عقوبت شما بهتر از اين نيست كه من روى يك پايم بايستم و پاى ديگرم را بر زمين نگذارم و پاهايم را جابه جا نكنم تا اينكه براى من هزار من شكر طبرزد فراهم كنيد؛ شكرى كه كثيف و نازك و كج ومعوج نباشد.⁽³⁾سپس ايستاد و اين آيه را خواند: يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخٰافُونَ يَوْماً كٰانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً [به عهد و نذر خود وفا مى كنند و از قهر خدا در روزى كه شرّ و سختيش اهل محشر را فراگيرد مى ترسند]؛ آنگاه گفت:

به خدا سوگند مى ايستم تا به نذرم وفا كنم.

خدمتكاران، كودكان، پيران و غلامان او به سوى بازار رفتند. يك نفر نگهبانان را بيدار كرد. ديگرى در را گشود و كسى گارى ها را آماده كرد. يك نفر، كسانى را كه خواب بودند بيدار و ديگرى فروشنده ها را خبردار كرد و فرد ديگرى سگها را مى راند. كنيزان، غلامان، همسايگان، نگهبانان، بازاريان و فروشندگان همه مانند بانگ روز قيامت در

خروش بودند. سپس پدرم گفت: اى قوم من يارى و حمايت خاندانم براى من چگونه است؟ دختران تازه به بلوغ رسيده و ازدواج نكرده كجايند، آنهايى كه بهترين لباس را بر آنان پوشانده و گواراترين غذا را به ايشان خورانده ام كه بى پروا و بى باك از هرچه خوشى زندگى و لذتهاى آنان را كاهش دهد دور شده اند، كجايند؟ مادران فرزندان من، آنها كه گردن بندهاى نفيس به گردنشان آويخته ام و بعد از گذشت تنگدستى، آرزوهاى خود را جامۀ عمل پوشاندند، كجا هستند؟ پسرانى كه باهم مى نشستيم و برمى خاستيم و شبانگاهان و صبحگاهان با آنان بوديم، كجايند؟ پس پسران، دختران و مادران فرزندانش به سوى او شتافتند و هركدام از آنها از او خواستند كه پايش را بر زمين گذارد. پس به آنان گفت: آفرين بر شما. خداوند به شما جزا و پاداش نيكو دهد. من در اين حال احساس خوشبختى مى كنم.

او به بزرگترين دختر و پسرش نگاه كرد. آن دو، اين پا و آن پا مى كردند. پس گفت: اى پسر! اين پا و آن پا كن؛ امّا من نمى كنم.⁽¹⁾اى دختر تو نيز همين طور؛ ولى من اين كار را نمى كنم. خداى عزّ و جل راست گفت هنگامى كه به رسولش وحى كرد: إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ وَ أَوْلاٰدِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ‌⁽²⁾[بعضى از زنان و فرزندان شما دشمن شما هستند؛ از آنان بر حذر باشيد] زنهار، زنهار، زنهار. اين در حالى است كه امير المؤمنين، خداوند او را عزت بخشد، هزارهزار درهم به پدرم پاداش و نيز در نهروان⁽³⁾زمينى داد كه سيصد هزار هزار درهم بين بالاترين حد و پايين ترين قيمت ارزش داشت، و نيز زمينى در زاب كه بيش از صدهزار درهم⁽⁴⁾ارزش داشت و زمين حاصل خيزى در كوفه كه به عربه⁽⁵⁾مشهور بود، از بهترين زمينها و كشتزارهايى كه يك نفر بتواند آن را مالك شود و نيز زمينى در بطسوج الدسكرة⁽⁶⁾كه اگر سعيد السعدى، كه خداوند او را در آسايش قرار

دهد، نبود، آب اين منطقه قطع مى شد و چشمه هايش خشك و ساختمانهايش ويران مى گرديد. نبودن افرادى مانند او ظلم و ستمى در حق ما بود؛ زيرا خبيث ترين خلق خدا آنجا و مزارع اطرافش را كرايه كرده بودند. اگر برايشان امكان داشت، محصول را درو مى كردند و باقيماندۀ آن را نيز برداشت مى كردند و چيزى از آن را به ما نمى دادند. پدرم مى گفت: هركس به تو گويد درآمد زمينهاى كشاورزى براى صاحبان آن زمين هاست، به او بگو اى دروغگوى بى مادر، درآمد ضياع به سه قسمت تقسيم مى شود؛ يك سوم پادشاه، يك سوم براى وكيل، و يك سوم براى كسانى كه روى زمين كار مى كنند. سهم صاحب زمين از درآمد باقيماندۀ آن است، مانند باقيماندۀ آب در ظرف. كشاورزان براى او شير مى دوشند، ذبح مى كنند، نان مى پزند و مى نوشانند. نبيذ (آب انگور) آنها جز آب گل آلود سياه و آب اكشوت⁽¹⁾نيست كه خداوند نوشيدن آن را تلخ گردانده است. بعد از آن وقت وزن كشى محصول مى رسد. پس ميان محاسبان كه خداوند لباس رسوايى و فرومايگى بر تن آنان كند، با اندازه گيران، كه خداوند آنان را با حكم ويل در قرآن خطاب كرده است: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ ⁽²⁾[واى بر كم فروشان] هيچ كدام در مورد آنچه مى كنند نسبت به يكديگر باكى ندارند. شنيدم امير المؤمنين از همۀ قاضيان مى پرسيد: آيا تاكنون پيمانه هاى اندازه گيرى را تغيير داده ايد؟ همه پاسخ مى دادند: خير. پدرم مى گفت: پس اگر از شير تازه و نان پاكيزه از دستميان⁽³⁾به آنان (محاسبان) خورانيد و درهم هايى به آنان بخشيد، نياز محاسبان را برطرف مى سازد و آنان را مطيع خود مى يابيد. (اگر چنين باشد) در آن روز واى بر بارگاه پادشاه، كه باقيماندۀ غربال غلات را از كاه و دانه هاى سياه جدا كرده و به سوى او فرستند. سپس پدرم گفت: اى قوم، چرا در گفتن اين مسئله درنگ كرديد؟ اين مسئله را آن قدر طول داديد تا آن را فراموش كنم؛ اما تا حل نشود، من همچنان بر روى يك پاى خود مى ايستم. آنان گفتند: به دليل بى توجهى وكيليت بود كه در خزانه ات شكر يافت نمى شود. پدرم گفت: بسيار خوب، به خدا سوگند، تا هنگامى كه

وكيل من به امور زنان و دختران خود و مصالح آنان مشغول است، نمى تواند مصالح خزانۀ مرا در نظر بگيرد. به خدا سوگند، برايم نقل كرده اند كه او دخترانش را به زيورهايى به بهاى هزاران دينار مى آراست. او به همسرش مى گفت در عيد از خانه خارج شو و به عروسيها برو و از بين خوش اخلاق ترين و خوش نسب ترين افرادى كه شير مى دهند، دايه هايى براى دخترانت انتخاب كن؛ آنان را در جمعه ها خارج كن تا از محل تجمع جوانان مجرد، بهترين و با اصل و نسب ترين آنها را انتخاب كنند. آيا از افراد موثّق روايت نشده است كه خارج شدن دوشيزگان در جمعه ها، كه خداوند عبادت در اين روز را فضيلت قرار داده و بايد در عبادت و ياد خدا كوشيد، مكروه است؟

بدعت اين قوم آشكار شد. پس قومى از اهل بدعت و انحراف، از دين و ديندارى خارج شدند و از دينداران كناره گرفتند و اين سنت خداوند را ترك كردند كه: قٰاتَلَهُمُ اَللّٰهُ أَنّٰى يُؤْفَكُونَ اِتَّخَذُوا أَحْبٰارَهُمْ وَ رُهْبٰانَهُمْ أَرْبٰاباً مِنْ دُونِ اَللّٰهِ ⁽¹⁾[خداوند آنها را بكشد كه افترا مى بندند، احبار و رهبان (يهود و مسيحيت) را جز خدا ارباب خود مى گيرند].

از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به تواتر روايت كرده اند كه در خطبه اش مى فرمود: «انّ اللّه قد افترض عليكم الجمعه فى مقامى هذا، فى يومى هذا و فى عامى هذا (الى يوم القيامه)»⁽²⁾[خداوند عبادات روز جمعه را در اين جايگاه، در اين روز و در اين سال (تا روز قيامت) بر شما واجب گردانيد]. هركس در اين امر كوتاهى و حقّ آن را ادا و در انجام آن تلاش نكند، خداوند او و قومش را جمع و متحّد نمى كند؛ بركت از خاندانش مى رود؛ حج و جهاد نصيبش نمى كند؛ مگر اينكه توبه كند. سپس خداوند توبه اش را مى پذيرد⁽³⁾.

بعد پدرم ادامه داد: اى قوم، چه چيز سبب شده است كه در نيمه شب در اين راه به تلاش افتيم؟ آنان گفتند: شكر طبرزد. پدرم گفت: بسيار خوب؛ به خدا سوگند، بايد تا ذرۀ آخر هزار من شكر را برايم بياوريد. اى صبح، اى فتح، اى نصر، اى نجح، به سوى

ارباب خود برويد كه او از طولانى شدن ايستادن، در سختى و رنج و خستگى فروافتاده است. به خدا سوگند، گمان مى كنم كه ستارۀ ثريا در برابر سر من قرار گرفته است. به خدا سوگند شب رفت؛ واى بر شما! مرا دريابيد. من خواب را از ديدگانم دور كردم. بايد پيش از موعد به خانه برسيد.

با اين سخن، خاندان نزديكش شتافتند. پس درب مغازه ها را باز كردند. هرچه نياز داشتند، برداشتند بدون آنكه پول بپردازند و آن را نزد او آوردند. به آنان گفت: اين چيست؟ گفتند: همان كه به انجام آن دستور دادى. گفت: آيا ويژگيهايى كه براى آن شكر برشمردم، در اين شكر است؟ گفتند: بله. گفت: آيا بهاى آن را به فروشنده پرداخت كرده ايد؟ گفتند: خير.

گفت: اى دشمنان خدا، مى خواهيد دين مرا ضايع كنيد. نه، به خدا سوگند، مرا مردى شجاع و قوى دل نپنداريد. به خدا سوگند؛ بر اين حالت مى مانم تا اينكه معاملۀ صحيح كنيد؛ بدون شرط، انتخاب، تهديد به شلاق زدن؛ هيهات، كه از خدا بترسيد. آنان نيز برگشتند، فروشنده ها را يافتند و بهاى آن را پرداختند و او را از اين كار با خبر ساختند.

گفت: در مقابل من آنها را وزن كنيد. ترازو را آوردند. او گفت: چه كسى از شما اينها را وزن مى كند؟ گفتند: هركسى كه شما دستور بدهى. او گفت: اى نصح، تو وزن كن كه به صبح نزديك مى شويم. وزن كن و كفۀ ترازو را سنگين تر بگير. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله كه درود خدا بر او و صحابه اش باد روزى چيزى خريد و به وزن كننده گفت: [ترازو را سنگين تر قرار بده].⁽¹⁾به خدا سوگند كه مى توانم قسم بخورم در سنگين كردن كفّۀ ترازو جز عمل به آنچه علماى الهى و فقهاى دين به آن دعوت مى كنند نيست. گويد: پس به غلام گفت تا آنها را وزن كند و مى گفت: واى بر تو، در وزن كردن عجله كن؛ خانواده ات فداى تو شوند، صبح نزديك است. جانم مى رود يا نزديك است كه هلاك شوم. هنگامى كه وزن كردن پايان يافت، بيهوش شده بود و نمى دانست روى زمين خوابيده است يا روى بالش. حال همۀ خانواده به اين صورت بود. هيچ كدام نتوانستند نماز يا ناقلۀ صبح را به جا آورند مگر

هنگامى كه آفتاب طلوع كرد.

اى امير المؤمنين، اين بود حال و وضع كار كسى كه فقه، عدل و عقايدش را مى ستايى.

مأمون گفت: خدا تو را بكشد. حال تو عجيب ترين حالهاست. به خدا سوگند، اگر در اين خصوص پدرت را دروغگو مى پنداشتى، در دنيا مثل و مانندى نداشتى. شايد تو از او يك حكايت عينى نقل كردى كه سودمندترين حكايتها و بهترين عبارتهاست، پدرت شبيه و مانندى ندارد. بكوش تا صفات پسنديده ات را افزايش دهى. بعد از اين جلسه نيز مطلبى در اين مورد به زبان نياور. به راستى كه عيب ما بدتر از عيبى است كه در پدرت هست.

گويد: على رفت تا با مأمون سخن بگويد. پس مأمون به او گفت: سخنى بر زبان نياور.⁽¹⁾ابو عبد الله گويد: از عمويم، مصعب، سؤال كردم آيا تو در اين جلسه حضور داشتى و آن حادثه را ديدى و بيان مى كنى؟ گفت: خير، ولى ماجرا را كسى كه در اين جلسه حضور داشت، دو سال بعد از مرگ مأمون برايم نقل كرد.

18. مهدى و توجيه فقر و محروميت مردم

زبير برايم از عمويم، مصعب بن عبد الله، از جدّم، عبد الله بن مصعب، نقل كرد و گفت:

پادشاه روم نماينده اى زيرك و نكته سنج را نزد امير المؤمنين ابو جعفر (منصور) فرستاد. بر وى داخل شد و دربارۀ موضوعاتى سؤال كرد و هدايا و وسايل زيباى بسيارى براى او آورد. پس خليفه به عمارة بن حمزه⁽²⁾امر كرد كه در مصاحبت او به نزد المهدى در رصافه برود. پس خارج شدند. هنگامى كه به پل رسيدند، نمايندۀ رومى چشمش به گداهايى افتاد كه بر روى پل نشسته و صدقه مى گرفتند. به مترجمش گفت: به اين، يعنى عماره، بگو: در منطقۀ حكومت شما فقيرانى نيازمند دريافت صدقه هستند. مولايت بايد آنان را يارى رساند و خانوادۀ آنان را از رنج و مشقت بيرون آورد تا مشقت و رنج روزگار

به آنان آزار نرساند. عماره گفت به وى پاسخ بگو: مالى نداريم كه در اختيار آنان قرار دهيم. هنگامى كه به نزد مهدى⁽¹⁾رسيدند، او را در جريان گفته آن رومى گذاشتند. او گفت: دروغ گفتند، پاسخش اين گونه نيست. ما براى آنان اموال كافى داريم، اما امير المؤمنين دليل ديگرى براى يارى ندادن آنها دارد. بعد به فرد رومى رو كرد و گفت:

فرستادۀ من كه تو را همراهى مى كرد، سخن تو و پاسخ خود را برايم گفت؛ اما دروغ گفت:

كه ما اموال زيادى براى بخشيدن به آنان در اختيار نداريم. اما امير المؤمنين اكراه دارد كه براى رعايا و مردمش چيزى در دنيا و آخرت اختصاص دهد؛ او دوست دارد كه آنان در گدايى و سختى به آنچه در اختيار دارند و خداوند روزيشان كرده است، اكتفا كنند تا سبب نجات آنها در آخرت و توانگرى آنان در دنيا و بخشش گناهانشان باشد.

رومى از تعجّب سرش را پايين افكند و با اشارۀ دست گفت: اين اقدام خوبى است و حق و عدالت است.⁽²⁾

19. گريۀ مأمون در داخل قبر محمد بن يحيى علوى

عمويم، مصعب بن عبد اللّه، برايم روايت كرد و گفت:

هنگامى كه محمد بن يحيى علوى⁽³⁾مرد، مأمون بر او نماز خواند و من نزديك او بودم.

او را با شمشير و عبا و دستارش در قبر نهادند. سرش را گرفتيم و كمك كرديم تا سنگ لحدش را گذاشتند. ديدم اشكهاى مأمون بر گونه اش جارى است. داوود بن ابى الكرام الجعفى نيز همراه او داخل قبر شده بود. هنگامى كه داوود، مأمون را در اين حالت رقّت و نرمى ديد، با او سخن گفت و نيازها و حاجت هايش را بر زبان آورد.

مأمون خشمگين شد و گفت: اكنون در اينجا وقت اين كار است؟ او گريه اش را تمام كرد و گفت: بله اينجا است، در اينجا رشيد، هادى، مهدى و منصور به دنيا آمدند. چون

در كارشان نظر مى كنم و جايگاه آنان را مى سنجم، مى بينم تو مردى مانند ساير مسلمانان هستى و ايشان از تو بر انجام اين كار⁽¹⁾شايسته تر بودند.

20. ارزش درهم

زبير از ابو عبد الرحمن عتبى⁽²⁾برايم نقل كرد و گفت:

مردى از صنعتگران نزد من آمد و گفت: امروز يا روز ديگر نزد امير المؤمنين از من ياد كن. گفتم: فلانى، خودت را به زحمت نينداز. در خانه ات بنشين. امير المؤمنين از ديدن تو لذّت نمى برد. گفت: كه من براى اين كار حلالم را بر خود حرام مى كنم؛ منظور او طلاق دادن همسرش بود. هرآنچه دارم، كم يا زياد، براى رضايت خدا صدقه مى دهم و هر بنده اى را آزاد مى كنم. به خدا سوگند، از شما چيزى ضرورى نمى خواهم، من مدعى چيزى هستم كه مرا نزد امير المؤمنين به آن امتحان كنيد. اگر آنچه گفته بودم، درست بود، حق با شماست و اگر دروغ بود، به خانه ام برمى گردم. پس من نيز هرآنچه اتفاق افتاده بود به مأمون گفتم و بيتى كه او از فرزدق به آن تمثل جسته⁽³⁾

و قبلك ما اعييت كاسر عينه زيادا فلم تقدر علىّ حبائله

عتبى گويد: من با آن مرد نزد مأمون آمدم. او نشسته بود. من وسايل كار را آماده كردم.

در اين هنگام او خود را در طلاق دادن زن، از آگاهى من نسبت به آسمان هاى هفتگانه جاهل تر نشان داد! مأمون به من نگاه كرد و گفت: آيا گمان مى كنى او به طلاق دادن زن، آزاد كردن بندگان و صدقه دادن آنچه در اختيار دارد، سوگندخورده است؟ گفتم: بله.

مأمون گفت: پس سوگندش را شكست. من نيز در حالى كه مأمون مى شنيد رو به آن مرد كردم و گفتم آيا سوگند نخوردى كه همسرت را طلاق دهى و بندگانت را آزاد كنى و

تمام اموالت را صدقه دهى؟ گفت: بله. گفتم: تو پيمانت را شكستى، گفت: من همسرى را ندارم. گفتم: آزاد كردن بندگانت؟ گفت: من جز يك نخ و سوزن چيز ديگرى ندارم. گفتم:

اى امير المؤمنين، دروغ مى گويد؛ او يك غلام و يك اسب دارد. گفت: به جان امير المؤمنين سوگند كه آنها را قرض گرفته بودم. مأمون خنديد و گفت: اين مرد به حلال كردن درهم ها آگاهتر از حلال كردن طلاق است. بعد دستور داد كه پنج هزار درهم به او ببخشند.

راوى گويد: هنگامى كه خارج مى شد، مأمون به دربان خود گفت: او را بازگردان. او نيز بازگشت. مأمون گفت: به مقدار درهم هاى او بيفزاييد. در طول زمان كسى را كه چنين دروغ هايى بگويد نمى يابيد. مرد گفت: اى امير المؤمنين، من چارپاى باردارى دارم كه مانند آن را در دنيا نخواهى يافت. مأمون گفت: درهم هايت را بر پشت آن حمل كن؛ اگر راستگو بودى در كمتر از يك ماه پادشاه مى شوى.

21. اخلاق ابو عبّاد

زبير از ابو عبد الرحمن برايم نقل كرد و گفت:

مأمون از احمد بن أبى دؤاد⁽¹⁾در مورد اخلاق ابى عبّاد⁽²⁾پرسيد. گفت: وى يكى از شمشيرزنان سعيد بن عاص و نادان تر از مجنون البكرات⁽³⁾است. گفت: من چگونه اين مسئله را بفهمم؟ پاسخ داد: اى امير المؤمنين، اگر او را در كارهاى خلافت به كارگيرى، پرتلاش و پرتحرك است. مأمون تصميم گرفت كه او را امتحان كند. روزى وى بر مأمون وارد شد و مأمون خواسته هايى را با او در ميان گذاشت و دستور داد كه آنها را به سرعت انجام دهد. او نيز خارج شد. اما هنگامى كه به جلوى در رسيد، مأمون گفت: او را بازگردانيد. او نيز بازگشت. مأمون به او گفت: امور اهواز را همان گونه كه دستور دادم

انجام بده و از مشورت كسى نيز استفاده نكن. گفت: باشد. آنگاه خارج شد. هنگامى كه به درب خروجى رسيد، مأمون گفت: او را بازگردانيد او نيز بازگشت.

مأمون به او گفت: به عمرو بن مسعده⁽¹⁾بگو: دستورى را كه در مورد أبى دلف⁽²⁾داده بودم به تأخير بينداز تا دستور جديد مرا دريافت كنى. گفت: بله. بعد خارج شد. هنگامى كه به در خروجى رسيد، گفت: او را بازگردانيد. فرستاده اى آمد و گفت: برگرد. او نيز دوات را از غلام مأمون گرفت و گفت: اكنون اين را به صورت زشت تو مى زنم اى ابن خبيث. غلام گفت: خداوند تو را عمر دهد! گناه من چيست؟ او گفت: اگر به من مى گفتى به سوى جهنّم برو بهتر بود. با اين حال برگشت. مأمون به او گفت: فردا لباس هاشمى ها را از تن به در كن. ابى عبّاد گفت بله و خنديد و گفت: به خدا سوگند، ديگر تا زمان مرگ باز نمى گردم. مأمون گفت: برو و به اين شعر دعبل⁽³⁾در هجو ابو عباد متمثّل شد:

أولى الامور بضيعة و فساد *** امر يدبّره ابو عبّاد

خرق على جلسائه، فكأنّهم *** حضروا لملحمة و يوم جلاد

يسطو على كتابه بدواته: *** فمضمّخ بدم و نضح مداد

فكأنّه، من دير هزقل⁽⁴⁾، مفلت *** حرد، يجرّ سلاسل الأقياد

فاشدد، أمير المؤمنين، وثاقه *** فأصحّ منه بقيّة الحدّاد⁽⁵⁾

[بدترين كارها از نظر فساد و تباهى، كارها و امورى است كه به تدبير ابو عبّاد انجام شده باشد. او در محضر همنشينان خود ديوانه است (مصاحبت با اين ديوانه آنچنان دشوار است) كه گويى آنها در جنگ و حماسۀ بزرگى حاضرند. بوسيلۀ دواتش بر كاتبان حمله

مى كند و آنها را به خون مداد (جوهر) آغشته مى كند. گويى كه ديوانه اى فرارى از دير هزقل است و با عصبانيت غل و زنجيرها را با خود مى كشد. اى امير المؤمنين قيد و بندهايش را محكم تر كن كه «بقية الحدّاد» از او سالم تر است].

22. سخنان بليغ اعرابى

زبير از ابو عبد الرحمن عتبى برايم نقل كرد و گفت:

سالى به حج رفته بوديم. روز جمعه در روستاى ضريّه⁽¹⁾متوقف شديم. در مورد حاكم آن روستا پرسيديم، به ما گفته شد: او عربى است و بعيد به نظر مى رسد كه به سوى شما بيايد. هنگام غروب خورشيد وى در حالى كه دستارى شبيه مارى چنبره زده بر سرش بسته بود، با يك كمان عربى بر شانه اش با سر و رويى انباشته از توده اى شن جلو آمد و با خوشرويى از ما استقبال كرد. وى پس از آنكه شكر و ستايش خدا را بر زبان جارى ساخت، گفت⁽²⁾: بارى، دنيا سراى گذر و آخرت سراى بقا و جاودانگى است؛ از محل گذرتان براى سراى بقايتان توشه برداريد؛ در نزد كسانى كه اسرار شما را نمى دانند، پرده ها را ندريد؛ دنيا را از قلبهايتان خارج كنيد قبل از آنكه بدنهايتان از آن خارج شود اگرچه در دنيا زندگى مى كنيد، اما براى آخرت خلق شده ايد؛ دنيا مانند سمّ بسيار خطرناكى است كه كسى اين زهر را نمى شناسد، آن را مى خورد، اين سخن من بود كه گفتم و از خدا طلب مغفرت دارم. آنگاه او براى خليفه و امير جعفر⁽³⁾دعا كرد و سپس گفت: براى اداى نماز برخيزيد. خداوند شما را بركت دهد.

23. اصمعى در مجلس هارون الرشيد

زبير از احمد بن سليمان، از عبد الملك بن قريب برايم روايت كرد: در مجلس امير المؤمنين، هارون الرشيد، بودم كه ابو البخترى⁽⁴⁾، سليمان بن الأصم و ديگر اصحاب او

نيز حضور داشتند. پس فشار بول مرا در تنگنا قرار داد كه نمى دانستم چه كنم، پس رو به سليمان بن الأصم كردم و اين موضوع را به اطلاع او رساندم. گفت: من نيز به همان چيزى كه گفتى دچار هستم. گويد: در اين حال بودم كه امير المؤمنين به من نگاه كرد و گفت: اى اصمعى! گفتم: بله، يا امير المؤمنين. رشيد گفت: آيا تو ادرار دارى؟ گفتم: آرى. گفت: اى مرد، همراه او برو تا قضاى حاجت كند. رفتم و برگشتم. هنگامى كه مرا ديد گفت: اى اصمعى، شعرى در اين مورد بياور كه در معناى آن بنگرم. من نيز چنين خواندم:

فلا غرو الاّ جارتى و سؤالها *** الا هل لنا اهل سئلت كذلكا

[چيزى شگفت تر از هم نشين من و سؤالش نيست؛ آيا ما شايستگى داريم كه از او اين گونه سوال كنيم؟].

او به فكر رفت و مى خواست چيزى بگويد. گفتم: اى امير المؤمنين، گويا منظور شما انجام شده است. گفت: از كجا فهميدى؟ گفتم: چشمانت را ديدم كه مى چرخيدند، آنگاه ايستادند. اين امر به روشنى نشان مى دهد كه به منظورت رسيده اى. خليفه خنديد به قدرى كه دندانهايش نمايان شد و گفت: چنين است. گفتم: به خدا سوگند، اى امير المؤمنين به منظور رسيده اى و مرحبا بر شما.

گويد: از اين كه وى به منظورش رسيده بود، خوشحال شدم. او نيز مرا به پاداشى مفتخر ساخت و سپس گفت: برخيز تا به هلال ماه رمضان نگاه كنيم. دست مرا گرفت و از پلّه ها بالا رفت. من بر او تكيه داده بودم. خادم او به من گفت: آيا بر امير المؤمنين تكيه مى دهى؟ گفتم: خير، باهم بالا رفتيم و ماه را ديديم.

24. خطبۀ منصور بعد از بيعت با او براى خلافت

زبير برايم از مبارك طبرى نقل كرد و گفت: از ابو عبيد شنيدم كه مى گفت:

هنگامى كه ابا جعفر منصور به خلافت رسيد، خاندان و تعدادى از فرماندهان براى عرض تبريك و تهنيت بر او وارد شدند. او خدا را حمد و ثنا كرد و گفت: به خدا، من

نسبت به بقيۀ مردم در اين كار راغب تر و بر آن حريص نيستم؛ اما دوست دارم كه بين من و خداوند سبحان حجابى نباشد و من با اطاعت از فرامين الهى و سنت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به او تقرّب جويم. براى اجراى عدالت و نابودى ظلم، حق هركس را در فئ و اموال بگيرم و آن را در جايگاهى كه در سنت و قرآن مشخص شده قرار دهم و از هدر رفتن آن جلوگيرى كنم تا به خداوند نزديك شوم و فضلش در من افزون شود و نزد او به سبب قرابت با پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مورد كرامت و رحمت قرار گيرم. خداوند، در آنچه شما او را توصيف مى كنيد ياور ماست و من پناه مى برم به خدا كه از كسانى باشم كه گفتارشان با كردارشان متفاوت و عملشان با مواعظشان مخالف است.

25. گفت وگوى ابو حنيفه و جعفر صادق

زبير برايم از محمد بن عبد الله قرشى نقل كرد و گفت:

سليمان بن جعفر بن ابراهيم بن محمد بن على بن عبد الله بن جعفر بن ابى طالب كه مادر على بن عبد الله بن جعفر، ام جعفر زينب دختر على بن ابى طالب عليه السّلام و مادر او نيز فاطمه دختر رسول الله صلّى اللّه عليهم است، برايم از محمد بن يحيى ربعى روايت كرد:

ابن شبرمه⁽¹⁾گويد: من و ابو حنيفه بر جعفر بن محمد بن على⁽²⁾وارد شديم و بر او سلام كرديم. من كه از قبل با او دوست بودم، به او گفتم: خداوند تو را به كمال برساند، اين مرد (ابو حنيفه) از اهالى عراق، فقيه و عالم است. جعفر بن محمد به من گفت: شايد او همان كسى است كه به رأى خودش در دين قياس مى كند. بعد خطاب به من گفت: او نعمان بن ثابت است؟ ابن شبرمه گويد: تا امروز نام او را نمى دانستم. ابو حنيفه به او گفت:

خداوند تو را سلامت بدارد، درست است. جعفر به او گفت: پرهيزگار باش و دين را به رأى خودت قياس نكن؛ اولين كسى كه قياس كرد، شيطان بود. هنگامى كه خداوند بلندمرتبه به شيطان امر كرد كه به آدم سجده كند، او گفت: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نٰارٍ وَ

خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ ⁽¹⁾[من از او بهترم چرا كه مرا از آتش و او را از گل آفريدى].

پس جعفر بن محمد به او گفت: آيا دوست دارى سرت را با بدنت مقايسه كنى؟ ابو حنيفه گفت: خير. جعفر به او گفت: به من بگو چرا در چشم ها نمك، در گوش ها مايع تلخ، در بينى آب است و لب ها شيرين و دلپذير؟ او گفت: نمى دانم. جعفر بن محمد به او گفت: خداوند تبارك و تعالى چشم ها را از چربى آفريد و بر فرزندان آدم منّت نهاد و در آن نمك قرار داد. اگر در چشم ها نمك نبود چربى فاسد مى شد و ديد چشم ها از بين مى رفت. مايع تلخى در گوش قرار داد تا اگر حشره اى وارد گوش شد در آن مايع تلخ از بين برود. در بينى آب قرار داد تا به راحتى نفس بكشد و بوى خوش و مطبوع را از بوى نامطبوع تشخيص دهد. شيرينى و گوارايى در لبها را بدين سبب قرار داد تا فرزند آدم لذت خوردنى ها و آشاميدنى ها را درك كند.

پس جعفر به ابو حنيفه گفت: كلمه اى را برايم بگو كه اولش كفر و پايانش ايمان باشد؟ او گفت: نمى دانم. جعفر بن محمد گفت: سخن مردى است كه بگويد لاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اَللّٰهُ اگر گفت لا اله و آن را ادامه نداد، كافر است؛ زيرا اولش كفر و پايانش ايمان است. بعد گفت: كدام گناه نزد خداوند سنگين تر است: قتل نفس يا زنا؟ ابو حنيفه گفت: البته قتل نفس. جعفر بن محمد به او پاسخ داد: خداوند بلندمرتبه در مورد قتل نفس شهادت دو شاهد را مى پذيرد و شهادت در مورد زنا را جز با چهار شاهد نمى پذيرد. پس چگونه تو آن را قياس مى كنى؟ بعد ادامه داد: روزه نزد خداوند افضل است يا نماز. او گفت: البته نماز، ابو جعفر پاسخ داد: پس چگونه است كه زن هنگامى كه حايض است بايد روزه را قضا كند اما نماز را نه؟ اى بندۀ خدا، پرهيزگار باش و قياس نكن؛ فردا (قيامت) ما و تو و كسانى كه از ما پيروى كردند، در مقابل خداوند عزّ و جلّ خواهيم ايستاد. ما مى گوييم رسول الله صلّى اللّه عليه و آله و خداى عز و جل گفت و تو و اصحابت خواهيد گفت ما شنيديم و فتوا داديم؛ خداوند هر حكمى را كه خواهد در مورد ما و شما انجام مى دهد.⁽²⁾

26. گفت وگوى خالد بن عبد الله قسرى و اعرابى

زبير از محمد بن سلاّم براى من روايت كرد كه مردى از قريش گفت:

خالد بن عبد الله قسرى⁽¹⁾هنگامى كه امير عراق بود، براى شكار بيرون رفت و از يارانش جدا شد. در اين هنگام به يك اعرابى برخورد كرد كه با چارپايى به او نزديك شد در حالى كه زنى نيز همراهش بود. خالد به او گفت: اى مرد، تو كيستى؟ بايد از قبيلۀ مضر باشى؛ از كدام يك آنهايى؟ گفت: از كسانى كه بر روى اسب، بسيار نيزه مى اندازند و هنگام پياده شدن با دشمن در مى آويزند. خالد گفت: پس بايد تو نيز از قبيلۀ عامر باشى؛ از كدام يك هستى؟ گفت: از خونخواهان و حفظكنندگان حق همسايه. خالد گفت: پس تو از قبيلۀ كلاب هستى؛ از كدام يك آنهايى؟ گفت: از خاندان بزرگى و رياست هستم. گفت:

پس تو از خاندان جعفر هستى؛ از كدام يك آنهايى؟ گفت: از ماه و خورشيد آنها و از شيرصفتان و پنجه شيران، خالد گفت: پس از قبيلۀ احوص⁽²⁾هستى؛ در اين منطقه چه مى كنى؟ گفت: دو سال پى درپى است كه عطا و بخشش نگرفته ايم. خالد گفت: قصد چه كسى را دارى؟ گفت: امير شما كه ولايتش مستحكم تر و قدرتش افزون تر باد. خالد گفت:

از او چه مى خواهيد؟ گفت: درهم هاى فراوان در حدّ بزرگوارى آباء و اجدادش. خالد گفت: او شما را نمى پذيرد مگر اينكه برايش شعرى بسرايى. مرد به همسرش گفت:

بخوان. همسرش گفت: چه بسيارند افرادى كه امروز مدح لئيمان را مى كنند، محققا مدح لئيمان خوارى است.

مرد گفت: باز هم بگو. زن گفت:

اليك ابن عبد الله بالحمد ارقلت *** بنا البيد عيس كالقسى سواهم

عليها كرام من ذؤابة عامر *** اضرّ بهم جدب السنين العوارم

يردن امرءا يعطى على الحمد ماله *** و هانت عليه فى الثناء الدراهم

فان تعط ما نهوى فهذا ثناؤنا *** و ان تكن الاخرى فما لام لائم

[اى ابن عبد الله بيابانها و قبيلۀ عيس كه مردانى توانمند دارد ما را همراه با حمد و ثناء به سوى تو فرستاد. در قبيلۀ عيس افراد با كرامتى از بازماندگان بنى عامر وجود دارند كه خشكسالى شديد ساليان متمادى به آنها ضرر و زيان رسانده است. اين افراد با كرامت (ما) بر فردى كه در قبال حمد و ستايش مالش را مى بخشد و به هنگام ثناء، بخشش درهمها براى او (تو) آسان مى شود وارد مى شوند. پس اگر تو آنچه كه ما مى خواهيم به ما ببخشى ما هم اين حمد و ثناى خود را به تو تقديم مى كنيم در غير اين صورت جاى هيچ سرزنشى نيست].

خالد به او گفت: اى بندۀ خدا، از تو و شعرت تعجب مى كنم. تو بر چارپايانى ناتوان آمدى و گمان مى كنى از قبيلۀ عيس آمده اى، از آن مرد (امير) در گفته هايت چيزى گويى و در شعرهايت به گونه اى ديگر؟!

مرد گفت: اى پسر برادرم، گناه مدح كردن فرد لئيم بيشتر از دروغى است كه در شعرمان بيان كرديم. خالد به او گفت: آيا خالد را مى شناسى؟ گفت: خير. خالد گفت: من خالد هستم. من به تو مى بخشم و از اسائۀ ادب تو مى گذرم. مرد به همسرش گفت: اى ام جحش! صورت اسب را برگردان و مى خواست برود، خالد به او گفت: نرو، بايست. من به تو نيكويى مى كنم. او گفت: به خدا سوگند براى كارى كه كردم درهمى زيان نديدم، آنگاه به صورت اسبش زد و رفت. خالد گفت: با اين صبر، او و پدرش به شرف مى رسند.

27. كرم و بخشش عبد الله بن جعفر بن ابى طالب

زبير از ابو الحسن المدائنى، از حفص تميمى، از حرب بن خالد بن يزيد، از معاويه⁽¹⁾برايم روايت كرد و گفت:

فردى اعرابى بعد از موسم حج (از مكه) به مدينه مى آمد، در بين راه شترش مرد، او وسائلش را برداشت و پياده به شهر آمد تا اينكه به در خانۀ أبان بن عثمان بن عفّان⁽²⁾(كه

در آن زمان حاكم مدينه بود) رسيد. اجازۀ ورود خواست، امّا به او اجازه ندادند. او نيز به در خانۀ عبد الله بن جعفر⁽¹⁾آمد. به خادم گفت: من براى عبد الله هديه اى دارم، او را آگاه كن. خادم بر ابن جعفر وارد شد و او را مطلع كرد. ابن جعفر به خادم گفت از او سؤال كن آيا تو خود هديه ات را مى آورى يا كسى جز تو؟ پاسخ داد: بله خودم آن را مى آورم. جعفر گفت: او را وارد كنيد. هنگامى كه وارد شد، جعفر گفت: شعرى بخوان. اعرابى خواند:

ابو جعفر من اهل بيت نبوّة *** صلتهم للمسلمين طهور

ابا جعفر ان الجياد تواكلت *** فادركها عند الحضار فتور

ابا جعفر يا ابن الشهيد الذى له *** جناحان فى اعلى الجنان يطير

ابا جعفر ضنّ الامير بماله *** و انت على ما فى يديك امير

ابا جعفر ان الحجيج ترحلوا *** و ليس لرحلى فاعلمنّ بعير

[ابو جعفر از خاندان اهل بيت نبوت است. بخشش و عطاى آنان بر مسلمانان، پاك است.

ابا جعفر! خيل اسبان در آمدن تعلّل و تأخير مى كنند و در زمانى كه بايد حاضر شوند دچار سستى و بى رمقى شدند. ابا جعفر، اى فرزند شهيدى كه با دو بال خود در بالاترين قسمت بهشت پرواز مى كند. اى ابا جعفر، امير در مورد مالش خساست و بخل مى ورزد، تو بر آنچه در دست دارى امير هستى. ابا جعفر، حجّاج رفتند؛ اما من براى بارم شترى ندارم كه بروم. (پس شترى به من ببخش)].

جعفر به او گفت: به محل نگهدارى شتران من برو و بهترين شترى را كه در آنجاست انتخاب كن و براى خود بردار. اعرابى كه در اين زمينه مجرب و آگاه بود، به آنجا رفت، يكى از شتران عبد الله بن جعفر را انتخاب كرد و لوازمش را روى آن قرار داد. غلام ابن

جعفر اجازه نداد كه او ناقه را ببرد. اعرابى به نزد ابن جعفر بازگشت و او را با خبر كرد.

ابا جعفر كسى را با او فرستاد و گفت: هرچه مى خواهد به او بده، غلامش همان شترى را كه گرفته بود، به او بازگرداند. اعرابى آن را گرفت و بازگشت تا از ابن جعفر تشكر كند. در اين هنگام غلام به ابن جعفر گفت: خداوند مرا فداى تو كند، آيا آن شتر را به من مى دهى؟ ابن جعفر خطاب به اعرابى گفت: آيا شترت را مى فروشى؟ اعرابى گفت: بله.

غلام جعفر گفت: به چه قيمت؟ اعرابى گفت: سيصد دينار. گفت: قبول است و سيصد دينار و يك شمشير به او داد. ابو جعفر گفت: براى اينكه ضرر نكنى، من آن را از تو چهارصد دينار مى خرم و به غلام گفت: اين حق توست، من به تو بسيار سود مى رسانم.

بعد او و خانواده و فرزندانش را آزاد كرد. اعرابى نيز اين شعر را سرود:

سأثنى بما اوليتنى يا ابن جعفر *** و ما شاكر عرفا كمن هو كافره⁽¹⁾

فيا خير خلق الله نفسا و والدا *** و اكرمهم للجارحين يجاوره

[اى ابا جعفر به آنچه به من رساندى تو را مى ستايم؛ كسى كه از بخششى قدردانى نكند، مانند كسى است كه آن را ناسپاسى و انكار كرده است. پس اى كه تو و پدرت بهترين آفريدۀ خدا و شريف ترين و كريم ترين آنها هستيد و بيش از ديگران همسايۀ خود را اكرام مى كنيد].

28. نصيحت ابو دلامه به منصور

زبير از مبارك طبرى برايم روايت كرد و گفت:

ابو عبد الله⁽²⁾، به مهدى⁽³⁾(عباسى) پيشنهاد كرد كه در الرافقة⁽⁴⁾سكونت كند. او

مى خواست كه مهدى را از ابو جعفر (منصور) دور نگه دارد. ابو دلامه⁽¹⁾به ابو جعفر نوشت: اگر خليفه و مهدى به هم نزديك شوند ما به سختى مى افتيم، آب، درخت و شب و روز آن شهر (رافقه) براى ما نيكو و مسرّت بخش نيست. ديدن خورشيد و ماه نيز برايمان لذت ندارد. خدا مى داند كه در آنچه به شما مى گويم قصد نصيحت دارم. من چيزهايى را مى بينم و مى شنوم كه شما آن را از حسودان نمى شنويد. ابو جعفر نيز مهدى را به شهر بازگرداند و به او اجازه نداد در الرافقه ساكن شود و او را از خود دور نساخت.

29. موعظۀ طاووس به سليمان بن عبد الملك

زبير از مدائنى برايم روايت كرد و گفت:

هنگامى كه سليمان بن عبد الملك⁽²⁾حج مى گزارد، طاووس⁽³⁾در مكه بر او وارد شد.

پس به طاووس گفتند از امير المؤمنين سخن بگو. طاووس گفت: به راستى كه رسول الله صلّى اللّه عليه و آله فرمود: «شديدترين عذاب روز قيامت براى كسى است كه براى خدا در حكومتش شريك قايل شود و در آن جايگاه ستم پيشه كند». فضل بن سليمان گويد:

سليمان بن عبد الملك را ديدم كه چهره اش دگرگون شد.

30. غذاى عمرو بن حريث

زبير برايم از مدائنى و او از عوانه روايت كرد و گفت:

عبد الملك بن مروان به عمرو بن حريث⁽¹⁾گفت: مى بينم كه پوستت شاداب و لطيف است. كاش مى دانستم كه غذايت چيست؟ گفت: عصارۀ گندم و كمى گوشت بز مى خورم و با روغن بنفشۀ خام صورتم را چرب مى كنم و لباس كتان مى پوشم.

31. سبقت در بخشش

زبير برايم روايت كرد و گفت كه عمويم مصعب بن عبد الله گفت:

ابراهيم بن بريهه نزد غسّان بن عبّاد⁽²⁾آمد و از تنگدستى و افزايش بدهكارى هايش نزد او شكايت كرد و خواست كه نامه اى براى او به مأمون بنويسد تا خليفه گشايشى در روزيش بدهد و او بتواند قرض هايش را پرداخت كند. او نيز گفت: قرضت چقدر است؟ پاسخ داد: صدوسى هزار درهم. پس غسان از زير لباسش نامه اى خارج كرد و گفت:

نامه ات را بگير. وقتى خواست برخيزد، به او گفت: سر جاى خود بنشين. بعد تقاضاى صبحانه كرد و وكيلش را فراخواند و به او گفت صدوسى هزار درهم به خانۀ بريهه ببر، مى خواهم خواستۀ او را قبل از آنكه صبحانه بخورد انجام بگيرد. پس هنگامى كه ابراهيم به خانه برگشت، پول مورد نيازش را در خانه يافت. فرداى آن روز غسّان نزد امير المؤمنين رفت و در مورد آن بدهكارى و نامه صحبت كرد. مأمون گفت: آنچه ديروز انجام دادى خبرش به من رسيد. خداوند تو را به خواسته ات برساند. به خدا سوگند، تو از كسانى هستى كه اگر سخن بگويند مردم از كلامش بهره مى برند و اگر سكوت كنند، سكوتشان پسنديده است و ادامه داد: آرى ما به اداى دينش و افزايش درآمدش دستور داده ايم. غسّان خليفه را دعا كرد. هنگامى كه برمى گشت مأمون با چشمانش او را بدرقه كرد و گفت: «پيوسته شادمانى و سرور از خلافت رخت بر نمى بندد، مادامى كه مثل اين فرد در مجلس ما حضور مى يابد. هرگز نزد من غيبت ديگرى را نمى كند. در صحبتهايش

لحن اعتراض نيست و براى خودش هيچ درخواستى ندارد. ما از او دروغ و خيانتى نديديم و هيچگاه سخنى بر زبان نمى آورد كه مجبور شود براى آن عذرخواهى كند».

سپس اولين دست نوشتۀ مأمون اين بود كه سى هزار درهم براى غسّان بن عبّاد اختصاص دهيد. در حالى كه غسان چنين انتظارى نداشت.

32. پرسش منصور از آنچه مردم در مورد عيوب او مى گفتند

زبير از مبارك طبرى برايم روايت كرد كه از ابا عبد الله (مهدى عباسى) شنيدم مى گفت:

ابو جعفر (منصور) روزى به ابن خزيم، كه انيس و همدم او بود گفت: من به توجّه، حافظه، امانت دارى و صدق نيّت و صداقت تو ايمان دارم و همۀ اين صفات در هر عاقل و ناصحى جمع نمى شود. به من بگو چرا مردم كار مرا نمى پسندند و عيب جويى مى كنند و از اخلاق من اكراه دارند؟ گفتم: اى امير المؤمنين مردم سيرت و اخلاق شما را زشت نمى پندارند؛ مگر نه اين است كه آنان شايستۀ نصيحت كردن تو و عامل بقاى تواند، دخالت مستقيم تو در ادارۀ امور، آنان را به خشم آورده است. در اين مورد بينديش كه اگر بتوانى كارهاى جزئى و كوچك را به كسى جز خودت بسپارى و از انجام آن بى نياز شوى و از جسم خود در نعمت هايى كه خداوند ارزانيت داشته است استفاده كنى. اگر تو فقط ادارۀ كارهاى بزرگ را برعهده بگيرى و كارهاى كوچك و ابتدايى را به نزديكانت بسپارى، تمامى كارها مرتّب و منظم و متوازن مى شود. بعد به او گفتم: «موسى عليه السّلام از كمى تعداد يارانش به خدا شكايت كرد. خداوند به او وحى كرد كه هفتاد ويژگى آنها را بنويس و جاى اسامى آنان را خالى بگذار؛ زيرا خداوند آنان را مى شناسد و نامشان را در آنجا قيد مى كند.»

منصور گفت: او موسى بود كه خداوند از طريق او آنان را راهنمايى و ارشاد مى كرد و از ميان آنان بر او وحى نازل مى كرد و اخبار آسمان را فقط ملك مقرّب و پيامبر مرسل مى دانند؛ اما من چگونه مطلع شوم، همان گونه كه خودت به بدخواهى و خبث نيت آنان آگاهى دارى؟ به او گفتم: امير المؤمنين، تو از ربيع و عبد الملك چه خبر دارى؟ به خدا

سوگند كسى را مانند آنان نديدم كه به ولىّ امر خود خدمت كند. بين من و آن دو رابطۀ حسنه اى برقرار است. دوست دارم كه از سخن من در موردشان آگاه مى شدند. اين در حالى بود كه آن دو پشت خيمه ايستاده بودند و سايۀ آنان ديده مى شد. پس امير گفت:

آنان فاسق و ناجوانمرد هستند. آنان براى اين كار شايستگى ندارند، هرچند اكنون سخن مرا بشنوند. او گوش خود را به من نزديك كرد و گفت: باوجود اين مرا تحت فشار قرار داده اند تا با آن دو، يعنى عبد الملك امانتدار و ربيع ناصح نكته سنج آشتى كنم.

ابن خريم گويد: عبد الملك بعد از آن برايم نقل كرد كه خليفه آن دو را فراخوانده و گفته است: سخنى مانند سخن و كلام ابن خريم نشنيده ام. او با نصايح و نظرياتش بر قلبم نفوذ مى كند.

گويد: من (عبد الملك) و ربيع نزد خليفه آمديم. او گفت: هريك مرا مدح كرديد، اما دروغ گفتيد و چيزى در ميان شما جز دروغ نيست؛ برخيزيد و از نزد من برويد.

33. خاطرات اصمعى از سوگوارى زنى باديه نشين

زبير از احمد بن سليمان، از عبد الملك بن قريب⁽¹⁾برايم روايت كرد:

روزى به بيابان رفتم. زنى را ديدم كه در كنار قبرى نشسته و خود را كاملا پوشانده بود. با خود گفتم: شايد اين زن نوحه و مرثيه مى خواند. به او نزديك شدم. اما او مرا نمى ديد تا نزديكتر شدم. شنيدم مى خواند⁽²⁾:

هل خبّر القبر سائليه *** أم قرّ عينا بزائريه

أم هل تراه أحاط علما *** بالجسد المستكنّ فيه

لو يعلم القبر من يوارى *** تاه على كلّ من يليه

يا موت لو تقبل افتداء *** كنت بنفسى سأفتديه

أنعى يزيدا لمجتديه *** أنعى يزيدا لمعتفيه

أنعى يزيدا إلى حروب *** بوصفه ندب نادبيه

يا جبلا كان ذا امتناع *** و ركن عزّ لامليه

يا نخلة طلعها نضيد *** يقرب من كفّ مجتنيه

تحلو (نعم) عنده سماحا *** و لم يقل قطّ (لا) بفيه

أيا صبورا على بلاء *** كان به اللّه يبتليه

[اى قبر آيا كسى را كه از تو چيزى بپرسد آگاه مى كنى؟ آيا چشمت را به ديدن زائرت روشن مى كنى؟ آيا مى بينى و مى دانى كه جسد چه كسى را در خود جا داده اى؟ اگر مى دانستى جسد چه كسى را پوشانده اى؟ به خاطر آن به هركسى كه از كنار آن بگذرد، تكبر مى ورزيدى و افتخار مى كردى. اى مرگ! اگر فديه مى پذيرفتى، خودم را فديۀ او قرار مى دادم. من خبر مرگ يزيد را به آنهايى كه طالب جود و بخشش او بودند مى دهم.

به ياد جنگهايى كه نوحه گران فداكاريهاى او را در آنها وصف مى كنند بازگو مى كنم. اى يزيد! تو چنان كوه بلند و ستون عظيمى بودى كه آرزومندان را ياراى رسيدن به تو نبود.

اى درخت خرمايى كه ميوه ات مرتب و چيده شده نزديك دست ميوه چينان قرار داشت (همواره مى بخشيدى.) نعمتها به هنگام بخشش او چقدر شيرين بودند و او هيچگاه (در پاسخ به نيازمندان) نه نگفت. اى يزيد! اى كسى كه در هنگام بلا، صبورى، خداوند همواره تو را با بلاها و مصيبتها امتحان مى كرد].

عبد الملك بن قريب گويد: او هرچه گفت، حفظ كردم و به او نزديك شدم و گفتم:

شعرهايت مرا به خود آورد. خدايت رحمت كند. او گفت: به خدا سوگند، اگر مى دانستم كه تو سخن مرا مى شنوى چيزى نمى گفتم. گفتم: پس، از من آنچه را گفتى بشنو. زن گفت: بخوان. پس من همان را كه زن خوانده بود، تا كلام آخر خواندم. زن گفت: هرگز كسى را نديدم كه حافظه اش مانند تو باشد. اگر اينجا سرزمين اصمعى بود، تو همو بودى.

34. بلاغت يك زن

زبير برايم از احمد بن سليمان، از عبد الملك بن قريب از فرد ثقه اى برايم روايت كرد⁽¹⁾:

مردى عرب به دنبال شتر رميده اش بيرون رفت. به يكى از آبشخوران عرب وارد شد.

در آنجا زن زيبا و دلربايى ديد كه بسيار خوش زبان و سخن ور بود. به او نزديك شد و سلام كرد. زن نيز پاسخ داد و پرسيد: اى مرد تو كيستى؟ مرد خودش را معرفى كرد. زن به او گفت: در اين منطقه چه مى خواهى؟ مرد پاسخ داد: به دنبال شتر رميده ام مى گردم.

آيا ردّى از آن ديده اى؟ زن گفت: به خدا سوگند، خير. اما مى توانم تو را به كسى راهنمايى كنم كه شتر را به تو بازمى گرداند. مرد گفت: چنين كن.⁽²⁾زن گفت: با نيّت صادقانه از كسى كه آن را به تو داده بخواه تا شترت را به تو بازگرداند كه او مالك همه چيز است. مرد گفت: اى زن، تو از كدام قبيله اى؟ پاسخ داد: از بنى عامر. مرد گفت: آيا همسرى دارى كه در كنارش آرامش و امنيت يابى؟ اشك از چشم زن جارى شد و چنين سرود:

كنا كغصنين فى أصل غذاؤهما *** ماء الجداول فى روضات جنّات

فاجتثّ خيرهما عن أصل صاحبه *** دهر يكرّ بعولات و ترحات

و كان عاهدنى إن رامنى زمن *** أن لا يضاجع أنثى بعد مثواتى

و كنت عاهدته أيضا فغادره *** ريب الزمان قريبا مذ سنيّات

فاكفف لسانك عمّن ليس يردعه *** عن الوفاء خلاب بالنحيات

[ما همچون دو شاخه بر يك ساقه و ريشه بوديم و غذاى ما آب جويهايى بود كه در باغها جريان داشت. پس روزگارى كه هماره با ناله ها و اندوه ها مى تازد بهترين آنها را كه بر ساقۀ دوستش بود از ريشه كند و بريد. با من عهد كرده بود كه اگر روزگار مرا از او جدا ساخت، بعد از مرگم با زن ديگرى ازدواج نكند. من نيز در اين مورد با او عهد بستم. اما حوادث زمانه چند سال بعد، او را به عهدشكنى و خيانت رسانيد. پس خاموش باش در مورد كسى كه فريبايى و شيفتگى هوى و هوس، او را از وفادارى باز نمى دارد].

35. از قضاوتهاى امام على (ع)

زبير از عبد الله بن معاويه، از پدرش ميسره از شريح قاضى روايت كرد و گفت:⁽¹⁾

زنى نزد من آمد و گفت: اى قاضى، من براى مخاصمه آمده ام. گفتم: دشمنت كيست؟ گفت: تو، اى قاضى. پس وقتى مجلس خلوت شد، به زن گفتم: با من سخن بگو. زن گفت: من ادرار خود را از جايى كه مردها خارج مى كنند خارج مى سازم ولى فرج هم دارم؛ دو جنسى هستم. من (شريح) گفتم: امير المؤمنين على - عليه السلام - در اين خصوص نظرى دارد مبنى بر آنكه از هر جايى كه ادرار تو مى آيد تو بر همان جنس هستى. او گفت: از هر دو جا مى آيد. به او گفتم: از كدام يك زودتر ادرار مى آيد! گفت:

هيچ كدام؛ در يك زمان باهم مى آيد و در يك زمان قطع مى شود. گفتم: مرا از مسئلۀ عجيبى باخبر كردى. زن گفت: اتفاق عجيب ترى را برايت تعريف مى كنم. من با پسرعمويم ازدواج كرده ام. او برايم زنى خدمتكار گرفت و من با او نزديكى كردم و او باردار شده است. هنگامى كه فرزندم به دنيا بيايد، نزد تو مى آيم تا من و همسرم را از يكديگر جدا كنى.

پس آن زن از محل قضاوت خارج شد. در آن هنگام على داخل مجلس شد و قاضى شريح ايشان را از اين مسأله آگاه كرد. على گفت: زن را بياوريد. زن داخل شد. على گفت:

آنچه قاضى مى گويد صحيح است؟ زن پاسخ داد: همان گونه است كه گفت. على همسر اين زن را احضار كرد و به او گفت: آيا اين زن، همسر و دخترعمويت است؟ مرد گفت:

بله. گفت: مى دانى كه چه كار كرده است؟ پاسخ داد: بله. من براى او خدمتكارى گرفتم.

او با خدمتكار نزديكى كرده و خدمتكار باردار شده است. على پرسيد: آيا بعد از آن با همسرت نزديكى مى كردى؟ او پاسخ داد: بله. على گفت: تو بيشترين ويژگى و خصوصيت شير را در خود دارى. اين دينار را بگير. دو زن و يك خدمتكار بياور. آنها آمدند. على گفت: اين زن را به داخل اتاق ببريد و لباس او را بيرون آوريد و استخوانهاى پهلويش را بشماريد. آنان اين كار را انجام دادند و گفتند: تعداد استخوانهاى پهلوى سمت

راست يازده و سمت چپش دوازده است.

على اللّه اكبر گفت و دستور داد كه او ردا و كفش پوشيده و در زمرۀ مردان قرار گيرد.

همسرش گفت: يا امير المؤمنين! اين همسر و دختر عمويم است. بين من و او طلاق جارى ساخته و او را در زمرۀ مردان قرار مى دهى؟ چگونه اين چنين تصميم گرفته اى؟ ايشان پاسخ داد: من اين حكم را از حضرت آدم آموختم. هنگامى كه خداوند عز و جلّ حوا را خلق مى كرد، او را از يكى از استخوانهاى پهلوى آدم آفريد. بنابراين استخوان هاى پهلوى راست مردان از استخوانهاى زنان، يكى كمتر است. آنگاه على به آنان دستور داد كه خارج شوند.⁽¹⁾

قاضى گويد: اين امر نزد ما ثابت شد. پس اين امر را به اهل آن واگذار كرديم كه اين گونه حكم كرد.

36. از سخنان و خطبه هاى يوسف بن عمر

زبير برايم روايت كرد و گفت: يوسف بن عمر⁽²⁾در خطبه اش مى گفت:⁽³⁾

اى بندگان خدا، پرهيزگار باشيد. چه آرزوهايى كه شما به دنبال آن هستيد، اما به آن نمى رسيد و غذاهايى كه مى خواهيد بخوريد اما نمى توانيد، از بخشش اموالى كه بزودى آن را ترك خواهيد كرد خوددارى مى ورزيد كه شايد آنها را به ناحق جمع كرده باشيد و كسى را از حق آن بازداشته ايد كه حرام بودن آن به شما مى رسد. آنها را به ارث مى گذاريد ولى گناه آن را بر گردن خود حمل مى كنيد و آن را وزر و وبال خود قرار مى دهيد و با پريشانى و اندوه به نزد پروردگارتان مى شتابيد. شما در دنيا و آخرت خسران ديده و اين زيانى آشكار است.

37. حكومت حجاج بر عراق

زبير از على بن محمد بن عبد الله، از عوانة بن حكم برايم روايت كرد و گفت:⁽¹⁾

هنگامى كه شوكت و قدرت مردم عراق به اوج خود رسيد، سركشى آنان نسبت به حاكمان شهر ادامه يافت. به گونه اى كه به سوى آنان سنگريزه پرت مى كردند و نسبت به آنان نافرمانى داشتند. عبد الملك به جارچيان دستور داد مردم را براى نماز خبر كنند.

مردم جمع شدند. او برايشان خطبه خواند و گفت: اى مردم، شعله هاى آتش در عراق روشن شده و سوزان و درخشنده است. پس بايد آن را پاكيزه ساخت و شعله هاى آن را پنهان ساخت. آيا در ميان شما كسى هست كه سلاحش آماده، قلبش محكم و اراده اش راسخ باشد تا بتواند آتش اين فتنه را خاموش و شعله هاى آن را مهار كند؟ همۀ مردم ساكت بودند. حجاج بن يوسف⁽²⁾از جا پريد و گفت: من هستم، اى امير المؤمنين. خليفه گفت: تو كيستى؟ او پاسخ داد: حجاج بن يوسف بن حكم بن عامر فرزند صحابۀ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله عروة بن مسعود و بزرگ مكه و مدينه. گفت: بنشين، تو فرد موردنظر نيستى. عبد الملك دوباره پرسيد: از مردم عراق كيست؟ مردم ساكت بودند. باز حجاج از جا پريد و گفت: من، اى امير المؤمنين. گفت: تو كيستى؟ گفت: من از قومى هستم كه قريش آرزو مى كرد با دختران آن ازدواج كند و از اين كار نااميد نمى شدند. اگر تكرار سخن، گويندۀ آن را نااميد نمى ساخت، كلام را طولانى مى كردم تا مخاطب خود را قانع كنم وگرنه سخن اولم را باز مى گويم. عبد الملك گفت: سرجايت بنشين، تو فرد مورد نظر

نيستى.

بعد عبد الملك سرش را بلند كرد و گفت: چه كسى از عراق است؟ مردم ساكت بودند، عبد الملك گفت: شيرانى كه شتران را پى مى كردند، نمى بينم؟ شيران غرّنده و حمله ور را نمى بينم؟ مردم ساكت بودند.

حجاج پريد و گفت: من از عراقم، اى امير المؤمنين. گفت: چه كسى تو را جزء مردم عراق محسوب كرده است؟ پاسخ داد: پوست پلنگ مى پوشم، به انبوه جمعيت حمله مى كنم و همه را به هلاكت مى رسانم. اگر كسى با من منازعه كند، او را مى گيرم و هركس كه به دشمن ما بپيوندد، او را به شديدترين وجه به قتل مى رسانم و اموالش را تقسيم مى كنم. من آزادى، نفرت، خشونت، ملاطفت، ستم، بخشش و امساك و همه چيز را در خدمت مى گيرم. اگر بردبار بودند، برايشان حاكم بسيار بخشنده اى مى شوم و اگر مخالفت كردند، از آنان فقط تپه اى سلاح و ابزار باقى مى ماند. اى امير المؤمنين، اين چيزى است كه براى آنان آماده كرده ام. نيازى نيست مرا بيازماييد. من قطع كنندۀ گردنكشان، گيرندۀ سخت جانها و جمع كنندۀ اموالشان هستم، اگر نمى خواهى، كسى ديگر را به جاى من بگذار كه مردان زيادى اينجا هستند.

عبد الملك گفت: تو اين مسئوليت را برعهده بگير. بعد رو به كاتب كرد و گفت: براى او فرمان بنويس و اين كار را به تأخير نينداز، نيرو و سرمايه نيز در اختيار او قرار دهيد.

عبد الملك بن عمير گويد: ما در مسجد اعظم (كوفه) نشسته بوديم كه كسى حجاج را آورد و گفت: اين حجاج بن يوسف است كه به اميرى عراق منصوب شده است، مردم براى عرض تبريك نزد او آمدند. سپس از صحن مسجد متفرق شدند، ما او را در راه رفتنش مانند شير ديديم؛ عمامه اى قرمز بر سر داشت كه با آن صورتش را پوشانيده بود. كمانى عربى بر دوش داشت و به سوى منبر مسجد رفت. با چشمانم او را دنبال مى كردم تا به بالاى منبر رفت و بر آن نشست و نقاب از چهره برگشود. مردم كوفه در آن روز با وضع نيكو و زيبا و با عزّت و افتخار به مسجد آمده بودند. يكى از آنان وارد مسجد شد، در حالى كه ده يا بيست نفر از يارانش، كه لباسهاى سفيد پوشيده بودند و چيزى در

دست داشتند او را همراهى مى كردند. در مسجد مردى كه به او عمير بن ضابئ برجمى⁽¹⁾مى گفتند به محمد بن عمير بن عطارد تميمى⁽²⁾گفت: آيا تو آمده اى او را با سنگريزه بزنى؟ او گفت: خير، آمده ام سخنش را بشنوم. پس گفت: خداوند بنى اميه را لعنت كند كه فردى چون اين را بر ما برمى گزينند. خداوند در حقّ عراق ظلم كرد كه اين مرد را به اميرى عراق رسانيد. به خدا سوگند، اگر اين تمام سخن او بود ديگر مطلبى نمى گفتم.

حجاج ساكت نشسته بود و چپ و راستش را مى نگريست، تا اينكه مسجد از انبوه مردم پر شد. پس گفت:⁽³⁾اى مردم عراق، من نمى دانم جمعيت شما چقدر است. آيا همه جمع شده ايد؟ مردى گفت: خداوند تو را هدايت كند ما همه جمع شده ايم. حجاج چند لحظه ساكت بود و سخن نمى گفت. آنان گفتند: فقط لكنت زبان و سختى در گفتار مانع سخن گفتن مى شود. حجاج برخواست و چهرۀ خود گشود و گفت: اى عراقيان، من حجاج بن يوسف بن عامر بن عروة بن مسعود هستم.

آنگاه اين چنين سرود:⁽⁴⁾

أنا ابن جلا و طلاّع الثنايا *** متى أضع العمامة تعرفونى

صليب العود من سلفى تران *** كنصل السيف وضّاح الجبين

و ماذا يدّرى الشعراء منّى *** و قد جاوزت حدّ الأربعين

أخو خمسين مجتمعا أشدى *** و نجّذنى مداورة السنين

و إنى لا أعود إلى مربّى *** غداة الغب إلاّ أى حين

[من فرزند مردى بلندآوازه و مشهور و صاحب نظر و شجاع هستم؛ وقتى عمامه ام را بر سر مى گذارم، مرا خواهيد شناخت. قوى هيكل و نيرومند و از نسل گذشتگانم. مانند

دستۀ شمشير پيشانى ام مى درخشد. چگونه شاعران مرا بشناسند در حالى كه سن من از چهل سالگى نيز گذشته و نزديك پنجاه است. قدرت جسمانى من به كمال رسيده و روزگار و گذشت سالها مرا آزموده است. من هرگز به سوى معلّمى⁽¹⁾باز نمى گردم، اما روزگار، صبح ها يك روز در ميان مرا به سيراب كردن شترانم وادار مى كرد].

وى آنگاه افزود: به خدا سوگند، اى عراقيان، من سرهايى مى بينيم كه مانند ميوه ها رسيده و اكنون زمان چيدن آنهاست و من صاحب آن ميوه ها هستم. به خدا سوگند من خونهايى را كه از دستار و ريش شما جارى مى شود مى بينم. و آنگاه سرود:

هذا أو ان الشدّ فاشتدى زيم *** قد لفّها الليل بسواق حطم

ليس براعى إبل و لا غنم *** و لا بجزّار على ظهر و ضم

قد لفّها الليل بعصلبىّ *** و شمّرت عن ساق شمرى

أروع خراج من الدوىّ *** مهاجر ليس بأعرابىّ

ما علّتى و أنا شيخ إدّ *** و القوس فيها و تر عردّ

مثل ذراع البكر أو أشدّ

[در اين زمان سخت افسار شتر را محكم بكشيد كه شب، او و سوارش را به هم مى پيچد. چوپان بودن به داشتن شتر و گوسفند و پشم چينى به داشتن وضم⁽²⁾نيست.

شب، هيكل قوى مرا در خود پيچيده و ساق پاى مرا محكم بسته است. از مهاجرانى كه مست و بيهوش اند و عرب نيستند، خراج ها را جمع آورى مى كنم. بر من عيب و نقص نيست، كه پيرمردى هستم و كمرم قوس دارد، قوسى كه زه آن مانند استخوان بازو محكم و سخت تر از آن است].

آنگاه افزود: به خدا سوگند، اى مردم عراق، غمزه اى مانند غمزۀ صياد به جانب من نمى شود؛ صدايى جز صداى راندن شتران به گوش من نمى رسد. با كنجكاوى و ذكاوت مسئله را بررسى كردم. از تجربه ام كمك گرفتم و به سوى هدف روان شدم. امير المؤمنين يكى از تيرهايى را كه در دست داشت بركشيد. بلندترين درخت خرما را كاويد و مرا

تيرى مناسب كارش يافت كه محكم ترين آنها بود. مرا به سوى شما فرستاد و شما را به وسيلۀ من مورد هدف قرار داد. اى عراقيان، اى اهل نفاق و تفرقه، خلق و خوى شما يكسان است؛ زيرا خوابتان در خوابگاه هاى غفلت و گمراهى طولانى شده و در پرتگاه هاى فتنه و غفلت سقوط كرده ايد، سنّت شما سنّت فريب خوردگان است. به خدا سوگند، هر آينه پوست هايتان را مانند پوست درخت بكنم، شما را مانند سنگ چخماق به يكديگر بكوبم و مانند درختهاى خاردار به يكديگر بپيچانم و شما را مانند شتر غريبى كه گم شده است و ضربه مى خورد بزنم. پس مرا با اين گروه و جماعت واگذاريد و آنگاه گفت: گفته شود آنچه بايد و خواهد شود آنچه بايد.

اى مردم عراق، شما مثل اهل قريه اى هستيد كه: كٰانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهٰا رِزْقُهٰا رَغَداً مِنْ كُلِّ مَكٰانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اَللّٰهِ فَأَذٰاقَهَا اَللّٰهُ لِبٰاسَ اَلْجُوعِ وَ اَلْخَوْفِ ⁽¹⁾[اهلش در آسايش و اطمينان زندگى مى كردند و از هر جانب روزى فراوان به آنها مى رسيد تا آنكه اهل آن شهر نعمت خدا را كفران كردند؛ خدا هم به موجب آن كفران و معصيت، طعم گرسنگى و بيمناكى را به آنها چشانيد]. پس جمع شويد، معتدل گرديد و ميل به نافرمانى نكنيد.

بشنويد و اطاعت كنيد. همراهى كنيد و بيعت كنيد، بدانيد كه من اهل زياده روى و بيهوده گويى و اهل گريز و فرار نيستم. اين شمشير را از نيام بيرون كشم و در تابستان و زمستان آن را غلاف نكنم تا اينكه امر خدا ظاهر شود و سركشان شما خوار شوند و كج روندگان و متكبران شما راست شوند. به درستى كه من صداقت را همراه نيكوكارى و نيكى را در بهشت، و دروغ را با ستمكارى، و ستمكاران را در آتش جهنم يافته ام.

امير المؤمنين به من دستور داده است كه به شما عطايا بخشم و از ميانتان اشخاص را براى جنگ با دشمنانتان بفرستم. من هم شما را به اين كار فرمان مى دهم، شما سه روز فرصت داريد. با خداوند براى انجام اين كار پيمانى بسته ام كه مرا در اجراى آن كفايت مى كند. اگر كسى از شما بعد از گرفتن عطا تنها يك روز (براى جنگ) درنگ كند، سرش را از گردنش جدا و اموالش را غارت مى كنم. اى غلام، نامۀ امير المؤمنين را بخوان.

كاتب گفت: بسم الله الرحمن الرحيم، از عبد الله عبد الملك امير المؤمنين به مسلمانان و مؤمنين عراق. سلام عليكم. هيچ كس جواب سلام خليفه را نداد. حجاج از بالاى منبر فرياد زد: اى غلام، ساكت شو. اى اهل تفرقه و اختلاف، امير المؤمنين به شما سلام مى دهد و شما پاسخ او را نمى دهيد. به خدا سوگند، اگر من مدتى بر شما حاكم باشم، شما را چنان ادب خواهم كرد، به گونه اى كه با ادب ابن اذينة⁽¹⁾متفاوت باشند. يا اينكه شما را براى خود راست كنم و هركدام از شما را بر خودش مشغول دارم. اى غلام، نامۀ امير المؤمنين را بخوان. كاتب گفت: بسم الله الرحمن الرحيم. و هنگامى كه به كلمۀ سلام رسيد، كسانى كه در مسجد بودند گفتند: و سلام بر على امير المؤمنين و رحمة الله و بركاته.

بعد حجاج از منبر پايين آمد و به دارالاماره رفت. او تا سه روز با مردم ديدار نكرد. در روز چهارم به مردم اجازه داد به نزدش بيايند. عمير بن ضابئ⁽²⁾بر او وارد شد و گفت:

خداوند تو را هدايت كند. من پيرمرد هستم. نام مرا از اين فهرست⁽³⁾حذف كن. من پسرى دارم كه در جنگ ها و مبارزات و رويارويى با دشمن از من قوى تر است. از امير مى خواهم پسرم را به جاى من قرار دهد. حجاج گفت: اى پيرمرد، پسرت را به جاى خود بفرست.

هنگامى كه او رفت. عنبسة بن سعيد بن عاص⁽⁴⁾گفت: اى امير، آيا او را شناختى؟ امير پاسخ داد: نه، به خدا قسم او را نشناختم. عنبسة گفت: او عمير بن ضابئ بود كه پدرش مى خواست امير المؤمنين عثمان را بكشد. امير المؤمنين (عثمان) او را حبس كرد تا اينكه به بيمارى عفونى مبتلا شد. هنگامى كه از زندان بيرون آمد، عثمان نيز كشته شده بود و

يكى از استخوانهاى پهلوى او نيز شكسته بود. پدرش در اين باره گفت:

هممت و لم أفعل و كدت و ليتنى *** فعلت و كان المعولات حلائله

[عزم انجام كارى را داشتم. اما آن را انجام ندادم. عزم من جزم و استوار بود. كاش اين كار را مى كردم؛ زيرا آرزوى همسرانش اين بود]⁽¹⁾

حجاج گفت: آن پيرمرد را بازگردانيد. هنگامى كه او را آوردند به وى گفت: براى نبرد الدار تو شخصا وارد مى شوى؛ اما در جنگ خوارج كسى را مى توانى به جاى خود بفرستى، اى پيرمرد به خدا سوگند، كشتن تو بهترين كارى است كه براى ساكنان مصرين⁽²⁾مى توان انجام داد. او را ببريد و گردنش را بزنيد. حجاج صدايى شنيد. گفتند: اين افراد قبيلۀ عمير بن ضابى هستند كه منتظر عميرند. حجاج گفت: سرش را براى آنان بفرستيد.

سر عمير را پيش آنان افكندند و آنان نيز گريختند.⁽³⁾

راوى گويد: پسرعموى عبد الله بن زبير اسدى⁽⁴⁾از عمير خواسته بود نزد حجاج او را شفاعت بكند تا از رفتن به جنگ معاف شود. اما هنگامى كه عمير كشته شد، ديگر منتظر اذن دخول نشد. عبد الله بن زبير چنين سرود:⁽⁵⁾

أقول لإبراهيم يوم لقيته *** أرى الأمر أمسى مفضحا مستصعبا

تجهّز فإمّا أن تزور ابن ضابىء *** عميرا و إمّا أن تزور المهلّبا

هما خطّتا سوء نجاؤك منهما *** ركوبك حوليّا من الثلج أشهبا

و إلاّ فما الحجّاج مغمد سيفه *** يد الدهر حتى يترك الطفل أشيبا

فأضحى و لو كانت خراسان دونه *** رآها مكان السوق أو هى أقربا

[روزى كه ابراهيم را ببينم به او مى گويم مى بينم كه كار، اشتباه و دشوار شده است. آماده شو تا يا عمير بن ضابئ را ديدار كنى يا مهلّب⁽¹⁾را؛ اين دو كار در سرنوشت بد تو نوشته شده و تو به سختى مى توانى از آن نجات يابى چرا كه نجات تو همانند سوار شدن بر چهارپاى يكسالۀ سياه و سفيد است (چون در اين سن چهارپا سوارى نمى دهد) و گرنه حجاج در طول روزگار شمشيرش را غلاف نمى كند مگر اينكه طفل را سفيدموى و پير گرداند. بر من روشن است (حجاج) آنچنان قدرتمند شده كه حتى اگر خراسان را در مقابل خود بيند آن را همچون بازار و يا نزديكتر از آن مى داند].

38. سخنان حجاج به مالك بن دينار

ابو عبد الله گويد كه مالك بن دينار⁽²⁾گفت:

سخنانى از حجاج شنيدم كه مرا بيهوش كرد. به او گفتند: اى ابا يحيى، سخنان حجاج تو را بيهوش كرد؟ گفت: بله، سخنان او را مانند صداى تار مى شنيدم. او مى گفت:⁽³⁾اگر يك ساعت از عمر فردى به منظورى غير از آنچه برايش خلق شده صرف شود سزاوار است كه همواره براى آن حسرت بخورد و شنيدم كه مى گفت: فردى نفسش را پاك نگه مى دارد و فردى كه از نفس خود در امان نيست و مردى كه نفسش را محاسبه مى كند قبل از آنكه ديگران آن را محاسبه كنند. فردى براى نفسش لجام و زمام قرار مى دهد و زمام آن نفس را به دست مى گيرد تا به طاعت خداوند متعال ببرد و با لجام از انجام معاصى جلوگيرى مى كند.

39. از خطبه هاى حجاج

زبير از محمد بن سلام از خالد بن صفوان⁽¹⁾نقل كرد و گفت:

وارد مسجد شدم. در آن هنگام حجاج بر منبر خطبه مى خواند. شنيدم كه مى گفت⁽²⁾:

اى مردم عراق، اى اهالى نفاق و دورويى و تفرقه و بدخلقى، اى بندگان نافرمان، شما مانند قارچ هايى هستيد كه در سرزمينى پست و محكم مى روييد. آيا شما باران رنج و اندوه و ياران و ساكنان زاويه⁽³⁾و مسكن⁽⁴⁾و ديرجماجم⁽⁵⁾نيستند؟ كار شما را به خدا واگذارديم و او براى ما در مورد شما داورى خواهد كرد. گمان مى كنيد كه من علم غيب مى دانم. خداوند بلندمرتبه مى فرمايد: عٰالِمُ اَلْغَيْبِ فَلاٰ يُظْهِرُ عَلىٰ غَيْبِهِ أَحَداً⁽⁶⁾. گمان مى كنيد كه من ساحر هستم. بدترين دينها، دينى است كه در آن سحر باشد و خداوند تعالى مى فرمايد: لاٰ يُفْلِحُ اَلسّٰاحِرُ حَيْثُ أَتىٰ‌⁽⁷⁾. شايد گمان برده ايد كه من بازماندۀ قوم ثمود هستم. به خداوند سوگند، به همراه حضرت صالح برگزيدگان و خوبان نجات يافتند و ديگران هلاك شدند. خداوند مى فرمايد: وَ ثَمُودَ فَمٰا أَبْقىٰ‌⁽⁸⁾.

آنگاه به اين اشعار سويد بن ابى كاهل متمثل شد⁽¹⁾:

ربّ من أنضجت غيظا صدره *** قد تمنّى لى موتا لم يطع

و يرانى كالشجا فى حلقه *** عسرا مخرجه لا ينتزع

و يحيّنى إذا لاقيته *** و إذا يخلو له لحمى رتع

كيف ترجون سقاطى بعد ما *** شمل الرأس مشيب و صلع

و إباء للدنيّات إذا *** ضغط المكروب ضيم فقبع

و بناء للمعالى إنما *** يرفع اللّه و من شاء وضع

[چه بسيار افرادى كه من سينه ها و قلبهايشان را مالامال از خشم و عصبانيت كردم و آنها براى من آرزوى مرگى كه فرمانبر و مطيع آنان نيست كردند.⁽²⁾يا مرا مانند بغضى بداند كه در گلويش گير كرده و به سختى از آن خارج مى شود و رها مى گردد. هنگاميكه او را مى بينم با من سلام و احوالپرسى مى كند ولى در خفا و خلوت با آبرويم بازى مى كند.

چگونه انتظار داريد من از مسئوليتم كناره گيرى كنم بعد از اينكه موهاى سرم يا ريخته يا سفيد شده است. از پستى ها دورى كنيد، هنگامى كه ظلم و ستمى در حق شما كه غمگين هستيد شود، خانه والاى خوبى ها و فضايل را بسازيد. به درستى كه خداوند هر آن كس را كه بخواهد بالا مى برد و هركسى را بخواهد فرومى گيرد].

40. از خطبه هاى حجاج

زبير از مدائنى، از مجاهد، از شعبى، از عبد الملك بن عمير برايم نقل كرد و گفت:⁽³⁾

حجاج بن يوسف وقتى براى ما خطبه مى خواند، از اصل سخن خارج مى شد و گاهى در مورد اهالى شام و گاهى در مورد مردم عراق سخن پرانى مى كرد. مى گفت: اى اهل

شام، شما همان گونه هستيد كه نابغۀ ذبيانى⁽¹⁾گفته است:

هم درعى التى استلأمت فيها *** الى اهل النّسار و هم مجنى

و هم وردوا الجفار على تميم *** و هم اصحاب يوم عكاظ إنى

شهدت لهم مواطن صادقات *** اتيتهم بودّ الصدر منى

[آنان زره پوشانى براى من هستند كه من در ميان آنان خود را پناه داده ام تا به سوى قوم نسّار⁽²⁾كه سپر من هستند بروم. آنان در جفار⁽³⁾بر تميم وارد شدند كه آنان ياران جنگ عكّاظ براى من بودند. من براى آنان صادقانه شهادت مى دهم كه مهر خود را از روى دوستى به آنان تقديم كرده ام].

سپس به اهالى كوفه رو كرد و گفت: اين رؤساى خبيث بر صندلى تكيه زده و فرمان مى دهند كه قطع كنيد و بزنيد. به خدا سوگند، اگر در ميان شما كسى جنب وجوش داشته باشد او را مثل ديروز تنها مى گذارم. پس او همچنان در مورد اهالى شام و عراق سخن مى گفت تا اينكه از خورشيد جز سرخى آن، كه بر بالاى مسجد مى تابيد ديده نمى شد.

سپس به مؤذّن فرمان داد: اذان بگو. آنگاه نماز عصر را با ما به جماعت خواند. سپس اذان مغرب گفتند و نماز خواند و نمازهاى آن روز را به هم متّصل ساخت.

41. توصيف حجاج از زبان حسن بصرى

ابو عبد الله گويد:

هنگامى كه حجاج مرد، حسن بصرى⁽⁴⁾گفت: خداوندا، او و سنتهايش را از ميان بردار. نادانان و تنگ نظران را بر ما حاكم و به اموال ما دست درازى كرد. به خدا سوگند

ريشه اى در او نبود تا او را به راه خدا سوق دهد. موهايش را شانه مى زد و در راه رفتنش تندگام برمى داشت، از منبر بالا مى رفت و آن قدر سخنان بيهوده مى گفت، تا نماز قضا مى شد تا اينكه كسى به او مى گفت: اى مرد، نماز! نه از خدا مى ترسيد و نه از مردم حيا مى كرد. در بالاى سر او، خدا و زير پايش صدهزار نفر يا بيشتر بودند.⁽¹⁾

سپس حسن ادامه داد: هيهات، به خدا سوگند، حال او بدون شمشير و شلاق اين گونه است.

42. از خطبه هاى حجاج در كوفه

ابو عبد الله گويد:

روزى حجاج در كوفه براى مردم خطبه خواند و گفت: اى مردم عراق! به سوى شما آمدم. من در اين راه بر همسفرانم پيشى گرفتم. اما اختلاف و شكاف برطرف نشد تا اينكه موهاى سرم ريخت. سپس او سرش را كه كچل شده بود، نشان داد و اين چنين سرود:

من يك ذا لمّة يكفّفها *** فإننى غير ضائرى زعرى

لا يمنع المرء ان يسود و أن *** يضرب بالسيف قلّة الشعر

[كسى كه صاحب موى ژوليده اى باشد آن را از بين مى برد، «بدان» كه كم مويى من هيچ ضررى به من نمى رساند. كمى مو، جلوى جنگاورى و شمشيرزنى و آقايى و سرورى را نمى گيرد].

43. اسحاق بن ابراهيم تميمى و الواثق بالله

زبير از اسحاق بن ابراهيم تميمى برايم روايت كرد و گفت:

من همراه واثق⁽²⁾در صالحيه بودم. پس گفتم: خداوند امير المؤمنين را حفظ كند. دو

بيت شعر به ذهنم رسيد.

گفت: بخوان.

من هم خواندم.

طربت الى الأصيبيّة الصغار *** و شاقك منهم قرب المزار

و كل مسافر يزداد شوقا *** اذا دنت الديار من الديار

[با شادمانى به سوى كودكان شتافتى و نزديكى محلّ ديدن آنها سبب شور و شوق تو شده است. و هر مسافرى كه از شهر و ديارى بر شهر و ديار ديگرى نزديكتر مى شود خوشحال تر و پرشورتر مى گردد].

واثق براى من چنين سرود⁽¹⁾:

اشكوا الى اللّه بعدى عن خليفته *** و ما اعالج من سقم و من كبر

لما أستطيع رحيلا إن هممت به *** يوما إليه و لا اقوى على السفر

انوى الرحيل اليه ثم يمنعنى *** ما احدث الدهر و الايام فى بصرى

[از دورى خود نسبت به خليفه به خداوند شكايت مى كنم كه از بيمارى و پيرى براى من درمانى نيست. اگر روزى قصد سفر كنم، هرگز نمى توانم؛ زيرا قدرت لازم را ندارم. قصد سفر مى كنم كه به سوى او بيايم، اما آنچه روزگار و ايام بر سر ديدگان من آورده، مرا از اين راه باز مى دارند].

44. سفارش عبد الله بن اهتم به فرزندش

زبير از مدائنى، از عوانة بن حكم براى من روايت كرد و گفت:

عبد الله بن أهتم⁽¹⁾بيمار شد. دو نفر از ياران حسن بصرى به عيادت او آمدند. هنگام ورود گفتند: ابا معمر، حالت چطور است؟

گفت: مرا دريابيد كه به خدا سوگند بيمار هستم. در مورد آنچه مى گويم شك نكنيد.

اما در مورد صدهزار درهم كه در اين صندوق است و زكات آن پرداخت نشده و صلۀ رحمى با آن نشده چه مى گوييد؟

آن دو گفتند: مادرت به عزايت بنشيند. براى چه اين اموال را جمع كردى؟

پاسخ داد: به خدا سوگند، اموال را براى سختى هاى روزگار و جور حاكمان و بزرگ كردن خاندانم جمع كرده ام.

آن دو از نزد وى رفتند و حسن بصرى را از اين موضوع با خبر كردند. او گفت: جاى تأسف است. شيطان به او آموخته است كه سختى روزگار و جور حاكم را بهانه كند. لذا از ميان اموالش، بخشى را كه دزدى، يا بر ذمّۀ او بود خارج كرد.

پس هنگامى كه وى درگذشت، حسن بصرى، فرزند وى او را خواند و دستى بر سرش كشيد و گفت: اين اموال و ارث تو است. مراقب باش كه تو را نفريبد، همان گونه كه پدرت را فريفت. من اين اموال را به صورت حلال به تو تحويل مى دهم. مواظب باش كه وبال و عامل گرفتارى تو نباشد. كسى اين اموال را به تو بخشيد كه خودش از آن بازماند.

او شبانه روز رنج ديد. آب درياها را شكافت. دشت ها و بيابان ها را طى كرد. از طريق باطل اين اموال را جمع كرد و از حق بازماند. اين اموال را جمع و مراقبت كرد، بخل ورزيد و از بخشش آن سر باز زد. زكات آن را نداد و به خويشان هم نبخشيد. در روز قيامت بيشترين حسرت براى كسى است كه اموالش را در ترازوى ديگران مى بيند و نمى تواند و احسرتا بگويد و توبه كند.

45. نامۀ عبد الله بن معاويه به دوستش

ابو عبد اللّه گفت: عبد اللّه بن معاوية بن عبد اللّه بن جعفر⁽¹⁾به دوست خود نوشت:

پس از حمد و ستايش خداوند متعال⁽²⁾، مرا بدون آنكه بشناسى مشمول لطف و دوستى خود قرار دادى. بعد بى آنكه گناهى مرتكب شده باشم، عقوبت كردى. كار نخست تو مرا به طمع واداشت تا با تو دوستى كنم و كار بعدى تو، مرا از وفايت نااميد كرد. من نا اميد نيستم كه طردكردن من و يا دوستى من نزد تو ثابت و هميشگى باشد.

پس، منزه است كسى كه (خداوند)، اگر بخواهد، نظر و انديشۀ روشن را از شك دور، و بين ما همبستگى برقرار مى دارد و اختلافاتمان را برطرف مى كند.

46. از گفته هاى عمر بن خطاب

زبير از عمويم مصعب بن عبد الله، از جدّم عبد الله بن مصعب و از او از پدرش روايت كرد:

عمر بن خطاب (رضى اللّه عنه) گفت⁽³⁾: كسى كه در معرض تهمت و سوءظن قرار مى گيرد، كسى را كه نسبت به او سوءظن پيدا مى كند، نكوهش نكند. كسى كه سرّ خود را

پنهان كند، سرّش را در اختيار دارد؛ اما اگر كسى آن را افشا كند او در اختيار رازش قرار مى گيرد. كار برادر (مؤمنت) را به بهترين شكل ممكن انجام بده تا تو را بر كارى كه مى خواهى يارى دهد به سخن برادر (ايمانى خود) شك نكن، كه ممكن است در آن خيرى يابى. در به دست آوردن دوستان متّقى كوشا باش. در كارهايت با كسانى كه خدا ترسند، مشورت كن.

47. كلمات بى سابقۀ حجاج

زبير از مدائنى، از عوانة بن حكم روايت كرد كه شعبى گفت:

از حجاج سخنانى شنيدم كه هرگز از كسى ديگرى نشنيده بودم. او مى گفت: بعد از حمد و سپاس خداوند، حق تعالى براى دنيا فنا، و براى آخرت بقا را نوشت. پس در آنچه برايش بقا نوشته فنا راه نيابد و براى آنچه فنا نوشته است بقا راه نيابد. پس آنچه در دنيا مى بينيد شما را نسبت به آنچه در آخرت نمى بيند مغرور و گردنكش نسازد. آرزوهاى طولانى خود را با كوتاهى اجل مهار كنيد.

48. پرده ها را ندريد

زبير از سعد بن طريف، از عكرمه، از ابن عباس برايم روايت كرد و گفت:

مردى از بنى اسرائيل، همسرى داشت كه مى گفت: خداوند از راز زنى كه در غيبت همسرش به او خيانت مى كند پرده بردارد. روزى براى او يك ماهى فرستادند، او بالاى سر ماهى ايستاد و گفت: خداوند زنى را كه در غياب همسرش به او خيانت ورزد، رسوا كند. ماهى خنديد و قهقهه سر داد تا اينكه از ظرف بيرون افتاد. او را دوباره در ظرف قرار داد. ماهى گفت: سخنت را تكرار كن. او سخنش را تكرار كرد و ماهى شروع به خنديدن كرد تا اينكه دوباره از ظرف بيرون افتاد. اين اتفاق سه بار تكرار شد. هربار ماهى به قدرى مى خنديد كه از ظرفش بيرون مى افتاد. تا اينكه نزد عالمى از بنى اسرائيل رفت و ماجرا را برايش گفت: عالم گفت: «اين حرفها را رها كن و ذكر خدا بگو، طعامت را بخور و شيطان

را از خود بران.»⁽¹⁾كسى [به زن كه از اين موضوع نگران بود]⁽²⁾گفت: نزد پسر آن عالم برو كه او در اين مسائل از او آگاه تر است. زن نزد او رفت و وى را باخبر ساخت. او نيز گفت:

با همۀ كسانى كه در منزل تو هستند و تو عورت آنان را نديده اى نزد من بيا. او نيز آنان را آورد. پس وى به صورت هايشان نگاه كرد و سپس گفت: اين زن حبشى را لخت كنيد.

چنين كردند و در لباس او چيزى ديدند. پرسيد: اين چيست؟ در آن حال پدر اين عالم جوان مرد و به سبب اين كشف ستر، حرمتش هتك شد. بنى اسرائيل به سوى اين جوان هجوم بردند و گفتند: واى بر تو، تو عالم ترين ما و اميد ما بودى. هنگامى كه هجوم مردم بر وى زياد شد، از دست آنان به دورترين منطقۀ بنى اسرائيل گريخت. محلى كه به آن الرّبة مى گفتند و در بخش بلقاء (شام) واقع شده بود. در آنجا زن زيبا و جوانى را ديد. به او گفت: آيا مرا از خودت بهره مند مى سازى تا دويست دينار به تو بدهم؟ زن پاسخ داد:

بهتر آن است كه نزد خانواده ام بيايى و مرا به عقد خود درآورى تا هميشه براى تو حلال باشم. گفت: منزلت كجاست؟ زن نشانى محل زندگى خود را گفت. آن شب براى او بسيار طولانى بود. به راهش ادامه داد، رفت تا اينكه به سگى رسيد كه حامله بود و توله اى در شكم داشت. اين سگ مدام پارس مى كرد. مرد گفت: از اين اتفاق در شگفتم! كسى به او گفت برو كه به زودى علّت انجام اين كار برايت روشن خواهد شد. رفت تا اينكه به مردى رسيد كه سنگهايى حجيم حمل مى كرد و بر او سنگينى مى نمود، وقتى يكى از آنها مى افتاد، سنگ ديگرى به جاى آن اضافه مى كرد. آن مرد به او گفت: تو نمى توانى اين بار را تحمّل كنى، برايت سنگين است. آن مرد گفت: برو كه علت اين امر را نمى دانى. به زودى علت انجام آن برايت روشن مى شود. مرد به مسيرش ادامه داد تا به مردى ديگر رسيد كه آب از چاه مى كشيد، آب را در حوضى كنار چاه مى ريخت و در آن سوراخى بود كه آب را به چاه برمى گرداند. مرد به او گفت: اگر سوراخ را ببندى آب برايت جمع مى شود. گفت: صبر كن، تو علّت اين امر را نمى دانى، به زودى دليل آن

برايت روشن مى شود. آن مرد به مسيرش ادامه داد تا به آهويى رسيد كه فردى بر آن سوار بود و فرد ديگرى او را مى دوشيد و ديگرى شاخ هايش و ديگرى دم او و كسانى هم پاهاى او را محكم گرفته بودند، مرد متعجب شد. به او گفته شد برو كه تو علت اين امر را نمى دانى، بعد علت آن را خواهى فهميد. رفت تا به مردى رسيد كه بذر مى پاشيد، اما دانه ها به زمين فرو نمى رفت تا سبز شود.⁽¹⁾

راوى گويد: پس مرد به مسيرش ادامه داد تا به فردى ديگر رسيد كه محصولات رسيده و نارس را با داس درو مى كرد. اين مرد به او گفت: چه مى شود اگر رسيده ها را درو، و نارس ها را رها كنى. به او گفت: برو، تو علّت اين امر را نمى دانى؛ به زودى برايت روشن مى شود. رفت تا اينكه به قصرى كه قبلا برايش توصيف كرده بودند، رسيد. پشت آن، نهرى جارى بود و مردى بر تخت نشسته بود. آن مرد به وى گفت: چگونه راه رسيدن به اين قصر را طى كردى، در اين دو شب به چه چيزهاى عجيبى برخوردى؟

مرد گفت: سگى را ديدم كه پارس مى كرد و در شكمش توله اى بود. گفت: زمانى مى رسد كه كوچكترهاى بى تجربه به جاى بزرگترهاى باتجربه، فرومايگان به جاى شريفان، و نادانان به جاى عالمان و بردباران مى نشينند.

مرد گفت: فردى را ديدم كه سنگ حمل مى كرد. به علت سنگينى بارش، سنگها از دوشش مى افتادند ولى دوباره به آنها مى افزود. پاسخ داد. زمانى مى رسد اگر امانتى را به كسى دادى به بازگرداندن آن قادر نيست و برايش دشوار مى شود.

مرد گفت: در راه كسى را ديدم كه از چاه آب مى كشيد و آب را به حوضى كه در كنارش قرار داشت جارى مى كرد اما حوض سوراخ بود و آب به چاه باز مى گشت. او پاسخ داد: زمانى مى رسد كه مردان با زنان به سبب دينشان ازدواج نمى كنند، به كمالات و زيبايى زنان نيز توجهى ندارند؛ بلكه مال آنان را مى خواهند. اين زوجها فرزندى نمى آورند و همه چيز آنان به جاى اول خود باز مى گردد.

مرد گفت: به آهوى ماده اى رسيدم و ماجراى آن را بيان كرد. آن مرد گفت: آن آهو

دنياست. كسى كه بر آن سوار بود، پادشاه است. كسى كه شير آن را مى دوشيد مردمى هستند كه زندگى راحت همراه با آسايش دارند. اما كسى كه به شاخ آن آويزان بود كسى است كه زندگى سختى دارد. كسى كه دم آن را گرفته بود، كسى است كه رزق بخور و نميرى دارد. اما كسانى كه پاى او را گرفته بودند، پست ترين مردم بودند.

مرد گفت: كسى را ديدم كه بذر مى كاشت اما آن را در زمين قرار نمى داد تا سبز شود.

آن مرد پاسخ داد: زمانى مى آيد كه مردم نمى دانند چه زمان ازدواج كنند و صاحب فرزند شوند و چه زمان به سن بلوغ مى رسند.

مرد گفت: كسى را ديدم كه محصولات رسيده و نارس را باهم درو مى كرد. آن مرد پاسخ داد: او ملك الموت است كه كوچك و بزرگ را در مى يابد و من ملك الموت هستم.

خداوند مرا به سوى تو فرستاد تا جانت را به بدترين شكل ممكن بستانم.⁽¹⁾

49. از قضاوتهاى امام على (ع)

زبير برايم از عمر بن ابى بكر مؤملى، از عبد الله بن ابى عبيدة بن عمار بن ياسر، از ابو الحسن⁽²⁾روايت كرد كه مردى از قيس عيلان⁽³⁾گفت:

پدرى از فرزندش مالى قرض گرفته بود، اما آن را مدتى طولانى نگه داشته بود و بازپرداخت نمى كرد. فرزند نزد على بن ابى طالب - كرم الله وجهه - شكايت برد و چنين سرود:

هذا والدى حقّا *** و ما كنت به عقّا

بذلت المال فى رفق *** و ما كنت به نزقا

فلمّا خفّ من مالى *** و قد ولّيته رفقا

تولّى معرضا عنى *** و لما يعطنى حقّا

[اين پدر واقعى من است و هرگز نافرمانى او را نكردم. من مالم را با مهربانى و دوستى به او دادم. از دست او عصبانى نبودم، هنگامى كه اموالم كم شد و با مهربانى آن را بدو سپردم، او از من روى گرداند و حق مرا باز نداد].

على - عليه السلام - به پيرمرد گفت: پسرت سخنش را گفت. تو چه مى گويى؟ پيرمرد سرود:

قال بنىّ ما ترى فصدّقه *** ربّيته فى صغر أفيّقه

طورا أفدّيه و طورا أونقه *** حتى إذا شبّ و سوّى مفرقه

أقرضنى مالا له لأنفقه *** و لم أكن بماله لأسبقه

لو لا الصبا منه و لو لا رهقه *** لم يخشنى بماله أن اسبقه

فاقض القضاء و اللّه ربى يرزقه

[پسرم گفت. هرطور كه صلاح مى دانى صدقه بده. من در كودكى او را تربيت كردم تا اينكه مرد رشيدى شد. گاهى قربان او مى رفتم و گاهى او را شادمان مى كردم تا جوان شد و موهاى سرش رشد كرد. مالى به من قرض داد تا خرج كنم. من براى گرفتن آن مال پيش دستى نكردم. اگر رفتار كودكانه و حماقت وار او نبود، من نسبت به مال او در هراس و ترس نمى افتادم تا آن را از او بگيرم. اى قاضى، قضاوت كن. به خداى سوگند كه پروردگارم او را روزى داده است].

سپس امير المؤمنين على - عليه السلام - چنين سرود:

قد سمع القاضى و من ربى فهم *** المال للشيخ جزاء بالنعم

و قد تسلّفت بتفضيل القدم *** يأكله برغم أنف من رغم

من قال قولا غير ذا فقد ظلم *** و جار فى الحكم و بئس ما صرم

[قاضى سخن تربيت كنندۀ آن پسر را (پدرش) شنيد و فهميد كه اين مال متعلّق به پيرمرد است به پاداش نيكوكاريهايش. من آن مال را به جاى مرحمت هاى گذشته مى دانم. مال را برخلاف ميل كسى كه از او متنفّر است مى خورد. اگر كسى سخنى غير از اين را بگويد، ظالم است و در حكمش جور كرده چه او بد تصميم گرفته است].

50. گفت وگوى تميمى و باهلى

زبير از محمد بن سلاّم جمحى برايم روايت كرد و گفت: مردى از قبيلۀ باهله، مردى از تميم را ناسزا گفت. پس آن تميمى چنين سرود:

يال تميم دعوة غير أمم *** من باهلىّ سبّنى ثمّت لم

يقتل و لم يحصر و لم يخضب بدم

[آهاى مردم قبيلۀ تميم! من را از دست سخنان ديگر اقوام نجات دهيد كه مردى باهلى دشنامم داد ولى نه كشته شد و نه محاصره گرديد و نه به خون غلتيد].

51. تو و آنچه دارى متعلق به پدرت است

سفيان بن عيينة از ابى منكدر روايت كرد كه گفت:⁽¹⁾

مردى نزد رسول الله صلّى اللّه عليه و آله آمد و گفت: من سرمايه و خانواده دارم. پدرم نيز سرمايه اى دارد. پدرم مى خواهد مال مرا بگيرد. رسول الله گفت: تو و سرمايه ات متعلق به پدرت هستيد.

52. پرسش معاويه از فرمان خود به عبد الرحمن بن خالد

زبير از محمد بن على بن محمد بن على، از عوانة بن حكم روايت كرد و گفت:

معاوية بن ابى سفيان، عبد الرحمن بن خالد بن وليد مخزومى⁽²⁾را به فرماندهى يكى از غزوه هاى صايفه⁽³⁾فرستاد.

سپس به او گفت: اى عبد الرحمن، با مسئوليتى كه بر عهدۀ تو گذاشتم، چه مى كنى؟ عبد الرحمن پاسخ داد: آن را نصب العين خود قرار مى دهم و از آن سرپيچى نمى كنم.

معاويه گفت: از اين مسئوليت كناره گيرى كن و آن را به من بازگردان. او گفت: مرا بعد از اينكه به كارى گماردى، بدون علّت عزل مى كنى؟ به خدا سوگند⁽¹⁾، اگر در مكّه بدين وضع بودم، حقم را از تو مى گرفتم. معاويه گفت: واى بر تو، اگر ما در مكه در اين سطح بوديم، تو معاوية بن ابو سفيان بن حرب بن اميه مى بودى و من عبد الرحمن بن خالد بن وليد و منزل من در منطقۀ ابطح⁽²⁾بود، كه به روى بيابان باز مى شد و منزل تو در أجياد⁽³⁾، كه لجن ها در آن فرو مى روند و گل ها و كلوخ ها در آن بالا مى آيند. بعد معاويه گفت: اين مسئوليت را به سفيان بن عوف غامدى⁽⁴⁾واگذار مى كنم. آنگاه براى او فرمان نوشت و گفت: اى سفيان، با اين مسئوليت چه مى كنى؟ گفت: آن را در برابر خود قرار داده و به آن اقتدا مى كنم. اگر كسى با آن مخالفت كرد، من نيز با او مخالفت مى كنم.

معاويه گفت: به خدا سوگند اين فرد همان كسى است كه از تعجيل كردن باز نمى ماند و در پشت سرش كندروان را رها نمى كند و با اين كار مانند برخورد با شتر كند روبه رو نمى شود. به بركت خداوند حركت كن. او رفت و در سرزمين روم كشته شد. معاويه، عبد الله بن مسعود فزّارى⁽⁵⁾را به فرماندهى گمارد و به او گفت: پيروزى عظيم و غنيمت

فراوان براى ما همان است كه بتوانى مسلمانان را سالم برگردانى و آنان را به سختى و دشوارى نيندازى. ابن مسعود اولين والى اين منطقه بود. مسلمانان به سوى آن حركت كردند و دچار سختى و تنگنا شدند و شاعرى براى عبد الله بن مسعود چنين سرود:

اقم يا ابن مسعود قناة قويمة *** كما كان سفيان بن عوف يقيمها

و سم يا ابن مسعود مدائن قيصر *** كما كان سفيان بن عوف يسومها

[اى ابن مسعود نيزه هاى محكم را راست كن، همان گونه كه سفيان بن عوف مى كرد. اى ابن مسعود به شهرهاى قيصر نظر كن. همان گونه كه سفيان بن عوف نظر مى كرد].

هنگامى كه عبد الله بن مسعود بر معاويه وارد شد، معاويه گفت: «اقم يا ابن مسعود قناة قويمة»؛ [اى ابن مسعود نيزه هاى محكم را استوار كن]. ابن مسعود نيز گفت: اى امير المؤمنين، شاعر مرا با كسى همسان و هم طراز كرده كه مردان بزرگ، خود را همسان او نمى دانند. معاويه گفت: به خدا سوگند، از فضايل تو نزد من آن است كه شأن و مقام خود را مى دانى.

53. منصور و يادآورى گذشته اش و شكرگزارى از وضع امروز خود

زبير از عمويش مصعب بن عبد الله، از فضل بن ربيع، از موسى، از عيسى⁽¹⁾براى من روايت كرد:

منصور (عباسى) كسى را به سوى من فرستاد. در حالى كه ما شب را در راه مكه مى گذرانديم. به او رسيديم. مردم در اطراف او جمع شده بودند و حدود يك ساعتى او را همراهى كرديم و با او سخن مى گفتيم. او به من گفت: آيا أنيسه، دختر زياد، و مهمان دارى او از ما را به ياد دارى؟ گفتم: بله. گفت: آيا به ياد دارى كه ما آن شب را با ماست و شير سپرى كرديم و من به او گفتم: شب را با ماست و شير مى گذرانيم و تو در روز براى ما گوسفندى را ذبح مى كنى؟ و او گفت: آيا در يك روز دو بار گوشت مى خوريد؟ گفتم: بله؛ عيسى تأييد كرد كه سخن امير المؤمنين را به ياد مى آورد. آنگاه

منصور گفت: من ياد آن روز كردم و اكنون اوضاع و شرايط خود را مى نگرم. براى همين به دنبال تو فرستادم تا خداى متعال را شكر كنى و از آنچه داريم او را سپاس گوييم.

عيسى گويد آن شب را با شكر و سپاس خداى به سر برديم.⁽¹⁾

54. نصيحت مسلم بن قتيبه به مدائنى

زبير از ابراهيم بن منذر حزامى، از ابى عمر و مدائنى روايت كرد و گفت:

نيازى داشتم كه مى خواستم به مسلم بن قتيبه⁽²⁾والى بصره عرضه كنم. يكى از ياران او را ديدم و از او خواستم به اين كار اقدام و ديدار او را برايم فراهم كند. چند روز صبر كردم و در مقابل قصر مسلم منتظر ماندم. امّا آن مرد سهل انگارى كرد و مطلب مرا به او نرساند. به او يادآور شدم كه نبايد گفتن حاجت مرا به تأخير اندازى.

تا اينكه روزى كه در برابر قصر مسلم بودم، وى سوار بر اسب خارج شد، چشمش به من خورد. در گذشته بين من و او دوستى برقرار بود.

مرا نزد خود خواند و گفت: اى ابا عمر، آيا از ما چيزى مى خواهى؟

گفتم: بله. چندين روز است كه به فلانى سپرده ام تا درخواست مرا به شما برساند.

او گفت: ابا عمر، گمان مى كردم كه تو دورانديش تر از آن هستى كه مى بينم. اگر تو در حاجت خود به كسى نياز دارى، آن را به فردى نسپار كه خود سير است؛ چرا كه او براى تو كارى نمى كند و نيز آن را به دروغگو نسپار؛ چرا كه دروغگو نزديك را براى تو دور و دور را براى تو نزديك جلوه مى دهد و آن را به احمق نسپار كه او در كار تو، خود را مى بيند و كارى براى تو انجام نمى دهد.

(راوى گويد) آنگاه دستور داد حاجت مرا برآورده سازند.

55. عبد الله بن عباس، دانشمند عرب (حبر امّت)

زبير از عمر بن ابى بكر مؤملى از عبد الله بن ابى عبيدة بن محمد بن ياسر از پدرش ابى عبيده، از عبد الله بن عباس روايت كرد و گفت:

همراه عبد الله بن ابى سرح⁽¹⁾براى جنگ در افريقا خارج شديم تا به جرجير⁽²⁾، پادشاه مغرب، كه مردى عاقل و نصرانى بود رسيديم. به عبد الله بن سعد گفتم: اگر مى خواهى كسى را نزد او بفرست تا با او سخن بگويد. او نيز، من (ابن عباس)، عبد الله بن زبير، مروان بن حكم⁽³⁾و عبد الله بن عامر بن ربيعة⁽⁴⁾را فرستاد.

عبد الله بن عباس گويد: من مسن ترين آنها بودم. هنگامى كه به دربار وى رسيديم؛ برايمان بالش آوردند كه اطرافش علامت صليب قرار داده بودند. پس گروهى از آنان نزد ما آمدند؛ اما جرجير همراه آنان نبود. آنان پشت صليب نشستند و پرهيز كردند از اينكه پيرامون صليبها بنشينند. من آمدم و بر آن پشتى ها نشستم به گونه اى كه صليب ها در كنارم قرار گرفتند. جرجير از جايى كه ما او را نمى ديدم، ما را تماشا مى كرد. ساعتى منتظر مانديم، بعد به ما اجازۀ ورود دادند. همراهان من هنگام ورود مرا عقب مى زدند و من از آنان ديرتر وارد شدم و هنگامى كه وارد شدم، عقب تر از آنان نشستم. وقتى همه داخل

شديم، چون من زيباتر از آنان بودم، او به من چنان نگاه دوخته بود كه گويى گوشت مرا قطعه قطعه مى كرد. با اينكه من دورتر از همراهان نشسته بودم و آنان به جرجير نزديكتر بودند و ديدند كه او چگونه نگاه مى كند، لذا نگران شدند. پس ابن زبير سخن گفتن را آغاز كرد و مترجمان هم آن را ترجمه كردند، اما جرجير بسيارى از حرفهاى ابن زبير را نمى فهميد. اما او همچنان در من خيره شده بود. هنگامى كه كلام ابن زبير به پايان رسيد، مروان بن حكم سخن گفت، سپس عبد الله بن عامر رو به من كرد و گفت: آيا من سخن بگويم؟ گفتم: آنچه برايت آشكار است بازگو كن. او سخن گفت و بعد مترجم رو به من كرد و گفت: چه گفتى اى عرب؟ گفتم: چيزى جز آنچه آنها گفتند، نگفتم. اگر مسئله اى براى ارباب تو روشن نيست، آن را عنوان كند. جرجير گفت: به من بگوييد اين مرد كه از شما نيكوتر و مسن تر است و شما خود را بر او مقدم مى داريد، آيا غلام شما است؟ گفتند: نه، به خدا سوگند او از ماست (همانند ما است). پادشاه گفت: پس اگر ضعيف و ناتوان است و شما به عقل و درايت او اطمينان نداريد، چرا خليفه و پادشاه شما، او را همراهتان فرستاده است؟! گفتند: نه، اين گونه نيست. به خدا سوگند، او عاقل است.

جرجير گفت: شما بردبار نيستيد و او نيز يكى از شماست و درايت و عقل او نيز مانند شماست. اما او از شما مسن تر و نيكوتر است. پادشاهى كه شما را به اينجا فرستاده از شما ضعيف تر است. يارانم ساكت شدند. من به مترجم گفتم: به پادشاهت بگو او پاسخ ما را بدهد و ما به امور خود و به آنچه بين ما مى گذرد، آگاهتر هستيم. او گفت: پادشاه مى گويد: بردبارى تو بينش مرا در مورد حماقت همراهانت زيادتر كرد. بعد پادشاه به زبان خود صحبت كرد. مترجم رو به ما كرد و گفت: او مى گويد اينكه من پاسخ شما را نمى دهم، به آن سبب است كه ما پاسخ را جز در موقع خود نمى دهيم. حال، مرا خبر دهيد كه كدام يك از شما به خليفۀ بزرگ نزديك تر است؟ آنان گفتند اين؛ يعنى مروان:

گفت: بعد چه كسى؟ گفتند: اين، يعنى ابن زبير. او گفت: كدام يك از شما به پيامبرتان نزديك تر، نيكوتر و مسن تر است؟ گفتند: اين، يعنى من. مترجم گفت پادشاه مى گويد: او به پيامبرتان نزديك تر، مسن تر و نيكوتر از شماست. اما شما بالاتر از او نشسته ايد و بر او پيشى گرفته ايد. بر شما مدتى نخواهد گذشت كه امورتان از هم خواهد گسست. چيزى را به شما باز نمى گردانم. او را به نزد من آوريد و او اول بايد سخن بگويد و شما بعد از او

مطالب خود را بيان كنيد. همراهانم به من گفتند: اى ابا العباس، جلو بيا و سخن بگو تا او به ما توجه كند و سخن ما را بشنود. من به مترجم گفتم: به پادشاهت بگو من از اينجا كه نشسته ام جلوتر نمى آيم، سخنى بر زبان نمى آورم و در سخن گفتن بر يارانم پيشى نمى گيرم. او نيز گفت: من هم كلمه اى با شما سخن نمى گويم. من نيز گفتم: من اين كار را نمى كنم؛ اى مرد، آيا تو مرا از آنان جدا مى كنى تا تو را ببينم. من دوست ندارم تو را ببينم.

جرجير گفت: آيا مى پذيرى من تو را از ميان آنان اكرام كنم؟ گفتم: نه. به آنان نيز مانند من توجه كن. پرسيد: آيا كسى از تو به پيامبرتان نزديك تر بود؟ گفتم: بله. پادشاه خوشحال شد و گفت: چه كسى؟ پاسخ دادم: پدرم. گفت: آيا پدرت زنده است؟ گفتم: بله. گفت:

چه نسبتى با پيامبرتان دارد؟ گفتم: عموى او است. مترجم براى او توضيح داد كه عمو و پسرعمو يعنى چه. پادشاه گفت: پس كسى غير از او بايد پادشاه (خليفه) باشد. گفتم: اين پادشاه (خليفه) و خلفاى قبل از او وقتى همراه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از سرزمينش (مكه) خارج شد، پدر من همراه آنان نرفت و اين فضيلتى براى آنهاست كه ما ايشان را بر خود مقدم مى شماريم.⁽¹⁾پادشاه گفت: چه كار بدى مرتكب شده ايد. كار شما هرگز درست نمى شود تا اينكه حق اهل بيت پيامبرتان را ادا كنيد. برخيز كه به سخنان و درخواستهاى شما ترتيب اثر داده نخواهد شد؛ مگر در صورتى كه مرا از جايگاه خود خبر دهى. از بين يارانت، تو فقط كنار علامت صليب نشسته اى در حالى كه تو دشمن و مخالف صليب هستى و دوستانت را نيز از آن برحذر مى دارى؟ گفتم: آنان كار خطايى نكرده اند. من نيز كار اشتباهى مرتكب نشده ام. اما ايشان از اين علامت احساس آزردگى مى كنند. اما من مى دانستم كه نشستن در اين مكان (كنار صليب ها) دين مرا خدشه دار نمى كند. من در زمرۀ مسيحيان در نمى آيم. من به آنها تعلق ندارم و آنها نيز به من تعلق ندارند. پادشاه گفت: جز اين نيست كه تو بايد حبر (دانشمند) عرب باشى⁽²⁾. پس عبد الله از آن روز حبر ناميده شد.

56. خواب منصور

زبير از مبارك طبرى برايم روايت كرد و گفت از مسيّب بن زهير شنيدم كه مى گفت:

ما در سالى كه منصور وفات يافت⁽¹⁾، همراه او براى حج از شهر خارج شديم.

هنگامى كه به منطقه اى (نزديك حرم) رسيديم، منصور گفت: اى مسيّب، به خدا سوگند، مى دانم كه من به سوى مرگ مى روم.

گفتم: در برابرش بايست. امير المؤمنين گفت: تقدير الهى را مى دانم و به رحمت او ايمان دارم و اميدوارم كه از گناه من درگذرد و به كسى كه از قدرتش بيم دارد، امان دهد.

امير المؤمنين به رضايت خداوند راضى است و مى داند جز آنچه در تقديرش هست به او روى نخواهد كرد. سرنوشت او در دست خداست و اگر براى من مرگ نوشته شده باشد، به سوى رحمت و رضوان الهى خواهم رفت. اگر از اين زمان به تأخير بيفتد، مى دانم كه به زودى خواهم مرد و به نزد خداوند، جلّ ثنائه، خواهم رفت. من به عفو و رحمت او ايمان دارم.

گفتم: اى امير المؤمنين، از كجا مى دانيد كه مرگ شما فرارسيده است؟ گفت: در عالم خواب ديدم مردى نزد من آمد. در آن زمان در شهر شام بيمارى و با شايع شده بود و من نيز در آن شهر به اين بيمارى مبتلا شده بودم. از مرگ خود در هراس بودم. آن مرد به من گفت: تو با اين بيمارى نخواهى مرد. اگر دوست دارى، خاكى را كه در آن دفن خواهى شد، به تو نشان دهم.

به او گفتم: نشانم بده. او خاكى سرخى را كه شن ريزه اى نيز در آن به چشم مى خورد، به من نشان داد؛ گويى كه خاك حرم بود. پس هيچ شكى ندارم كه راحل اين سفرم؛ إِنّٰا لِلّٰهِ وَ إِنّٰا إِلَيْهِ رٰاجِعُونَ. خداوند بهترين كس را به خلافت شما بگمارد.

راوى گويد: سپس منصور به حركت خود ادامه داد تا اينكه در نزديكى چاه ميمون درگذشت. و در ابطح، پايين تر از عقبه (كه اهل مدينه از آنجا به شهر وارد مى شوند) به خاك سپرده شد.

57. مفاخرۀ خالد بن صفوان و ابراهيم بن مخرمه

زبير از عمويش، مصعب بن عبد الله، از جدّم عبد الله بن مصعب برايم روايت كرد و گفت:

يكى از نديمان و مصاحبان امير المؤمنين، ابو العباس (سفاح) برايم گفت:⁽¹⁾او در آن شب نشسته بود و گروهى از قبيلۀ مضر از جمله خالد بن صفوان منقرى و گروهى از مردم يمن از جمله ابراهيم بن مخرفه كندى نزد او حضور داشتند. صحبت ها ادامه يافت تا به اينجا رسيد كه ابن مخرقه كندى گفت: دايى هاى تو (سفاح) نخستين و اصيل ترين اعرابى هستند كه دست بخشنده داشتند و دنيا در نزدشان بى ارزش بود. آنان رياست را به ارث برده اند؛ اولين و آخرين آنها پيراهن رياست را به تن مى كنند. آنان به خاندان كرم و بزرگوارى شناخته و شهره شده اند. نعمانها و منذرها⁽²⁾و قابوسها⁽³⁾از آنان هستند. از ميان ايشان عياض⁽⁴⁾دريانورد و نيز كسانى برخاسته اند كه كشتى ها را غصب مى كنند و با سرعت همۀ مشكلات را از خود دور مى سازند. پادشاهان تاجدار و سواركاران كمان دار از اين قبيله هستند. آنان از شجاعان حرّاف نيستند. هيچ بخشنده اى و هيچ اسبى دلپسند، يا مرواريدى گران قيمت، يا شمشيرى برنده، يا زره محكمى نيست مگر اينكه در اختيار آنان باشد. اگر ميهمانى بيايد، او را احترام مى كنند و اگر نيازمندى درخواست كمك كند، نيازش را برطرف مى كنند. پس اى امير المؤمنين چه كسى مانند آنان است كه بزرگوارى، مجد، فخر و مباهات در او جمع و فراهم شده باشد؟ آنان عرب اصيل (عاربه) هستند و

ساير مردم غير اصيل (مستعرب)⁽¹⁾.

در اين حال ابو العباس با سخنى كه گوينده را اندوهگين كرد، در ميان حرف او وارد شد و گفت: گمان نمى كنم خالد به آنچه مى گويى خشنود باشد. ابن مخرمه گفت: اى امير المؤمنين آيا او مى تواند سخن مرا جواب بدهد يا مفاخرى مثل مفاخر من بر زبان آورد؟

ابو العباس گفت: اى خالد، چه مى گويى؟ خالد گفت: اگر امير المؤمنين اجازه دهند و مرا ايمن بدارند، سخن گويم. گفت: سخن بگو؛ كسى با تو كارى ندارد. خالد گفت:

گوينده خسران ديد و عجولانه به خطا رفت و بدون علم و تدبير و نادرست سخن گفت.

فخر از آن قبيلۀ مضر⁽²⁾است كه رسول الله صلّى اللّه عليه و آله، خلفا، و اهل بيتش از آن هستند. اما اهل يمن⁽³⁾، خداوند امير المؤمنين را حفظ كند، جز دبّاغ و نگهبان ميمون يا بافندۀ پارچه و برد نيستند. هدهد بر آنان چيره مى شود و موش آنان را در خود غرق ساخته و بر آنان ام ولد⁽⁴⁾حكومت مى كند. اى امير المؤمنين به خدا سوگند، آنان زبان فصيح و صحيح ندارند.

حجتى كه آنان را بر كتاب راهنمايى كند و كسى كه صواب و راه راست را در ميان آنان بشناسد، نيست. بعد به ابن مخرمه كندى رو كرد و گفت: آيا شما به سوار تيزرو و شمشير برنده و زره محكم و مرواريد درخشنده افتخار مى كنيد؟ اما من به محمد صلّى اللّه عليه و آله، بهترين بشر، افتخار مى كنم. تو كوشيدى چيزهايى را بيان كنى و به آن افتخار كنى. پس اين منّت خداى بر شما است كه شما از اتباع و طرفداران ايشان (پيامبر صلّى اللّه عليه و آله) باشيد.

آنگاه ادامه داد:

«ألا و إنى أفخر بمحمد - صلّى اللّه عليه و آله - خير الأنام، جهدك من ذكرت ممّن افتخرت به، فالمنّة من اللّه عليكم إن كنتم أتباعه و أشياعه فمنا نبى اللّه المصطفى و خليفة الله المرتضى، و لنا السؤدد

و العلى، و فينا الحلم و الحجا، و لنا الشرف القديم، و الحسب الصميم، و الجناب الأخضر و العدد الأكثر، و العز الأكبر، و لنا البيت المعمور، و السقف المرفوع، و البحر المسجور، و لنا زمزم و بطحاؤها و صحراؤها، و غياضها و أعلامها، و منابرها و سقايتها و حجابتها و سدانة بيتها، فهل يعدلنا عادل، أو يبلغ مدحتنا قائل. و منّا ابن عباس، عالم الناس، الطيّبة أخباره، المتبوعة آثاره.

و منّا أسد اللّه، و منّا سيف اللّه، و منّا فرسان اللّه، و منّا الوصىّ و ذو النور و الصدّيق، و منّا الفاروق، و منّا العلماء الفقهاء. بنا عرف الدّين، و منّا أتاكم اليقين. من زاحمنا زحمناه، و من فاخرنا فخرناه، و من بدّل سنّتنا قتلناه».

[آگاه باش كه من به بهترين خلايق يعنى محمد صلّى اللّه عليه و آله افتخار مى كنم. پس اگر از پيروان و مطيعان او بوديد بدانيد كه خداوند بر شما منت نهاده است. پيامبر خدا، مصطفى و جانشين و خليفۀ خدا، مرتضى⁽¹⁾از ما هستند. سرورى و بزرگ منشى، بردبارى و خرد، شرافت كهن و اصالت محكم، آستانه و حريم سبز و آباد، نيروى فراوان و عزت بزرگتر از آن ماست. بيت الله الحرام و آسمان بلند و درياى پرتلاطم، زمزم، بيابانها و صحراها و درختان و برگهاى آن، و منابر و سقايت و پرده دارى و دربانى خانۀ كعبه، همه از آن ماست. پس آيا كسى مى تواند با ما برابرى كند يا مدح و ستايش ما گويد. ابن عباس عالم ترين مردم، راستگوترين راوى و اسد الله و سيف الله⁽²⁾، وصى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله⁽³⁾، ذوالنور و صديق، فاروق⁽⁴⁾، علما و فقها از قبيلۀ ما هستند. دين اسلام با ما شناخته شد و شما به كمك ما به يقين رسيديد. اگر كسى به رقابت با ما برخيزد، با او رقابت مى كنيم. اگر كسى به ما فخر فروشد، به او فخر مى فروشيم. كسى كه سنت هاى ما را تغيير دهد، او را مى كشيم].

بعد رو كرد به ابن مخرمه كندى و گفت: چه ميزان با زبان قبيله ات آشنايى دارى؟ كندى گفت: آگاهى كامل دارم.

خالد گفت: به من بگو شناتر يعنى چه؟ گفت: انگشت ها.

خالد: صنارتين چيست؟ كندى: گوشها.

خالد: جحمتين چيست؟ كندى: چشمها.

خالد: الميزم چيست؟ كندى: دندان.

خالد: الزبّ چيست؟ كندى: ريش.

خالد: الفقحه چيست؟ كندى: پنجه.

خالد: الكتع چيست؟ كندى: گرگ.

خالد: آيا به كتاب خدا ايمان دارى؟ كندى: بله.

خالد: پس چگونه گمان مى كنيد شما نخستين عرب و اصيل ترين آنها هستيد و ما مستعربيم (عرب شدۀ غير اصيل)؟ در حالى كه خداوند بلندمرتبه در كتابش مى فرمايد:

بِلِسٰانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ ⁽¹⁾و ديگر بار مى فرمايد: مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ رَسُولٍ إِلاّٰ بِلِسٰانِ قَوْمِهِ‌⁽²⁾و خداوند عزّ ذكره مى فرمايد: جَعَلُوا أَصٰابِعَهُمْ فِي آذٰانِهِمْ‌⁽³⁾و نگفته است: «شناترهم فى صنانيرهم» و نيز مى فرمايد: اَلْعَيْنَ بِالْعَيْنِ‌⁽⁴⁾نمى گويد: «الجحمة بالجحمة». خداوند بلندمرتبه مى فرمايد: اَلسِّنَّ بِالسِّنِّ‌⁽⁵⁾نمى گويد: «الميزم بالميزم» و مى فرمايد: يَا بْنَ أُمَّ لاٰ تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لاٰ بِرَأْسِي⁽⁶⁾نمى گويد: «لأتأخذنى بزبى و لا بفقحتى». مى فرمايد: فَأَكَلَهُ اَلذِّئْبُ‌⁽⁷⁾نمى گويد: «فاكله الكتع». اما اى برادر يمنى از چهار چيز از تو مى پرسم. اگر پاسخ مثبت دادى كه هيچ؛ اما اگر پاسخت منفى بود، تو را مى كشم.

كندى: آن چيست؟

خالد: آيا نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله از ماست يا از شماست؟ كندى: البته از شماست.

خالد: مرتضى، خليفۀ خداوند از ماست يا از شما؟ كندى: البته براى شما است.

خالد: كتاب خدا بر ما نازل شد يا بر شما؟ كندى: البته بر شما.

خالد: كتاب الله المستقبل⁽¹⁾براى ماست يا شما؟ كندى: البته براى شماست.

خالد: پس چه چيزى با اين ويژگيها برابرى مى كند؟

ابو العباس سفاح گفت: به خدا سوگند، اى خالد، سخن تو هنوز پايان نيافته بود كه گمان كردم كه او با تخت من به آسمان مى رود. اى يمنى ها و اى رجال مضر، شما مفاخرى چون هاشم نداريد؟ بعد دستور داد صدهزار درهم به خالد بدهند و قطعه زمينى هم از زمينهاى بصره به مساحت هفتاد جريب به او بخشيد.

58. سخنان عبد الملك بن حنظله با هشام در مورد شرايط حاكم بر خراسان

زبير از محمد بن حسن مخزومى، از ابى نضّاح بن حبيب بن بديل تميمى برايم روايت كرد و گفت:

عبد الملك بن حنظله تميمى با گروهى بر هشام بن عبد الملك⁽²⁾وارد شدند. آنان چند روز نزد او اقامت كردند. هشام شبى او را احضار كرد. هنگامى كه وارد شد، از او در مورد خواسته اى كه به سبب آن نزد او آمدند و نيز در مورد خراسان سؤال كرد؛ زيرا او را در امر خراسان صاحب نظر مى دانست. لذا گفت: من تو را از عاقلان و علماى خراسان مى دانم. نام چند نفر از بزرگان خراسان را ذكر كن كه شايسته ترين آنها براى (ولايت) خراسان هستند. او گفت: اى امير المؤمنين، در آنجا عبد السلام بن مزاحم سلّمى، يكى از مسن ترين و عاقل ترين و با فضيلت ترين شيوخ خراسان است. اما يك خصلت بدى هم

دارد. هشام گفت: آن خصلت چيست؟ عبد الملك گفت: بخل. هشام گفت: نمى خواهم امور خراسان را به دست فردى بخيل بسپارم. ديگرى را برايم نام ببر. عبد الملك گفت:

يحيى بن حصين بن منذر ذهّلى جوان بخشنده و نيكوكار خراسانى، اما او نيز خصلتى بد دارد. هشام گفت: آن چيست؟ عبد الملك گفت: شبها شراب مى نوشد: هشام گفت:

اين گونه افراد شايستۀ آنجا نيستند. نام كس ديگرى را ذكر كن.

عبد الملك گفت: قطن بن قتيبة بن مسلم باهلى⁽¹⁾يكى از مردان عفيف، عاقل، حكيم، سخاوتمند و بردبار خراسان. هشام گفت: آيا عيبى نيز دارد. عبد الملك گفت: بله. از خاندان او كشته اند و او خون خواه آنان است. هشام گفت: فرد ديگرى را نام ببرد.

عبد الملك گفت: برادرش مسلم بن قتيبه. اما او همانند كسانى كه نام بردم سخاوتمند و بردبار و بزرگ منش نيست و ما شيخى نديده ايم كه در جوانى زاهد بوده باشد. هشام گفت: فرد ديگرى را نام ببرد. عبد الملك گفت: نصر بن سيّار⁽²⁾از مردان بردبار، خردمند، با تجربه و با تدبير خراسان است، مردى كه به تعصّبات قبيله اى نمى انديشد. هشام گفت:

از كدام قبيله است؟ عبد الملك گفت: از بنى ليث بن بكر بن كنانه. هشام گفت: من نيز از همان عشيره هستم. كسى كه من از عشيرۀ او باشم، پست و فرومايه نمى شود.

گويد: سپس مردى از دايى هايش از بنى مخزوم گفت: اى امير المؤمنين، او شايستۀ آن كار است. هركس كه تو از عشيرۀ او باشى، عزيز است.

گويد: هشام فرمان داد كه خلافت خراسان را به نام نصر بن سيّار بنويسند و آن را به عبد الملك دهند. آنگاه به او گفت: مرا ترك كن و به سوى مأموريتت برو.

عبد الملك گويد: خارج شدم و فرمان نيز همراه من بود، تا اينكه به سرخس رسيدم كه [حفص بن] عمر بن عبّاد ذهلى حاكم آنجا بود. او مرا احترام گذاشت و من چند روز نزد او ماندم. او دو خدمتكار زيبا نيز در اختيار من گذارده بود. او از روى كرامت، براى

من از چيزى فروگذار نكرد. هنگامى كه اين لطف را از او ديدم؛ گفتم: به خدا سوگند محبتى در حق من روا داشتى كه قادر به جبران آن نيستم. مگر اينكه همراه من چيزى است كه كسى از آن مطّلع نيست و آن حكم نصر بن سيّار به عنوان والى خراسان است؛ پس تو كسى را نزد او بفرست تا او را مطلع كند و اين مژده را تو به او برسان. اين تنها وسيله اى است كه مى توانم دين خود را به تو ادا كنم. او گفت: خداوند به تو پاداش نيكو عطا كند. دو پسر عمويش را فراخواند و نامه اى براى نصر بن سيار نوشت و به آن دو داد.

راوى گويد: آن دو به سوى نصر رفتند و او را از مسئوليتش مطلّع كردند. او در پادگان جعفر بن حنظلة بهرانى⁽¹⁾به جاى اسد بن عبد الله قرار داشت.⁽²⁾

پس به آن دو گفت: اين خبر را مخفى نگه داريد و كسى را آگاه نكنيد. سپس فردى را نزد عبد السلام بن مزاحم سلمى فرستاد و او را فراخواند؛ زيرا مى خواست به سبب پيروان زياد عبد السّلام، خود را تقويت كند. هنگامى كه فرستادۀ وى نزد عبد السلام رسيد، عبد السلام گفت: به خدا سوگند كه او والى خراسان شده است و كسى مرا احضار نمى كند، مگر اينكه والى خراسان شده باشد. راوى گويد: او سواره نزد نصر رفت و بر او با عنوان امير سلام كرد و گفت: مى دانستم كه تو كسى را نزد من نمى فرستى، مگر اينكه به حكومت نصب شده باشى. نصر گفت: بله. راوى گويد: ما سوار شديم و با او نيز جماعتى همراه شد. نصر رفت و بر جعفر بن حنظله وارد شد كه بر پشتى خود تكيه داده بود. او دست نصر را گرفت و كنار خود نشاند. گروهى از مردم گريه كنان به خدمت او آمدند. او، صلتان، غلام خالد بن عبد الله را احضار كرد و دستور داد كه او را برهنه كنند و پانصد شلاق بزنند. بعد از آن حاكم مرو الزود⁽³⁾را احضار كرد و دستور داد او را برهنه كنند و پانصد ضربه شلاق بزنند. بعد خطاب به كسانى كه اطرافش بودند، گفت: گمان مى كنم شما آنچه را در مورد اين دو نفر كردم نمى پسنديد. من ماجراى خود و آنها را براى

شما توضيح مى دهم.

اما در مورد صلتان، اسد بن عبد الله بر ضد ما قيام و با ما بد عمل كرد. او چهارده نفر از بزرگان قبيلۀ مضر را با شلاّق زد و ريش و موى سرشان را تراشيد، كه من يكى از آنان بودم. پس ما را همراه صلتان به نزد خالد بن عبد الله در عراق فرستاد. هنگامى كه نزد او رسيديم، مو و ريش ما بلند شده بود. هنگامى كه صلتان آن را ديد، حجابت كننده اى (آرايشگرى) را احضار كرد و گفت: سرها و ريشهاى اين افراد را كه در آمده است بتراش.

ما او را به خدا سوگند داديم، اما نپذيرفت و گفت: به اين شكل نمى توانيد بر او وارد شويد. من همان جا نزد خدا عهد بستم كه اگر روزى بر وى غلبه يابم، پانصد ضربه شلاق به او بزنم.

اما در مورد دومين نفر، من همراه والى خراسان در حال جنگ بودم. او لشكر را در بعضى شبها مأموريت مى داد. يك شب من و پنجاه نفر از يارانم از لشكر جدا شديم، در نزديكى آن جا مكانى بود كه كشاورزى، زمينى را كاشته بود. چارپايان خود را در آنجا رها كرديم، آنها زمين كشاورزى را خراب كردند. والى همۀ اسبهاى ما را گرفت و دم آنها را از بيخ قطع كرد. اين كار زبانزد نظاميان شد. پس من سوگند خوردم كه اگر بر او دست يابم، پانصد ضربه شلاق به او بزنم.

59. عايشه و خبر شهادت امام على (ع)

زبير برايم روايت كرد و گفت: از ابن دأب از موسى بن عقبه از ذكوان غلام ام سلمه از زينب بنت ابو سلمه⁽¹⁾شنيدم كه گفت:

روزى نزد عايشه، دختر ابوبكر صديق، همسر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله، بودم كه مردى قوى هيكل، كه آثار سفر بر چهره اش نمايان بود، وارد شد و گفت: على بن ابيطالب - عليه السلام - كشته شد.

عايشه سرود:

إن تك ناعيا فلقد نعاه *** نعى ليس فى فمه التراب

[اگر خبر مرگ او را آورده اى، پيش از اين خبر دهنده اى كه اميدوارم خاك در دهانش مباد خبر مرگ او را آورده بود].

بعد به مرد گفت: چه كسى او را كشت؟

گفت: مردى از قبيلۀ مراد.

عايشه گفت: چه بسا كسانى كه خداوند به دست مردى از قبيلۀ مراد آنها را بكشد.

زينب گويد: من گفتم سبحان الله، اى امّ المؤمنين، آيا اين سخنان را به سبب پيشينه و فضل و علم على مى گويى؟

عايشه خنديد و گفت: بسم اللّه؛ هرگاه (جايگاه او را) فراموش كردم مرا يادآور شويد.

60. از توقيعات و فرامين مأمون

زبير گفت: عمويم از واقدى⁽¹⁾برايم روايت كرد و گفت:

نامه اى براى مأمون نوشته و از افزون شدن قرضهايم شكايت كردم. او به خط خود برايم نوشت:⁽²⁾تو داراى دو خصلت هستى، سخا و حيا؛ اما سخاوتت عاملى است كه دست تو را در آنچه در اختيار دارى باز مى گذارد. اما حياى تو همان است كه تو را وادار كرده قروض خود را به ما يادآور شوى. به تحقيق ما در مورد آنچه گفتى فرمان مى دهيم.

اگر در انجام وظيفه و برطرف كردن نياز تو كوتاهى كرده ايم، اين خطايى است كه بر گردن خود توست و اگر به يارى و حمايت تو مى آييم، پس تو نيز بر گشاده دستى خود بيفزا.

به درستى كه درهاى خزائن خداوند باز و دست بخشش او گسترده است.

61. از احكام و فرامين مأمون

زبير از احمد بن ابى دؤاد برايم روايت كرد كه مأمون به من گفت:

مردم نمى توانند بين پادشاهان و وزراى آنان و نيز بين پادشاهان و حاميان و بزرگان آنان و بين كارهاى ظاهرى و باطنى ايشان به انصاف و عدل نظر دهند؛ زيرا آنان تنها ظاهر خدمت، حرمت و كوشش و نصيحت را مى بينند و برخورد پادشاهان در اين موارد را به ظاهر مى نگرند (و از باطن امور خبر ندارند). مردم در اين مورد هميشه مى گويند: كسانى كه در خدمت پادشاهان قرار دارند، به طمع مال آنان يا طمع در امورى كه نفس ايشان نمى تواند آن را ناديده بگيرد جمع شده اند و شايد هم به علت حسد و راحت طلبى و شهوت مقام به آنان نزديك مى شوند.

علاوه بر اين مى گويند: پادشاهان در ذات و پشت خود و نيز در ميان خاندان و محارم خود جنايات و تباهى دارند. همۀ اينها (ذهنيت هاى بد) به آن سبب است كه پادشاه نمى تواند براى مردم مسائل پنهانى و محرمانۀ حكومت را آشكار كند و نيز نمى تواند براى كسانى كه چنين حرفهايى مى زنند، مجازاتى برابر با گناهشان اعمال كند. در عين حال نيز نمى تواند از مجازات آنان چشم پوشى كند؛ زيرا در اعمال و كارهاى او فساد و تباهى پديد آيد؛ به رغم آن، باز هم براى عوام اين عذرها پذيرفته شده و براى خواص نيز شناخته شده نيست.

62. اخلاق مأمون

زبير برايم روايت كرد و گفت:

در مورد مأمون از ابا محمد يحيى بن أكثم سؤال كردم كه آيا او بردبار است؟ او گفت:

به خدا سوگند من بردبارتر و بخشنده تر و كريم تر از او پادشاهى نديدم. بعد ماجرايى را برايم نقل كرد و گفت:⁽¹⁾شبى نزد او خوابيده بودم. او تشنه اش شد. گمان كرد من خوابم.

اما من بيدار بودم و هر كارى انجام مى داد، مى ديدم. او از اينكه به نزد خدمتكار برود و او

را بيدار كند، پرهيز كرد و خود به سمت ظرف آب رفت كه فاصلۀ او تا آن ظرف سيصد ذراع بود. يك ليوان از ظرف آب پر كرد و نوشيد. بعد به سرعت بازگشت. هنگامى كه به نزديكى رختخواب من رسيد، آهسته آهسته قدم برداشت تا مرا بيدار نكند و به رختخواب خود رفت. شب ديگرى كه در شام بوديم، كنار او خوابيدم و كسى همراه ما نبود. ديدم كه دنبال كارى است و من دقّت كردم چه مى كند و او گمان مى كرد كه خواب هستم. در اين هنگام او سرفه كرد و ديدم كه آستين لباسش را جمع كرد و در دهان گرفت تا صداى سرفه اش مرا بيدار نكند؛ سپس تا طلوع صبح مراقب من بود. مى خواست براى نماز صبح برخيزد، اما آن را به تأخير انداخت؛ به گونه اى كه احساس كردم ممكن است به ملاحظۀ من، نماز صبح او قضا شود. لذا تكانى خوردم، او نيز گفت: الله اكبر؛ اى غلام، ابا محمد را بيدار كن. سپس پرسيد: ديشب را چگونه گذراندى؟ گفتم: به خوبى سپرى كردم، سرورم. گفت: پيروان مرجئه⁽¹⁾به رعايت وقت نماز بسيار اهميت مى دهند. مدت زيادى است كه مى خواهم برخيزم و نمازم را بخوانم، اما خواب تو مانع مى شود.

مى خواستم تو را براى نماز بيدار كنم، اما ديدم در خواب هستى و شيرينى خواب در چشمانت است. نخواستم اين لذّت را از تو بگيرم. گفتم: براى اخلاق نيكويت است كه خداوند شما را ارباب و ما را بندۀ شما قرار داده است. بعد براى اداى نماز برخاست.

راوى همچنين برايم گفت: از جمله اخلاق نيكوى او اين است كه من در بستان موسى⁽²⁾پياده روى مى كردم. خورشيد در سمت چپ من بود و مأمون در سايه حركت مى كرد. او دستش را برگردن من انداخته بود. ما در طول مسير با يكديگر گفتگو مى كرديم، تا اينكه تصميم گرفت در همان مسيرى كه رفته بوديم، بازگردد. وقتى به پايان

آن راه رسيديم مى خواستيم برگرديم. به من گفت: اى ابا محمد، هنگام آمدن، خورشيد در سمت چپ بود. حال تو در جايى كه من هنگام رفتن بودم قرار بگير. (تا در سايه باشى). گفتم: اى امير المؤمنين، اگر امكان داشت، در مقابل نورخورشيد قرار مى گرفتم و لحظه اى تأمل نمى كردم كه شما در معرض نورخورشيد قرار گيريد. مأمون گفت:

چاره اى ندارى، به خدا سوگند، جلوى تابش خورشيد را بر تو مى گيرم همان گونه كه تو اين كار را براى من كردى.

گويد: مأمون و من جايمان را عوض كرديم و رفتيم. دستم را گرفت و در گردن خود قرار داد و گفت: اولين نشانۀ عدالت اين است كه در مورد خدم و حشم خود عدالت را مد نظر داشته باشى. سپس بايد كسانى را كه هم سطح و نزديك هستند تا به زيردستان برسد، مراعات كنى.

63. بى ثباتى على بن صالح

زبير روايت كرد و گفت كه عمويم مصعب بن عبد الله گفت⁽¹⁾:

مأمون روز پنجشنبه، كه ما همراه عده اى از مردم در منزل او بوديم، خطاب به على بن صالح گفت: اسماعيل را نزد من فراخوانيد. گويد: منظور مأمون، اسماعيل بن موسى⁽²⁾بود، اما على بن صالح، اسماعيل بن جعفر را فراخواند كه مردم به شدّت از او كينه داشتند. مأمون هنگامى كه او را از دور ديد، دستش را به آسمان بالا برد و گفت: خدايا، على بن صالح را به فردى مطيع و ناصح تبديل كن؛ زيرا او خواستۀ خود را بر خواستۀ من ترجيح مى دهد. هنگامى كه اسماعيل بن جعفر⁽³⁾نزديك آمد، سلام داد و مأمون نيز پاسخ او را داد. آنگاه جلو آمد و دست مأمون را بوسيد. مأمون گفت: خواسته ات را بگو. گفت:

در المغيثه⁽⁴⁾مزرعه اى داشتم كه از من به زور گرفته و غصب كرده اند. مأمون گفت: دستور

مى دهم آن را به تو بازگردانند.

مأمون گفت: ديگرچه درخواستى دارى؟ او گفت: از ستم امير المؤمنين بر من، بسيار مقروض شده ام. مأمون گفت: قرضهايت را ادا مى كنم. ديگرچه حاجتى دارى؟ گفت: به من اجازه دهيد به حج بروم. گفت: اين اجازه را به تو دادم. ديگرچه مى خواهى؟ اسماعيل گفت: دارايى هايى را كه پدرم وقف كرده بود در اختيار من بود⁽¹⁾، از من گرفته ايد و به قثم و قاسم، پسران ابو جعفر⁽²⁾، داده ايد. مأمون گفت: تو چه مى خواهى؟ گفت: آنها را به من بازگردانيد. پاسخ داد: ما در اين مورد كارى نمى توانيم انجام دهيم، ولى تلاش خود را مى كنيم. اموالى كه پدرت وقف كرده از آن وارثان و موالى او است. اگر آنان راضى شوند كه قيموميت و سرپرستى آنها را به تو بسپارند، ما آنها را به تو بازمى گردانيم. در غير اين صورت اين اموال براى كسانى ثبت مى شود كه اكنون آن را در اختيار دارند. آنگاه اسماعيل خارج شد. مأمون به على بن صالح گفت: خداوند تو را سلامت دهد، من چه مى خواهم و تو چه مى خواهى! چه وقت مرا ديده اى كه از ديدن اسماعيل بن جعفر خوشحال شوم و به او توجه كنم؟ او در گذشته در بصره هم نشين من بوده است.

على بن صالح پاسخ داد: اى امير المؤمنين، اسماعيل بن موسى در فكر من نبود.

مأمون گفت: راست گفتى، چيزهايى كه بايد آن را به خاطر بسپارى، از فكرت بيرون مى رود؛ اما آنچه نبايد در فكر تو قرار گيرد، مى ماند. با اين حال اگر تو او را با ديگرى اشتباه گرفتى نبايد اسماعيل را از آنچه بين من و تو گذشت، آگاه كنى. على گمان كرد كه منظور او اسماعيل بن موسى است. بنابراين اسماعيل بن جعفر را خبر كرد و ماجرا را كلمه به كلمه براى او بيان كرد. اسماعيل بن جعفر همۀ ماجرا را شنيد. به مأمون خبر رسيد. پس گفت: شكر مى كنم خدا را كه به من اخلاقى داده كه على بن صالح، ابن عمران، حميد بن عبد الحميد طوسى⁽³⁾، و منصور بن نعمان را تحمل مى كنم.

64. توصيف مأمون از زبان ابو عباد

زبير روايت كرد و گفت:

از ابو عبّاد شنيدم كه در مورد مأمون مى گفت: به خدا سوگند، مأمون يكى از پادشاهانى است كه اين لقب به حقيقت برازندۀ او است. بعد ماجرايى را بيان كرد و گفت:

مردى به در خانۀ من متلزم شد كه او را نمى شناختم. هنگامى كه اين كار او تداوم يافت، با برخورد بدى به او گفتم: اى فلانى، تو چرا مدام به در خانۀ من مى آيى؟ گفت: خواسته اى دارم. گفتم: خواسته ات چيست؟ گفت: مى خواهم مرا نزد امير المؤمنين ببرى يا نامه اى را به دست او برسانى. گفتم: اين امر براى من ممكن نيست. پس او نيز برگشت و در پاسخ من چيزى نگفت. او چند روز در كنار منزل ما مانده بود و نمى رفت. وضع به همين صورت گذشت و بر آن صبر كردم تا دلم براى او به رحم آمد. روزى كه از خانه بيرون مى رفتم گفتم: بايست. پس او برخواست. به خدمتكارم گفتم: اين مرد را به داخل خانه راهنمايى كن. مرد را وارد كرد. به او گفتم: اى فلانى، مى بينم كه خواستۀ مهمّى دارى.

گمان مى كنم كه بايد نزد فردى نجيب زاده يا با ادبى بروى. او گفت: اما نجيب زاده فقط ميان از عجم هاست و اما فرد باادب؛ اميدوارم اگر او را طلب كنى، بيابى. گفتم: اما من از آن آگاهى دارم. گفت: خداوند عمرت را طولانى كند؛ او كيست؟ گفتم: صبر جميل تو براى رسيدن به خواسته ات. گفت: خداوند تو را عزّت دهد؛ اين كمترين كار من است.

گفتم: چه حاجتى دارى؟ گفت: مزرعه اى از سعد بن جابر تحت اختيار امير المؤمنين، كه خداوند او را تأييد كند، قرار گرفت كه ما نيز در آن شريك بوديم؛ نمايندۀ خليفه آمد و محدودۀ ما را از محدودۀ او جدا كرد. امروزه درآمد اين مزرعه را به غريب، دوست، همسايه و برادر مى دهيم. گفتم: آيا نامه اى براى خليفه نوشته اى؟ گفت: بله. نامه را بيرون آورد كه در آن تظلم خواهى كرده بود. وقتى آن را خواندم، برخاست و رفت. قلب من نسبت به او رئوف و مهربان شد. دوست داشتم نفعى به او برسانم. او را همراه عدۀ ديگرى كه متقاضى ديدار با مأمون بودند، به قصر وارد كردم. قرار شد كه او اولين كسى باشد كه خواسته اش را بيان مى كند.

مأمون گفت: سخن بگو. پس مرد به شيوايى و فصاحت شروع به سخن گفتن كرد.

مأمون گفت: اى ثابت، حاجت او را بنويس. سپس گفت: آيا خواسته اى دارى؟ پاسخ داد:

بله، اى امير المؤمنين؛ زمينى در اهواز داشتم كه ابن بختكان با قدرتى كه سلطان در اختيارش نهاده بود، آن را از من گرفت و خواست تا اندكى از قيمت آن را از او بگيرم.

مأمون گفت: اى ثابت، به ابن بختكان و قاضى آنجا نامه بنويس كه در مورد اين مرد انصاف داشته باشند و ابن بختكان حقش را به او بازگرداند يا با منطق و از روى حكمت سهم زمين او را بخرد. گفت: آيا خواستۀ ديگرى دارى؟ گفت: بله، اى امير المؤمنين، زمين اقطاعى را كه منصور به پدرم داده بود، به جرم برمكى بودن از ما بازستاندند. مأمون گفت: بنويسيد تمام آن را به او بازگردانند و از موقعى كه اين زمين را از دست او خارج ساختند، تاكنون حاصل غلّۀ آن را به او بدهند. سپس مأمون گفت: خواستۀ ديگرى هم دارى؟ گفت: بله، امير المؤمنين؛ من قرضى دارم كه پرداخت آن برايم دشوار و بهرۀ آن بر من زياد است.

گفت: قرضت چقدر است؟ پاسخ داد: چهار هزار دينار. مأمون گفت: اى ثابت، بنويس كه قرضش ادا شود. گفت: پس او هفت خواسته را مطرح كرد كه برآورده كردن آنها هزارهزار درهم هزينه داشت. به خدا سوگند، او هنوز از جايى كه ايستاده بود هنوز قدمى برنداشت كه حاجات او برآورده شد. اما من از دست او بسيار خشمگين شده بودم و ديگ صبرم به جوش آمده بود و اگر مى توانستم، قسمتى از گوشت او را مى كندم و مى خوردم. بعد او براى مأمون دعا كرد و خارج شد. مأمون گفت: اى ثابت، اين مرد را مى شناختى؟ گفتم: به خدا سوگند، مردى نادان تر و وقيح تر از او نديده ام. مأمون گفت:

اين گونه در مورد او سخن نگو كه در حق او ستمكارى است. هيچگاه با مردى سخن نگفته ام كه از او عاقل تر باشد و ندانم در فكرش چه مى گذرد.

گويد: من نيز تمام ماجراى آشنايى خود را با او از اول تا آخر براى مأمون بيان كردم. او گفت اين همان چيزى است كه برايت گفتم، و ادامه داد: چيز ديگرى را به آن اضافه مى كنم كه گمان نمى كنم آن را بفهمى. گفتم: خداوند مرا فداى تو گرداند اى امير المؤمنين، مگر مطلبى در اين مورد مى دانيد؟ گفت: آيا انگشترى را كه در دست راستش بود

نديدى؟ گفتم: آرى اين آيه: وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ اَلْقَوْلِ‌⁽¹⁾[و ايشان را از لحن كلامشان بشناسيد]. بر آن حك شده بود.

65. قتل ابو مسلم خراسانى

زبير از مبارك طبرى برايم روايت كرد كه شنيدم ابا عبيد الله مى گفت:

روزى ابو جعفر (منصور) با يزيد بن أسيد⁽²⁾خلوت كرده بود. ابو جعفر به او گفت: اى يزيد، نظرت در مورد كشتن ابو مسلم چيست؟ گفت: رأى من آن است كه او را بكشى و با كشتن او به خداوند تقرّب جويى؛ اما به خدا سوگند، از آن پس حكومت بر تو راست نمى شود و ما بقى عمرت را با آسايش سپرى نخواهى كرد.

يزيد گويد: ترس تمام وجودم را فراگرفت و گمان كردم با اين سخن و نظر بر من خشم مى گيرد. آنگاه منصور گفت: خداوند زبانت را قطع كند و دشمنانت را با مرگت خشنود سازد؛ آيا به من مى گويى كه ناصح ترين فرد را در ميان خود بكشم؛ كارى كه براى دشمنان ما هم دشوار و ناممكن است؟ به خدا سوگند، اگر به سبب پيوند و رابطۀ ما در گذشته نبود، اين لغزش و فكر غلط تو را جرمى مى شمردم و گردنت را مى زدم. برخيز، خداوند تو را روى پاهايت استوار نگرداند.

يزيد گويد: برخاستم. جلوى چشمانم سياه شده بود. آرزو مى كردم كه زمين مرا ببلعد. بعد از گذر زمان و كشتن ابو مسلم، منصور مرا به نزد خود خواند و گفت: يزيد، آيا روزى را كه در مورد مرگ آن بنده (ابو مسلم) با تو مشورت كردم، به خاطر دارى؟ گفتم:

بله، امير المؤمنين، هرگز خود را تا آن روز به مرگ نزديك نديده بودم. خليفه گفت: به خدا سوگند، انجام اين كار در فكرم بود و در انجام دادن آن ترديد نداشتم، اما ترسيدم كه اين فكر از زبانت خارج شود و حيله هاى مرا نافرجام گذارى.

66. جلوگيرى مأمون از لعن امين

زبير از اسحاق بن ابراهيم تميمى، از على بن ابى سعد روايت كرد كه شنيدم:

هنگامى كه مخلوع⁽¹⁾كشته شد، هفده روز بعد از رسيدن نامه (شكست او)، سرش را نزد مأمون بردند. من و فضل بن سهل بر مأمون وارد شديم.

فضل گفت:⁽²⁾صندوق را باز كن. بعد از اينكه آن را باز كردم، پارچه اى مخملى بيرون آورد كه سر مخلوع (امين) در آن قرار داشت و پارچه اى روى آن كشيده شده بود.

هنگامى كه مأمون به آن سر نگاه كرد، با گوشۀ چشمش به آن خيره نگاه كرد و ترش روى شد و صورتش را برگرداند.

ذو الرياستين⁽³⁾گفت: اى امير المؤمنين، اين همان است كه بايد برايش شكر خدا را به جاى آورى. آنچه را مى بينى، او دوست داشت براى تو ببيند.

ابن ابى سعد گويد: مأمون به من دستور داد سر را درآوردم. بعد در مورد آن انديشيد و دستور داد آن را بر بالاى نيزه⁽⁴⁾قرار دهند و به مردم هدايايى ببخشند و عطا دهند. هر كسى را كه مى آمد، مأمور مى كردند تا وى را لعن كند و هركسى كه پاداشى مى گرفت، امين مخلوع را لعنت مى كرد. حتى به يك مرد عجمى [غير عرب] امر شد كه لعن كند؛ او نيز بعد از گرفتن صله اش، امين را اين گونه لعنت كرد: «العن المخلوع».

مأمون گفت: خداوند امين و تو را لعن كند.⁽⁵⁾امير المؤمنين و فرزند او را نيز لعنت كند.

بعد از اين ماجرا مأمون دستور داد كسى امين را لعن نكند.⁽⁶⁾

67. وصيت پدر

زبير از ابو عبد الرحمن عتبى برايم روايت كرد و گفت:

پدرم مرا وصيّت كرد و گفت: اى پسرم، من تو را ترك مى كنم، اما كسانى هستند كه تو را ترك نمى كنند. چشمان آنان را با نيكويى هاى خود بيارا تا زبانشان از تو كوتاه شود. امير نفس خود باش تا نفست مطيع تو باشد. از زمان بهترين بهره را ببر. تو كوچك و بى مقدار هستى، پرهيزگار باش تا با پارسايى بزرگ شوى. بدان كه مرگ، تو را از جايگاه وسيع عذر و بهانه به تنگناى مدارا خارج مى كند. امور را مناسب و در جاى خود قرار بده تا تو را نيز در موضع مناسب قرار دهد. دنياى خود را صلۀ آخرت قرار بده و راضى نشو كه چيزى از دنيا را با آخرت معاوضه كنى. خداوند دنيا را براى عقاب و مجازات كسانى كه بر آنان خشم گرفته است، و پاداش كسانى كه از آنان خشنود است نمى پسندد. در امور دختران من دقّت كن. در مورد آنان همان سفارشى را مى كنم كه سعيد بن عاص در مورد دخترانش گفت: اى عمرو، از دخترانم مراقبت كن تا وقتى كه خانه هايشان قبرهايشان گردد؛ تا وقتى كه بميرند يا همتايشان (كسانى كه آنان را مى خواهد به همسرى خود اختيار كند) نزد تو آيند. در مورد پسرانم، آنهايى را كه در تو، به ديدۀ حقارت مى نگرند نزد خود نگه ندار؛ زيرا آنان از هيبت تو مسرور نمى گردند.

در اموالم بنگر. اگر در آن چيزى را نمى پسندى و مى توانى بهتر از آن را جايگزين كنى، آن را نزد خود نگه ندار كه در اين صورت، بين تو و آنها قرابتى نيست. به خاندانت بنگر. در صورتى كه تو فاسد باشى، آنان هرگز به راه صلاح و شايستگى نمى روند. به فرزندان زياد، دايى هاى خود، توجه كن و براى آنان مانند خواهرزاده باش؛ چون آنان دايى ندارند. اگر آنان غير از اين را براى تو خواستند، سختگيرى و خشونت خود را بر آنان زياد كن، اما اگر با تو همان گونه بودند كه با من بودند، بدون ترس با آنان همراه شو.

همانا چيزى را كه به تو داده اند براى آن است كه تو ياور آنان باشى. هرگز تو را نمى خوانند، مگر اينكه آزمايشت كنند. تو نيز آنان را به نزد خود نخوان تا وقتى كه آنان را شناخته باشى.

68. موعظۀ عمرو بن عبيد به منصور

زبير از مبارك طبرى برايم گفت:

عمرو بن عبيد⁽¹⁾بر عبد الله بن محمّد، ابو جعفر منصور وارد شد، منصور به او گفت: اى عمرو مرا به اختصار پندى بده.

او گفت:⁽²⁾اى امير المؤمنين، دنيا با تمام زيباييهايش در اختيار توست؛ جان خودت را به قسمتى از آن با خداوند معامله كن. بدان كه خداوند از كوچكترين عمل خير و شر از تو سؤال خواهد كرد. آگاه باش كه خداوند به اين عذر، كه عده اى حاكميت امورشان را به دست تو سپرده اند از تو راضى نمى شود. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله مى فرمود: «كلّكم راع [و كلّكم]⁽³⁾مسئول عن رعيّته»⁽⁴⁾[همۀ شما چوپان هستيد و در مقابل رعيّت خود مسئول]. اى امير المؤمنين، در خود بينديش و آگاه باش كه تو از آدم خلق شده اى و قبل از تو، آدم از خاك خلق شد. اى امير المؤمنين، در پشت امارت تو آتشى از جور و ظلم برافروخته است. از خدا بترس و با ترس از او از هراس عظيم ايمن شو.

راوى گويد: در اين هنگام مردى جلو آمد و گفت: پند و اندرز تو براى امير المؤمنين كافى است. تو او را به سختى انداختى. عمرو بن عبيد گفت: اى امير المؤمنين، اين فرد كيست؟ او گفت: اين برادرت سليمان بن مجالد⁽⁵⁾است. گويد: عمرو به سمت او رفت و گفت: به درستى كه امير المؤمنين فردا مى ميرد. هرآنچه مى بينى تمام مى شود؛ گويى هرگز نبوده است. فردا مانند مردارى مى شوى كه بوى تعفّن گرفته و كرم بر آن نشسته است؛ آشنا و غريبه تو را نجس مى دانند و فقط عمل صالح مى تواند تو را نجات دهد. لذا

براى امير المؤمنين اين ديوار از تو، اگر از نصيحت كردن او خوددارى كنى سودمندتر است. بايد قبول كنى كسانى را كه نصيحت مى كنى، آزار مى دهى. بعد رو كرد به امير المؤمنين و گفت: اى امير المؤمنين، اينان تو را نردبانى براى رسيدن به شهوت ها و دنيايشان گرفته اند. اگر مى توانى هر روز صد كارگزار به كار بگمار. اگر در مورد يكى از آنان شك كردى، او را بركنار كن و فرد ديگرى را جايگزينش كن. به خدا سوگند، هرگز تو از ايشان جز به رفتار عادلانه (با رعيت) راضى نشو. تا اينكه با اعمال شايسته در امارت خويش به تو نزديك شوند.

اى امير المؤمنين، آيا نشنيده اى كه خداوند مى فرمايد: أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعٰادٍ، إِرَمَ ذٰاتِ اَلْعِمٰادِ، اَلَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهٰا فِي اَلْبِلاٰدِ، وَ ثَمُودَ اَلَّذِينَ جٰابُوا اَلصَّخْرَ بِالْوٰادِ، وَ فِرْعَوْنَ ذِي اَلْأَوْتٰادِ، اَلَّذِينَ طَغَوْا فِي اَلْبِلاٰدِ...⁽¹⁾. اين مثالى است براى كسانى كه كارهايشان مانند آنان است. اگر اين دنيا براى كسانى كه قبل از تو بودند، گذرا نبود چيزى از آن به امروز نمى رسيد. پس تو وارث گذشته هستى و امروز را به آيندگان مى سپارى و به ارث مى گذارى و آنگاه به سوى پروردگارت مى روى كه جزا و پاداش عملت را ببينى. پس اى امير المؤمنين، تقواى الهى پيشه كن در شبى كه ممكن است روزى در پس آن نباشد و در روزى كه شبى براى آن نباشد. و السّلام.

گويد: ابو جعفر به گونه اى گريست كه اشكهايش را با آستين پاك كرد، خواست مطلبى بنويسد، مركّب در كنار عمرو بود. به او گفت: عمرو، مركّب را بياور. اما او اين كار را نكرد. پس به او گفت: تو را قسم مى دهم كه مركّب را برايم بياور. عمرو گفت: من قسم مى خورم كه اين كار را نكنم. مهدى به او گفت: امير المؤمنين تو را سوگند داده كه مركّب را بياورى و تو سوگند مى خورى كه اين كار را نكنى؟

او پاسخ داد: امير المؤمنين مى تواند كفارۀ سوگندش را از من بستاند. يارانش از او سؤال كردند: چرا آن را نزد امير المؤمنين نبردى؟ گفت: مطمئن نبودم از اينكه براى مسلمانى حكم مرگ صادر نمى كند و با آوردن مركب نمى خواستم در مرگ مسلمانى

شريك باشم؛ چرا كه منادى روز قيامت ندا مى دهد: «كجايند ستمكاران، كجايند ياران ستمكاران» و من (با اين كار) از يارى كنندگان ستمكاران مى شوم.

69. پند ابو نصر به هارون الرشيد

احمد بن سعيد دمشقى از زبير⁽¹⁾، از محمد بن حسن مخزومى، از ابن ابى فديك برايم نقل كرد⁽²⁾و گفت:

امير المؤمنين، هارون الرشيد، وارد مدينة النبى شد. مسجد را براى ورود او خالى كردند. كنار قبر رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ايستاد و گردنش را به ستون توبه⁽³⁾گذاشت و سپس گفت:

اهل صفه⁽⁴⁾را نزد من بياوريد. وقتى آنان را آوردند. يكى شان به نام ابو نصر در خواب بود.

او را بيدار كردند. به او گفتند امير المؤمنين آمده است. سرش را بلند كرد و گفت: اى مرد، او در بين بندگان خدا و امّت رسول الله و بين خداوند جلّ ثناؤه و تو، به گونه اى ديگر خلق نشده است.⁽⁵⁾خداوند از تو در مورد آنان پرسش خواهد كرد. بايد براى آن پرسش، پاسخى بيابى. به تحقيق عمر بن خطاب گويد: اگر برّه اى در ساحل فرات تلف شود، عمر

مى ترسد كه خداوند در مورد آن از وى سؤال كند.⁽¹⁾گويد: هارون گريست و گفت: اى ابا نصر، رعيّت و روزگار من مانند رعيت و روزگار عمر نيست.

راوى گويد: ابو نصر به هارون گفت: به خدا سوگند، او از تو بى نياز است. پس تو در خود بينديش. محققا تو و عمر از آنچه خداوند به شما عطا كرده است، مورد سئوال واقع مى شويد. گويد: هارون كيسۀ صد دينارى خواست.⁽²⁾گفت: آن را به ابو نصر بدهيد. وى گفت: من كسى جز از اهل صفّه نيستم. اين دينارها را به فلان كس بدهيد تا بين اهل صفّه پخش كند. من هم يكى از آنان هستم.

70. استجابت دعا

احمد بن سعيد از زبير، از محمد بن حسن، از ابن ابى فديك نقل كرد و گفت:

در مدينه خشكسالى آمد و مردم مدينه دچار سختى شدند و وضعشان خراب شد.

ساكنان مدينه از شهر بيرون رفتند تا پروردگارشان را بخوانند. من به بازار خوراكى ها رفتم. حتى يك دانه گندم يا جو در آنجا يافت نمى شد. در اين هنگام ابو نصر⁽³⁾را ديدم، كه سر خود را فروافكنده بود. به او گفتم: اى ابو نصر، اوضاع و احوال شهر رسول الله صلّى اللّه عليه و آله را مى بينى؟ گفت: بله. گفتم: از خدا نمى خواهى فرجى براى آنان قرار دهد؟ گفت: چشم...

صورتش را رو به قبله گرداند و به من گفت: در سمت راست من بنشين. من نشستم.

شانه اش را فروافكند و صورتش را به خاك ماليد. بعد سرش را بالا برد و گفت: «اللهم فارج الهمّ و كاشف الغمّ، مجيب دعوة المضطرّين، رحمان الدنيا و الاخرة و رحيمهما. صلّ على محمّد و آل محمد...»؛ [اى خدايى كه گشايندۀ كارهايى، و اندوه و غصه را از بين مى برى؛ اى پاسخ دهندۀ درخواست بيچارگان، اى بخشنده و مهربان در دنيا و آخرت، بر

محمد و آلش درود فرست و براى ساكنان شهر پيامبرت گشايش قرار ده]. بعد برخاست و رفت. من نيز برخاستم.

گويد: به خدا سوگند، هنوز از بازار خارج نشدم كه ديدم جلوى نور خورشيد گرفته شد. سرم را بلند كردم، سياهى تعداد بيشمارى ملخ را ديدم كه به پايين آمدند و در شهر پراكنده شدند. من ايستاده بودم و نگاه مى كردم. همۀ مردم در خانه هايشان ملخ داشتند.

آنان شكم هايشان را سير كردند. او گفت: مردم ملخ ها را طبخ كردند و نمك زده و نگه داشتند. ظرفهايشان را از روغن پر كردند. ديگها، سبدها و ظرفهاى خود را نيز از ملخ پر كردند و آنها را به سوى خانه هايشان بردند. بعد از سه روز ملخها پيرامون شهر نيز پراكنده شدند و به جايى خارج از آن نرفتند. سه روز نگذشته بود كه ده كشتى وارد الجار⁽¹⁾شد. يعنى از زمانى كه ابو نصر دعا كرد. با ورود اين كشتى ها قيمت كالاها تا پايين ترين قيمت ارزان شد و شرايط زندگى مردم بهبود يافت.

گويد: ابو نصر در مسجد بود؛ نزد او رفتم و گفتم: اى ابو نصر، آيا نتيجه و بركت دعايت را مى بينى؟ گفت: لا اله الا اللّه، اين رحمت و بركت خداست كه همه چيز را در بر مى گيرد.

71. موعظۀ درواس بن دروان به هشام، در هنگام قحطى

احمد بن سعيد از زبير، از عمر بن أبى بكر مؤمّلى، از عبد الله بن ابى عبيدة بن محمد بن عمّار بن ياسر برايم روايت كرد و گفت:

مردم در زمان هشام بن عبد الملك دچار گرسنگى شديدى شده بودند. هشام اجازه داد تا مردم با او ديدار و مشكلاتشان را بيان كنند. در ميان مردم، درواس بن دروان عجلى بود كه لباسى پشمين پوشيده، عبايى نيز بر روى آن به تن كرده بود. هنگامى كه هشام او را ديد، ورود او را خوش نداشت. لذا رو كرد به دربان خود و گفت: آيا اجازه دادى كسى

بدون اذن بر من وارد شود؟ درواس دانست كه منظور هشام اوست. بنابراين گفت⁽¹⁾: اى امير المؤمنين، ديدن من از قدرت و شوكت تو كم نمى كند و بر جايگاهت نيز نمى افزايد؛ بلكه اين ديدار باعث شرافت من است و قدر و منزلت مرا بالا مى برد. ديدم كه مردم براى امورشان به نزدت مى آيند، اما از گفتن باز مى مانند. اگر اجازه دهى من سخن بگويم.

هشام گفت: سخن بگو. من گمان مى كنم تو جزئى از آنان هستى. درواس گفت: اى امير المؤمنين، سه گروه در بين ما هستند. گروه اول پيه را آب مى كنند و مى خورند، گروه دوم گوشت مى خورند، و گروه سوم استخوان را مى شكنند تا به مغز آن برسند؛ در حالى كه تو اموال زيادى در اختيار دارى. اگر اموال از خداست، پس آن را به بندگان خدا بازگردان.⁽²⁾اگر اين اموال از بندگان خداست؛ به چه علّت اموالشان را از آنان دريغ مى كنى؟ اگر از آن توست پس اموالت را صدقه بده كه خداوند صدقه دهندگان را دوست دارد.⁽³⁾هشام امر كرد كه صدهزار دينار به وى دهند و گفت: تو را به خدا سوگند مى دهم كه هيچ يك از اين سه گروه را فراموش نكنى. او نيز آنها را بين مردم تقسيم كرد. سپس هشام دستور داد كه صدهزار درهم نيز به خود او دهند. او گفت: اى امير المؤمنين، به همۀ ما اين مقدار مى رسد؟ گفت: خير. پس او گفت: من به آنچه تو براى من اختصاص مى دهى نياز ندارم. هنگامى كه وى به خانه اش رسيد، خليفه صدهزار درهم برايش فرستاده بود.

پس درواس اموال را بين نه بطن⁽⁴⁾ده هزارتايى از بطون عرب تقسيم كرد؛ براى خودش نيز در حدود ده هزار درهم برداشت. هشام گفت: كار نيكو نزد درواس است؛ چرا كه نيكى ها و خيرات را گسترش مى دهد.

72. از پاسخ هاى ابى حازم مدائنى

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از عمويش مصعب بن عبد الله نقل كرد كه شنيدم مى گفت:

از ابو حازم مدينى⁽¹⁾سؤال شد: سرمايه ات چيست؟ گفت: سرمايه اى فراوان و حلال دارم. گفت: آن چيست؟ پاسخ داد: اعتماد به خدا و نااميدى از آنچه مردم در اختيار دارند. اگر خداوند نعمتى به من بدهد، راضى و خشنود مى شوم و اگر از من بازدارد، قناعت مى كنم.

گفت: در مورد آنچه ما در دستان خود داريم چه مى گويى؟ گفت: اگر از راه حلال به دست آورده اى، در جايگاه و حق خود قرار بده (مصرف كن) كه شايستۀ آن هستى وگرنه جز اين نيست كه آنها را براى يكى از اين دو فرد فراهم ساخته اى؛ يا فردى خوشبخت كه با آن مال، وى را در تنگنا و بدبختى قرار مى دهى يا براى فردى بدبخت و تنگدست كه باز به همان اندازه او را در بدبختى قرار مى دهى. اما در مورد آنچه از حق فرزندانت مى گذرى، بدان كه رحمت خداوند براى آنان راهگشا است و در مورد آنچه براى ايشان باقى مى گذارى، بدان كه خداوند روزى آنها را تكفل كرده است؛ پس در حقيقت خودت را به هلاكت انداخته اى.

73. دعاى جعفر بن محمد (ع) مانع قتل او

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از على بن صالح، از عامر بن صالح برايم روايت كرد و گفت:

از فضل بن ربيع شنيدم كه از پدرش ربيع نقل مى كرد:⁽²⁾منصور وارد مدينه شد. قومى نزد او آمدند و در مورد جعفر بن محمّد نجوا (سخن چينى) مى كردند. و مى گفتند كه او

پشت سرت نماز نمى گزارد و سرزنشت مى كند و خود را تسليم و مطيع تو نمى بيند.

منصور به آنان گفت: چگونه گفته هاى خودتان را ثابت مى كنيد؟ گفتند: سه شب صبر كن، او مسلما كسى را نزد تو نمى فرستد. منصور گفت: شايد در اين امر رازى نهفته باشد. پس وقتى روز چهارم آمد، منصور گفت: اى ربيع، جعفر بن محمد را نزد من بياور. اگر او را نكشتم، خدا مرا بكشد. ربيع گفت: از آنچه به وقوع مى پيوست، هراس داشتم. بنابراين احضار كردن او را يك روز به عقب انداختم. فرداى آن روز منصور گفت: اى ربيع، به تو دستور دادم كه جعفر بن محمّد را نزد من احضار كنى و تو از اين امر سرپيچى كردى. او را نزد من آور. خدا مرا بكشد، اگر او را نكشم و نيز اگر او را نياورى خدا مرا بكشد اگر تو را نكشم.

ربيع گويد: نزد ابا عبد الله رفتم. او را كنار ستون توبه ديدم كه نماز مى خواند. گفتم: اى ابا عبد الله، به درخواست امير المؤمنين پاسخ بده؛ زيرا احضار كردن تو برايش آسان نيست. او نمازش را كوتاه كرد. تشهد و سلام نماز را خواند، كفشش را پوشيد و همراه من به راه افتاد. در بين راه شنيدم كه جملاتى را با خود زمزمه مى كرد كه بعضى از آن را فهميدم و بعضى ديگر را نه. هنگامى كه او را بر خليفه وارد كردم، سلام داد. اما خليفه پاسخش را نداد و گفت: اى رياكار، اى از دين خارج شده، تو آرزو دارى جايگاه مرا بگيرى، پشت سر من نماز نمى خوانى و خودت را به من تسليم نمى كنى. هنگامى كه سخنان منصور پايان يافت، جعفر بن محمد سرش را بلند كرد و گفت: اى امير المؤمنين، خداوند نعمتهايى را به داوود پيامبر داد و او نيز شكر كرد. ايّوب پيامبر را آزمود و او صبر كرد. يوسف پيامبر مورد ظلم قرار گرفت. پس استغفار كرد. اينان، كه درود خداوند بر همگى آنان باد، انبيا و برگزيدگان خداوند هستند. امير المؤمنين نيز از اهل بيت نبوت است و به آنان نسب مى برد. او شايسته تر است كه از پيامبران آداب و اخلاق بياموزد.

خداوند براى امير المؤمنين چنين خواسته است. خداوند جل ثناؤه مى فرمايد:

يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جٰاءَكُمْ فٰاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهٰالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلىٰ مٰا

فَعَلْتُمْ نٰادِمِينَ. ⁽¹⁾

[اى كسانى كه ايمان آورديد اگر فاسقى براى شما خبرى آورد در آن مورد تحقيق كنيد مبادا كه از روى جهل به اقدامى دست زنيد كه شب را به صبح رسانيد در حاليكه بر آنچه كرده ايد پشيمان شويد.]

پس اى امير المؤمنين، استوار باش تا در اين مورد به يقين برسى. گويد: او از ابو جعفر خرسند شد و خشمش فرونشست و گفت: من شهادت مى دهم كه تو اى ابا عبد الله، راستگو هستى. دست او را گرفت و بالا برد و گفت: تو برادر و پسرعموى من هستى. بعد او را با خود بر تخت نشاند و گفت: هر خواسته اى داشته باشى، كوچك و بزرگ از من بخواه. گفت: اى امير المؤمنين، مرا پريشان و سردرگم كردى. هدف من از ديدار و سخن گفتن، در خواست حاجت نبود؛ وليكن ان شاء الله فكر مى كنم و خواسته هايم را جمع مى كنم. ربيع گفت: هنگامى كه خارج شد، به او گفتم: اى ابا عبد اللّه، شنيدم كلماتى را زمزمه مى كردى، دوست دارم آن را بدانم. گفت: بله، جدّم على بن حسين، عليهم السّلام اجمعين مى گفت: كسى كه از سلطان ستمكار خشمگين مى ترسد، بگويد:

«اللّهم احرسنى بعينك الّتى لا تنام، و اكفنى بركنك الّذى لا يرام، و اغفر بقدرتك علىّ. فلا أهلكنّ و أنت رجائى، فكم من نعمة قد أنعمت علىّ قلّ عندها شكرى، و كم من بليّة ابتليتنى فيها قلّ لك عندها صبرى. فيا من قلّ عند نعمته شكرى، فلم يحرمنى، و يا من قلّ عند نقمته صبرى فلم يخذلنى، و يا من رآنى على الخطايا فلم يفضحنى، و يا ذا النّعماء التى لا تحصى، و ياذا الأيادى التى لا تنقضى، بك أستدفع مكروه ما أنا فيه، و أعوذ بك من شرّه يا أرحم الرّاحمين».

[خدايا، مرا با چشمهاى خود كه هرگز نمى خوابند نگهبانى كن. مرا با اركان استوار خودت كفايت كن كه لرزان نمى شود. با قدرت بى همتايت مرا ببخش. مرا هلاك نكن كه تو اميد من هستى، چه بسيار نعمتهايى كه بر من ارزانى داشتى و شكر آن را كمتر به جا آوردم، و چه بسيار بلاهايى كه مرا بدانها آزمودى ولى صبورى نكردم پس اى كسى كه ناشكريم سبب محروميت من از نعمتهايش نشد. اى كسى كه صبر من در برابر عذابهايش

اندك است ولى مرا خوار نمى كند، اى كسى كه خطاهاى مرا مى بيند، امّا رسوايم نمى كند.

اى دارندۀ نعمتهايى كه به شمارش نمى آيند. و اى كسى كه نعمتهايت پايان ناپذير است. از تو مى خواهم كه اين سختى را كه در آن گرفتار شده ام از من دفع كنى. از شرّ آن اى بخشنده ترين بخشندگان به تو پناه مى برم].

ربيع گويد: آن دعا را نوشتم. او هرگز با امير المؤمنين، منصور، روبه رو نشد و درخواستى از او نكرد تا اينكه از دنيا رفت.⁽¹⁾

74. علت دشنام دادن عبد الله بن زبير به فرزندش

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از على بن محمد بن عبد الله مدائنى براى ما روايت كرد:

عبد الملك بن مروان به ثابت بن عبد الله بن زبير⁽²⁾گفت: پدرت تو را بهتر مى شناخت كه دشنامت مى داد. او گفت: اى امير المؤمنين، آيا مى دانى كه چرا مرا دشنام داد؟ گفت:

به خدا سوگند، نمى دانم. گفت: من او را از اعتماد به مردم مكّه و مدينه نهى كردم، كسى بوسيلۀ مردم اين دو شهر يارى نشد، مردم مكه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را از شهر خودش بيرون كردند و او را ترساندند تا اينكه به مدينه هجرت كرد. مردم مدينه نيز عثمان را خوار ساختند و حتّى وقتى در ميان آنان كشته مى شد كسى نبود كه اين بلا را از او دور سازد. عبد الملك گفت: لعنت خدا بر تو باد. ثابت گفت: ستمكاران لايق اين لعنت هستند؛ همان گونه كه خداوند فرمود: أَلاٰ لَعْنَةُ اَللّٰهِ عَلَى اَلظّٰالِمِينَ‌⁽³⁾خليفه نيز دست از او برداشت.⁽⁴⁾

75. توصيف عمرو بن سعيد بن عاص از زبان خويش

احمد بن سعيد از زبير، از عمويش، از خالد بن عطيّه نقل كرد و گفت:

يزيد بن معاويه، عمرو بن سعيد بن عاص را به ولايت كوفه انتخاب كرد. او با مردم شهر بدرفتارى پيشه ساخت. آنان به يزيد بن معاويه شكايت كردند و يزيد هم او را بركنار كرد و عثمان بن محمد بن أبى سفيان⁽¹⁾را به جاى او فرستاد.

هنگامى كه عثمان به نزديكى مدينه رسيد، از منبر بالا رفت، خطبه خواند و به مردم قول داد كه با احسان و نيكويى با آنان برخورد كند. او از عمرو بد گفت و او را سرزنش كرد و سپس افزود: شايسته نيست كه يك قريشى با قريشى ديگر اين گونه رفتار كند.

عمرو كه در پايين منبر نشسته بود گفت: عثمان صبر كن؛ به خداوند سوگند، من اخلاق نيك و شيرين ندارم و ترشرو و تلخ گو هستم؛ همۀ امور را تجربه كرده ام و روزگار مرا آزمايش كرده است؛ گاهى مرا اندوه رسانده و گاهى امنيت. همۀ قريشيان مى دانند كه من با شب مأنوس و در روز زيرك هستم و از گمراهى ها پيروى نمى كنم. من براى كسى ابرو نازك نكردم و سستى ها و كاستى هاى خود را منكر نيستم. من به كسى جز پدرم افتخار نمى كنم.

76. از شب نشينى هاى معاويه

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از عمر بن ابى بكر مؤملى، از علىّ بن سليم براى ما روايت كرد و گفت:

گروهى از قريشيان نزد معاوية بن ابى سفيان آمدند كه در بين آنان عمرو بن عاص، عبد الله بن صفوان بن امية بن خلف⁽²⁾و عبد الرحمن بن حارث بن هشام⁽³⁾به چشم

مى خوردند. عمرو بن عاص گفت: اى گروه قريش، خدا را شكر كنيد كه ادارۀ امور شما را به دست كسى داده كه پليدى ها را از بين مى برد و از شنيدن سخنان يك چشمان ناشنواست و خرامان به سوى نيرنگ و خدعه نمى رود. عبد الله بن صفوان گفت: اگر اين گونه نبود، براى او بدى مى خواستيم و شراب را براى او تلخ و قلب خود را براى او چون پشت سپرها وارونه مى كرديم و اميدوار بوديم در كار ما كسى به پا خيزد. معاويه گفت: اى قريشيان، تا كى مى خواهيد انصاف نورزيد؟

عبد الرحمن گفت: عمرو و يارانش تو را در مورد ما و ما را در مورد تو به انجام فساد و تباهى وادار مى كنند به چه دليلى نمى توانى از آنان چشم پوشى كنى؟

معاويه گفت: عمرو مشاور و ناصح من است. عبد الرحمن گفت: از ما همان بهره اى را ببر كه از وجود او مى برى؛ نصايح ما را نيز مانند او بپذير. اى معاويه مى بينم كه عوام قريش را در ميان خواص آنها با ايادى خود مى زنى (سركوب مى كنى)، گويى كه فقط بزرگان و خوبان آنها را مى بينى كه تو را از ناكسان آنها دور مى كنند. به خدا سوگند تو از ظرف بزرگ لقمه اى را جدا كرده اى، گويى كه جنگ، ريسمان خود را براى تو باز كرده است؛ اما به تو نظر نمى كند.

معاويه گفت: اى پسرعمو، چقدر خاندانت به تو نيازمندند. آنگاه معاويه چنين سرود:

اعرّ رجالا من قريش تتابعوا *** على سفه منّى الحيا و التكرّم

[حيا و اكرام من مردانى از قريش را كه پيوسته در گمراهى و نادانى سرگردان بودند روسفيد كرد]

77. گفت وگوى معاويه و عامر بن واثله

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از محمد بن سلام جمحى، از عبد الرحمن همدانى روايت كرد و گفت:

ابو طفيل عامر بن واثله كنانى⁽¹⁾بر معاويه وارد شد. معاويه به او گفت: ابو طفيل! آيا تو از

قاتلان عثمان نيستى؟ گفت: خير؛ اما از كسانى بودم كه در آنجا حاضر شدم و او را يارى ندادم. معاويه گفت: چرا او را يارى نكردى؟ گفت: انصار و مهاجر او را يارى نكردند.

معاويه گفت: اما اداى حق او بر شما واجب بود. بايد او را يارى مى كرديد. گفت:

امير المؤمنين، چرا شما كه نيروهاى شام را در اختيار داشتيد، او را يارى نكرديد. معاويه گفت: مگر خونخواهى او از جانب من ياريش نبود؟⁽¹⁾ابو طفيل خنديد و گفت: تو و عثمان اين گونه ايد كه شاعر گفته است:

لا الفينّك بعد الموت تندبنى *** و فى حياتى ما زوّدتنى زادى

[گريۀ تو بعد از مرگم براى من چه سود دارد كه در زندگيم هيچ توشه و بهره اى به من نرساندى].

معاويه گفت: اى ابا طفيل، بعد از اينكه على را از دست دادى، روزگار را چگونه سپرى كردى؟ گفت: مانند پيرزنى بودم كه تمام فرزندانش مرده بودند يا شيخى كه فرزندى نداشت. معاويه گفت: او را چقدر دوست داشتى؟ گفت: عشق من به او مانند عشق مادر موسى به موسى بود. از كوتاهى عملم در حق او عذر تقصر به درگاه حق مى برم.

78. گفت وگوى معاويه و صعصعة بن صوحان

احمد بن سعيد دمشقى از زبير، از محمد بن حسن مخزومى برايم نقل كرد و گفت:

صعصعة بن صوحان⁽²⁾گفت: پاسخ هيچ فردى براى من مانند پاسخ عثمان مرا به تأمل نينداخت؛ روزى كه به او گفتم: ما را از سرزمينمان بيرون كردند و اموالمان را گرفتند؛

چون مى گفتيم الله پروردگار ماست. پس او گفت: چه كسى از ما در حبشه مى ميرد و كداميك از ما در مدينه و ديگرى در حرم.⁽¹⁾

79. مفاخره بين بصرى ها و كوفى ها

احمد بن سعيد دمشقى گفت كه زبير از على بن صالح، از عامر بن صالح نقل كرد⁽²⁾:

من و ابوبكر هذلى و ابن ابى ليل انصارى و حسن بن زيد⁽³⁾و اسماعيل بن على نزد امير المؤمنين ابو العباس (سفاح) جمع شده بوديم. گفتگوى ما در مورد اختلاف ويژگى هاى مردم كوفه و بصره بود. حسن بن زيد گفت: اى امير المؤمنين، اهالى بصره برخلاف اهالى مكّه، كه براى مردم مدينه فضايلى قايل اند، براى مردم كوفه فضائلى قائل نيستند. ابوبكر هذلى گفت: به خدا پناه مى برم. به خدا سوگند، ما از نظر ثروت و فرزندان، بر آنان (مردم كوفه) برترى داريم و دورترين نقاط و سرزمين ها در اختيار ما است. خراسان، سجستان، سند و هند را با برق شمشيرهاى برّان و محكم خود فتح كرديم و اسبهاى تيزرو را براى فتح آنان محكم بستيم و سرزمين رويش فلفل⁽⁴⁾را در اختيار گرفتيم. كرمان⁽⁵⁾، مكران⁽⁶⁾، فارس و اهواز در قلمرو ماست. عراق نيز از ماست و زمين نيز زمين ماست و اهالى كوفه ميهمانان ما هستند.

حسن بن زيد گفت: از خراسان و سجستان سخن نگوى و بگذر. به جان خودم سوگند، اگرچه شما سرزمين هاى بيشترى نسبت به ما داريد، مگر نمى دانيد كه ما نسبت به شما بيشترين فقها را در ميان خود داريم؟ ابوبكر گفت: نه، به خدا سوگند، شما نسبت

به ما فقيهان بيشترى نداريد، بلكه پيامبران بيشترى را در ميان خود داريد. از جمله:

«بيان التبيان»⁽¹⁾و «المغيرة»⁽²⁾و «ابو الخطاب»⁽³⁾. اما ما پيامبرى جز محمّد صلّى اللّه عليه و آله نداريم.

ابو العبّاس به شدت خنديد. بعد گفت: اى ابا بكر، آنان بيشتر از شما پيامبر دارند؟ ابوبكر گفت: اى امير المؤمنين، هرگز سرزمينى مانند آنجا را نديدم كه بيشترين پيامبران در آن مصلوب شده باشند. امير المؤمنين به ابا بكر چشمك زد و خنديد و با چشم به او اشاره كرد. حسن بن زيد گفت: چنين نيست؛ اصالت واقعى مغيره از بصره است. ابوبكر گفت:

هرگز چنين نيست؛ او از اهالى كوفه است. آن دومدت طولانى منازعه كردند.

امير المؤمنين گفت: اى ابوبكر، به نظر من هم درست مى گويد كه اصل مغيره از بصره است. ابوبكر گفت: امير المؤمنين صحيح مى گويند. اما بصره سرزمين پاكى است كه در آن افراد خبيث نمى توانند، بمانند و از آن بيرون رانده مى شوند. امير المؤمنين گفت: البته، من شما هذلى ها را بر آنجا مسلط كردم. ابوبكر گفت: بنابراين شما در مورد من انصاف نداريد. امير المؤمنين گفت: چرا؟ گفت: براى اينكه حق در دست من است و در دست آنان بهره اى از حق نيست. حسن بن زيد گفت: امير المؤمنين، جاى تعجب است كه او به اهل بصره در برابر اهل كوفه افتخار مى كند و آنان را با ايشان برابر مى سازد؟ ابوبكر گفت: به خدا سوگند، ما خود را با آنان برابر نمى دانيم، بلكه اهل بصره را از آنان برتر مى دانيم. امير المؤمنين، به خدا سوگند نجيب و شريفى را در كوفه نمى يابيد مگر اينكه شريف و نجباى قوم در بصره از او باشرف تر هستند. در ميان قبيلۀ تميم كوفه فردى مانند

احنف بن قيس⁽¹⁾در ميان تميم بصره نمى يابيد. در ميان قبيلۀ ازد كوفه نيز فردى مانند مهلب بن ابى صفره از قبيلۀ ازد بصره نيست و در ميان قبيلۀ قيس كوفيان نيز فردى مانند قتيبة بن مسلم از قبيلۀ قيس بصره نيست كه جرير در مورد او مى گويد:⁽²⁾

اذا ما خشينا من امير ظلامة *** امرنا ابا غسّان يوما فعسكرا

[اگر روزى ما از ظلم و ستم امير و واليى بترسيم به ابا غسّان دستور مى دهيم سپس فورا لشكرى آماده مى شود].

جرير نيز مى گويد⁽³⁾:

يا عين و يحك هيّجى أحزانا *** و استعجلى بدموعك الأزمانا

قالت ربيعة يوم كفّن مالك *** لا فجع اكبر من أبى غسّانا

كانوا اذا شعبوا شعبت عليهم *** بل كنت اطول فى الحروب عنانا

[اى چشم، واى بر تو؛ در اندوه ما آشفته شو و در ريختن اشك هايت بشتاب. زمانى كه مالك را كفن كردند ربيعه گفت آن روز كه هيچ مصيبتى سنگين تر از مرگ ابو غسّان نبود.

وقتى كه آنان پراكنده شدند، تو آنان را منسجم ساختى و علاوه بر اين تو در جنگها شجاع ترين بودى].

در ميان قبيلۀ عبد قيس كوفيان نيز فردى مانند منذر بن جارود⁽⁴⁾از عبد قيس بصره نيست كه شاعر در مورد او مى گويد⁽⁵⁾:

يا حكم بن المنذر بن الجارود *** انت الجواد ابن الجواد المحمود

سرادق المجد عليك ممدود

[اى حكم بن منذر بن جارود، تو نيكوكار و بخشنده اى و پسر كسى هستى كه او نيز در نيكوكارى مدح شده است. جايگاه رفيع بزرگى تو همچنان برپا و استوار است].

اسماعيل بن على گفت: اى ابا بكر، تو مانند كسى سخن مى گويى كه گويى براى مردم كوفه فضيلت و شرفى نمى شناسد. ابوبكر گفت: به خدا سوگند، اى امير المؤمنين، من براى هيچ يك از مردم كوفه چنين چيزى قايل نيستم. آنگاه گفت: آيا در ميان مردم كوفه كسى مثل يزيد بن مهلب و غلام بنى سعد را مى شناسيد كه در ميان آنان باشند؟ به او گفتند: صالح بن عبد الرحمن آن شخص است.

ابوبكر گفت: امير المؤمنين، به خدا سوگند، كسى جز ربيع بن زياد⁽¹⁾از دايى هاى تو و از قبيلۀ بنى حارث بن كعب نبود كه براى اولين بار رود بلخ⁽²⁾را طى كرد و از آن گذشت. در ميان كوفيان و بصريان فردى زودتر از او از آنجا نگذشته است.

قاضى [ابن ابى ليلى] گويد: بزرگان ما از كوفيان نقل كرده اند كه بصريان در جنگ جمل سى هزار نفر بودند، ولى كوفيان هفت هزار نفر.

ابوبكر گفت: اى امير المؤمنين، او از كجا مى گويد كه ما سى هزار نفر بوديم. به خدا سوگند، ربيعۀ بصره پيرو على عليه السّلام بودند و به سوى او دعوت مى كردند و ما با آنان جنگيديم. على عليه السّلام در مورد آنان چنين سرود:⁽³⁾

يا لهف نفسى على ربيعه *** ربيعة السامعة المطيعه

[اى حسرت بر من به خاطر ربيعه، ربيعه اى كه فرمانبردار و مطيع بود].⁽⁴⁾

اما اى امير المؤمنين، از آنان سؤال كن كه روزى كه ما بر مسجد آنان در كوفه وارد

شديم، آنان چه تعداد بودند؟

حسن بن زيد خواست ابا بكر را بشكند. لذا از او پرسيد: شما در آن روز با چه كسانى، بوديد؟ ابوبكر گفت: ما همراه مصعب بن زبير بن عوام بوديم. گفت: با چه كسانى مى جنگيديد؟ گفت: با مختار بن ابى عبيده ثقفى و آنگاه صداى خود را بالا برد.⁽¹⁾حسن گفت: مردم بصره، بر چه بودند؛ بر حق يا باطل؟ ابوبكر گفت: ما بر باطل بوديم و شما بر حق؛ اما شما در حق خود سستى كرديد و باطل ما بر حق شما غلبه كرد. حسن بن زيد گفت: شما با چه كسانى در جنگ جمل جنگيديد؟ ابوبكر گفت: ما با على عليه السّلام مى جنگيديم و بر كشتن او تشويق مى شديم؛ اما خداوند دست و سلاحهاى ما را از او بازداشت به سبب توجهى كه خداوند به ما داشت؛ تا اينكه از دست ما به سلامت رست اما در برابر شما در كوفه كشته شد.⁽²⁾اى امير المؤمنين! مثل عرب مانند كنجد است. اگر روغن كنجد را به تنهايى بگيريم، روغن خالص از آن خارج مى شود. اما اگر كنجد را با چيزهاى ديگر مخلوط كنيم، روغنهاى مختلفى از آن به دست مى آيد. عرب در سرزمين تهامه به چهار گروه پراكنده و تقسيم شد. گروهى در يمن، كه به آيين نجاشى؛ گروهى در شام كه به آيين قبطيان و گروهى در كوفه كه به آيين ايرانيان درآمدند، پس كدام يك از اين سه، نجاشى، قبط يا ايرانيان بهترند؟ خليفه گفت: ايرانيان.

80. بلاغت خالد بن صفوان

احمد بن سعيد دمشقى از زبير و او از ابو الحسن مدائنى برايم روايت كرد و گفت:

مردى به خالد بن صفوان گفت: احسنت به تو ابا صفوان. صفوان به او جواب داد:

احسنت به اين گونه سخن گفتن تو، عزت يارانت زياد باد؛ ابرهاى باران زا همواره بر تو ببارند. آن مرد گفت: چگونه اى؟ صفوان پاسخ داد: در نعمت هاى فراگير خداوند غرقيم،

كه البته بسيارى از آنها را نمى شناسيم. آنگاه گفت:

«حتى اذا كنّا فى ثنية السّماوة⁽¹⁾بعث الله علينا ريحا حرجفا، تبوّأت لها آفاق السّباع أسرابها، و انفرجت الطير الى او كارها، و احمرّت لها آفاق السماء، فلم اهتد لعلم لامع، و لا لنجم طالع، فبقيت كالمتحيّر لا اجد وزرا، فانى...».

[ما در ثنيۀ سماوه بوديم، خداوند براى ما باد سرد و شديدى فرستاد. درندگان به خانه ها و سوراخ هاى خود پناه بردند و پرندگان به لانه هايشان كوچ كردند. پهناى آسمان سرخ رنگ شده بود، نور و روشنايى و ستارۀ درخشانى نبود تا به كمك آن به مسير ادامه دهيم. حيران و سرگردان مانديم. بى پناه و پناهگاه، كه ناگهان سوارانى بر اسب هاى تيزرو به سوى ما آمدند. گويى آنها چون درخت سدر بودند، يا باز شكارى كه بر شكار خود فرود مى آيد. بر هريك از اين اسبها جوانمردان و بزرگوارانى سوار بودند كه در ناز و نعمت بزرگ شده و مانند شمشير برّان بودند؛ آنان سگ هايى كه كف دست و پاهاى آنها فرورفتگى داشت همراه خود داشتند. در پشت سر آنان نيز غبارى به هوا برخاسته بود.

آنان به ما رسيدند، در حالى كه حامل مقدارى موز براى عبد الملك بن مروان بودند. اين سواران نزد ما فرود آمدند و ما خورديم و تفريح كرديم و نجات يافتيم].

81. داورى در شعر

احمد بن سعيد مى گويد: از ابا عبد الله زبير شنيدم كه مى گفت:⁽²⁾

سه تن از راويان كنار هم جمع شده بودند. گوينده اى گفت: كدام مصرع محكم تر و موجزتر است؟ اولين نفر گفت: اين شعر حميد بن ثور⁽³⁾:

«و حسبك داء أن تصحّ و تسلما».

[و همين درد براى تو بس است كه در عين سلامت و صحّت تسليم ترديد شوى].⁽⁴⁾

دومين نفر اين بيت هذلى را خواند:⁽¹⁾

«نوكّل بالأدنى و إن جلّ ما يمضى».

[هرچند كه وقايع رخ داده بزرگ باشند، باز هم آنها را به آينده اى نزديك موكول مى كنيم].

سومين نفر شعر ديگرى از ابى ذؤيب هذلى⁽²⁾را خواند:

«و الدهر ليس بمعتب من يجرع».⁽³⁾

[روزگار براى كسى كه جرعه اى از (سختى) آن را بنوشد ملامتگر نيست].

82. توصيف جابر بن سلمى از عامر بن طفيل

احمد بن سعيد دمشقى گفت:

شنيدم از ابا عبد الله، از جابر بن سلمى بن جعفر كه در مورد عامر بن طفيل مى گفت:

به خدا سوگند، گمراه نمى شود تا ستاره گمراه شود؛ تشنه نمى شود تا شتر تشنه شود؛ نمى ترسد تا سيل بترسد و به خداوند سوگند زمانى كه هيچ كس به فرد ديگر خير و بركت نمى رساند او نيكوكارترين است.

83. نامۀ بشر بن معتمر

شنيدم ابا عبد الله مى گفت:

بشر بن معتمر⁽⁴⁾از كنار ابراهيم بن جبلة بن مخرّمة السّكونى خطيب گذشت. او به

جوانانى فن خطابت مى آموخت. بشر ايستاد. ابراهيم گمان كرد او جز اين نيست كه يا ايستاده است تا از بيانش استفاده كند، يا مردى است كه فقط مى خواهد تماشا كند.

بشر گفت: از آنچه گفته شد بگذريد. او سپس نامه اى را كه به نيكويى و بلاغت نوشته بود، به آنان داد، كه با اين كلام آغاز مى شد⁽¹⁾:

«خذ من نفسك ساعة نشاطك، و فراغ بالك، فى إجابتها إيّاك، فإنّ فليل تلك الساعة أكرم جوهرا، و أشرف حسبا، و أسرع فى الأسماع، و أحلى فى الصدور، و أسلم من فاحش الخطأ، و أجلب لكلّ عين و غرّة، من لفظ شريف، و معنى بديع، و اعلم أنّ ذلك أجدى عليك ممّا يعطيك يومك الأطول بالكدّ و المجاهدة و بالتكلّف و المعاودة و مهما أخطأك لم يخطئك أن يكون مقبولا قصدا، و خفيفا على اللسان سهلا، و كما خرج من ينبوعه، و نجم من معدنه. و إيّاك و التوعّر، فإنّ التوعّر يسلمك إلى التعقيد، و التعقيد هو الذى يستهلك معانيك، و يشين ألفاظك، و من أراغ معنى كريما فليلتمس له لفظا كريما...».

[از اوقاتت زمان نشاط و راحتى و آرامش خيال روح و جانت را انتخاب كن تا به نداى درونت پاسخ بگويى كه اين ساعت، حتى مقدار كمى از آن، گرانمايه ترين و شرافتمندترين ارزشها را دارا است⁽²⁾و سريع تر براى شنيدن، و در جان و قلب هم شيرين تر، و از خطا و اشتباه دورتر و همچنين از هر لفظ زيبا و شريف و مفهوم جديدى براى چشم و پيشانى گيراتر و جذاب تر است⁽³⁾و بدان كه اين كار سودمندتر از آن است كه تو را به خطا بكشاند و تو را از آنچه كه مورد قبول قرار گيرد و بر زبان آسان تر باشد همان طورى كه از سرچشمه جوشيده و از معدن خود بيرون آمده است، دور نمى سازد.

(يعنى كلام سهل و ممتنع مى شود). اما مبادا كه در سخن گفتن تكلف كنى، كه دشوار و پيچيده سخن گفتن، تو را به مبهم گويى وادارد و اين ابهام گويى مفاهيم و معانى را از ميان ببرد و الفاظ را زشت و ناپسند كند. پس هركس بخواهد معانى زيبا را بيان كند، بايد به

الفاظ زيبا تمسك جويد. به درستى كه حق معانى شريف و نيكو، برخوردارى از الفاظ نيكو است و از حق اين دو اين است كه آنها را از آنچه فاسد و زشت مى كند، حفظ كنى.

اين امر زمانى پيش مى آيد كه قبل از تمسك جستن به آن دو، در وضعيت نامطلوبى باشى؛ بايد خود را آراسته سازى و در سيطره فصاحت آن قرار گيرى.⁽¹⁾تو بايد در سه مرحله باشى؛ اولين مرحله اين است كه الفاظت شيرين، باشكوه، عالى و آسان، و مقصودت روشن و نزديك و قابل درك باشد؛ خواه نزد خواص، كه بخواهى طبقۀ خاصى را مخاطب سازى و خواه زمانى كه براى عامۀ مردم سخن بگويى و آنان را در نظر داشته باشى. لازم نيست كه معانى بلند، از نوع خاص باشد و نبايد به طور تصنعى و براى ظاهرسازى آن را به معانى عام تبديل كرد؛ به راستى كه معيار شرف و نيكى، درستى و نيكو بيان كردن و مقيد ساختن كلام برحسب شرايط است و اينكه بايد هر گفتارى مطابق شأن و مقام (مخاطب) باشد. از اين رو الفاظ بر دو دستۀ عام و خاص است و مى توانى از هريك از آنها استفاده كنى و قلبت را به كمال برسانى و زبانت را شيوا كنى. قدرت و اقتدار تو در آن است كه كلام را به گونه اى بيان كنى كه عام، معانى خاص آن را درك كنند⁽²⁾و الفاظ متوسط را كه براى عوام لطفى ندارد و آسيبى به توانايى ات نمى زند، بپوشانى. در اين صورت تو بسيار بليغ هستى].

بشر گفت: وقتى اين نامه براى ابراهيم خوانده شد گفت⁽³⁾: من از اين جوانان بيشتر به اين نامه احتياج دارم.

84. خلع عيسى بن موسى از جانشينى

احمد بن سعيد دمشقى از زبير و او از عمويم مصعب بن عبد الله برايمان نقل كرد و گفت:

شبيب⁽⁴⁾بن شيبة گفت: شنيده بودم كه عيسى بن موسى با كلامش همه را مبهوت

مى كند. لذا دوست داشتم سخنش را بشنوم. آن شب مهدى (عباسى) فردى را نزد من فرستاد تا براى عزل عيسى بن موسى⁽¹⁾به مسجد بروم. صبحگاهان رفتم و نزديك منبر نشستم كه مهدى آمد و از پله هاى منبر بالا رفت و نشست. عيسى بن موسى نيز آمد و در حالى كه چشمانش را محكم بسته بودند، نزديك او به آستانۀ در رسيد. گفتم كسى كه در موردش چنين و چنان مى گفتند آمد.

مهدى به قبضۀ شمشيرش نگاه كرد و ايستاد و گفت: خداوندا، شكر و سپاس از آن توست. تو را مى خوانم و از تو كمك و يارى مى خواهم. خداوندا تو مى دانى كه من نه از روى رغبت و ميل خود و نه از روى ترس، او را عزل نكردم؛ بلكه او را خلع نكردم مگر به سبب ريختن خون مسلمانان؛ من بيعتم را از گردن او برداشتم و با موسى⁽²⁾بيعت كردم.

پس عيسى نيز روى خود را به مهدى كرد و دستش را بر روى دست مهدى كشيد.⁽³⁾

85. عمرو بن معدى كرب و مجاشع بن مسعود

احمد بن سعيد دمشقى گفت كه زبير از ابن ابى بكر مؤملى از عبد الله بن ابى عبيدة بن محمد بن عمّار بن ياسر روايت كرد:

عمرو بن معدى كرب⁽⁴⁾به خانۀ مجاشع بن مسعود وارد شد - كه رو به حياط وسيع بنى تميم در كنار مسجد جامع بود - و گفت: هديه اى همانند اين، اسبى اصيل مانند اين و سلامى مانند اين به من دهيد. او نيز دستور داد كه به عمرو ده هزار درهم همراه با اسبى

اصيل و سلاح كامل دادند. هنگامى كه از نزد مجاشع بيرون رفت و به آستانۀ مسجد رسيد، عده اى به او گفتند: اى اباثور، برادران بنى سليم را چگونه يافتى؟

او گفت: خداوند بر طايفۀ سليم بركت دهد. چه صادق و نيكوست حضور آنها در جنگ و چه محكم است جايگاه آنها در بلاها و چه بلندنظرند در بخشش و عطا. به خدا سوگند اگر جنگى براى آنان پيش آيد، نمى گريزند و در بروز خشم پروايى ندارند و در برآوردن نيازها و خواسته ها، بخل نمى ورزند.

86. ابن ابى زنّاد و دوست داشتن درهم ها

احمد بن سعيد دمشقى براى ما از ابو عبد الله زبير روايت كرد كه گفت:

به ابن ابى زنّاد⁽¹⁾گفته شد چرا درهم ها را دوست دارى، در حالى كه تو را به دنيا نزديك مى كند؟ گفت: اگرچه درهم ها مرا به دنيا نزديك مى كند، ولى مرا از آن حفظ مى كند.

87. سفيان بن عيينه و دوست داشتن درهم ها

احمد بن سعيد دمشقى از عبد الله زبير براى ما نقل كرد كه گفت:

از سفيان بن عيينة⁽²⁾شنيدم كه به او گفته بودند: چقدر عشق و علاقۀ تو به پول و درهم زياد است! و او گفته بود: چيزى را كه به من منفعت برساند، بسيار دوست دارم.

88. تعبير خواب

از احمد بن سعيد دمشقى شنيدم كه گفت: زبير از ابو صخرة، انس بن عياض نقل كرد و گفت:

از جعفر بن محمد⁽¹⁾پرسيدند: مدت تعبير يك خواب چند سال طول مى كشد؟ گفت:

رسول الله صلّى اللّه عليه و آله در خواب ديدند كه سگى پيسى گرفته، در خون خود مى غلتد؛ او شمر بن ذى الجوشن⁽²⁾قاتل حسين عليه السّلام بود. خواب پيامبر بعد از شصت سال تعبير گشت و او دچار پيسى شد.

89. نهى از غنا و موسيقى

از احمد بن سعيد دمشقى از زبير و او از محمد بن حسن روايت كرد و گفت:

عبد الله بن عمر بر عبد الله بن جعفر⁽³⁾وارد شد. او دستور داد كنيزان بيرون بيايند و به آنها گفت: براى معبد بخوانيد. آنان اين كار را كردند. ابن عمر گفت: اين آواز خواندن است. عبد الله بن جعفر به آنان گفت براى غريض بخوانيد؟ چنين كردند. ابن عمر گفت:

اين گريه است. بعد به آنان گفت: براى ابن سريج⁽⁴⁾بخوانيد؟ آنان خواندند. ابن عمر ردايش را جمع كرد، برخاست و گفت: اين همان چيزى است كه ما از آن نهى شده ايم.

90. موسيقى ابن جامع

احمد بن سعيد دمشقى از زبير برايم روايت كرد و گفت⁽⁵⁾:

ابن جامع وارد مكه شد. سفيان بن عيينه گفت: خبر يافته ام كه اى سهمى⁽⁶⁾، اموال زيادى با خود آورده اى. او گفت: بله. سفيان گفت: اما آن اموال را به كه خواهى بخشيد؟⁽⁷⁾گفت: به مردى كه مرا را بى نياز سازد. گفت: به چه چيزى بى نياز كند؟ ابن جامع گفت:

به شعر. گفت: آيا چيزى داريد؟ او گفت بله و خواند:

اطوّف بالبيت فى الطائفين *** و ارفع من مئزرى المسبل⁽¹⁾

[من در ميان طواف كنندگان خانه را طواف كردم، در حالى كه جامۀ فروافتاده ام را با دست از دو طرف بالا برده بودم].

گفت: بسيار زيبا و خوب است. بخوان⁽²⁾. پس ادامه داد.

و أسجد بالليل حتى الصّباح *** اتلو من المحكم المنزل

[تمام شب را تا صبح سجده كردم و آيات قرآن محكم و نازل شدۀ الهى را تلاوت كردم].

پس گفت: خداوند تو را پاداش نيكو دهد. بخوان⁽³⁾: او گفت:

عسى فارج الكرب عن يوسف *** يسخّر لى ربّة المحمل⁽⁴⁾

[باشد كه برطرف كنندۀ اندوه يوسف، كعبه را برايم تخت روان قرار دهد].

او با دست اشاره كرد و گفت: خاموش، خاموش.⁽⁵⁾

91. آگاهى عبد الله بن عمر از منفعتى كه خداوند به او مى رساند

زبير گفت عمويم از جدم عبد الله بن مصعب روايت كرد و گفت:

مردى از عبد الله بن عمر سؤال كرد و گفت: اى ابو عبد الرحمن، به من چيزهايى بياموز كه خداوند به سبب آن به من منفعت برساند. عبد الله گفت: اين سه مطلب را از من به ذهن بسپار: از فرزندى كه با كنيزى ازدواج كرد، دورى نكن؛ بدان كه هر امانتى جاى بازگشت دارد؛ براى خواندن دو ركعت نماز صبح مشتاق باش.

بعد از چندى از او پرسيد آيا آن سه را حفظ كردى؟ گفت آرى.

ابو عبد الرحمن گفت: بعد از آن، سه پند ديگر را هم حفظ كن. بدان كه كسى كه اموالش زياد شود، حساب و كتابش نيز سخت خواهد شد؛ هركسى پيروى كردن از نفسش زياد شود، شياطين او هم افزون مى شوند؛ هر بنده اى كه به پادشاه نزديك شود، از خداوند دورتر مى شود.

92. از جمله كسانى كه اخلاق و علم احنف را گرفته اند

زبير از محمد بن سلام و او از احنف⁽¹⁾براى من روايت كرد كه به يارانش گفت:

آيا از اخلاق و علم من در شگفتيد؟ اينها را از عمويم صعصعه⁽²⁾آموختم. من شتران پدرم را، كه حدود 20 تا 30 نفر بودند براى چرا بيرون بردم. در بين راه به دل درد مبتلا شدم. چند روز گذشت. اميدوار بودم كه يكى از خاندانم را ببينم و از آن درد نزد او شكوه كنم؛ تا اينكه عمويم، صعصعه كه در پى يافتن چراگاهى بود، از كنار من گذشت. من نيز همراه او رفتم و درد و ناراحتى ام را براى او بازگو كردم. اما او مرا ساكت كرد. مدتى راه رفتم. دوباره از دل دردم به او شكايت كردم. دوباره مرا به سكوت دعوت كرد. اين كار براى سومين بار تكرار شد.

آنگاه عمويم گفت: اى برادرزاده، از دردى كه بر تو عارض شده است به كسى شكوه نكن؛ مردم در دنيا دو دسته هستند: دوستانى كه از اندوه تو ناراحت مى شوند يا دشمنانى كه از اندوه تو خوشحال مى شوند. از اندوهى كه بر تو عارض شده به مخلوقى مثل خود شكايت مكن؛ زيرا اگر دردى مانند آنچه تو را فراگرفته است، بر آنان عارض شود، براى برطرف كردن آن توانا نيستند؛ بنابراين شكايت آن را نزد كسى ببر كه تو را به آن مبتلا كرده است؛ زيرا او قادر است اندوه تو را برطرف كند. برادرزاده، آيا چشمم را مى بينى؟ بيست سال است كه با آن به راحتى كوه و دشت را نمى بينم؛ اما نه به همسرم شكوه كرده ام نه به خاندانم.

93. جحدر بن مالك و حجاج

زبير از عمر بن ابى بكر مؤملى و او از عبد الله بن ابى عبيدة بن محمد بن عمار بن ياسر براى من نقل كرد و گفت:

در منطقۀ يمامه، مردى از قبيلۀ ربيعه به راوى گفت: جحدر بن مالك عجلى⁽¹⁾، شاعر شجاع و جسورى بود كه بر اهالى حجر⁽²⁾و مناطق اطراف آن با تندى و خشونت برخورد مى كرد. خبر كارهاى او به گوش حجاج رسيد. وى به كارگزارش در يمامه نامه نوشت و از او خواست به وى هشدار بدهد و او را سرزنش كند و دستور داد او شخصا به دنبالش برود و اگر بتواند وى را به نزد حجاج بفرستد.

هنگامى كه نامۀ حجاج به دستش رسيد مخفيانه جوانانى از قوم او را در جست وجوى وى فرستاد و به آنان وعده داد كه اگر او را بيابند و او را دستگير كنند، آنان را همراهش به نزد حجاج بفرستد. آنان نيز خارج شده و به او نزديك شدند. كسى را نزدش فرستادند و درخواست كردند تا با وى همراه شوند. اندكى صبر كردند، چون درخواست آنان را اجابت نكرد، به او حمله كردند و او را محكم بستند و به كارگزار حجاج تحويل دادند. كارگزار نيز او را همراه آنان نزد حجاج فرستاد. هنگامى كه اهالى حجر با او چنين كردند، اين شعر را سرود⁽³⁾:

لقدما هاجنى فازددت شوقا *** بكاء حمامتين تجاوبانى

تجاوبنا بلحن أعجمىّ *** على غصنين من عرب وبان

فقلت لصاحبىّ و كنت أحدو *** ببعض القول ماذا تحدوان

فقالا: الدار جامعة قريبا *** فقلت: بل أنتما متمنيان

فكان البان أن بانت سليمى *** و فى الغرب اغتراب غير دانى

إذا جاوزتما نخلات حجر *** و أنديّة اليمامة فانعيانى

و قولا: جحدر امسى رهينا *** يعالج وقع مصقول يمانى

كذا المغرور فى الدنيا سيردى *** و تهلكه المطامع و الأمانى

[از ديرباز گريۀ دو كبوتر مرا به تلاطم انداخته و شوق مرا افزون كرد. اين دو كبوتر بالحنى غيرعربى (عجمى) و در حالتى ما بين عربى و فارسى با من سخن مى گفتند من در حالى كه برخى سخنان خود را آوازه گونه مى خواندم به آن دو گفتم شما چه مى خوانيد؟⁽¹⁾آن دو گفتند: خانه نزديك است. من گفتم: البته شما آرزوى آن را داريد. پس اين گونه انسان سليمى دور شد و در اين دور شدن غربتى طولانى نهفته است. هنگامى كه آن نخل هاى حجر و چراگاه هاى سرزمين يمامه را پشت سرگذاشتيد، خبر مرگ مرا به ديگران بدهيد.⁽²⁾بگوييد: جحدر گروگان و گرفتار شده و مشغول درمان زخم ضربه هاى شمشير تيز يمنى است. اين گونه مغرور در دنيا شكست خواهد خورد و مطامع و آرزوهايش او را به هلاكت خواهد رساند].

هنگامى كه او را نزد حجاج بردند. حجاج به او گفت: آيا تو جحدر هستى؟ گفت:

خداوند امير را به سلامت دارد. من جحدر هستم. حجاج به او گفت: چه چيز تو را به اين كار واداشته است؟ پاسخ داد: دليرى و شجاعت ذاتى، روزگار درنده، و جور حاكمان.

حجاج گفت: چه كسى تو را به شجاعت ذاتى و درندگى روزگار و جور حاكمان رهنمون ساخت؟ پاسخ داد: اگر امير مرا امتحان كند مرا از ياران صالح و درستكار و سواركار دلاور خواهد يافت؛ اما در مورد شجاعت ذاتى بايد بگويم هرگز به سواركارى نپرداختم، مگر زمانى كه بر اين كار خود را مقتدر و توانمند يافتم. حجاج به او گفت: اى جحدر، تو را در گودالى كه شيرى در آن هست، مى اندازم؛ اگر او تو را كشت اين مجازات تو براى ما كافى است؛ اما اگر تو او را كشتى رهايت مى سازيم و به بهترين پاداش مى رسانيم. پاسخ

داد: بله، خداوند امير را پايدار كند. بخشش تو نزديك، و نيكويى ات عظيم است. هرچه اراده كرده اى، انجام بده. او دستور داد جحدر را در بند و زندانى كردند. حجاج به فرماندارش در كسكر⁽¹⁾نامه نوشت و به او دستور داد شير گرسنه اى براى او بفرستد.

اهالى كشكر شير را در صندوقى گذاشتند كه گاوها آن را مى كشيدند. هنگامى كه صندوق را به حجاج تحويل دادند دستور داد صندوق را به درون گودال برده، در گودال را ببندند و سه روز او را گرسنه نگه دارند. سپس جحدر را آوردند و شمشيرى بران در اختيارش نهادند. حجاج و مردم نشسته بودند و به آنان نگاه مى كردند. وقتى شير به جحدر نگاه كرد، جلو آمد. جحدر با شمشير بندهايش را باز كرد. و شروع به راه رفتن كرد و اين شعر را سرود:

ليث و ليث فى مجال ضنك *** كلاهما ذو أنف وفتك⁽²⁾

و سورة فى صولة و محك *** ان يكشف اللّه قناع الشك

من ظفرى بحاجتى و درك *** فذاك احرنى منزل بترك

[شير و شير هر دو در ميدان مبارزۀ سختى قرار گرفته اند و هر دو متكبر و درنده هستند.

شرف و بزرگى در محك آزمايش قرار گرفته است، اگر خداوند پرده هاى شك و ترديد را از ميان بردارد. چه كسى مرا درمى يابد و نيازم برآورده مى كند تا از اين موقعيت خلاص شوم چرا كه الآن بهترين زمان براى ترك اينجا است].

در اين هنگام ناگهان شير به شدت به او حمله كرد. جحدر او را با شمشيرش زد و سرش را شكافت به گونه اى كه نوك شمشير در مغز او فرو رفت. جحدر از شدت ضربه اى كه به شير زد، افتاد و لباسش از خون شير رنگين شد. در اين حال اين شعر را سرود:

يا جمل إنك لو رأيت كريهتى *** فى يوم هيج مسدف و عجاج

و تصدّفى للّيث أرسف موهنا *** كيما أكابره على الأحداج

جهم كأنّ جبينه لما بدا *** طبق متغجّر الاثباج

يسمو بناظرتين تحسب فيهما *** لمّا أجالهما شعاع سراج

و كأنما خيطت عليه عباءة *** برقا أو خلق من الدّيباج

قرنان محتضران قد مخضتهما *** أمّ المنيّة غير ذات نتاج

و علمت أنى إن أبيت نزاله *** إنى من الحجّاج لست بناج

ففلقت هامته فخرّ كأنه *** أطم تساقط مائل الأبراج

ثم انثنيت و فى ثيابى شاهد *** ممّا جرى من شاحب الأوداج

أيقنت أنى ذو حفاظ ماجد *** من سرّ أملاك ذوى أتواج

ممّن يغار على النساء حفيظة *** إذ لا يثقن بغيرة الأزواج

[اى جمل اگر تو سختى مرا در روز تيره كارزار و جنگ و همچنين قرار گرفتن من بر روى شير و رم دادن آن براى مبارزه با او بر روى كجاوه ها به هدف خواركردنش را مى ديدى.

مشاهده مى كردى كه پشيمانى او از شدّت اخم و ترشرويى همچون وسط سينى غجرى (منسوب به طايفه اى) شده است. او با دو چشمش طورى نگاه مى كند كه گويى شعلۀ چراغى در ميان آنها به نشانۀ پايان زندگى و رسيدن اجل روشن است. و گويى كه جامه اى از ديباى كهنۀ رنگارنگ براى او دوخته شده است. شاخ هاى لرزان او را جنگ بدون هيچ فايده اى تكان داده است. و دانستم كه اگر از مبارزه و كارزار با او دست بكشم، از دست حجاج رهايى نخواهم يافت، پس فورا سر او را شكافتم و او همانند فروريختن عمارتى با ستونهاى كج به زمين افتاد، سپس برگشتم در حالى كه بر روى پيراهنم شاهدى از رگهاى گردن (اين شير) وجود داشت. من مطمئن شدم كه فردى بزرگوار و حافظ و نگهبان سرزمين ها، پادشاهان و فرمانروايى صاحب تاج و سلطنت و از آن افرادى هستم كه به خاطر حفاظت از زنها به هنگام بى غيرتى شوهرانشان به من حمله و شبيخون مى زنند].

حجاج رو به او كرد و گفت: اى جحدر اگر دوست دارى مقام و جايگاهى در كنار ما داشته باشى بمان. و اگر مى خواهى به شهر و ديار خودت بازگردى، بازگرد. او گفت:

همراهى امير را برمى گزينم. حجاج نيز مقام و منصبى در ديوان عطا به او بخشيد و او را در سراى خود جا داد.

94. بى تابى اموى ها از ادعاى معاويه در مورد زياد بن ابيه

احمد بن سعيد از زبير، از ابو الحسن لأثرم از ابى عبيده معمر بن مثنى برايم روايت كرد:

هنگامى كه معاويه، زياد را به خود ملحق كرد⁽¹⁾و عمرو بن عاص را بر خاندانش برگزيد و آن دو را بسيار به خود نزديك كرد، بنى اميه از اين مسئله بسيار نگران و بى تاب شدند و در اين باره باهم به خانۀ مروان بن حكم رفتند كه معاويه حكومت مدينه را براى او نوشته و به او امر كرده بود اين مسئوليت را چند روز امتحان كند. آنان (بنى اميه) به او گفتند: اى مروان، تو بزرگ و مهتر ما هستى. تو مى دانى كه معاويه دست به كارى زده كه ما بر آن صبر و تحمل نداريم و هيچ آزاده اى هم از اينكه عمرو بن عاص را در خاندان ما وارد كرد، خواب راحت ندارد؛ چرا كه از ما نيست. معاويه مى خواهد او را بر زنان و حرم ما وارد كند. نظر ما بر اين است كه نزد او (معاويه) بروى و وى را مورد عتاب و سرزنش قرار دهى.⁽²⁾اگر بازگشت مى پذيريم و اگر سرپيچيد از او كناره مى جوييم. مروان گفت: به خدا سوگند، چندين بار با او در اين مورد صحبت كردم. چيزى را كه دوست دارم، نپذيرفت؛ بلكه نسبت به من با خشم و غضب برخورد كرد و مى انديشيد كه من به تنهايى اين نقشه را طرح كرده ام.

سعيد بن عاص به او گفت: اى مروان، به خدا سوگند، ما تو را در اين مسئوليت و تعهد حمايت خواهيم كرد. مروان گفت: به خدا سوگند، مصالح شما را نسبت به تباه كردن عهد (مسئوليت) خودم ترجيح مى دهم تا تباه كردن شما براى مصالح خودم. پس نزد او برويد كه او مردى باهوش و زيرك و صاحب نظر است. و رو در رو با زبان خود با وى سخن

بگوييد.

راوى گويد: جماعت بنى اميه اجازۀ ديدار معاويه را خواستند و او نيز اجازه داد. آنان سلام كردند و او به بهترين شكل پاسخ داد و گفت: خوش آمديد، خداوند شما و قبيلۀ شما را به من نزديك و ديدارتان را زودتر نصيب من كند. از ديدار با من چه منظورى داشتيد؟ آيا خواسته اى داريد كه اجابت كنم، يا بر كسى خشم گرفته ام كه شما براى شفاعت او آمده ايد؟ گفتند: اى امير المؤمنين، هيچ كدام از اين امور نيست. گفت: بنشينيد.

جماعت نشستند.

عبد الرحمن بن حكم در كنار معاويه نشست و گفت: اى امير المؤمنين، تعدادى از بزرگان و آزادان قبيله و خاندانت نزد تو آمده اند كه همگى آنان بر شايستگى هاى تو معترف و مطيع فرمانت هستند و نامت را به نيكى ياد مى كنند، در كارى كه پنهان كردن آن از آشكار شدنش و رها كردنش از يادآورى آن بهتر است؛ زيرا بلا، سختى و مصيبت آن زياد است. بدان كه ما تو را در اين امر گناهكار و مجرم نمى دانيم و سرزنش نمى كنيم؛ بلكه نزد تو آمده ايم براى كارى كه شانه ها از حمل آن ناتوان، و قلب از تحمل آن تنگ شده و پنهان كردن آن را از تو شايسته نمى دانيم. در دل ما چنين است كه اين مسئله را، نه اكنون و نه با گذر زمان، نمى توان حل كرد. اگر اجازه بدهى آن را عنوان كنيم وگرنه سكوت مى كنيم، اگر به آنچه ما دوست داريم، عنايت كنى و به آن برگردى، سپاس گوييم و شكر كنيم؛ در غير اين صورت مى شنويم و اطاعت مى كنيم. معاويه گفت: تو را به پدرت قسم، آن را بيان كن.

او گفت: اى امير المؤمنين، اميّة بن عبد الشمس⁽¹⁾صاحب ده پسر بود. حرب، أبا حرب، سفيان، أبا سفيان، عمر، ابا عمرو، العاصى، ابا لعاصى، العيص و أبا العيص، اما عبيد بندۀ ثقيف⁽²⁾و عاص بن وائل از فرزندان پدر تو نيستند. تو آن دو را لباس روى خودت قرار

دادى، در حالى كه لباس زير هم نبودند. آن دو را قبايت قرار دادى در حالى كه شلوارت هم نبودند و آنان را بر ميان پيشانيت نشاندى، بر ابن عبيد [زياد] رضايت ندادى مگر آنكه او را به دروغ پسر ابو سفيان خواندى. تو با اين كار فرزندانت را خوار و تحقير كردى و خشم پروردگار و مخالفت امر پيامبر خود را برانگيختى كه فرمود: «فرزند به همسر منسوب است و انتساب به زناكار حرام است»⁽¹⁾تو او را فرزند پدرت خواندى و به او نسبت زنا دادى، در حالى كه به اين نسبت احتياج نداشت. تو موضوعى را كه پنهان بود، آشكار كردى و امر بى ارزشى را بزرگ جلوه دادى. اكنون مى خواهى او را بر محارم خود وارد كنى و به فرزندان او اجازه دادى فردا همسرانت شوند.⁽²⁾بعد اين شعر را سرود:

اترضى يا معاوية بن حرب *** بأن تحبو كرائمك العبيدا

كأنى و الذى اصبحت عبدا *** له بالقوم قد شركوا يزيدا